Нохчийн меттан де даздечу дийнахь Кадыров Рамзан ву оьрсийн "Волга" машенахь, Соьлж-гIала, 25Оха2010\nКъилбаседа Федералан Го кхиоран Iедалан комиссин кхеташонехь вистхуьлуш Оьрсийчоьнан Финансийн министро Силуанов Антона дийцира, цу кIоштехь бэджетан экономи ян еза, иза Iедалан белхахойн чотах ян а еза, бохуш.\nСилуановн хьесапехь, Къилбаседа Кавказехь Iаламат дукха бу стоьлан дай, ткъа церан белхан эвсаралла лахара ю. Иштта, царца цхьаьна дукха сиха стамлуш ю, цара Iедалан чотах лелочу машенийн парк. «Ткъа чемпион, кхеташ ма-хиллара, Нохчийн Республика ю,» аьллера министро.\nЦунна жоп луш, Нохчийчоьнан премьер-министрца Эдельгериев Абубакарца хиллачу цхьаьнакхетарехь республикан куьйгалхочо Кадыров Рамзана дийцира, стоьлан дайн балансехь машенаш тIех дукха хиларца Нохчийчоь хIунда къаьста.\n«Еххачу хенахь» шира машенаш Iедалн чотера дIайойъуш ца хилла Нохчийчохь. Цундела ду, нохчийн Iедалан белхахошна тIе язъйинчу машенийн терахь оццул лекха."\nФинансийн министро Силуанов Антона бахарехь, Оьрсийчохь долу хьал дуьстича, нохчийн стоьлан дайн машенаш 4,5 сов ю. Кхечу дешнашца аьлча, берриг Къилбаседа Федералан Го схьаэцча, цигахь Iедалхоша лелочу машенийн ах Нохчийчохь ю. И гIуллакх юьхьарлаьцна, Нохчийчоьнца йолчу агIора ахчанаш кхоош хIума дан бахьана дуйла хаийтира оьрсийн финансийн министро.\nЦкъачунна хууш дац, Оьрсийчоьнан Iедалан дан дагахь долчух лаьцна.\nОьрсийн хаамийн гIирсаша дуьйцу Оьрсийчоьнан Федерацин президентан гIуллакхаш дIакхоьхьучу хьакаьмна тIе а тевжаш, Iедалан машенаш хийцар хIора а кIоштехь башха ду, бохуш. Ткъа «Газета.ру» агенталлица къамел динчу эксперто дийцина, Советан пачхьалкх йолчу хенахь, хьаькамаша лелийна хилла машенаш дIа ца йохкара, шайл а лахара болчу Iедалан белхахошка дIалора. ХIора урхаллин шен билгалъяьккхина хан, Iедалан машен хийцаран. Кхаа-пхеа шарахь лелийначул тIаьхьа я 400,000 чаккхарма некъ бина машен юхку, цуьнан метта керланиг оьцу, бохуш. Цо дийцарехь, юкъара кеп юьллийла дац. Оьрсийчура тайп-тайпана кIошташкахь тайп-тайпана хенан хIоттам а, башха некъаш а бу.\nЦул сов, Оьрсийчоьнан Федерацин президентан гIуллакхаш дIакхоьхьучу хьакаьмо дийцина, машен муьлха тайпа хила еза бохург а, иза оьцучу кIошто ша къастаош ду хьаькаман дарже хьаьжжина, бохуш.\nХаттар кхоллало, маса машен ю Нохчийчохь Iедалан чотах лелош? Цу хаттарна жоп доцуш ду.\nАмма, интернетехь лехча вуно дукха карор ду, Кадыров Рамзан тIехь лелош йолчу бIеннаш машенийн суьрташ а, видеош а. Youtube тIехь хьажа таро йолчу видеошна тIехь гуш ду, некъан шоралла мел ю, дуьхьал йогIу машенаш къехкош, республикан куьйгалхочуьн машенийн ковра йогIуш.\nКадыровн гараж чохь Mercedes-Benz S 600 Pullman Guard машен а ю. И тайпа машен ю оьрсийн президент Путин Владимир лелош ерг а. Ткъа Кадыровн гIарол, лукс ларалучу Porsche Cayenne а, Mercedes Gelandewagen а машенаш лелош ду.\nБакъду, Кадыровн долахь йолу машенаш ша-ерриш а яц Оьрсийчоьнан бюджетера ахчанех эцна. Цхьаерш иза винчу денца декъал веш я, кхечу билгалчу хиламашна тIе а йоьгIна, елла ю.\nОьрсийн хаамийн гIирсаша даладо, Нохчийчохь езачу машенашка болчу безамах лаьцна Iедалан лоьмаршца а, чиркахашца а лелачу машенех лаьцна хаамаш вовшахтуху проектан авторан Галинович Дмитрийн дешнаш.\nГалиновичана хетарехь, хьалха заманахь Нохчийчохь говранца вустуш хилла къонах. Цуьнан тоьллачех говр елахь, иза лоруш хилла. ХIинца а гIиллакх дехаш ду боху цуо. Хьо тоьлин чохь Iаш велахь а, ахьа хоьхкуш ерг «Мерседес» машен елахь, Къилбаседа Кавказехь стаг лору, бохуш дийцина цо Газета.ру агенталле.\nХаац, и тайпа ойла нийса хеташ маса кавказхо карор ву. Амма Къилбаседа Кавказера хьал тидамехь латточу шайх, кавказхойх лаьттачу эксепрташа кхин дуьйцу.\nВачагаев Майрбек - историк, эксперт\nФранцехь вехачу историкана Вачагаев Майрбекана хетарехь, Къилбаседа Кавказехь бюджетан ахчана къола до, Москохана муьтIахь болчу, амма, шайн къаьмнашна тIехь ницкъ латточу Iедалдайша.\nДелахь а, коьртаниг иза дац. Дика шена тидам озон дезаш дерг, Оьрсийчура хьаькамаша лечкъочу ахчанийн барам, инзара лекхара бу. Цундела, шайна реза йоцчу электоратан тидам юха-юха а Къилбаседа Кавказана тIебохуьйту Москохарчу Iедалша, бохуш дийцира Вачагевс.\nСуна хIокху Францехь схьагучу суьртаца Ниццехь, Каннашкахь, Марселехь ша верриг гIазакхий ву. Уьш Кавказера бевдда баьхкина бац. Москохара, Питерерий бу. Изза Испани гIазакхех йоьттина ю. ХIурдаца йолу дукхах йолу меттигаш цара дIаэцна. Уьш Кавказера бевдда бахана бу цига? Дера бац. Шайн Россиера бахана бу.\nИза лачкъорхьамма дуьйцуш ду иза. ТIаккха могIарерчу нахана ца го СердюковгIар, Олимпикан комитето лечкъош долу ахчанаш ца го царна. Цара ца гойту кхузара Ниццехь, Каннашкахь, хIурдан йистехула маситта эзар (хьоладайша) гIазакхаша схьаэцна долу деза латтанаш. Францехь вехачу цхьаннега ца эцало уьш (деза хиларна). ГIайренаш цхьаьна схьа а эцна, бехаш нах бу уьш. ГIазакхий бу уьш. Уьш гучубевр бу, цара уьш ца дийцахь"


Шен цIахь санна хета: диктаторан Кадыровн республика?\nСоьлжа-ГIала, Нохчийн республика\nНохчийчоьнан куьйгалхочо Соьлжа-ГIалин урхаллица къамел деш дIахьедира, шен долара дакъош а, хIусамаш а ша цкъа мацха пачхьалкхана дIаелла. Цул сов, оцу къамелехь цо тIедиллина, зорбанан ЦIийнан уллера кIошта а, гIалин юккъера меттигаш а куьце ялор. Амма тIедогIучу иттанаш шерашна хIоттийначу гIалин кхиаран коьртачу плана тIехь иза хьахийна дац.\nИштта тIедилларш Кадыровс дуьххьара луш дац. ЛартIахь хIума а дац иза, хета "Кавказан къаьмнийн Ассамблейн" куьйгалхочунна Кутаев Русланна.\n"Регинан куьйгалхочун, йа президентан йиш яц оцу тайпана хийцамаш бан гIалин коьртачу планехь. Шайн хIусамехь цхьа хийцамаш дан йиш ю. Бахархой биссалц, кхин цхьанне долахь яц Соьлжа-ГIала. ЛартIахь болчу кхетамна дуьхьала ду Кадыровс дина тIедахкарш, амма Iедал веккъа цхьана стеган карахь долчу регионашна карадирзина а, доьлла а хIума ду иза", - билгалдаьккхина юкъараллин гIуллакххочо.\nЦо бохучунна реза ву блогер, кадыровхойн рожан критик Абдурахманов Тумсо. Цунна хетарехь, республикан куьйгалхочун аьтто бу иштта проекташ кхийдо, амма шен долахь йоцу гIишлош йоттарехь, йохорехь меттахIотторехь аппеляци йоцу тIедахкарш дан йиш яц.\nЦхьаъ дIаяздо, шиъ коьртехь дуьту\nКадыровн таронаш ю шен долара бахам "дIасабекъа", хIунда аьлча, ур-атталла официалан хаамашца а, оьрсийн регионийн куьйгалхошлахь уггара дукха бахам болучех цхьаъ ву иза. Амма официалехь боцучу хаамашца, цуьнан доьзалан, юххерчу накъостийн а, цуьнан шен а Соьлжа-ГIалахь, кхечу меттигашкахь а, шортта долара гIишлош ю.\nТIаьххьарчу шарера Кадыровн деклараци шена чохь кIезга хаамаш долуш ю. Дайначу шарахь цо даьккхина ахча 14-зза лагIделла. 2020-чу шарахь цо 381 миллион соьманна деклараци йинехь, 2021-чу шарахь – 26 а, ах бен ца йина.\nКадыровн цхьаволчу кхиазхочо 210 эзар сом "даьккхина"\n"Путинан гIашсалтичо" доккхучу ахчан барам оцу тайпа "кхийсабалар" – тIаьххьарчу пхеа шарахь хуьлург ду. Иштта, 2017-чу шарахь цо 11,5 миллион сом бен ца даьккхира, тIаккха 2018-чу шарахь иза кхин а "къевелира" – цуьнан долара ахча 7,5 миллион сом дара, ткъа цуьнан хIусамненан – 60 эзар. Оцу хеначохь Кадыровн цхьаволчу кхиазхочо 210 эзар гергга сом "даьккхина".\n2019-чу шарахь Кадыровс цIаьххьана дебийна шен хьал 148 эзар гергга соьманна тIе кхаччалц. Цуьнан официалера зуда а декхарехь ца йиссина, 2,4 миллион сом даьккхина цо. Оцу шарахь церан бераш тIедолу ахча доцуш диссина.\n2020-чу шарахь дерриг дуьне ковидца къийсам латточу хенахь, инзаре ахчан зенаш хуьлучу хенахь, Нохчийчоьнан куьйгалхочо ша а тIаьхь кхоьссира, официалехь 381 миллион сов ахча а доккхуш. Амма цуьнан хIусамнана дуьненаюкъарчу трендаца дIатаръелла – цуьнан тIедолу ахча 1,6 миллионе охьадаьлла.\nКадыровн долахь формалехь шиъ латтанийн дакъа ду, 3 668 а, 28 361 йиъкIов метр йолуш, иштта хIусам ю 2 344,3 йиъкIов метр.Нохчийчоьнан куьйгалхочун зудчун долахь, официалан хаамашца, 209,8 йиъкIов метр петар ю. КадыровгIеран доьзалехь кхобуш 11 кхиазхо ву. Кхин а кхоъ – кхиъна нах бу.\n2021-чу шеран Охан-баттахь "Проект" гIирсано шен талламехь билгалдоккхура, республикан куьйгалхочун шолгIачу зудчун Хазуева Фатиман долахь Кадыровн Соьлжа-ГIалара официалан резиденцина дуьхьала йолу йоккха хIусам ю. Цул сов, цунна тIеязйина ю Москвара масех петар, церан вовшахтоьхна мах 400 млн сом бу. ГIардаьлла арахецар дича, Соьлжа-ГIаларчу оцу доккхачу цIийнан долахо хийцира Росреестрехь: Хазуева хIинца "Оьрсийн Федераци" аьлла дIаязйина ю.\nМосквара Рублевка – иза цуьнан агIо ялахь, нохчийн Рублевка Соьлжа-ГIалин историкан центрехь ю. Тахана иза дIакъевлина кIошт ю, рогIера нах ца хууш меттигерчу элито садоIучу меттиге ца бахийта, цуьнан гонаха дийнахь-буса гIарол деш посташ ю.\nНохчийчоьнан куьйгалхочун ненан Кадырова Айманин, Нохчийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министран Алханов Русланан (хIинца Кадыровн цхьайолчу йоьIан марда ву иза), Нохчийчоьнан парламентан спикеран Даудов Мохьмадан, республикан куьйгалхочун уллера кхинболчу хьаькамийн а яккхийра хIусамаш ю кхузахь.\n2019-чу шарахь оцу кварталана цхьанне агIор дегабааме йоцу видео яккхарна меттигера вахархочунна Нуханов Исламна Iедал тIаьхьа делира, Iазапехь латтийра иза цара, колонехь даккха диъ шо а туьйхира…\nХIинццалц "Грозный-сити" гIишлойн тхов тIехь низамхой хадеш хьийзара, бIаьрг тухучу майданера туристашка Кадыровн резеденцина а, цуьнан доьзалхой бехачу кIоштанна а суьрташ ца дахийта.\nРеспубликан куьйгалхочун доьзална безаме ерг еккъа цхьа Нохчийчоь хилла ца Iа. 2004-чу шарахь шен да вийча, Москвахь Веерная 30 урамехь, 2-чу номерца йолу петар кхечира цуьнан дола.\nХIора шарахь цунна "дицло" деклараци йан, шен вешин-губернаторан гIоьнча болх беш хиларна, иза декхаре яра иза дан\nРосреестрерчу хаамашца, Нохчийчоьнан куьйгалхочун йоккхачу йишин Кадырова Зарганан (Нохчийчоьнан транспортан а, зIенийн а министран Черхигов Рамзанан зуда, республикан ГИБДД-н куьйгалхочун Черхигов Идрисан нана а) 2004-чу шарахь дуьйна долахь ю "Соколиное гнездо" нах бехачу комплексера 131,7 йиъкIов метр йолу петар. ХIора шарахь цунна "дицло" деклараци йан, шен вешин-губернаторан гIоьнча болх беш хиларна, иза декхаре яра иза дан.\nДелахь а, Кадыров Рамзанан шолгIа йишас – республикан куьйгалхочун администрацин хьалханчан гIовс йолчу Зулайс – ца дуьйцу шен ахчах, шен доларчу хьолах а лаьцна. Цунах лаьцна хаа йиш ю церан цIийндайн декларацешка хьаьжча.\nКадыровн уллера гергарнах Москвахь вовшашна лулахь бу. Кадыров Зулайн кIант, Нохчийчоьнан юьртбахаман министр Закриев Якъуб-ИбрахIиман долахь 122,6 йиъкIов метр йолу петар ю оцу "Соколиное гнездо" комплексехь. Кадыровн ненан агIонехула шича Ибрагимов Турпал-Iела а ву юьйцу комплексехь Iаш.\n"Проектан" хаамашца а догIуш, лекхахь хьахийна Хазуеван 19 шо кхаьчначу хенахь дуьйна долахь 130 метр йолу петар ю Москварчу Шаболовкехь йолчу комплексехь. 2013-чу шарахь цуьнан дола яьлла оцу гIишло чуьра нах бехаш йоцу 600 йиъкIов метр йолу чоь. Цул сов, Хамовникашкахь 200 метр йолу петар а ю цуьнан.\nМоскван малхбузехь Iаламан ларъен меттигерчу комплексехь Хазуевас шен 20 шо долчу хенахь 290 метр йолу петар ийцира, Кадыровн официалан хIусамненан цIийнан дуьхьала.\nЕза хIусамаш ю КадыровгIеран Юххерчу Малхбалехь а. Американ санкцеш бахьанехь Кадыровн ваха аьтто болучу кIезгачу меттигех цхьаъ ю иза.\nЛоьрийн дарбан декхаренан страхованин территориалан фондан директоран гIовс, жимачу говзанча Алханов Адаман долахь Дубайхь йолу "Пальма Джумейра" гIайренна тIера "Аль-Дабас" комплесера 700 эзар доллар мах болу петар ю. Алханов – Нохчийчухула йолчу МВД-н куьйгалхочун Алханов Русланан кIант а, республикан куьйгалхочун юьртахо а, цуьнан йоьIан хIусамда а ву.\n"Важные истории" хьостан хаамца, 2020-чу шарахь нохчех волу оьрсийн бизнесхочун, евзаш йолчу йиш лакхархочун Пугачева Аллин йоьIан майрчун, масех шарахь Нохчийчоьнан куьйгалхочун уллера хеташ хилла волчу Байсаров Русланан долахь пхи петар а, йоккха вилла а яра, дуьненахь евзаш йолчу, адамаша йоьттинчу "Пальма Джумейра" гIайренахь.\nОьрсийчоьнан президентан Iуналлехь Нохчийн республикан векал хилла волчу Сабсаби Зиядан кIентан Сабсаби Мохьмадан долара бахам а бу кхузахь.\nНохчийчоьнан куьйгалхочун гIоьнча Ясаев Ахьмад – Дубайн тептарера кхин а цхьаъ ву. 800 эзар доллар мах болчу "Аль-Халлави" гIишло чуьра петаран долахо лоруш вара иза.\nГеремеев Русланан мобилан телефон еххачу хенахь Дубайхь гучуюьйлуш яра\nЦул сов, "Важные истории" хьостан талламца а догIуш, оьрсийн оппозицин политик Немцов Борис верна шеконашка а лаьцна, лехамашка велла хилла волу, дуккха хан йоцуш Украинерчу тийсдаларшкахь лазийна волчу Геремеев Русланан мобилан телефон еххачу хенахь Дубайхь гучуюьйлуш яра.\nСанкцешна тIехула а вуьйлуш\n2014-чу шарахь дуьйна Кадыровна дуьхьал масийттаза Малхбузерчу махкаша санкцеш ехира - кхелан сацам а боцуш нах байъарна, Iазапехь латторна бехкевора иза. ТIаьххьара Кадыровна дуьхьал дозанаш диттира Японино – Оьрсийчоьнан Украинана дуьхьал болийначу тIамехь дакъа лацарна.\nThe International Institute for Strategic Studies хьукматан лакхарчу Iилманан белхахочунна, Парижера Sciences Po политикан Iилманийн институтан хьехархочунна Гордадзе Торникона хетарехь, диктаторшна дуьхьала йоху санкцеш сих-сиха кхиам боцуш хуьлу. Масех бахьана оцу гIуллакхан.\nЦкъа-далахь, европхойн пачхьалкхаша а, Америко масех шарахь шайна юккъехь барт лоьху, цхьа муьлхха диктаторна дуьхьала санкцеш яха сацам бича. Оцу хенахь цо ша а юхаваларан некъаш лоьху, тIаккха ЕС-н а, Американ а гIулчаш ма-моттара кхиаме ца хуьлу тIаккха.\nЦул тIаьхьа диктаторо шен ахчаш оффшорашка доккху, санкцех кхералой. Системе уьш гучу ца дахало бохург дац иза, амма цунна хан еза. Дукхачу хьолехь масех шо деза иза дан, боху Гордадзес. Оцу ханечохь диктаторо лецна адвокатийн тоба и ахча низамца догIучу кепе даккха гIерташ хьийза.\n"Диктаторийн бахам схьабаккхаран практика яц Европехь, аьлча а, иза гучудаьлча а, цуна блок тоьхча а, иза пачхьалкхан дола дерзон йиш яц", - билгалдоккху экперта.\nКхозлагIа-далахь, политолога бахарехь, диктаторийн аьтто хуьлу, Европан а, Американ а санкцеш кхочуш ца еш, йа тIе ца лоцуш йолчу пачхьалкхашкахь шен бахам юха а дIалачкъо – масала, оцу Iарбойн Эмираташкахь.\nХIинца Нохчийчохь истори "харц яккхаран" болх бу дIахьош. Кадыров Рамзана ша Кремлана муьтIахь волчу кепара шен политика кхуллуш хиларна, XVIII–XX бIешершкара динан а, политикан а гIуллакххой буьйцуш, меттигерчу историкийн хIинца хьехон йиш яц, масала, царах муьлхха а Оьрсийн империна дуьхьала тIамехь кхелхина хилар, йа церан биографера бIегIийла йоцу факташ.


МухIажиршна Европан Бертан мехкашкахь тховкIело яларан система хийца кечйина кеп кху деношкахь Iорайоккхур ю Еврокомиссино. Лелаш долу низамаш, кепаш ширделла, масала, алссам Iаткъам хуьлу Малхбалера мухIажирш дуьххьара тIебуьссучу Желтойчоьнна.\nЦу тIе крарчу хенахь лелачу низамо мигрант декхаре во ша дуьххьар чукхаьчначу пачхьалкхе тховкIело еха. Ткъа и Дублинан низам олучу кепа тIера елира, масала, дукха хан йоццуш Германин канцлер Меркел Ангела, цо шайн стохка мехкан ков доьллуш мухIажиршна къинхетамбича.\nЭй-Эф-Пи агенталле Евробертан цхьана дипламато бинчу хаамца, тIемаш лаьттачу мехкашкара уьду нах цхьабосса боькъуш дIасахьийсо беза пачхьалкхашкахула. Миллион гергга мигрант а, мухIажир а веана Европе тIемаш лаьттачу Шемара, ОвхIанистанера, Иракъера деккъа цхьана шарахь – стохка.


Казахаш зударшца юкъаметтигаш лело Iамабо Назарбаевс\n«Нагахь хIусамнана хаза елахь, цуьнга хьо хьекъалдолуш ю ала. Нагахь иза безамехь елахь, цуьнга хьо хаза ю ала. Нагахь иза хаза а, хьекъале а яцахь, хьо азъелла ала». Иштта хьехамаш бо Казахстанан куьйгалхочо Назарбаев Нурсултана казахашка\n«Нагахь хIусамнана хаза елахь, цуьнга хьо хьекъалдолуш ю ала. Нагахь иза безамехь елахь, цуьнга хьо хаза ю ала. Нагахь иза хаза а, хьекъале а яцахь, хьо азъелла ала».\nИштта хьехар дира, дуккха а шерашкахь Казахстанан куьйгалхо волчу Назарбаев Нурсултана Зазадоккху-беттан 8-чу дийнахь президентан хIусамехь зударийн денна леринчу барамехь вистхуьлуш.\nГулбеллачаьрга Назарбаевс элира, зударшна довха дешнаш алар коьрта хIума ду, нагахь шаьш хIусамнаноша лара шу лууш делахь аьлла а, ша даима а казахийн божарий Iамабо къонахоша зударшца лелон дезачу гIиллакхашна а, зударшца юкъаметтигаш муха лелон еза а.\nДелахь а, шена гонахболу божарий хуш бац, шаьш хIун лело деза аьлла, забар йира цо.\nПрезиденте ладугIучарна юкъахь бара зударий, шайца бизнесхой а, хьехархой а, лоьраш а, спортхой а, парламентан декъашхой а болуш.\nТIаьхьо оццу дийнахь Назарбаевс кхин цкъа а хаийтира, шена зударех лаьцна хетарг, социалан машанашкахь, шен бакъдуьненчу яхана нана хьахош, 2001-чу шарахь яьккхина видо а гойтуш.\nНазарбаевс элира, 1977-чу шарахь кхелхинчу шен ненаца марзо оьцуш Iан йиш ца хиларна, дохковаьлла ша аьлла. Ша даржашкахь лакха волуш лелачу хенахь, шен нене сатийсара ша, цхьа сацам беш цуьнах дагавала лууш хилар ша, боху Назарбаевс.\n"Со мистик вац, со ца теша холмачхойх а, астрологех а", -- боху Назарбаевс видео тIехь. – Амма баккъалла а, дуьненчохь хилла ас сатийсинарг. Цо элира соьга «Тешалахь, дерриг дика хирг хиларх аьлла».\nКазахстанехь хIора шарахь Зазадоккху-беттан 8-чу дийнахь даздеш Iедал ду зударийн де. Цу дийнахь хуьлу официалан цхьаьнакхетарш а, гуламаш а, леррина телепрограммаш а, ткъа иштта доьзалшкахь даздарш а.\nКху шарахь Казахстанан коьртачу гIала дохка деана 8 тонн 600 кила зезагаш. Иза кхузза гергга алсам ду хIора баттахь духкучул а.\nЦу терахьо гойтуш ду, мел чIогIа даздо казахаша Марсхьокху-беттан 8-гIа де, яздо меттигерчу зорбанан гIирсаша.\nСоциалан машанашкахь Назарбаевс яздинчунна бухахь йитинчу комментареша гойту, президенто зударийн хьокъехь дуьйцург цара тидаме эцна хилар.\n«Дика хьехар ду, вай дан деза цо бохург», - яздина, масала, «Тенгринов» цIе йолчу стага.\nАмма, цхьана комментаторо, цавашарца шена хетарг дитина, президенто бинчу кхайкхамна бухахь «суна хетарехь, берриг а вайн зударий хьекъал долуш а, хаза а бу, уьш азбала оьшуш а дац» аьлла.\nИза а ду «Iедалша деш гIо а доцуш, бераш а кхиош, шаьш шайна белхан меттигаш кхуллуш, Iедална ял а луш, 63 шо кхаьчча пенсе бахабезаш болчу» казахийн зударийн кхин а цхьа ларам бар.\nЗударийн Де Соьлж-ГIалахь\nАтта дац-кх Нанина хазахетар дан а!\nСоьлж-ГIала. Зударийн Де.


Мордоверчу колонера нохчийн тутмакхаша гIо доьху махкахошка\nГезгмашин-бутт 19, 2017\nМордоверчу ИК-5 набахтера 27 стаг ву орца доьхуш.\nРогIера арз кхаьчна нохчийн бакъонашлраъярхошка набахтерчу тутмакхашкара шайна тIехь къизалш лелош ю аьлла. Мордоверчу ИК-5 олучу набахтера иза дуьххьара а дац. 27 стага дина хIинца арз.\nОцу набахте яхнера нохчийн бакъонашларъярхо Мальсагова Асет.\nМальсагова: «Мордовехь чохь бохкучу вайнехан наной бара со йолчу баьхкина. ИК-5 колонехь ламазаш ца дойту, кузаш нехашна юкъа кхуьссу, дуьхьал ваьлларг, бетонах йинчу цхьана чоьна чу а вуллий, охьахаъа гIант а, хIума кхалла пхьегIа а йоцуш, кIиранахь сов цу чохь латтаво цомгуш хиллалц. Оцу беъа пена юкъахь латтабо цара уьш. Иштта во хьал ду церан. Наноша дехар а дина Мордове яханера со».\nТутмакхашна тIекхочийла ца хилла Мальсагова Асетан. Цуьнан цхьаьнакхетар хилла оцу набахтан куьйгаллийца. Даима ма хиллара уьш «цецбевлла» бара цигахь иштта бакъонаш йохош ю аьлча, бохуш дийцира цо.\nМальсагова: «Оцу берашна тIекхочийла ца хилла сан. И процедура хала ю. Лаккхарчу хьаькамашна тIекхечира. Шайна хууш дац иза бохура цара. Шу муха болх беш ду иза а хууш ца хилча, элира ас цаьрга. Шаьш хьовсур ду, и гIуллакх гIара ма даккхахьара аьлла дехар а дира цара».\nБакъонашларъярхой набахтешка бахача, цу чохь бохкачу нехан гIуллакх то ло я кхин а телха?\nМальсагова: «Ас болх бо дуккха хан ю. Суна дага а догIуш, хьал телхина цIа-м ца еъна со цигара».\nМальсаговас 20 шо ду набахтешкахь болчу нехан гIуллакхаш леладо. Цу нехан бакъонашна терго ян езаш йолчу прокуратурех а пайда ца болу бохуш, кхин дIа дуьйцу Мальсагова Асета.\nМальсагова: «Кехат цара яздича администрацино царна хьалхха, датIа а дой, тIаккха иза яздинарг оцу беъа пена юккъе чувуллу. Прокуратура а, набахтийн куьйгалхой а шайна юкъахь гергарлонаш долуш бу. Мордовехь дукха колонеш ю. Цигара нах ах я чубоьхкина хилла бу, я набахтехь болх бина бу. Садистийн психологи йолуш бу уьш. Чубоьхкина нах хьийзо ца беза бохург царна хIун ду хууш а дац».\nНохчийчуьра бакъонашларъярхоша даима дуьйцуш ду Оьрсийчоьнан бехктакхаман система хийца еза бохуш. Хьоьга хаьттича, хIун хийца деза цигахь?\nМальсагова: «Дуьххьара Москох волчу куьйгалхочо къизалла сацае аьлла дIакхайкхо дезаш ду. Федералан Iедалша и омар ца лахь гIуллакх хир дац. Адамца йолу юкъаметтиг хийца еза цигахь».\nОьрсйичоьнан набахтийн система хийца а ца хуьйцуш йитахь а, цуьнна коьртехь болчара ма хуьллу къола деш ду пачхьалкхана. 2012 шарахь дуьйна Оьрсийчоьнан бехктакхаман системан куьйгалхо Реймер Александр чувоьллина ву ахча лачкъийна аьлла. КIира хьалха дIалаьцна Оьрсийчоьнан бехктакхаман системан куьйгалхочун гIовс Коршунов Олег. Иза а 10 шаранна набахте хьажо мегаш ву. Коршунов бехке веш ву боккхачу барамехь ахча лачкъорна.\nНабахтешкахь хьийзабо вайнах\nНохчийн тутмакх вийна хилар гучудаьккхина волу ши теш карош вац цхьаьнхьа\nНохчийн тутмакхаш цIера набахташкахь бита лууш ву омбудсмен Нухажиев\nМуртазалиева Зараъ: "Айса мел лайнарг диц ца ло, дита а ца ло..."\nКадыровга гIо доьху ши адам дерна валлалц чохьваллочу тутмакхо\nНабахтера ведда нохчийн тутмакх лаьцна\nДаудовна тIехIоьттина Нухажиев\nМордоверчу школашкахь бусулба духар лело бакъо елла кхело\nМагаданехь колонех цIе тесна чубоьхкинчу наха


Дуккха а пачхаьлкхашкахь дагалоцур ду вайнах махкахбаьхна де\nНохчий а, гIалгIай а махкахбаьхна де дагалаца дагахь бу Европера а, Iамеркера а бахархой. Иштта, Кавказ.Реаллино дийцарехь, Чиллан-беттан 23-чу дийнахь нохчий цхьаьнакхеташ бу Францехь -- Парижехь а, Страсбургехь а, Нантехь а, Ниццехь а, Тулузехь а.\nВайнах бохийначу денна хьажийна мероприятеш хир ю Чиллан-беттан 23-чу дийнахь ХIаагехь (Нидерландаш), Берлинехь (Германи), Венехь (Австри), Ослохь (Норвеги), СтокхIолмехь (Швеци), Хелсинкехь (Финлянди), Тбилисехь (Гуьржийчоь), Истанбулехь (Туркойчоь), ткъа иштта Нью-Йоркехь (Iамеркин Цхьаьнатоьхна Штаташ).\nКавказ.Реаллино дийцарехь, тезетан минтинг хилла тахана Дагестанерчу Новолакан кIоштахь. Оьрсийчохь дуккха а мероприятеш вовшахтоьхна гIалгIаша.\nНохчийчохь къам дохийна де дагалацар дихкина ду 2011 чу шарахь дуьйна. Иза дIатеттина Стигалкъекъа-беттан 10-че. Чиллан-беттан 23-чу дийнахь республикехь даздеш ду Оьрсийчоьнан дезаденош, ша аьлча Даймехкан бIаьхочуьнан де.


Хаамийн гIирсаш хьийзорна дуьхьалбевлла Оьрсийчоьнан репортераш\nКремлан куьйгакIел йоцчу медиана а, хьийзочу журналисташна а тIехIуьттуш акци дIаяьхьна пIераскан дийнахь цхьа могIа Оьрсийчоьнан ресурсаша, шайлахь "Новая газета", 7x7, Republic, Wonderzine, Forbes журналан оьрсийн редакци, "Медуза", "Дождь" (тIаьххьара шиъ арахьарчу агентийн реестре язйина) а йолуш.\nЦхьатерра кхайкхам бина цара Оьрсийчоьнан президенте Путин Владимире, ФСБ-н директоре Бортников Александре, МВД-н урхалхочуьнга Колокольцев Владимире, Пачхьалкхан Думан спикере Володин Вячеславе, иштта кхинболчу лаккхарчу даржхошка а, пачхьалкхан гIуллакххошка а.\nХаамийн гIирсашна а, уьш кхоьллинчарна а, репортерашна а "арахьара агент" статус луш бина сацам юха а боккхуш, зуламан а, административан а гIуллакхашца шайн коллегашна тIаьхьадевлла лелар сацадар тIедожийна журналисташа.\nИштта цара терго тIеозийна чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан а, Росгвардин а белхахоша корреспонденташна йиттина меттигаш хиларна, тIедиллина юьйцу инциденташ таллар.\n"Пачхьалкхан боцу хаамийн гIирсаш хIаллакбархьама, цхьаболчу журналисташна тIеIаткъамбан лаамца йолийна кампани ю, публикацешкахь беш болу хаамаш харцбан а ца гIерта уьш тIаьххьарчу хенахь", - яздина кхайкхамехь.\nБоллу чулацам бовза таро ю, масала, "Новая газетан" сайтехь.\nЯлх тIебилламца кхайкхам бина Оьрсийчоьнан Iедалхошка хаамийн гIирсаша:\nСацаде Оьрсийчоьнан зорбанаш а, церан цхьаболу белхахой а арахьарчу агентийн а, оьшуш йоцчу организацийн а реестре бахар;\n"Арахьарчу агентех" а, оьшуш йоцчу организацех а низамаш дIадаха;\nЖурналисташна йеттар сацаде, йиттина меттигаш талла;\nБух боцу административан а, зуламан а гIуллакхаш журналисташна дуьхьал ийдар сацаде (хьахийна ишта пачхьалкхана ямартваьлла аьлла шеконашка эцна Сафронов Иван);\nОьрсийчоьнан Зуламан кодексан "журналистийн бакъонца болчу профессионалан белхана новкъарлонаш ярна дуьхьалоярх" артикл ларъе;\nЗорбанех а, Оьрсийчоьнан журналистийн бакъонаш демократин пачхьалкхахь Iалашден кхиндолу низамаш а ларде.\nМарсхьокху-беттан 20-чохь Оьрсийчоьнан юстицин министралло "арахьарчу агентийн" тептаре язйина телеканал "Дождь" а, Латвихь регистраци йина Istories fonds ("Важные истории")а. Ерриг а оцу тептарехь ю тахана 43 организаци а, репортер а. Ю царлахь ишта РСЕ/РС медиакорпорацин масех оьрсийн маттахь арайолу проект, Свобода Радио а, цуьнца болх бен журналисташ а.\nТIаьхьарлерчу шерашкахь Радио Свободан а, кхийолчу а проектийн а гӀapaйоьвлар дӀа схьа ца теӀаш кхуьуш ду. ХIора кIиранах лаьрча, Радио Маьрша Европа/Маршо Радио корпорацин аудиторин терахь ду 7 миллион стаг. Маршо Радион Оьрсийн сервисан сайташка хьажаран терахь ду 16 миллион. Дуьненчуьрчу 63 пачхьалкхера 250 журналисто г1о даьккхира Стигалкъекъа-баттахь йозуш йоцчу медиашкахьа. Йозуш йоцчу хаамийн гIирсийн Iа а лакъийна, Оьрсийчоьнан бахархошна бакъйолу информаца дIа ца кхачийта гIерта Кремль, аьлла хета кехатан авторшна. Цара кхайкхам бина Оьрсийчоьне, дешан маршо ларъян тIелаьцна декхарш кхочушде аьлла. Кехатна куьйгаш яздина The Guardian, The Washington Post, Le Monde, Süddeutsche Zeitung, Reuters, "Немецкая волна", "Украинская правда", ишта кхин болчу хаамийн гIирсаша а.


Адамах адам дийриг ду гIиллакх - Chechenews\nГлавная » Все Новости » Политика » Адамах адам дийриг ду гIиллакх\nЗараъ: «Юург а, мерг а …ЧIогIа барт бара. Цхьаьна охьа а ховший, хIума кхаллар. Дерриг а дика дара хьалхалерчу заманахь. Кхачанах схьадолуш ду дерриг а, иман а, беркат а. Цхьаьна шуьне хиинчу доьзалан барт чIогIа хуьлу. Уьйр хуьлу. Марзо а цуьнца ма ю.\nБарт чIогIа хилара хьалхазаманчохь. Чохь мел верг цхьаьнакхетара. Нана-доккха шун хуьлура. Даккхийн чоьлпанаш хуьлура. Хаза, и шун дуззий, цхьана шуьнан чу галанаш а йохкий, вукху шуьнан чу жижиг а дуьллий, я кIалдаьтта дой, я хIоа кхорзий…\nКавказский портрет: Панкисское ущелье\nПособники оккупантов в Чечне назвали имена 5 убитых ими


Мултимедиа, Зазадоккху-бутт 29, 2021\nОршот-де 29 Зазадоккху-бутт 2021\nОМОНхойх тийсавеллачу Джумаев Сайд-Мухьаммадан гIуллакх Москварчу Тверскойн кIоштан кхеле кхачийна; шина вашас Талламан комитете арз дина, шаьшинна тIехь полисхоша ницкъбарх а, харцонаш лелорах а; 5 миллионан метта 30 эзар лур ду прокурор лаьттинчу Залзаевна\nПсковрчу десантхошна тохар дина кхин цхьа ночхо а лаьцна\nПсковн десантхошна тIелеттарг лаьцна Москвахь; Къилбаседа ХIирийчохь депутат вийна. Дакъа карийна Бесланна гергахь; терроризмца возавелла хила тарлуш волу 200 дагестанхо ву лохуш\nКадыровга хаьттича, Нохчийчохь нах байъар , цхьамма кхоьллина туьйра ду\nНохчийчохь кхел йоцуш байъинчу нахах "Новая газете" полисхо лаьттинчу Гезмахмаев Сулимана дийцина тоьшаллаш "туьйранаш" ду аьлла, мехкан урхалхочо Кадыров Рамзана. Материал зорбане яьккхинчул тIаьхьа Гезмахмаевн гергарчарна кхерамш тийсина, ткъа газетан редакцина Iаткъам бан буьйлабелла.\nЮха а лецна нах, бакъонаш хьоьшучарлахь доькъу совгIаташ\nНовгородера лаьцна валийначу шина вешин 20 гергара стаг вигна хилла Iедалхоша; Европан санкцешна буханисвеллачу Висмурадов Абузайдана "Даймехкана динчу гӀуллакхашна" аьлла, совгIат дина; коронавирусна дуьхьал маха тохийтина президенто Путин Владимира\nНохчийчоь: санкцеш а, "Патриотан" совгIат а\nЕвробарто керла санкцеш дуьхьалъяьхна Оьрсийчоьнна, Нохчийчохь Iедална дуьхьал болчарна а, ЛГБТ-н векалшна а тIехь ницкъбарна. Тоьхна дозанаш хьакхаделла Устрада-ГIалин полицин хиллачу хьаькамах Катаев Аюбах а, мехкан вице-премьерах, СОБР "Терекан" командирах Висмурадов Абузайдах а.\nЦарнаевн кхелан сацам юхалистар, нохчийн Iедалохойн "пафосе" дIахьедарш, Хьабиб рейтингашкара дIаваккхар\nЦарнаев Джохарна вен кхайкхийна сацам юха а луьстур бу; Нохчийчоьнан СПЧ реза яц Оьрсийчоьнан СПЧ-н комиссина; UFC-н массо а рейтингашкара дIаваьккхина Нурмагомедов Хьабиб\nМалхбузено Китайна санкцеш кхайкхийна Синьцзянехь Iазап латторна\nОршотан дийнахь Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташа, ЕвроБарто, Британино, Канадас санкцеш яьхна Китайрчу даржахошна духьал Синьцзянехь адамийн бакъонаш эшорна.\nШемахь нах байъина, гIалгIайн муфтийно кхайкхам бина\nШема пачхьалкхан дарбанан цIенна тохарш а дина, байъина а, лазийна а нах бу; Нохчийн лоьраш хастийна Кадыровс; шаьш кхайкхийна мацалла юхаяккхар дехна ГIалгIайчоьнан муфтийс лецначаьрга\nАдамийн бакъонийн Европан комиссара къамелдина Гезмахмаевца, ткъа Алаудинов вохийна Путина даржера\nЕвропан Кхеташонехь Оьрсийчоь декхарейо Нохчийчохь нах хIаллакбарх йолу информаци талла; "Кадыровна коьртах тIара тоьхна" инарла Алаудинов Апти даржера дIаваьккхина Путина; Нурмагомедов Хьабиба официалехь ерзийна шен UFC-ра карьера\nУл-уллехь нислуш долу шалха элпаш\nДукха хьолехь гIалаташ доху вай ул-уллехь нислуш долу шалха хьаьркех лаьтта элпаш яздарца. Муха нийса хир ду церан яздар?


Порошенкос дIаваьккхина Коломойский\nУкраинин президенто Порошенко Петрос Днепропетроск областан куьйгалхочуьнан даржера дIаваьккхина Коломойский Игорь. Цу хьокъехь указ арахецна Порошенкос Шинарин сарахь, Коломойскийца ша цхьаьнакхеттачул тIаьхьа. Днепропетровск областан администрацин куьйгалхочуьнан дарже хIоттийна цхьана ханна Резниченко Валентин.\n«Приват» олу индустрин а, финаyсийн а тоба кхоьллина волу бизнесхо Коломойский Игор цу дарже хIоттийнера 2014-чу шеран Зазадоккху-беттан 2-чу дийнахь, президент Янукович Виктор даржера вохийна масийтта де далале.\nИза куьйгалхо а волуш, област кIелхьара елира даккхийн къепедацарш цахуьлуш. Ткъа Донбассехь конфликт йолаелча Коломойскийс кхоьллина «Днепр» а, «Донбасс» а батальонаш жигара дакъалоцуш яра оьрсашкахьара болчу сепаратисташца хиллачу тIемашкахь.\nАмма Коломойскийн а, Украинин Iедалийн а юкъаметтигаш телхира даханчу кIиранах, цу стага «Укрнафта» компанин офис дIалаьцначул тIаьхьа. Цхьаболчу хаамашца, Украинин Къоман гварди хьажийна Днепропетровске цу регионан куьйгалхо дIаваьккхинчул тIаьхьа цигахь къепедацарш хилахь а аьлла.


www.islamannur.org - IУМДАТУЛ-АХЬКАМ: Имамалла дар дуьйцу дакъа\n72. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Шух имамал хьалха шен корта хьалаайбеш верг кхера ца кхоьру-те - АллахIа шен корта виран корта барна, я ша виран куьцехь дIатарварна?!» (ал-Бухари: 691, Муслим: 427).\n73. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Имам хIоттош ву – ламазехь нах цунна тIаьхьабазийтархьамма. Цундела цо, «АллахIу Акбар» аьлла, АллахI воккха вича - аша а ве И, «АллахIу Акбар» а алий, воккха. Амма цочул а хьалха ма делаша иза. Цо рукуI дича – аша а де рукуI. Амма цочул а хьалха ма делаша иза. Цо аьлча: «АллахIна хезаш ву Шена хастам бийриг!» («СамиIаллахIу лиман хьамидахI!») - аша а ала: «Я, АллахI! Тхан Дела! Хастам бу Хьуна!» («АллахIумма роббана лакал хьамд»). Цо сужуд дича - шу а гIо сужуде. Амма цочул а хьалха ма делаша иза. Нагахь иза, ирахь а волуш, ламаз деш велахь - аша а дан деза цо санна ирахь ламаз. Нагахь иза, охьахиъна а волуш, ламаз деш велахь – шу а ду дерриге а, иза санна охьа а хевшина, ламаз дан дезаш» (ал-Бухари: 722, Муслим: 414).\n74. Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) шен цIахь, цомгаш а волуш, ша ламаз дечу хенахь, хиъна Iаччохь дира и. Ткъа цунна тIаьхьа хIиттинарш ирахь деш бара ламаз. ТIаккха (АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна)), «Охьаховша» аьлла, хичаш йира цаьрга. Ламаз дерзийна даьлча, цо элира: «Имам хIоттош ву – ламазехь нах цунна тIаьхьабазийтархьамма. Цундела, цо рукуI дича – аша а де рукуI. РукуIера иза хьаланисвелча – шу а нисло хьала. Цо аьлча: «АллахIна хезаш ву Шена хастам бийриг!» («СамиIаллахIу лиман хьамидахI») - аша а ала: «Я, АллахI! Тхан Дела! Хастам бу Хьуна!» («АллахIумма роббана лакал хьамд»). Нагахь иза, охьахиъна а волуш, ламаз деш велахь – шу а ду дерриге а, иза санна охьа а хевшина, ламаз дан дезаш» (ал-Бухари: 1113, Муслим: 411).


Обновлено 01.03.2018 16:08 Автор: Administrator 01.02.2018 11:50\n(Т1аьхье. Юьхь еша №9-11 журналашкахь)\nБIаьстенна хьастаделла, бодделлачу лаьттах буса сахиллалц декхна хIуо, тIуналлах тIанк-аьлла дуьзна, дистина, дахкарлахь гIаьттина, юха мархашка дирзира.\nЛаьмнашкара ловзабаьлла схьакерчинчу махо, хIуп аьлча санна, генна малхбузехьа агIор лаьхкира парталъевлла мархаш, комаьршша лаьтта тIе йовха зIаьнарш яржо рагI лаьцначу малхана маршо а йоккхуш.\nКирхьанна тIехьа лачкъийна латтийна, хIинцца гучудаьккхинчу нускалх терра, туй тесна бен хьожур воцуш, Iаламан исбаьхьа сурт, серладолуш, дIахIоьттира.\nХан-гIале – нахийн дуьненан дега юккъе боьдучу некъан ков.\nЮькъачу хьаннаша корсбина*(9) лекха ши лам, чIапломана чарташ санна, богIабелла лаьтта. Суьйра-Корта олу цаьршиннах.\nБасеш, тогIеш, Iаннаш.\nIаламо шен исбаьхьчу бустамех маша бузуш кхелина къилбаседе тулгIенах сеттачу Теркан-дукъа тIе кхаччалц схьаеллало. Къилбехьа буьрса бода хилла лаьмнаш ду – Iаламо доьттина тIулган пенаш. Уьш иэшийна, царна тIехула ваьлла бен, тIедахьалур дац мостагIчунна шен къиза куьг оцу лаьмнийн хьомсарчу берашна – нахашна.\nИсторин дукха агIонаш листаелла кхузахь.\nУггаре а дуьне дезачу хенахь хийла къонахчунна Iожалла карийна хIокху арен тIехь, буьрсачу гIопан пенашкахь. ПIелг биллал меттиг яц цIий Iаноза, цхьа а тIулг, тарх, дитт дац бIаьхойн шовкъе кхайкхар, луьрачу чевно Iовжийна шийла мохь, Iожаллин тIаьххьара шабар-шибар шеца дIахудаза.\nХан-гIалин да хила кадаьллачо, шеко йоццуш, ала тарлора – хIокху исбаьхьчу, къармазечу мехкан да ша хилар.\nСуьйра-Коьртан мокхаза ши корта туьраца дIатесначун – оцу къармазечу мехкан къармазечу берашка корта таIабайтар дара, горахIоттор.\nАмма иза а, я важа а кхочушдаделла цхьа а вац.\nКхин да ца оьшу хIокху лаьмнашна а, ненан майра ца оьшу оцу берашна а. ХIара мохк буьрса бу мостагIчунна, кхайкхаза веанчу хьешана. Амма шен акхачу маршонехь ша аьрха кхиийначу берашна – комаьрша, токхе, беркате.\nТахана дахарца кхехкаш ю гIап.\nХеназа а дац хIинца-м, дукха лаьттина набаран тар тесна а.\nХIокху мехкан массо а къаьмнийн меттанашкахь хезачу къамелаша аьзнийн уьйриг кхоьллина хIаваэхь. Шайн дайшца къийсалуш санна, говрийн терсар а дац хIумма тIаьхьадисна. Маьлхан зIаьнарш болатан герзашца юха серлонаш етташ, ловзу. Массо а маьIIехь летийначу цIерийн кIур бIаьргаш чу оьху. Даккхийчу цIеста еш чуьра хьалагIуьтту Iаь, гобаьккхина чомехь хьожа а яржош – бIаьхошна кхача бу кечбеш.\nБазарахь санна, гIугI ду кхузахь гIаьттина. Цхьа тамашийна къоналлин шовкъ ю яьржина, дог-ойла гIаттош. ХIинц-хIинцца тIомадовла кечделлачу олхазарех, тIах-аьлла, хIокху денна дахчийна, тIеман барзакъо къевлинчу куьцечу догIмашна цхьана а тайпана новкъарло ца хуьлу-кх аьлла, хета и аьчках дина герзаш – гIоьмукъаш, тарраш, жамболаташ, чхьонкарш, секхаIодмаш.\nАьстмар, юьхьа тIехь ца гайтахь а, дагахь саготта ву тахана.\n– Тархан гучувалаза ву хIинца а? – тIевеанчу Лечега юх-юха а ло цо изза хаттар.\n– ХIаъ, – доцца жоп ло вукхо а.\n– Лаа висаний-те? Новкъахь бохам хили-те?\n– Са ма гаттадехьа, Аьстмар, гIорасиз бер даций-х иза. Цо дикка некътоха безаш нисделла. БIов йоттар генуохь ду церан. Вайн хабар а тIаьхьуо кхаьчна хир ду, цундела хьевелла. ХIинцца схьакхочур ву, вайн низам хууш ма ву иза.\n– Хьан доттагI Коьра ма кхоьлина го суна, цIахь сингаттаме хIумма-м ца хилла? – Аьстмаран тидамера ца долу хIора бIаьхочун, ур-атталла, оьзга*(20) озаялар а.\nЛеча доттагIчуьнга дIахьаьжира. Коьра самукъадолуш вацара, ойланца геннахь вара иза.\n– Ца хилла, – велакъежира Леча. – Деган чевнаш ю Iийжарш, кхераме лазар дац кхеттарг…\nСуьйра-Коьрте схьагулло аьлла, Аьстмаран кост схьакхаьчча, Леча а, Аьрзу а Коьра волчу вахча, иза цIахь ца карийра царна. И вахана меттиг хууш деваша а вацара. Амма доттагIашна цхьа хIума хаьара – хIокхарах дагавалар а доцуш, Iодика а ца еш, вогIу-воьду а доцуш, иза къайлавалар - цхьа доккха бахьана хила дезара, боккха цатам. Девешица йолу юкъаметтиг кIант шен доттагIех мел лечкъо гIертарх а, хIокхарна евзаш яра, делахь а цахуучуха лелара. Хаьара, Коьрин иза цхьаьнцца бекъа йишйоцу, базбелла гIайгIа-бала буй. КIентан а ма яра шен деган доттагIашца яхь.\nНовкъахь тIенисбелира хIорш воьхначу Коьрина. Цо дийцира шена ПетIамат йовзар а, цуьнан цIеххьана яр а. Ткъа Лечина а, Аьрзуна а цо йийцарехь евзира цхьа сахьт хьалха шайна новкъахь дуьхьалкхетта герзах йоттаеллачу гIеранца гина йоI. Коьра кхийтира – йоI юха а йийсарехь нисъеллера. Цуьнах хилларг ца хууш, иза коьртера дIа ца йолуш, гIайгIанехь вара жимха. Делахь а, дог ца дуьллура диканах. ДоттагIаша а дош деллера, кхузара юхадирзича, оцу йоIах хIун хилла хьовсур ду аьлла.\n– Тархан схьакхечи! – кхаъ баьккхира Аьрзус, шен ирачу бIаьрсица геннара иза гина.\nЦхьа сахьт даьлча дIадолор ду тIеман хьуьнарш. Хьурмате хьеший схьабаьхкичхьана, берриге а кечам болуш бу.\nУьш, сиха а боцуш, паргIатчу боларца бахана, лекхочу гу тIехь шайна кечйинчу меттехь дIатарбелира. Царна юкъахь духарца а, леларца а къаьсташ алссам хьеший бара.\n– Аьстмар, дIо тамашийна чалба коьртахь ерг мичара ву? – хаттар ца дича ца Iавелира Коьра.\n– Мисарера веана хьаша ву.\n– Ма буьрса хьажар ду цуьнан.\n– Мамлюкийн баьчча ву иза – Айбак, шен махкахь гIараваьлла тIемало. Иэшам хIун ю ца хаьа цунна. Церан шайн паччахь а цуьнах озалуш ву бохуш, дуьйцу хезна суна.\n– Цунна юххехь лаьтта элдарчу дегIера къона стаг а цуьнца ву?\n– ХIаъ, цуьнан цIе Биберд ю. Iаламат боккха ницкъ болуш ву, боху, иза. Иза, чIара санна, некадан хууш а, хIорда чохь ша цхьамма нана-доккха мара*(2I) такхадо бохуш а дуьйцу …\n– Иза-м вайнахах хила а тарло хьуна. Дуьненан массо а маьIIера лечкъийначу божаберех вовшахтоьхна ду мамлюкийн эскар бохуш, хезна… Вайн махкара мел дукха дIакхийлина иштта бераш.\n– Иштта хир дац олийла а дац…\n– Цунна юххерниг Аланин паччахь ву, Роксалан-БахIадур. Иза-м суна МаIасехь, церан коьртачу шахьарахь гина – гIеххьачу кураллийца дIахьедира Коьрас.\nТIеман хьуьнарш гайтар дIадоладелира.\nКхуза гулбелларш кIиллой бацара. Массеран а дара дIагайта хьуьнарш, лаккхара говзалла. Тайп-тайпа хьуьнарш гойтура цара: говраш тIехь чуччахьодий, леташ, таррашца, охьатохаран латарш, ницкъ къовсар. Юха, шина декъе бекъалой, тIеман говзалла талларехь зуьйш. Амма цхьа а вац оьгIазлонца чугIерташ.\nДависа, тIемаш юкъара дIа а бевлла, шех иштта еккъа къовсаман кеп хилахьара хIокху хьуьнарш гайтарх! ЦIий ца Iанош, кIадделча, вовшийн мара а кхеташ, забаршца дIаса а къаьсташ.\nХIинца а гена ду-кх дуьненахь, иштта машаре дахар дIахIотта!\nАьстмар реза ву шен бIонна. Массо а къийсаршкахь бIаьргбузош чекхбевлла уьш. Тархана а, цуьнан керлачу накъосто а цецъяьккхина ерриге а тIеман аре. Пиэлагаш санна, дIасалестабора цаьршимма шайца ницкъ къуьйсурш.\n– Уьш муьлхачу къомах бу? – Айбакан къона накъост Биберд боккхачу ларамца хьоьжура толамхошка.\n– Нохчий! – жоп делира юххехь лаьттачу паччахьан везиро.\n– Муьлхачу махкара? – Айбак а вац царна тIера бIаьрг боккхуш..\n– Хьан хаттаро цхьа зама дагаяийти суна.\n– ХIун ду иза?\n– Персин паччахьо Дарийс шен заманчохь омра дина хилла, махкана къилбаседехьа ондда тIеман гIап йогIа, иза ларъян оцу махкахь мел дехачу хIора къомах цхьацца гIера кечъе аьлла. Цуьнан омра сихонца кхочушдина. Дарий шен сакашца оцу тIемалойн кечаме хьажа, церан собар, доьналла зен лиъна, оцу гIопе вахана, хIинца тахана, вай санна. Паччахьо дихкина оцу эскарна юург яла, церан говраш юзо, хийца а. Кхо де далале эскарна юкъахь низам телхина, доьналлин, оьздангаллин гурара бевлла, гондхьарчу ярташна талораш деш, цхьаболчара шайн герз, говраш а бепигах, чагIарх хуьйцуш хилла, кхиберш, бевдда, шайн-шайн цIехьа бирзина.\nАмма, царах массарах а къаьсташ, низамах ца юхуш, гIелдалар хIун ду ца хууш, де-дийне шовкъе юьйлуш, цхьа гIера хилла, кхин садаIар доцуш, берриге ницкъ а, гIора а тIедахийтина, тIеман кечамбар ца сацош, шайн дой хьийзош, тIаккха, дIатохалой, хелхарш деш, чан эккхийтина бохкуш. Паччахьан инзарваларан доза ца хилла. Иштта ворхI дей, ворхI буьйсий дIаяьлла, оцу тамашенчу гIеранан кхин шовкъ ца йовш.\nШен туртекхаш тIекхайкхина, Дарийс хаьттина цаьрга:\n– И хIун эчиган нах бу, и хIун тIулган нах бу, ворхI дийнахь-буса мацалло а, хьагалло а къар ца бина, дерриге а эскар гIелделча а шекбоцурш ? – аьлла.\n– Къилбаседа Къапказера нохчий бу уьш! – аьлла, жоп делла царах цхьамма.\n– Нахчи жаххIан! – мохь белира, боху, паччахьан. – Мехкан сийлалла!\n– Нахчи жаххIан! – тIетевжира, боху, хьалдолу сакаш а. – Нахчи жаххIан!\n– Турпала нохчий! – аьлла, Дарийс тиллина цIе хIинца а йисина цаьргахь. – Везир дийцина велира.\n– Дарий харцлуьйш ца хилла. Бан а бу уьш турпала нохчий! – резахилира Айбак.\nХIинццалц вист а ца хуьлуш, дуьйцучуьнга лерина ладоьгIуш лаьтта дуьненна гуотаса кхиъна волу Iилманча Юстиан паччахьна тIевирзира.\n– Хьан пачхьалкхана юкъабогIуш буй и къам деха мохк? Муьлхачу агIор беха уьш?\n– Бу-те. Аланин малхбалера цхьа дакъа ду иза. Цара шаьш йоккху цIе – Нашха мохк. Дуккхачу а тукхамех кхоллабелла барт*(22) бу иза, масийтта олаллех лаьтташ, – доггах жоп делира Роксалан-БахIадура. - Лаьмнийн бахархой бу уьш, и шайн мохк санна, комаьрша, хаза къам а ду.\n– И къам юххера довза лаьар-кха суна, - шен лаам бовзийтира Юстиана.\nИзза лаам болуш Айбак а вара.\n– Тахана вайца ву церан воккхачу элан кIант Шамшукъа. Шу цунна довзуьйтур ду ас.\n– И чIогIа бакъахьа хир ду.\nАренца хIинца а ловзарш дIагIуш дара. ЦIеххьана, цхьана омрица санна, дойшкахь болу береш, низамехь хаьхккина, юьстахо дIанисбелира, боккхачу ларамца геннахь гучуяьллачу керлачу гIеранна некъ а бостуш. Шайна оццул тидам тIебахийтанарш баккъал инзаре хаза а, куьце а бIаьхой бара.\n– Мехкарий схьакхаьчна!\n– ЭхI, ма товш а бу!\n– Лаьмнийн хIайкалш ду уьш!\nМехкаршкахь Iаламат товш дара леррина царна тегна тIеман барзакъ. Герз а дара, куьцанна санна, царна … шатайпана дина. Ткъесах тарлора уьш тIеман кIуркIаманехь. Схьагучу эсалчу мехкарийн экамаллах махкана орца эшначохь хIумма а ца дуьсура. Царах иллешка декара къоьжачу лаьмнашкахь.\nАьстмар дуьхьалвахара турпалчу мехкаршна. КIант тIекхаччалц хьалха йогIург сецира. Иза церан эла яра.\n– Иштар, тахане хьуна кхераме хета суна, - лохха вистхилира кIант йоIе. – Маьлха-Аьзни а ларор ма яра…\n– Аьстмар, суна са мА гатде, Ламхон пурбанца лелаш ю со, – дуьхьал паргIат йистхилира йоI. Цуьнан юьхь гуш яцара, и дIахьулйинера варзакъан цхаро*(23).\n– И мила ю? Хьуна евзаш ю иза? – хаттарца тIевирзира Дауд, Аьстмар юхавирзича.\n- Мехкарийн баьчча ю.\n- Цуьнан юьхь лачкъийна хIунда ю?\n- Ирча ю иза, - велавелира кIант. – Дауд, цкъа-м вагор ву-кхий хьо хьан дукха хаа лааро.\n- Дала хьеханза…\nМехкарша шайн хаарш гойтуш, юкъа-кара тIемалойн резахиларан гIугI гIоттура аренца. Тарханна а, Алмазна а геннара евзинера Дика. ЙоIа къайллах бIаьцаш йира доттагIашка. Шиммо а доккхачу дозаллийца тергамбора къоначу йоIа йохучу хьалхарчу гIулчийн – Дикин дуьххьарлера толамаш бара уьш. Тархан инзарвуьйлура оцу экамчу йоIа гойтучу хьуьнарех. Са а айбина Iара кIант, Дика галъяларна, лазаярна кхоьруш, хьаьжа тIе хьацар а тоьхна. Ткъа Алмазна дуьххьара гушдоцчух тера дара мехкарийн тасадаларш – иза паргIат хьоьжура цаьрга.\nСуьйра-Коьртехь тийналла хIоьттина, цхьа а адам кхузахь доцуш санна. Ша мел долу эскар, цхьа а вист ца хуьлуш, догIа а делла лаьтта арахь. Сурхой лерина ладугIуш бу Аланин паччахьо дечу къамеле.\n– Мехкан баьччанаш, сурхой! Тахана кхуза гулдалар а, тIеман кечам зиэр а хIинццалц хиллачул ладаме ду, хIунда аьлча арахьара кхерам алссам тIегIоьртина вайна. И кхерам массарна а бу. ДIадаханчу шерашкахь, ткъаесна шо хьалха, мостагIчо шен ницкъ а, хIилла а гайтира, вайн барт цахиларо вайн гIорасизалла а гайтира. Дукха зенаш а хили, адамаш хIаллак а хили. ХIетахь вай кийча дацара мостагIчух лата ма деззара лата.\nХилларг, хиллачун бахьанаш а дуьйцуш, карлаяьккхира паччахьо зама. Дуьйцура хIокху мехкийн къаьмнийн шатайпаналлах, церан цхьаьнадоьзначу дахарх, кхиарх а.\nЛеча, Аьрзу, Коьра а дуьххьара хезаш вац оцу алун шерийн хиламаш. Солтас кхин а дика юьйцура кегийрхошна и зама. И кхоъ хилла ца Iара ойлане воьжна. Дуьйцучо хIинца а ерза ца туьгу деган чевнаш меттахъяьхна. Массеран а юкъара лазам бара буьйцург. Дукха хан яц дIаяьлларг, цундела иэсо хIинца а дукха лерина ларъеш ю оцу шерийн къизалла.\n– Сан дехар дара массаьрга а: кхераман киртиг вайна тIехIоьттича, къаьмнаш а, дин а, ца къестош, вовшийн гIортораш хилалаш. ТIаккха вайна кхераме вац мел луьра мостагI а, иэшалур ю муьлхха халонаш а, – чIагIдарца дерзийра Роксалан-БахIадура шен къамел.\n– Вай цхьаъ ду!\n– Дела вайца ву!\n– МостагIашна некъ бац кху махка!\n– Тхо тахана а кийча ду тIамна!\nСуьйра-Корта Iадийра бIаьхойн шовкъечу маьхьарша.\nЦхьана боккхачу сингаттамна санна, цIеххьана кхоьлира хIинццалц екхна хилла стигал, диэIанхих*(24) юьзна схьалахкаеллачу мархаша шийла догIа тохарца яйира шовкъийн цIе а, тIаьххье тоьхначу ткъесан гIовгIано къардира эзарнаш тIемалойн кийрара даьлла «Орс-тох!» а.


ГIажарийчоь къера ю, цо «латта-хIаваъ» ракета тоьхна чудаийтина Украинан «Боинг»\nГIажарийчоьнан бахаман авиацин куьйгалло шолгIа довзийтар арахецна Украинан «Боинг» дохорах лаьцна. Документо бахарехь, Оьрсийчоьно арахецначу "Toр-M1" комплексца «латта-хIаваъ» кепара ракета тоьхна дохийна кема. Оцу хьокъехь яздо Bloomberg-о.\nУкраинан «Боинг» кеманна ши ракета тоьхна Тегеран гIалин къилбаседа декъехьара, боху гIажаройн Iедало. Кема ирхдаьлла 6 минот яьлча дина цунна тохар, иза радарашна гучуьра а даьлла, некъах а тилла, нах бехачу куьпал дехьа, футболан майда юьстах а юьтуш, чудоьжна есачу меттехь.\nТергамбечу камераша яьккхина видео яра социалан машанашкахь яржийна юьхьанца дуьйна.\nХаамехь боху, дохийначу «Боинган» техникан хьал довзуьйту баттарчий уггаре чолхечех ю дуьненахь, царна чуьра информаци еша аьтто ца баьлла Тегеранан.\nBloomberg-о дийцарехь, Франци а, Цхьаьнатоьхна Штаташ а реза ца хилла оцу баттарчийн информаци йоьшу техника гIажарошна яла. Цкъачунна кхеташ дац, хIун хир ду оцу баттарчех. ГIажарийчоьно ша толлур ю уьш, элира хьалхо – амма дIа ца елира Украине а.\n«Украинан дуьненаюкъара авианекъаш» компанин «Боинг» дохийна Тегеранан стигалахь кху беттан 8-чу дийнахь. Велла 176 стаг, шайх дукхахберш гIажарой а, канадахой а болуш.\nБохам кеманера техникан хьал вон хиларца иккхина, бохура Тегерано юьхьанца. Амма цо тIаьхьо бакъдира шайн ницкъаша цунна ракета тоьхна хилар. ХIинца пачхьалкх къера ю кема шен эскарша чудаийтина хиларх. Цунна герз гIалат а бевлла тоьхна стигал Iалашъечу шен ницкъаша, чIагIдо ГIажрийчоьно.


ХӀара чекхдаллалц хьаьжжина ю башхо (массо могӀам), бакъйина 2018, 21 январь. Хила мега дина керла нисдар.\n254 224 яззамаш\nДийнахь хилларг — 7 апрель\nДерриг дуьненан могашаллин де\n1348 — Прагехь йиллина Карлов университет, дуьххьарлера Малхбален Европехь.\n1541 — болийна дин хьехаран некъ малхбалехьа Франциск Ксаверис.\n1795 — Францес метр тӀеэцна йохалла юстаран коьрта барам.\n1824 — пиетарбухан Филармонин юкъараллин залехь Голицын Николайс хӀоттийра Бетховенан дуьненан «Даздаран мессин» премьера.\n1946 — РСФСР юкъахь кхоьллина Кёнигсберган область.\n1989 — Норвегийн хӀорд чохь бухахь дисина советийн атоман хин бухахула лела кема К-278 «Комсомолец».\n1994 — Рунет йина де: регистраци йина дуьххьарлера доменан .ru зонехь.\n2003 — Ӏиракъан тӀом: американ эскарша дӀалаьцна БагӀдад.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Коьрта_агӀо&oldid=2556524»


“Дахарх кхехкаш стаг вара поэт Юсупов ИбрахIим”\n“Дахарах кхехкаш стаг вара поэт Юсупов ИбраьхIим”\nIажаркх-буц тIунъелча суьйренан тхишлахь,\nКху цIенчу дахарехь цхьанна-м наб ца кхета.\nХIай Нана-аьрзу, хьо тховса ма йижалахь,\nХьайн кIорни яйъи ахь, суна хьох къахета.\nИнзаре мохь бетташ суьйренан кIуьралахь,\nХьайн накха бетта ахь бузучу малхах.\nХьан доьхна дог Iийжош, тIехъюьйлу кIорнеш,\nТкъа, хьайниг цаьрца яц – хьо йиси цхьалха.\nМа лаьа хьо хьаста буьйсанна беттан,\nХьан дагчу дIакхето сайн ирсе гIан.\nМа лаьа сахаддалц хьоьга мохь бетта:\n"ХIай Нана, со вай и-м хьан вайна кIант!".\nИ дешнаш 1977-чу шарахь яздина волу поэт тахана вевзаш цхьа нохчийн къома литература езархойн готта го бен бац. Юсупов ИбрахIим, вина 1958-чу шарахь, кхелхина 1982-чу шарахь. 23 шарахь ваьхна. Цу шен доцачу дахарехь инзаре йоккха а, шуьйра а поэзин тIаьхье йитина цо.\nЦуьнан оьрсийн а, нохчийн маттахь йолу байташ йоьшуш хетало, и кIант ма сихвелла хилла-кх язъян, ма шовкъе, ма ца кхиарна кхоьруш санна деш хилла цо шен йозанаш.\nТкъа хIетте а ма тамашийна вастех а, суьртех а юьзна ю цуьнан поэзи, аьлла. КIорни дайначу аьрзу-ненах елахь а, нохчийн аренех елахь а безачийн вовшашна саIийжарх а, церан дагахьбаламех елахь а.\nЙогу гIанийн можа алу,\nТIе "хIуп" бохуш дерзано.\nВайга ваьснийн муьста талу\nМарзоне ца дерзало.\nДогу шийла туьтеш тхинан\nМа къа ду вайн уьйран синан\nВай хердалар ла ца лахь.\nВайн къастаро тесна Iеха\nЦкъа а ца леш хир бу-те?\nХIара гуьйре – некъ бу беха\nСуна тIера хьуна тIе…\nЮсупов ИбрахIиман поэзин лараш лоьхуш уггаре а дукха цунах лаьцна яздинчех цхьаъ вевзаш волу нохчийн яздархо Ахмадов Муса карийра суна. Цо масех эссе язйина дукъа къона волу кхелхинчу поэтах лаьцна.\nЦарна юкъахь "Нохчийн поэзин тамашийна стихаш" цIен йолчу эссехь яздархочо анализ йо Юсуповн аьрзун-ненах йолчу байтана: "Оцу стихан духхьарлерчу могIанашкахь а хаало къайленаш, хаттарш. Iажаркх-буц хIунда къастийна поэто, масала, липпар, латталуьттург я Iаждарбуц ца къастош, цу тIе суьйренан тхишлахь массо буц ма тIунло?.. "Iажаркхо" ойланийн цинцаш (ассоциацеш) кхуллу: Iажаркх - Iа - Iаьржа -Iожалла".\nАхмадов Мусас шен къамелехь дийцира Юсупов ваха сихвелла гора шена, шен дахар доца хир дуйла хууш санна, бохуш: "ИбрахIим "Пхьармате" веара шен байташ йохьуш. Цхьа чIогIа дахарх юьзна, дахаре болчу безамца, дахарах цецваларца язйина яра цуьнан байташ. Суна къаьстина тайнарг дара, цхьа шийла маьIнаш а доцуш, синхаамашца, тайп-тайпанчу басаршца, тайп-тайпанчу васташца язйина яра цуьнан стихаш. Дахарх Iаба гIерташ хетара суна иза, доггах стихаш язъеш поэт вара ИбрахIим. Дала цунна гечдойла!"\nЮсупов ИбрахIима нохчийн меттан литературехь йитина лар йоккха ю. Цуьнан нохчийн а, оьрсийн а меттанашкахь йолу байташ масийтта гуларехь арахеццал ю, 2иза дукха ца ваьхнехь а. Цул сов, вуно дукха оьрсийн поэтийн байташ нохчийн матте яьхна а хилла цо. Есенин Сергейн поэзера цхьа масал:\nМарша Iойла, доттагI, марша Iойла.\nГуттаренна хьо-м сан дагчохь ву.\nДоьгIна хилла къастар луьйсу ойла\nВай кхин цкъа а гарна муьтIахь ю.\nМарша Iойла, дош-куьг доцуш делла,\nЦIоцкъамаш а хебош, ма е вас.\nКху дуьненчохь кхалхар дац-кха керла,\nАмма дахар цул кхин керла дац.\nЮсупов ИбрахIим. Кхерстанчах дIатесна шен можа мохк...\nЮсупов ИбрахIим. Нана-аьрзу...\nЮсупов ИбрахIим. ГIорийна зезагаш.\nЮсупов ИбрахIим. КIайн ойла.\nЮсупов ИбрахIим. Девеше...\nЮсупов ИбрахIим. Хьо дIайоьду...


Буйналбика - Зараъан туьйранара жима йоI\nГIуран-бутт 15, 2012\nГермани - Хаджиева Зараъ, нохчийн туьйранийн автор, 12ГIу2012\nЕвропехь бехачу нохчийн уггар а йоккхачех йолу проблема ю, берашна ненан мотт ца хаар. Цул а йоккха проблема ю, цхьадолчу дай-наношна, Нохчийчохь шаьш ца хилча, нохчийн мотт оьшуш ца хетар. ХIуъа а дина, ша берашна иза биц ца балийта гIертачеран эвсараллах хьалхара жамIаш лара мегар ду, Европера цхьайолчу пачхьалкхашкахь ненан мотт хьехаран классаш вовшахтохар. ХIинца цунна тIекхетта, кхузахь нохчийн маттахь туьйранаш зорбане довлар.\n„Ломахь, цхьана хазачу юьртахь, хин йистехь лаьттачу жимчу цIа чохь дехаш-Iаш дара Дадий, Бабий. Цхьа а доьзалхо вацара церан. ХIора сарахь, беттаса схьакхетта, седарчий стиглахь ловза девлча, Бабас доIа дора Деле:\n„ХIай Веза Хила Дела, сан дехарна жоп лохьа, доьху ас хьоьга, и Воккха Стаг цхьалха ву даима а, ас-м хIун ден дарий, со-м дIа Iийр ярий, и Воккха Стаг цхьалха волуш хала ду-кх сан сина. Лохьа цунна цхьа жима хьадалча-накъост...“\nИ дешнаш Хаджиева Зараас яздинчу „Буйналбика“ цIе йолчу туьйранна юккъера ду. Вуно исбаьхьчу, цхьана агIор кIоргерчу, амма вукху агIор берашна дика кхетачу, аттачу маттаца яздина долу и туьйра, доллучу дуьнентIехь хIора а къомалахь аьлча санна даьржина долчу буйнал бен йоцучу йоIах, - орсийн маттахь Дюймовочка“ а, немцойн маттахь Däumelinchen, италхойн маттахь Тубелина, иштта дIа кхин а, - долчу туьйранийн цхьа тайпа ду. Доьзалхо воцуш къона къанделлачу Дадиний, Бабиний Дала, эххар а церан доIанашна жоп луш, цхьа цIоьмалг-йоI яларх а, церан леламех а лаьцна ду иза.\nХаджиева Зараъс вуно хаза дийцина иза, нохчийн синкхетамца а, амалшца а, меттан башхаллашца а цхьанадогIучу кепара. Цхьанна а агIор оьрсийн я ингалс я немцойн маттера деккъа дин гочдар лара мегар доцуш, ша-шах долу, шен хатI а, амат а долуш, нохчийн ширачу туьйранийн а, иллийн а санна къоман синбашхаллаш гойту туьйра хила цунах.\nЗараас ша ма -аллара, цу туьйран коьрта турпалхочун Буйналбика цIе йолчу йоIан, - ала дашна, и цIе ша а ю вуно аьттоне хаьржина, - васт а, цуьнан цIе а, амал а цуо кхолла лууш, дагахь дуккхаъчу хенахь дуьйна кхаьбна хиллехь а, амма цхьа цIеххьана даьллачу бахьанийца, „ЭхI! ХIара ю-кх цу йоIана дика цIе!, - аьлла дагатессинера цунна.\nХаджиева Зараъ: „Со дукха жима йолуш дуьйна дуьненан литература езаш яра со, ткъа йоккха мел хуьлу а, оьрсийн туьйранашкахь Дюймовочка ю, японхойн „Мальчик с пальчик“ ву, кхечера кхин ду, ткъа вайн къоман хIунда яц теша и тайпа берийн персонаж, олий, ойла йора ас.\nКхано тIаьхьа, дуьйцуш томехь дацахь а, сан воккхох волу доьзалхо йоI хилча, тхан нанас элира: „Вай, хIара ма буьйналбика ю, буьйналла бен а ма яц хIара-м!“, аьлла. Эццахь дагадеанера суна, и ю-кх, берана тилла хаза цIе а, туьйранехь персонажана тилла цIе а, аьлла“.\nМаршо радио: Буйналбика туьйранах цуьнан авторо Хаджиева Зараъс ша сценарий а язйина, иза тоххарехь Европерачу кегийчу хьовсархошна тайникийн театрехь массийтаза гайтина. Германехь ша ехачу гIалин ишколашкахь, немцойн матте гоч а йина, меттигерачу дешархошна а, ткъа иштта цигахь дехачу нохчийн берашна а гайтина цо и тайникийн спектакал, нохчий бераша шаьш ролаш а ловзош, кечйина йолу.\nХаджиева Зараъ: „ И тайнигийн спектакал оха гоч а йина, гайтича, массарна а чIогIа тайнера. Немцошна а, вайчарна а. Тхан директорна -немцочунна уггаре а тайнарг дара, масала, Бабас Дадина кIант вехар Деле, ткъа Дадас Бабина йоI ехар. Цу шиннан и вовшех болу къинхетам.\nЮха оха иза гайтинчул тIаьхьа, юх-юха а цуьнга хьажа меттигерачу 4 ишколера бераш даьхкира тхуна. Ткъа вайн вешан нохчийн берашна а вуно чIогIа хазахеттера, нохчийн матахь и ролаш ловзор а, туьйра дийцар а. И санна хIума лелор вайн берашна мотт Iаморехь а, марзбарехь а хьалхара гIулч хила йиш яра аьлла хета суна“.\nМаршо радио: Буйналбика цхьаъ хилла ца Iа, Зараъс яздина долу туьйра, цуьнан уьш кхин а ду. Хир долуш а ду, авторо кхин дIа а берийн литературица болх беш хиларо са ма тийсийтара. И тайпа нохчийн маттаца болх бар а, къоман литература а, исбаьхьалла а бала езар а, Соьлжа-гIаларчу университетехь филологи, вуьшта аьлча меттан говзалла Iамийна йолчу Зараин шен доллучу дахарехь схьадохьуш ламаст ду. Европе кхаьчнера аьлла, я даймахкана генахь яра яьлла цуьнга дита-м тешна а ца луш, мелхо а, и ламаст ларар ДегIастана гена хиларо кхин а алсам а доккхуш. Цуо ша иштта дуьйцу цу шен амалх лаьцна:\nХаджиева Зараъ: „Суна-м ца хаьа, иза муха эр ду а, со иштта адам ду-кх, и шира хIумнаш дезаш а, и кIорге оьшуш а, даима а цхьацца хIуман духе кхача лууш а. Ткъа цул тIаьхьа дешнашца, йозанца иза дIаяздеш а. Со кхиа гIалахь кхиина ю, ишколехь мотт тешна а ца хьоьхура тхуна, нохчийн маттахь дистхилар а ца магадора. Амма вайн доьзалехь даима а мехала хилла мотт а, дин а. ХIетахь Iедало дин лелор дихкина долчу хенахь а дуккха Iелим нах хуьлура вайн хIусамехь. Церан назманашка а, къамелашка а ладугIура ас. Тхайн дегара а, дененера а ладегIна ас вайн нохчийн Iадаташка а, ламасташка а“.\nМаршо радио: Хийраллехь, геналлехь кхуьучу вайнехан берийн, хууш ма-хиллара, хIинцале а яккхий халонаш ю, ненан мотт Iаморехь а, иза бийцарехь а. Царна, цу нохчийн берашна, шайн ненан мотт муха, хIун дича марзлур бара теша, хIун некъаш хир дара те, царна и мотт биц ца балийта а, церан цуьнца шовкъ хилийта а, аьлла, шега хаьтттича, Зараъс иштта дуьйцу.\nХаджиева Зараъ: „Суна схьахетарехь, доккхохчу декъехь берашна мотт ца хаар – иза церан дай- нанойн бехк бу. Юхьенца, кхуза схьадаьхкинчу муьрехь, со берашна мотт хьеха гIерташ, лелла. ХIетахь хийла нохчийн зудчо олура соьга: „ДIаялахь, и мотт кхузахь, Европехь, кхин цхьанна а оьшуш а бац“, олий. Вай, Европина эша безаш ма бац вайн мотт! Европина хIунда эша безара вайн мотт, иза вайна ваьшна а оьшуш ца хилча?! Иза стеган сина оьшуш хила безаш ма бу, стеган тIамарах дIадоьлла хила дезаш ма ду и мотт безар. Ткъа дена я нанна ца оьшург церан берашна а оьшур ма дац“.\nМаршо радио: „Европина оьшуш хила безаш ма бац вайн мотт, вайна ваьшна, вайн синошна оьшуш хила безаш ма бу“, - и Хаджиева Зараин дешнаш вайн къоман мотт мехала ца хетачийн а, цуьнца бала боцучийн а, тIехула тIе и мотт баларах кIелхьара баккха безара-кх аьлла, сихо еш боцучу къоман Iедалхойн а леламийн тIум гойтуш ду. И дешнаш хIора а нохчийн доьзалехь, дашочу варкъаца яздина, уггаре а гучу меттехь дIатоьхна хила дезара, аьлла хета, уьш даима а гуш, бIаьрга хьалхахь хилча мукъане а, шен ненан мотт мехала ца хетачарна шаьш лелочун ойла йийр яцара теша, аьлла, болчу сатийсамца.


Урок встреча в 11 «а» классе. «Рашидов Шах1идан поэтически кхолларалла. Лирически турпалхочун ойланаш, синхаамаш, цуьнан халкъах, махках доглазар». | Школьные файлы SchoolFiles.net\nУрок встреча в 11 «а» классе. «Рашидов Шах1идан поэтически кхолларалла. Лирически турпалхочун ойланаш, синхаамаш, цуьнан халкъах, махках доглазар».\nУрок встреча в 11 «а» классе.\n«Рашидов Шах1идан поэтически кхолларалла.\nЛирически турпалхочун ойланаш, синхаамаш, цуьнан халкъах, махках доглазар».\nУчитель чеченского языка и литературы: Илясова Д.Х.\nМБОУ «СОШ № 60» г. Грозный\nУрокан чулацам: Рашидов Шаидан поэтически кхолларалла. Лирически турпалхочун ойланаш, синхаамаш, цуьнан халкъах, махках доглазар. Стихотворени «Шийла февраль».\nУрокан 1алашо: 1.Рашидов Шаидан дахарх а, кхоллараллех а болу хаамаш шорбар.\n2. Турпалхочун ойланаш, синхаамаш, цуьнан доглазарх йолу ойланаш дешархошна йовзийтар. Дешархойн къинхетаман а, доттаг1аллин а, безаман а синхаамаш кхиор.\n«Адамна луш вацахь йовхо, «Юха а де доьду даьлла,\nЭрна ду дуьнен т1ехь вахар. Дахар а дацдели вайн.\nОьзда ву, дог ду хьан довха, Дика болх ца бинехь цхьанна,\nБаркалла боху ас, наха» Иза а т1епаза дай»\n1. Хьехархочун дош\nа) Хьешийн де дика дар.\n-Х1ора классехь а, алссам сахьташ ду Рашидов Шах1идан кхоллараллина лерина.\nТахана вай, Рашидов Ш. кхоллараллех а, дахарх а долу хаарш шордеш, цуьнан «Шийла февраль» стихотворени т1ехь болх бийр бу.\nСо тахана йоккхае вайн халкъан поэт, прозаик Шах1ид Рашидов шуна вовзийта сайн аьтту баларна. Шаид, хьайга оха кхайкхича, тхо лара а лерина, варна хьуна баркалла ала луур дара суна. Дала сий дойла хьан! Дела реза а хуьлда хьуна!\nНохчийн поэтан, прозаикан Рашидов Шах1идан ц1е дика евзаш ю вайн махкахь а, махкал арахьа а. Иза вина 15 ноябрехь 1940 шарахь Гуьмса-районерчу Энгель-Эвла ц1е йолчу юьртахь. Хин волчу поэтан 4 шо а ца хилла 1944 шарахь вайн махка бала боьссинчу 23-чу февралехь.\nХьан эр дара, х1ун хиллера цу дийнахь?\nЦу дийнахь вайна ма-хаъара, харц ц1е а тиллина, бехк а боцуш махках даьккхира вайн къам. Шаидг1еран доьзал Г1ум-Ази Г1ирг1азойн махка нисбелира.\nДелахь а уггар а хаза бералла хила езачу хенахь гина Шаидана и 1аьржа бодане денош. Цигахь д1акхелхира Шаидан воккхах волу ваша. Ша дуьненчохь мел веха цкъа а иза вицвина ца лела Шаид. 60 шо герггеь хан яьлча, цо яздийр ду:\nВоккхачу вешел а со воккха хилла.\nИ висна Таласан бердашкахь\n1илла, 1ожалло, шел оно, балано аьхьна.\nВайна ма-хаъара, цу хенахь пачхьалкхо даккхий зуламаш дира къаьмнашна, йоцу ц1ерш а тохкуш. Ойла йича, кхин масалш ца далийча а, пачхьалкхера йоккха ямартло ю аьлла хетта суна диъ шо кхачаза волу к1ант «Халкъан мостаг1» аьлла ц1е а тиллина, махках ваккхар. Вайн къоман олуш хьекъале цхьа кица ду: «К1охцал долуш дуьйна хуьлу ира».\nКхо шо бен ца хиллехь а, хир волу поэт ира хьекъал долуш, шуьйра кхетам болуш хиларе терра, цунна дагадог1у шайн арадахар. Ткъа цу хенахь Шаидан да Рашид, шен дег1, са а ца кхоош, даккхий хьуьнарш а гойтуш Сийлахь-Боккхачу Даймехкан т1ам т1ехь дакъалоцуш хилла.\nСоветски Союзан Турпалхочун ц1е тилла хьалха теттина хилла Рашид, амма и нохчо хиларна дисина и г1уллакх.\nГ1ум-Азин арахь ша даьккхинчу 13 шарахь дайн лаьтте, хьомечу юьрте, бераллин г1енашкахь а бен ца бисначу Даймахке сатуьйсура к1анта («Со х1инца хьоьца ву, Нохчийчоь» ц1е йолу стихотворени д1айоьшу 11-чу классан дешархочо Исаева Азас):\nГеналлехь Даймахках цхьа илли хезча,\nИ гур бу моьттура дог 1абош цкъа.\nГинарш ас дуьйцура хеттаршца нене:\n«Мел хаза мохк бара геннахь схьагуш,\nЮй те и ахь суна йийцина гене?\nХ1унда яц и суна парг1ато луш?»\nСада lap, тем байна, балано лаьцна,\nБераллин шераш д1аихира сан.\nЦхьа ваша 1ожалло вигира хьаьшна,\nЦунна ца доьг1нера вина мохк ган.\nБердашлахь висира, ца карош лехарх,\nТаласан лаьмнашкахь барз боцуш т1ехь.\nХ1ун дара вешина шен вешел меха?\nКарийнехь, ц1а валор вара и гехь.\nТ1аьхьо со кхийтира, хан яла йоьлча,\nКхечира къасторан къаьхала соь.\nКхийтира, сатуьйсуш дог 1ийжо доьлча.\nАс лоьхург хиллера сан Нохчийчоь\nТкъа махка вирзича, теллира аре,\nБацалахь лехьийра пет1аматаш.\nДаржийна хетара кхаш т1ехь ц1ен дари,\nВоьдура гена д1а к1ад ца луш, г1аш.\nХ1ара бу сан даймохк, б1аьрхишца лехнарг,\nХ1ума дац дуьнен чохь сийлахь, хьан меха,\nСо х1инца хьоьца ву, сан Нохчийчоь!\nБаккхийчара шайн до1анашца, кегийрхоша эшаршца, иллешца хестабора, Деле боьхура нана-Даймохк.\nШаидана гора, нохчийн илли олуш а, я ладуг1у йиш локхуш - «Маржа дуьне - я1-кх» олий баккхийчеран б1аьргех хиш довлуш:\nПаьттира массо са лезнарг,\nИштта, дагах чекх-дуьйлуш, дешнаш долу «Пондаран аз» шен стихотворени лерина Шаида вайн нохчийн сийлахьчу артистна пондарлакхархочунна Димаев 1умарна. (ладуг1у «Пондаран аз» иллега):\nХезча хьан пондаран аз,\nЯьккхира кхойтта шо хан,\nЦ1еххьана баланаш отуш,\nБилхира и пондур хьан.\nБилхира, сий айдеш халкъан,\nДайн лаьмнех, аренех, хих,\nЗ1аьнарш т1е1енаеш маьлхан,\nВилхира, пондар мел хезнарг, Нисбина сеттина букъ,\nДохура вовшашка кхаънаш,\nДирзира даг чуьра даь1наш,\nСевцира ихна б1аьрхиш.\nМоьттура, дерриге 1алам\nДоьлуш ду хилларг схьагуш,\nНахана парг1ато луш.\nМел лайнарш ца дуьйцу ас,\nВай хьалха ма-аллара, Шаидан кхиар г1ирг1азойн берашца дара. Церан маттахь яра цо 7 кл. чекхъяккхина школа а. Шен дуьхьарлера стихаш а церан маттахь язйира къоначу поэта. Цу хенахь Шаида даима а сатуьйсура генарчу Кавказе. Сатуьйсура массо а шен халкъаца цхьана.\nКхойтта шо, и ю-кх вайн халкъан\nдахаран къиза календарь.\nИттанаш, б1енаш эзарнаш\nСинош д1аделла долу 13 шо;\n4 эзар 7 б1е сов буьйса махках даьхна.\n(Стихотворени «Кхойтта шо»д1айоыну 11-чу классан дешархочо Рашитова Хадижата):\nКхойтта шо, кхойтта шо зама,\nПхи эзар сов 1аьржа де,\nБ1е эзар сов 1 аьржа бала,\nКхин цхьанна ма байла т1е.\nДийг1ана чарташ а доцуш,\nХийрачу махкахь диси,\nХийланиг кошан барз боцуш,\nБехкечех дайна сий.\nIожалца къийсаме бевлла,\nМацаллехь 1 ни шина буц,\nЭзарнаш бистина белла,\nДовш сибат, адамийн куц.\nГенарчу Даймахке кхойкхуш,\nДерриге ирс цуьца гуш,\nСтогалла цуьрг а ца йойуш,\nЭгна дай синош д1алуш.\nКхойтта шо, къизаллин зама,\nБ1е эзар сов 1аьржа бала,\nМуха и дицлур ду те?\nШен 13-14 шо кхаьччахьана, xlopa дийнахь бохург санна стихаш язйора Шаида.\nУьш зорбане йийла йолаелира 1954 шарахь. 1957 шарахь Даймахка ц1авирзича, кхиъна вог1учу поэтана шен дагчохь ма-хиллара хаза а, исбаьхьа а карийра Нохчийчоь.\n(«Сан Нохчийчоь» ц1е йолу стихотворени д1айоыну 11-чу классан дешархочо Хамзатханов Идриса)\nНохчийчоь, тахана елахь а беркъа,\nХьоьца ду самукъа, ойланаш сан.\nДег1е сан ницкъ бог1у хи мелча Теркан,\nМехкарша башабо кийрара ша.\nХета хьо массарел сирлачех седа,\nШелвелча вох а во, воьжча rlo до.\nАдамаш оьзда а, г1иллакхе хета,\nШовданан хино а дагна там бо.\nСинтеме хьоьжуш 1а лакхалле ломан,\nСибат и хеталой къонахчун вайн.\nБераллехь санна дог дуьйлу сан т1ома,\nБ1аьстенан бацалахь ког боккху байн.\nКъаьстича къахьделла д1аоьху денош,\nДиллина, виллина сатуьйсуш 1а.\nНохчийчоь, хьан ницкъ бу со ирахь лелош,\nХьоьца бен ца хуьлу сан дагна там\nЦ1адирзинчул т1аьхьа Шаида чекхйоккху хьехархойн институт. Цул т1аьхьа, шен дахар школаца дузу цо.\nЦо дуккха а шерашкахь хьехархочун а, школан директоран а, районан дешаран декъан хьаькаман даржашкахь болх бо.\n«Къинхьегаман ветеран», «РСФСР-н халкъан дешаран отличник» боху сийлахь ц1ераш техкина цунна 1едало.\nШаидан стихаш зорбане юьйлу республикан, районан газеташ т1ехь а, «Орга», «Вайнах», «Стела1ад», «Нана» - журналаш т1ехь а.\n«1уьйренан тхи», «Седарчийн буьйса», «Сатийсар», «Дайн латта», «Ломара ц1е», «Дахаран аре», «Ненан б1аьрхиш» - 1д1ерш йолчу поэтически книгин автор ву Рашидов Шаид.\nПоэтан стихаш дуккха а кхечу къаьмнийн матте а яьхна.\nОьрсийн маттахь араяьлла Шаидан «Родниковое утро», «Мои тополя», «Исток».\nШаида 19 поэма а, 16 легенда а язйина. Иза автор ву прозехь язйинчу произведенийн: нохчийн а, оьрсийн а меттанашкахь хиллачу «Къайле» ц1е йолчу повестан а, масех дийцаран а. (Карарчу хенахь ша стенна т1ехь болх беш ву поэта ша дуьйцур ду вайна)\nКхид1а суна билгалдан лаьара 1967-чу шарахь д1аяьхьначу республикански литературни конкурсехь рашидов Шаидан «Пот1а барз» ц1е йолчу поэмина хьалхара меттиг а луш, цунах ленински комсомолан совг1атан лауреат хуьлу. (и поэма вай т1ейог1учу урокехь йоьшур ю, Пет1а бохучу йоь1ан барз бу и, цунах лаьцна вайна Шаида тахана эр ду аьлла хета суна)\nУн деана шо, бода беана шо,\nМахках даьхна шо, вай элир-кх\nИ ю-кх вайн халкъан дахаран къиза календарь.\nВай 1амо езаш йолу, цо язйина поэма «Аружа» ешча а хуур ду мел хала, чолхе зама хилла и.\nХ1инца юккъерчу классера дешархоша д1агойтур ю «Аружа» поэми т1ера цхьа кийсак.И вай 1амочу хенахь шуна и пайде хир ю аьлла а хета суна.\n( 7 «Б» классера дешархоша д1агойту «Аружа» поэма юкъара кийсак)\nВай элир-кх, Г1ум-Ази арахь дуьйна схьакхоллабеллера поэтан вайн къоман ц1енчу, хазчу г1иллакхашка, оьздангалле, иллешка, эшаршка болу безам.\nХьаг1 йоцу ц1ена безам, шалхо йоцу дош шен стихашкахь халкъан сине кхачош поэт схьавог1у 50 шо ду.\nЦу ехачу хенахь поэто язйина кхо б1е гергга эшарш, иллеш, халкъан догъоьцуш, догъирах1иттош, дека ярташкахь, г1аланашкахь, лаьмнашкахь.\nДуккха а шераш хьалха, Иорданера веанчу Iабдулбакъин Джамон к1анта Х1арона, телевизорчохь дуьйцуш сайна хезнарг шуна дийца лаьара суна.\nШена дукхавезачу доьзалхочух, къаьстича а сатоха доьналла кхаьчначийн а Шаидан илли олуш хезча б1аьргех хиш девлла.\nХ1арона дуьйцу ша а, шен накъост а Азаркъе (иза нохчаша йиллинчу яртех цхьаъ ю) ваха араваьлча, керла Нохчийчуьра деана касета магнитофона чу диллира ша. Ц1еххьана «Иордани-Иордани» - олуш хезна, машен юьстах а яьккхина сацийра шаьш. Шиннен а б1аьргех хиш девлира. Хазахетар совдаьллера. Юха а вирзина ц1ахь ладог1ийта ц1а веъна и шиъ. Чохь да-нана, доьзалш, лулара зударий хилла. Лакхийтина цара касета.\nШолг1а биъмог1а болабелча, зударийн белхарш иккхира. Дас магнитофон саца а яй, дерриге а цкъачунна арадовлар дехна. Юха xlopш чубаьхкича, ден ши б1аьрг билхина, т1еда бакъабалаза бара бохуш дийцира Х1арона. Цул т1аьхьа шайна хиира дешнийн автор мила ву, Шаид Рашидов Иордане хьошалг1а кхайкха веана ша бохуш дийцара цо, цу хьайн хьошалг1а вахарх дийцахьа тхуна, Шаид. (поэто дуьйцу ша хьошалг1а вахарх)\nМа ницкъ бу-кх хьоьгахь, илли!\nНицкъ бу хьоьгахь стаг велхо,\nХьаста, вело, дахарх дог ца дуьллуьйтуш,\nДеган дикалла кхио.\nНицкь бу хьоьгахь Даймахках\nКъаьстинчеран дог дика дан,\nДагалецамийн, мерзачу сатийсаман\n(ладуг1у «Иордани» иллега)\nГене, суна ганза мохк\nБахнарш, тесна бащлам, аре,\nЙицйеллий-те Кавказ царна?\nДерриге я диц а делла,\nМалхо боттуш, боцу-те?\nДегахь юй-те тулг1ещ Теркан?\nДагахь дуй-те Орга-хи?\nХазча халкьан илли декаш,\nХьодий-техьа б1аьргех хи?\nМаршо йоцуш, Даймохк боцуш,\nХийра махкахь диси-те?\nЛовзарш хаьдда, хелхарш доцуш,\nСатийсаран яйна ц1е?\nЛарделлий-те г1иллакх къоман?\nБицбеллий-те ненан мотт?\nПарг1ато а нохчийн лома\nКхачар хаьий, йой-те чот?\nЯ дог, ойла д1а а яьлла,\nМара къуьйлуш хийра мохк,\nЛовш шаьш лолла, ловш шаьш къелла,\nБеха коьртехь дижна дохк?\nАса боху: делхитийша\nДашо дог1а кхечанхьа,\nСо сайн махкахь аш витийша,\nТ1улгаш делхарх, билларх ша.\nИ дешнаш б1е шо сов хьалха цабевлла д1абахна Иорданехь а, кхечу пачхьалкхашкахь а бехаш болчу вайнахе бина шатайпана кхайкхам, Даймахкан халкъан аз санна т1еийцира ладог1архоша.\nПоэтан дешнаш цкъа назманийн, эшаран, иллин мукъаме доьрзуш, цхьана меттахь мотт таса ца луш, ахь и йоьшучу хенахь деган уггаре дуткъий пхенаш лекха долуьйтуш, юх-юха а лекхадаре кхойкхуш ду. Ахь байт йоьшучу хенахь цхьа ша-тайпа мукъам коьрте бог1уш ю\nШаидан дуьххьарлера илли «ломахь зезаг» (ша мукъам а баьккхина) д1ааьлларг вара хаза аз долу нохчийн сийлахь артист Магомедов Султан. 40 шо гергга хан, цул т1аьхьа яьллехь а, тахана а вай хазахетарца ладуг1у цу эшаре Минцаевс, Ахматовас локхуш а.\nЦул т1аьхьа Дагаев Валида даьккхина илли «Сатийсар» тахна а олуш ду. «Чов», «Илланча сох винарг», «Дог дитна воьду со», «Шофёран илли», «Даймохк, ахь суна ницкъ лолахь», «Гечделахь, нана»-иштта кхин д1а дуккха а Шаидан иллеш д1аолу вайн нохчийн сийлахь илланчас Дагаев Валида.\n(ладуг1у «Гечделахь, нана» - 7 «А» классан дешархоша локху)\nШаидан иллеш дегнашка йовхо луш, сингаттам, г1айг1а, бала д1аоьцуш, хьехам беш, г1иллакх, оьздангалла кхойкхуш ду.\nИштта ду Iусмановс д1аолу «Сатийсар», «Хьуна моьтту», «Ломахь зезаг», «Хьуна ма моьттий », иштта кхин д1а...\nИштта Шаидан дешнаш т1ехь мукъамаш даьхна эшарш, иллеш а д1аолу вайна безаш а, бевзаш а болчу нохчийн сийлахь артисташа: Дадашева Т., Дудаев З., Абдулкеримов И., Токаев С, Кагерманова Р., Межиева М. иштта кхечара а.\nДуккха а ю поэтан ненах, доттаг1аллех, 1аламах, безамах, Даймахках лаьцна стихаш.\nШаидан кхоллараллехь йоккха меттиг д1алоцу къаьстина ненах йолчу байташа. Цо яздо ненах массо дош цхьа ша-тайпана дагчу дуьжу. 20 шо хьалха Шаидан дешнаш т1ехь мукъам а баьккхина Дадашева Тамарас лекхна «Зама, хьо сих ма ло нанна т1е кховда» боху эшар массо нанна тахана а шена локхуш санна, деган йовхонца, т1еэцарца ладуг1у.\n(«Зама, хьо сих ма ло нанна т1екховда» - эшара 10-чу классан дешархочо, Амадова Айзана)\nЗама, хьо сих ма ло нанна т1екховда,\nИисинчу сан хенах дехьа ши дакъа.\nЦхьа дакъа, доьху хьоь, цунна д1алохьа,\nСо ирсе вехар ву лаьтта т1ехь т1аккха.\nПарг1ат а хир вара кхерам д1абаьлла\nДаг чуьра, дахарехь нанна гуо туьйсуш.\nИ ехаш хиларна самукъадаьлла,\nСийлалла, йозалла байташкахь юьйцуш.\nСтигларчу малхал а йовхо ло нанас,\nБаланаш д1аойу, г1айг1анаш йойу,\nБерриге д1оьцу кийрара бала,\nХьох даьлла г1алат а чов ца еш дойу.\nХ1ай зама, сих ма ло нанна т1екховда,\nИисинчу сан хенах ах д1ало цунна,\nМассо и кийрара долу дош довха\nДу цуьнан, цо делла дахар а суна.\nЗам. дир. УВР хиларе терра, хьехархойн урокашка яхар сан алсам хуьлу. Со нохчийн меттан хьехархо йолу дела, суна къаьйгина хазахета, со нохчийн уроке нисъелча. Юьхьанцар классе яхар нисделира сан дешаран уроке. Хьехархочо берашна шайна хазахетачу поэтан стих 1амае аьлла хиллера. Дукхах долчу бераша йоьшура Шаидан стихаш. Исраилова Хадижата ешна «Даймахке безам» стих шуна хазийта лиира суна:\nДерриге седарчий схьадаларх сайна,\nДуненан бахамаш кховдабарх схьа,\nХуьйцур бац сайн Даймохк массарел тайна,\nКог биллал меттиг а-ду и сан ц1а.\nАренаш, ламанаш вовшашца дог1у,\nСирла хиш, шовданаш мел чомехь ду,\nБуьйсанна бутт стиглахь цхьа башха богу,\nГонаха хезаш берг ненан мотт бу.\nГенарнаш, гергарнаш вовшийн чу леста,\nТешнабехк, ямартло цхьаьнггехь а яц,\nХьаг1 дагца лелош верг наггахь а вац.\nСий долчу сайн мехкан, хьомечу халкъан,\nСий лардеш са дала кийча ду дог,\nСан безам хир а бац цу шингге шалха,\nХарц делахь хуьлийла шийла т1улг сох.\nШаидан стихаш эхь-бехкан, г1иллакхан, оьздангаллин бехкамаш ларбеш, нохчийн къоман ц1еначу синхаамех юьзна хиларал совнаха вовшех тера йоцуш, шен-шен маь1на долуш, даггара язйина ю:\nИрс дукха безамо, 1ийжабар кийра,\nСих-сиха мерзачу набарха вохуш,\nЯ бай т1ехь зезагаш,\nЯ стиглахь сийна, седарчий хьан хержа\nйиш елахь вогуш.\n-Йо1е болчу безамах, ненаца йолчу марзонех, Даймахках, халкъан, адамийн чолхечу юкъаметтигех ечу ойланех ю Рашидовс 60-80 шерашкахь язйина байташ.\n-Цу хенахь Шаидан книжкаш вовшашка кар-кара а луш йоьшура. Поэтан стихийн сборник каро йиш яра хьехархочун портфель чохь, шофёран машен чохь.\n-Кхин х1умма ца дийцича а, дуккха а наха йоьшура хилар а, йоккха дикалла ю аьлла хета суна вайн санна жимачу, шен мотт байна д1абала кхерам болчу къомана.\n(Суна х1инца шуна дийца луур дара 80 шарахь со студентка йолуш, сайн Шаидаца гергарло тасадаларх лаьцна)\nПоэтан т1аьхьарлерчу 10-15 шарахь язйина произведенеш йоьшуш вайна го иза ч1ог1а хийцавелла хилар. Поэтан исбаьхьаллин г1ирсаш, стихийн барамаш хьалхалернаш бу, теманаш а а хьалха хилларш ю коьрта долчунна.\n-Амма чулацам кхин бу. Дац хьалхлера воккхавер, бац хьалхалера синайам.\nТ1аьхьарчу 13 шарахь Нохчийчохь хилла бохамаш, х1аллакъхилла адамаш, йохийна, аьтта, ягийна вайн г1ала, дуккха а ярташ.\n-Оцу массо а х1умане бен доцуш хьежалур вац цхьа а, ткъа поэт муххале а.\n-И иштта хилар вайна го xlapa мог1анаш дешча:\nДа воцуш диена вай,\nЦхьа дела воцург,\nОьг1азло йина те,\nМичахь бу вайн Даймохк,\nКхузахь ду дайн кешнаш,\nВайн нанойн баьрзнаш\nУьш хьанна дуьсур ду,\nВайн махках девлча?\nХьан дийр ду до1анаш,\nЕса а дешна? - боху дог-ойла йоьхначу поэта.\n-Уьш автора кхоьллина х1умнаш дац. Иза вайна гинарг а, лайнарг а ду. (Хасарова Индирас, 11-чу классан дешархочо д1айоьшу «Дагца ладуг1у ас» ц1е йолу стихотворени)\n-Оцу мог1анаша гойту вайна поэтана гонах мел дерг лазам хилар, цуьнан дог чевнех дуьзна хилар.\n-Амма ца воьхна и стогаллех, доьналлех.\n-Цундела бу аьлла хета суна, цуьнан' кханене болу тешам.\nДекъаза Дег1аста, хала ду суна,\nЛадог1а наггахь стаг висна вац хьуна,\nХийламмо баланийн къаьхъалла муьйлу,\nПорасиз, йиш йоьхна, кийрахь дог къуьйлу.\nЮха а кхоллало поэтан сатийсам: сатуьйсу кхачаре\n(«Иог1ур юй теша цхьа зама» стихотворени йоьшуАмпукаев Сайд-мохьмада, 10-чу классан дешархочо)Иог1ур юй теша цхьа зама,\nИовхонца кховдош ахь куьг?\nЯ вовшех къастий те Дала,\nКъинхетам ца беш соьх цуьрг?\nХьо суна кхоьллина боху,\nЗезагаш техкара дайн.\nКъайлаха стиглане вохуш,\nБатто кхаъ бохура шен.\nЗезагаш шелоно дайъи.\nМархаша д1ахьулби бутт.\nЕзна йо1 кхолламо яйъи,\nЦа кхойкхуш д1атий х1уттут.\n-Амма поэт сатийсина ца 1а, иза тешна ву:\nДухур ду харцоно даьттина ога,\nХарцо ца яхийта кхин цкъа а кога.\nТ1аккха вай дехар ду, серлонга девлла,\nХазлур ю дег1аста, керла бос эцна,\nМаршонан, машаран т1емаш а хецна.\nРашидовн кхоллараллех дуккха а ду дийца. Цо вайн дахаран дуккха а аг1онаш чулоцу. Цунна тоьшалла до цуьнан книгаш^я.\nХ1инца дешархошна а, тхуна массарна а хазахетар ду, Шаид, хьо вистхилча.\nа) Дийцахьа, х1инца карарчу хенахь стенна т1ехьболх беш ву хьо?\nб)Нохчийн маттахь язъян муха волавелира хьо?\nв) Хьайна хазахетачарех, езачарех байташ ешар адоьху оха.\n«Йиллина урок 6 «б» классехь нохчийн меттан литература Урокан ц1е: Классал арахьа дешар. «Пондаран…\nХьехархочо хаьржинчу говзаллина т1ехь болх бар. Шаид Рашидов « Дика, вон». Легенда.\n«Нохчийн литература: «Гайсултанов 1.Э. кхолларалла».»\n«Нохчийн литература: «Музаев Н. Д. кхолларалла».»\n«Презентация на тему «Мохьмад Мамакаевн дахар а, кхолларалла а»\n«Урок — мастерская по литературе в 10 классе «Встреча с поэзией А.Фета»


Урок 9. Хуттаргаш йоцчу чолхечу предложенешкахь шит1адам. — Урок 95\n11 класс Уроки\nУрок 9. Хуттаргаш йоцчу чолхечу предложенешкахь шит1адам.\nМаршалла ду шуьга хьоме дешархой.\nРог1ерчу урокехь вай дуйьцур ду хуттургаш йоцчу чолхечу предложенешкахь сацаран хьаьркаш х1итторан бакъонех.\nХьалхарчу урокехь вайна евзира хуттургаш йоцу чолхе предложенеш;\nчолхечу предложенехь цхьалхе предложени маь1ница а, эшарца а цхьаьнахутту предложени хуттургаш йоцу чолхе предложени ю (хуттургаш а, хуттургийн дешнаш а доцуш).\nУьш вовшахтосуш а, оцу дакъойн юкъаметтигаш билгалйохуш долу декхарш шена т1елоцу эшаро( интонаци).\nДоклад дика хийтира суна: цу т1ехь вайн халкъан яздархойн исбаьхьчу произведенех лаьцна дуьйцура.\n— Оцу предложенера цхьалхе предложенеш цхьаьнатоьхна чулацамца а, эшарца а.\n-Барта уьш интонацица билгалйо,ткъа йозанехь тайп- тайпаначу сацаран хьаьркашца (запятой, шит1адам, т1адамца запятой,тире, маь1нашка хьаьжжина).\n— Хуттургаш йоцчу чолхечу предложени юкъа йог1учу предложенешна юккъе шит1адам буьллу кху меттигашкахь:\nХьалхарчу предложенехь дуьйцучун бахьана шолг1ачу предложенино гойтуш хилахь а, х1унда аьлча боху бахьанин хуттург ца олуш йитахь а.\nЦхьогал х1иллане ду: цо ша цкъа хадориг ворх1азза юсту.\nХ1унда аьлча —боху хуттург хилахь, цунна хьалха ц1оьмалг юьллу, м а с а л а:Цхьогал х1иллане ду, х1унда аьлча цо ша цкъа хадориг ворх1азза юсту.\nХьалхарчу предложенин чулацам билгалбеш шолг1аниг хилахь а шит1адам буьллу.\nХ1инца новкъа ваьлларг со-суо вацара: базара даха даьлла Ваша а, деца а дара, цаьрца цхьаьна со а вара.\n(цу предложенехь маь1ница — х1унда аьлча- боху хуттург юкъаяло мега. Иза юкъаялаяхь, цунна хьалха ц1оьмалг йилла еза).\nХьалхарчу предложенино чулоцург т1едузий шолг1ачо кхочушдеш хилахь а буьллу шит1адам.\nСо юхахьаьжча, суна го: г1опара хаьхкина вог1уш г1алг1азкхи вара.\nСо юхахьаьжира, суна гира: чехка вог1уш вара Анзор.\n-Хуттургаш йоцчу чолхечу предложенешкахь цуьнан дакъошна юккъера маь1нин юкъаметтигаш дукха билгала къаьсташ а ца хуьлу, цундела церан чулацамехь билгалъяха езаш хуьлу уьш,къамел дечун а, ладуг1учун а юкъарчу хааршна т1е а тевжаш. Масала:\nШелъяла юьйлира, мох хьаькхира.\n-Оцу предложенин маь1на тайп- тайпана дан тарлуш ду.Нагахь санна къамел дечо 1аламехь болу хийцамаш бийцахь, т1аккха цо и хийцамаш багарбаран хьесапехь бовзуьйту, предложени дагардаран эшарца (интонацица)схьа а олу, ткъа йозанехь оцу предложенешна юккъе запятой юьллу.\n— Нагахь санна къамел дечо шелъяларан бахьана довзуьйтуш делахь, чолхечу предложенехь бахьанин юкъаметтигаш билгалйоху, т1аккха и предложени хаамбаран хьесапехь олу, аз лах а деш, шолг1ачу декъехь, ткъа йозанехь предложенешна юккъе шит1адам буьллу, масала:\nШелъяла юьйлира: мох хьаькхира.\n-Х1инца 1амийнарг т1е а ч1аг1деш, цхьа т1едиллар кхочушдан таро хир ю вайн.\nЯлийна прдложнеш оьшшучу эшарца д1а а йоьшуш, цуьнан г1оьнца маь1нин юкъаметтигаш билгалйохур ю вай:\nАдаман иэс к1айн кехат ду: наггахь дика язло, ткъа наггахь –вуон.\n( хьалхарчу предложенино чулоцург т1едузу шолг1ачо –шит1адам буьллу).\nОлхазарийн г1ара яцара хезаш: тов йолчу хенахь эшарш ца лоькху цара.\n( предложенехь дуьйцучун бахьана шолг1ачу предложенино гойтуш ду,цундела царна юккъе шит1адам буьллу).\nДукха луьйш верг сахьтан д1асалесташ болчу 1айгах тера ву: иза а, важа а сацон деза.\n( хьалхарчу преложенехь дуьйцург т1едузу шолг1ачо, царна юккъе а шит1адам буьллу) .\nСингаттаме ю со: соьца сан нана яц.\n(предложенени бахьанин маь1на долуш ю, —х1унда аьлча- боху хуттург юкъаяло мегара, амма и ца олуш йитина , цундела шит1адам биллина).\n-Сацаран хьаьркех долу хаарш шун муха ду хьовсур ду вай х1инца, т1едиллар кхочуш а деш.\n-Къастаде,муьлха сацаран хьаьрк х1отто деза предложенехь:запятой , запятойца т1адам,шит1адам.\nОлхазарийн г1ара а д1атийра(?)буьйса юьйлира.\nДелкъал т1аьхьа пхи сахьт даьлла хан яра (?)1имран хьуьжаре ваха кечлуш вара.\nВоккхавера к1ант(?) башха 1алам дара б1аьрго схьа ма- лоццу.\nСан болх кхечу кепара бара (?) со нохчийн мотт толлуш вара.\n-Т1едилларан нийса жоп:\nОлхазарийн г1ара а д1атийра:буьйса юьйлира.\nДелкъал т1аьхьа пхи сахьт даьлла хан яра ;1имран хьуьжаре ваха кечлуш вара.\nВоккхавера к1ант, башха 1алам дара б1аьрго схьа ма- лоццу.\nСан болх кхечу кепара бара: со нохчийн мотт толлуш вара.\nТахана вайна евзира хуттургаш йоцчу чолхечу предложенешкахь сацаран хьаьркаш х1итторан бакъонаш, барта уьш интонацица билгалъяр а девзи ,ткъа йозанехь маь1нашка хьаьжжина шит1адам билларан билгалонаш а евзи.\nЦ1ахь, шаьш ешначу муьлххачу цхьаьна текста юкъара схьакарае хуттургаш йоцу чолхе предложенеш.\nЦу т1ехь вай урок ерзор ю, шун 1одика йойла, марша 1ойла.\n© Все права защищены. Разработка сайта: Атаев Джохар


РогIерчу эккхийтарехь 40 сов стаг вийна Иракъехь\nИракъехь футболан стадионехь динчу терроран тохаро байинчу нехан терахь 40-нал совдаьлла, хаамбина Associated Press агенталло шоьтадийнахь БагIдадерчу ницкъаллин урхаллашна а, лоьрашна а тIе а тевжаш. 105 стаг ву лазийна. Талорна куьгбехкенаш бу, хаамбо, «Исламан пчхьалкх» олучу тобанера нах.\nБагIдадна 50 чаккхарма гергайолчу Искандерие гIалина гергахь баьккхина и бохам. Толам баьккхинчу футболхошна совгIат доькъучу миноташкахь иккхина, ша-шен а вуьйш, зуламна араваьлла стаг. Хилам тIехь болуш яьккхина видео гайтира Иракъан телехьожийлаша.\nТIелатар емалдина Цхьанакхеттачу Къаьмнийн организацино. Цуьнан Иракъерчу векало Кубиш Яна дIахьедира иза Цхьанакхеттачу Къаьмнийн организацин цIарах. Искандериерчу куьйгалхоша бахарехь, кхиазхо ву беллачех 17.


Гуртуев Салихан – 80 шо\nОбновлено 28.08.2018 04:15 Автор: Administrator 28.08.2018 04:14\nХӀокху шарахь хӀутосург (май) беттан 28-чу дийнахь 80 шо кхаьчна балкхаройн халкъан поэтан, гочдархочун Гуртуев Салихан. Тахана Кавказан яздархойн клубан сийлахь президент волчу цуьнан цӀе дика евза шен цӀахь а, луларчу мехкашкахь а, дозанал арахьа а.\nНальчикна юххерчу Белая Речка олучу юьртахь 1938-шарахь вина ву Гуртуев Салих. Хьалакхиар а, школа чекхъяккхар а аренца нисделла цуьнан – Сталинан Ӏедало балкхаройн къам, вайн къам а санна, махках даьккхина, Юккъерчу Азехь бала текхначу хенахь. Винчу мехкан а, къоман а бакъонаш меттахӀиттийча, ГӀебартойн-Балкхаройн университет чекхъяьккхина, тайп-тайпанчу даржашкахь белхаш а бина цо.\nГуртуев Салихан 30-х книга араяьлла, царах дукхах ерш поэзин жанрехь а йолуш. Цуьнан кхоллараллехь йоккха меттиг дӀалоцу кхечу меттанашкара шен, балкхаройн, матте цо яьхначу говзарша. И бахьанехь а бу балкхаройн гочйинчу литературина юкъахь Пушкин, Лермонтов, Мицкевич, Шиллер, Карим, Айтматов, Маяковский, Есенин, Тихонов, Евтушенко, Рубцов, ткъа иштта Кавказерчу а, Россин дозанал арахьарчу а къаьмнийн литературийн дуккха а векалш. Гуртуевс гочбинчу баккхийчу белхех бу Руставели Шотан «ЦӀоькъалоьман цӀокалахь турпал» а, Пушкинан «Евгений Онегин» а. Гуртуевн шен стихаш а гочйина кхечу меттанашка, масала: белорусийн, венгрийн, гуьржийн, гӀиргӀазойн, нохчийн, оьрсийн, полякийн, сербийн, туркойн, туркменийн меттанашка.\n«Дружба народов» журнало 2008-чу шарахь вайн республикехь вовшахтоьхначу Кавказан яздархойн кхеташонехь жигара дакъалоцуш а вара Гуртуев. Цигахь юкъадаккхарца кхоьллинчу Кавказан яздархойн клубан президент а лаьттира иза иттех шарахь. Клубан болх бахьанехь Кавказерчу хьовха, кхечу мехкашкарчу а яздархошца керла уьйраш йозаелира яздархойн. И уьйраш вовшийн гочдаршка а йирзира, вовшийн зорбанебахаршка а йирзира. Литературехь хьанал къахьегарна, литературашна а, къаьмнашна а юкъара уьйраш чӀагӀъярна дуккха а совгӀаташ дина Гуртуев Салихна. Царах ду, масала: ГӀебартойн-Балкхаройн Республикин халкъан поэт, Кхарачайн-Чергазийн Республикин халкъан поэт, ГӀебартойн-Балкхаройн Республикин культурин сийлахь белхахо, Тбилиси-гӀалин сийлахь вахархо.\nГуртуев Салиха балкхаройн матте динчу гочдаршна юкъахь нохчийн литературера гочдарш а ду – стохка Айдамиров Абузаран цӀарахчу Нохчийн Республикин къоман библиотекехь цо ша йовзийтинчу книги юкъахь бу: Мамакаев Мохьмад, Мамакаев Ӏарби, Ахматова Раиса, Ахмадов Муса, Бексултанов Муса, Минкаилов Эльбрус, Нохчиева Марьям, Мусаев Зелимхан, Мусаев Сулиман, Абдулаев Леча, Довлеткиреева Лидия, Цуруев Шарип, Ахматукаев Адам, Талхигова Роза, Межиева Роза.\nЛакхахь ма-хьахадарра, Гуртуев Салихан говзарш нохчийн матте а яьхна. Цуруев Шарипа гочйина «Хьалхара нохчийн тӀом» боху цуьнан поэма араелира вайн зорбанехь дукха хан йоццуш. Ткъа тахана, Гуртуев Салих винчу денца декъал а веш, оха йовзуьйту поэто, гочдархочо Ахматукаев Адама гочйина цуьнан цхьайолу стихаш.\n«Орга» журналан редколлегин декъашхой


Бакъ волча Ӏийсай киназ — Википеди\nБакъ волча Ӏийсай киназ\n(Бакъа дола Ӏийсай киназ яха оагIув укхазахьа хьожаяьй)\nБакъ волча Ӏийсай киназа текъама цIа, Фучжоу яха пхьа\n«Бакъ волча Ӏийсай киназ» ( эрс: «Церковь истинного Иисуса», Ло:Lang-zh, ингал: True Jesus Church) — пятидесятникай хьадалар дола халкъашта юкъера лоӀаме реставрационистий киназ. Деттад 1917 шера Чинхой мехка нанагӀала Пекине. Таханарча дийнахьа цу киназа юкъебоагӀаш ялх гӀарара 2.5 миллион гаргга саг ва.\nВай заман ткъоалагӀча бӀаьшера денз жӀаргахой дина Пентикостал яхача ткъоврон чуйодаш я. 1995 шера Эрсече киназа викале хьайийлай. Цу киназа лоӀам ба Ӏийса шозлагӀа дунен тӀа воалаш нах кийча хилийта.\nХьаст — «https://inh.wikipedia.org/w/index.php?title=Бакъ_волча_Ӏийсай_киназ&oldid=38118»\nЕр оагӀув тӀеххьара хийца хиннай укх ха́на: 19 АьрхIий 2020, 21:35.


354 353 яззамаш\n47 жигара декъашхой\nДийнахь хилларг — 7 май\nРадион де, Зорба юхадогІу де (Литва)\n1663 — Лондонехь дІайиллина ширачех ингалсан театр Друри-Лейн (сурт тІехь).\n1744 — Россехь виеран кхел дІаяккхарехь долу Елизавета Петровнин омар.\n1883 — кхаа бесара (кІай-сийна-цІие) байракх йина официалан Российн байракх.\n1887 — Америкахочо Стивенс Томаса вилспетан тІехь 13 500 миль некъ бина, кхаа шарахь сов новкъахь Іийна.\n1915 — Германин хи бухара кема U-20 тІелетта британин пассажирийн «Лузитания» цІе йолчу лайнерна; кхелхина 1198 стаг.\n1946 — Токиохь кхоьллина компани «Токё цусин когё» («Токион телезІенан компания»), тІаьхьа шех Sony хиллайолу.\n1999 — керсталлин килса къаьстинчул тІаьхьа 1054 шарахь дуьйна дуьххьара руман папа вахара православин пачхьалкхе (Румыне).\n2000 — Путин Владимира дуй биина, официалан Российн Федерацин президент дарже хІоттина.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Коьрта_агӀо&oldid=5854214»


Мохк къуьйсу нохчаший, гIалгIаший. Цкъачунна - интернетехула\nНохчашний, гIалгIашний юкъа цим тосу къовсам болийна социалан машанашкарчу жигархоша шина мехкан дозанца некъ билла болор бахьанехь\nДозанехь некъ билла болийнарг ю Нохчийчоь. Цхьа зама хьалха кIоштан шахьара лаьттинчу ГIаланчIож-Терхи юьртара Ялхара хьош бу иза, кхидIа, гарехь, чекхбала беза орстхойн махкахула. Нохчийн агIоно чIагIдарехь, тесна йисина меттигаш самаяхархьама, нахана дIакхача аьтто беш, буьллуш бу некъ.\nАмма болийначу балхо саготта бина ГIалгIайчуьра цхьаболу бахархой. Царна хетарехь, лулахой "катухуш бу" шайн доцчу латтанех. Нохчий 15 чаккхарма чоьхьабевлла гIалгIайн махка, яздо цара социалан машанашкахь. Питанна шордала аьтто бина некъ буьллу белхахой карахь герзаш долчу Нохчийчуьрчу ницкъхоша ларбеш хиларо.\nЯ Нохчийчуьрчу а, я ГIалгIайчуьрчу а Iедалша ца эцна цкъачунна машанашкахь лела къамелаш тидаме. Бакъду, цхьаболу нахалахь бевза жигархой хьийза интернетехь айина гIовгIа диканца ерзо гIерташ.\nМасала, Нохчийчоьнан администраторан гIоьнчас Алиев Тимура бакъ дац аьлла белхаш боьлхучу меттехь герзахой хьийза бохург. "Некъ беш хьийза техника яйна. Леррина ницкъаш ца байна. Нохчийчоьнний, ГIалгIайчоьнний юкъахь хилла шира некъ бу-кх меттахIоттош, ма-дарра аьлча", - комментари язйина цо шен Фейсбук-агонтIехь.\n"338" цIе йолчу Телеграм-канало диллина довзуьйту Нохчийчоьнан, ГIалгIайчоьнан дозанера хьал. Канало гойту хуьнхахула чекхболучу некъаца лаьтта ши блок-пост – нохчийниг а, гIалгIайниг а. ГIалгIаша дIахIоттийна шайн полицера ши УАЗ машен. Ткъа нохчаша латтайо царна дуьхьал тIеман къорза басахь йолу КАМаз. ГIалгIашна хетарехь, шаьш "чIогIа ду боху нохчаша".\nБакъду, интернетера комментаторш– гIалгIай а, нохчий а - тешна бу цхьана кхоалгIачу ницкъо, питана тасархьама юкъаяьхна, некъ биллар – доза дохор ду, боху шеконаш. Бакъдолчун бIаьра хьаьжча, цхьа къам ду оцу кхоалгIачу агIоно девне ийзориг, иза питана ду, ла ма дегIа, яздо цара.\nbakdar.org сайтехь боху цхьаммо, масала: "Шира йиш ю лекха йолийнарг, керланиг юкъаяккха ца магара, ала дош а доцуш вуьсу-кх! Харжамаш тIекхочуш бу, нах кхерорхьама лелочух Iехалур дац вай – Iаьбна кхерамах, ца кхоьру. Накъостий политтехнологаш, вон болх бо аш!"\nОцу анонимо бохург а дац бух боцуш. ГIалгIайчохь кIира-ши кIира даьлча хийцалуш ву мехкада. Дарж Евкуров Юнус-Бекан карара ца далийта гIерта цуьнан го. ДIахьош харжамаш а боцуш, халкъе хоьттуш а доцуш, стаг шайна коьрте хийшор дита деза, бохуш хьийза махкара оппозици. Оцу политикан муьраца доьзча санна ду ломахь буьллу некъ шина къоман барт бохочу гIирсе берзор, яздо наха машанашкахь.\n"ГIалгIа" ник йолчу стага яздо:\n"Хьоме махкахой, ма хила бераш санна, провокаци ю шуна. Галстукаш а оьхкина лелачу жIаьлешка шайга листийта. Евкуровс магадой нехан латта доладаккха – эхь ду иза цунна, Кадыровс дIадоккхий латта лулахошкара – цунна а ду эхь. Ма гIолаш некъ бечу меттиге, вай цIий довха нах ду шина а агIор, вай вовшахлетча Iаьндерг вайн цIий ду, хьаькамашна-м карор ду телевизор чухула бехказа бовла хIума. Доьху шуьга, ма хилалаш Iовдал, ма гIолаш цига. Иза политикаша гIаттийна питана ду шуна!!!"\nХьал кхин а эрчадоккху ши республика цхьаьнатухур ю бохуш даьржинчу эладитано. Я федералан центро а, я, хIоттийна дукха хан яцахь а, шозза Нохчийчохь а, ГIалгIайчохь а хила ларийначу Къилба федералан гонан куьйгалхочо Матовников Сергейс а ца хьахайо и тема.\n1992-чу шарахь вошахъелира Нохч-ГIалгIайн автономи. Нохчий маршонан боламе бирзира, гIалгIаша шайна Оьрсийчоьнца даха лаьа, элира. Къовсамехь дисира дозанаш, уггаре хьалха Таршхойн лаьмнашна гергаранаш. Тахана дац доза массанхьа къастаделла. "Соьлжан кIошт" олу шина а агIоно дозанерчу яртех, уьш нохчийн ю я гIалгIайн ю, олий, къовсам болабо агIонаша кест-кеста.


ГIалгIайчуьрчу бахархошка шена къинтIера довлар дехна Кадыровс\nГIадужу-бутт 27, 2018\nОьрсийчоьнан зорбанаша хаамбо, Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана ГIалгIайчу а веана, меттигерчу къаношка Барахоев Ахьмаде а, Погоров Ахьмаде а шена гечдар дехна аьлла. "ГIалгIайоь 2018" а, "Расуле хатта" олучу телеграм-каналийн хаамашца, пIераскандийнахь хилла и.\nХьалхо Нохчийчоьнан куьйгалхочо дIахьединера, Магасехь митинг йоьдучу хенахь шен цIарах негативе къамелаш дарна, Барахоев Ахьмад жоьпе озор ву ша аьлла.\nПIераскандийнахь юьхьанца дийца долийра, Кадыровн векалш ГIалгIачуьрчу Погоров Ахьмадан кетIа а баьхкина, луларчу кхаа ураман го лаьцна аьлла. Меттигера жигархой баьхкинера къаночун цIийнан кевне, Нохчийчуьра яьхкина машенаш гоне а ерзош.\nДийцарехь тешаш уллохь а болуш, къамел хилла Кадыровн а, Погоровн а. Иштта видео яьржина, Барахоевс хиллачу къамелан жамIех дуьйцуш. Цо а чIагIдина, Нохчийчоьнан куьйгалхочо шаьш къинтIера дахар.\n"Ас телевизионехь аьллачух шу нийса ца кхетта. Ас аьлларг доллу гIалгIайн къоме аьлла дац. Ас уш къонахий дац ца аьлла. Ас бохург хIун ду, сан парламенто низам тIеэцна - латта сан ду. Ас шуьга бохуш хIуммаъ дац", -аьлла Кадыровс.\nЦул тIаьхьа шена бехк ца биллар дехна Кадыровс, нагахь ша хьаштдоцург аьллехь а, шена къинтIера довлар а доьхуш.\n"Цул тIаьхьа Сараждина (Погоровн да) соьга цунна къинтIера вала элира. ТIаккха ас а гечдира цунна. Мар-мара а кхеташ, дирзира тхан дов", -аьлла Погоров Ахьмада.\nБарахоев Ахьмада билгалдаьккхина, хIетте а Нохчийчоьнна латтанаш дIадаларна дуьхьал протесташ ечуьра шаьш совцур дац аьлла.\nКарладоккху, Маршо Радионо яздира, кху беттан 16-чу дийнахь Кадыров Рамзана Магасехь митингаш вовшахтоьхначарна бехкаш дохкуш, кхерамаш тийсарх.


Шен бер дийначу зудчух олийла дуй нана?\nАьрга-Хишкарчу (Серноводскерчу) 34 шо долчу зудчо шен йоI ерах долу дов теллина а даьлла, кхеле кхаьчна Нохчийчохь. Йиттина дийна нанас 6 шо долу шен бер, аьлла ю девнан фабула.\nТалламхоша гулдинчу тоьшаллашца хIинцца яханчу аьхкенан мангалан баттахь йийна шен йоI Михаласкерчу (Серноводск) 34 шо долчу яхархочо. Низамхоша чIагIдарца цо йиттина, ницкъ беш дийна ялх шо бен хан йоцу бер.\nИ зулам Iорадаьллачул тIаьхьа,шен доьзалхочун сел къиза садаьккхина нана психолого-психикан зер-экспертизах чекхъяьккхича гучудаьлла и зуда, психика гальяьлла, коьртана дика йоцуш хилар, лоьрийн тидам-тергонехь а йоцуш, кхин дIа и маьрша йитар юкъараллина кхераме хилар а.\nВуьшта аьлча, талламхоша билгалдаккхарца йоI йийначу нанна,цуьнан лааме хьаьжжа а доцуш, дарбанаш лело догIу. Цу Iалашонца прокуроро тIечIагIдина цуьнан дов суьде кхачийна.\nКху тIаьхьарчу шерашкахь и тайпа лазаме бохамаш кест-кеста нисло Нохчийчохь. Цхьаболчара и гIайгIане хиламаш бузу, кхолламаш кеггош, тIаьхьий-хьалхий тIемаш лаьтташ, луьра деанчу дахарца.\nКхечара, вайнахалахь цкъа а хааделла доцу эхье, эвхьаза хIумнаш тахана кест-кеста гучудийлар кхетадо болх-некъ боцуш,хала еъначу заманца, дахарехь олалла дечу харцонашца, шаьш хIун дийр ду ца хууш боьхна,гIаддайна бахархой ,чот йоцуш дукха хиларца.\nОьшург бен хIума доцуш,къиза еанчу хено гальяьккхина лору Соьлж- кIоштан Михаласкехь шен бер дийна нана соьлжагIалахочо Руслана. Цунах а, цуьнан йоIах а-шиннех а къахета шена бохуш дира цо къамел.\nРуслан: «Цомгаш хилла и зуда. Беро хIун дийр ду цунна? Беро хIун эхь дохьур ду цунна тIе? ПхьегIа йохийна хила а тарло. Цхьа оьгIазалла дага а иккхина,шайтIа кийра доьлла хила а тарло. Цомгаш йца хилча дийр дац и тайпа хIума. Суна къа хета цунах а, цу йоIах а».\nЙоIана тIе куьг дехьна нана лартIа цахилар тIе а чIагIдеш, вайнехан юкъаралла само яйна йогIуш хилар,Iедалехь болчеран бала цакхачар тидаме оьцурш а бац кIезиг. Цу ненах доллург ца хууш Iийна гергарниш а, беза-бевзарш а?\nЦеран доглаза ца мегара цу йоIах? Юртда, молла я кхин Iедалан белхой ца хилла цу юьртахь? Цу кепара хеттарш дукха ду. И зуда сап-сов елахь а,яцахь а маьрша йита йиш йолуш яц аьлла тешна ю ТIехьа-Мартанан кIоштера яхархо Мурадат.\nМурадат: «Дала тIе ма даийтойла и саннарг! Иза коьртана дика яц. Елахь а яцахь а цунна цхьа йист а йоцуш чохь яккха хан йогIу цунна. ЧIогIа хала хетта-кх суна вайнехан зудчуьнгара и саннарг даьлла аьлча а».\nКху тIаьхьарчу хенахь вайнахалахь тергаллучу эвхьазаллех,аьхзаллех,эхьечу хIуманех масал а далош дийцира Мурадата кхин дIа а. Цунна хетарехь дуьйцуш цхьаъ а долуш, мелхо а шалхонех,моттаргIанех дуьзна догIу махкара Iар-дахар шо-шаре мел долу а.\nМурадат: «ХIара бусалбан дин а, гIиллакх а, гIуллакх а чIагIдо а бохуш, кху тIаьхьарчу хенахь мелхо а галдолуш хета суна-м. Оьздангаллина мелхо гена дIашершаш хета суна-м. Къамелаш-м до ишта, вуьшта бохуш, амма дахарехь схьагург кхин суртта-м ду…»\nТIаьхьарчу заманахь цIарматаллех дуьзна, маьттаза хIуманаш махкахь къоьлла йоцуш тергаллахь а, дукхахболчийн дегнаш дегайовха ду кхана-лама, бут-батте баьлча дахар дикачу агIор хийалур ду аьлла.\nМурадат: "ЧIогIа хала хетта-кх суна вайнехан зудчуьнгара и саннарг даьлла аьлча а..»


Австрехь масех гIовгIане зулам дина нохчаша\nАвстри -- З. Мохьмад кхелан хIусамехь, 23Дечк2015\nАвстрерчу нохчийн, овхIанхойн кегийрхошна юкъахь латар хилла иттех де делахь, амма церан йилбазмохьа хIинца а тенза бу. Интернетехь а, ватсаппехула а маьI-маьIIерчу меттигашкара кегирхоша, кар-кара а оьцуш, дуьйцуш ду цигахь хилларг, кхеташ ма-хиллара, цхьаболчу кхетам боцучара кегирхойн синхIоттамаш ира-кара а хIиттош, овхIанхошна декха дезий, массо а горвахийта везий, дита мегар даций боху питане кхайкхамашца.\nАвстрерчу нохчийн-гIалгIайн кхеташонан куьйгалхочунна Мусаитов Шайхина кхеташ ду и тайпа кхайкхамаш мел кхераме а, зуламе а бу бохург. Цуо дуьйцу и дов дIадирзина цигахь хилларг могIарерчу кегирхошна юкъаехь хилла Iоттабаккхам бара бохуш.\nМусаитов Шайхи: „Цигахь кегирхой вовшахлеттера. Урс тоьхна чевнаш йина меттиг а бара цигахь. Цигахь бехачу баккхийраха болчу вайнаха юккъе а бевлла, дIадерзийна иза. Тхоьга цара хаам бинера, цига даха Iалашо йолуш а дара, амма цкъачуьнна цигахь цхьа а ваха оьшуш хIуммаъ дац, дерриге дIадирзина аьлла цара бина хаам бу“.\nНагахь санна овхIанхошца, я кхурдошца, я туркошца, я Iарбошца Европехь бехачу нохчийн кегирхойн девнаш лелхарх тоххарехь цхьа а цецволуш вацахь, вуно тамашийна зулам хилла кху деношкахь гIеметта хIоьттинчу вайн махкахошна юккъехь. Зальбург гIалина уллохь вехачу цхьана 50 сов шо долчу нохчочуо герз диттина шен нийсархо вийна. И зулам, дийцарехь, цхьа пайда боцучу девна тIехула нисделла. Зальцбургехь хилларг толлуш а, и дов дерзош декъа хиллачу Австрерчу нохчийн-гIалгIайн кхеташонан куьйгалхочуо Мусаитов Шайхис дуьйцу.\nМусаитов Шайхи: 50 шераш долу ши стаг ву и шиъ. Схьадийцарехь, церан цхьа машен бахьана долуш дов даьлла хилла. Цигахь тIаккха вовшашна муьшканаш йиначух тера ду цара. ТIаккха цхьаммо вукхунна герз диттина, иза вийна. И герз диттинарг АтагIара цIера а волуш ву, дийцарехь, Советийн хенахь ОвхIанехь эскарехь а хилла, жимма галваьлла стаг волчух тера ду иза. Iедало дIалаьцна чувоьллина ву иза. Цу шинна а стеган кIентий бу, цаьрга бехк боцучаьргара чIира ца эцийта, оха уьш куьйге а бахийтина, куьг бехке воцург маьрша витийтина. Куьг бехке верг набахтехь ву“.\nХIун бахьана ду-те, Европехь уггаре а йоккхах йолу нохчийн диаспора ехачу Австрехь вайнехан цIе сел дастамчу кепара юкъараллехь кест-кеста екаш хиларан? МогIарера криминалан зуламаш а, радикалан исламхоша кегирхошна юккъехь еш йолу пропаганда а, цу пропагандех Iеха а луш, хийрачу мехкашка тIаме эхар а, хIусамдай зударех летар а, дай-наноша берашна еттар – иштта дIа кхин а маьттаза мел долу хIумнаш цхьаьнадузу Австрехь нохчи бохучу дашца тIаьхьарчу шина-кхаа шарахь. Мусаитов Шайхина хетарехь, иза цхьана агIор вайнах чехка хиларца а, вукху агIор цара лайна болу тIеман баланаш царна бинчу тIеIаткъамца а доьзна хила мега.\nМусаитов Шайхи: „Вай дукха а ду кхузахь, 36 эзар сов стаг ву бохуш дуьйцу. Ткъа вукху агIор, вай дукха хIумнаш лайна кху тIаьхьарчу 20 шарахь. И деррине а Iаткъа а Iаьткъина, цхьа дера а, агрессиве а ду вай. Дош дашера долушехь лата чукхоссавала а, тоха а, Iотта а кийча ду вай. Вай цу хIуманна къера хила деза. Вай ваьш иштта дац бахарх гIуллакх ма ца хуьлий. Дерг ду а аьлла, и хIума вайцара дIадаккха некъаш вай ца лехча“.\nИ хьал хийца гIерташ тIаьхьарчу хенахь Австрерчу нохчийн-гIалгIайн кхеташоно цхьа могIа гIулчаш яьхна бохуш дуьйцу цу Кхеташонан куьйгалхо волчу Мусаитовс. Иштта цул совнаха, Австрехь кест-кеста схьадоьллуш керла-керла нохчийн маьждигаш хиларо а вайнехан иман а, къинхетам а алсамдаккхаре сатуьйсу ша бохуш дуьйцу цуо.\nМусаитов Шайхи: „Селхана Грацехь схьадиллина цхьа маьждиг. Линцехь а, Венехь а ду иштта хьастагIа схьадиллина маьждигаш. Венехь кхин а ду цхьаъ кеста тодина цхьаделла дезаш. Цу маьждигашкахь хаза хьехамаш а беш, кхечу меттигашкахь а кегирхошца цхьаьнакхетарш а деш, цаьрца кхетам-кхиоран белхаш а беш, хIума дича, цхьа жамIа хир ду аьлла хета суна. Вай вешан дахар хаза кхузахь дIанисдича, и вайца йолу дералла а дIаер яц те аьлла сатуьйсу ас. И дахар жим-жима дIанислуш а ду вайн. Берийн бошмаш ю схьайоьлуш, ишкол а ю елла кечйина. Шиъ нохчийн ресторан а ю“.\nМусаитов Шайхис ма-аллара, хIинцале а хIора аьлча санна яккхийчу австрихойн гIалахь нохчаша дехкина маьждигаш ду. Цхьаццайолчу меттигашкахь-м, Венехь санна, уьш масийта а ду. Бакъду, цу маьждигийн имамаш а, цига оьхурш а, кхин дIа йолу нохчийн юкъаралла санна, вовшашца шеконаш кхобуш а, вовшийн иманашна мехаш хедош а хуьлу дукхахьолехь. Кхин цхьа хIума а хета тамашийна – Австрехь нохчийн маьждигийн терахь алсамдолуш ду. Амма иштта алсамдолуш цу Австрехь нохчаша лелочу зуламийн терахь а.\nЖихIадхойх жахIилаш а хуьлуш...\nФранцин къайлаха ницкъаша кечвина иза 34 %\nБехке, ша воцург, стагга а вац 14 %