Нохчийчоь -- Лома боьду некъ.\nМуха яьхьира ас аьхке...\nСо хаъал хилчхьана сан дагчохь ехаш яра лаьмнашкахь Iуьллу тхан дай баьхна хьоме ЦIоьнтара. Сан ойланехь иза яра майра а, кIеда а, оьздангаллех буьзна нах беха цхьана туьйранера санна цолу юрт -- бIаьста баьццара, гуьйранна дашо, ткъа тийначу Iай, гонахарчу лаьмнаша техкош тижо бамбийна юкахьарчийнача санна, кIай.\nТкъа аьхка иза муха хир ю-те олий, ойла йора ас сой вехачу аренца йолчу эвлахь тхан хIусаманна гена доцуш охьадогIучу татолан чохь тIех сов лийчина чениг етташ сой вегош хиина Iачу заманчохь.\nЦундела аьхка кхача лаара суна бераллехь сайна ирсечу гIенах дуьхьал тийсина ЦIоьнтара. И сан лаам гуттар а чIабинарг дара цхьана дийнахь школехь хилларг. Цу шарахь, йоьалгIачу классе сой ваьлча дара моьтту суна иза, тхан хьехархочо цIахь бан болх беллера тхуна, «Муха яьхьира ас аьхке» дийцар язде аьлла.\nЦу хенахь сан аьхке дIайоьдуш Iедал дара цхьатерра. Iуьйрана араволий хин йисте а воьдий, мацвелча комурш а юъуш, хан яккхара ас сайн нийсархошца. Юкъа-кара хьуьнан цIазамаш лахьо а доьлхура тхо колхозан кхан йистошкахь. Амма дукхах йолу зама дIайоьдура сан нанас мохь тоьхча хезийлехь...\n...Жима волуш денош деха хуьлу. Iуьйранна гIаьттича къеггина кхеттачу малхо дайъина бIаьрса меттахIоьттича даиман а гуш ерг хилара аьчкан пешана хьалха хиина хьокхумаш боттуш йолу тхан мерза нана.\nТIаьхьавуьсуш санна, катухий хьокхум юьхк оьций, собар де хIума кхалла лортIехь, бохуш мохь бетташ нана а юьтий, водий ураме араэккхара со, Iалелай, мел хаза хир ду тахана ловзуш, бохучу ойлано корта а хьийзош.\nЦундела дийца кхин баш хIума а дацара сан хьехархочо тIедиллина дийцар яздеш. Амма сан накъоста яздина дийцар вуно чIогIа дагах кхийтира суна. Сан доттагIчо аьхке дIаяьхьнера шен ненанана ехачу эвлахь – Гуьнахь. Цуьнан Гуьна хилча сан а хила еза дай баьхна юрт аьлла хаьттира аса тхайн нене. Цо йийцира суна ЦIоьнтара.\nЦул тIаьхьа сих-сиза дехар ас тхайн нене, хьалха хилла хIуманаш дийцахьара олий. Цо дийцара суна тхан Цоьнтарара гергарчу наха лелийнарш. Масала, гуттар суна хазаделларг дара тхан денде вашас динарг. ЦIоьнтарахь маьждиг тодан сацам а бина, хIора доьзале дехна хиллера цхьацца оьшург яхьара аьлла -- кира, тIулг, кибарчиг. Тхан деден дена а, цуьнан къенташна а кхаьчнарг хиллера цхьацца галий гIум яр.\nШолагIчу дийнахь сатасале, гIум а чохь дуьззина ши гали шина белшана тIе а тесна, маьждиге а вахана, и шиъ охьатесна хиллера юртана йистох стерчий кхобуш вехачу тхан денде вашас, хIахI, хIара ши гали сан ден а, сан вешин а цIарах ду, со, шуна хууш ма-хиллара, могаш воцуш а ву-кх аьлла.\nТхан нанас дийцина цхьа сурт хIинца а дагара ца долу суна. ЦIоьнтарара аренца йолчу юьрта шаьш даха ховшале дара олура цо иза. Цхьана дийнахь цхьа бер кара а эцна, шолагIчуьнан куьг а лаьцна, ги доьллина гали а долуш, луларчу эвла хьера яхара ша бохуш диийцара цо. Цуьнах даиман а къа а хетара суна.\nЦу хенахь дуьйна лаам латтара сан ЦIоьнтара кхача.\nХIун дара а хаац, со кхуьучу заманахь дукха гена хетара сан деган юрт Iуьллу меттиг. Вайн дай Сибрехара цIабаьхкина дукха хан яьлла йоцу зама яра иза. Йожа говр-варда яцара. Машен а наггахь а бен ца нислора. ДIоггара некьаш долчух тера а дацара дIасалела.\nБакхийнаш кхечу эвла дика-вуне боьлхуш сайн а секхаIад а, тхан дас дуьххьара сайна ловзо эцна машен а оьций, лаламаш долу боца ког болу хеча а юхий, неIаре дIахIоттара со ломарчу ЦIоьнтара ваха...\nАмма, шу тешар дац, дуккха а шераш девлира сан сатийсам кхочуш ца хуьлуш. Цкъа дуьххьара - школа, арме, тIаккха университет. Шераш дIаоьхура, кху аьхка-м гIура ву хьуна со цига, дерриг а дитина а бохуш. Делахь а аьхке тIекхачара, ткъа маллуш боцучу кхолламо вигара нисса бIостанехьарчу некъашца.\nКхин цхьа хIума а дара. Цхьа хьаьдда-ведда воьдуш кхача а ца лаьара суна сайн дай баьхначу юьрта.\nАмма иза хилира цIеххьана. Даиман а санна сан дагара дика хууш волчу тхан воккхах волчу вашас элира соьга, хьо ма-вара дукха хенахь дуьйна ЦIоьнтара юьйцуш хуьлуш. Мархийн бутт чекхболуш а бу, тIедогIучу кIирандийнахь марха достуш а ду. Цигарчу ширчу маьждигана уллехь йолчу майданахь базар хIуттуш Iедал ду Шоьтан дийнахь. Вахача хIун дара-те вайшиъ гергарчера марха къобул а деш, ломахь дажийна дийначу лахьан дакъаийна жижиг а, йоьхьаш а, кIалд-нехча йохьур яра вайшимма аьлла.\nСахиллалц ойланаш еш Iийра со. ХIунда делахь а, коьртачу хьийзара цу деношкахь сан бIаьрг кхетта ас юх-юха а ешначу Бисултанов Аптин байтийн мукъам. Юха тIаьхьо уьш вайн лоруш йолчу актрисо Радуева Зурас дIайоьшуш уьш карийна цаьрга ладоьгIуш Iийра со.\nДирзина мехашна агIор\nДерзина лаьтта цхьа рагIу\nСуна мел безначу нехан\nАьзнаш шен тхов кIелахь дехаш...\nДIадовлий дIадоьлху мехаш,\nСхьадовлий схьадогIу мехаш,\nЯржаеш бIаьрлагIаш, нехаш,\nДирзина заманна агIор,\nЧекх са гуш, лаьтташ ду рагIу,\nЦIераш шен тхов кIелахь йехаш\nДIайоьлий дIайоьду зама,\nСхьайогIий схьайогIу зама,\nКегаеш уппагIаш, амалш,\nКегадеш Iожаллин гIама...\nТкъа рагIу-м лаьтташ ду, рагIу,\nМехашна, заманна агIор,\nДоIанаш тхов кIелахь дехаш.\nНекъ а бац тIебогIуш цхьа а,\nНеI а яц тIекъовлуш цхьа а,\nХIусам яц - хьаша ца кхойкху,\nМаьждиг дац - молла ца кхойкху.\nЧекх са гуш массо а агIор,\nЦIераш шен тхов кIелахь ехаш.\nИшта ю со вина петар,\nСо ваьхна, со вайна четар,\nСо суо а цуьнан цхьа аз ду,\nЦхьа чов, цхьа гIайгIане арз ду.\nАьхкенан тIеххьара хаза денош дара цу шарахь лаьтташ дерш. Машена а хиина, ЦIоьнтаран юккъехь долу шийла шовда дан наштаран шелиг а эцна, новкъавелира тхойша.\nСан дагар хуучу тхан вашас, ЦIоьнтара чувулучехь сацаяйтира машен. Хьо дIаволало кху урамехула шовданна тIекхаччалц, цунна хьо тIех вера вац хьуна аьлла велалуш, ша тIаьхьавогIур ву хьуна хьен а ца луш аьлла.\nСо кхийтира цунна со эвлахула сой волавалийта лууш хиларх. Вашас аьлларг дина, гIеххьа тIуьначу маьждигана тIера болалучу готтачу юьртан урамехула охьаволавелира со.\nДуьххьара сан бIаьрг кхеттарш дара эвлан йистехь Iохку кешнаш. ГIаролхой санна латтара ялсаманан хеталучу хIавайо лийчон наьрт-эрстхойн куьцехь долу кешнийн чарташ. Цу кешнийн кертара кайчу шаршуна юкъахьарчийна жайна а карахь аравелира хьехархочуьнан куц долу гIеметта хIоьттина цхьа стаг. Иза хила а хиллера меттигерчу школан хьехархо.\nНохчийчоь йозуш йоцу пачхьалкх ю аьлла дIакхайкхийначул тIаьхьа дуккха а вайн махкахой шайн орамаш лоьхуш арабевлла лела хан яра иза. Цундела делахь а, суна гина уггаре хьалхара цIонтро а кхеттачух тера дара со а цу могIарера хиларх.\nШега делла салам-маршала схьа а эцна "хьо хьена ву, кIант?аьлла хаьттира цо соьга. Тхайн денде а, де а цIе яьккхира ас.\n-ЭххIей, маржа дуьне яI. Дера бара диканиш! - элира цо соьга, къадделлачу озаца, ойлане а вужуш, сан дог реза а деш.\nСан вешина вевзаш хиллера сан къамелхо. Иза тхойшинна хьалхаваьлла эвлахула дуьйладелира тхо.\nТхан гергара стаг Салман нохчийн маттахь йолчу книжки тIехь диллинчу сурта тIера охьаваьлла волуш санна куц долуш вара. Цьуьнан хIусамнана, шен хене хьажча, мелла а кIена хетара. дIаяханчу замано юьхьтIехь вуно кIорга ларш йитина и зуда, ела а луш, дуьхьалъелира тхуна, «марша догIийла шу» аьлла.\nТхо луьш-олуш кетIахь хевшина Iаш пеш латийна кхача кечбан хIоьттира йоккха стаг. Аса лучу хаттаршца кхийтира иза сан ойланех. «Же, схьадуьйлал, охьаховшал, некъ хала хуьлу даиман а, къадделла хир ду шу», - аьлла, сир диллина бога санна боккха болу буьззина къалд-даьттан кад а, тIера Iа гIуьтту йовха хьолтIамаш а, шура тоьхна чай а хьалха диллира тхуна йоккхачу стага.\nОцу маьIаргонна сан бIаьрг кхийтира рагIун торпалах тоьхначу хьостаманна тIеоьллинчу чадин барамехь хир болчу дагарца хьаькхна бина болуш санна болчу ширачу дечкан Iаьйгах.\n-Суна а чомехь хета шура тоьхна чай цу Iаьйгаца молуш», - аьлла, хьала а гIаьттина, хьалакхевдина схьа а эцна, вела а луш, соьга схьакховдийра иза хIусамдас Салмана.\nТахана а биц ца ло суна цу кхачанан чам, къалдан тIехула даьллачу барула можачу хьелийн даьттан мерза хьожа, гIоргIа ахьаран хьолтIамийн мерзалла. Йиц ца ло херцаршлахь Iуьллу хIусам лаьтта, лулахоша мангал тухуш лелош ялахь а, боберан аматехь сайна гина тхайн дай баьхна шира керт. Дуьхьал хIуьтту шина бераца хьаьчкIан гали а гихь урамехула схьайогIу тхайн гIийла нана…\nНохчийчохь доладелла керла дешаран шо. Даиман санна, чекхъяьллачу аьхкенах лаьцна дийцарш яздеш, я яздан кечлуш хир бу вайн дешархой.\nХIара сан, дуккха а шерашна тIаьхьадисина «Муха яьхьира ас аьхке" дийцар нисдели ломахь Iуьллучу ЦIоьнтарах лаьцна. Амма, шеко а йоцуш, вайх хIораннан ю шен хьоме эвла, кIотар. Шайн дийцарш даийта тхоьга. Царах диканиш оха зорбане дохур ду, хозуьйтур ду тхайн программашкахь.\nТхан электронан адрес: nc@rferl.org\nДаймохк кхиочу меттана - пана мохк\nАхматова Раиса. Шераш.\nЮсупов Iилман. Даймахке.\nДикаев Мохьмад. Со вогIу.\nДаймахкана сагатдо махкахбевлла лелачу нохчийн къаноша\nМамакаев Мохьмад. Даймехкан косташ


Инфоурок › Родной язык ›Презентации›Презентация по родному языку на тему "Латтам" (8 класс)\nНенан маттаца бен ца хуьлу марзо Ненан маттаца бен ца хуьлу барт а Дика-вуон даг1ахь нохчийн керта- Дерзадо дерриге ненан маттахь.\nСовнаха дош Малх, серло, хьекъал, тулг1е, меллаша. Диканиг, цхьак1еззиг,схьавеънарг, шолг1аниг. Б1аьсте, суьйре, де, буьйса, 1аьнт1ехь.\nЛаттам Коьртаза меже Куцдош Ц1ердош Ц1ерметдош Терахьдош Масдар Хандешан билгалза кеп я форма Хандош кхетадо 7 тайпа Муха Мича кепара Маца Х1унда Х1ун 1алашо мел Т1адамца сиз Дар я хиларан хьал\nДаран суьртан – ( муха?) хаза яздо. Бараман – (мел? мичабарамехь?) дукха дуьйцу. Хенан- (маца? мацале? маццалц? маца дуьйна?) сарахь, дийнахь. Меттиган - ( мича? мичахь? мичхьахула? Мичара дуьйна?) кхузахь, рег1ахь. Бахьанин – Бахьанин латам бахьанин куцдашах, бахьана гойтучу деепричастих а, лург дожаран масдарх а хуьлу, ( х1унда? мича бахьница?) шелонна, йовхонна. 1алашонан- (х1ун дан? стенан дуьхьа? ) совг1атана, безамана. Бехкаман, дуьхьалара (муха? муьлхачу бехкамца?)- хаахь, хиънехь, хуур делахь, луъушехь. хуъушехь.\nСинтаксически талла предложени Вон къиг вон 1аьхьа\nБилгалдаьхна дешнаш муьлха къамелан дакъош ду язде: а) Воккханиг берашна хьехар деш вара. – _____________________________ б) ХIусамехь даа-мала шортта дара. – ________________________________ в) Пхи-ялх километр дIавахара со. __________________________________ г) Хьо вон вистхилира цуьнга. ___________________________________\nЛаттаман тайпанаш Лекхира ( муха?)_____________ Схьахилира мел?_____________ Кхечира ( маца?)_____________ Летира ( мичахь?)____________ Вуьйцу ( мича бахьанина?)______________ Элира (х1унда?)_______________________ Вог1ура ( мича кепара?)________________ Лийлира (маццалц?)___________________ Веара ( мосазза?)_____________________\nЛекхира ( муха?) хаза Схьахилира мел? жимма Кхечира ( маца?)1уьйранна Летира ( мичахь?) арахь Вуьйцу ( мича бахьанина?)х1уьттаренна Элира (х1унда?)хазахетарна Вог1ура ( мича кепара?)сих ца луш Лийлира (маццалц?)сахиллалц Веара ( мосазза?)шозза\nДика йийшира, чехка яздо, дийцарх, аларх, меллаша дуьйцу, хийлаза Дийцина, к1ез-к1езиг, ц1аста, мукъалла, шозза, стомара, хьастаг1а, жерахь, цигахь, сени чохь, шкафа чохь, веха волчохь, хазаллина, жималлина, хазахь, хезнехь, хезар делахь, хьешан дуьхьа, совг1атана, хуъушехь, хетар доллушехь арансуьртан Бараман Хенан Меттиган Бахьанин, бехкаман 1алашонан Дуьхьалара\nдарансуьртан бараман хенан меттиган бахьанин, бехкаман 1алашо нан дуьхьалара дикайийшира,чехкаяздо,меллашадуьйцу Хийлазадийцина, шозза, к1ез-к1езиг стомара хьаста- г1а жерахь, ц1аста цигахь, сени чохь, шкафа чохь, веха волчохь хазалла, мукъалла, жималла, хазахь, хезнехь, хезарделахь Хьешан дуьхьа, совг1атан на хуъушехь,хетар доллушехь,дийцарх, аларх\nСловарни болх Хьастаг1а- недавно, жимма хан хьалха, дукха хан йоццуш. Жерахь– хьалхехьо. Мехала– значимый, ценный.\n1амийнарг т1еч1аг1дар И даккхий 1ежаш тхан бешахь кхиънера, Юьртарчу маьждигехь до мехала хьехарш. Таллархо хьуьнах талла вахара. Шелонна са ца тохалора цуьнга. Байн хьоькхучу махо г1ийла лестадора г1аш.\nPPTX 58 кбайт


Хьекъале дош цкъа а ширлуш дац\nАргунера Тозуркаева Азман дагалоцуш\nАллах1-Дала х1оттийначу, нисдинчу цхьацца бахьаница хуьлуш ду олу массо х1ума. И йоккха стаг суна йовзар а нисделира шатайпана. Масех шо хьалха маршрутни «Газель» т1ехь тхо дог1уш а долуш, хезаш, тидам т1ебоьдуш дара тхуна ши-кхо г1ант хьалхахь хиъна йолчу цо шен лулахочуьнга ден къамел.\nНазманаш йоьшура йоккхачу стага, Сибрехах, ткъа иштта вайн г1иллакхех лаьцна дуьйцура, Мамакаев 1аьрбин ц1е а йохура, 1еламстаг волу шен да нохчий махках бахале хьалхарчу муьрехь байташ язъеш вара а элира. Хетарехь, «Газель» чохь мел волчун ойла йоккхачу стагана, цуо дечу башхачу къамелана т1е а яхнера. Дала ишттачу адамца кху машен т1ехь тхо цхьаьнанисдар цхьаъ доцуш дац-кха аьлла хетна, йоккха стаг охьаюссучу хенахь цуьнга иза еха меттиг хаьттира ас.\nОцу зудчун пурбанца, цул т1аьхьа цхьана дийнахь цаьрга кхечира тхо. Цуьнан к1анта 1имрана тхуна г1о а деш, махкахойн мелла тидам т1ег1ур болу а, ладоьг1ча, хезча пайде хир ду аьлла хета х1уманаш йоккхачу стаге дийцийта хьаьвсира тхо оцу дийнахь.\n1928-чу шарахь Веданан к1оштарчу Белг1атахь Шахтимировг1еран Г1ирма-Солтин, Селин доьзалехь дуьнент1е яьлла Азман (Тахана иза йоцуш ю, Аллах1-Дала цунна гечдойла!) Ши ваша хилла Азманан. Йоь1ан ялх шо долчу хенахь (1934-чу шарахь) кхелхира цуьнан нана. Цомгуш меттахь ша йолуш, Селас дехар дина хиллера шен ц1ийнадега, ша д1аяьлча ялх баттахь шен ч1ир кхабахьара аьлла. Х1усамнана кхелхинчул т1аьхьа Г1ирма-Солта еххачу хенахь Селина Ясин деша ихира кешнашка. Х1усамненал т1аьхьа 11 шарахь ваьхначу Г1ирма-Солтас кхин зуда яла а ца йира. Ахь зуда х1унда ца ялайо, шега хаьттича, цо аьлла хиллера: «Ас дешначу Къуръанор ялор яра, Села санна зуда ялийначух хир а елахьара, доьзал акха а бер бацахьара».\n1943-чу шарахь юьртарчу ишколехь Азмана чекхъяьккхира 7 класс. Кхид1а деша аьтто ца хилла, юкъахделира дешар. Ц1ера г1уллакхаш деш, х1усамненан декхарш кхочушдеш схьаеанера шен дахарехь Азман. Дика доьзал кхиийнера цуо. Ч1ог1а оьзда стаг вара шен х1усамда бохуш, дуьйцура х1етахь Азмана. Вай Сибрехахь долуш яхана хилла иза цуьнга. Цу хенахь дуьйна Тозуркаева фамили лелийна цо.\n1едало адамашна т1ехь лелийна харцонаш, дин лелочарца латтийна къийсам, цхьа а бехк боцуш халкъ махках даккхар… дика дагадог1ура йоккхачу стагана. Цуо дечу къамело гойтура, иза х1уманна саготта йолуш, дика иэс, вайн дахарехь хуьлучуьнга сема, ира хьажар долуш, нохчийн зорбанан, бартан дашца даима гергарло латтийна зуда хилар.\nНохчий Сибрех бигна шо кхаьчначу хенахь д1акхелхина волу цуьнан да Шахтимиров Г1ирма-Солта вайн республикехь дика вевзаш 1еламстаг хилла. Цундела, 1илманна юккъехь кхиъна а йолуш, 1илманан ден йо1 ю Азман, олуш хилла кхунах лаьцна, долуш дерг ма-дарра хуучара.\nШахтимиров Г1ирма-Солта 1арбийн йоза-дешар хууш, бусалба дин 1амийна волуш, латинийн йозанан бухехь ша 1амийна хилла болу вайн нохчийн мотт дика бевзаш стаг хилла.\nЛаца хьовзийча, Даьрг1арчу школе хьехархо вахара Г1ирма-Солта, цигара а, молла ву аьлла, д1аваьккхира. Сталине д1ахьедар яздира цо, ша хьехархочун балхара д1а х1унда ваьккхина аьлла. Т1аккха юха а балха х1оттийра иза.\n1илманна Г1ирма-Солта шера хиларан дуккха тоьшаллаш даладо наха тахана а. Со1ип-моллас (Белг1атара хиларал совнаха, цхьана ц1ийнан нах бара х1орш) хьоьхуш, дешна цо, шен 7 шо кхаьчначхьана 32 шо кхаччалц.\nХ1ара ц1а веанчу хенахь, кхуьнгахь х1ун доллу хьажархьама, уггар мерзачуьра жижиг даийта шена аьлла, Со1ип-моллас Г1ирма-Солте хабар тоьхнера бохуш, дуьйцу. Кхуо мотт бахьийтина. Юха хабар кхаьчна, уггар чаьмзачуьра жижиг даийта аьлла. Г1ирма-Солтас юха а мотт бахьийтина. Уггар мерзаниг, уггар къаьхьаниг мотт бу бохург, ч1аг1дина цуо ша динчуьнца.\nШахтимиров Г1ирма-Солта Эрсанарчу цхьана стагана бусалба 1илма хьеха вахана а волуш, т1ех1оьттина 1944-чу шеран февралан 23-г1а 1уьйре. Юха шен доьзална т1е ца кхочуш, оцу Эрсанарчу нахаца вехаш 1аш волуш, вай махках даьхна шолг1а шо долчу хенахь (шен 57 шо хан йолуш) д1акхелхина Г1ирма-Солта. Больницехь волуш ша-шена дешна а хилла цуо, цул т1аьхьа мотт сецнера, боху, цуьнан. Оцу хьолехь ша волуш, кехат, къолам даийтина, назма д1аязъян кхиъна иза ша валале. Тховса-кхана лийр ву ша, ша-шена деша а дешна шуна, деша стаг ца оьшу шена, к1ант-м шиъ вара шен, йо1 декъаза х1ума ю, Азманан доладелаш, аьлла хилла цо цигахь нисъеллачу шен стунйише.\nГ1ирма-Солте кехат, къолам белларг Соьлжа-Г1алахь ваьхначу совдегаран Абубакаран йо1 Секи хилла (больницехь лорйиша хилла йолу). Иштта дуьйцу цигахь хиллачара. Шен дас, ша оцу хьолехь волуш, д1аязйина хилла йолу назма, г1ийла мукъам балош, дагахь д1айийшира тхуна Азмана. Вуно ч1ог1а дагахкхеташ а нисделла хилла Г1ирма-Солтин и башха мог1анаш:\nЯ Аллах1, Хьан г1ийла миска лай ваг1ахь,\nДас-нанас аьллачунна т1ехь чекхваьлла ваг1ахь,\nДог реза къинт1ера уьш бевлла ваг1ахь,\nСо везаш эцалахь, ва Везан Дела.\nВешера вошалла хиланза ваг1ахь,\nНесера несалла хиланза ваг1ахь,\nК1инт1ера вели со Хьан дуьхьа, Дела,\nХьоьгара ял еза, ва Везан Дела.\nХьалхара кхерч, лаамза, со боьхна ваг1ахь,\nШолг1аниг Хьан кхиэло бохийна ваг1ахь,\nКхозлаг1чух валаза ца ваьлла ваг1ахь,\nХьан кхоьлана реза ву, Хастаме Эла.\nБехк боцуш, Дег1астанах хьегна дег1 даг1ахь,\nХьаналчу хьацарна даьцна дег1 даг1ахь,\nГа доцу марг1ал-г1а дитина ваг1ахь,\nЦуьнан терго Ахь елахь, ва Везан Дела.\nХьо цхьаъ веш, шах1адат со далош ваг1ахь,\nХьан Элча Мухьаммад со бакъвеш ваг1ахь,\nСайн устаз Мубарак къобалвеш ваг1ахь,\nДекъалчу тобанах тохалахь, Дела.\nСа оьцу Мулкалмот муьт1ахь де, Дела,\nБартхотту маликаш резаде, Дела,\nЖоьпашкахь Ахь нисвар Хьоьга доьху, Дела,\nЮьхь1аьржа х1отторах ларвелахь, Дела.\nВуно хаза, аьхна мотт болуш, стихаш, назманаш язъеш хилла Азманан да. Вай Сибрех дигале республикан муьран зорбанехь ара а йийлина царех цхьаерш. «Нохчий Даймахка бухабирзинчу хенахь, архиваш йолчу а яхана, уьш схьа ца гулъеш, сайх ледарло ялийтина аса. Бакъду, тхайн ден хилла жайнаш-м схьагулдира оха», –олура Азмана.\nХаийта лаьа, (нохчаша бусалба дин т1еоьцучу муьрехь) Нохчийчохь уггар хьалха маьждиг доьг1на юрт ю Белг1ата. Оцу эвлара схьабевлла 1еламнах молланаш лаьттина нохчийн дуккха а ярташкахь: Гуьнахь, Эрсанахь, Эна-Кхаьллахь, Иласхан-Юьртахь, Закин-Юьртахь, Теса-Кхаьллахь, Мескар-Эвлахь, Цоцин-Эвлахь, Бухан-Юьртахь, Эг1аштахь, Шелахь… Оцу молланийн ц1ерш а дагайог1у Азманна.\nДешначу нехан (Г1ирма-Солта дийна волуш, уьш цаьргахь сих-сиха гуллуш хилла) къамелашка дуккха ладег1арна, Азманан иэсо лардинера шен дас баьхнарш:\n«Пондарх лекхалуш пенарш хир ду… Сом делла а, шен доьзалхо хьаста везаш хенаш йог1ур ю; ца хьастахь, иза д1а а вахана вуьсур ву да… Дуьне доха гергадаханчу хенахь, даьккхинарг даа а ца кхуьуш, адам деддий-хьаьддий хир ду шуна, йиша-ваша вовшашна т1екхочуш хир дац… Вехаш волчо вехаш волчунна бен саг1а а лур дац, мисканиг д1атоттур ву. Даа шурула-к1айн бепиг долуш, адам меца хир ду… Вай махках дохур ду, хьаькхарчий кхерсташ лаьттар бу вайн Даймохк; цхьаберш буьсур бу хийрачу махкахь, цхьаберш ц1абог1ур бу…»\nАзманна доккха беркат хетара уьш, дешна нах, вайн болуш хилар. Бусалба дино ма-бохху лелаш, 1илма шена дика 1амийна, нахана иза хьоьхуш волчу стага шеха вониг далуьйтур дац, оьзда хир ву иза ша буьйцучу маттаца, духарца, кхочушдечу г1уллакхашца.\n«Хаза хьехамаш бора со жима йолчу хенахь берашна, –дуьйцура Азмана. –Нана йоцуш кхуьучу соьга сайн ненананас дийцинарг дагадог1у суна: «Хуьнжар къовлий дехкалахь, кхача дукха ма баалахь, оьзда хилалахь. Нехан чу яханчохь, д1аса ма хьежалахь…». Хьалха к1ант, йо1 урамехь х1оттий ца латтуьйтура – чукхойкхуьйтура. Ишттачу метте, нене еха а йоьхий, схьаялайора йо1, т1аккха, схьаялоре терра, юха нене д1алора. Я хин коьртехь, дуккха адам долччохь, дора йо1а, к1анта шайн къамелаш.\nТахана г1иллакхаш г1еххьа дайделла, амма лелочара леладо уьш даима. Д1атаса йиш ма яц уьш…».\nВайн маттах лаьцна къамелаш а дира оха Азманца. Джамалханов Зайндис ц1ена нохчийн мотт буьйцуш хилар билгалдоккхура цо: «Куьрчалара шен схьавалар долуш а ву иза. Тхоьгарчу йо1а дешна, Зайнди шайн хьехархо а волуш, Соьлжа-Г1аларчу хьехархойн училищехь. Вешан мотт вай талхош новкъа а долуш, иза ларбаре, кхиоре кхойкхуш схьавог1у иза тахана…».\nЮха Азмана дийцира Мескитарчу Айдамиров Абузарх (Дала гечдойла Абузарна а, Зайндина а) лаьцна: «Оьзда стаг вара иза. Телевизор чохь ша динчу цхьана къамелехь цо элира цкъа: «Тхан юрт яккхийчех яц. 200 сов стеган вайн йоцу ц1ерш ю тхан юьртахойн. Уьш а елара ц1ерш! Иштта стаг д1аойбучохь муха йоккхур те ю цуьнан ц1е? Сан берашна нохчийн маттахь къамел дан ца хаьа, бохуш, дозалла деш лийли цхьаболу дай-наной. Вай стенга кхача г1ерта те?.. »\nГуш дара, Азманан дийца х1уманаш дуккха хилар. Оха муьлхха х1ума хьахадарх а, вуно маь1не долуш, къамелана юкъадилла дош, дийцар карадора цунна. Йоккхачу стаге ойлайойтуш, сагатдойтуш х1уманаш дукха ду вайн исторехь, таханлерчу дахарехь.\nШена хетарг ма-дарра д1аолуш хилла ю Азман. Ишта аьлларг ца товш берш а дера хуьлу, цуьнан шен юххерчу гергарчарна юккъехь а хилла. Ишттачохь Азмана шен гергарчарга олура, боху: «Ас бакъдерг аларна шаьш суна резадацахь, со елча д1айолла ма дуьйла. Оцу Пригородне олучу юьртахь, тайпана хьачарой болуш, сан ден хилла беза хьеший, церан гергара нах бу шуна. Цаьрга аш хабар дахьийтачхьана, цара схьа а баьхкина вуно дика д1аерзор ю шуна со. «Баа хуучунна мерза хьаьмц бу со, ца хуучунна – ира к1охцал ду», –баьхна шен хьокъехь цхьана дикчу стага...».\nЙоккхачу стага Азмана шена х1умма ца доьхура, цунна луург х1ара дара: вешан мотт бийцарехь, берашна ц1ерш тахкарехь, духар хоржучохь, вовшашца йолчу юкъаметтигашкахь, хиндолче г1улчаш йохучохь, Дала х1ун боху хьожуш, вай жимма ойлаеш хилар ду. Хьекъале дош вайна хаза а ца хеза аьлла хета цунна.\nВай дийцинчул дуккха сов девзара Азманна шен дех Г1ирма-Солтех, ткъа иштта 108 шарахь ваьхначу шен девешех Тимарх лаьцна а. Оцу шен гергарчу шина адамах долу дуккха башха дийцарш йоккхачу стагана (коьртачу декъана) нахехула девзина. Тамашийна иза хетахь а, нахана (шен чохь болчарначул а) дика бевзаш нисло цхьаболу дика нах.\nТкъа Азманах доьзна къамел дерзош ала лаьа: и санна адамаш мехкан бахам санна ларало, уьш вайна юкъара д1абевлча а, х1унда аьлча: мехала ду Аллах1-Делан т1едахкарш кхочушдеш баьхначийн дахаран масалш; мехала ю собарх, доьналлех ца бухуш баьхначара дахарехь йитина оьзда лар; мехала ду хьекъале дош, иза мацца аьллехь а!\nСуьрта т1ехь: Тозуркаева Азман.


Оьрсийчоь -- Оьрсийн жигархой бу шо хьалха йийначу адамийн бакъонаш ларъярхочуьн Естемирова Наташин сурт карахь латтош, иза дагалоцуш дIаяьхьначу митингехь, Москох, 15Тов2010\nШо хьалха, Товбецан I5-чу дийнахь шо кхаьчна Соьлжа-гIалахь туп-тоьхначу Мемориал офисехь болх беш хилла бакъонашларъярхо Эстемирова Наташа йийна.\nIуьйранна балха яха арайолуш, шен цIийна хьалхха лачкъийра иза, кIайчу жима машенахь хиллачу герзахоша. Оццу дийнахь ирча кхаъ баьржира иза йийна карийна, ГIалгIайчура Гази-юртана гена доццуш, аьлла. Цхьана гIалгIайн къаночуьн бIаьрг кхеттера, неъкана нацкъаруо, тамашийна дукха хьийзачу мозех.\nНийсса шо даьлчи а цхьа а, хIара ду аьлла, жамI дац талламхойн тобан. Цул сов, Ноябр-Лахьанан батте кхаччалц бахбина иза.\nЭстемировгIеран доьзалан адвокат ву Карпинский Роман. Шена хуу талламан къайленаш юьйцур яц аьлла талламхоша дош даьккхина цуьнгара. Цундела чIогIа лерина до цо къамел, шегара гIалат ца далийта гIерташ.\nКарпинский: Талламан тобанерчу нахаца сан хиллачу къамелехь билгалдаьлла, таллам кхин а масех баттана бахлург хилар. ХIунда аьлчи, цхьа-моггIа талламан гIуллакхаш дисна хIокху минотана дIадерзоза. Хала хеташ делахь а, къайланеш юьйцур яц аьлла куьг таIийна ву со. Цундела, оцу гIуллакхана юкъарчу, сайна евзинчу информацина тIе а тевжаш, къамел дойла яц сан. Цхьа хIума-м эр ду аса - бина болу коьрта таллам, иэшам хиллачу тхан агIонах къайлабахийтина бу. Таллам кхин дIа а бан безаш бу. Тоъал тоьшаллаш карадахь, бехк кховдо безаш бу зуламхошка. Ткъа, бехке бийриш байина белахь, таллам сацор бу, уьш белла хиларан бахьана долуш.\nМаршо радио: ЭстемировгIеран адвоката Карпинский хьехош волу тIемало, Башаев Олхазар ву. Официала хаамашца, 2009-чу шеран Ноябр-Лахьанан беттан I3-чу дийнахь вийна ву иза.\nIедалша хьаржинарг чIогIа атта позици ю боху, Мемориалан векало Черкасов Александра. Талламан балхахь шортта цхьанацадараш ду элира цо, ша Маршо радиоца Москохара схьа телефонехула къамел деш:\nЧеркасов: Успахаджиеван тIеман тобанерчу тIемалочо Башаев Олхазарс йийна ю Эстемирова - цуьнца хьагI-гамо хиларна а, Нохчийчура Iедалшна тIе и зулам татта а Iалашонца. Сан белхан накъосташца селхана оцу версин хьокъехь къамел хилира тхан. Оцу версино шеконаш кхуллу тхан дуккха а бахьанашца. Башаев цунна бехке хиларх а ца теша тхо. Цара баха-м боху, Эстемирова йийначу меттехь карийнера боху, тапча йОлуш гIара-тата ца хозуьйтучу гIирсан цхьа аьхка. ТIаккха, цхьана хIусамехь а, машен а чохь - Наташа дIайигинчух тера йогIучу машенахь - талламаш дIабаьхьча карийна, и аьхка схьаяьлла болу, ша болу гIирс карийна. Кхин дIа, "схрон" карийна тапча чохь а йолуш. Милцойн бакъдочу документ а карийна, цу тIехь Башаеван сурт а долуш. И хезначу хенахь Ганнушкина Светланас хаьттира: "Ларамаза, оцу схрон чохь, цо ша иза йийна, зулам шена тIе лоцу ша боху, цо яздина дешнаш-м ца карийна?" аьлла.\nМаршо радио: Черкасовс бахарехь, вийна волу тIемало бехке ларарца, кхел дIа ца яхьа некъ билгалбаьккхина. Кхеле а веана, ша бехке вац аьлла, къийса йиш яц цуьнан. ГIуллакъ къастийна лорур ду. Цул сов, Iедалийн векалш оцу зуламна бехке хиларца йолу шеконаш а керстайийр ю. Делахь а, оцу гIуллакхана тIехь ойла йичи, Башаеван бахьана ца хилла Эстемирова ен. Ша иза къастийна аьлла, кхин дIа а дийцира Маршо радиога, Черкасов Александра.\nЧеркасов: Массо а дIанислуш санна хетало. Зулам дарехь бехке карийна вийна волу тIемало. Кхелан процесс дIIа а ца хьуш, гIуллакх дIакъовла мегар ду. ХIунда аьлча, бехке лоруш верг велла ву. Делахь а, хIокху пасьянсехь ша дерриг а цхьана ца догIу.\nБахьана. ХIун ду Башаевс Эстемирова еран бахьана? Карийна йолу тапча а, аьхкаш а; цо и зулам дина хила тарлора алар бен, боккъалла иза ен цуьнан хьашт хилла хилар а тIечIагIдан ма деза. Талламо чIагIдо, Эстемирова Наташас даханчу шеран бIаьста оцу тIемалочуо лелийначух яздинера бохуш. Билггал оцу белхо кхоьллина боху Башаеван хьагI-гамо. Муха нисделла хила тарло иза? Я Наташа Шалаже яхча иза цигахь гина я, я шен Башаевна, я цхьаммо цунах лаьцна цуьнга аьлла. Я, Наташас цхьанхьа къамел дина я цо язъяйина артикл интернетехь гина. Иза стенгара даьлла талламна? Шайна Наташин компьютер чохь карийна боху цара и информаци, даханчу шарахь апрелехь а, майхь а Шалажехь хиллачух лаьцна. Проблема хIун ю аьлчи, и хаам компьютер чохь карор тоъал бахьана дац, цхьанненан хьагI-гамо кхолла. Сан аьтто баьлла иза къастон. Ша редактор хиларе терра, цо материалаш вовшахтохара тхан тайп-тайпанчу белхахоша гулъйина информаци. Цул тIаьхьа Москох дIаяхьийтара цо иза. Оцу белхахой цхьаберш, кхерамазаллин бахьанашца цхьаццанхьа дIасабахана хиларца доьзна, сан аьтто бацара, сиха царца уьйраш дIатаса. Шалжера информаци цара муха гулъйина хилла хатта лууш вара со. ХIинца суна иза хаьа. Тхан цхьана белхахочунна цуьнан гергарчара йоуьйтуш хилла информаци. Вукхо - шена бевза-безачарга гулъеш хилла. Шалаже цхьа а ваха хьашт долуш гIуллакх дацара. Эстемирова Наташин а дацара.\nМаршо радио: Кхечу Мемориалан векалийн информаци гул а еш а, кхин дIахьажош хиллачу Наташин цIе, цхьаннхьа а гучуйолуш яцара. Официалан талламца цхьана, шен таллам дIабаьхьначу Черкасовс чIагIдарехь, иза а ду кхин цхьаъ ондда тоьшалла, Башаеван иза ен бахьана хилла ца хиларан.\nЧеркасов: Цул сов, Москохара а, Петарбухера а сан белхан накъосташа - уьш, даханчу шеран майхь а, апрелехь а Наташица уьйр йолуш а бара, и йолчехь Iийна а бара - цара дуккха а белхан агIонаш йийцина Наташица. Иза цхьа а къайле яцара. Иза Шалаже яхарх лаьцна цхьа а къамел ца хилла. И бохург хIун ду? Дера ду, Наташа оцу эвлахь цхьаннена а гина ца хилла бохург. ТIаккха иза ен бахьана а дац. Шен цIарах цо хIумма а яздинерий? Хаамийн гIирсашка оцу хьокъехь хIумма а дийциний те цо? Ца дийцина. ТIаакха, цо кечъеш хилла хроника стенга яхана? Москохарчу Мемориал офисе дIахьажийнера. Цул тIаьхьа иза тхан сайт тIе а тоьхна, дIаса а хьажийна. Мемориал векалийн цIераш а ца хилла цу хроникин бухахь язъйина. КIезиг нах тIеоьхучу сайт тIехь ю иза. Башаев Олхазар интернетан фанат хиллехь а, оцу хIуманах баьхьана даккхалур дацара цуьнга.\nМаршо радио: Цхьа ша дайина талламо, Мемориалан болх толлуш а, оцу центран векалшка хеттарш деш а. Эстемирова Наташас тIаьххьарчу беттанашкахь бинчу балхах – нах лечкъорах а, нахана юккъехь стаг верах а. Бакъонашларърхо лачкъоран теш хилла ши зуда а ца лехна я барт а ца хаьттина царшинга. Бакъонашларъярхошна хетарехь, талламан болх, леррина цхьана хорша берзо Iалашонца, деш ду иза. Цунах лаьцна, тхан программин шолгIачу декъехь.\nСоьлжа-гIалахь туп тоьхначу Мемориалан векал Ахьмад ву, Наташас тIаьххьарчу беттанашкахь бинчу балхахь жигара дакъа лаьцна. И болх, Наташа гIарадаккха гIиртинчу кхаа зуламца доьзна дара. Телефонехула тхан хиллачу къамелехь, Ахьмада уьш карладехира:\nАхьмад: Цхьаъ, Ахки чу Борзера Албеков Ризван Куршлой эвлара РОВДера (КIоштан Чоьхьарчу ГIуллакхийн Дакъа) милицин белхахоша вада а вина, юха цхьа хан яьлчу хенахь юха схьа а валийна, оцу юьртан юккъахь, массарна а ган а гуш, вийна цара (милцоша) герз тоьхна. И цхьа хилам бара.\nШолгIаниг, Юсупова Мадина бохуш цхьа жима зуда яра цара лаьцна. Иза лоцучу хенахь чевнаш йинера цунна. Оцу чевнашца 9-чу больнице (дарбан цIийне) йигинера, гонаха ха а хIоттийна. Дарбан цIийне дIайигина сахьт далале е а йийна, дай-наний долчу неIарга а бахана, дакъа дIа а делла, иза схьа ма даста аьлла и кхерам тосуш, цул тIаьхьа цIенош дагийна, иштта дIабаханера и нах (милцой). И шолгIа случай (хилам) ю, кхоалгIа случай (хилам) гIалитIера вадийна Зайналов Апти, Махк-тIера вахархо. ШолгIаниг, Карпинкехь Iаш хилла волу Хаджиев. И ши кIант вара цара вадийнарг. Зайналов цул тIаьхьа тхуна Ачхой-Мартанехь (ТIехьа Мартан тIехь) больницехь (дарбан цIийнахь) Iуьллуш карийра, тIехь бина ницкъ болуш. Суна сайна и кIант гира, коьртах йиттина вара иза. Цунна тIехь йолу хIуманаш цIех юьзина яра. Лоьраша дийцарехь, цара цунна цхьаъ-шиъ операци йинера. Цул тIаьхьа, Наташас прокурорана тIе а яхана и кIант мукъаваккхар дийхира. Прокуроро кхин хIумма а ца дира. Цул тIаьхьа и кIант цара вада а вина, къайлаваьккхира. ХIинца а мичахь ву хууш дац. Европехь чуделла гIуллакх а ду оцу кIентан цIарах. Страсбургехь ду.\nМаршо радио: Оццу хенахь, Махкахойн цхьанабелхан организацин гIантдас Ганнушкина Светланас бахарехь, Эстемирова Наташа ер толлучу талламан тоба халачу хьолехь ю. ХIунда аьлчи, политикан билламашца дихкина ду церан куьйгаш.\nГаннушкина: Уьш массо а, го баьккхина болчу кхерамехь болх беш бу Нохчийчохь. Изза талламхой бара тхоьга латкъамаш беш, тешаш хилачу нахера кийтарлонаш яха йиш яц шайн, бохуш. Уьш дуьхьала хуьлу бахара цара тешаш хила. Гой хьуна, элира цара соьга цкъа, уьш адамаш ду оха болх беш долу? Шун Наташас церан дуьхьа шен дахар дIа ма делла, аьлла. Гобаьккхина болчу кхераман ситуаци ю иза. Цундела, талламан балхана тIеIаткхам хуьлу дера цунах. Вукху агIора, со тешна ю, цхьана тIеIаткъам а, цхьа билламаш а хIиттийна бохучух. Вуно дика гуш ду, церан цхьана лерринчу хорша берзош буйла. Тхуна схьагучу суьртехь, Эстемирова Наташа ер къастор, тхан балхана дуьхаьал даьккхина ду. Ма-дарра аьлчи, Нохчийчура Iедалшна луъург лууш ду оьрсийн Iедалш а. Лай-тайпа юкъаралла езаш бу уьш.\nМаршо радио: Мемориалера Ахьмад тIетов, Ганнушкинас бохучунна.\nАхьмад: Царна-м хаа ма хаьий бехке мила ву. Iедал дуй бехке. Оцу следователна (талламхочунна) тIехь лаьттачу куьйгалхой бац, цара шайн агIора бойтуш бу и таллам. Iедал бехке деш а ца бойтуш, кхечу хIуманна тIедаккха ма гIертий уьш. Масала, оцу тIехь хилла ца Iа иза. Массо хIуманна тIехь а ду иза. Вайн махкахь тIепаза вайна, вайна ма-хаъара - Iедалша шаьш а олу - 7 эзар стаг ву. Оцу 7 эзарна юкъахь 2 эзаррий пхи бIей уголовни дело (бехк-такхаман гIуллакх) ду махкахь долийна. Цигахь цхьанххьа а бина таллам бац.\nМаршо радио: Бакъонашларъярхойн организацеш, дуьненаюкъарниш а цхьана, леррина ладоьгIуш ю, Эстемирова Наташа еран талламехь хIун хийцамаш бу. Цара дуьненаюкъарчу лидершка кхайкхамаш бо, шаьш цхьанакхетачу хенахь, оьрсийн куьйгалхошна тIеIаткъам бе, зулам толуьйтуш, олий. Деношкахь, оьрсийн президентаца Медведев Дмитрийца Екатеринбургехь, лакхарчу тIегIанехь шен хиллачу цхьанакхетарехь Меркел Ангелас айира и хаттар. Цунна жоп луш Медведевс элира:\nМедведев: Цкъа делахь, таллам дIахьуш бац бохург бакъ хир дацара. Ма-хуьллу боьдуш бу таллам. ШолгIа делахь, оцу меттехь бехкечуьн куьг лаьцна дщацахь, сиха жамIаш ца хуьлу ишттачу гIуллакхашкахь. КхоалгIа делахь, билгалваьккхина ву иза йийнарг. ДиалгIа делахь, иза дуьненаюкъарчу лехамашка ваьккхина ву. ПхиалгIа, и онда зулам дина стаг лехамашка ваьккхина ца Iаш, иза дайтинарг а къастон Iалашонна тIе бирзина бу, таллам дIахьуш берш.\nМаршо радио: Кхеташ дац, Эстемирова ерна бехке лерина волу, стохка вийна тIемало дуьненаюкъарчу лехамашка хIунда ваьккхина.\nДуьненна а евзаш хилла бакъонашларъярхо йийна я ейтина зуламхой а карийна, царна таIзар дича, Нохчийчура бахархойн тешам алсамбер бара, шайна тIехь беш болу ницкъ, эххар а, сацорг хиларх элира, Маршо радиоца къамел деш, Хьюман Райтс Вотч организацин векало Джилл Аьллисона:\nДжилл: Нохчийчоьнан хьокъехь лаьцна аьлчи, таIзарза зуламаш дар вуно чIогIа даьржина ду цигахь. Оццул ехачу хенахь адамийн бакъонаш талхорах, цхьаненна а хьалха жоьпаллехь вац цхьа а. ГIараяьлла йолу адамийн бакъонашларъярхо ер, цуьнан къегина билгало ю. Наташа ер къастаделча, дуккха а Нохчийчура бахархошна цунах хаам хир бара, зуламна таIзар деш ду аьлла. Мухха дАлахь а, ницкъ бар чекхдер дара республикехь, аьлла хетар дара.\nМаршо радио: Оццу хенахь, бакъонашларъярхой шек бу, Эстемирова Наташа йийна нах карорг хиларх а, царна таIзар дийриг хиларх а.\nЦундела Iийний те, Наташа лачкъош а, машенна чу а тоьхна дIаюьгуш а гина, могIарера нах орца ца доккхуш?\nТаллам дIахьучу Iедалан векалша а бехке бо нохчий, царна тоьшалла дан ца лаьа. Ткъа Наташас, церан дуьхьа шен дахар дIаделла бохуш.\nТалламхошна дага ца догIу, зуламхой лахарна метта, тешаш хIиттинчу шайна, иза бале дер дуй хууш, уьш Iаш хилар. Церан дахарх цхьа кепек а лур кхана Iуьйранна.\nЕрриг а республикехь, юкъараллин логан-шаг лаьцна кхерамо гIорасиз бина.\nЦу тIехь шаьш а йинера ойла. Цул тIаьхьа жоп а карийра шайна элира Маршо радиога, Мемориал векало Ахьмада:\nАхьмад: Иза и ядийнарш шаьш, Iедалан белхахой хиларца доьзна ду, аьлла хета суна. Кхин цхьана хIуманца доьзна ду аьлла ца хета суна и хIума. Иза аса айса а тидаме лаьцна хIума а ду иза. Уггар хьалха со суо а цецваьлла вара иза иштта хIунда хилла те аьлла. Тхоьга а хаам хIунда ца бина те, аьлла. Цигахь Iаш болчу наха а, цуьнан лулахоша а и гинчу наха а. Со таллам бан гIоьртича, оцу бахьано бен гойтуш дац-кха наха тхоьга хаам ца бар.\nМаршо радио: Мила кхеро гIиртина, цIеяххана бакъонашларъярхо йийнарш? Я, республикера шун болх сацон Iалашо яра аьлла деллачу хаттарна жоп луш, Ахьмада элира:\nАхьмад: Новкъа хьанна яра (Естемирова) аьлла вай дийца даьккхича, мила кхеро гIерташ бара аьлла хаьттича, уьш-м, массо а кхеро гIерташ бара. Цхьа Мемориал а кхерийна, Iад Iа гIерташ бацара. Уьш, и корта хьала ца айита, нахега кхин хIума ца дийцита; нехан амал а, паргIато езар а, шен бакъо ларъян гIертар (ца йоьзна) амал юхаерзор - и Iалашо яра аьлла хета-кх суна.\nШолгIа делахь, и КТО (контр-терроран операци) отменить йинчул (дIаяьккхинчул) тIаьхьа уьш чIогIа кхин а чIогIа тIетаьIира цигахь (Нохчийчохь) болчу нахана ницкъ бан. И нах идош, и нах бойуш, и хIума лелон уьш чIогIа тIетаьIира. ТIетаьIинчул тIаьхьа, Нташас и хIума дийца даьккхинчу хенахь, Наташа циггахь новкъа хилира царна. Нохчийчохь (Iедалша) дIахьуш йолу политика - тIом дIа баьлла, тхан ша-дерриг дика а ду, бохуш, дуьненна деш долу дIахьедарш, цигахь хуьлчуьнца нислуш ца хилара. Иза ду аьлла хета суна иза ер (бахьана).\nМаршо радио: Ноябр-Лахьанан батте кхаччалц бахбина, Эстемирова Наташа ерца боьзна таллам. Таханлера режим Оьрсийчохь мел ю, Нохчийчохь а хийцалур дац хIумма а. Цундела, баккъал а бехкениг жоьпо озор ву ала хала ду. Таханлерчу Заман билгало ю иза.


Брюсселехь шозлагIа де а ду Евроберто Туркойчоьнца мухIажарийн хьокъехь мехала дагадовларш дIахьош долу.\nДавутоглу: „Со тешна, вай вешан Iалашоне кхочур хиларх..."\nНагахь санна, саммитан хьалхарчу дийнахь Евробертана юккъейогIучу пачхьалкхийн куьйгалхой доккхачу декъехь вовшашлахь дагадовларш дIахьош хиллехь, Туркойчоьнца мухIажарех барт тIеэцарехь цхьа юкъара политика кхолларан хьокъехь, шозлагIчу дийнахь йоллу хан цу юкъарчу политикана Туркойчоь тIеялорна лерина яра ала мегар ду.\nТкъа и политика иштта ю – Туркойчоьнан лаьттIатIера Эгейн хIурдахула желтойн махка а оьхуш, цигара дIа Европина юккъехь Iоьхкучу кхиинчу пачхьалкхашка кхача гIертачу мухIажаршна Анкарано дуьхьало йийр ю, уьш кхаччане а Греце ца кхочуьйтуш, шайн махкахь совцорхьама.\nХIинцале а Греце схьа а кхаьчна, цигара дIа кхечу пачхьалкхашкахула дIасабаржа сатуьйчуш, дозанашкахь мухIажарийн лагершкахь Iаш болу эзарнаш мигранташ Евробертан ницкъашца Туркойчу юхабуьгур бу. Нагахь санна уьш Грецехь шаьш битахIара аьлла, политикан тховкIело цу махкахь еха лууш бацахь.\nЯ нагахь санна царна Европерчу низамашца политикан тховкIело йогIуш яц, уьш машаречу мехкашкара хиларна, масала. Туркойчуьра Европано шемахой бен тIеоьцур бац, ткъа царех а цхьа дакъа бен оьцур дац, хьалхехь легала доцучу некъаца Европе кхача ца гIиртинарш я билгал тIом болчу гIаланашкара бевдда шаьш хилар тIечIагIдан йиш ерш.\nКхин дIа болу мухIажарш, уьш мел дукха хиларх, шайн махкахь совцор бу туркоша, царна цигахь бIеннаш эзарнаш нах дIатарбан йиш йолу мухIажарийн лагерш а юттуш.\nИза дерриге а дан резахиларна, я ма-дарра аьлча, хаддаза тIеоьхучу мигрантийн баланах Европа Анкарас кIелхьара яккхарна, Евроберто комаьрша бекхам бийр бу Туркойчоьнна. Хьалхарниг – цкъачунна сихха цу пачхьалкхана Малхбузено 3 миллиард евро ахча лур ду. Анкарас дерриге а дехнарг 6 миллиард ду, амма важадерг луш хилахь а, тIаьхьо бен лур дац, 2018 -гIа шо чекхадалале иза текхна дала дезаш делахь а.\nЦул совнаха, карара шо юккъедаьлча дуьйна схьа Туркойчоьнан бахархой визанаш а йоцуш, Евробертехула дIасалела бакъо лур ю. Ткъа коьртаниг – Меркел Ангела Германехь урхалле еъча дуьйна схьа сацийна латтош долу Туркойчоь Евробертан декъаэцарх долу дагадовларш юхакарладаьхна а ца Iаш, жигара дохур ду.\nКхеташ ма-хиллара, иштта ши миллион герга Шемара мухIажарш тIе а эцна, уьш Iалашбеш йолчу Туркойчоьнна вуно санехь барт бу иза. Цецволийла а дац тIаккха цу пачхьалкхан урхаллин куьйгалхочуо Давутоглу Ахьмада пIераскан дийнахь Брюсселехь ша вуно догтокх гайтар. „Со тешна, вай вешан Iалашоне кхочур хиларх – массо а мухIажарна гIодан а, Туркойчоьнан, Евробертан юкъаметтигаш кIаргаян а“, - элира цо.\nМухIажарш тIеэцаран политика бахьана долуш шен махкахь вуно ирчу критике еш йолчу Меркел Ангелас а гайтира ша пIераскан дийнахь дагадовларшна вуно реза. „Тхо массо а цхьа ойла йолуш ду, Туркойчоьнца болу барт тIеэца безаш хиларехь“, - элира цуо.\nЦу юкъана желтойн махкарчу Идомени юртахь масех дийнахь ца соцуш тIеоьхучу догIалахь а, цуо кхоьллинчу ткъаршалахь а хан йоккхуш бу 15 эзар сов мухIажарш.\nМакедоница долчу дозанна уллохь бу уьш, и доза хIинций-хIинций схьа а диллина, шаьш Германи агIор дIа ца дохуьйту-те бохуш сатуьйсуш Iаш.


Нохчийчоь -- ТIеман барзакъ доьхна бераш Соьлж-ГIалахь, 03Лахь.2010\nМалхбузерчу пачхьалкхашкахь, къаьсттина Iамеркехь да-нана хуьлу шайн берех коьртачу декъана лоьраш а, адвокаташ а, интернетан технологийн говзанчаш а хилийта лууш. Оьрсийчохь бехачу нахана лаьа шайн берех а, берийн берех а полисхой а, фсб-н белхахой а, кхин йолчу ницкъаллин структурийн декъашхой а хилийта.\nИза гойтуш бу кху деношкахь ВЦИОМ олучу Оьрсийчура юкъараллан хетарг толлучу центро бина таллам. Цуьнца а догIуш, шайн бераш а, берийн бераш арми а, инарлан прокуратура а, чоьхьарчу гIуллакхийн министралла а, ФСБ а санна йолчу ницкъаллин структурашка балха бахийта луур дарий шуна аьлла, хаттар дича, «луур дара» аьлла жоп делла 53 процент декъашхоша.\nФСБ-н белхахой шайн бераш хилийта лууш бу коьртачу декъана карарчу хенахь 25-34 шераш долу нах.\nДала жоп доцуш висина 11 процент респондент. Цу талламехь тIе тидам бохуьйтург ду шайн берех милцой а, ФСБ-н белхахой а хилийта луурш коьртачу декъана 25-34 шо долу нах хилар.\nНагахь цу тайпа таллам Нохчийчохь бича ницкъаллин структурашка шайн бераш дахийта луучу нехан терахь кхин а алсам хир дара аьлла хеташ ву вевзаш волу нохчийн юкъараллан жигархо Бадалов Руслан. Цуьнан бахьанаш иштта дуьйцу цо.\nБадалов Руслан: "Прокуратуре бахар а, милице бахар а цхьана агIор шаьш ларбар ду церан. ШолагIа дерг ду белхан меттиг хилар. КхозлагIа ду коррупци-хIума лело аьттонаш хилар. Нах тахана шаьш дуьненчохь йоккху хан юучуьнца, молучуьнца (токхе йолуш), белхан меттиг йолуш, лаккхара алапа долуш яккха лууш бу".\nШа кхиина вогIуш а дара милицехь а, прокуратурехь а болх бар лоруш, цига балха баха нохчийн аьттонаш къезиг хиллехь а, бохуш дуьйцу Бадаловс.\nБадалов Руслан: "Цу хенахь къезиг хуьлуш дацара милцойн школе а, прокуратуре а, суьдхой а нохчий бахар. Лараме дара цига вахар. Хала а дара. ХIунда аьлча, нохчийн къоман векалшна низамаш лардочу органашка бахарехь тоьхна доза дара. Цу хенахь ша ларвар Iалашо йолуш ца воьдура милице. Тапчан метта хумпIар чохь наьрс лело зама яра иза".\nНохчийчура ницкъаллин структурийн белхахой\nХаджимурадов Сулейман дуккха а шерашкахь Нохчийчохь Iедалан даржашкахь болх бина ву. Шена беза болх къасто белхан меттигаш яц Нохчийчохь, цундела, миччахь дина а, шайн бераш балха дIанисдан лаьа нохчашна бохуш вара иза.\nХаджимурадов Сулейман: "Дас-нанас хIун дийр ду тIаккха? Цабевллачу денна боьлхуш бу-кх уьш цига. Белхан меттигаш ма яц. Хьалха яра республикехь шортта белхан меттигаш. Хьехархойн алапа лахар ду. Лоьрийн терахь а лахлуш ду". \nШа кхуьучу хенахь милцой хила лууш къезиг нах бара, амма хилча а сихха хьаьким хила дагахь деша баха гIерташ хилара кегийрхой, бохуш кхин дIа а дуьйцу Хаджимурадов Сулеймана.\nХаджимурадов Сулейман: "Милицехь болх бан лууш наггахь а бен стаг вацара. МогIарера милцо хила ца лаара. Цига балха водара сихха даржехь хьалавалар Iалашонца".\nМехкан экономика кхиийта хIора шарахь Оьрсийчохь кхолла езаш ю миллион гергга белхан меттиг. Амма миллион балха хIотта луучу нахах 53 процент кегийрхой полице а, ФСБ а, прокуратуре а, кхин йолчу ницкъаллин стуртурашка а балха баха лаам болуш хилча шеко йолуш ду цу хьоло экономика кхиарна гIо дийр бу бохург.\nАрахьара талламан сервис а, ФСБ а шайн балхаца ларайо аьлла хеташ бу 40 процент ВЦИОМ-о бинчу талламехь дакъалаьцна респонденташ.\nКхин цхьа хIума а ду. ВЦИОМ-о бинчу талламца, шена тIедехкина декхаш армино дика кхочуш до аьлла хетарш бу 85 процент респонденташ. Арахьара талламан сервис а, ФСБ а шайн балхаца ларайо аьлла хеташ бу 40 процент нах. Ткъа Оьрсийчоьнан Чоьхьарчу гIуллакхийн министралла дика болх беш ю аьлла хетарш бац 31 процент респонденташ а бен.


2012-чу шеран тIаьххьара де - Олхазар - Динул-Ислам\n2012-чу шеран тIаьххьара де\nТахана 2012-чу шеран тIаьххьара де ду (вайх дукхах берш иштта и терахь лелош бу, цхьаболчара бусалба терахь а леладо). Вайн дахаран йоккха кийсак ю тахана чекхйолуш.\nСуьйранна, паргIат охьа а хаий, кехат а, къолам а схьаэций, хIокху шара чохь айхьа дина дика хIума дIаязде. Мас болх чекхбаьккхина, мас гIуллакх хьалхадаьккхина, мас дика хIума дан делла. Хаттам бе хьайга, цхьа шо муха дIадахана хьайн алий. 10-ах хIоттош хилча, муьлха лоьмар хIоттор йара ахь хьайна, муха мах хадор бара ахь хьайн оцу дерриге шарахь хиллачунна-диначунна.\nТIедогIучу шарахь айхьа дан леринарг а дIаязде. Мас жайна деша ниййат ду хьан, стенгахь хIун керла хIума Iамо ойла ю хьан, муьлха-мас-хIун гIуллакх-болх бан лерина ахь, хьайн лаамех хIун кхочуш хилийта лаьара хьуна тIедогIучу шарахь, иштта кхидIа а. ТIаккха, оцу шеран дохаллехь сих-сиха цу тIе хьожуш хила, хIора баттахь оцу хьайн белхашкахь хьой мича кхаьчча хьожуш хила, хIора баттахь иштта хьайга хаттам беш хила.\nАхь иштта и хIума дар, хьайн ойланаш а, хьайн лаамаш а, гIуллакхаш а дIаяздан хьо Iамар - хьо кхиаме хиларна гIо ду хьуна иза. Говзанчаша тIечIагIдеш ду: яздина долу хIума санна дика ца хуьлу еккъа ойланца дерг, дIаяздаза дерг.\nДала аьтту бойла шун а, сан а, массо бусалба нехан а, Шена муьтIахь хиларехь, Ша реза варехь, дуьненахь а, эхартахь а пайде долчу хIумангахь тIедогIучу шарахь яккхий гIулчаш яхарехь.\n31.12.2012 = 18.02.1434


Европан бакъонашкахула кхело болх болийча, листа дезаш лаьтта масех "нохчийн дов"\nЛиста дезаш лаьтта девнаш\n14-ннан гIуллакх, ИсраиловгIар, Ванслова, Лапунов, кхиберш Оьрсийчоьнна дуьхьал\nПандеми бахьанехь ханна сацийна шен болх Европан адамийн бакъонашкахула йолчу кхело. Шайн хене хьоьжуш лаьтта "нохчийн девнаш" а. Царех лаьцна хеттарш дира оха бакъоларъечу юкъараллашкарчу юристашка.\n14-ннан дов, "Мемориал"\nНохчийчуьрчу Куьрчалан кIоштарчу 14 вахархочо шайна тIехь гIелоярах, боцу бехк тIехьарчорах лаьцна арздина кхеле. Цара дийцина 2017-чу шарахь шаьш Кадыров Ахьмад-Хьажин полк олучу декъан гIишло чохь лецна кхабарх а, еттарх а, герзаш лелийна, тIемалошлахь лелла ала бохуш, хьийзорах а лаьцна. Шеларчу гIалин кхело 9,5 – 10,5 шераш кхайкхийна царна набахтехь такха, 200-250 эзар соьманна гIуданаш а тухуш.\n"Мемориал" центран юриста Глушкова Татьянас бахарехь, кхелаша гайтина шаьш оцу нехан аьрзнаш ма-доггIу талла лууш йоцийла а, цара ден аьрзнаш шаьш тергоне ца оьцийла а. "Оьрсийчуьрчу талламчаша тIе ца эцна еттарх лаьцна долу тоьшаллаш, вуно ледара зийна талламчийн болх, цара иза берзийначул тIаьхьа", - элира юриста.\n"ИсраиловгIар а, кхиберш а Оьрсийчоьнна дуьхьал"\nНохчийчуьра Исраилова Табарак ю арз чуделларг. 2002-чу шеран ГIура-баттахь цуьнан воI лаьцна Соьлж-ГIалара Хьалха-Мартана боьдучу некъа тIехь лаьттинчу блок-постехь. Гергарчарна хиина иза федералийн эскарш лаьттачу "Хан-ГIала" дIавигинийла. Лар йоцуш вайна кIант.\n2009-чу шарахь Европан кхело Оьрсийчоь бехкейина Исраилов варна, иза муьлхачу хьелашкахь вигина тидаме а оьцуш, сацамбина иза велла лара.\n"Правовая инициатива" ("Бакъонийн жигаралла") проектан адвоката Аветисян Григора бахарехь, Европан министрийн кхеташонан комитет ю гIуллакх тергонехь кхобуш. Дов юхалиста долийна стохка, керла хьелаш гучудовларца доьзна. Нохчийчуьрчу талламчашна схьакарийна Исраиловх йисина чалх, духарца вевзина иза, амма цуьнан нанна ца хаийтина, ца кхайкхина иза дакъа зуьйчу бараме.\n"Оха ДНК-экспертиза а, чалхаш а гайтар дийхира. Шаьш коган дIаьхк биоматериална лелийна, иза экспертиза еш чекхъяьлла, элира тхоьга. Амма цхьа хан яьлча йира экспертиза оццу чалхийн. Аьлча а, Оьрсийчоьно Европан кхелан сацам цхьана декъехь кхочушбина – схьалехна кIентан лар. Амма гергарнаш ца битина белхан декъа, дIа ца делла цаьрга Исраиловн дакъа. Европан конвенцин 3-гIа дакъа талхийна, " – боху адвоката Аветисяна.\n"Лапунов Оьрсийчоьнна дуьхьал", "Iазапна дуьхьалояран комитет"\nЛапунов Максиман арз чуделла 2019-чу шеран Стигалкъекъа-баттахь. Европан конвенцин дакъош ду талхийна – таллам цабар, маршонах ваккхар, дискриминаци яр.\nЕвропан кхело шен тидаме эцна Лапунов Нохчийчохь хьийзорах, таллам буьззина цабарх долу дов.\nЛапуновс гомосксуал лору ша. Иза цо лечкъа а ца дина ша 2015-чу шарахь дуьйна Нохчийчохь вехаш. Зазадоккху-беттан 16-чу дийнахь иза лачкъийна Соьлж-ГIалахь, вигина полицин декъе, цигахь юьхь яьхна, "хьо нохчийн кегийнах бехбан веана", бохуш.\nЛапуновс дийцарехь, цунна вевзачу цхьана кIантанна тIелейтина иза, биргIа йиттина, куьг лазийна. 11-чу дийнахь, коьртах телатан тIоьрмиг а боьллина, вигина, махкара арахьажийна. Лапунов тешна ву, цунна вевзаш хилла цхьа гей Нохчийчохь, хьийза а вина, вийна хиларх. Лапуновн арз листа Европан кхело цкъачунна айдина дац дов.\nСтрасбург: Муртазалиева Зараъ набахтехь латторна бехке яц Оьрсийчоь\nВанслова и кхиберш а Оьрсийчоьнна дуьхьал", "Iазапна дуьхьалояран комитет"\n2019-чу шеран гурахь "Iазапна дуьхьалояран комитето" чуделла арз. Орзахо ву пхи стаг – "Iазапна дуьхьалояран комитетан" векалшца цхьаьна Нохчийчу пресс-турца бахана хилла жигархой: юрист Ванслова Екатерина а, "Комитетера" пресс-гIоьнча Жильцов Иван а, журналисташ Прусаков Антон а, Солунин Михаил а, машенлелорхо Плиев Башир а.\nЗазадоккху-беттан 9-чохь Къилбаседа ХIирийчуьра Нохчийчу боьлхучу царна хааделла шаьш машенашца тергалдеш хилар. Цара сацийна шайн микроавтобус, шина "Лада-Приора" машенаша шайн некъ лаьцча. ТуьтмIажигашкахь волчу 10-15 стага гIожмаш етта йолийна царна, маьхьарий хьекхна, "шун террорхошца цхьаьна ду", бохуш. Ягийна микроавтобус. Видео-, фототехника а дIаяькхина цаьргара. Цул тIаьхьа къайлабевлла тIелеттарш. Ткъа Ванслован ноутбук чубевлла бевзаш боцу нах хьешан цIийнехь Зазадоккху-беттан 10-чохь.\nБехктакхаман гIуллакх гIаттийра хIетахь, "нехан бахам бохор" олучу бехканна. Амма зулам шайна тIехь лайначарна ца битира бехктакхаман кехаташ довза, талламчийн балханна я цара болх цабарна арздан некъ. Цунах лаьцна ду Европан кхеле делла арз.


Вежарий ЗагаевгIар, филман авторш\n"Оцу филмехь нохчийн хаза гIиллакхаш ца гайтира..."\nБелгерчу нохчийн кегийрхоша яьккхина „Герз даларан йилбаз мохь“ цIе йолу фильм гайтира Венерчу Аполло кинотеатрехь. Лерина нохчийн диаспорерчу нахана иза гайтархьама Австрин коьртачу шахьаран тоьллачех йолчу кинотеатрехь 200 стагана лерина зал лаьцнера Брюсселера баьхкинчу филман авторша.\nКино хьовса баьхкинарш\nКино яьккхина волу режиссер Загаев Мовсар а, цу чохь коьрта рол ловзийна волу Загаев Мохьмад а, цу ленти тIехь болх бинчу тобанера нах а бара Вене баьхкина.\nМеттигерчу кинотеатрехь Европерчу нохчаша дуьххьара шайн ницкъаца яьккхина филм гойтур ю аьлла хазаро Австрехь бехаш болу дукха нохчий гулбинера мукъадийнахь Аполло кинотеатрехь. Кегирхой а, божарий а, зударий а- массо а хаза кхаъ хилла а, цу филме хьажа хьаьгна а бара.\nВенерчу кху кинотеатрехь гайтина филм\nФилман чулацамах лаьцна аьлча, Нохчийчохь а, Белгехь а дIайоьдуш ю цуьнан сюжет. Ткъа йоллучу филман маьIна, цуьнан коьрта Iалашо – иза нохчийн къонахийн цхьа во тIехIоьттича вовшашна орцах бовлар а, доттIагIаллин сийлалла гайтар а, нохчийн чIир екхаран Iадат гайтар а ду.\nАла догIу хIетте а, режиссеран а, филм яккхархойн тобанан и Iалашонан боллучу барамехь кхочуш ца хилла, хетарехь, церан киноисбаьхьаллехь доккха зеделларг ца хиларна а, сюжетан гIийла агIонаш бахьана долуш а, ткъа иштта нохчийн хьовсархошна гергара а, кхеташ а долу хIумнаш Европерчу хьовсархошна хийра а, акха а хета там хиларна а.\nКъаьстина гуш дара иза филме хьевсинчул тIаьхьа хьовсархошна юккъехь доккхах дакъа хиллачу зударийн ойланашка ладоьгIча. Царна „Герз даларан йилбаз мохь“ филмо бина тIеIаткъам вуно дикчунна тIера вуно негативечу кхаччалца баьржина бара.\nМаршо Радиоца шайн хиллачу къамелехь царех цхьаболчара довзийтира кинох лаьцна шайна хетарг.\nЗаурбекова Малика филм чIогIа хазахеттачех ю, шена ша Нохчийчохь нисйелча санна хийтира бохуш дийцира цо цу кинога хьожучу шина сохьтехь.\n"Амма чIогIа хаза бина болх бара"\nЗаурбекова: „Суна чIогIа хазахийтира иза. Бакъдерг аьлча, со кхуза йогIучу хенахь иза иштта дика хир ю аьлла хеташ ца еънера со, уьш профессионалаш боцийла сайна хезна дена. Амма чIогIа хаза бина болх бара. Церан вовшашка бистхилар, уьш вовшашна орцах бовлар, гIиллакхе хилар, и цу чуьра турпалхо къинхетаме хилар, цо шен чIирхо бераца гича цунна герз ца тухуш иза Iер- суна чIогIа тайра и дерриге а“.\nСатуева Маликас Белгера филм яьккхина болу нохчийн кегирхой хастийра цкъа хьалха, цара и болх боллане а дIаболорна а, царна киноисбаьхьаллийца нохчийн къам гайта дагдарна а. Делахь а, цхьа могIа кхачамбацарш а хийтира шена элира цо.\n"Сайга хаьттича ас и филман чулацам мелла а кхечу агIор хуьлуьйтур бара."\nСатуева: „Кино хьажа со йогIучу хенахь сан йоккха дегайовхо яра, иза бахьана долуш кху бухарчу бахархошна а, вайнаха а юккъехь юкъаметтигаш тоеш, вай вовшех кхетош хир ю-кх иза аьлла.\nСайга хаьттича ас и филман чулацам мелла а кхечу агIор хуьлуьйтур бара. И чIир мел хала ю цара гайтар дика хийтира суна, амма вайн къомалахь бехке волу стагна а тIаьхьа гечдеш хилар а, вайца и къиинхетам хилар а ган лаьара суна, амма иза суна цу чохь ца карийра“.\n„Герз даларан йилбаз мохь“ филм танне а ца тайнарш а бара хьовсархошна юккъехь. Умарова Заремас актерийн болх лакхарчу тIегIанна тIехь хийтира шена бохуш дийцира, амма сюжет даима а гойтуш герз а долуш, низамехула йоцу шаьш кхел ярх лаьцна яра, ткъа иза шена ца тайра боху.\n"Суна ирча сурт хийтира иза“\nУмарова: „Суна артистийн ловзар дика хийтира, дешна Iамийна боцушехь, чIогIа дика левзира уьш. Амма сюжет чIогIа хала яр, бакъдерг дийцича, массо а вуьш вара, герз дара, къизалла яра. Суна ирча сурт хийтира иза“.\nФилм чекхйаьлла, цIабаха новкъа бевллачу цхьаьна хьовсархойн тобане а хаьттира Маршо Радионо царна хетарг.\nХьовсархойн тоба: "Цу филман чулацамехь суна цхьа хаза цIена нохчийн безам ган лаьара…"\n"Нанас шен кIанте бекхам бе элира, иштта хIума сайна тIеIоттаделча, со хIуъу дина а сайн важа кIант а ца вуьш, и хIума дерзийта хьожур яра, делахь а, наной а тайп-тайпана бу, ишттаниш а хуьлу…"\n"Вайн къомаца долу кхиндолу хаза хIумнаш гойтийла лаьара"\n"Шаьш рогIера филм йоккхучу хенахь цара вайн къомаца долу кхиндолу хаза хIумнаш гойтийла лаьара, дан ма ду вайн дуккхаъ а дика хIумнаш… Къона бу уьш, тIаьхьа йоккхург кхин а гIолех хир ю, Дала аьтто бойла церан!“\n„Герз даларан йилбаз мохь“ Белгерчу Еврочеченс тобанера кегийчу наха шайн ницкъаца, шаьш киноговзаллин баххаш а Iамийна, шерашкахь хазнеха санна къа а хьегна яьккхина филм ю. Кхеташ ду, и церан а, церан хилла ца Iаш, Европехь бехачу нохчийн массеран а дуьххьара цу исбаьхьаллехь болх буйла а, цуьнга хьаьжжина цу чохь кхачамбацарш а, гIийла агIонаш йоцуш а хила йоцийла.\nАмма цу филман уггаре а боккха кхиам, цкъа делахь, иза янне а Загаев Мовсаран тобано яккхар, ткъа цул тIаьхьа цу филмехь цхьа дош оьрсийн маттахь доцуш, иза цIенчу, хазчу нохчийн маттахь яккхар бу.\nИштта хьахон догIу, цу чохь ролаш ловзочарна юккъехь цхьа а профессионалан актераш ца хилар тидаме эцча, и ролаш цара вуно говза ловзийна хилар а.\nТкъа сюжетан гIийлалла я кхиндолу кегийра кхачамбацарш хенан йохаллехь, керла-керла филмаш цу тобано мел йоху а дIадевр долуш хетало.


Нохчийчохь хIаллакхила Псковера десантхой шен турпалхой бу аьлла Путина\nЙоьдучу пресс-конференцехь президенто Путин Владимира хьахийна 2000-чу шарахь Нохчийчохь хIаллакйина Псковера 6-гIа рота. Кегийрхойх а, рэперех а жоьпаш луш хилла иза. Шен харжамийн кампани юкъахь рэпер Тимати вара, иза дика адам хета шена аьлла президенто. Амма бакъболу турпалхой бу, цунна хетарехь. Псковера десантхой.\n"Ши эзар гIаттамхочунна дуьхьал тIом бина 96 жимчу стага. Царех дийна висира 6. Шина дийнахь дуьхьало латтийра цара, эххар а белашца тIаме а бевлла. Уьш бу-кх турпалхой!", - аьллачу Путинан дешнаш даладо "Московский комсомолец" газетано.\n2000-чу шарахь Оьрсийчоьнан тIеман картанашна тIехь 776 аьлла билгалъяьккхинчу лакхенехь Басаев Шемилан а, Хаттабан а тIеман тобанашна дуьхьалбевллера Псковерчу десантхойн 6-чу ротера эскархой. Хиллачу тIамехь царах 86 стаг вийра нохчийн тIемалоша. Дийна висинера 6 эскархо.


ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Океан (маьӀнаш).\nӀапказ (я океан) (шира гр. Ὠκεανός / Ôkeanós) — географехь, инзаре йоккху меттиг дӀалаьцна лаьтташ массо а континенташна гобаьккхина долу дуьра хи ду. Латтан 71,1 % тӀехуле дӀалаьцна латтош ю «планетан океано» йа «Океан» (доккха О дуьллуш хьалха) Ткъа и-ша бу 5 океане бекъалуш. Берриге хӀорданаш цаьрна юккъе боьлхуш бу.\nТийна океан 165 250 000 kм2 43,5 Уггарe боккха а, уггар кӀоргa океан бу хӀунда аьлча цо Латтан 1/3 тӀехуле дӀалоцу. Иза бу Евразин а Австралин малхбузехьа, Къилбаседа а Къилба Америкин а малхбалехьа, Антарктидан къилбехьа юкъехь. Цунан центр йолу меттехь а, малхбузеран агӀо йолу меттехь а, хина бухахь вулканизм ю.\nАтлантикин океан 106 400 000 kм2 28,0 Тийна океан тӀехьа шозлагӀа боккха океан бу. Шораллина къилбаседер къилбе кхаччалц 5 000 км ю. КӀеззиг вулканизм йолуш хин бух бу цун. Ткъа иштта хина бух можа басехь бу. ХӀунд аьлча шорта дaккхи дуьра доцу хиш ду Къилба Америкера а, Юккъера Африкера цуьнах кхеташ, масалла: Амазонка, Конго (эрк).\nХӀиндин океан 73 556 000 kм2 19,4\nКъилба океан 20 327 000 kм2 5,4 Антарктидан гобаьккхина болу океан.Кхечу океанашка хьаьжча цуьнан шен къастина доза дац.\nКъилбаседа Шен океан 14 090 000 kм2 3,7 Уггар жима а, к1оргa а боцуш океан бу.\nВикилармехь йу Океан теман медиафайлаш\nОкеаны и моря Архивацийина 19 майхь 2012 шеран..\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Океан&oldid=6068115»\nТӀаьххьара хийцам бина 2021, 25 июнь 08:12\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 25 июнь, 08:12.