Бакъонашларъярхоша шаьш арахецначу рапортехь далочу терахьашца, йовхачу хенахь мухIажиран статус йоьхурш 300 стаге кхаччалц хилла, ткъа Iа доьллачул тIаьхьа 80-нне и терахь лахделла.\nБакъду, оцу нахах дехьабовла аьтто хилларш бац пIелгаштIехь багарбаллал а бохуш, чIагIдо дуьненаюкъарчу юкъараллан векалша.\nБалканашкара а, Малхбалерчу Европера а хьал толлучу бакъоларъярхочо Галль Лидияс бахарехь, Полшано мухIажирш чуцабитаран бахьанашца, Беларуссан дозанехь латта буьсу нах кхерамна кIел бу.\nИштта мукIарло до Полшин, Белоруссан бакъонашларъярхоша, Тересполерчу дозанхоша тIеххула къамел дой, тесна буьту мухIажирш бохуш.\nПолшин низамашца аьлча, мигрантийн гIуллакхаш листар дозанхойн компетенцехь данне а дац, мухIажирийн гIуллакхашкахула йолу бюро ю хьакъ, цаьрца дийцарш дIадахьа.\n"Human Rights Watch" организацино леррина иттанашкахь Полшин дозане дехьабийла ка яларе сатуьйсучу нохчашка хеттарш дина, Брестехь цара тоьхначу купахь.\nЦарех цхьаннан а аьтто ца кхаьчна хIинццалц Полше дехьавала. Цу тIе, Полшин омбудсмено чIагIдо, Полшин дозанхой оьрсийн маттах дика кхеташ а, хууш хилар, амма, мухIажиршца къамел доцца хилийтархьама, цахуурш-цакхетарш хуьлий, дIадерзадо бохуш яздо рапортатIехь.\nИштта, аьрзнаш дина нохчаша, дозанерчу хадархоша шайга бохьучу баланах, шаьш цара аьшнашдарх а.\nИштта, цара дийцарехь, талламашбечара цаьрца къамелаш до, чохь совнах нах а болуш, цундела мигранташ шеконашкахь бу, царна юкъахь «Кадыровн агенташ» хирг хиларх.\n"Human Rights Watch" юкъаралло, нохчийн мухIажирийн бала кхаьчна жоьпе озийначу Полшин чоьхьарчу гIуллакхийн министралло дIахьедина, дозанхоша шайга еллачу информацица, мигрантех доккхахдолу дакъа экономикан мухIажирш хилар.\nКавказ.Реалии интернет ресурсо хеттарш дира «Бахархойн гIолацар» цIе йолчу бакъонашларъяран организацин куьйгалхочуьнга Ганнушкина Светлане.\nИза соцунгIа ю, Полшин Iедална Нохчийчохь долчу хьолах лаьцна цхьана а кепара хаамаш бац аьлча.\nБакъонашларъярхо Ганнушкина Светлана\nПолшина хIунда ца хьа Нохчийчуьра ма дарра хьал?\nГаннушкина: "Полшерачу хьаькамашкахь ледара хаамаш бу Нохчийчохь лаьттачу хьолах. Бакъонашларъярхоша, журналисташа денна дуьйцуш, далхош хилча цигара хьал, хIунда ца хаьа и Полшехь?\nЦарна ца хуийла ма дац, денна бехк-гунахь доцуш лоьцуш, луьттуш, хьийзош, наркотикаш кисана а туьйсуш, набахте хьийсочу нохчех лаьцна.\nЦул совнах, цигахь ма ю тоталитаризман раж. Цо тIеIаткъамбо бахархошна, адам шайн кара а дерзош, масо а агIор церан дахарна юкъа гIерташ, бакъонаш хьоьшуш».\nДуккха а шерашкахь Нохчийчоь а, нохчий а шен тергонехь, Iуналлехь латтош, зуьйчу бакъонашларъярхочунна Ганнушкина Светланина дика евза вайнехан амал.\nНохчий шайн латта дезаш, мохк безаш къам ду, элира цо. Цундела ша ца теша, соьман дуьхьа нохчаша даймохк а, лаьмнаш а дIатосур дара аьлча.\nIедалан ницкъана дуьхьал латта хала ду нохчашна\nГаннушкина: «Хьалхара а, шолгIа тIемаш бирзинчул тIаьхьа, хьал хIинцца-хIинцца меттадан долалучу заманчохь, маьршачу ярташка а, гIаланашка а декъаделла къам, оцу сохьта шайн хIусамашка юхадоьрзура, доьхна цIа а тодеш.\nТкъа хIинца, Iедало бечу ницкъана дуьхьал латта хала ду, цундела ца лаьа хIуммаъ а меттахIотто а, ур-атталла, шен хIусамехь ваха а ца лаьа».\nНохчийчуьрчу телевизионехь а, зорбанашкахь а кест-кеста го вайна, Нохчийчу оьхучу Европан кеп-кепарчу пачхьалкхашкарчу хьешех дийцарш.\nСоьлж-ГIалин юккъехь юхаметтахIоттийначу стигал-бохь гIишлошна а, «Нохчийчоьнан дог» маьждиган гонах а экскурси йинчул тIаьхьа, комаьрша шун хIоттадой, меттигерчу Iедало резабина дIахьовсийначу хьешаша, цул тIаьхьа сацам тIеоьцу, Нохчийчуьра бахархой шайн-шайн мехкашкахь тIейогIучу хенахь тIе ца лаца.\n«Шун махкахь тIемаш бирзина, гIишлош меттахIиттийна, белхазалла а лахйина, социалан-экономикан хьал а тоаме ду, цундела цхьана а агIор лойла дац шуна тховкIело» олий, дуккхаъчеран деза даймахка юхабахка.\nАмма хьал шен тергонехь латточу Ганнушкина Светланина ца го цигахь логика.\nТокхе хьелаш Нохчийчохь ду бохуш хилча, муха хуьлу мигранташ экономикан?\nГаннушкина: «Хьуна хьайна хьуо Iехо лаахь, хала дац хьо Iехо. Ткъа мичахь ю цигахь логика?\nБарам боцу гIишлош хьала а югIуш, нагахь санна, цара ма-бохху цигахь хьал дика делахь, денна схьайоьллуш самукъадоккху а, социалан а объекташ хилча, белхан меттигийн къоьлла яц бохург дац и?\nТIаккха муха хуьлу уьш «экономикан мигранташ? Iедало хьийзавар, зударийн бакъонаш цаларар, беттан алапан цхьа дакъа Кадыровн фонде охьадиллийтар, коьрта бахархоша дийцареден бахьанаш уьш ду.\nНохчийчохь муха хьал ду хьуна аьлча, Сталинан заманахь муха дара, шен лулахо волчахь а дош ала а ца ваьхьаш...»\nОццу юкъанна, Полшин Iедал диллина емал ца деш, Беларуссица мухIажирийн хьокъехь юкъарло лелош ю Еврокомисси. ХIинцале а, 7 миллион евро ахча билгалдаьккхина цо, Брестехь гуллучу мигранташна ханна хIусамаш ярхьама.\nГарехь, уьш оьшур ю.\nМаршо Радионе махкахоша денна бечу латкъамашца, бIаьстенан юьххьехь юха а карзахе хьийза нохчий, махкара арабовла некъаш лоьхуш.\nДакъазаллин некъ: Нохчийчоь - Брест - Полша\nБрестерчу мухIажирийн къинна ца доьлхур вай. Ткъа кхидIа?..\nБрест, мухIажирш: Дуьненний, Эхартаний юккъехь\nЕвропа - маршо лоьхучун къилба


КIудал-бIов - Bajki Bez Granic\nИ а аьлла, зингат шен керла цIа дIанисда доладелла. Кегий тIулгаш а гулдии, зингато уьш кIудална кIел дохкура, и чIагIъеш. КIадделла, ша бинчу балхана резахилла, садаIа охьахиира зингат.\nГена боццуш, цхьана тIулга тIехь малхехь Iуьллу моьлкъа самабаьлла. ДIахьаьжча, цунна хIинццалц кхузахь шена цкъа а ца гина, кIудал-бIов ги.\nXIapa шиъ шитта бертахь дехаш-Iаш, дукха йа кIезиг хан-зама йаьлла.\nЦхьана дийнахь кхиссалуш йогIучу пхьидана шена кхузахь цкъа а ца гина кIудал-бIов ги.\n— Хьох-м дера ца кхоьрура со, дIайала суна новкъара, — аьлла, чудаха доьллера цхьогал. ДIасакерчаш и чу ца дохуьйтуш хилла зуьно. Йаьлла гIовгIа хезна, араикхкхира моьлкъа. Шена цхьогал гича, дедда цуьнан когех хьерчаш, новкъарло йира цо цхьогална. Цхьогал, ког хьала а айина, моьлкъа охьакхосса гIертара, амма моьлкъа чIогIа тасабеллера. Зуй, моьлкъий цхьогална дуьхьало еш бохкуш, дитта тIехь бIараш гулдеш йоллучу тарсална уьш гина. Дитта тIоьхула лахха охьа а еъна, шен ницIкъ ма ббу, хьажош, цхьацца тухуш, бIараш детта йолаелла тарсал цхьогална.\nЭццахь зингат а хилла цIа догIуш. Цхьогалх тасабелла бохкуш шен доттагIий гича, зингат сихха дахана цхьогалан цIоганах таса а делла, дедда-дедда цуьнан муцIар тIе а даьлла, мерах цергаш йоьхкина. Мохь-цIогIа даьлла цхьогалера. Гаттоне хьовзийна цхьогал доттагIаша. Кхин дан хIума а ца хилла, дол-долуш, гена а даьлла, дедда дIадахана цхьогал.\nШайна юкъахь барт хилла дела, тоьлла уьш цхьогалал.\nЙуьхь-куьг а дилина, чIепалгаш даа, чай мала охьахоьвшина уьш. Цара соьга а кхайкхира, аса цаьрца чIепалгаш а диира, чай а мелира.\nХIинца а хаза бертахь шайн кiудал-бIов чохь дехаш-Iaш ду зингаттий, моьлкъий, пхьиддий, зуй, тарсаллий.


«Лаьтта бухара тIеман гIирс боькъучийн» къайле\nОьрсийчоьно бахарехь, Донецкан а, Луганскан а «республикашкарчу» сепаратисташна Донбассехь кIора боккхучу оьрнашкахь карийна Украинан эскарца эвсара тIом бан герз. Ткъа жигархоша а, эксперташа а чIагIдо и керлачу заманан герз Донбассе кхачориг Оьрсийчоь ю бохуш.\nУкраинано шега Оьрсийчоьнна дина арз талла долийна Гаагерчу Дуьненаюкъарчу кхело – цуьнга Киево доьху «Терроризмна финансаш латторах» а, «Расийн дискриминаци дIаяккхарх» а олу конвенцеш Кремло талхош хилар тIечIагIдар.\nГIирмина аннекси ярца а, Донбассерчу сепаратисташна тIекарло латторца а талхийна и конвнеци Оьрсийчоьно, боху официалехь Киево.\nЙоьдучу оцу кхелехь хеттаршна жоьпаш делла Оьрсийчоьнан цIарх цуьнан арахьарчу гIуллакхийн министран департаментан директоро Рогачев Ильяс. «Советан зама йоьхча Украинан долахь дисинчу герзах ду Донбассерчу гIаттамхошкара герз. Цунах доккхах дакъа къайладаьхьина латтийна Киево шахташкахь, ткъа Донбассера украинахой бевдича, донбасхойн карадахана», аьлла Рогачевс.\nБакъду, Рогачевс юьйцу меттигаш ю Донбассехь, масала, Донецкна уллерчу Парасковеевка юьртахь. Амма иза, мел тIелетарх а, яккха ца елла сепаратисташка.\nХууш ду, Донбассерчу гIаттамхойн карахь советашкара дисина доцу герз а дуйла. Иза теллина а, дуьненна хаа торуш а ду. Маршо Радион "Донбасс.Реалии" проекто гойту Донбассера Оьрсийчоьнан герзах уггаре керланиг. 5 масал даладо цо.\nТ-72Б3 танк: "гучуяьлла" Иловайскехь\n2015 шо, Чиллан-беттан 15-гIа де. Дебальцево. Британерчу блогеро, «Новороссе» безам бахначу Филлипс Грэма, дой а ца хууш, ша яьккхинчу видеоца тоьшалла до Оьрсийчоь Украинерчу конфликтан декъахь хиларх. Т-72Б3 танк ю гайтинчу суьртахь. 2015-чу шарахь юкъаяьлла Оьрсийчохь, амма цхьа а ца йоьхкина Украинана.\nБПМ-97: Донбассехь а, Шемахь а ю тIемаш беш\n2014-чу шеран ГIуран-беттан 30-гIа де. Донбассехь сепаратисташа долийна тIеман Iамораш гойтуш «гучуяьккхина» БПМ-97 News Front агенталло. 2009-чу шарахь арахецна, цхьа а яц Украинана йоьхкина.\nРЛС «Аистенок» - радиолокацин станци, иза гайтира ОБСЕ-на\n2015-чу шеран Дечкен-беттан 15-гIа де. Гинарг ву ОБСЕ-н миссин куьйгалхо Хуг Александр а, цуьнца Донбассе мониторинг ян бахана бакъоларъярхой а.\nЧохь лелорхо воцу кема «Форпост»: Водянехь чудаитира иза\n2015 шеран Стигалкъекъа-бутт, 21-ра де. Краматорск. Цигахь гайтира Украинан эскархоша шаьш чудаитина и кема. 2012-чу шарахь арахеца долийна. Цхьа а ца доьхкина Украинана.\nЗенитан-ракетан гIирс "Панцирь-С1"\n2015-гIа шо, Чиллан-беттан 8-гIа де. Луганскехь хоьхкуш хааелла Оборанная урамехула. Цкъа ца йоьхкина Украинана.


Пхий (къам) — Википеди\nГуьржийчоь Гуьржийчоь: 1886 ш. 6656 ст.. 2012 ш. 60,000 ст..\nГуьржийн меттан пхийн меттадакъа\nМтиулаш, Пшаваш, Тушинаш\nПхий — ломан Пхейн-Мехкан орамера гуьржийн этнографин тоба ю, беха Йоккхачу Кавказан къилба басешкахь Пхийн Арагви хин бассейнехь а, Орга хин лакхенашкарчу къилбаседа басешкахь а. Советийн заманахь а Iалашдина шайн ламастан оьздангалла — духар, герз, гIиллакхаш, хIусамаш, кхин дIа а. 1950-гIа шераш чекхдовлуш пхий нуьцкъала кхалхийра акъари тIе, иза бахьнехь ломан лакхара эвланийн цхьа дакъа дассаделира.\n3 Оьздангалла а, бахам а\n7 Пхий исбаьхьаллин литературехь\nПхийша буьйцу гуьржийн мотт, чIогIа ийна бу Кавказан тайп-тайпанчу меттанашца, царех гуьржашна кхета хала а долуш.\nШортта шира килсийн саьлнаш ялахь а, пхийн амалехь керсталлин лар елахь а, амма церан цхьан а кхетам бац ала мегар дара керсталлех. Уьш — жӀарашна гӀуллакхдечарех, бӀатилла хиларх буьззина а бара.\nЛашари-Джуари (Къиега-ЖӀар — Тамарин кӀентана Георгийн лерина, иза пхийша а, шуойша а веза лору, жӀар) чохь йолу Хамар эвлара килс, хӀинца а ю бӀатиллачеран а, тамашийна хӀуманех тешачеран а юкъ.\nПхий бӀаьрза теша Гомари олучу синах, цуо шайна гӀодо боху цара. И дин ийна дуккха бӀатиларца, царна хетара ша-кепара, шортта фанатикаш баьржира царна юкъахь шайха лакхара цӀуй ду бохуш, кхин тӀе халкъо леерам а беш: цара лелош хилла сийлаллин меттигаш, уьш боцург царна тӀебаха нах баьхьаш а ца хилла. Ӏиданашкахь лакхара цӀуйша схьайоху килсийн сийлаллаш, гойту халкъан, ткъа уьш геннара хьовсу цаьрга, тӀаккха цара боьху къинхетам шеш сий дечунга. Халкъо сагӀийна луш хилла мекхан бепиг, уьстaгӀий, ткъа уьш цӀуйн карадоьдуш хилла. Лашари-Джуарин — уггаре лерамечу жӀаран, уггаре дукха сагӀа дахьа. Дуьйцура, цунна дахьа уьстагӀийн барам 2 эзар хилара шарахь. Ала мегар ду, оцу лакхара цӀуйша урхалла деш хилла халкъан тӀехь шайна ма-луъу. Наггахь цара кхерадора адам шайн жӀарийн оьгӀазлонца, ткъа уьш кӀадъялийтархьама керла сагӀа дезара.\nОьздангалла а, бахам а[нисйе бӀаьра | нисйе]\nПхийн коьрта болх — бежний а, уьстагIий а, латта а лелор бу: кхиайо кенан культураш. Иштта пхийша говза кечбо тIаргIа: кIадеш дуцу, пазаташ юцу. Цул сов кхиина ю тегаран говзаллаш, дечиг агар, дешийн а, эчиган а пхьолаш. Суьрташ долчу 1913 шеран 18 августехь арадаьллачу «Искры» журнал тIехь:\nЛеш долу тайпа. Пхий, жима леш долу кавказан тайпа (6,5 эзар са), деха хала тIекхачалучу Арагва хин лакхенашкара атагIашкахь. Шеш кIезиг белахь а, уьш чолхе этнографин иэдалар ду, вовшешца тIемаш болуш, оцу меттигашкахь ловчкъа меттиг лохуш, тайп-тайпанчу къаьмнех бевддачарех схьабовлар тера ду. Меттаца пхий герга бу гуьржашна, хIетте а церан меттадакъанах Гуьржийчоьнан юккъехь бехарш ца кхета. Амалаш: хьаша тIеэцар, дукха лер, куралла, цхьаьнцце саца ца ло сихалла. Оцуо гуттаренна а цIий Iанадойту, иттаннаш бойуш, чевнашъеш. Иза бахьнехь пхий даиман а, аренан белхашкахь а герзах боьттина хуьлу. Дин агIора пхий — официалан керста бу — йисина дуккха а цIуй динан, бусалба динан, европахойн аматаш. Цара даздо бусалбачеран пIераска а, жугтийн шота а, керсталлин кIиран де а. Ламасташ кхочушдан церан дийнна цIуйн иерархи, сагIа доккху меттигаш, сагIан лело пхьегIаш, цIийн сагIанаш ду. Цхьаццама латта леладо, амма коьртаниг даьхнийлелор а, таллар а ду. Таллархой чIогIа дика бу. Иллюстрированный журнал «Искры» от 18 августа 1913 года № 32.\nАмалаш[нисйе бӀаьра | нисйе]\nЛуьра климато а, лаьттан къоьлло а амалаш кхуллу бахархойн, уьш хьалха шайн луларчу шуойшла а, тушинашла а алсама къола деш хилла.\nДахарехь пхий сиха бац, хьаша эцаран гIиллакхан леерам бо, амма церан божарий чIогIа малончаш бу, хӀусамера болх берриг зударшна буьту. Пхийн зударий чIогIа къахьоьгуш бу, цара латта леладо, даьхнашка хьовсу, уьш шийлачу хенахь хIусамашна гергахь дуьту.\nПхийн духар тера ду гуьржийчух, цара массо а ламанхойн духаран дакъош схьаэцна, уьш даиман а девнехь хилла лулахошца, цундела даиман герзах боьттина хилла. Цара лелош хилла герз — топ, тапча, тур, шаьлта, пал; цхьаццама гIагI а, корта а, кIесаркIаг а, юьхьан дакъа а ларде аьчкан куьй а.\nХӀусамаш[нисйе бӀаьра | нисйе]\nЦеран хIусамаш гуьржийнчух тера хилла, уьш еакIуо а, чIапа тхов болуш а хилла, ткъа цхьацца хIусамашна агIонаш тIехIиттина пирамида кепара бIевнаш хилла. Цхьацца эвланашкахь хилла иштта тIулгех йина гIишлош, мостагI тIелетчи массо а бахархой лочкъуш.\nАнтропологица пхий бу кавказан тайпана, юккъерачул лекхуо, мезокефалаш айсина, цкъаццIа сира-баьццара бIаьргаш а, сирла-хьаьрса месаш а йолуш.\nПхий исбаьхьаллин литературехь[нисйе бӀаьра | нисйе]\nГайдар Аркадий «Всадники неприступных гор» («ТIе ца довлало лаьмнийн береш») - 1927, дийцар.\nДжавахишвили Михаил «КIайн кач» - 1925, роман.\nА. Чжимбэ «Iиношкара нах: пхийн дахарера роман» - 1928, роман, В.А. Гурко-Кряжинан «Пхийн альпашкахь» очеркца.\nЕ. Бобинская, К. Гертель «Месть Кабунаури» («Кабунаурин чIира» - 1931, дийцар.\nИсбаьхьаллин фильм "Пхийн баллада" (1966).\nПхий ламастан духаршца а, герзашца а, 1901 шо.\nПхийн зуда ламастан духарца, 1881 шо.\nЧIагIйина эвла Шатили.\n↑ Большая советская энциклопедия. Гл. ред. Б. А. Введенский, 2-е изд. Т. 46. Фусе — Цуруга. 1957. 672 стр., илл. и карты; 48 л. илл. и карт\nФотокаталог Музея антропологии и этнографии им. Петра Великого (Кунсткамера) РАН(ТӀе цакхочу хьажорг)\nХевсуры — йаззам бу Большой советской энциклопедии чуьра.\nМихаил Синельников Принесенные ветром, или Таш и Тоголок «Дружба Народов» 2002, № 5\nБеляев И. Т. По Хевсурии\nХевсуры // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.\nЛитература • Музыка • Кухни • Театр • Архитектура • Костюм • ЦӀерш • Абат\nСванийн мотт • Пракартвелийн мотт • Лазийн мотт\nАджараш • Гурийхой • Джавахаш • Имеретихой • Ингилой • Картлийш • Кахетихой • Лечхумаш • Месхетинаш • Мегрелаш • Мохлой • Мтиулаш • Пхий • Рачинаш • Сванаш • Тушинаш • Ферейданаш • Чвенебуриш • Шуой\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Пхий_(къам)&oldid=8155819»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2022, 15 май, 18:07.


Муха ду берийн ловзарш? » Нийсо-Дагестан\n19.08.2020 791 0 niyso\nМуха ду берийн ловзарш?\nБерийн ловзарш доккха маь1на долуш ду кегийчаьрца бечу кхетош-кхиоран балхахь. Уггаре а хьалха, берашна керла хаамаш хуьлу х1ора ловзарехь, церан кхетам кхуьу, мотт шарло, догIмаш ч1агIло, могашалла толо, цамгаршна дуьхьало ян ницкъ хуьлу цаьргахь. Кхуьуш долчу беран дахар, нагахь бер могашаллица халонаш йоцуш делахь, ловзар, самукъадалар, делар, докххадер доцуш хила йиш яц, хIунда аьлча и дерриге а, берах дIаийна, схьадогIуш ду. Кегийчу берийн ловзарш масех тайпана ду, амма шаьш лелоран меттиге а, хьелашка а хьаьжжина, уьш шина декъе декъало: арахь дIахьо а, чохь дIахьо а ловзарш. Арахь леладо ловзарш бераш физически кхиорна а, церан могашалла чIагIъярна а лерина ду, ткъа чохь дIахьош дерш хьекъал-кхетам а, йоза-дешар а, дуьненах долу хаарш а шордарна тIе хьажийна ду. Цхьадолу ловзарш дуккха а къаьмнийн юкъара ду, уьш цхьатера хиларна, ткъа вуьш цхьана къоман бен дац, уьш билггалчу къоман маттехула, гIиллакхехула, амалехула йолчу башхаллашца долу дела.\nШен къоман ловзарш берана довзийтар а, цунна уьш Iамор къаьсттина мехала ду, хIунда аьлча цаьргахула къоман вад( менталитет) а, гIиллакхаш а, оьздангалла а евзар ю цунна, къомаца йолу синан зIе чIагIлур ю беран. ЦIахь я берийн бешахь ша санна долчу берашца самукъадолу жимачун, цунна ловза лаьа, меттахвала, вада, цхьаъ дийца. Ишттачу меттигехь, бераш вовшах а тоьхна, воккхачо (берийн бешахь кхиорхочо/воспитатела/) цаьрца цхьа ловзар дIадаьхьча, кхетош-кхиоран балхахь чIогIа пайден гIуллакх дийр ду. Вай лакхахь хьахийра арахь дIахьош долчу берийн ловзарех а, царах болучу пайданах а лаьцна. Берана, вай чууьйзу хIаваъ санна, чIогIа оьшуш ма ду физически ловзарш. Делахь а цхьадолу бераш ишттачу ловзарех къехкаш хуьлу, вукху берех дIа ца уьйш, юкъаметтигаш ца тосуш. Иза церан кхиаран хьолах, психикех доьзна ду. Иштта бераш ловзаршна юкъадало, церан самукъадаккха, уьш, массаьрца деладелла-декхаделла, ирсе хилийта хала ду кхиорхошна. Цаьргара чIогIа собар а, педагогикин хаарш а оьшу ишттачу хьолехь. Амма коьрта долчу декъана, ловза ца лууш могаш долу бер цхьа а хир дац. Вуьшта тIаьхьарчу хенахь юкъаевллачу телефонаша а, электронни кхечу гIирсаша а берийн дахарна боккха тIеIаткъам бо, церан дуьненах, Iаламах, уллорчарах марзо эца лерина йолу ирсе хан лечкъа а еш. Билггал цу хIумнаша лачкъайо берийн уггаре дика а, царна пайден а йолу хан. Шаьш ойла ейша, могаш хир дуй, дийнахь масийтта сахьт, телефонна чу а догIаделла, доккхуш долу бер? Хир дац дера, цунах психологаша «зависимость» олу. Цхьа цамгар ма ю иза а, атта толуш а йоцу. Иштта хьал ду вайна денна а гуш. Школехь болчу хьехархоша мел чIогIа дехар до дай-наношка, берашкара телефонаш уьш школехь долчу а, урокашна кечам бечу ханна мукъана а схьаяхахьара бохуш. Ткъа телефонашка берийн шовкъ школе а дахале, мотт а Iамале ма кхоллало. Интернета чохь цхьа сурт гина хила там бу шуна: пхи-ялх шо долу кIант ву телефон «кегош», ткъа цунна юххехь Iаш цхьа-ши шо хир долуш, багахь йоллуш цIормаIа (соска) а йолуш, иштта телефона чувогIавелла Iаш жиманиг а ву. Гонах долу хIума цушинна гуш дац, цу телефонна чохь дерг бен.Телефонаша а, электронни кхечу гIирсаша а дIалаьцна вайн бераш – кегийнаш а, даккхийнаш а.\nЦундела а ма ду ца хилча ца долуш вешан орамашна тIедерзар. Нохчийн яхь а, оьздангалла а, гIиллакх а хIун ду а хууш, уьш лела а деш йолу тIаьхье вай кхио лууш делахь, уггаре а хьалха вешан ненан мотт, бусалба дин, цул тIаьхьа дайн гIиллакхаш а Iамо деза вай, баккхийчара, вешан берашна а, берийн берашна а. ТIаккха царах, шеко а йоцуш, дика тIаьхье хир ю.\nТкъа доладалар берийн ловзаршна тIера хила а мегар ду. Тахана вайна ца го арахь куьлланех, лечкъаргех, хьостамех, кхечу нохчийн ловзарех самукъадоккху бераш, ур-аттал футболах ловзурш а цхьа наггахь бен ца хуьлу. Спортана хьелаш а ма ду вайн махкахь кхуллуш, де дийне мел долу цу агIор вайн Iедало беш баккхий белхаш а болуш. Нохчий гуттар а ма хилла хьалхалерчу шерашкахь спорт езаш а, цунна чохь бIаьрла кхиамаш бохуш а, цундела и дерриге тодар а, дендар а вайн Iалашо хила еза-кх.\nТкъа берийн бошмашкахь хIун белхаш балур бара берашца? «Гуси-лебеди», «Ручеек», «Березка», цу тайпа кхин а ловзарш берашца лелорах царах къоман патриоташ кхиор бац вай. Вайна нохчийн берийн ловзарш ма оьшу. Сох нийса кхеталаш, вежарий, йижарий. Ас кхечу къаьмнийн ловзарш дIадаха ца боху, цаьрца цхьаьний нохчийнаш а леладе боху. Шен къоман синан хIуо хаалуш, цунах вулуш, иза шен дага чу схьаоьцуш хила ма веза нохчийн хин волу къонах, иштта оьзда а, гIиллакхе а хила еза нохчийн йоI.\nКегийнаш кхиоран болх дуккха а хIуманах лаьтташ бу, амма вай дика тIаьхье кхио лаам болуш делахь (иза, ма-дарра аьлча, ца хилча ца долуш хIума ду), нохчийн дог-ойла кхио еза кегийчаьргахь.\nБерийн дика яздархо а, хьехархо а вара Махмаев Жамалди. Масех шо хьалха кхелхина иза, шу марша. Дала гечдойла цунна. Хьекъале а, дуьненах, дахарх шортта зеделларг долуш а стаг вара Жамалди. Шен книгаш тIехь берийн дахар гойтура цо, цунна иза дика девзара, ша дуккха а шерашкахь берашца хьехархочун болх беш хиларна. Амма иза веккъа хьехархо хилла ца 1ара, Жамалди, берашна лерина говзарш кхуллуш, похIме яздархо а вара. Берашна хазахетан дерг, церан самукъадоккхург, тидам тIебохуьйтург яздора цо. Цо гулдина, зорбане даьхна дуккха а берийн ловзарш ду. Царах цхьадерш «СтелаIад» журналан агIонаш тIехь а дара дIадаханчу шерашкахь. Царна юкъахь нохчийн шира ловзарш а, керла юкъадевлларш а ду. Цара берийн дахарехь йоккха меттиг дIалоцуш а, уьш бераш кхетош-кхиорехь къаьсттина доккха маьIна долуш а хилар дуьйцура Махмаев Жамалдис шен статьяшкахь а, ешархошца хуьлучу цхьаьнакхетаршкахь а.\nИштта, Жамалдис далийна берийн цхьа ловзар довзуьйтур ду вай:\n« ТIаьхьауьдучу ловзаран цхьа кеп ю хIара. Бераш шина тобане декъало. Цхьаъ – ловзар дIахьош верг ву. Тобанаш шайна билгалбинчу зилана тIе дIахIуьтту, вовшашна баккъаш а тухий. Тобанашна барт барца цIераш тохку:цхьа тоба – чIегIагаш, важа – чегIардигаш. Иштта цIераш тахкаран шен бахьана ду: хьалхара дешдакъош а, царна тIаьхьара ши аз а цхьатера хилар.\nЛовзар дIахьош верг шина тобанна юккъехула дIасаволало, чIоггIа хьалхара дешдакъа а олуш: «ЧIе-, чIе-, чIе-…». ТIаккха, аз лах а деш: «чIегI-, чIегI-, чIегI-…» баха волало иза. ЦIеххьана, аз ойъуш: «агаш!» я « ардигаш!» олу цо. ЦIе яьккхинчу тобанера бераш сиха дIадовду, вуьш царна тIаьхьадовду. Схьалаьцнарг церан тобане волу. Куьг кхеттарг лаьцна лору. Билгалйина хан чекхъяллалц тIаьхьауьду схьалоьцуш берш. Тобанаш кхидIа а ловзу. Дуьхьал ловзурш алсам схьалецна тоба тоьлла лору».\nХIара вай далийна ловзар керлачех ду, делахь а берийн самукъадер долуш ду иза берийн бешахь я школехь юьхьанцарчу классашкахь юкъадаьккхича.\nБерийн нохчийн ловзарш шортта ду. Уьш, гул а деш, шайн балхахь хьехархоша а, кхиорхоша а лелийча, боккха пайда хир болуш, мехала гIуллакх ду.


Харцонанан юхь-марш: Каляпин Игор а, Чумаков Хьамзат а...\nЗазадоккху-бутт 13, 2016\nХьо хуьлда молла я бакъоларъярхо...\nНохчийчоьнан дозане кхоччуш, сацийна, чуьрчу журналисташна а, бакъоларъярхошна а йиттина, церан машен ягийна, кисинашкара ахча даьхьина, «террорхошна» шаьш иза до бохуш маьхьарий хьекхначу кегийнаха.\nСахьт далале цул тIаьхьа уллерчу Карабулакехь тIелетта Каляпин Игоран «Iазапна дуьхьалояран комитетан» офисна.\nСахиллачул тIаьхьа Несар-Коьртерчу маьждиге, шен рогIера хутба дан воьдуче тIекхочуш Кадыровна а, Евкуровна а балеваьлла Iеламча, бакъ волу адамийн бакъоларъярхо Чумаков Хьамзат а волуш, эккхийтина машен.\nЖурналисташна тIелеттарш нохчий ца хуьлийла дац, цара хьекхначу маьхьарша Iорадоккху иза, боху Каляпин Игора. Иза ца теша, таллам ма-оьшшу дIахьор хиларх а, иза дIабохьуьйтур бу бохучух а.\nКаляпин: «Кепана аьлча, и дерриг а ГIалгIайчоьнан лаьтта тIехь нисделла. Дов айдина, талламаш а гIалгIайн полицино дIахьор бу. Халахеташ делахь а, ГIалгIайчоьнан гIуллакх оцу девнехь оцу функцица чекхдолуш ду аьлла хета суна. Сихха дов айдар а, сихха иза талла долор а доцург цаьрга кхин хIумма а далур дац.\nХIунда аьлча, оцу зуламан ларш – кхузахь-м ларш хилла ца Iа, гуш ду и зулам луларчу республикерчара динийла. И нах, деккъа дIа, цигара баьхкина, цига дIа а бахана. Оцу наха шаьш тхан коллегашна а, журналисташна а етташ, баьхна, шу стенна лела Соьлж-ГIала, шу бакъоларъярхой дац, террористаш ду. Цундела боху ас, Нохчийчуьрчу хьолах лаьцна ду дерриг а къамел, дац ГIалгIайчоьнах.\nКхеташ ду, Нохчийчохь гIалгIайн полицига дов цхьаммо а толлуьйтур дац. Ткъа Москох хIун реакци ю бохург иза... Гой хьуна, Нохчийчуьра Iедал сацо, аьлча а, Кадыров Рамзан - цо дуккхаза а нахана хьалхха доцурш дукха ма дийциний суна а, тхан хьукматна а тIехь, тхо террорхойн гIоьнчаш а ду, кхидерш, кхидерш а ду бохуш – Рамзан Ахматовича ладугIуш цхьа стаг бен вац, иза президент ву.\nСуна хуучух аьлча, президента оцу хьокъехь хIумма а ца аьлла. Ткъа бисинчара-м дуьйцур ду шайна ма-тов. Президент воцург цхьа вац Кадыров Рамзан Ахматовича ладугIуш, цунна кхин Iедал данне а дац, цо ша масситтаза аьлла ма-хиллара».\nЧумаковс хутба дечу маьждиге нах эзарнашкахь богIу. Цу тIе хIора а пIераскана алссам а богIуш. Ткъа Чумаковх, цунна и пекъар-цIе тIекхолла бух бацахь а, «вахьабист» вина шен багах Кадыров Рамзана а, цунна суждана оьхуш хьийзачу Iеламчаша а. Талламчаша юьхьанцарчу шайн ахкаршца гучудаьккхина машен Несар-коьртарчу маьждигна герга а ялийна, эккха юьйлинарг нохчо хилар.\nIедалхоша яржае харцо хIоразза а емалъеш хьийза Чумаков Хьамзат, кхеташ ду, хьанна ца веза а, хьанна иза вер товш ду а. Ткъа ша имам-м вац хIумма а кIиллойн декъах. Шена тIелатар динччу миноташкахь цо иштта элира маьждигехь.\nЧумаков: «Нехан кхетамаш массо а заманашкахь цхьатерра хилла бац. Хила йиш а яц, адамаш дала баш-башха кхоьллина. Вай ца кхеташ вовшшка дуьйцу хIуманаш а, «хьо тилвелла ву», сихлой вай олуш долу хIума а, «хьо тилвелла ву», «хьо харц новкъатIехь ву», «хьан хьакъидат тилбеллачу нехан хьакъидат ду», «хьо Пайхамаран некъатIехь вац, хьо асхьабийн некъатIехь вац», «хьо баккхийчу имамийн манаш тIехь вац», бохуш къамелаш до.\nАла йишъерг муьлха ду, ала йиш йоцург муьлха ду? Вайн тахана бусулба нах, Пайхамаран асхьабаш, цуьнан табиIийнаш, акбаIаш, баккхий имамаш, уьш хиллачу Iакъидата тIехь ду вай, я дац? Иза билгалдаккха а, нагахь санна дацахь, вай цу тIера гIалатдевлла делахь, Веза Хинволчу АллахIе вай нисдар а, вай тодар а доьхуш, доIа деш а, оцуьнан дуьхьа вовшахкхетта вай.\nКху тIаьххьарчу хенахь дуьйладелла и къамелаш, боьхачу вахьабхоша леладечу Iакъидата тIехь ду шуй, шу иштта дуй...\nТахана Нохчийн Мехкан телевиденехь йина йолу передачаш вайнахана юкъахь чIогIа ирча передачаш ю.\nВаллахIи, ас Делах дуй ма буу-шуна, суна дукха а дезаш, ас лара а лоруш, лорур а долуш ду нохчийн къам. Ас, гIалгIай а, нохчий а, вай цхьаъ хила деза, вай вежарий хила деза бохуш даима а мохь биттина, хIинцачул тIаьхьа изза бохур долуш а ву.\nЦарна хьалха эхь ма хета суна оцу наха динчу къамелах, сайн а, кхечийн а цIераш а йохуш, «тилделла шу, кегий бераш санна». «Тилделла шу, Iиса, Хьамзат, Боров Мохьмад-Башир», хIунаьхдинарш-хIунаьхдинарш. «Схьадовла деза шу, шу нагахь санна дохко а девлла, аш тоба дахь, Дала тоба къобалдийр ду шун, тиделла ду шу», бохуш, бела а боьлуш. И хIуманаш лелор вайнахана юкъахь догIуш дац – ирча хIума ду чIогIа.\nСо оцу нахаца гIуллакх долуш вац цхьана а тайпа. Уьш сайн вайнехан вежарий хеташ вац со. Нохчийн, гIалгIайн къам дуьйцуш, и ший а тоба, кхийссарш а еш, боьха хIуманаш а дуьйцуш, «тилделла шу» нахе а бохуш, нахана хьалха лаьтта официалера нах. Къам охьатеIор ду иза, къам цадезар ду иза, къам цалара ду иза. Иштта болчу нехан, ас боху, нохчий, гIалгIай декъахь бац.\nЦаьрца дакъа хила йиш яц, царна тIекарло ян а йиш яц, цара бохучунна реза хила а йиш яц. ВаллахIи, биллахIи, таллахIи, цара динарг ирча хIума ма ду, кху къомана юкъа, нахана юкъа дуккха а херо юкъа а ма йоьллина цара, хер баьхна-кх цара нах.\nСан и санначу нахаца, гIалгIа, сан нанас вина ваша хуьлда иза, къаьмнаш юкъахь юкъ йоьхкуш къамел деш волу стаг вуй, валлахIи, цуьнца гергарло долуш ма вац со цкъа а...»\nЭккхийтар динчу сахьтехь Чумаков Хьамзата маьждигехь динчу къамелал генадаьлла къаьсташ дац Каляпин Игора бохург, иза динан да вацахь а.\nМа декъа къаьмнаш, ма декъа адамаш, ма хьийзабе шайна реза боцурш, шайна суждане ца хIуьттурш, шайх юхабевлларш, бохуш нисло ладоьгIча, геннарчу Нижний Новгородера дIа а оьхуш Нохчийчоьнан администраторе Кадыровга а, цуьнан гонашка а бехкаш бохуш хьийза Каляпин Игор а, цуьнан «Iазапна духьалояран комитетера» юристаш а.\nМасална дагалоцур вай пхи шо ах шо хьалха Каляпинан тобано Нохчийчохь теллина цхьа зулам. Кадыровн тобано, аьлча а, ОМОН-хоша, Умарпашаев Ислам вадийра шен цΙера, цо интернетехь шен даггарчу нохчийн кегийрхошца йозанаш деш Ιаш шайх «гезарий» аьллера аьлла.\nКхаа баттахь латтийра 20 шо долу Умарпашаев, кест-кеста ваа дΙало, олий, ОМОНан набахтин цхьана чоьнаш чохь кхобучу берозалошний, черчашний герга а текхавеш.\nМассех бутт баьлча дΙахийцира иза, цо ша оцу беттанашкахь набахтехь вацара, Москох вара, бохур ду эшначохь, аьлла, чΙагΙо йича. Каляпинна хетарехь, кΙант Москох хиллачу цхьана эккхийтаран декъа вига гΙерташ хилла Кадыровн низамхой. Амма Умарпашаев Ислам кхера а велла дΙа ца лекъна, цо Соьлж-ГΙаларчу Каляпинан комитетан декъе дΙахаийтина шена тΙехь муха эрадаьккхира ОМОНо.\nИштта дΙадолийра кадыровгΙеран Ιазапхошца къуьйсучу Каляпина Умарпашаевна гΙелояр дуьненна а довзийта. Оцу гΙуллакхца дозучу цхьадолчу зуламашна Ессентукерчу кхеле таΙзар дайта а гΙоьртира бакъоларъярхо. Ткъа ийшира кхелехь, даима а Оьрсийчуьрчу бакъоларъярхошца хуьллучу кепара.\nЦул тIаьхьа дан дуьсуш дерг цхьаъ бен дацара – Умарпашаев, цуьнца гамбеллачара венле къайлаваккхар.\nИштта шозлагΙа а вадийра Умарпашаев Ислам. ХΙинца и вадийнарг ша Каляпин вара, вадийра Кадыровн гонан къизаллах хьулвеш. Цо Оьрсийчу дΙавигира иза. Къар а ца велла, и ларван ха а даьккхира Ιедалера.\nУмарпашаев цхьа масал бен а дац. Каляпинан алссам гулбелла нохчийн пекъаршлахь и санна кегийрхой.\nАмма цо, Ιедал юьхьΙаьржа а хΙиттош, бехк гунахь боцчу нохчийн нехан агΙо лоьцуш хилар ца дисира Ιедалан тидамза. Цхьана агΙор тΙетаьΙира цунна шен цΙера, Нижний Новгородера, ФСБ а, полици а. Вукху агΙор –Нохчийчоьнан администратор Кадыров.\nШена Каляпин балеваьллийла Кадыровс дукхазза а хаийтина мехкан телевизионехула. Ткъа хууш ду, Кадыров реза воцчу бакъоларъярхойх Нохчийчохь хьовха, силайолчу Оьрсийчохь а хуьлуш дерг.\nФСБ-но а, Талламан комитето а Каляпинна дуьхьал вуно дукха гIиттийна девнаш. Делахь а, къарлучех вац Каляпин Игорь.\nСтенна оьшу хьуна, Ιедалан цΙарх карахь герз леладечу, хьайн дахарна а кхераме йолчу гΙеранашца къийсавала, ахь ларбечу нехан санна дилх а, церан санна даьнгарго атта лаца тарло дегΙ хьайниг а ма ду, аьлла, хаьттира Маршо Радионо шега Каляпин Игоре.\nЦамогу шена харцо а гуш, кху къинойх даьккхина лаьттачу дуьнентΙехь парггΙат ваха, боху бакъоларъярхочо.\nКаляпин: «Со дуьззина адам сайна хьалха хетийтархьама оьшу-кх суна иза. Иштта хир дара-кх сан шуна жоп. Таро-м ю, и проблемаш йоцурш а лоруш, ваха. Амма цхьаверг кхечу кепехь вина, кхоьллина а ма ву. Ткъа сан аьтто бер бац цкъа айса долийнарг дита. ХIунда аьлча, суна хаьа харцонаш лелийла, хаьа царна дуьхьал сайга цхьаъ далойла а.\nОццул доьхна хьал вайн Нохчийчохь ду, ткъа кхечу регионашкахь тхан мелла а аьтто болу нахана юридикан гΙо кхачон. Дукха бацахь а, 76 милицин белхахо ву оха тхайн талламашца набахте кхачийна.\nИ тайпа прецедент, масала, Умарпашаевн гΙуллакхца доьзна, тхайн Нохчийчохь а хир ю бохучух теша со. Теша, тΙаьххьара а оха декхаре йийр ю Нохчийчуьра талламан комитет эвсаре а, низамехь а болх бан, харцо лелош верг жоьпе озон.\nЙолалой талламан комитет нийсса болх бан, хийцалур бу нохчийн полицин болх а. Полисхочо, ша зулам дича, шега хьоьжуш набахти юйла кхетча, ойла йийр ю, хьаькамо шена дина муьлхха а буьйр ша кхочуш дан дезий-те, я шена низамехь хилар тоьлу, аьлла».\nКху Iай дерриг дуьненна а хууш, бахьанаш тIехула дIа гуш а долуш Соьлж-ГIалахь Iедалан агIо лаьцна чIиркъе хьийза кегийрхой тIелетира «Iазапна дуьхьалояран комитетан» офисна а», цуьнан векалшна а.\nШайн коллегийн агIо лоцучу меттана, Каляпин Игор а, цуьнан накъостий а емалбира нохчийн бакъоларъярхоша.\nПачхьалкхан доларчу «Грозный» телехьожийлехула, Каляпин сийсазвеш къамелаш дира Iедалхйоцчу организацийн кхеташонан лидер волчу Муцаев Мамис а, Оьрсийчоьнан президентан цIарх Нохчийчохь адамийн бакъонийн тергоечу Нухажиев Нурдин хьукматехь информатикан-аналитикан декъан куьйгалхо волчу Зубайраев ИбрахIима а, «Таллам» цIейолчу байна нах лохучу юкъараллан хьалханчас Кагирова Тамарас а, «Объектив» олучу информатикан-аналитикан агенталлан куьйгалхочо Саратова Хедас а.\nМассо а тIе а товш, иштта бохура, масала, Зубайраев ИбрахIима.\nЗубайраев «Каляпин а, и саннарш а банне а бац бакъоларъярхой. Цара Малхбалерчу шатайпанчу ницкъийн тIедахкарш кхочушдо. Уьш лерина бу шайн Iаьржа гIуллакхаш кхочуш дан, вайна кхузахь юха а хьовзамаш баха, Оьрсийчоь йохо. Вайн, нохчийн, проблемаш вай бен кхетор а яц, вайга бен уьш листалур а яц. «Мемориал» я «ХIельсинкин Тоба» хIун хир яра, ойла яйша, Нохчийчоь йоцуш. Кхузахь лелла бохамаш бацахьара, уьш цхьанне а Оьрсийчохь евзаш а ма хир яцара. Уьш кхоллина а, ехаш а ю вай бахьанехь».\nХIетахь, мел мухха а делахь а, Каляпинан юкъараллин Нохчийчуьра офис ягийнийла, хIаллакйинийла ца гуш цхьа а вацара Iедалхойх. Оцу хьокъехь мукъане а формалехь цхьа йист ца йоккхийлах дацийн Iедалан. Цунна хаьттира оха Каляпин Игоре, хIун хьолехь ду офис ягорах гIаттийна дов.\nКаляпин: «ХIан-хIа, и девнаш толлуш дац. Уьш гIитта-м дина, иштта дIа, тоьхула цаьрца бозу талламаш а бина, масала, мел зен дина бохучу агIор, тхан организаци хIун лелош ю бохучу агIор. И бехктакхаман гIуллакх аш зийча, шуна дукха хIума карор ду, масала, сох лаьцна карор ду дуккха а, амма зуламхойх дерг, и офисаш цигахь йохош хьийзинчех дерг талла цхьа а ца гIиртина.\nОцу бехктакхаман талламашкахь сан биографи ю теллина, ас мичахь болх бо, хьанца болх бо – цигахь дукха информаци ю, амма иза оьшучех яц-кх. Иза «Iазарна дуьхьал йолчу комитетна» дуьхьал гулйина ю, Каляпинах лаьцна ю, динчу талорах цигахь цхьа а информаци а яц.\nЗулам динарш муьлш бу толлуш цигахь хIумма а дац дина».\n...ХIинца динчу рогIера зуламийн могIарахь «Iазапна дуьхьало яран комитет ю» юха а. Иза-м йоьлла шеца Кадыровс лаьцначу гамоно шена доьхьучу зумех. Амма Норвегера а, Швецера а, оцу кIеда-буьйду, зуламашлахь дисинчу дахаран чам бовззане а ца бевзачу мехкашкара кхаьчначу журналисташна а йиттина.\nОцу зуламах шега кхаьчна информаци иштта йовзуьйту Каляпина.\nКаляпин : «Уьш вон бац, церан дахарна кхерам бохьуш хIума дац. Йиттинчу нахера хьал муха хир ду? Иштта ду-кх. Норвегерчу журналистна иштаниг цхьаньхьа дезна хир дац лан. Цергаш яьхна, йиттина цунна. Цунна ша оцу автобусчуьра ара а такхийна, вуьйр ву моьттина, цундела шена ма-моггу дуьхьаллаьттина иза.\nМассарел дукха хIума кхеттарг а иза ву цундела. Iуьйранна аьрзнаш деш вара иза, ца хаьа шена ша аэропорте муха кхочур ву, юха а тхуна тIелата тарло, бохуш вара. ХIинца, хетарехь, уьш ларбеш дуккха а гIалгIайн полисхой белахь а. Кхерийна нах, арахьара баьхкинарш, гарехь, къаьсттина, уьш Iадийна бу».\nФормалехь зийча, зулам хIинца ГIалгIайчохь дина, и таллар а ду оцу махкана тIехь. Оцо мукъане а юьтий нийсонах цхьа дегайовхо? Хаттарна Каляпинан жоп иштта ду.\nКаляпин: «Ас кхеторехь, гIалгIайн Iедал, шайх дозучунна, дерриг деш хьийза шайга далург деш и зулам сихха талла. Бехктакхаман гIуллакх вуно сиха айдина цара. Ткъа, суна гарехь, компетенци тоьар яц гIалгIайн полицин и зулам талла, Iорадаккха.\nЭладитанаш даржор, кхерамаш тийсар суна а, сан коллегашна а, тхан хьукматна а – иза даима лелийна Нохчийчоьнан лаккхрчу векалша. Тхо бехкедо террористийн накъостий а ду, Малхбалерчу лерринчу ницкъашна гIуллакхдеш а ду, оха, билггал аьлча, ас Соьлж-ГIалина тIемалой тIелеташ ахчанца гIодина бохуш.\nШуна ма-хаъара, оцу иккхинчу тIамехь нах белара-кх, Нохчийчоьнан полисхой. Тхоьга жоп деха деза низамехь а, низамца доцуш а, бохуш хабарш даржадора.\nКъеда аьлча, Нохчийчоьнан куьйгалла нах тхуна тIелата а, талораш дан а ир-кара хIиттош хьийзира. Изза леладо хIинца а».\nНохчийчохь шуьга болх бойтьуш а ца хилча, хIинца ГIалгIайчуьрчу офисна а тIелетта хилча, вайнехан территорешкахь бойла дуй шун болх а хаьттира Маршо Радионо Каляпине.\nКаляпин: «Болх бина, бийр а бу, оцу тIехь шеко цхьаьнне а хила оьшуш а дац. Кхузахь суна билгалдаккха лаьа, тхан юристийн болх офисашна чухевшина Iар ма бац – тхан юристийн болх кхелашкахь бу, прокуратурашкахь а, Талламан комитетан хьукматашкахь а бу.\nТкъа офис – иза беккъа кехаташ кечде, нах набарна чубоьрзу меттиг бен ма яц. Нохчашна боккха эшам хир бу аьлла ца хета суна тхан юристаша документаш Ставрополехь я Дагестанехь кечдеш хиларх.\nХьовсур ду тхо хьолах хIун хуьлу, тIаккха гур ду-кх, оьшуш хилахь, кхечу меттехь хир-кха офис. Болх оха хIетте а бийр бу Нохчий Республикехь, тхаьш беш хиллачу талламех цхьа а я сацор а бац оха».\nХьал иштта ду цкъачунна. Кадыров Рамзанан Iедалан шогалла лан тIедоьжначу нохчех дог лозуш а, церан лазамаш тергалбан а йисина дукха а йоцчу хьукматех ю «Iазапна дуьхьалояран комитет», иза иштта дац Нохчийчуьрчу бакъоларъярхойн могIаршла язбеллачу цхьаболучу наха бахахь а.\nКарарчу муьрехь боккха бала а ловш, кхерама кIел лаьтта Каляпин а, цуьнан го а. Иштта хIоьттинчу хьолехь дацара Оьрсийчоьнан фемида цхьа бIаьрг мукъане а биллина, лелачу харцоннна тIе ца къаьрзийла, цхьана а бакъоне ца сацалуш болу хьаькамаш шайн метта цо охьа ца ховшабойла.\nАмма дерг долуш ду. Хууш дац маца кхачор ду цу харцонан я денош а, я шераш а.\nКаляпинна дуьхьал зулам диначех\nКъилбаседа Кавказерчу бахархойн бакъонаш толлу бакъонашларъярхоша\nКаляпинах къехка Кадыров\nКаляпин ца веза Нохчийчуьрчу Iедална\nЧумаков Хьамзат "сацо" некъ лоьху хьаькамаша\nБакъдерг дуьйцу молла а ву "новкъа"


34 провинцех 15 тIамехь ю ОвхIанистанехь\nОвхIанистанерчу тIалибаша шоьтадийнахь дIалаьцна стратегикаллехь мехала йолу шайн мехкан малхбалерчу Кундуз гIалина гергара меттигаш, цигара Iедалан ницкъаш ара а тоттуш. «ТIалибаш массо а агIор чухьаьлхира, оха дуьхьало йира массех сахьтехь, амма тхуна гIо ца кхечира.\nТIалибийн караяхна тхан кIошт», - хаамбина Ханабад кIоштарчу администрацин куьйгалхочо. Кундузна 30 чаккхарма герга ю Iуьйранна беза тIемаш лаьттина Ханабад. Цигарчу Iедалан гIантдас Iамири ХIаятуллас AFT агенталлехула дIахьедина, тIалибашна массех сахьт бен ца ийшира кIошт яккха, ша провинцин губернаторе гIо дехнера, аммма иза ца хилира, аьлла.\nТIалибийн векало МуджахIид Забиуллас бакъдо шайн ницкъаша герзаца а, тIеман техникаца а цхьаьна Ханабад яккхар. КхидIа гонахара меттигаш долаерзо гIерта тIалибаш юкъ-кара. Пхи де хьалха яьккхина цара лулара БагIлан провинцера массех юьрт.\nИштта гIоьртина тIеман хьал ду Гилменд, а Нангархар а провинцешкахь. ОвхIанистанан ницкъаш тIемашкахь бу кху муьрехь пачхьалкахрчу 34 провинцех 15 провинцехь лаххара а. Иштта ду тIеман министралло далийна терахь.


Стигалкъекъа-бутт 09, 2013\nНохчийчоь -- Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан а, Оьрсийчоьнан вице-премьер Сурков Владислав а.\nДагахь а доцуш, цIеххьана балхара дIаваьлла Кремлехь дош лелаш хилла волу Оьрсийчоьнан хаьлхара вице-премьер а, Iедалан аппаратан куьйгалхо а Сурков Владислав. Цу хьокъехь указ арахецна Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира. Амма Сурков шен лаамехь дIаваьлла бахахь а, цуьнан бахьана масийтта дуьйцу хуучара. Ша Сурков Владислава цкъачунна комментари йина яц цу хьокъехь. Амма иза Iедалера дIавалар Нохчийчура Iедална бохам хета цхьаболчарна.\nСурков Владислав, балхара дIавалахь а, иза шен ваша ву, аьлла, дIахьедар дира Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана. Даржера дIаваьлча а, иза Оьрсийчоьнна падехь хира ву, миччанхьа а, аьлла хета цунна. Балхара хIинца мокъа волчу Сурков Владиславига, Нохчийчу садаIа кхайкхина Кадыров Рамзана. Иза гарехь тешна ву, Сурков болх боцуш вуьсура воцийла.\nIаьржа кардинал олуш хилла волу Сурков Владислав шен даржера вохарх, тергамхоша жигара комментарийш йина. Дукхачара и хийцамаш бузу, Оьрсийчоьнан лаккхарчу Iедалехь доллучуьнца.\nМа дарра хIума хууш дац, цундела, хиллачуьнна тIехь, талламаш а бой, шайна хетарг олу цхьаболчу тергамхоша. Ишшта, шена хетарг довзуьйту, нохчийн политикан тергамхочо Кутаев Руслана. Сурков Владислав балхара дIаваьккхина вац, иза ша дIаваьлла ву, аьлла тешна ву иза.\nКутаев Руслан: « Цхьа а шеко а йоцуш, со тешна ву, иза ша дIаваьлла ву аьлла. дIавалле, цо Лондоне а вахан, цигахь, дийцина, аьлла долу Кремлехь товра доцу къамел дира. Ша дIавала, оцу, хIуманна сацам бичий бен дина а дацара цо и хIума. Бхьана хIун ду, дIавала?\nСхьагучу суьртаца, жимма талламаш а беш, оцу политикан семо ечу нахана гуш ду, тахана Путинс арабаьккхина болу некъ, оьрсийн маттахь аьлча «Дорога в никуда», ша кера юккъе диллина хIума санна гуш ду иза.\nКхане йоцуш а, хила йиша йоцу а некъ бу. Суна хетарехь, хIокху некъа тIехь дIабоьлхучу нахана, юхбовла меттиг а йоцуш, кхана-лама, хIокху хIуманна закъалтхо хира болуш бу. Кху юккъера со дIавала веза аьлла, Сурковс ша тIеэцна сацам бу аьлла хеташ ву со. Суна бIарга схьаван везаш стаг а вацара иза, аммма, хIинца сан ойла хийцаелла цуьнах».\nМуха дерза мега, Сурков Владиславца уллера уьйранаш йолчу Нохчийчоьнан Iедална, аьлла деллачу хаттарна, ишшта жоп ло Кутаев Руслана.\nКутаев Руслан: «Къаьстина Кадыровна, иза дIавалар зе ду аьлла хета суна. Кремлехь долчу Iедалца, цуьнан тIай дара иза, муьлха а хIума тIедахьа а, кхиндерг дийца а. ТIай доьхча, кхидерг дан а хал ду, кхин некъ баккха а хал ду. Тахана, оьрсийн националисташ багаваьккхинчу Кадыровна,Нохчийчоьнна, рицкъа дIатуьйлуш ду, оьрсийшкара схьа а доккхуш бохуш хилча, мухле а».\nСурков Владислав, шен схьавалар Нохчийчуьра долчу,цкъа а лачкъийна дацара шен да нохчи хилар. ЦIера иза Дуьба оьвлара ву. шен дахаран хьалхлера 5 шо Нохчийчохь даьккхина цо. Цкъа, кхуза веъча, Абдурахманов Дукхвахас, цхьана кхеташонехь, вай долчу веана веза хьаша ву аьлла вист хилча, цо, тидам бира, ша хьаша ца хилар а, ю ша шен Даймахкехь хилар а.\nХийлуза, шен доьзалца а, хIусамненаца а, Нохчийчу садIа веана иза, балхара мокъа хан хилча. ХIинца гарехь, цунна шорта хан хила мега, дай баьханчу лаьмнашка Iа, ша Нохчийчоьнан куьйгалхочо цхьа болх цуьнга ца кховдабахь.


Лар йоцуш вайначу Дагестанан вахархочун Валибагандов Омаран гIуллакхах йистъяьккхина Европерчу адамийн бакъонашкахула йолчу кхело (ЕСПЧ) кху беттан 4-чохь. Оьрсийн Iедалхоша адамийн бакъонех йолчу Конвенцин кхаа артиклца харцо лелийна хилар, тIечIагIдина Страсбургерчу кхело: (вахаран бакъо), (къизаллаш ца магор), (бакъо йоцуш стаг лацар). Вайначун вешина Валибагандов Исламна 80 эзар евро компенсаци дIаялар тIедожийна кхелахоша шайн сацамца.\n"Валибагандовн гIуллакх кхечу нах идорца доьзначу гIуллакхел а къаьсташ хилар билгалдаьккхина ЕСПЧ-н суьдхоша. И бохург хIу ду, иза лачъкъочу хенахь зулам ца хилийта новкъарло ян тарлуш хиллера, амма хIетте а дуьхьало йина яц", - аьлла "Мемориалан" юристо Агальцова Маринас.\n2013-чу шарахь Марсхьокху-беттан 22-чу дийнахь Махачкалахь вайна Валибагандов. Цуьнан вашас Ислама бахарехь, балха воьду аьлла, араваьлла Омар – кхи юха ца веанера. Иза вайначу шолгIачу дийнахь Карабудахкентан кIоштарчу дарбан цIийне Валибагандовна гIо доьхуш телефон тоьхна хиллера Ачису олучу эвлара мила ву ца хуучу стага. Кхайкхина вахначу лоьро дийцинера, Омарна йина чов яра, цунна гонах полисхой а, ФСБ-н белхахой а бара аьлла.\nИза дарбан хIусаме дIавуьгуш Омарца цхьана баханера ницкъахой а. Цуьнан куьйгех тоьхна гIоьмаш лазартне дIакхаьчначул тIаьхьа бен дIаяьхна а ца хиллера. ГIогIах кхетта даьндарг лоьро схьаяьккхиначул тIаьхьа юха а куьйгех буржулш тоьхна, дIавигинера Валибагандов Омар. ХIетахь дуьйна цунах хилларг хууш дацара гергарчарна.\nОцу сохьта Омар лаха араиккхинера цуьнан ваша Ислам, амма аьтто ца белира иза карон.\n"ХIу лоьху ахь, хьуна хIуммаъ карор яц"\nБакъонашларъярхошца цхьана вехха тийсавелира Ислам бехкзуламан гIуллакх айдайта гIерташ, амма цунна дуьхьало йора хIоразза а: Омара дитина кехат ду, ша шена герз тоьхна ша, шен лаамехь дарбан цIийнера дIа а вахна ша аьлла бохуш. Бакъду, тIаьхьо экспертизано гайтира, йоза Омара дина дац аьлла.\n"Цара (полисхоша) шаьш вигина хиллера иза, шаьш вайа а вайинера, тIаккха шаьш шайна дуьхьал бехкзуламан гIулакх доккхур дара цара? – оьгIазе дуьйцу Ислама "Кавказ. Реалиица" хиллачу къамелехь. – Соьга цара (ницкъахоша) олура: ХIу лоьху ахь, хIуммаъ карор яц хьуна".\n"Цхьа доьхнарг Iоттаделла хила тарло цунах аьлла, Омаран гергарнаш маса арабевлла хIетахь, шаьш леха буьйлабелира иза. Гергарчу цхьанна-м Избербашерчу дарбан хIусамехь гина хиллера иза. Омаран доьзало талламчашка дIахаийтинера цунах, видеокамераша дIаяздинчух пайдаэцийтархьама. Цхьа ах шо ийшира цаьрга дехарш дан, эххар а дIахьедира, видеос дIаяздинарг бутт баьллачул тIаьхьа дIадовш ду аьлла", - дуьйцу юристо Агальцовас.\nЦо бахарехь, Валибагандовн когах яхна даьндарг схьаяьккхинчу хирургна бевзинера иза валош баьхкина къайлахчу сервисийн масех белхахой.\n"Церан цIераш яьхнера лоьро. Амма талламаш бечу хенахь оцу нехан телефонийн биллингаш ца яьхнера, билггал цу дийнахь уьш дарбан цIийнехь хилар тIечIагIдан", - боху Агальцовас.\nОмаран когах тапча тоьхначу меттехь хIоъ карийнера (зулам хиллачу меттиге хьовсарх хIоттийначу протокол тIехь яздина ду ишта), хIетте а гIуллакхан материалашна юкъа ца дахийтинера и тоьшалла.\n"И дерриге а оьзна, зийна, ЕСПЧ-н кхелахоша дIакхайкхийна - гIуллакх Iаламат ледара теллина ду аьлла", - кхи дIа дуьйцу юристо.\nФСБ-н карахь Валибагандов Омар вуйла хуушшехь, иза лачкъо а, иза вен а дуьхьало ца йина пачхьалкхан органаш бехке ю аьлла, мукIарло дина Европерчу адамийн бакъонийн кхело.\n"Омар дарбан цIийне валийначу хенахь къайлахчу сервисийн белхахойн карахь хилла иза. Цаьрга лазартнера иза дIавигийта везаш ца хиллера пачхьалкхан органаша", - бохуш, кхето гIерта Агальцова.\nОмара бечу балхаца доьзна хета иза вер цуьнан вешина Исламна. "Цхьаммо иза вер тIедожийна хилла аьлла, хьесап до ас, - боху Ислама. – Цхьаннан некъ хадийна хилла хир бу-кх цо. Йийбар бухкучу фирмехь болх беш вара сан ваша. Шен балха воьдуш вара иза цу дийнахь, амма дIа ца кхаьчна, новкъахь лаьцна дела. Цул тIаьхьа тхуна кхи гина вац иза. Адвокат а лаьцна, дийнна шарахь лийхира оха цуьнан лараш".\nАдвоката дийцарехь, беллачаьрца вуй хьажа, ур-атталла талламчаша цуьнан гергарчийн цIий а ца эцнера ДНК-экспертиза ян.\n"Валибагандов дийна вац аьлла, тIечIагIдина ЕСПЧ-но. Цхьана агIор жимма а синтем ло цо. Шайн стаг вайча гергарнаш еххачу заманчохь, долийла пхи шо, итт шо, карор ву, цIа вогIур ву бохуш, шайна синтем беш Iа. Царна луург хIу ду, шайн байна нах стенгахь бу, хIу хилла царех хаар. Цхьана Iазапехь бахкош хила там бу бохучу ойланаша хьийзабо уьш", - боху "Мемориалан" юристо Агальцова Маринаc.


Абдурахманов Тумсо а, Кадыров Рамзан а (коллаж)\nМатериалан автор "Кавказ.Реалиин" корреспондент Романова Софья\nКрасноярскан таIзар кхочушдаран федералан урхаллан "Ермак" олучу декъан спецназхо хиллачу, Нохчийчохь тIемашкахь дакъалаьцначу Перов Максима дIахьедина, Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан "дуьненахь а гоьваьлла стаг ву" аьлла. "Спорт-экспресс" хьостана еллачу интервьюхь дина цо цу кепара дIахьедар.\nСоциалан машанашкахь дийцаредан бахьана хIоттар, Перовн и дешнаш хилла а ца Iа. ТIаьхьарчу кIиранчохь нохчийн урхалхо "дуьненчохь а легенда ву" аьлла, цкъа хьалха Кадыровх кхаьрдаш клип яьккхина, цул тIаьхьа шена гечдар дехначу блогеро Тилэкса.\n"Кавказ.Реалии" портало хаттам бира Нохчийчоьнан бахархошка, царна хетий-те шайн мехкан куьйгалхо сил чIогIа гIараваьлла, лараме.\n"Легенда ала тарло стагах, нагахь санна, дикачу агIор цо цхьа хийцамаш бинехь, шен доллу дахар мехалчу гIуллакхашна хьажийна цуьнан хиллехь. Ас юьйцурш яц, мича ахчанах йина а ца хууш, хIалайина керла гIишлош. Бакъду, Кадыровх ала йиш ю легенда. Тумсох а санна. Цу шинна юкъахь башхалла хIун ю аьлча: цхьаъ серлонехьа гIерта, важа боданехьа", - аьлла Соьлжа-ГIаларчу 37 шо долчу Муслима. Цунна хетарехь, оцу шиннах аьлча, ларам Тумсога бу, "хIунда аьлча, иза волалучу заманчохь цунна тIехIоьттина стаг а вацара, ткъа Кадыровх ишта олийла дац".\n"Нагахь вай буьйцурш, кху лаьтта тIехь цкъа мацца а баьхна нах белахь, Мохьмад Пайхамар хета суна уггар а гоьваьллачех", - дерзийна шен къамел Муслима.\n"Кадыров легенда хуьлийла дац", - бохуш, воьлу хеттарш дина кхин а цхьа респондент, 4-чу курсан студент Ахьмад. - Нагахь санна, Кадыров дуьненахь а гIарваьлла стаг велахь, суна къа хета дуьненан бахархойх", - аьлла бу цуьнан хьажам.\n"Дуккха а нах бу вайна юкъахь цIе яккха йиш йолуш. Ас йохур яц церан цIераш. Стагах легенда ала мегар ду, нагахь санна, цхьана хенахь хила йиш йоцуш хилларг, цо кхочушхилийтинехь. Медицинехь, Iилманехь, массо а сферашкахь прогресс йина нах бу ас буьйцурш", - боху Ахьмада.\nКрасноярскерчу полисхочо аьллачунна терго ян а ца оьшу боху 31 шо долчу Соьлжа-ГIаларчу Iийсас. "Цхьа сонталлла ю-кх рогIера, стенгара яьлла а ца хууш. Цхьаммо цхьаъ аьллера аьлла, иза тидаме эца а ца оьшу. Нагахь санна, цуьнан ишта хьажам белахь, суна къа хета цунах. Сан къоман кеп-кепарчу заманашкахь баьхна турпалхой бу-кх суна легенда хета нах. Тахана вайгахь йоцу къонахалла, майралла, доьналла хилла нах. Шайн синош ца кхоош мостагIех летта, белла нах", - боху Iийсас.\n"Мохьмад Пайхамар ву-кх исторехь йоккха лар йитина стаг. Ткъа тахана бехачу нахалахь цIе яккха мегар ду аьлла хета суна Найка Закиран (хIиндойх схьаваьлла исламан динан хьехамча). Инзаре хьекъал долуш, суна гарца, исламан маьIнех нийса кхетош стаг ву иза", - аьлла йохка-эцаран центрехь болх бечу 24 шо долчу Идриса.\nМохьмад Пайхамар ву гIарваьлла стаг аьлла хета 30 шо долчу Заирина а. Ткъа таханалерачу заманчохь бехачу нахах цхьанне а цIе яккха ца хIоьттира иза.\n"Легендехь вуьсур волуш ву иза, важа аьлла, цхьаннан а цIе йоккхур яцара ас тахана. Хила тарло хьакъболуш дуккха а нах, амма бакъду, Кадыров хуьлийла-м дац иза", - аьлла, дийцина жимчу зудчо.\n"Дуьненна цо хIун дина, иза оццул вазвина виццал?", - ца кхета дешаран хьукматан белхахо Яха. Цо дийцарехь, кху заманахь шен мехалчу гIуллакхашца цIе яккха мегар дара Маск Илонан (Iамеркан бизнесхо, инвестор, кхоллархо).\n"Вайн бIаьргашна ган а гуш, хиндерг кхуллуш, истори ю цо вовшахтухуш. Илона а, цуьнан компанино а мел динчун цхьа дакъа а диний Кадыровс? Шен салтий кхечу пачхьалкхашка тIемаш бан дIахьийсор доцург, кхин хIун дина цо? Беламе хIума ду хIара", - аьлла Яхас.


Новруз деана Нохчийчу а\nНохчйичохь Навруз хьалха санна даздеш дац. ТIаьххьара, шуьйра иза билгалдаьккхира 2015-чу шарахь. ХIетахь Соьлжа-ГIалара министарш а, кхиболу лаккхара хьакамаш а бахана Невра–гIалахь дакъалецира туркоша-месхетинцаша дIахьочу цу даздаршкахь.\nТахана, и дезде царна шайна дисина. Иза хIун маьIна долуш ду а, цуьнан йозалла шайна хIун хета а дийцира Нохчийчура туркойн-месхетинцийн культурин кхерчан куьйгалхочо Биналиев Исабека: «Керла де долалоIа дIа а долий, бIаьсте йогIуш. Тхан Iедалехь дуккха а пайдехь болу кхача кечбо оха Навруз даздеш. Далла хастам беш до иза».\nХIинца дукха бац Навруз даздеш. Хьалхара бахьана ду, иза бусалба динца догIуш дац бохуш цхьаболчу Iелимнаха дийцар. Амма хIетте а, Нохчийчохь болх а беш, бехачу, масала азербайджанхоша, шаьш мухха доккхий а, и де билгалдоккху элира: «Оха а даздо и де. Вон мел дерг Iаьнехь а дуьту. Цхьажимма мерза хIума кечйо оха стоьл тIехIотто».\nГIуьмки а бу туркойн меттан къам лоруш. Нохчийчохь бехачу царна юкъахь а бац ала мегар ду и де даздеш берш.\nХьалха чIогIа даздора, аьлла Маршо радиога дийцира Тамерлан цIе йолу гIуьмкичо: «Деда дийна волчу хенахь дагадогIу суна, цхьа гIуркх а оьций, цу тIе бехчалгаш аухкий, лелара шаьш, эшарш а локхуш, дуьйцура цо. Нехан кетIа а доьлхий, цу гIуркха тIе йовлакхаш, бехчалгаш йоьхкура наха. «ХIорс вай» олуш а хилла цара. СовгIатна ахча, хIоаш, кампеташ а луш хилла. Юха, и хIоаш вовшахдетташ къийсалора. Иза а дIадолуш ду хIинца».\nШен орамашца Навруз дезде дукха кIоргера схьадогIуш ду. Иза, Iай-бIаьстей къаьстачу деношца нисло. Цундела, хIетахь оханца доьзна дерриге а дахар хиллачу нехан керла шо хилла иза. Оцу деношкахь долалуш хилла дуьххьара охана.\nДуьххьара харш хьаьнг-хьаьнга а тосуьйтуш ца хилла, аьлла дийцира нохчийн историка-этнографа Хасиев Сайд-Мохьмада: «Зазадоккху-беттан 24-25 дийнахь бIаьсте йолало. Бахаман керла шо а долало. Дуьххьара охана до де ду иза. Кегий нах ара а бовлий, юьртара ийман-ислам долу стаг а хоржий, хьалха беркате стаг олуш хилла цуьнах. Иштта ритуал а йолуш даздеш хилла-кх иза».\nНавруз даздечу хенахь, дуьххьара цигахь беш болу кхача бу дала доладелла кIа ахьа а охьий «Сэмэни» олург. Иштта жижигах пуло а до. Массара а вовшашна Делера доьху вон мел дерг дIадаханчу Iаьн тIехь а дуьтуш, диканиг дисар.


Мацах к1еззигчу х1умано ирсе вора\nКху б1аьста, дог1анаш сов эхарна, соьналло, ша кхоа ца еш, ишколан кертан го а, уьйт1е а баьццара кузаш даржорца кечйинера. Къинхьегаман урок лучу хьехархочо дешархойн г1оьнца хаза болх бинера уьйт1ахь. Дийна керла синтарш а, тайп-тайпана зезагаш а дара. Шайн нанойн ц1ераш тохкуьйтуш, куьйган аьтто аг1ор 6-чу классан дешархошка д1адеийтина ровзанаш а дара.\nБардал-1азин денойх лаьцна керла хаамаш шайна бевзинчу дешархоша, х1инца тидам бора шеран беа а хенан х1оттаман. Цу исс дийнан хьалхара кхо де кху шара шийло деанера (важа дисинчу ялх дийнан кхоккха де аьхкенан, гуьйренан тидамаш хуьлу олура, шийла делахь –шийла, довха делахь –довха), цундела хила тарлора, стигалх ша цаца хилча санна, хаддаза дог1а эхар. Делахь а, юкъ-кара малхо а ша буй хаийтарна, 1аламо массо дитт а, кондар а керлачу духарца кечдеш каде болх бора.\nМай баттахь дара и. Бераш ишколера ц1а хеца а дукха хан ца йиснера. Д1айоьдуш 1-чу сменан 4-г1а урок яра. Бакъду, оршот дийнахь Бирлантан цхьа а урок яцара. Шен кабинет чохь жимма болх а бина, белхан кехатех лаьцна цхьаъ хатта завуч волче йоьдучу кхунна б1аьрг кхийтира сихачу боларца ишколе бог1учу новкъа йог1учу Хьуьлиматех. «Делахь яц хьуна х1ара диканна йог1уш»,– аьлла, дагатесира Бирлантана.\nХьуьлимат дешаран шерчохь мосуьйтазза а еънера ишколе дов дахьаш. Лере лаьцна, куьйга халла сецош йоккха телефон а йолуш, «цецъяьлча» санна долу шен ц1оцкъамаш ловза а дохуш, цхьаьнца ша ден къамел ца хадош, эххар а ишколан не1ареха чоьхьаелира иза. Кхуьнан 8-чу классехь доьшуш йо1 а, 6-чу классехь к1ант а вара.\nХьуьлимат шен доьзалх схьакхетта а яцара дукха хан. Мацах цкъа пайдабоцчу х1уманна т1ехула ийг1ина яхана 3-4 шо даьккхира цо. Хьуьлиматан мардас, ша дийна волччуьра, берийн нана схьаялае аьлла дехар дина хиллера, цундела ялийна бохуш а дуьйцура 1усмана зуда юха. Вуьшта а, жима волуш ша а ненах хьийгина хиларна а ялон тарлора цо иза юха. Кхуьнан хьегара-м эрна а дара: 3 шо а кхачале нана еллера цуьнан…\nСени чохь волчу хехочуьнга де дика дар а доцуш, сехьо лаьттачу Бирлантана т1ейолаелира Хьуьлимат.\n«Там бара х1ара г1овг1а ян еана хила»,– аьлла, ойла коьрте кхерстича, кхо шега х1уъа а алахь а, собарх ер яц-кх хьуна ша олуш, маршалла а хоттуш, Бирланта цуьнга хьаьнца г1уллакх долуш еана хаьттира. Шеца г1уллакх долуш юй ма-хиъина, кхо иза дукха сиха шен кабинет чу яьккхира. Амма Хьуьлимат хьал-де деха хоттур долуш ца хиллера:\n– Хьажа, Бирлант, хьо йоллу зуда ца хеташ-м яц хьо со?! Ас сайн берийн дукха дика дола до хьуна!\n– Хьуьлимат, ахь х1ун дуьйцу?.. – ца кхетара Бирлант и х1ун ала йоллуш ю.\n– Ас х1ун дуьйцу ца хууш-м дера яцара хьо! Я хьан долу диплом доцуш яц. Х1ицца а сан девашас сайн луъуче балха йохуьйтур йоцуш яц.\n– Собар дехьа цкъа, Хьуьлимат…..\nБирлант йистхила ца юьтуш, цуьнан къамел хедош, кхин д1а а чуг1ертара иза.\n– Хьо х1оккхе берашна хьеха д1ах1отторах, нехан доьзалшца ма кхачахь хьан бала!\n– А-а-а… Х1инца кхийти со, хьо х1ун дахьаш еана… Делахь, Хьуьлимат, хьайна а дош хетий хьуна айхьа дуьйцург? Я со дуьххьара евзаш ю хьуна? Яьккхича-м кетар йолу хьуна хьарцхьа. Хьуна цхьамма цхьа харц арз-м деана хьуна. Хьан боху хьоьга, со сайн г1уллакх доцче г1ерта?..\n– Яцахь 1ад1ехьа! Хьо хьайн урок елчхьана йолу-кх!\nБирланта дуьйцучуьнга кхин ла а ца дуг1уш, не1арехьа г1ертара Хьуьлимат.\n– Дика ду… Хьо дов дахьаш еана, Хьуьлимат. Цул а х1ун дара, муха дара ахь соьга хаьттинехь, сийлахь хир яра хьо, Далла хьалха а. Хьо кхетаян сан-м бац ницкъ… Дала бакъо толайойла, – олуш, дукха холчах1оттарна ерриг а кхохкийна йолу хьехархо, меллаша шен г1анта охьалахъелира. Кхо шен къамел а дерзадале, тоххара араиккхина, д1аяхара Хьуьлимат.\n… Бирлант больницехь 1уьллу 14-г1а де дара тахана. Лор-йиша чуяре сатесна 1аш яра х1ара, кхана ша ц1а йохуьйту ала лаьра ч1ог1а. Кхин баш ханна йоккха яцахь а, ц1ийн та1амо сагатдеш яра х1ара, шен 35 шо кхача доьлчхьана. Ткъа х1инца, кхо и мел ч1ог1а лачкъийнехь а, ишколехь хааза ца дисира, Хьуьлимат еанчу дийна дагана вон хилла, ц1ера кхуьнан ваша схьа а кхайкхина, х1ара д1айигийтар. Цу дийннахь йиллинера х1ара больнице охьа а. Бирланта цигахь ши к1ира доккхуш, цунна т1аьхьа ца вог1уш а ца висира стаг. Кхо куьйгалла дечу 8-чу классера дешархойн 3-4 нана а еара дийнна класс а ялош т1аьхьа. Амма царна юкъахь яцара Малика… Ч1ог1а новкъадеара Бирлантана иза цахилар. Ишколе лелаш юй а хаьттира цо йо1. Кхин Маликаца сингаттаме х1умма а доцийла хиъна , сапарг1атделира хьехархочун.\nХ1инца бераш ц1а хеца дисина ши к1ира бен дацара. Дешаран шо чекхдолуш иштта а сиха хан хуьлуш йолу, Бирлантана гуттар хала дара больницехь 1илла. Кхуьнан дешархошна боккха кхаъ бара, шайн хьехархо а, классан куьйгалхо а гар. Массо а ша-ша маракхета г1ерташ хьийзара уьш. Бирланта а ч1ог1а сатеснера 1илма дезарца шен б1аьра хьоьжучу дешархошка хьажа. Царалахь мел аьрханиг а хьоме вара цунна. Цхьаволчунна-м хета тарлора, шен доьзалхо воцу дела ю Бирлант иштта ч1ог1а берашна т1ера. Х1ан-х1а, иза шен даго хаьржинчу новкъахь яра. Цундела и ирсе а яра. Бакъду, Маликин нанас к1езиг вас-м ца йинера цунна, делахь а, х1ара цунна доггах къинт1ера яьллера. Масане, и саннарш а нис ца луш ца хуьлура.\nТахана а, ша больницера ц1а еанчул т1аьхьа дуьххьара балха араяьллачу дийнахь, Малика ишколе ца еана хиларо ч1ог1а сахьовзийнера Бирлантан. Х1инца, йо1 лаа ц1ахь йисний хьожуш, Маликера ц1а тоха езаш телефон яра. Берийн нанойн лоьмарш т1аьхьа йолу кехат шен т1оьрмиг чуьра схьаэца деза ша бохуш, Бирлант хьийзаш а йолуш, ц1аьххьана кхуьнан ойла хадош, класс чуиккхира Хьасан:\n– Ббб… Бирлант Вахидовна! Ммм… Малика еана школе шен деда а валош! Хьо хоьтту цо.\nМацах Хьуьлимат йог1у хааелча кийра ша биллинехь а, х1инца Бирлантан елха дог деара. Делахь а цо атта ца гойтура шен б1аьргех баьлла хин т1адам. Шена мел ч1ог1а вас хилча а, юьхь т1ехь кхолар ца гайта г1уртура иза. Цунна дукха шера хаьара 1аламбек девнна вог1ур воций. Юьртахь а лоруш, массара масла1атна вуьгуш, дош лелаш стаг вара иза.\nВайн къам махках даьккхинчу шерашкахь, 1аламбека хийла мацаллех стаг к1елхьара ваьккхина бохуш дуьйцура. Хьехархочун болх бина вара и жима стаг волуш. Воккхах волу к1ант Саламу а цуьнан вац олура. Сибрехахь, дех-ненах а къаьстина , даа х1ума цахиларна, бецаш юуш лелла Саламу кхо шена схьавалийна хиллера. Оццул 1аламбека цуьнан да-нана лехарх, кхин т1аьхьа ца кхиънера и. Кхано т1аьхьий бен ца хиира уьш шелонна белла хиллийла.\nИштта х1ара муха стаг ву хууш йолу Бирлант, дог-йовха яра воккхачу стагах. Ша бахьнехь 1аламбека къахьега ца лиънехь а, цунна боккха кхаъ хиллера и тахана шайн ишколе вар. Сихха дуьхьал а яхна, воккха стаг а, Малика а шен кабинет чу схьадалийра цо. Могуш-парг1ат хаьттинчул т1аьхьа, Бирланта шена деллачу г1анта охьа а лахвелла, шина а куьйга 1асанах а тийжаш, шен къамел д1адолийла цо.\n– Бирлант, хьо сол дуккха а жима елахь а, со тахана юьхь-1аьржа ву хьуна хьалха. Суна а хууш, со дийна мел ву, иштта къамел дан и вайн нус цкъа а йог1ур яцара хьуна хьо йолче. Цуьнгара 1аламат йоккха ледарло яьлла, 1аламат йоккха… Нохчашкахь товш ца хилла а, я нохчаша цкъа а ца лелийна х1ума лелон бевлла х1инца нах. Иза а хьекъал цатоар ду.\nВоккхачу стага къамел деш, Бирланте саца ца лора шен горгачу юьхь т1ехь хершнаш тийсина охьаоьху б1аьрхиш. Иза елхаран бахьана цхьаъ бен хуьлийла дацара: довл лаьтта г1иллакх дара кхунна ч1ог1а 1аьткъарг. Шен нохчийн меттан урокашкахь адамийн дахарехь уггар а коьртачух кхетадан г1уртура иза бераш. Даима а цо хьоьхуш дерг– муьлххачу хьоле шаьш нисделча а, адамаллах цадовлар дара. Ийманан бух собар хилар дар. Ткъа тахана 1аламбека ден къамел кхуьнан сих ч1ог1а хьакхалора, лаьара воккха стаг къевллина мара а воьллина, ехха елха.\n– Хьекъал тоьар дац… Х1инца воккхачуьнга ладог1а лууш а, я ладог1а хууш а наггахь верг бен вац. Шайна цхьа хьехар дан воьлча: «Хьо 1ад1ехьа, х1инца хьалхалера зама яц, х1инца кегийчийн зама ю», – олий, хьан къамел хададо. Воккхачу стага дукха лерина дора шен къамел, кхачо йоцуш ладег1а лууш, цхьа ша-тайпа доггаха декара цуьнан аз.– Дийцича а эрна ду-кх олий, со а 1ад1а. Дала кхетавойла хьо, олий.\n– Делахь, 1аламбек, хьо ч1ог1а нийса луьйш а ма ву, хьо кхуза лерина сан лерам а бина варна, суна тахана эхь а ма хетта. Ма хьоьгуьйтур дацара ас хьоьга х1ара къа,– шена дукха эхь хетарна х1ун эр ду ца хууш йиснера Бирлант. Воккхачу стагана юьхь-дуьхьал хьажа а эхь хеташ, беснеш ц1ийелла лаьттара х1ара.\n– Х1ара-м къахьегар дацара, Бирлант. Иштта хьан юьхь ган а, хьоьга вистхила а лиъна схьанехьа ваьллера со-м. Х1ара-м даккхийчех дацара. Малика а, Юсуп а дешарца муха ларадо а хоттуш, кхузхьа вала ч1ог1а лууш вара со . Иза а декхар ду-кх.\nБирланта воккхачу стагана ма-дарра дийцира Маликица хилларг а, юха Хьуьлимат яр а. «Нохчийн меттан Де» даздан х1орш кечам беш болуш, Маликина ч1ог1а вон хилла хиллера. Ерриг к1айъелла, когаш т1ехь ца латталуш йо1 яйча, хиллачун бахьана лаха а йоьлла, Бирланта йо1е 1уьйранна чай меллерий хаьттина хиллера . Юха цо и мелла ца хиллий ма-хиъна, сихха булочкица чай малийтина, цул т1аьхьа Малика дикка метта а яийтина, классера шина йо1е ц1а йигийтинера. Хилларг йо1а шега ма-дарра дийцича, Хьуьлиматна, хетарехь, 1оттаделла хилла и «чай меллерий» бохург. Иштта цхьаъ тарделла йолу иза, сиха кхиънера Бирлантин дог дохийна д1аяха.\n– Берийн могашалла яц, – элира Бирланта кхин д1а шен къамелехь. – И тайпа г1уллакх сих-сиха нисло ишколехь. Дог 1аьвжа, бакъдерг аьлча. Кегий бар-кх х1орш иштта хьалхе могашаллех эша.\n1аламбека дуккха а дийцира цу дийнахь, шена мел 1аьткъачух, шен дог мел лозучух лаьцна. Тахана иза шаьш долчу варна юх-юха а баркалла бехира хьехархочо цунна. Амма ша балхара ц1а яханчул т1аьхьа а ойла еш, коьртера ца долура Бирлантана воккхачу стага дийцинарг.\n«Ма тамашийна зама ю вайна», – олурш хеза сих-сиха.\n«Ма тамашийна ду адам х1инца», – олург наггахь бен ца волу. Я валлане ца волу.\n«Юьртара адам тайпанашка доьрзур ду, тайпанаш – доьзалшка», – бохург ду те герга г1ерташ?\nШа 1аччохь: «Т1е ма доуьйтийла и Дала!» – бохуш, 1ойла ду-кх.\nХьалха муха дара? Лулахо лулахо волче чай мала а г1ора. Мерза 1ара. Х1инца? Лулахо б1аьрга ганза а йолу дуккха а хан. Чай мала г1аххьа-м хьо церан чуьранаш дийца г1ийбаташ лахьон вахнарг вийр ву. Я хьох мецаниг ван а тарло. Къийсадаларшкахь санна дехаш ду х1инца адам. Нагахь лулахочо керт йоьттинехь, цхьа кибарчиг а цул лакхавала г1урту важа. « Хьенехг1еран х1ара а ду, важа а ду! Вай 1ийр дар-кх даха ца 1емаш!» – бохуш, з1ок етта х1усамнаной а алссам хаало.\n«Хьажахь, хьенех, хала бохкуш бу минехг1ара, х1ун дина г1о далур дара те царна», – олург маса волу те?\n«Шайн доьзалийн лай бу х1инцалера дай-наной», – олург а-м волу. Х1унда ду те иштта? «Могаш вац х1инца воккханиг а, я жиманиг а», – олу. Т1емаш гина а олу, юург ерриг молханаш диттина ю а олу, витаминаш к1езиг ду цаьрца а олу.\nЦ1ахь х1ун дойту х1инца берашка? Хьаьжк1аш йоьйийту? Хохийн тхьутеш йохуьйту? Я сарамсекх 1уттуьйту д1а? Могашалла стенгара яла еза те? Германера я Францера цхьаъ йохьуш ван веза те? Ур-атталла шена оьшу массо книга а ца яхьало бере ишколе. «Еза ма ю уьш»!..\nЮха а могшалла… Ткъа хьалха иштта дацара. Дег1о болх бора, латта а леладора. Т1аккха дикка къахьегна дег1 шен хенна д1а а дижлора, иштта шен хенна г1атта а. Ирахь латта г1ора а хуьлура. «Аппетит яц, х1ума ца яало» бохург х1ун ду а ца хаьара.\nМацах к1еззигчу х1умано ирсе а вора. Ирс долуш хета к1еззиг х1ума а тоьара…».


1исин-юьртахь гуьйре… - Новости - Гудермесская районная газета «Гумс»\n05.11.2015 09:18 Четверг\nВыпуск 83-84 от 05.11.2015 г.\nАвтор: АТАМАЕВА Залина\n1исин-Юьртахойн йишин йо1\nЛаьмнашца йолчу ярташкахь къаьсттина хаза хуьлу гурахь. Суна дагайог1у 1исин-юьртахь т1ейог1уш хилла гуьйре. Оцу юьртан лекхачу гу т1е а яьлла, д1асахьаьжча гора: б1аьрго ма-лоццу аренаш, гунаш, хьаннаш, некъаш, ирзош, ярташ; даима баххьаш к1айн лаьтта, геннара схьаго лекха лаьмнаш… х1ора шарахь а 1аламо шен «духарна» цхьацца х1ума т1етоьхча санна хеталора суна. Гуьйре хаза хуьлура къаьсттина г1а мажлучу хенахь. Дагна хьаам беш, аьхна зама яра и сан дахарехь. Со жима йолуш а, йоккха хилча а цхьатерра бара сан и синхаам. Гу т1ера д1ахьажча: «Дависа, суртдиллархо елар-кх со, 1аламан х1ара хазалла лораза ма йойтур яцара аса!», — олий, хетара суна. Сурт дилла 1амо г1ертара со сайна… амма и шатайпа хазалла кехат т1е яккха пох1ма дезара. Т1аккха стихашкахь гуьйренан хазалла гайта г1оьртира. Халахеташ делахь а, цуьнах а суна ма-хетта г1уллакх ца хилира… Х1ора шарахь дара и кхоамхетар. И хазалла д1а ца яйта, цхьаммо а шен пох1мица бахьанаш леладой-те, олий, хетара. 1аламан сурт-м шатайпа хуьлура… Доккхачу дуьненахь иштта сурт кхин хир доций хаара суна.\nНажин-Юьртан к1оштарчу Сесана-юьртана т1еххула, гу т1ехь, 1уьллура жима 1исин-Юрт. Юьртахь дукха ц1енош дацара. Адамаш вовшашца мерза, чу-каре йолуш, г1иллакхе, оьзда дара. Кхечаьрца и уьйраш, и марзо ца тоьа суна тахана. Кхин а хьалахь ярташ яра: Т1ера 1исин-Юрт, Т1уртин-К1отар, Г1ансолча; сехьа – 1аллара, охьахь кхин ярташ а. Ткъа 1исин-Юрт шатайпанчу меттехь нисъелла яра: гу т1ера чухьаьжча, д1о-о-о лахахь гуш Шоьна боьду некъ бара; оцу некъаца б1останехьа хьалахьаьжча, д1о-о-о лакхахь – Г1оьрдала-дукъ, цхьа г1еххьа ц1енойн г1аларташ къаьсташ санна хетар доцург, кхин билгалдаьлла х1ума доцуш; Шоьна боьду некъ Шоьнахула, Г1оьрдалхула, Черин-Махкахула, Ялхойн-Махкахула лаьмнашка хьала бара. Ткъа цигахула хьала ца воьдуш, охьавеъча – Сесана. Сесанна юккъехула охьадоьдуш Яьсси – и юрт шина декъе йоькъуш.\nСесанна т1еххула, Шоьна боьдучу некъана дуьххьал, басошца йиллина яра Энгана. Йоккха хаза юрт яра и. 1исин-Юьртан гу т1ера д1ахьаьжча, ша ма-ярра, ц1енна гуш а йолуш. Наха шайн бошмаш ц1анъеш гулдина г1аш дагош баьллачу к1уьро цкъа ерриге а, мархано санна, д1ахьулйолра иза, т1аккха к1ур д1асабаьржий, юха ша хиллачу исбаьхьчу куьцехь д1ах1уттура. Хаза юрт яра Энгана, шена чохь дика адамаш дехаш. Энгана-юьртана юккъехула хьалабоьдучу новкъа хьалавахча, кхочура Бена, Хьочин-Ара, Зандакъ-ара, иштта кхийолчу ярташка а. Шоьнара охьабог1учу новкъа Сесанна т1ехваьлла, Нажин-Юьртехьа охьаволавелча, кхочура Бена-дукъ т1е. 1исин-Юьртара охьахьаьжча шера гора Бена-дукъ, сетташ цига т1ебоьду некъ а.\nЖима йолуш и некъ дукха ларбора аса – сан нана ц1а йог1у некъ бара и. Суьйренца т1аьххьара хьалайог1у можа автобус йог1уш гича, ма ч1ог1а хазахетара! Т1ера б1аьрг ца боккхуш, ларйора аса и. Сесана хьалакхаьчча, ша даима соццучу меттехь и сецча, кхин а лерина б1аьрса ирдой, терго йора аса, сайн нана гой хьоьжуш. Нагахь халла гуш цхьа г1аларт Яьссина тиллинчу т1ай т1ехула схьадоладелча, дог тохалора… и сайн нана хуьлуьйтура ас. Т1аккха, йодий-йоьдий, лахарчу гу т1е йолура, ц1 йог1ург билггала сайн нана ю-яц хьажа.\nБена-дукъ т1ера, гена ца болуш, гучуьра д1абовра Нажин-Юьрта боьду некъ… Оцу некъаца, аьрру аг1ор д1ахьаьжча, 1аллара гора, шен мокхаза бердашца лаьтташ. 1алларна т1еххула хьала Г1ансолчу хьалабоьду некъ дукъ т1ехьа боьрзура, ткъа оцу некъах цхьа га Т1урт1ин-К1отара чудоьрзура… Иштта цхьа шатайпанчу хазчу меттехь яра 1исин-Юрт… Со йина яцахь а, со кхиъна юрт яра и… сан мерзачу ненахойн юрт. 1алам… деган ма хаза илли ду-кх и… къаьсттина бераллехь хьаьъна хета и. Дерриге дуьне а шен дуьхьа кхоьллина хета бераллехь. Бералла ша а ма ю синтеме, наггахь са карзахдалахь а. Жималла аьрха ю моьттуш хилла-кх и синтеме, сингаттамаш к1еззиг болу адаман дахарера цхьак1еззиг киртиг. Безамаш, г1евттина ойланаш, лаамаш… Ша-шен куьйга дуьне хуьйцур дара моьтту хан… шел хьалха д1абаханчара «дицдинарг я цахууш дитнарг» ша нисдийр дара моьтту хан… ирсе хан хилла-кх и, юй а ца хууш. Х1инца-м хаьа…\nОццу т1ера кхин аьрру аг1ор вирзича, Т1ера 1исин-Юьртарчу Чуьртт1е олучу гу т1ехь б1аьрг соцу. Кешнаш ду оцу гу т1е хьала ма-велли, чарташ доьг1на, цундела «Чуьртт1е» аьлла, ц1е тиллина оцу гуна. Чуьртт1е хьалаваьлла, юьрта чу ца воьрзуш, аьрру аг1ор хьалавирзича, Коьжалге кхочура. Иза меттиган ц1е ю.\n1ай-м, гобаьккхина, шаршу тесча санна, к1айн хуьлура. Б1аьстенан юьххьехь сеналло чу са даладора 1аламна, амма гурахь… уггар 1аламан хаза зама гуьйре хета суна. Цхьа шатайпана хаза ойланаш ялуш, дуьненан — дахаран жам1 далуш а, шеца дагна хьааме аьхналла йолуш, мерза ойланаш ялуш зама ю гуьйре.\n1исин-Юьртан гу т1ера чухьаьжча басошца гора дашочу басахь малхо кхин а серлайоху г1аш мажделлачу диттийн доза доцу паналлаш, юькъачу хьаннийн баххьаш мажлуш охьаэга дуьйладелла г1аш, лаьттахь барула можа мотт буьллуш. Хьаннашкара цхьадолу дитташ ц1ехуо бос бетталуш хуьлура гурахь, юха мажлора уьш а. Дитташ т1ера г1аш мажлуш, кхаш т1ера кан бакъалуш, т1аьхьахуьлу стоьмаш мадлуш, х1аваэхь хаза хьожа лаьттара.\nГеннахь лекхачу диттийн баххьаш стигланах хьекъалуш санна хетара. Цара гилдигаш доху, мархаш маьлхан б1аьра хьаьвсича, б1аьргех хиш девлла, елаеллачохь йисча санна. Ма хаза хуьлура гурахь, суьйрана малх чубузуш… д1о-о-о, рег1ахь, сарралц некъ бина, к1адбелла малх меллаша сада1а охьабуьжуш. Ц1арула ц1ийелла анайист, эхь а хетта, охьатаь1начу йоь1ан беснех тарлора.\nДавис-кх, сурт дилла ца хии-кх суна. Хилла ваьллачу говзанчина бен, мел дукха дийцича а, диллалур дац иштта исбаьхьчу 1аламан сурт… 1исин-Юьртарчу гуьйренан сурт. Иштта хаза сурт, сан б1аьрса хьостуш кхин цхьанххьа а х1уттур дац суна. Кхин Сесанна т1еххула йолчу 1исин-Юьртахь а х1уттур дац суна. Х1оттахь а, цуьнан тергам бан со а, юьртахой хир бац. Нохчийчу беанчу т1амо йохийра еххачу заманахь хиллачу дика-вонан теш а хилла лаьттина ширачех цхьа юрт. Цигахь вехаш-1аш цхьа а вац х1инца… Т1ееана хаза гуьйре ган цхьа а воцуш йисна-кх сан дагна оццул хьоме хилла 1исин-Юрт лаьттина мохк…


"Оьрсийчоьнан вахархо волчуьра дIавер ву со". Путин президент висарх кавказхошна хетарг\nРиман императоран вастехь Путин Владимиран хIоттийна бюст\nМатериалан автор "Кавказ.Реалиин" корреспондент Пейсахова Анна\nНагахь санна, Конституцин кхело сацам тIечIагIбийр белахь, ша реза ву аьлла Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира, шен президент лаьттина шераш юхадаха. Кхин а шина хеначохь, 2036-чу шаре кхаччалц пачхьалкхан урхаллехь висса бакъо лур ю цунна бинчу хийцамаша.\n"Кавказ.Реалии" порталан корреспонденто хаьттира Къилбаседа Кавказан бахархошка, тIейогIучу заманчохь а, чакхе йоцуш Путина урахалла дарна реза буй уьш аьлла.\nГIебарта Балкхаройчуьра тесторатор Леонид. Дукха хан йоццуш пачхьалкхера дIавахна иза:\n- Цхьа хIума ду-кх сан ала: вукху кIиранах боккъал а Оьрсийчоьнан вахархо волчуьра дIавала кечам бийр бу ас. Суна эхь хета доьлла, со оьрсийн вахархо хиларх. Оьрсийчоьнан урхалхо "туьйране" ву. Дукха хан йоццуш Чаушескун кхолламах лаьцна книга юхаешна ас, цхьа хала са а доьIуш. Хьажахьа, адамаш санна цхьанхьа дехаш адамаш ду-кх. Дукха гIентахь вахвеллачу президентан хан цхьана мIаьргонехь яцйи-кх.\nМуса, бизнесхо, Кхарачойн-Чергазийчоь:\n- Уггар а жимачех ю сан республика. ТIаьххьарчу хенахь дукха къамелаш хилла сан мискачу нахаца, хьехархошца, лоьрашца, шовзткъа шарал а тIехбевллачу нахаца а цхьана. Цара массара а боху: вайх доьзна хIуммаъ а дац. Нагахь санна, Iедалан курсна дуьхьал вай довлий, карти тIехь таммагIа хIоттор ду, кхузахь нах дуьхьалбевлла аьлла. ТIаккха тхо долчахь еккъа школийн а, берийн бошмийн а гIишлош хьалайийр ю, чохь кхин хIума а доцуш, еккъа каркасаш. Уьш дIаюзар меттигерчу Iедалхойн коча дуьллур ду, ткъа церан ницкъ хир бац.ТIаккха прокуратурано бехкзуламан гIуллакхаш дохур ду кIоштан администрацина дуьхьал. КIоштийн латтанаш меттигерчу а, Москварчу а элитано шайн доладерзор ду. Ишта а шайна са йоккхуш, йоллу индустри хIаллакйойтуш болчу.\nЗубенко Виктор , адвокат, Ставрополь:\n– Лаа дац аьлла хета суна, хIокху ловзаршкахь Путина Конституцин кхел хьахор а, цхьана кепара тайм-аут эцар а. Нагахь санна, Iедалан узурпацина нах духьалбовлахь, рейтинг лахъяларна а реакци яхь, цатешам хилар а дIахаийтахь, Путин юха а вер ву, Конституцин кхело конституцица догIуш дац и хийцамаш бар аьлла, дIа а кхайкхор ду.\nШолгIачу сценарица, Конституцин низамашна тIехбовла кийча бу уьш, Iедалехь биссархьама. Тарло Путина президентан дарж охьадилла а, амма низамаш кхоллар хуьйцур ду. Ишта мехала хир дац и дарж, цхьа Пачхьалкхан Кхеташо хила тарло (Госсовет), Путин коьртехь а волуш. Нах самабевр бу аьлла, дегайовхо ю сан.\nМохьмад, ГIалгIайчуьра адвокат:\n- Олуш ма-хиллара, вада веза кхузара кхечу пачхьалкхе. Дикане догдохийла яц. Iалелай, боккъал а вайна тIехь хIара дерриг а лелош ду-кх цара!?\nКавказехь Кадыровн а, цуьнан гонан а бен а гIуллакхаш дика дац. Ткъа йиссинчу Кавказехь, йоллу пачхьалкхехь а санна, гIад дайна ситуаци ю. ГIалгIайчуьрчу уггар а доккхачу тайпано массарна а хезаш дIахьедина, Конституцехь хийцамаш барх дIахьочу референдумехь шаьш кхаьжнаш тосур бац аьлла.\nРахьман, Нохчийчуьра белхало:\n- Доьхна гIуллакх ду. Нохчийчуьра хьал кхин а тIе телхар ду, нагахь санна, Путин Iедалан коьртехь виссахь. Путин мел лаьтта бен урхаллехь рицкъ дац Кадыровн а.\nКъилба ХIирийчуьра прошраммист Артем:\n- Оьрсийчуьра Iедал ишта а, вуьшта а хийцалур долуш ду. Бакъду, демократица хийцалур дац, иза массарна а хууш долу дуккха а хан ю. Цундела ас шек воцуш тIеийцира и хаам. Боккъал а харжамаш дIабаьхьча а, Путинан тIетовжийла хир яра.\nСоветан Iедалан тIаьххьарчу хенахь коммунисташ массарна а бале бевллера, уьш хийца лаам бара халкъан. ТIаьхьо шерашкахь алапа ца гора нахана. Бала хьегна тхан доьзало 1990-чу шерашкахь. Ишта Путин а чIогIа гоьваьлла, 90-чу шерашкахь хиллачу Ельцинан антипод санна. Бюджет тIехь берш а цуьнгахьа бу, урхаллаш а ю. Нахана ца лаьа арадовла. Дукха нехан хьал-бахам бовр бу. Ткъа оппозицин цхьа а хIара ю аьлла, программа яц. Бакъду, юучух дIахадахь, бепиг а дIадахь, тIаккха бунт гIаттор ю оьрсаша.\nДагестанера лор СаIид:\n- Соьга цхьаболчу бахархоша олу: Путин воцург кхин мила хир ву? Полицехь болх беш волу суна вевза цхьа стаг гIадвахна, тхан алапаш тIетоьхна цо, цхьа хан яра тхуна эхашерачохь алапаш ца луш, я федералан центран а бацара тхоьца бала боху цо. Шуна алапа тIетоьхна, шайн къам гIожмаш етташ, шайна кхаьжнаш тийса арадаккхийта. Цигахь аншлаг хир ю.\nКхин дIаса а ца бовлуш, ярташкахь а, кIошташкахь а Iаш болчу нахана юкъара хьал ца гуш санна хета. Ткъа дукхахберш ма бу шайн ден а, ненан а пенсеш тIехь Iаш. Кхечу регионаша Кавказна бехкаш дохку, харц кехаташ а хIиттош, заьIапхой ду бохуш, пенсеш хIитторна. Кхин мискачу нахана дуьсуш хIуммаъ а ма дац - белхан меттигийн къоьлла ю.


ХIинца-м лоьраш къинхетаме хир бара\nКху бIаьста Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира, пачхьлкхан коьрта проблемаш охьаягаръеш, коьртачех лерира медицинан белхахой дарбан хIусамашкахь тIе ца тоьаш хилар, къаьсттина кегийчу гIаланашкахь а, ярташкахь а.\nИштта чолхе ду элира цо дархочунна шена оьшучу лоьрана тIекхача, ткъа регистратурийн белхахоша кIоршаме а, бенцахетаре а гойту шаьш аьлла, билгалдаьккхинера президенто.\nТеатран дуьне ма-дарра девзачу Станиславскийс ма-аллара, гардеробан хIусамера йолалуш театр ма-хиллара, муьлхха а дарбан хIусаме хьо кхачахь, лоьранна тIе кхачар а регистратуричуьра долалуш ду.\nДукха хьолахь, шаьш бахархоша латкъамаш а беш, регистратурин белхахоша къахкабо дархой шайн шогаллица, цакхетамца.\nЦхьана агIор диллича, массо а са чохь адамаш ду, цундела кхеташ ду, болх аттачех церан боцийла а: схьаеттачу телефонашна жоьпаш ца делча а ца бовлу, амбулаторийн картанаш а леха дезаш хуьлу, кIад а ло, гIел а ло, собар а кхачадо.\nЦул совнах, церан шайн дахарехь цхьацца проблемаш хила а тарло, дог догIуш хуьлу массарна а къежа а, кIеда-мерза хила а.\nТкъа поликлинике леларш а ма бац самукъанна я дан хIума доцуш оьхуш, цхьа бала-гIайгIа ядийна, молхане, дарбане сатуьйсуш ма хьийза уьш а.\nДоккха собар оьшу адамашца бечу балхахь. Делахь а, гIиллакхах ца вохар а, нахана юкъахь лело еза култура а ца лерича а ца йолу.\nРегистратуран белхахойн а, дархойн а юкъаметтигаш тоярхьама ши шо а ду "ГIиллакхе регистратура" цIе а тиллина, проект юкъаяьккхина, оьрсийн гIаланашкахь дIахьо.\nОцу проекто медбалхахочун а, дархочун а юкъаметтигаш нисйийр ю, лоьрашна тIе лаьтта рагIнаш лахйийр ю, доцца аьлча, дарбан хIусамашкахь а, поликлиникашкахь регистратураша дархойн хьашташ кхочушдарехь эвсаралла жимма а лакхаяккха а там бу аьлла тешна бу проектан инициаторш.\nКху деношкахь Нохчийчуьрчу могашалла Iалашъяран министро Сулейманов Элхана йийцарейина и проект юкъараллан могашаллин, коммуникацийн департаментан куьйгалхочуьнца Салагай Олегца.\nМаршо Радионо сарралц зIе латтийра махкарчу могашалла ларъяран министрллаца, оцу леринчу проектех а, и бахьанехь муьлха агIонаш тоян, кхачаме яло Iалашо ю церан хаа лаарца, амма цунах дийца хууш, компетенте стагга а ца карийра тхуна.\nХууш дац, "ГIиллакхе регистратура" проект юкъаяьккхичхьана маса лор "товелла" пациенташка йолчу шогаллех а, кIоршамаллех а.\nДелахь а адамашкахь дегайовхо латтайо аьлла хета, 4 шо даьлча хIора а вахархочун дарбан хIусамийн лоьрашца телемедицинан консультаци дIаяхьа аьтто беш онлайн-кабинет кхуллуш хиларо.\nЧохь Iашехь Интернетехула хьенна а таро хир ю шена оьшшучу лоьраца зIене а ваьлла, цуьнан мукъачу хенахь тIеваха хан билгалъяккха а, оьшу медицинан кехат эца а, ша еллачу анализийн-тестийн жамIаш хаа а.


ХІара кехат яздо шуьга аса, векал волчу ПахІала. Цхьанна а тобано я цхьанна а адамехула къобалвина вац со. Векал а вина, со дІахьажийнарш бу Дала къобалвина волу Іийса а, Иза веллачуьра денвина волу вайн Да волу Дела а.\nАса а, соьца болчу массо а динан вежарша а маршалла доуьйту шуьга, Галата-махкарчу Іийсах тешначу нехан тобанашка.\nВайн Да волчу Делера а, вайн Веза Эла волчу Дала леррина къобалвинчу Іийсагара а долу дика а, машар а хуьлда шуна.\nВайн къинош бахьана долуш Ша дІавелла Цо, вайн Да волчу Делан лаамца кху зуламечу заманах вай кІелхьардахархьама.\nСийлалла хуьлийла Цуьнан массо а заманахь. Амин.\nСо цецвуьйлу шух! Дала леррина Къобалвинчун маьхза долу дика бахьана долуш Дала шу Шена тІе ма озийна! Ткъа шу, иштта сиха Цуьнгахьара дІа а дирзина, кхечу хьехамна тІаьхьахІитта дохку.\nТкъа иза-м кхин тайпа хаза кхаъ бац, амма цхьаболу нах бу шун дегнаш чу шеко а тосуш, шуна Дала леррина Къобалвинчо беана хаза кхаъ харцахьабаккха лууш.\nТкъа оха шуна беанчу хазачу кхоана метта я оха а, я стигаларчу малико а кхин кхаъ бахьахь, Делан неІалт хуьлийла царна.\nАйса хьалха ма-аллара, хІинца юха а боху ас: нагахь аша тІеэцна болчу кхоана дуьхьал цхьаммо кхин кхаъ беанехь, Делан неІалт хуьлийла цунна тІехь.\nТкъа хІинца нахана хьалха диканиг хилар лоьху те ас я Далла хьалха дика хилар лоьху те? Адамашна хьалха диканиг хилар лоьхий те ас? Нагахь аса адамашна хьалха со дика хетар хІинца а лехахьара, Дала леррина Къобалвинчун гІуллакх деш верг хир вацара со.\nАса дІахоуьйту шуьга, динан вежарий, йижарий, ас шуна кхайкхийна хаза кхаъ адамашкара боцийла.\nХІунда аьлча аса и хаза кхаъ адамашкара тІеэцна а бацара, амма Дала леррина къобалвинчу Іийсас и кхаъ суна бовзийтина хилар бахьана долуш, ас и кхаъ тІеийцира.\nШуна хезна-кх сох лаьцна, хьалха бакъволу жуьгти хилла леллачу хенахь со муха вара. Шуна хаьа, мел къиза тІаьхьаваьллера со Іийсах тешначийн Делан долахь йолчу тобанашна, уьш хІаллак а еш.\nСайн тайпанара болчу жуьгтийн нийсархошна юкъахь, сайн дайша лелийна Іадаташ лардар тІехь хьалхе йоккхуш стаг вара со.\nСо дуьненна тІе а валале, со къастийначу Дала, Ша суна динчу диканца,\nсуна хьалха Шен КІант дІахІоттийра, Цунах лаьцна болу хаза кхаъ, жуьгтий боцучу, кхечу къаьмнех болчарна а кхайкхорхьама. Со ца вахара цхьанна а адамах дагавала а,\nя Ярушалайм-гІала а ца вахара со, сол хьалха векалш хилла болчарна тІе. Амма со Іаьрби-махка а вахана, тІаккха Дамасакх-гІала юхавирзира.\nЦул тІаьхьа, кхо шо даьлча, ШамІа-Кипа вовзархьама Ярушалайм-гІала вахара со. И волчохь аса пхийтта де даьккхира.\nТкъа кхечу векалех, Везачу Элан ваша Якъуб воцург, цхьа а ца гира суна.\nАс шуьга яздийриг бакъ хиларх Дела теш ву.\nТІаккха Сири-махка а, Килик-махка а вахара со.\nТкъа Дала леррина Къобалвинчух тешаш болчу жуьгташна со юьхь тІера ца вевзара.\nЦарна хезнера, наха олуш: «Хьалха вай хІаллакдан тІаьхьаваьлла волу стаг ша бухенца дІадаккха гІиртина долу дин хІинца кхайкхош лелаш ву», – аьлла.\nТІаккха суна тІера цара Далла хастамаш бора.


Гуьржийн сатийсамаш бозу Иванишвили Бидзиница\nГуьржийчоь -- "Гуьржийн сатийсам" олучу шен политикан боламо мехкан парламентан харжамашкахь толам баккхар дIакхайкхош ву миллионер Иванишвили Бидзина, Тбилиси, 02ГIа12\nОршотдийнахь Гуьржийчохь бирзинчу парламентан харжамаша хийцамаш беъна мехкан дахаре. Президент Саакашвили Михаил къера хилла шен агΙо эшарх а, оппозици толарх а. Политикан рогIера мур бу "Гуьржийн сатийсам" боламан лидерна Иванишвили Бидзинина хьалха лаьтташ. Къомо сатуьйсу цо мохк дикачу дахаран новкъа баккхаре.\nГуьржийчуьрчу харжамийн тΙаьхье дика хила тарлуш кхо битам бу кху сохьтехь.\nХьалхарниг – Ιедалх цавала гΙерташ, ма-хуьллу тийсавеллачу президента, «Цхьаааллин къоман боламан» лидера Саакашвили Михаила а, цунна дуьхьал лаьттачу оппозицин, «Гуьржийн сатийсам» боламан лидера, миллионера Иванишвили Бидзинас а халкъ тешийна, шаьшшиъ бахьанехь къоман барт оьгΙур бац, аьлла.\nШолгΙаниг – Саакашвилис мехкан хаамийн гΙирсашкахула дΙахьедина, шен агΙо эшна, амма шегахь вас яц шена дуьхьаллаьттачаьрга, аьлла.\nКхозлагΙниг – Иванишвилис а дош делла, ша а, шен накъостий а цхьа а бекхамаш бан хΙуьттур дац Саакашвилина а, цуьнан гонна а, аьлла.\nОцу кхаа хΙумано гойту Гуьржийчохь машар харжамаш бахьанехь телхар боцийла а, Ιедал карара кара машарца дΙалуш дуйла а. Иштта гойту цо гуьржийн къам вуно сиха а, дикачу гΙулчашца а кхаьчнийла демократин лакхенашка.\nАх кхаьжнаш бен а бацара, хьолан жамΙ деш, шимма а къамел дечу суьйренан сохьташкахь. 53 процент сов бара оцу ханна Иванишвили Биджинехьа кхаьжнаш тесначу харжамхойн барам. Цул 12 процент кΙезиг бара Саакашвилин Ιедалехьа тесна кхаьжнаш.\nГуьржийчоьнан харжамийн система Оьрсийчуьрчух ца йогΙийла гойтуш дара парламенте боьлху политикаш, партешкахь хьалхатеттина хилар доцуш, хΙора а гуьржийчун веккъа ша халкъан харжаме вилла а бакъо хилар. Партин жуларшкахь кхоже даьккхина дара 77 парламентан мандат. 73 стаг вара ша-шеггара шен кандидатура хьалха теттина.\nКхин а ах шо сов хан ю Саакашвили Михаилан президентан даржехь Ιан. Ткъа и хан дΙаяьлча, кхеташ ду, Ιедал «Гуьржийчоьнан сатийсам» боламан карахь дуьсур дуйла.\nДуккха а гуьржий бу, Саакашвили Михаила ша даржехь Ιечу 9 шарахь шегара кIезиг гΙалаташ ца дийлитинехь а, цо махкахь демократи чΙагΙ а йина, Гуьржийчоь Оьрсийчоьнна гена а йоккхуш, Малхбузенна герга а ялийна, аьлла, шайн президент хастош.\nГуьржийчоь -- Парламентан харжамийн жамIаш деш ю комисси, Кутаиси, 01ГIа2012.\nАмма дуккха а сатийсам бузу цара хΙинца мехкан коьрте кхочуш волчу Иванишвили Бидзинех а. Цунна, мохк оццу демократин некъаца дΙабигарал а совнаха, мехкан бахамалла совйоккху некъ а карор бу, бохучух теша дуккха а нах тахана.\nХаржамийн а, цига дахначу шен къоман а мах хадош, иштта вистхилира толам базбан хьакъволу Иванишвили Бидзина.\nИванишвили: "Гуьржийн къомо гайти шен лаккхара оьздангалла, шегара хьекъал, иза дара халкъана а, пачхьакхана оьшург. Суна хетарехь, шатайпа инцидент хилла Гуьржийчоьнан исторехь. Вешан ехачу оьмарехь вай дуьххьара хийцина Iедал харжамашкахула".\nТΙедогΙучу шарахь, Гуьржийчуьра политикан сурт хуьйцуш, кечбина бу цигахь конституцин хийцамаш. Гуьржийчоьнан парламентан а, Ιедалан а карахь алссам хир бу ницкъ и хийцамаш юкъабелча. Кхечу дешнашца аьлча, парламентан республика хир ю Гуьржийчоь.\nИванишвилица кхин цхьа сатийсам а бозу цуьнан къоман – гуьржашна ца лаьа цхьаьнцце а мостагΙаллехь баха, уггаре хьалха оьрсашца. Керлачу лидера и хьал меттадалоре а сатуьйсу наха.\nПаьнказарчу нохчаша муха тесна кхаьжнаш, уьш хьаьнгахьа бара, хаьттира Маршо Радионо цигахь ехачу Хангошвили Тумишига. Цо иштта дийцира:\nХангошвили: "Дукхахберш Иванишвилигахьа бу. Саакашвилин Iедало бутт хьалха нохчийн тIемалой баъарца вас йина тхуна. Ахметахь Саакашвилина алссам тесна, боху, кхаьжнаш, ткъа кхечу меттигашкахь Иванишвилигахьа бу нохчий".\nХаржамийн хатΙ, уьш мел цΙена дΙабаьхьна, аланза ву арахьара веана, харжамашка хьожуш Ιийна 1600 тергамхо. Ткъа тΙехьожуш хиллачех цхьаболчара официалехь а доцуш дечу къамелашка ладоьгΙча, ала ду - харжамаш низамехь а, маьрша а дΙабаьхьна Гуьржийчохь.\nГуьржийн сатийсамаш бозу Иванишвили Бидзинаца


Коьрта маьждиг юхасхаьдиллина Москох\n10 шарахь тодеш белхаш бинчул тIаьхьа схьадиллина Москохара коьрта маьждиг. Иза схьадоьллуш хиллачу церемонехь дакъалоцуш вара Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир а, Туркойчоьнан а, Казахстанан а президенташ ЭрдохIан Реджеп а, Назарбаев Нурсултан а, Палестинийн автономин куьйгалхо Iаббас Махьмуд а, кхин болу бусулба пачхьалкхашкара векалш а.\nОьрсийчоьнан Iедалша чIагIдарехь, тодинчул тIаьхьа Европехь уггаре а даккхийнчерах маьждиг ду Москохарниг. Цуьнан майда алсам яьлла ткъозза. ХIинца иза ю 19 эзар еакIо метр. Цо аьтто бо 6 тIегIантехь цхьана метта 10 эзар стагана ламазе хIотта. Маьждиган мIомсарийн локхалла ю 78 метр.\nОфициалан болчу хаамашца, маьждиг шордеш дайина 170 миллион доллар. Цу ахчанах доккхах долу дакъа делла Оьрсийчура бизнесхочо Керимов Сулеймана а, ткъа иштта Туркойчоьно а. 25 эзар доллар даийтина Палестинера бераша а. Ислам дин лелош ву Оьрсийчохь 15 -23 миллион вахархо.


БIарзбина куьзганах лепачу гIишлоша - Chechenews\nГлавная » Все Новости » События » БIарзбина куьзганах лепачу гIишлоша\nБIарзбина куьзганах лепачу гIишлоша\nНохчийчоь, тахана,Къилбаседа Кавказехь уггаре а дукха, дика кхаьанаш латтош ерг ю.Цхьаъ венаа, важа веана, уьш цецбоьвла хиллачу хмийцамех бохуш дуьйцу хаамийн гIирсаша. МогIарера бахархой, оцу дуьненан синкъераман йистаху лаьтташ санна сурт хIоттало, дикка хаьжча.\nНохчийчу мел вогIу хьаша, инзар ваьлла Iаркъал кхетаза волуш санна, цецволу, арахь мел хиллачу хийцамех. Соьлжа-гIала юхметтахIотора ца дуьйцу, иза де дине мел долу кхуьуш а, иза хазъялар а билгалдоккху цара. Цецвала рагI кхаьчаначарах тIаьххьарниг ву, пачхьалкхехь воьвзаш волу актер Райкин Константин. «Сатирикон» цIе йолу москохарчу, ша коьртехь волу театр а ялош Нохчийчу веънера иза.\nШен спектакль хилле, цо журналисташ а гулбина, дийцира, шена гинчу хийцамех. Ала догIу, гIараваьлла актер 40 сов шо хьалха бен хилла вац Нохчийчохь. Шен хIинца гуш болу хийцамаш, цецвоккхуш бу бохуш тидам бо, Райкина, Соьлжа-гIаларчу хIусамехь, цIенчу урамех а.\nЗабарийн театрехь санна, цхьана хазчу кепехь махкахь долу хьал гахь а, дукхачу бахархойн хьелаш, чолхе ду ала мегар ду. Мусийн гIажмаш санна самукъдаккхаран меттигаш ю алсамюьйлуш, амма, нахана белхашца долу гIуллакх кхочуш ца даделла. Цкъаццкъа, моттало, Iедалшна, уггаре оьшуш дерг, тIехула долу куц-кеп ду, ткъа, бахархойн син хьелаш тIаьххьарчу меттехь ду аьлла.\nТахана, махкахь, шуьйра компани ю дIахьош, Европе цIа бахана болу бахархой цIаберзор. ЦIа а богIу, дукхачу хьолехь хьажхIотта. Лакхахь ма аллара, белхан меттигашца а, могашалла ларъярца а, синмаршонца а , паргIат яц Нохчийчоь. Ильяс цIе йолчу стеган, кхечу муьлхачу нохчийн санна, дуккха а нах бу дозаналла арахь бехаш.Цаьрга цIа буьйла ала сихалура вацара ша боху цо.\nИльяс: «дIабахнарш цIа бахка хьалхе ду аьлла хета суна. Аса-м бовхкуьйтура бацара. ЦIа веъча, полици балха ваха веза, герз ги а доьллина лела веза. Ян завод а , ян фабрика а яц болх беш. Мичча а дIавоьдахь, ахча доьху. Сан кIанта а ву дешна. Цунга а ахча дехна. Ахь институт а, хIуа а яьккхинехь а ахча дала дезаш ду.Цунделоа суна хьалхе хета уьш цIа бахкийта. Маца а тадала дезаш ма ду хьал. Хино карчош болу тIулг санна талург хиларна са-м туьйсу».\nНохчийчохь бехачеран синмаршо юьйцучу хенахь, еккъа цхьана махках доьзна хIума дац иза. Иза Оьрсийчоь олучу пачхьалкхан, таханлера политика ю,аьлла хета Абу цIе йолчу ТIехь-мартан кIоштерачу вахархочуьнна.\nАбу: «Оьрсийчоь вай мухха а дийцахь а , и дош хаздан гIертахь а, чохь дахкачу къаьмнийн набахте хилла ю массу а хенахь. Хира йолуш а ю. Ян шаьш дуьне дуур долуш а бац, ян нахе доуьйтура долуш а бац.\nНохчийчохь терроризм юй, важа дуй бохуш хIума а дуьйцуш, Iедалан белхахоша, шай болх аттачу баккха гIерташ нехан дуккха а бакъонаш дIайохуш ю.Цхьаболчеран бакъонаш ю, кхечеран уьш яц. Харцо ма ю иза. Нийсо а яц. Цхьаверг, Iедало шен петар, ян машен Iедало елча, цуьнах вокхкаво. Дика хьан ду, со тахана цхьана Iедалан а, нехан хIумане сатессина Iаш воцу.\nДукхахйолу бакъонаш сан йоцуш ю.Схьахетарехь, тIеман болх дIаберзалца хира ду иза. Цхьа 30 шо даьлча нисдала а мега. Со цу хене вера ву вац ца хаа. ПаргIато-м суна а езара, еза-м».\nАбус сатуьйсу зама маца тIекхочура ю хууш дац. Тахана, дукхачу нохчаша эра ду, тIе бомбанаш ца йиттичхьана кхидерг-м ловра дара аьлла. Гарехь, цуьнах ца кхеташ а хира бац, махка оьхуш болу, Райкин Констатин санна болу хьеший а. Амма, цуьнана дас, гIараваьллачу комика, Райкин Аркадийс, шен цхьана беламе дийцарехь ма аллара, «Ткъа хьуна муха хета, хьайн ойла йовзийтахь «Антониони» цIе йолчу спектаклех, аьлла хаьттича, суна муха хета?суна муха хета? Суна массарна санна хета-кх», аьлла жоп деллера.\nКак Россия полюбила и разлюбила Путина\nВоевавшим за Украину добровольцам – национальный паспорт?


Оьрсийчоь -- президенташ - Ельцин Бориссий, Масхадов Асланний Машар бийцинчул тIаьхьа, Москох, 12Сти1997.\nКхетамчохь волчу хΙора нохчочо а, нохчийн къоман кхолламах дог лозучу муьлххачо а толлу тΙаххьарчу заманахь Нохчийчохь лаьттинчу тΙемийн бахьанаш а, жамΙаш а.\nУьш луьстучу историкна я журналистана даима а хьалха хΙутту 15 шо хьалха Оьрсийчоьнан президента Ельцин Бориса а, Нохчийчоьнан президента Масхадов Аслана а, тΙейогΙучу заманашкахь кхи цкъа а вовшашца тΙом ца бан чΙагΙо а еш, буха куьг яздина хилла Машаран кехат – Договор о мире.\n«Дуккха а бΙешерашкахь дуьхь-дуьхьал латтар сацон а, чΙагΙо йоллуш вовшийн лара а, вовшашна пайде хила а луучу Ιалашонца», бохучу дешнех хΙоттийна преамбула а йолуш, бухахь 5 маьΙна къастадора Машаран кехато:\nМуьлхха а къовсам машарца, вовшашна кхерамаш ца туьйсуш листа.\n2. Юкъаметтигаш дуьненахь лелачу низамашца догΙуш къестон.\n3. Бертан кехато некъ схьабоьллу кхидΙа юкъарлонаш дийцаршкахь билгалъяха.\n4. Бертан кехат шинна а агΙоне дΙакхачийна а, цхьабосса ницкъ болуш а ду.\n5. Бертан кехат бакъоне долу буха куьйгаш яздинчу дийнахь.\nИштта бара Машаран кехатан чулацам.\nИ барт хьан, муха кечбира, тΙийцира, цуьнан хIун мах бара дагалецира Маршо Радион дехарца хьалхо Оьрсийчоьнан агΙоно нохчашца дийцарш дΙакхехьа векал вина хиллачу Рыбкин Ивана. Цо иштта дуьйцира:\nРыбкин: «Ас дикачу маьΙнийца дагалоьцу хΙетахьлера барт кечбаран мур. Вуно хала дΙайоьдуш процесс яра иза. Масхадов Асланан тоба тасалур йоллуш бартбархойн тоба а яра. Нохчийчоьнан агΙор дийцаршкахь дакъалоцуш вара Удугов Мовлади, Закаев Ахьмад, Абумуслимов Сайд-Хьасан, шен хенахь вице-президент хилла волу, иштта дакъалоцуш вара Ериханов Хож-Ахьмад а.\nОцу бертан текст кечйира оха. Иштта и кечъеш декъахь бара Оьрсийчоьнан агΙор – арахьарчу гΙуллакхийн министраллера белхахой, сан когаметта, вевзаш волу дипломат Дерябин Юрий Степанович, Успенский Николай Николаевич, Оьрсийчоьнан леррина векал.\nКремлехь бартбан охьахевшича, Ельцин Борис Николаевиччий, Масхадов Аслан Алиевиччий шаьш висира, ма-дарра дицаре дира цара массо а хΙума. Цул тΙаьхьа Ельцина со шайна тΙевихира. Со уьш болччу чувахара. Ельцина элира соьга, ас дешна хΙара бертан документ, суна а , Масхадов Асланна а иза тΙечΙагΙдан деза, Оьрсийчоьний, Нохчийчоьний юкъахь деа бΙешарахь лаьтта херо дΙаяккха еза, тхуна хетарехь. Хьуна и муха хета, аьлла, хаьттира цо соьга.\nСатуьйссуш, хьоьжуш Ιара соьга Масхадов Аслан Алиевич. Шун и барт хиллехь, тΙечΙагΙдан мегар ду иза-м", - жоп делира ас. Цул тΙахьа цушимма буха куьйгаш яздира. Суна хетарехь, цу бертан кехато машаран процессана аьтто а бира. Уьш бу-кх сан дагалецамаш, угаре а дикачу агΙор дагалецамаш".\nИштта бара Нохчийчохь хьалхара тΙом боьдуш а, чекхбаьлча а Оьрсийчоьнан цΙарах нохчашца машар бийца векал вина хиллачу политикан Рыбкин Иванан дагалецам.\n...Амма Бертан кехато агΙонашна тΙе хΙиттийна декхаршший, цуьнга Кремлан болу лараммий а шалха бевлира. Ур-атталла кхочуш а ца дира Бертан кехато ма-хьоьхху дипломати дΙакхехьа а, экономикехь, финансашкахь дан дезарг а. Оцу агΙонашкахь юкъаметтигаш шоръяран дийцарш-м хиллане а ца хилира.\nХилира вайна массарна а хууш дерг. Бахьана а карийна, Ельцин амалца мела хиларх пайда а оьцуш, президентан гΙента кхаьчначу Путина, машаран барт кхочушбарехьа къахьега волалучу меттана, дΙаболийра шолгΙа тΙом.\nБара и я бацара тешнабехк, дара, я дацара кехаташца тΙечΙагΙбина барт бохор, Кремло деллачу дешан цхьа а мах бацар. Оцу агΙор дийца ду дуккха а. И дийца бахьана луш а, нохчашна дагахьбаллам дегнаш чохь латтош а хΙума ду оццул хаза яздина хиллачу бертан кехатна оццул кΙиза букъ тохар.\nИштта ойла кхуллу 15 шо хьалха, кху дийнахь, тΙеэцна хиллачу Бертан кехато.\n15 шо кхаьчна Ельциний, Масхадовссий Машар бина


Нохчийчоь (архивера сурт)\nНохчийн оппозицин 1ADAT телеграм-канала дийцарехь, кхун аьха республикехь лачкъийна лаххара 212 стаг. Кавказ.Реалиино зорбане яьхна цу тайпа кхоллам хиллачу цхьаболчу нехан истореш.\nМангалан-баттахь Чири-Эвлана ницкъаллийн структурийн белхахоша го бина, кегийрхой лецна хиларх лаьцна хаам бира 1ADATа. Верриг а дIалаьцнарг вара 17-20 шераш долу 10 стаг.\nОццу баттахь Хьалха-МартантIехь лачкъийра 100 гергга меттигера вахархо. Рейдаш яхйелира цигахь цхьана кIиранах. ДIабигнарш бара 20 шаре кхаччал хан йолу кегийрхой. Тешаш дийцарехь, жимачу нехан кампанешна юкъа питанчаш бахийтина хиллера, Нохчийчоьнан куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна а, цуьнан гонерчу нахана а шаьш реза къамелаш цаьрга дайта.\nМангалан-бутт чекхболуш лачкъийна дIавигира Соьлжа-ГIалара 25 шо долу вахархо Яхьяев Мохьмад а, 17 шо долу Баталов ЯрагIи а. Хьалхарниг, цхьаболчу хаамашца, латтош ву Гуьмсерчу РОВД-хь, шолгIаниг ву – Соьлжа-ГIалин Ленинан кIоштарчу полицехь.\nЦул сов, юкъараллин жигархоша дийцарехь, Стигалкъекъа-баттахь хьалхо лачкъийна дIабигнера вежарий Халиков Мохьмад а, Мансур а. Дийцарехь, и шиъ латтош ву Гуьмсерчу полицехь.\nАргунерчу полицин хьаькаман Байсултанов Юсупан инстаграмехь видео гучуелира "кегийрхой нийсачу некъах бохучу интернет-хьастан аудиторех" болчу кегийрхошца "профилактикан къамелаш" дина шаьш аьлла.\nХетарехь, уьш хилла 1ADAT канале дIаязбелла. ТIаьхьо и ролик дIаяьккхира. Камерина хьалха хIиттина кортош охкийна лаьтта кегийрхой муьлш бара хууш дац. Цера дийзира гуш-хезаш бехк ца биллар деха, шаьш социалан машанашкахь яздинарг бахьана долуш.\nМангалан-беттан 21-хь 1ADAT-а хаам баржийра Соьлжа-ГIалахь ницкъаллин структурийн белхахоша поликлиникан коьрта лор Сугаипова Тамила лачкъийна дIайигна хиларх лаьцна, нуьцкъала вакцинаци ярах адамаш кIелхьара даьхна йолу.\n1ADAT-а дийцарехь, дархойн дехаршца цо вакцина тухучу метта витаминаш а тухий, кехат луш хиллера вакцина йина аьлла. Полисхоша, лаьцна дIа а йигна, ницкъ а бина, йийцийтина хиллера цуьнга ша "вакцинаци" йинчу нехан цIераш. И нах, 1ADAT-а дийцарехь, схьа а карийна, царна баккъалла а йолу вакцина тоьхна хиллера. Оцу процедурех чекхваьллера 50 сов стаг.\nЛор лаьцна аьлла даьржинчул тIаьхьа ши де даьлча дIахецнера Сугаипова. Оццу хенахь хиира цуьнца цхьаьна полицино дIайигна хилар оццу поликлиникера кхин а 9 белхахо.\n1ADAT-н хьасто дийцарехь оцу зударшна а ницкъ бина хиллера. Иштта лачкъийна дIавигнера Гуьмсан кIоштан дарбан цIийнехь болх беш волу лор Хакалиев ИсмаьIил.\nМангалан-беттан 24-хь 1ADAT-а хаам бира нохчийн коьртачу гIалахь оьзда боцуш лелаш хьеший хиларх лаьцна видео яьккхинарш лачкъийна дIабигна хиларх лаьцна. Видео тIехь гуш бу Путинан проспектехь малар мелла Iуьллуш волу турист а, газонах туалетах санна пайда оьцуш йоллу зуда а.\nТовбеца-бутт чекхболуш тIепаза вайра видеоблогер Магомадов Аюб. КадыровгIара бехачу эвлан цIе хийцарх лаьцна ша яьккхинчу видеохь цо аьллера: "ХIокху эвлан цIе ю Ахмат-Юрт, ца хаьа 20 шо даьлча цуьнан цIе хIун хир ю" аьлла. Кхин а цо ша къасто воллу аьллера "Нохчийчоь Оьрсийчохь баккъалла а уггар кхерамазаллин регион ю я яц бохург".\nДукха хан ялале телеграм-каналехь видеоблогеран хаам гучубелира ша цхьаммо а лаьцна вацара, цхьана-шина дийнахь машанехь вацара ша аьлла. Марсхьокху-беттан 10-хь 1ADAT-н администраторша дIхьедира, и хаам Магомадовгануьцкъаша байтинера, ткъа блогер кадыровхойн карахь ву хIинца а аьлла. Амма тIаьхьо хиира, кехаташ дIа а даьхна, иза дIахецна хилар.\nКеманна тIера охьавуссуш лачкъор\n19 шо долу нохчо Мурадов Дауд лачкъийра Францера департацин рейсаца Москва кхаьчча. Ницкъ бича цо даре динера ша террорхошна гIо деш вара аьлла. Карарчу хенахь иза чувоьллина латтош ву Лефортовохь. Велла дIаваллалц набахтехь яккха хан тоха мегаш ю цунна.\nКуршлойн-эвлахь лачкъийна Айрбеков Мохьмад. ТIечIагIбина боцучу хаамца, цо реза воцуш къамел дина хилла лаккхарчу даржехь волчу цхьана кадыровхочух лаьцна. Юкъараллин жигархошна хетарехь, Айрбеков латтош ву Куршлойн-эвлан РОВД-хь.\nВагийна некъа йистехь\nМасийтта дийнахь лийхира гергарчара а, юьртахоша а Йоккхачу АтагIара хене ваьлла вахархо Мусаев Султан. Хууш ду Мангал-беттан 30-хь иза некъа йистехула эвлан кешнаш долчу агIор воьдуш гина хилар. Сарахь воккха стаг цIа ца веъча доьзало лаха волийра иза.\nДукха хан ялале цуьнан даьгна дакъа карийра. Iедалехьа болчу социалан машанашкахь яздора, и стаг некъах воьхна хиллера, вохвала цIе латийна а хиллера цо, амма ларамаза ша ваьгнера бохуш.\nАмма гергарчарна хетарехь, цунна тIе машен тоьхна хилла, ткъа дина зулам хьулдан цуьнан дакъа дагийна зуламхоша.\nМарсхьокху-бутт болалуш Соьлжа-ГIалахь лачкъийра меттигера вахархо Закараев Iусман. Иза хилира Iедалан белхахоша цуьнан мобилан телефон теллинчул тIаьхьа. Закараевна ницкъ бина хиллера, хаам бо жигархоша. о\nОцу кеппара лар йоцуш вайна полисхоша телефон теллинчул тIаьхаь Шелара Талхигов Iильман. Цуьнан кхоллам муха хилла хууш дац.\nТовбеца-беттан 25-хь лачкъийна 21 шо долу Мусаев Муслим. Мичахь ву иза хууш дац.\nМарсхьокху беттан 24-хь лар йоцуш вайна Ставрополера Нохчийчу вогIуш хилла Хьалха-МартантIера 3 стаг. Церан цIераш йоцург царах лаьцна кхин хууш хIумма а дац. Уьш бу 23 шо долу Жансаев Шапа а, Атуев Ислам а, Ислам а (фамили хууш яц). 1ADAT-хь болчу хаамца, уьш латтош бу Грозненски кIоштан УВД-н кертахь.\nЦхьа де хьалха нохчийн оппозицин блогера Халитов Хьасана хаам баржийра Нохчийчохь лаьцна хилар хькъехь шен да а, ваша а - 75 шо долу Халитов ГIани а, 46 шаре ваьлла Халитов Рамзан а. Цул сов, лачкъийна Москвахь веха цуьнан жимах волу ваша Халитов Хьусайн а.\nКавказ.Реалиин корреспонденто кехат яздинера Нохчийчьурчу МВД-н зорбан сервисе, адамаш лечкъорах а, кхел ца еш ницкъ барх а лаьцначу хаамашна комментари яхьара аьлла. Материал зорбане йолуш жоп даланза дара.


Мултимедиа, Дечкен-бутт 08, 2020\nКхаари-де 8 Дечкен-бутт 2020\nКеманчохь белларш, Сулейманин тезетахь хьешна нах, Нохчийчуьра кхерамаш\nКеманчохь белларш, Сулейманин тезетахь хьешна нах, Нохчийчуьра кхерамаш, "Путинан кемпеташ" (Керланаш кечдеш иллюстрацина пайдаоьцу Маршо Радион архивех а, официалан сайташкарчу материалех а).\nХIун дозу Оьрсийчоьнан ГIажарийчоьнца\nТегеран а, Москва а юкъахь тIом беш ю Шемахь. Уьйраш ю церан вовшашца энергертикехь а. Мехкдаьтта долу кегий меттигаш толлуш а, и сурсат доккхуш а гIо до ГIажарийчоьнна Оьрсийчоьно. Дикка хан ю «Газпромо» цигара газ шен тидаме эцна а.\n«ТIадам а мер бац!» Алкоголца къийсам – 70 шо\nСоветан Iедало даима а санна (1920-1980) латтабора маларшна дуьхьал къийсам. Амма кIезиг бохьура цо пайда. Къаьркъанца муха тIом латтийра пачхьалкхо гойту у плакаташа.