Туркойчоьнан президентна карикатура йина Шарли Эбдос. "Расизм" ю иза боху туркойн Iедалша\nФранцин а, Туркойчоьнан а президенташ: ЭрдогIан Реджеп а, Макрон Эммануэль а\nТуркойчоьнан президентна ЭрдогIан Реджепна йина карикатура шайн мужалта тIехь а йолуш, рогIера керла номер арахецна Францин Шарли Эбдо (Charlie Hebdo) журнало. Цу тIехь ах бедар тIехь йолуш, цхьана куьйгахь хинан банка а йолуш, вукху куьйгаца бусулба динехь духарца йолчу зудчун кучан юх айина ЭрдогIан ву гойтуш: "Эхь, Пайхамар!" аьллачу йозанца. "Вуьшта шен дахарехь Iаламат ловзарна тIера ву ЭрдогIан" аьлла, къастийна карикатуран чулацам.\n"Культуран расизм а, мостагIалла а даржон" гIортар ду аьлла, Туркойчоьнан Iедалхоша емалдина карикатура йиллар.\nФранцин президентан Макрон Эммануэлан "антибусулбан программин тIаьхье" ю аьлла карикатураш Туркойчоьнан президентан пресс-секретаро Алтун Фахреттина.\n"Расистийн, ксонофобин, исламофобин, антисемитан а тIехьехаро Туркойчоьнна провокаци йийр яц дуьхьал жоп далийта", - яздина цо твиттерехь.\nФранцерчу школан хьехархо Пати Самюэль вийначул тIаьхьа Парижан а, Хонкаран а юкъаметтигаш телхинчу юкъанна зорбане яьккхина Шарли Эбдос шайн карикатура.\n47 шо долу историн а, географин а хьехархо Пати Самюэл вийра карарчу беттан I6-чохь. Зулам дарна бехкево Москвахь вина, дуккха а хан хьалха доьзал Францино тIеэцна волу Анзоров IабдуллахI. Иза ша а вийна лоцучу муьрехь полисхоша.\nКарарчу беттан 23-чохь веллачу хьехархочунна хIоттийначу тезетан барамехь вистхуьлуш Францин президенто кризисан хьолехь ду исламан дин аьлла, дIа а хьедина, кхайкхамбира, Францин республикан мехаллаш радикалан исламах ларъян еза аьлла.\nМакронан дIахьедаро Гергарчу Малхбалера цхьа могIа пачхьалкхаш эргIад яхийтира. "Психикана дарба дар" хьийхира президентана Туркойчоьнан лидеро ЭрдогIан Реджепа.\nНохчийчоьнан муфтийс Межиев Салахьа "хьалхара террорхо" а, бусулбачийн мостагI а ву элира Францин президент.


Ламазан карахIаташ — Зори Ислама\n(Чаккхе. Юьхь еша 7-чу лоьмарехь)\n1.Ламазехь, корта берзош, дIасахьежар.\nАбу Давуда далийна хIара хьадис. Пайхамара (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира: «Ламазехь волчун юьхье хьаьжна хир ву Сийлахь АллахI, иза дIасахьажжалц. Иза ламазна тIехь дIасахьажахь, АллахI дIавоьрзур ву цунна тIера». Ламаз деш верг ша суждане воьдуш корта тухучу метте хьоьжуш хила веза.\nАнаса (Дела реза хуьлда цунна) дийцина:\n– Делан Элчано (Делера салм-маршалла хуьлда цунна) элира: «ХIай сан кIант, ламазна тIехь дIасахьежарх ларлолахь, баккъал а, ламазна тIехь дIасахьежар – хIаллакьхилар ду хьуна».\n(Тирмизис дийцина хьадис)\nКхоччуш пайда хилийтархьама, даладо вай тIаьхьадогIу хьадис а.\nАбу ХIурайрата (Дела реза хуьлда цунна) дийцина:\n-Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира: «Баккъал а, Делан лай ламаз дан дIахIоьттича, Лекхачу, Беркатечу АллахIан бIаьра дуьхьал хIоьттина хуьлу, ткъа иза дIасахьаьжча, Лекхачу, Беркатечу АллахIа цуьнга олу: «ХIай Адаман воI, хьаьнга хьоьжу хьо? Сол дикачуьнга хьоьжу хьо? ХIай Адаман воI, хьо хьайн ламазна тIехь волуш, хьо шега хьоьжучул а, Со дика ма ву хьуна».\n(Баззара дийцина хьадис)\nБилгалдаккха деза, ламазехь верг, мостагIчух ларлуш, дIаверза мегар ду. Иштта мегаш ду бIаьргашца дIахьажа.\n2. Стигала хьалахьажар.\nБухарис Анасера ду аьлла далийначу (Дела реза хуьлда цунна) хьадисехь ду хIара. Пайхамара (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) хаьттира: «Ламазехь стигала хьалахьоьжучех лаьцна хIун эр дара аша?» ТIаккха ша тIетуьйхира цо: «Дуьтийла цара и, шайн бIаьрса дан ца лаахь».\n3.Бедаран пхьуьйшаш хьалакерчор, месаш дIахьерчор.\nБухарис, Муслима далийна хIара хьадис. Пайхамара (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира: «Суна омра дина сужданехь 7 меженна тIевазваларца. Бедар хьалакарчаяр, месаш хьарчаяр дихкина суна».\n4. ЯахIума кийча йолуш, ламаз дехкар, кечдинчу шуьно ламазна йолу ойла херйийр ю аьлла хетахь.\nБухарис, Муслима далийна хIара хьадис. Пайхамара (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира: «Суьйренан кхача охьабиллина болуш, ламазан икъомат динехь, сих ца луш хIума яий, делаш ламаз».\n5. ХьаштагIан гIуллакхана гатвеллачохь ламаз дар.\nМуслима далийначу хьадисехь ду, Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира, аьлла: «Ламаз ма де, кийча охьайиллина яахIума елахь, я хьаштагIан гIуллакхана гатвеллехь».\n6. Наб тIегIоьртича ламаз дар.\nМуслима далийна хIара хьадис. Элчано (Делера салам-салават хуьлийла цунна) элира: «Ламазехь шаьш набаро хьовзадахь, наб дIаяллалц дIатовжа».\n7.Цхьайолчу меттигашкахь (луьйчучохь, некъаш, базарш, кешнаш, килсаш, нехаш дIакхуьйсу меттигаш йолчохь, эмкалш хи мала гуллучохь) ламаз дар.\nТирмизис далийна хIара хьадис. Пайхамара (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) дихкира нехаш дIакхуьйсучу меттигашкахь, хаспаш дойучохь, кешнашкахь, некъа тIехь, луьйчучу меттигашкахь, эмкалш хи мала гуллучохь ламаз дар».\nШафиIис аьлла: «Кешнашкахь ламаз дар карахIат хиларан бахьана, дIавоьллинарг тIех вазвина, цуьнан кошах маьждиг цадайтар, тIаьхьабогIучу нахана юкъа питана цадожийтар ду».\n8.Готта, дегIана тIелетта бедар юьйхина, ламаз дар.\nЛоьраша а ца магадо иштта бедар тIеюхар.\n9. Дуткъачу кIадех тегна бедар юьйхина, ламаз дар.\nИ чIагIдо, «МугIни», «МаджмуI» цIерш йолчу, ШафиIин мазхIабан жайнаша.\nКъаьсттина, зударшна ламазехь магош яц дегIан меженаш къастош долчу дуткъачу кIадех тегна бедарш (найлон, шифон…).\n10.Божарий болчу цIа чохь, масала, царна хьалха а хIоьттина, зудчо ламаз дар. Цуьнан бахьана ду, маьждигехь жамIатан ламазехь зударий божаршца цхьана могIаре ца хIуьттуьйтуш, тIаьхьарчу могIаре хIуьттуьйтуш хилар. Оцу тIе а доьгIна, гIолехь ду зудчо ша цIахь деш долу ламаз божаршна ша ца гучохь дар.\n11. ДIавуьжуш юхучу бедаршца ламаз дар.\nIабдуллахI ибн Iумарна гина хиллера цхьалхачу бедарахь стага ламаз деш. Цо хаьттина оцу стаге: «Шалха бедар яц хьан тIеюха?». «Ю», — аьлла, жоп деллера стага. «Цхьалха бедар юьйхина базара гIур варий хьо?» — хаьттина IабдуллахIа. Стага, ша гIур вацара, аьллера. «Далла хьалха, нахана хьалха хIуттучул а сов хазчу, тамехьчу суьртахь хIитта декхарийлахь ду вай», — элира IабдуллахIа.\n12.Iеламнаха магош дац, чекхсагуш, дегIан бос къаьсташ долчу духарца ламаз дар. (Хьовса «МаджмуI», «МугIни» жайнаш тIе). Iоврат хьулдеш, стоммачу кIаден бедар хила еза ламаз дечу стагана, зудчунна тIехь. Башхалла яц, Iаьржачохь, ша цхьаъ волуш, иза ламаз деш велахь, я сирлачохь, жамIатехь ламаз деш велахь. Далла гуш ву иза, муьлххачу меттехь велахь.\n13.Стага, йоца коч юьйхина, ламаз дар.\nТахана маьждигехь, йоца (модехь) коч юьйхина, жима стаг ламазехь хьала- охьа таьIачу хенахь, цуьнан гIодаюкъ гуш хуьлу. Гена дац, Iоврат гучудаьлла, ламаз доха а.\n14.Еха, лаьттах текхаш бедар юхар.\nIабдулла ибн Iамрера деанчу хьадисехь далийна, Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира, аьлла: «АллахI хьожур вац, кураллица лаьттах текхаш бедар юьйхинчу стага динчу ламазе».\nШафиIис аьлла, кураллина лаьттах текхаш бедар юхар хьарам ду, кураллина дацахь, карахIат ду.\n15.Ламазехь юьхь дIакъовлар, бедар тIекхоьллина ламаз дар.\nАбу Давуда, Тирмизис далийна и чIагIдеш хьадисаш.\n16.Хечин когаш я кучан пхьуьйшаш хьалакарчор.\nИбн Хузаймата далийна хIара хьадис. Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира: «Дала омра дина суна, сужданехь волуш ворхI меженна тIетовжар, месаш цахьерчор, бедарш хьалацакерчор».\n17.Ши белш иэхьар.\nБухарис далийна Абу ХIурайратан хьадис, Пайхамара (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира, аьлла: «Цхьана бедарца ламаз ма дойла аш, оцу бедаро цхьа белш хьулйина яцахь».\n18.Сурт гуш долчу цIа чохь я шена тIехь сурт долчу бедарца ламаз дар.\nМуслима далийна хIара хьадис. Пайхамара (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира: «Гучохь суьрташ долчу цIа чу малик догIур дац».\nБухарин «Сахьихь» жайнахь ду Анаса дийцина хьадис. Iайшатан цIа чохь суьрташ долу шаршу яра оьллина. Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира цуьнга: «И шена хьалхара дIаяккха, оцу тIерчу суьрташа ламазехь новкъарло йо суна».\n19.Можа басарйинчу бедарца ламаз дар.\n20.Стага, шен коьртахь хIума йоцуш, ламаз дар.\nЭлчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна), шен коьртахь хIума йоцуш, ламаз дина меттиг хааелла яц.\n2I.Сов тIех кечбина, къагийна, я лекхачу метте охьатесначу куза тIехь ламаз дар.\n22.Маьждиган цхьана меттехь даима ламазаш дар.\nIабдуррахьман ибн Шаблера деана хIара хьадис: «Элчано дихкира стага ламазна, эмкало меттиг харжар санна, даима цхьа меттиг харжар».\nИмамана мегаш ду, фарз ламазаш даима маьждиган цхьана меттехь дан.\n23.Нахана новкъарло еш, ламазан нийят чIогIа дар.\n24.Ламазан бисмилла, этхьиг, кхидолу азкараш (хьехораш), мотт ца хьебеш, дагахь дешар.\n25.РукуIе воьдуш, хьаланислуш, ши куьг хьала ца айбар карахIат лерина ШафиIис.\n26.Цхьана ракаIатехь «бисмилла» шозза я сов дешар.\nВицвелла, сов дешахь, ламазан чеккхенехь вицваларан сужуд дийр ду.\n27.БIаьргаш хьаббина ламаз дар.\nБIаьргаш биллича новкъарло хир елахь, бIаьргаш хьаббина дан мегар ду ламаз.\n28.Бахьана доцуш, меженаш меттахъхьеяр.\nМеженаш меттахъхьеяро Далла тIе ойла ца йохуьйту. Зубайрин кIантана IабдуллахIан (Дела реза хуьлда цаьршинна) белша тIе кхокха хиъна хиллера иза ламазехь волуш. Иштта, Далла тIе ойла яхийтина, меттах ца хьуьйш, ламаз лерина дан деза хIорамма а.\nЛамазан низам дохош, тIаьхье-хьалхе меженаш меттахъхьеяро ламаз дохадо.\n29.РукуIе (суждане) охьа а таьIна, АллахIу Акбар алар, рукуIера (сужданера) хьала а нисвелла, АллахIу Акбар алар.\nЭлчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна), ша рукуIе (суждане) воьдуш лаьтташ, АллахIу Акбар олуш хилла, сужданера корта хьалаойбуш лаьтташ, АллахIу Акбар олуш хилла. (Бухари).\n30. МахIдин дешначул тIаьхьа юьхьах куьйгаш хьакхар.\nАЮБ-Пайхамарх лаьцна (Делера салам хуьлда цунна) →


Екатеринбургехь кхел йолийна Хасаев Мовсарна тIехь – нохчо бехкево меттигера бизнесхо Арутюнов Ашот верна\n2011-чу шарахь дина зулам. Амма цул тIаьхьа ворхI шо даьлча лаьцна Хасаев, 2018-чу шеран Дечкен-баттахь. Нохчийчоь цецъяьлла ца Iа хиллачух – Хасаевгахьа пикеташ дIаяьхьина Москох а.\nСлавянех тера вогIу нохчо\nШен цIенна гергахь, коьртах герз тоьхна вийра Арутюнов Ашот 2011-чу шеран Стигалкъекъа-беттан 27-чу дийнахь. Полицино хIоттийначу васто бахарехь, "25-30 шо хир долуш, славянех тера вогIу, 165-170 сантиметр лекха, еха бедар йоьхна, бIаьргаш тIе бейсбол-куй теттина" стаг ву зулам динарг. БукътIехьара гина иза Аратюновца хиллачу цуьнан шина хадархочунна, амма ма-варра иза ган ца ларабелла уьш – сихха ведда, къайлаваьлла зуламхо.\nАдвокаташа Хасаевца ца догIу боху и сурт. Мовсар заьIапхо ву, цхьа ког бу вукхул боца. Вац иза вада таро йолуш, некъахьовзамехь чолакхвисина 1998-чу шарахь.\nБехкеван цхьа а стаг ца карош деха Iийна Iедал. Юхьанца йийцаяьккхира Екатеринбургехь вехачу нохчочун Юсупов Романан цIе. Иза вара талламна юкъаозийна, амма, Арутюнов верах долу тоьшаллаш ца карийра, Iадвитира. ХIан-хIа, ца хийцира дIа – бехкевира кхечу зуламна, гIалин администрацин куьйгалхочун гIовсо Контеев Виктора беллачу мехах меттигера бизнесхо Волков Андрей верна. Юсуповс тIеийцира бехк.\nПехийн цамгарх 2013-чу шарахь, шена кхел ечу юкъанна, велла Юсупов Роман.\nАрутюнов верах йолчу шеконах талламо мукъа ца витина Юсупов. Иза веллехь а, цуьнан телефон чохь карийначу зIено кхачийра низамхой Хасаев Мовсарна тIе. Аьлча а, Юсуповн телефон чохь сурт карийнера, иза нохчийн лаьмнашкахь Хасаевца жижиг кхорзуш Iаш.\nХасаев Мовсар чохь вуьтуш сацамбина кхелахоша\n2017-чу шарахь Iедало зен долийра, мила ву Юсуповца суьрта тIехь верг. Нохчийчу, иза вехачу Ведана баьхкина, Юсуповх лаьцна хеттарш шаьш дича, Екатеринбургерчу талламчаша мукъавитира Хасаев Мовсар. Амма кхин а ах шо даьлча, Устрада-гIала воьдучуьра лаьцна, БуьритIе дIавигира иза, цигарчу кхело изоляторе кхачийра.\nТалламчаш харц бу, алиби ю Хасаевн, тоьшаллалехь бу дуккха а веданхой, чIагIдо адвокаташа. Екатеринбургехь Арутюнов вуьйчу минотехь заьIапхо шен цIахь, Веданахь, гергара стаг дIавуллучу тезетахь вара, боху массара а.\nХалкъ Хасаевгахьа ду\nМоскох, Оьрсийчоьнан Талламан комитетан цIенна хьалха Хасаевгахьа пикеташ йира жигархоша. Цуьнан гергарчарна Москох гулам хIотто а магийра мэрино. Екатеринбурге Хасаевн хьокъехь дийцарш дIадахьа вахара Нохчийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министран гIовс Алаудинов Апти.\nНохчийн юкъархочо Саратова Хедас Хасаев Мовсаран агIо лоцуш къамел дира Екатеринбургерчу кхелехь - дукха хан йоццуш листа долийна цуьнан дов. "ГIалатбийла талламчаш юьхьанца дуьйна боьлла….Юрист хила ца оьцу, кхелехь лела харцо, гIурт кхето", яздина цо социалан машанашкахь.\nБакъоларъярхочо Саратовас ша Нохчийчохь Хасаевна гIоьнна акцеш хIитто дагахь ю, дийцира "Кавказ.Реалиига". "18 эзар стагах лаьтта кIошт (Веданан кIошт – редакцин билгалдаккхар) кийча ю Хасаевна орцахъяла. Дуьйцу зулам хиллачу сахьтехь иза Веданахь, гергара стаг дIавуллучохь, хилла. Полиграфах чекхваьлла, Хасаев шайна гарх лаьцна тоьшалла дан кийча ву тезетахь лаьттина ши эзар стаг лаххара а. Тезет, хууш ма-хиллара, деа дийне а долу", элира Саратовас.\nАрутюнов вуьйчу дийнахь Хасаев Екатеринбургехь хилла ала цхьа а документ дац талламчашкахь, иза цигахь хилла вац цкъа а, чIагIдо Саратовас. "Сила йолчу кIошто боху иза Веданарчу тезетахь вара, амма цхьа а вац бохучуьнга ладугIуш, нехан тоьшаллаш тIеоьцуш", цецъюьйлу бакъоларъярхо.\nЦо дагадоуьйту Хасаев Мовсар челакх хилар, цуьнан цхьа ког шолгIачул ялх сантиметр боца хилар, цу тIе Паркинсонан цамгар цуьнца хилар. "Шуна муха хета, даима а куьйгаш эгош волчу стаге генара хьажийна, тохалур дуй герз? Стаг вийна ялх шо даьлча, цхьана "бомжаша" (хIусам йоцчу мисканаша) тIе пIелг хьажийна аьлла, лаьцна иза. Ткъа 18 эзар стаг вехачу кIошто чIагIдийриг дац тергалдеш а. Масара а цхьабосса боху, Мовсар тезетахь вара. Делахь а, хезна цигахь аьлларг, амма ца хеза кхузахь оха бохург", элира Саратовас.


Уггаре а нуьцкъалниг - ГАУ «Издательский дом»\nБимурзель майра таллархо вара. Иза сих-сиха лаьмнашка талла воьдура. Цхьана дийнахь цо доккха хьех дийнера.\nЦIаьххьана стигал макх а елла, Iаьржачу мархано лаьмнаш шена юкъахьарчийра. Къекъа йолаеллачу стиглара стелахаьштиг а тоьхна, бIешеран боккха наж, эзар дакъа а дина, охьабожийра.\n– ХIай, нуьцкъала стелахаьштиг! – аьлла мохь белира кIентан. – Схьахетарехь, хIокху дуьнен тIехь цхьа а хIума дац хьол ницкъ болуш а, кхераме а. Айса дийна хIара хьех хьуна совгIатна ло-кх ас.\nСтелахаьштиг дистхилира Бимурзеле:\n– ХIан-хIа, адам, со массарал а нуьцкъала дац. ДIахьажа оцу лаьттачу къоьжачу Эльбрус-ломе. Эзарнаш шераш ду ас цунна тIе сайн хаьштигаш-пхерчий кхуьссу, ткъа иза ша ма-латтара лаьтташ бу хIинца а.\nТIаккха къоьжачу Эльбрусана тIевахара Бимурзель.\n– ХIай, къоьжа Эльбрус! Хьо бу-кх хIокху дуьнен тIехь уггаре а нуьцкъала. ДIаэцахьа соьгара совгIатна ас дийна хIара хьех!\n– ХIан-хIа, Бимурзель, схьа ца оьцу ас хьоьгара хьех. Хи ду сол а нуьцкъала. ДIахьажахьа, цо суна тIехь диначуьнга. Даккхий Iаннаш дохуш, аьхкина, лазийна сан агIонаш. Сан дагна тIекхаччалц ю хино суна йина чевнаш.\nТIаккха яккхий Iинан Iовраш хьийзочу хина тIе вахара Бимурзель.\n– ХIай, нуьцкъала лаьмнийн хи! ХIокху дуьнен тIехь хьо уггаре а нуьцкъала ду. СовгIатна хIара ас дийна хьех дIаэцахьа соьгара.\n– ХIан-хIа, Бимурзель, – жоп делира хино. – Со мархано кхоьллина ду. Шена луъучохь, сан хи охьакхосса ницкъ болуш ю иза.\nУггаре а лекхачу лам тIе хьалавелира тIаккха Бимурзель:\n– ХIай, ницкъ болу марха! Хьуна юккъера схьаюьйлу стелахаьштиган цIерш, хьох схьадолу массо а хIума дIахьулдан ницкъ болу хи. Хьо ю-кха дуьненахь массо а хIуманал нуьцкъала. ДIаэцахьа соьгара сагIина ас дийна хьех!\n– ХIан-хIа, Бимурзель! – аьлла, йистхилира марха. – Сан паччахь – мох бу. Шен лаам болччу метте дIахьо цо со, ядайой. Дена жима бер санна, цунна массо а хIуманна тIехь муьтIахь хуьлу со.\nТIаккха, йоккхачу тогIи чу а воьссина, Бимурзела махе хаьттира:\n– ХIай мох! Хьо буй кху дуьнен тIехь уггаре а нуьцкъала? Ахь кегдо уггаре а даккхий дитташ, массо а хIуманна тIехь хьуна муьтIахь ю йочанан мархаш. ДIаэцахьа соьгара совгIатна ас дийна хьех!\n– ХIан-хIа, Бимурзель, – жоп делира махо. – Со бац дуьнен тIехь массарал а нуьцкъала. ДIахьажахьа, со мел чIогIа хьекхарх, мел чIогIа суна кагъян лаарх, и дIо сийна буц каг ца ло-кха соьга. Хетарехь, иза ю массарал а нуьцкъала.\nБимурзель, лаьтта кхаччалц охьа а таьIна, вистхилира баце:\n– ХIай, хаза яьлла сийна буц! Хьо массо а хIуманал ницкъ болуш ю, ма боху, кху дуьнен тIехь. Иза иштта делахь, дIаэцахьа соьгара совгIатна ас дийна хIара доккха хьех!\n– ХIай, Бимурзель, иштта ницкъ болуш со хилча, ас йоуьйтур ярий со уьстагIашка я хьошуьйтур ярий цаьрга шайн бергашца?\nУьстагIашна тIевахара тIаккха Бимурзель.\n– ХIай, уьстагIий! Шу ду-техьа хIокху дуьнен тIехь уггаре а нуьцкъала? Шуна дIадала деза-техьа ас х1ара айса дийна доккха хьех?\n– ХIан-хIа, Бимурзель, – аьлла, дистхилира уьстагIий. – Тхол ницкъ болуш ву хаспашдийриг. Муьлххачу а хенахь тхуна урс хьокху цо.\nОьгIазвахара тIаккха Бимурзель. Хаспаш дечунна тIе а вахана, цо хаьттира:\n– ХIай, хаспаш дийриг! ХIокху дуьнен тIехь цхьа а вац-те хьол нуьцкъала? ХIара айса дийна хьех хьуна дIадала деза те ас?\n– Ахь хIун дуьйцу, Бимурзель?! Кегий дехкий а ду сол ницкъ болуш. Цара дакъазаваьккхина, массо а хIуманах ваьккхина, царна хIун дийр ду ца хууш, Iаш ву со.\nЦецваьлла, Бимурзель дехкий долчу вахара.\n– ХIай, кегий дехкий! Шу ду, ма боху, дуьнен тIехь уггаре а нуьцкъала. ХIара ас дийна хьех шуна дIадала дезар ду-те сан?\n– Мичара, Бимурзель! – аьлла дистхилира цуьнга дехкий. – Тхол нуьцкъала даккхий мекхаш, ира мIараш йолу цициг ма ду. Цунах кхоьруш, массо а Iуьрга дIалевчкъина Iаш ду тхо.\nДоккха са а даьккхина, корта а ластийна, цициг лаха вахара Бимурзель.\n– ХIай, даккхий мекхаш, ира мIараш йолу цициг! Хьо ду боху дуьнен тIехь уггаре а нуьцкъала. ХIара ас дийна хьех хьуна дIало-кх ас.\n– ХIаъ! Со, цициг, ду-кх хIокху доккхачу дуьнен тIехь массарал а нуьцкъала. Со цхьаннах а кхоьруш дац. ДIакхосса кечбина, озийна пха санна бу сан букъан чIу. Вагош йолу цIе санна догуш бIаьргаш а, ира арсаш санна мIараш а ю сан. Ткъа цергаш аьчкал чIогIа а, ирачу арсел ира а ю. Схьада, охьадилла суна хьалха ахь дийна хьех.\nЭццахь чIогIа оьгIазвахара Бимурзель. Ша хесто доладелла цициг, вортанна тIера схьа а лаьцна, кхоьссина дIадахийтира цо. Ша дийна хьех, шен цIа а даьхьна, ша диира Бимурзела.\nГочдинарг – Магомаева Марем\nСтела1ад №2. 2021\nМарета ТАМБИЕВА. «Мир нам дан для радости…»


Къилбаседа ХIирийчуьрчу гуламо Iедал дита боху республикан куьйгалхошка\nЧельдиев Вадимехьа хIоьттина гулам\nСанкци йоцу гулам бу БуьритIехь дIабоьдуш. ХIирийчуьрчу протестхоша декхаре бо мехкан куьйгалхой карара Iедал охьадилла. Маршонан майда дIакъевлина меттигерчу полицин а, Росгвардин а ницкъашца, хаам бо "Кавказ.Реалиин" корреспондента.\n700 гергга стаг гулвелла гIали юкъа боьдучу новкъахь. Медицинан масканаш а йоьхкина, хьал юьстахара тергалдийраш а бу дукха.\n"Битаров, дарж дита!" маьхьарий детта гуламе баьхкинчара. Цара декхарево иза парламент дIасахеца а, шегара дарж охьадилла а.\nМеттигерчу полицин лерринчу декъо масийтта гуламхо лаьцна, амма протестхойн аьтто баьлла Iедалан а, парламентан а цIеношна герга кхача. Шайна дуьхьал вола, боху цара Къилбаседа ХIирийчоьнан куьйгалхочуьнга Битаров Вячеславе.\nХьалхо республикера бахархой «маьршачу гуламе» кхайкхира меттигерчу операн артиста, юкъараллин протестан жигархочо Чельдиев Вадима. Экстремизмна дуьхьалоечу центран белхахоша лецира хIетахь Чельдиев. Цунна бехкедо коронавирусах лаьцна харцдерг даржор а, полисхочунна тIелатар а.


Наьха могашал лораеш — Сердало\nНаьсарен керттерча рузбан маьждиге пIаьраска дийнахьа рузба де баьхкача наха юкъе дегIа могашал дика йоацаш а, массаза дегIаца дахаш дола лазараш дараш бий хьажа а, флюрографи яккха а лаьрхIа дIахьош шеръяь акци яр ГIалгIайчен поликлинике чуйоагIаш йолча «Здоровье» яхача медицински юкъарчено.\n«ХIара шера апрель бетта 7 дийнахьа дерригачадунен тIа дездеш долча могашла ден хетаяь акци я оаха тахан укхаза дIахьош яр. Ерригача Россе санна, ГIалгIай Мехка а хIара шера дIахьош я из акци, мехка бахархошта юкъе могашал йоацаш бола нах малагIаш ба ха а, шоай могашала нах сагота хила безалга царна дагадохийта а. Къаьстта пIаьраска дийнахьа маьждига хьалхашка оаха ер акци яр бахьан да, укхаза Далла гIулакха де баьхка дукха нах хилар бахьан долаш», — йоах Мехка поликлинике чуйоагIаш йолча «Здоровье» яхача медицински юкъарчен терапевта Бузуртанаькъан Заремас.\nКъаьстта укх маьждиге Наьсарен бахархоел совгIа мехкарча дукхача юрташкара баьхке нах хул. Цудухьа наха шоашка лораш хьажийтарал совгIа, цар дIахо болча нахага а лорашка дахе чакхдайле хьажийта шоашта аьнна хоам бергба. Укхаза хьадена чархаш тIа латта доккха ши цIа хIана дац ала машенаш яр, берригача лорий дарбан кхоачам шийна чу а болаш. Укхаза наьха аьттув бар дега, жимарашта ЭКГ, УЗИ яккхийта, пехкашта флюрографи яккхийта, иштта кхы дIахо йолча шоай дегIа маьженашка хьажийта а. Сага хила йиш йолаш мел долча лазарий бух тохкаргбола лораш бар укхаза хьабоалабаь.\n«Сага дегIацара температура, цун давлени юсташ, дего, пехкаша, жамараша болх мишта бу хьожаш, дIахо сагот деш долча хIаман бахьан тохкаш терапевт а, кардиолог а, невролог а ба тха укхаза къахьегаш. Болчарна юкъера дикагIбола говзанчаш ба нахага хьажа баьхкараш», — аьнна дувц дIахо терапевта.\nАкце дакъа лоацаш, лораш шоашка хьожийташ болча наха юкъе могаш боацаш а, шоашта лазар дий ца ховш а нах бар. Цу хьаькъе дувц дIахо Заремас: « ХIанз дIа цхьа воккха саг ва, тIехьарча хана корта лазбувл ший аьнна, Iохайна, оаха давлени хьайистача 220 я цун. Из ший лакха йий ца ховш лийнав воккха саг, корт а цудухьа лаз цунна. ХIанз цун лазара бух а тахка, дIахо ваха везача лорашта из тIахьожавергва оаха», — йоах ший балхах кайоаллача терапевта Бузуртанаькъан Заремас.\nЕр акци дIахьош я Мехка поликлиника «Здоровье» яхача мидицински юкъарчено «Республиканский центр медицинской профилактики» яхача юкъарченца цхьана. Цул совгIа укхаза дакъа лоацаш волонтераш бар, ВУЗашкарча а, СУЗашкарча а медицински факультетай дешархоех латташ.\nМаьждиге баьхкача нахага хила тарлуш долча лазарех мишта лоравала веза хоам беш, дуача хIамангахьа лораде дезар фуд, нагахьа ца моге эггара хьалха сага де дезар фуд хьалха доаккхаш яздаь шоашкахьа дарбан хоам болаш памяткаш дар волонтераша наха дIа-хьа декъаш.\n← К сведению заинтересованных лиц!\nНах сов дукха хилар да из, е автобуса кхоачам кIезига хилар да? Тохкаргда вай дIахо →


ХIинжа-ГIалахь полицино йохийна Навальный къобалвеш хIоттийна пикет\nХIинжа-ГIалин центрехь, цхьацца стаг пикете а хIуттуш, оппозиционер Навальный Алексей лацарна а, политикан тутмакхаш набахтехь кхабарна а дуьхьалболчу наха, жигархо Исаев Къедар коьртехь а волуш гIаттийна акци йохийна полицино, хаам бо "Юг. МБХ медиа" ресурсо.\n"Маршо Навальныйна/#маршо тутмакхашна" йоза тIехь долу плакат а карахь Исаев дIахьоьттина ткъеха минот яьлча еъначу полицино дIавигина иза.\nПолицин декъехь хеттарш деш, кхерамаш туьйчуш кхаьбна политикан жигархо. Цо ша дуьйцу хилларг: "Веа стага левира со, хIора а гIертара Навальный мел кхераме, зуламе стаг ву суна хаийта. Хоьттура, хьал ло суна акцешка леларг ахча. Ас суо сайн лаамехь араваьлла бахар кхачаме дацара царна", — дийцина деа сахьтехь полицехь хан текхначу Исаевс.\nХьалхо хаам баьржира Краснодарехь лаххара а 4 цхьалха пикет хIоттийна Германера цIавеана, Шереметьево аэропортехь кеманара охьавоьссина оппозиционер Навальный Алексей лацар цатайначу наха, аьлла.\nКоррупцица къийсам латторан Фондо кху муьрехь арахецна президентан Путин Владимиран "Геленджикерчу гIопах" лаьцна хIоттийна видеоматериал. Таллам баржийна Химки гIалахь Навальный Алексейна изоляторехь яккха 30 де хан кхайкхийначу шолгIачу дийнахь.


Охан-бутт 10, 2021\nФранцино Оьрсийчу депорт йинчул тIаьхьа, къайлахчу сервисийн белхахоша Москварчу "Шереметьево" аэропортехь латтийна Гадаев Мохьмад маьрша ву аьлла, хаам бина "Къизаллашна дуьхьало латторан Комитетан" куьйгалхочо Каляпин Игоря.\n"Кхелан сацам бохош, бакъо йоцуш тахана Францино шайн пачхьалкхера араваьккхина Гадаев Мохьмад, ФСБ-н белхахоша 12 сахьтехь лаьцна латтийначул тIаьхьа дIа хецна. Стенна латтош ву иза, мича буха тIехь бертаза сецаво аьлла, хаьттича, оцу 12 сахьтехь дозанхойн контролан белхахошкара жоп дацара", - яздина Каляпина шен фейсбукерчу пена тIехь.\nМосква кхаьчча Шереметьево аэропортан депортацин секторехь латтийра Гадаев, доьзале вистхила бакъо а ца луш. "Новая газето" яздарехь, Оьрсийчохь кема охьадоьсичхьана, цунна юург елла а ца хиллера.\nГадаевс дийцина журналисташка, масех сахьтехь шега хеттарш дарх кеп-кепарчу ницкъаллийн структурийн белхахоша, Оьрсийчуьра дIавахаран а, Францино депорт яран а бахьанаш хоьттура цара аьлла.\nФСБ-н дозанхойн урхаллао дIахьедина Гадаевга, "шайн бина барт бу, иза вехачу Нохчийчу дIахьажон" аьлла, яздина ду публикацехь.\n"Новая газето" чIагIдарца, хIинццалц схьа толлучу, нохчийн полисхошна дуьхьал айдинчу бехктакхаман гIуллакхехь, теш ву Гадаев Мохьмад, цуьнан дахарна кхерам бу.\nМаршо Радионо яздира пIераскан дийнахь, Францера Оьрсийчу дIахьажийна Нохчийчуьра мухIажар Гадаев Мохьмад аьлла. Ша депортацин лагерера кемана хаон масех сахьт дуьсуш, протест кхайкхош, шен гай цистира цо.\nIуьйранна нохчийн тоба яханера Гадаев лаьцна латточу депортацин лагерь лаьттаче, цара доьхура пачхьалкхе цунна депорт цаяр, амма гулбеллачарна, пандемин карантинан хьелаш талхорна гIуданаш диттира.\nКIира хьалха Германино цIахьажийна Мамуев Нурмохьмад вайна Нохчийчохь\n2010-чу шарахь Оьрсийчуьра дIавахара Гадаев. Нохчийчохь лачкъийна вигина иза, ницкъаллин структуран декъа тIехь латтийра. ТIаьхьо аьтто белира цуьнан набахтера аравала а, пачхьалхкера дIаваха а. Францехь 11 шо даьккхина Гадаевс.\nГадаев Мохьмад "Барт Маршо" боламан урхаллин а, "Европерчу нохчийн ассоциацин" а декъашхо ву. Францойн хьехархо Пати Самюэль вийча полицино алссам тергоне эцначу нохчийн деаспорех хилар дара 2020-чу шеран ГIадужу-баттахь иза лацар.\nЦул тIаьхьа Гадаев депортацин лагере хьажийра. Цунна коронавирус кхетарца доьзна сацийра цуьнан депортацех йолу процесс. ТIаьхьо хиллачу кхело юхаяьккхира депортаци: адвокат Тулуз Арнос тоьшаллаш далийра Гадаев Оьрсийчохь набахтехь хьийзийна хиларх а, кхечу наханна тIехь доцург кхолла декхаревеш таIзарна бухахь валлийна хиларх а.


Наьна мотт хар – доккха совгIат -\nНаьна мотт хар – доккха совгIат\nТахан айса ювцача хьехархочох дола дувцар гаьнаро дIадоладе безам ба са. Нохч-ГIалгIай республика ехачул тIехьагIа, Наьсаре цIавена, цхьан хана айса болх баьча юрта балха вахар со. Сурхо тIарча ийс шера лаьрхIача школе гIалгIай мотт, литература хьеха се дIаволавеннача 1998-ча шера дешара районни отделе чуотта, методисташца вIашагIкхета, хьехархочоа гIонна лаьрхIа царга фуд хьажа Наьсаре ваха вийзар. Сона ховра районе, моцагIа денз къахьегаш, шоай болх дика бовзаш, йоккха поалхам йолаш, нах болга. Массане хеставеш вар цу хана Медов Жабраила Йоакъап, цхьан хана школе болх баь, хIанз пенсе ваха цIагIа вар Кодзоев Аюпа Iийса, кхыбараш. ТIехьа тIакхийна къонагIбараш дика бовзацар сона, тIеххьара пхийтта шу Шолжа-ГIалий тIа даккхарах. Дешара отдела методист йолча Л. Ведзижевайга хаьттар аз:\n-Наьна мотт хьехара керда наькъаш, пайда эца мегаргболаш хIама дий шуга?\n-Ер ма бий аьнна кепа теха арабаьнна болх бац, бакъда района методически цхьанкхетаро могаяь Султыгова Заремай урока планаш-м я тхога, – аьнна, истола чура хьаийцар цо, маха белла чIоагIъяь каьхата массехк оагIув. Хьакховдайир сога. Царга хьожаш ваггIаше, хаттараш дора аз района методистага:\n-Къаьна хьехархо я ер?\n-Яц, даьра, из-м къаьна, дукха ха яц из болх бе дIайолаенна-м, – елаелар района методист.\n-Мичара я ер, малагIча школе болх беш я?\n-Из Яндаре кхийна, цига школа яьккха, университет яьккхачул тIехьагIа юрта Iийна, къахьегаш хьайоагIа.\n-Урока планаш дIа а йихьа, дикка йийша а йийша, пайданедар хьа а ийца, юхая мегаргйий аз? – хаьттар аз Ведзижевайга.\n-Мегаргья, дукха гоаергьеце. Кхыбола хьехархой а ух тхо долча, гIо-новкъостал дехаш.\nПаргIатта Iо а хайна, дийшар аз, мишта хьех къонача хьехархочо берашта гIалгIай мотт. Цхьа-ши даьлча, планаш дIа а йихьа юха дIаелар. Иштта хайра сона эггара хьалха Яндарерча школе болх беш Султыгов Нурдина Зарема йолга. Дукха ца говш, из ше а яйзар, тайп-тайпара курсаш, семинараш, вIашагIкхетараш долча ена. Цунца цкъа къамаьл дича хайра сона, из саг берашца болх бе аьнна кхелла хилар а, школе из цаховш нийсъеннайоацилга а. Наха тIера йолча, царца бувца мотт ховча сага къамаьл дар цунгара хьадоагIаш хиннар. Дезалургдолча тайпара, ладувгIаргдолча тайпара хулар цо оала хIара дош. Сона бовзача къаман мотт хьехача хьехархошта IотIакхийтар цхьаькха цхьа саг – из яр Султыгова Зарема. ДIахо дIайодача хана, сона каст-каста нийслора цун тайпан цIи школе Iомадеча книжкаш тIа, бе-беча наьна меттах йолча района а республикан а комиссешта юкъе, кхыйолча моттигашка. Цхьан шера арадаьнна 8-ча классан лаьрхIа дола литературан хрестомати корректор санна дийшар Нурдина Зарема я аьнна яздаьдар книжка тIеххьарча оагIон тIа. Из санна бола болх цунна тIабиллабале, цох тешаш, бIубенна ба къаман дешара кулгалдеш бола а дешара книжкаш кийчдеш, арадаохаш бола а нах. Корректор дукха лоархIаме воацаш санна хеташ хул цхьабола нах, бакъда уж гIалатбувл. Цкъа-дале, дика корректор\nлаха вала санна хала да. Дикача корректора бийша болх гIалат доацаш хул. Ялх-ворхI шера яхар мо Нохч-ГIалгIай книжни издательстве корректора болх баьб аз. Са декхар дар редактора хьа ца лоацаш диса гIалаташ тоадар, массе тайпарча гIалатех (орфографеца, грамматикаца дувзаденнарех, сецара хьаракашца даьрех, маIанца нийсденнарех) йоазош IоцIендар. Иштта болх бар Заремас дувцача книжка тIа баьр а. Цхьайолча хана гIорбаьннача йоазонхой дувцарашка, повесташка, романашка нийслу вIалла хьона дагадоаца гIалаташ. Из дувзаденна хила мег, уж йоазош даь дукха ха хиларца, цу хана сецара хьаракаш кхыча тайпара увттадеш хинна хила тарлу, цхьадола дешаш кхыча беса яздеш хиннадац оалилга а дац. Мичча беса дале а, гIалаташ хул царна юкъе. Уж тоадеча балха тIа кIеззига майрал а еза, хIана аьлча цхьабараш бухьаш хилац вай классикий йоазошца нийслу гIалаташ тоаде. ГIалаташ хила тарлу моллагIча воккхача йоазонхочун кхолламе, хIана аьлча гIалгIай грамматика Iомадеш баьгIабац къаьнагIболча йоазонхоех цхьабараш. Цхьан гIорваьннача поэта стихотворени ешаш, ткъаь шиъ гIалат корадир сона. Поэташа фу ду аьлча, ритм хилийтар духьа дешаш вIалла лоацде йиш йоацача тайпара лоацду, е рифма яр духьа тIехьара мукъа е мукъаза оаз тIаетт из хила йиш йоацача моттиге. ГIалаташ да-кх уж а, хьаннагIчо фуннагIа дувце а. Мотт, йоазув цIена, нийса хила деза. ХIаьта корректораш гIалаташка хьожаш бола, метта дарба деш бола санитараш ба. Цу тайпара санитарка хила йийзай Нурдина Заремай а. Цо дийшача, гIалатех тоадаьча йоазошта юкъе да Беков Тембота, Осмиев Хьамзата, Базоркин Идриса, Ведзижев Ахьмада, Чахкиев СаIида, Боков Ахьмада, иштта кхы дуккхачар йоазош. Цхьайолча хана хьона вIалла дагадоацаш дола хIама нийслу цар тIа. Сона нийсденнадар цхьан йоазонхочо «часовой» аьнна яздаь дош. Ха тIа латта саг ала мегаций цох? Вокх йоазонхочо «носилкаш» яздаьдар, гIалгIай метта лорийчарех а гIишлонхойчарех а болчакх оал. Цхьаькхане «мундир» яздаьдар. Укхаза дагадох сона сайна школе нийсденна, цу дешаца дувзаденна сакъердаме хIама. ЗIамагIдолча берашта ховш хилац «мундир» яхар фу яхилга да. Из дош наьна меттала даккха дезаш, дашха дезаш хулш.\nЦхьан дийнахьа из дош юкъедола дувцар дешаш доахкар тхо. Цунна IотIа ма кхаьччинге бераш совцадир аз:\n-Бераш, мишта кхетаду оаш «мундир» яха дош, фу яхилга да из? – цхьадолча берашта юкъегIолла белам бедар, аз кхетадир царна фу меттад, фу дагадехад. –Шо дела дезаш хIама-м дац укхаза, хьан дергдар цун маIан, – аьлар аз цIаькха. Саг йистхиланзар. Классе из фуд ховш саг вацар. – Ой, из цаховш да шо? ЛадувгIал, – юххе ягIача йиIига пIелг тIа а хьекха, аьлар аз, – «Зарема сидит в мундире», хIанз гIалгIай меттала даккхал из.\nЮкъерча мугIар тIа вагIача цхьан кIаьнка кулг айдир халла.\n-Хьаалал гIалгIай меттала, фуд из? – дош делар аз цунна.\n-Зарема окопа чу ягIа, – аьлар кIаьнка. Класс, елаш, соца ца луш, дикка ха яьккхар аз.\n-А, Iа харцахьа дир таржам. Мичай из Iа ювцаш йола окоп, сона-м мича гу из вай классе? – аьлар аз. – Мундир тIадувха барзкъа да, масала, костюм. ЧIораш тIехьа кхехкаяьча коартолах а оал «картошка в мундире», – дIахо дIадийшар оаха дувцар.\nЦох тара цхьаькха масал нийсденнадар сона гIалгIай метта урока тIа. Упражнени еш доахкаш, цу юкъе дар «агроном» яха дош.\n-Агроном малав, хьанах оал из? – хаьттар аз. Юха а тхьовра мо мара из фуд ховш дешархо хиланзар. Дикка ха яьнначул тIехьагIа, цхьан кIаьнка кулг айдир.\n-Алал, малав агроном?\n-ХIамаш лечкъаю саг ва-кх, – аьлар дешархочо. Цо даь гIалат тоаде дезаш хилар, из лаьтта дIа мишта де деза, дIадийначоа эша хьалаш малагIаш да хожаш вола саг волга дIахайташ.\nИз деррига аз сенна дувц аьлча, корректор декхарийла ва, уж тайпара хIамаш юкъе ца дуташ, берашта ховргдоаца дешаш редакторгара дашхар дехаш, къахьега. Иштта болх баьб аьнна хет сона Заремас а, ше корректор йолаш дийшача книжка тIа.\nВай мехка хIара шера тайп-тайпарча Iилмаех йола муниципальни а региональни а олимпиадаш хул, цу даькъе гIалгIай меттах, литературах яраш шоашца а йолаш. Муниципальни олимпиадан жюрена юкъе хиннад сои Заремаи дуккхача шерашка. Укхаза из дикагIа зе, нийсхо йолаш йолга, харцо ювцаргйолаш йоацилга гучадийннад сона дуккхаза. Классашка бераш, чу а дига, Iоховшадича, царна тIадуллаш дола декхар дIа- довзийте, цхьаккха озабезам цхьаннегахьа ца беш, дIахьора цо болх, цу чу ший юртара Яндарера бераш дагIе а. Беррига хьехархой хилац иштта, цу тайпара моттиг нийсъелча. Ше-шийна бовзараш котбаха гIерташ а моттигаш нийслу. Бакъда цу тайпара оамал Заремас къоабалъеш а хьатIаэцаш а яц. ДукхагIа ховр ва котвала везар. Деррига бераш, балхаш хьаденна, арадаьлча; уж шоллагIча дийнахьа деша бокъо лу жюрена, амма Султыгова санна болча хьехархоша из гIулакх, мекъал ца гойташ, цу сахьате Iо а хайше, цу дийннахье а чакхдоаккхар. Сарале ховш хулар котваьннар малагIа ва, ийшар малагIа ва. Цо дийшача, баллаш увттаяьча балхашка а хьежа вийзав са, сай дешархой олимпиаде дакъа лоацаш болча хана. Цхьаккха а даккха гIалат доацаш, нийса даь хулар цо мел даь хIама, велавенна, цунна баркал аьнна, дIавахар мара хIама дисацар. Иштта, массадола хIама бакъахьа леладеш, я Яндарера хьехархо.\nМассехк шу хьалха 6-7-ча, 8-9-ча классашка Iомадеш дола наьна меттах дола книжкаш дар, юхаарадаха кийчдеш. Уж, тоадеш, дийшадар Iилма-тохкама института, хьехархой говзал лакхъяра института болхлоша, правителствос вIашагIъеллача наьна меттах йолча комиссе, республикерча дикагIболча хьехархоша. Юххера, арадахале царга цIаькха хьажа аьнна министерствос дIавийхар виъ саг: Чумакова Цаэш (Илдарха-ГIала), Султыгова Зарема (Яндаре), Чапанова Анжела (Ачалкхе), со (СурхотIе). Ши кIира совгIа ха яьккхар оаха министерстверча цхьан кабинете из болх беш. Тха йиш яцар тхоай безам болчча тайпара хIама хувца, тхона хьалхашка лаьтта декхар дар, лакхе хьоахабаьча наха цар тIа даь тоадараш нийса даьд е харцахьа даьд хьажар. Дукха къахьийгар оаха, уж книжкаш тоахкаш. Цу хана дуккха гIалаташ дола, тоаде дезаш дола хIама лехар тайп-тайпарча метта доакъошта юкъера Султыгова Заремас. Цо хьалха а доахаш, цхьадараш книжканна юкъе а дихьар. Уж дувзаденна дар упражненеш, параграфаш, орфографи тоаярца, кхыдарашца. Цу хана юха а юха а хьагойтар хьехархочо, ше хьехаш дола Iилма дика ховш а хьехаш а саг хилар. Цхьана болх беш цунца яьккха ха, сона а кхыча хьехархошта пайдане хургья аьнна хет сона, школе къа мел хьегача заман чухь. Цига дика болх барах Заремайна а вокх кхалнаха а елар хьалхарча категорех бола хьехархой яха цIи. Цу моттиго а тешал ду, шоашта тIабилла болх цар толамца чакхбаьккха хилара.\nСултыгова Зарема яьй 1966-ча шера Яндаре баьхача Аьсамарзий Нурдинеи Угурчиев Жабраила Радимханеи дезале. Пхи йоIи цхьа воIи долча дезале кхоалагIа яр хургйола хьехархо. Цун да Нурдин фу саг хиннав ха йиш я, цо хержа хиннача балха говзалах. Ше къахьегаш мел йоаккха ха, Илдарха-ГIалий тIарча цIераш йоаеча наьха мугIарашка волаш, яьккхай цо. Денал, майрал, тIах аьнна хилар, низ, наха гIо де ловш хилар яхараш санна йола оамалаш езаш гIулакх хиннад цо шийна караийцар. Хетаргахьа, ше болх баьча дуккхача шерашка мехкахошта цкъа гIо даь Iийна хургвац Нурдин, боахамаш, доакъар, коа-карта лелаю хIамаш йоагача заман чухь. Дийнахьа-бийсан фе хила везаш, даим сома хила везаш, къахьегам хиннаб цунбар. ХIаьта Жабраила Радимхан дукхагIа дезал кхебеш, уж Iалашбеш, цIагIа къахьегаш хиннай. Цох цIагIа яьгIай оалалуц сона, хIана аьлча пхе берага хьажар а, цIенче лелаяр а, сискал кийчъяр а, дезалхой дувхачунца цIена лелабар а – из балхашта юкъе а халагIбола болх ба аьнна хеталу.\n1983-ча шера №2 йола Яндарера юкъера школа чакхъяьккхачул тIехьагIа, цох лор е хьехархо хилча бакъахьа хеташ хул да. Заремас хорж хьехархочун говзал. ГIалгIай мотт цунна хьийхар яр Бакаева Елизавета. Школе дешаш цхьатарра дика ховра цунна эрсий мотт, литература; гIалгIай мотт, литература. Цудухьа из деша йода Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен университета филологически факультета къаман отделене. «Мишта дешар Iа?» – яха хаттар аз цунна хьалхашка вIалла отта а данзар, хIана аьлча сона ховра цо дика мара дийша хургдоацилга, цул совгIа, хIара дийнахьа деша дIа а ухаш, яьккхар цо университет. 1988 шера ше дийшача №3 йолча школе, цу хана ООШ оалар цох, балха ера йоI. Зарема цига дIайовзийта езаш яцар, из а цар дезал а бовзаш, дика тешал тIехьа долаш бар юртарча наха юкъе. Юххьанца 9-ча классашка эрсий мотт, литература хьеха оттаю из. Дизза ткъаь цаI шу мара даланза йолча цунна хала дар кагий нах, мехкарий ба ала мегаргдолча дешархошта хьеха. Царна юкъе хала бераш а нийслора, цаI е шиъ цу тайпара бер доацаш, хила йиш мичай класс. Цар шоаш а дешац, вокхарга а дешийтац, хьехархочунга болх а байтац. ШайтIан мукъагIа дахе лелаш хул-кха цу тайпара кхетам, лелам бола бераш. Къаьна хьехархо вар са, зIамига волаш гIалгIай хьехаш, Гайтукиев Мухьмада Хьусен яхаш. Боков Ахьмада халкъа театре болх а беш, школе зIамагIйолча классашка наьна мотт а хьехаш, вар из воккха саг. Цу тайпара харцахьа лелача берах Дурбалиг аьле цIи йоаккхар цо. Султыговай классашка а болаш бар уж Дурбалигаш, уж боацаш-м цхьаккха школа а йий-хьогI? Къонача, хIанз а балха тIа чIоагIъяланза йолча йоIа хала дар царца болх бе. Цхьан шера иштта болх баьчул тIехьагIа, пхелагIа классаш хьа а ийце, цар чура дешархой школа яьккха баллалца, царна эрсий мотт, литература; гIалгIай мотт, литература хьехаш, чакхйоалар хьехархо. Иштта къахьегаш хьакхаьчай из таханарча денга. Цул совгIа, Эккажкъонгий-Юртара «Интеллект» яха школа хьайийллача денз, цига а шин меттала Iилмаш хьехаш, 5-7-ча классашца болх бу цо. Дика хьехархо я е яц гуш хул, Iа хьийхача берий толамашка гIолла. Яндарерча йоIа хьийха бераш, лакхара дешараш а дийша, вахара боккхача новкъа даьннад. Масала, Китиева Марет юрист я, Китиева Хьава биолог я, Барханоева Лиана – лор, из болх беш Москве я, хIаьта Ганижева Хаде «ЦхьоагIо йола Росси» оалача парте вайцигарча отделене къахьег. Цу тайпара масалаш кхы а доаладе йиш я.\nДукха ха йоацаш, Султыгова хержай гIалгIай меттах, литературах йолча олимпиадан жюрена кулгал де; из, вайна ховш ма хиллара, боккха бехктокхам шийца болаш болх ба. Иштта из я 11-ча классашта йолча ГЭК (паччахьалкхен экзаменационни комиссе)\nдоакъашхо, дешара книжкашка хьожаш йолча Совета доакъашхо. Школашка 9-гIа класс йоаккхача берашта аттестаци ю хаттараш увттадеча, дIа-юха дохьийтача дакъа лоац цо. Сага деш дола моллагIа дика хIама ца зувш диса йиш яц. Иштта зийнаб Султыговай къахьегам а. 1996-ча шера цунна елар Россе дешара сийдола болхло яха цIи, 2006-ча шера – «Россе дикагIйола хьехархо» яха цIии 100 эзар сом гранти, хIаьта 2011-ча шера республикан гIоръяьнна хьехархо хул Заремайх. Сийлен грамоташ-м геттара дукха тийннай цунна. Карарча хана, къа а хьегаш, хьехархочун болх беча наьха сий лакха а лоаттадеш, да ваьхача коа веший дезалца яхаш я Яндарера тамашийна хьехамча а дика саг а йола Султыгова. Наха шийна могаш дола гIулакх деш хьайоагIача цун вахаре а алхха дикаш, сийрда денош, ираз хилар лов.\n← «Россети Северный Кавказ» с начала года пресекли порядка 1 700 фактов хищений электроэнергии на сумму 409 млн рублей\nМарха т1ера закят →


Иза хIун стаг ву, Iаьрбийн мехкашкахь шен векал стенна оьшу Кадыровна?\nОьрсийчоьнан президента Путин Владимира леррина шен стаг латтаво Малхбалехь – Богданов Михаил, Нохчийчоьнан куьйгалхочо – мехкан муфтиятан гIовс Даудов Турко.\nХьалха Даудовх "Нохчийчоьнан муфтин арахьарчу зIенийн гIовс" олура, оцу цIарца иза Iаьрбан мехкашка лела а яра дикка хан. Малхбалехула лелачу юкъанна дуккха а интервьюш а лора цо Iаьрбашна, комментареш а йора цIерачу хиламашна.\nДиллина цхьаъ ду Даудовс Iаьрбашлахь даржориг: Нохчийчохь дерриг дика ду, Кадыров Ахьмад – турпалхо ву, цуьнан воI Рамзан шен къам айдеш хьийза, ткъа Оьрсийчуьрчу массо а бусалбанаша моз хьоьгу.\n"Оьрсийчуьрчу бусалбанашна цкъа а ца хетта шаьш эшамехь деха кегий къаьмнаш"\n"Тхуна, Оьрсийчуьрчу бусалбанашна, цкъа а ца хета тхаьш кIезиг, тхан орамаш бу оцу пачхьалкхера, тхо а, тхан дай а, дедай а, церан дай а дина ду цигахь. Дан а дина, даха а даьхна. Цхьа де а ца деана тхуна тхешан бакъонаш хьоьшу аьлла хеташ. Тхан, Оьрсийчуьрчу бусалбанийн, кхечу динерчу нехан йоллу бакъонаш ю. Ткъа нагахь санна иштаниг нисделча а, иза хила тарло тхуна тIех сов маршо дагахьахарца доьзна (воьлу)". Иштта элира Даудов Туркос Мисарарчу "Миср Ал-Iарабийя" телеканале 2016-чу шеран гурахь.\nШа дечу къамелехь ца дийцира Нохчийчуьрчу Iеламчас-векало вайнах, кхарачой, балкхарой даймахках баьхна лелийначу шерех лаьцна хIумма а.\nКхидIайолчу интервьюшкахь Даудовс дина дIахьедарш ду ша туьйранашкахь санна. Масала, 2017-чу шарахь Кувейтерчу "Ал-Джарида" газете цо дийцира, Нохчийчуьра бусалбанаш Малхбузерчу Iадатан нах бу, бохуш. Шега, мел доккха-жима ду шу долучохь бусалба уммат, хаьттича, делла жоп дара: "Тхо массарел дукха ду оцу махкахь – 70%, тхан дай а, дедай а ма бина Нохчийчохь". Оцу юкъанна латкъам бира Iаьрбашка – ахча ца тоьа умматна, аьлла.\n2016-чу шеран Стигалкъекъа-баттахь Къатарерчу "Ал-Джазира" телеканалехь къамел деш, ша шен "дахарх тоьлла дакъа" – 23 шо – даьккхина Iаьрбийн мехкашкахь, элира Даудовс. Шемахь дин Iамийна 1992-1998 шерашкахь, цул тIаьхьа 17 шо даьхьина Кувейтехь (царех 9 шо даьккхина динийн министраллехь, Оьрсийчоьнца юкъаметтигаш лелочу декъехь).\n"Ал-Джазирин журналисто, Нохчийчуьра таханалера а, 1990-чу шерашкара а хьелаш дустар шега дехча, муфтин гIовсо билгалдаьккхира, республика "хийцам хир боццуш тоелла", Кадыров Рамзан шен дас Кадыров Ахьмада болийна некъ чекхбоккхуш ву - нохчийн къам машаре, кхерамзалле дуьгу некъ", элира.\n"Хьалхара тIом болабелча, аш, шаьш кхеташ дацаре терра, Нохчийчоьнца зIе шайн ледара хиларе терра, харц кхетийра цхьаццаболу хиламаш. Маршонехьа болам, я цхьа жихIад иза хилча санна", - аьлла, Iаьрбашка бехкбаьккхира шен къамелехь Даудовс.\nЦо бахарехь, 1990-чу шерийн юккъехь зуламе идеологи яьржира Нохчийчохь, масала, Шемахь, Иракъехь кхоллаеллачу ДАIИШанчух тера а йолуш. Шен интервьюхь Даудовс дийцира, муха хуьлу бакъ жихIад. Иза тIом хилла ца Iа, адамо шена чуьрчу сакхташца латточу къийсамах а олу жихIад, бохура Кадыровн векало.\nСтенна оьшу инстаграм?\nДоккхачу декъанна инстаграм-агIо лелайо Даудовс шен Малхбалера визиташ гойтуш. Йоза дерриг а санна Iаьрбийн маттахь хуьлу цуьнан, гоч ца до иза агIо йоьшучара дехча а.\nШен дехьа-сехьа леларш довзийтина а ца Iа Даудов интернетехь, хьахаво кест-кеста Нохчийчоьнан куьйгалхо а - мел оьзда адам ду иза, мел дика бусалба политика лелайо цо, олий.\nМасала, байначу баттахь дагадаийтира Даудовс Израилерчу Абу-ГIош юьртахь 2013-чу шарахь "Цуьнан Исбахьалло Кадыров Рамзана" дина маьждиг. ("Исбаьхьалла" эпитет Даудовс шеггара ца кхоьллина – Iаьрбаша ишта олу шайн политикех).\nАла деза, цхьаболу "Кадыровн командера" нах шайн "паччахьах" "Исламан лом", "латтанийн, стигалийн чемпион", "хьекъалан серлонца къам кхобург" бохуш хьийзачу кху заманахь тIех чIогIа хеста а ца во Даудовс Кадыров – дича дийриг хуьлу кхечара бечу хастамашна репосташ яр.\n2017-чу шарахь дагахь доццург хилча – Кадыровн агIо инстаграмин дайша дIакъевлича - Даудовс дIа ца къевлира шен инстаграм, "паччахьан" гонерчу кхечу хьаькамаша санна (бакъду, оцу машанца гамо еха ца кхебира цара а – схьайиллира шайн агIонаш).\nУггар довха дош цо Кадыровга элира ша цо Iаьрбийн мехкашка векал хьажочу деношкахь: "Хьомсара паччахь! Дела реза хуьлда хьуна сан ларам барна. Вуно доккха сий ду суна, хьан куьйга кIел а волуш, Кадыров Ахьмад-Хьаьжин некъа тIехь къахьегар".\n"Тоаме дац иза"\nДаудов дика лараво кадыровгIеран идеологи яржорца. Цунах тоьшалла дира иза дарже хIоттош ша Кадыровс а.\n"Бусалба мехкашкахь дукха хан яц Нохчийчохь лела боламаш кхоччуш кхето болийна. Кеп-кепарчу тIегIанашкахь белхаш баро а, зIенаш тасаро а кхачийна вай оцу хийцаме… Бусалба пачхьалкхашкахь дика бевза, къобал а бо вайн хьалхарчу президента, Оьрсийчоьнан Турпалхочо Кадыров Ахьмад-Хьажас бина кхайкхамаш, цо болийна некъ", - элира Кадыровс.\nАмма тIетуьйхира, "Нохчийчоьнан оцу мехкашца йолу юкъаметтигаш кхин а дика тоян еза вай", аьлла.


Керла премьер-министр хаьржина Украинехь\nУкраинан парламенто еарийдийнахь керла премьер-министр хаьржина. Дарж дIалаьцна парламентан спикер лаьттинчу Гройсман Владимира. Цунна кхаьжнаш тесна Лакхарчу Радин 257 депутато. Иштта агIо лаьцна Гройсманан «Порошенко Петрон блоко» а, «Халкъан фронт» фракцеша. Оццу кхьажнашца мукъаваьккхина премьер –министран даржера Яценюк Арсений. Украинан президента Порошенко Петрос еарийдийнахь парламентна хьалхатеттинера Гройсманан кандидатура.\nХьалхо Гройсмана дIахьедина, украинхойн куьйгалле хIотта ша резахилар, ткъа зорбано дийцарехь, масийтаза дуьхьало йина хилла Гройсмана дарж тIе ца лоцуш. Охан-беттан 10-чу дийнахь коррупцица воьзна ву аьлла бехкевинчу Яценюк Арсенийс дIахийцира министрийн кабинет. Иштта, парламентан керла спикер а хаьржина, цхьабоса 284 депутато куьйгаш айдарца. Иза ву Парубий Андрей.\nЯценюк Арсенийн, «Халкъан фронт» партин лидер хилла волу. Керла хIоттийначу спикеро ша массо а «халкъан депутатийн» спикер хир ву, аьлла кхайкхина уьш, политикан амбицеш а йитина, оккупанташца къийсалучу пачхьалкхан гIуллакхаш хьалхадаха, хаамбо "Украинская Правда" (Украинан бакъдерг) газето.


ЮБИЛЕЙ. Iилманчин, журналистан Магомадов Мансуран 60 шо кхачарна - ГАУ «Издательский дом»\nЮБИЛЕЙ. Iилманчин, журналистан Магомадов Мансуран 60 шо кхачарна\nIилманчин, журналистан Магомадов Мансуран 60 шо кхачарна\nКъоман интеллигентан амалан билгало ю: муьлххачу даржехь а, болх-некъ миччанхьа а хиларх, ойла а, са а, шен дахар-Iер шен маттаца, шен къоман культурица дозар. Магомадов Мансур вайн къоман интеллигентан бIаьрла масал ду.\nФилософин 1илманийн кандидат волчу Магомадов Мансура шен диссертаци т1еч1аг1йира М. В. Ломоносовн ц1арахчу МГУ-н философин факультетехь 2003-чу шарахь. Цуьнан къинхьегаман некъе б1аьргтоьхча гуш ду, Мансур журналистикехь боккхачу барамехь беркате къахьоьгуш схьавог1уш хилар. 1985 – 2003-чу шерийн муьрехь цо болх бира «Ленинан некъ», «Грозненский рабочий», «Голос Чечено-Ингушетии», «Голос Чеченской Республики газеташкахь. Иштта кхидолчу зорбанан г1ирсашкахь, корреспондентан декхарш кхочушдарна т1ера д1аволавелла иза коьрта редакторан дарже кхечира. Цул т1аьхьа иза вара НР-н Госинформагенствон «Вайнах пресс» генеральни директор, «Правительственный вестник» газетин коьрта редактор, «Российски газетин» Нохчийчохь корреспондент.\nШен корматалла, пох1ма къоначу журналисташна д1акхачош, Магомадов Мансура НПУ-н (ЧГУ) журналистикин кафедрин куьйгалхочун декхарш кхочушдеш, хьехархочун болх бо. «Объединенни газетин» коьрта редактор, «Наша газета» схьадиллинарг а, коьрта редактор а; «Информационное агентство» Грозный-информ» Пачхьалкхан учрежденин директор, 2003-чу шарахь дуьйна РФ-н Президент волчохь НР-н Гуттаренна векал волчун заместитель а вара. 2008 – 2016 шерашкахь РФ-н Президент волчохь НР-н Юьззина бакъонаш йолчу векалан заместителан декхарш кхочушдеш вара. 2016-чу шарахь дуьйна редактор ву Москвахь х1ора дийнахь арадолучу «Вечерняя Москва» газетехь.\nМагомадов Мансуран къинхьегаман некъ, шена хьакъболу мах хадош, билгалбаьккхина тайп-тайпанчу совг1аташца: «Нохчийн Республикина дика г1уллакхашдарна» мидалца, «Къинхьегамехь билгалваларна» аьлла йолчу лерамечу билгалонца, «Нохчийн Республикин хьакъволу журналист» лерамечу ц1арца, Нохчийн Республикин Президентан ц1арах Сийлаллин грамотца а. Россин, Москван, Нохчийчоьнан а журналистийн декъашхо а ву иза.\nМагомадов Мансур 1илманан-талламан иттех белхийн автор а ву:\nХХ б1ешеран юьххьехь Нохчийчохь социале а, динан-философин а ойла кхиаран башхаллаш. М., 2003. 86 аг1о.\nНохчийчохь дуьххьарлера зорбанан материалаш (1900 – 1905 ш.ш.). Соьлжа-Г1ала; Нохчийн Пачхьалкхан Университетан издательство. 2012, 120 аг1о.\nКерлачу кепара экономика кхиаран муьрера Нохчийчоьнан муьран зорба (1910 – 1912 шераш). Соьлжа-Г1ала: Нохчийн пачхьалкхан Университетан издательство, 2012. 160 аг1о.\nХХ-чу б1ешеран юьххьехь Нохчийчохь социале а, динан-философин а ойла кхиоран башхаллаш. Шорйеш т1еюьзна шозлаг1а арахецна М.: КНИИ РАН, 2013, 120 аг1о.\nХХ-чу б1ешеран юьххьера нохчийн серлончаш. М.: КНИИ РАН, 2013. 120 аг1о.\nХХ-чу б1ешеран юьххьера Нохчийчуьра социале а, динан-философин а ойла. М.: КННИИ РАН, 2014, 244 аг1о.\nДуьненан хьалхара т1ом хилале хьалхалера Нохчийчоьнан журналистика (1900 – 1914). Соьлжа-Г1ала: Нохчийн пачхьалкхан Университетан издательство, 2014, 395 аг1о.\nКорматалла – журналист. Хаьржинарш. М., 2014, 520 аг1о.\nМагомадов Мансур дуьнен т1е ваьлла 1961-чу шеран январь беттан 3-чу дийнахь Нохч-Г1алг1айн АССР-н Шелан к1оштара Жимачу-Атаг1ахь Магомадов Гайрбекан доьзалехь. 1979-чу шарахь цо чекхйаьккхира Жимачу-Атаг1ара юккъера школа а, Н-Г1 АССР-н телевиденин а, радион а Пачхьалкхан Комитетера белхалойн а, яртийн а корреспондентийн Шеран школа а. Ша 9-чу классехь волуш дуьйна сацамбира Мансура журналистан корматалла караерзо бохуш, дуьйцу цо 2010-чу шарахь «Вести республики» газетин корреспондентна Ибаева Маликина ша еллачу интервьюхь. Цуьнан лаам бара МГУ-н журналистийн факультетехь деша. Амма да-нана иза ша генарчу Москва г1ала д1авахийта реза дацара, цундела Н-Г1ПУ-н филологически факультетан къоман отделене деша вахара иза. К1анта дагалаьцнарг дара цигахь кхо курс чекхйаьккхинчул т1аьхьа Россин журналистикин лаккхарчу дешаран факультете дехьавала, цуьнан и лаам кхочуш а хилира: 1985-чу шарахь цо чекхйоккху Ленинградера (х1инца Санкт-Петербург) пачхьалкхан университет.\nХ1етахь дуьйна шен дахаран къилба хилла ша хаьржинчу некъа т1ехь схьавог1уш ву Магомадов Мансур. Нохчийн Республикера бахархошна иза вевза пох1ме журналист, 1илманча а санна. Цуьнан муьлхха а статья я кхиболу белхаш резахиларца зорбатуху меттигера а, Россера а газеташий, журналаший. Къаьсттина къегина ша вовзийтира Мансура «Объединенная газета» (т1аьхьо «Новая газета») шен белхахойн тобанца арахоьцучу хенахь. Нохчийчохь хьалхий-т1аьхьий ши т1ом д1абоьдучу муьрехь кхузара хьал ма-дарра дерриг дуьненна д1акхайкхош, маьршачу бахархошца федеральни эскархоша лелош йолу харцонаш а, къизаллаш а 1орайохуш, оцу т1емийн ирча юьхь ша ма-ярра д1агойтуш, болх бира газетин белхан тобано.\nМагомадов Мансуран къинхьегаман некъ бовзуьйтуш, х1окху статьян юьххьехь цунах лаьцна биначу хаамашка хьаьжча, шера гуш ду иза, мел жоьпалле а болх шена т1елаца доьналла кхочуш, ша-шен ца кхоош цо къахьегна хилар а. Тахана а ву иза Россин коьрта г1алин редакторан даржехь болх беш, цуьнца цхьаьна 1илманан-талламан белхаш язбан а ларош, юьхьк1айн схьавог1уш. Вай лакхахь ц1ерш яьхнарш йоцурш, кхин а масех книга а, статьяш а ю цо зорабне кечйеш, уьш дукхахдолчу т1ехь нохчийн зорбанан истори талларна лерина ю. Кхин а цхьаъ ду кхузахь билгалдаккха дог1уш: Магомадов Мансур философин 1илманийн докторан диссертаци т1ехь къахьоьгуш ву, цундела вай тешна ду, цо и 1илманан лаккхара дарж кестта доккхург хиларх.\nХХ-чу б1ешеран юьххьера Нохчийн Республикин газетийн-журналийн материалех шуьйра пайдаэцна шайн 1илманан белхашкахь нохчийн, г1алг1айн, оьрсийн а 1илманчаша Хасбулатов Асламбека, Колосов Леонида, Ахмадов Шарпуддис, Гакаев Жабраила, Киреев Евгенийс, Акаев Вахитас, Яндаров Андарбека, Гапуров Шахруддис, Туркаев Хасана, кхечара а. Амма цу заманан нохчийн муьран зорбанан истори 1илманан декъехь леррина таллар кхочушдаза дара, ткъа шен зорбанан истори таллаза йисинарг ерриге а Россехь еккъа Нохчийн республика бен яцара. И кхачамбацар д1адаккха 1алашонца д1аболийра цу т1ехь шен лехамаш а, талламаш а Магомадов Мансура, ша баккъал а 1илманча хиларе терра. Цо хаьржинарг 1900 – 1914 ш. ш. Нохчийчоьнан муьран зорбанан метариалаш таллар а, уьш йовзийтар а. Иштта Магомадов Мансура шуьйра бовзийтира дешархошна нохчийн дуьххьарлера журналисташ Шерипов Данилбек, Мутушев Исмаил, Мутушев Ахьмадхан, Саракаев Ибрагимбек, Эльдарханов Таьштамар, кхиберш а. Ткъа х1инццалц церан дахарх а, дар-лелоран а, зорбанан белхех лаьцна вайна хууш дерг к1езиг дара.\nМагомадов Мансуран къинхьегаман лаккхара мах хадабо 1илманчаша Б. М. Шахматовс, РФ-н президент волчохь йолчу РАГС-н философин кафедрин куьйгалхочо Л. Н. Москвичевс, философин 1илманийн докторо Яндаров Андарбека, философин 1илманийн кандидато Керимов Мохьдана, философски 1илманийн докторо Акаев Вахита, иштта цхьамог1а кхечу 1илманчаша а. Иштта вай а т1етов царна, Магомадов Мансура нохчийн зорбанан истори т1ехь бина талламаш 1аламат мехала а, беркате а хилар къобалдарца.\nХ1окху статьян авторна Магомадов Мансур дуьххьара вовзийтира вевзаш волчу нохчийн журналисто Джанаралиев 1имрана (Дала геч дойла цунна!). И дара 1991-чу шеран юьххьехь со «Даймохк» газетан корреспондентан балха веача. Цул хьалха а евзара суна Мансуран ц1е республикин зорбанехь цо язйечу материалашца. Магомадов Мансур догдика, догц1ена адам хилар гуш дара цуьнан амате хьаьжча а. Амма цуьнга цул сов цхьа шатайпа лерам кхуллуш дерг дара иза х1етахь мел къона велахь а, шен корматаллин хаарш цуьнгахь к1орггера гуш хилар. Масийттаза цуьнца цхьаьнакхетар нисделира сан. Х1етахь цо йовзийтира суна шен къинхьегаман 1алашо: нохчийн дуьххьарлера журналистийн кхолларалла а, Нохчийчоьнан муьран зорбанан истори а таллар. Цуьнца стеннах а лаьцна къамелдарехь а гуш хуьлура иза дика кхетам болуш, шен къинхьегамах лаьцна к1орггера хаарш долуш а хилар. Ас гуттар а леррина йоьшура зорбанехь цо арахоьцу шен материалаш. Тхойшинна т1аьххьарлера цхьаьнакхетар хилира 2014-чу шарахь нохчийн яздархойн Союзехь, ша Москва г1ала д1авахале шен шиъ монографи а, хаьржина статьяш т1ехь йолу книга а елира цо суна. Ас гуттар а пайдаоьцу царах.\nМагомадов Мансур нохчийн къоман, вайн мехкан а вуьззина патриот ву, цо шен берриге а белхаш вайн халкъана лерина кхочушбина а бу. Даггара декъалво Мансур цуьнан 60 шо кхачарца! Везачу Дала кхид1а а шен беркате къинхьегам д1абахьа хан а, ницкъ а, могашалла а лойла цунна!


Даймахке 75 шаре бахбелла некъ\nЧиллан-бутт 10, 2017\nДуьненан шолгIачу тIамехь вийначу нохчийн эскархочун декъан чалхаш кара а йина, лаьттах йоьхкина Нохчийчохь.\n75 шарахь вайна лерина эскархо даймахка верзийна\n75 шо даьллачул тIаьхьа цIаерзий Шеларчу вахархочун Сатуев Iусамин даьIахкаш ша ваьхначу эвла. Цигарчу кешнашкахь дIайоьхкина уьш.\nИза тIаьхьарчу новкъа ваккха баьхкина дуккха а нах бара: иза карийнарш а, Iедалан хуькматашкара а, гергарниш а.\nШен 25 шо долчу Сатуев Iусаман валар нисделла Ржев гIалин йистехь хиллачу тIеман тасадаларехь.\nДIавоьллина хилла эскархо хIетахь циггахь, кхечу салташца.\nРжев-ГIалин йистехь хиллачу тIамехь дукха нах байина дела, цигахь ницкъ ца кхаьчна мила-хьенан ву къаста а дина, церан гергарчаьрга хаам дIакхачо.\nЦундела, хIинцалц Сатуев Iусама, лар йоцуш вайначарна юккъахь хилла, аьлла Маршо Радиога дийцира, Нохчийчоьнан тIеман комиссариатан белхахочо Хаджимурадов Ислама.\nХаджимурадов: «Ржев гIалахь ахкарш дечу хенахь даьIахкаш а карийна, коча уллуш йолу медальон хилла. Цу тIера йозанца къастийна иза мила ву. И даьIахкаш схьа а яьхна, Нохчийчоьнан тIеман коммисариате хаам а бина, шаьш иза а вахьаш догIур дара аьлла, хаам бина, схьа а баьхкина иштта дIавоьллира-кх иза».\n75 шо хьалха тIамехь дIакхелхинчу Сатуев Iусаман гергарчу нахана дуьххьара дIа, боккха кхаъ хилла, цуьнан дакъа цIа а деъна дIадоллар. Иза дийна цIавирзича санна, ала мегар долуш, хазахетта шайна элира цуьнах вистхуьлуш цуьнан шичан кIанта Ладаев Iимрана.\nЛадаев: «Дозалла а, кхаъ а бу-кх иза. ТIеваха кошан барз хилча а, Делан къинхетам бу-кх бохуш, оцу хьоле кхочу вай цкъацца. Онда хIума ду-кх иза, 75 шо даьлча, шен Даймахкахь иза дIаволлар».\nСатуев Iусаман вежарша а, кхечу гергарчу наха а, Совета заманахь дукха чIогIа лехнера иза велла меттиг, амма цхьанна а кепара гIуллакх ца хиллера церан.\nЦундела, дог диллина ала мегар дара шайн иза карор ву аьлла кхин дIа а дийцира Ладаев Iимрана.\nЛадаев: «Мичахь ву ца хууш, лар йоцуш вайна ву бохуш жоп лора, хеттарш дича официала Iедалша. Ржев гIалин герггахь хиллийла хууш дара. Циггахь йовш яра цуьнан лар. Ира а хIиттина, доккха ор чохь дIадоьхкинчу декъешна юккъахь карийна иза, бохуш дийцира-кх цигара баьхкинчу оьрсаша».\nДуьненан шолгIачу тIамехь 40 сов эзар стага дакъалаьцна хилла хилар даре до официала статистико.\nМайраллийца, доьналлийца билгал а бевлла уьш. Эзарнашна тайп-тайпана мидалш елла тIеман хьуьнар гайтина аьлла.\nИттанашна тутрпалхойн мидалш хьакъ ю аьлла къастийна хилла. 5-нна бен тIом боьдучу хенахь яла а ца елла.


"Трампан сацамах бахьана а дина, гIовтта мегаш бу бусалба нах"\nИзраил -- Палестинахой Къудсехь кафе чохь ладугIуш бу Iамеркин президенто Трамп Доналда телевизионехула дечу къамеле. ГIур.6, 2017.\nПолитолого Бено Шемила дуьйцу Трамп Доналда Къудс хьокъехь бинчу сацаман муха тIаьхьалонаш хир ю.\n"Трампан сацамах бахьана а дина, гIовтта мегаш бу къелла хьоьгу бусалба нах"\nIамеркан президенто Трамп Доналда кхаариндийнахь, ГIура-беттан 6-хь, леррина дIахьедар дина Къудс (Иерусалим) Израилан коьрта гIала хилар даре дарх лаьцна. Цо омра дина гергарчу хенахь Цхаьнатоьхначу Штатийн Тел-Авивера векалалла цига дехьаяккха аьлла.\nТрампан цу лаамна хьалхе дуьйна критика еш бара политикан лидерш, шайна юкъахь Iамеркан бертахой а болуш, бусалба пачхьалкхашкахь а, Европехь а.\nТкъа хIун тIаьхьалонаш хир ю цу гIулчан бохучунна дуьйцу Маршо Радионна еллачу интервьюхь нохчийн вевзаш волчу политолого Бено Шемила.\nХIун хуьйцур ду Трампа бинчу сацамо Гергарчу Малхбалехь? Стенна тIе тидам бахана хьан?\n- Цхьа хIума ду цигахь коьртаниг. Бусалба пачхьалкхаш, бусалба къаьмнаш вуно холчахь дехаш ду цигахь. Экономикан агIор къен бу уьш. 50 процент гергга кхачанан сурсаташ дукхах йолчу Iаьрбийн пачхьалкхашка арахьара чукхоьхьуш ду. Израилан коьрта гIала хийцаран кхечу агIор тIаьхьало хила мегаш ю. Цунах бахьана а дина, иштта а холчахь болу бусалба нах гIовтта мега. Иза ду сингаттаме дерг. Туркойчоьнан президенто а, Урдунан паччахьо а боху, цигара хьал карзахдаккхар а бен, цунах кхин жамI хир дац.\n-Ткъа хьуна иза нийса ду аьлла хетий?\n- Иза нийса ду. ХIунда аьлча, иштта а холчахь бу и нах. Къудс вайн симбол ма юй. Элча дуьххьара ламазе хIуттучу хенахь дуьйна къибла ма яй иза бусалба нехан, Макко иза хийццалц. Цундела коьртаниг иза ду.\nИзраилан полицин ха бусалба маьждиган хьалха. 1938 шо.\n- Нохчий, хууш ма хиллара, нийсонна чIогIа тIегIерташ Iедал долуш бу. ГIийла стаг хьийзош ву аьлча, дIоггара кхин ойланаш еш ца Iаш, катоьхна шайга далург дан гIоьрта вайн нах. Хьуна хIун аьлла хета, нохчаша муха тIеэца деза Къудсца доьзнарг?\n- Ойла а йина, хIума дича дика хир ду. Уьш ИбрахIим-пайхамаран Исхьакъан а, ИсмаьIилан а тIаьхьенаш ю. Цара шайн дов дIадерзош шайна юкъахь барт бича дика хир дара. Нехан девнна юкъагIерташ вайн Iедал дац нохчийн. Политикехь а иштта хила деза аьлла хета суна иза. Цкъа дуьххьара ойла а йина, шина агIон лаам буха бу а хьаьжна, тIаккха озабезам цхьаьнгахьа бахь, озабезам а беш... Вайн дов ма дац иза. Вайн дуккха а проблемаш ю дIанисъян езаш.\n- Къудсехь бехачу бусалба палестинахойн бакъонаш жуьгтийн ницкъаллин структурийн бехахоша йохош яьхна дуккха а видеош хуьлу социалан машанашкахь яржош. Цу агIор цхьа а Iаткъам бийр буй Iамеркан а, кхин йолчу пачхьалкхийн а векалаллаш цига дехьаяьхча?\n- Цхьа а хийцам оцу тIехь хир бац. ХIунда аьлча, иза ца хууш ма боций уьш. Иза жима пачхьалкх ю. Некъ беха а бац цига дIасаваха. Царна хууш ду. Цигахь цара вовше дIасайизор, зударий дIаийзор а, и хIума иза гайтар дукха сов доккхий (хуьлу)... Доцца аьлча, вай цунах башха цецдовла оьшуш хIума дац. Мел гена иза даьлчи а уьш шичой бу. Церан 70 шарахь хиллачу тIемашкахь вайн цхьа тIамехь деллачул адамаш делла дац.\n- Къудс (Иерусалим) даима а ма ца хиллий жуьгтийн карахь. Трампа эххар хIун Iалашо ю аьлла хета хьуна и гIала Израилан коьрта гIала хилар даре а дина цо юьхьарлаьцнарг?\n- Иерусалиман (Къудсан) 41шо хьалха цхьа дакъа, малхбалехьа йолу Иерусалим, Iаьрбийн карахь дара, ткъа малхбузехьа дерг жуьгтийн карахь дара. 1967-чу шарахь тIом хилча жуьгташа ши а дакъа цхьаьнахоьттина, малхбалехьара дакъа схьа а даьккхина. Цу хенахь дуьйна жуьгташа дIакхайкхийнера иза шайн коьрта гIала хилар. Амма шина-кхаа пачхьалкхо бен шайн векалаллаш Тел-Авивера Иерусалиме дехьа ца ехира.\n-Ткъа Трампа хIунда бина и сацам, цул хьалха хиллачу президенташа 1995-чу шарахь дуьйна тIаьхьатоттуш хилла болу. Муха тIеэцна иза Iаьрбаша?\n-Трампо шайн векалалла цига дехьаяьккхича урамехь болчу Iаьрбашна вуно халахетта цхьана агIор. Вукха агIор. Ша иза кхайкхадале хьалха Трампа уггаре йоккхачу шина пачхьалкхаца Мисарца а, СаIудийн Iаьрбийн пачхьалкхаца а, барт а бина, дина ду иза. Уьш реза хилар а, иза дIакхайкхор а дов дIанисдан лаам хилар ду аьлла хета суна. ХIунда аьлча, и дов цигарчу нахана массерна а бале даьлла ду.\nУрамехь берш шайн рузбане бахча, цигара ара а бовлий, демонстрацеш а йой, цIа а боьлхий "хьумус фул" юъуш Iан, кхин хIума ца деш. Политикашна бала бу цунах. И бала дIабаккха иттаннаш шерашкахь Iаьрбийн лидерша дина хIума дац. Iаьрбийн олуш цхьа хIума ду, Iаьрбаша барт бина барт ца бан олий.\nДуккха тIемаш хилла иза бахьана долуш. Иза дIанисдархьамма ду-кх иза, суна хетарехь. Iаьрбаша "салам-Iалейкум олу", ткъа жуьгташа "шалом Iалейхум" олу, царна юкъа хIун шайтIа даьлла ца хаьа шена аьлла, дина хир ду-кх иза Трампа.


Къоначар денца -\n26 шу даьннад Россе паччахьалкхен къоначар ди дезду. Из белгалдеш да Россе хьалхара паччахьа хиннача Ельцин Николая Бориса 459-РП номера тIехьа, 1993-ча шера июнь бетта 24-ча дийнахьа мога а даь хьакхайкадирца. ХIаьта из дага а деха, хьалхадаьккхар Россе кагирхой гIулакхах йола комитети, кагийча наьха цхьанкхетара къаман совети яр.\nСага вахаре эггара хозагIа йола ха хинна а ца Iеш, къаьстта дега гIозал йолаш ха я къонал. Из я ма хулла дукхагIа, дикагIа, цIенагIа хIама хьаде гIерташ, ди тIехьа керда хIама довза, кхолла чам болаш йола ха. Уж ба таханара школашкеи университеташкеи деша багIа дешархой – кхоана вай паччахьалкхен доал бе дахадезаш бола нах.\nТIехьарча хана вай паччахьалкхе, къаьстта Кавказе дукха доладаьд кагийча наьха хьал теркал деш, уж ди тIехьа алсамбувлаш хургбола гIулакхаш. ЛаьрххIа царна хьайийла хIара мехкашка йолаш я кагийча наьха гIулакхех йола комитеташ. Кхувш боагIараш лорабар, уж нийсача новкъа бахар паччахьалкхен лерхIамеча политика балхах дакъа да. Къонача дезалашта гIо ду паччахьалкхено, моллагIа хьаде чам болча хIамангахьа новкъостал ду, дукхаезаенна говзал каралоацийташ гIо ду моллагIа долча Iилмангахьа, дешаргахьа.\nДукха тайпара Iаьдала а юкъара а организацеш я ГIалгIай Мехка кагийча нахага шоашта дукхаезаеннача говзалгахьа къахьегийтар духьа хьайийла. Доккха дакъа дIалаьца къахьегаш ба уж балхазал дIадаккхара тIехьа, дале а болх боацаш багIа кагий нах болаш ба вай мехка. Бакъда, саг ше къахьегаш ца хуле балха моттиг Iалашъяьяр аьнна пайда бац.\nВоккхагIчо даьр, из цигара дIа ма ваьлланге а дIахохьу цхьаволчо. Нагахьа санна цига эсала моттигаш гучаяьнна хIама дале, из кердадаьккхе тоаду е кIалдут. ГIалгIашта юкъе массаза а хиннад боккхагIчар хьабена никъ кагегIчар керда эттача заманга, вахарга хьежжа товргболча тайпара кIезигдолча хувцамашца дIахохьош. Тахан а иштта хьадоагIаш да из гIулакх. Амма цхьа хIама ала лов сона: тхьовра аз ма аллара, ди тIехьа шоай говзал лакхъеш, дешарца къахьегаш ба дукха кагий нах, цхьаькхаш ба шоай аьттув бале а хIама хьаде дог ца доагIаш, шоай мекъал хьабе болх бац тхона яхаш, бахьанаш а доахаш багIаш. Цхьаволчо, ший хIама вIаштIехьа ца даьлча, нах бехке бу, цхьаволчо шийна могача тайпара къахьег, наха а балха моттигаш вIаштIехьайоах. Духхьал вай мехка хинна а ца Iеш, дерригача дунен тIа латт из хьал иштта. МоллагIа вале а шийгара кхычарна пайда дIабувлашвар дикагIа ва.\nМехка бахархой, кагирхой денца дIаькъала бувцаш кхайкарал даьд ГIалгIайчен Мехкадас Келматанаькъан Махьмуд-Iаьлас. Ший кхайкаралгахьа цо белгалду кагийча наха мохк, къам дегIадаргахьа докха дакъа дIалоацаш хилар. Вай кагирхошта юкъе шоай де дезар а дита дезар а фуд ховш нах ба, дешаргахьа а, Iилмангахьа а, балха тIа а хьинаре къахьегаш. Цудухьа ГIалгIайчен кхоане даькъала хургхиларах тешаш ва ше, йоах Мехкадас.\n«Шоаш тIалаьца гIулакх бехктокхаме чакхдоаккхаш кагийнах болаш ба ГIалгIай Мехка. Вай доаккхал ду царех. Мекха вахаре хьинаре къахьегаш дакъа лоац кIанташа а мехкараша а. Дешаргахьа, Iилмангахьа, низъоамала даькъе, исбахьален кхоламгахьа доккхий толамаш доах цар эггара лерхIамегIа йолча яхьарашка дакъа лоацаш. ЧIоагIа лерхIаме да, вай кагирхошта хIама IIомадаргахьа бола аьттув укхаза шоай мехка болаш хилар. Цудухьа шоашта хьалхашка латта декхараш кхоачашде цар тарлургдолаш царна аьттув Iалашбе гIерт вай. Укх шера коронавируса пандемияца бувзам болча халонца товсаденнадар вай. Шун къахьегам, хьинар бахьан долаш дукхача наха гIо-новкъостал де аьттув баьннаб вай.\nХьамсара кагий нах! Шо да ГIалгIайче а Еррига Росси а хьалъяра доакъашхой. Шоана тIа да ГIалIайчен экономикан а кхетама а хьал тоадар, цун эзди тархьара-культуран кхоачам лорабар. Шун уйлаш, майрал, дагадохараш, дакъалацар чIоагIа лерхIаме а эшаш а да вай мехка. Тхо теш шох, хов тхона шун дика кхоане хургйолг. Аьттув балба шун оашош доладаь хIама кхоаччаш дIачакхдаккха. Могашал, ираз, аьттув, хьинар хилда шун массадолча хIамангахьа», – аьнна ловцабоаккхаш чакхдоакх Мехкадас ший кхайкарал.\nГIалгIайчен кагирхой комитета викалаш яхачох хIанз карантин дIадаьннадолаш хьинаре къахьега а, кхувш боагIарий къахьегама хьал тIехьа дикка мул баккха а уйла йолаш ба уж. Комитета кулгалхочунца къамаьл а даь лаьрххIа статья хургья тха тIехьа тIайоагIача газета номере вай кагий нах малагIча къахьегамца бувзам бе йиш йолаш ба белгалдоаккхаш. Хьежалаш.\nВай паччахьалкхен санна кхыча паччахьалкхений а да шоай белгалдаь дездеш кагирхой денош. Цул совгIа, «Халкъашта юкъера кагирхой ди» аьнна белгалдаь да 1999-ча шера август бетта 12-ча дийнахьа хургдолаш ООНа хьакхайкадаь ди.\nКагийча наьха белгалдаь ди хилар а, из кхайкам болаш хилар а дика да, амма моллагIа хьадеча хIамангахьа нийсача оагIорахьа гIерташ хила беза кхувшбоагIараш. Шийна цаховр воккхагIчунга е зIамагIчунга дIахаттар эхь дац.\n← ХIАМА ЛОЧКЪОР – ДОККХА ЗУЛАМ\nАхчо дарба ма дой →


1 Юьхьанца Дала кхоьллира стигалшший, латтий.2 Ткъа латта даьсса а, кегарин а дара, гобаьккхина кӀорга хи а, Ӏаьржа бода а бара, ткъа Делан Са хиш тӀехула лелаш дара.\n3 Дала элира: «Хуьлийла серло». ТӀаккха серло хилира.4 Дела хьаьжча, Цунна и серло дика хийтира. ТӀаккха Дала серло боданах къастийра.5 Серлонах Дала «де» элира, ткъа боданах «буьйса» элира.\n6 Дала элира: «Хи юккъехула а доькъуш, дуькъа хӀаваъ хуьлийла».7 Иштта хилла дӀахӀоьттира: Дала дуькъачу хӀавааца хи шина декъе дийкъира. Цхьа дакъа хӀаваана тӀехула хуьлуш, важа дакъа бухахь дуьсуш.8 Цу дуькъачу хӀаваах Дала «стигал» элира.\n9 ТӀаккха элира Дала: «Стигалан бухахь долу хи дерриг цхьаьна а кхетийла, екъа меттиг а хуьлийла». Иза иштта хилира.10 Екъачу меттигах Дала «латта» элира, ткъа цхьаьнакхеттачу хих «хӀорд» элира. И дерриге гича, Далла иза дика хийтира.\n11 Цул тӀаьхьа Дала элира: «Лаьтта тӀехь йолийла сийналла а, буц а, ялта а, шайна чохь хӀу а долуш, стоьмаш ло дитташ а, шайна хӀора стоьма чохь хӀуш а долуш. Оцу хӀух юха а изза тайпа ораматаш а хуьлуш». Иштта хилла дӀахӀоьттира.12 Латто сийналла а елира, буц елира, ялта а кхиира, шайн-шайн тайпана хӀу а луш, уьш юха а йовлуш. Стоьмаш ло дитташ а хьаладевлира, шайна чохь хӀуш а долуш, царех кхин а цу тайпана дитташ а довлуш. Иза а, хьаьжча, Далла хазахийтира.\n13 Юха а суьйре дӀаелира, Ӏуьйре а еара. Чекхделира кхозлагӀа де а.\n14 Дала элира: «Хуьлийла стигалахь серлонаш! Лаьтта тӀе билгалонаш лойла цара, де буьйсанах а къастош, хенан заманаш а йоькъуш, денош а, шераш а доькъуш.15 Лаьтта тӀе шайн серло а лойла цара». Иштта хилла дӀахӀоьттира.16 Цу тайпана кхоллаелла шиъ коьрта серло, царех йоккхачо дийнан, ткъа жимочо буьйсанан Ӏуналла а деш. Седарчий а кхолладелла стигалахь.17 Уьш Дала дӀанисдина стигалахь, лаьтта тӀе шайн серло ялийта а,18 дийнан а, буьйсанан а Ӏуналла дан а, серло боданах къасто а. Дела хьаьжча, Цунна и дерриге а хазахийтира.\n19 Суьйре а еара, Ӏуьйре а тӀекхечира. ДоьалгӀа де а дӀаделира.\n20 Юха Дала элира: «Хуьлийла хи чохь дуккха а, массо а тайпана садолу хӀуманаш. ХӀаваэхь тӀема довлийла дуккха а тайп-тайпана олхазарш а».\n21 Иштта кхоьллира Дала Ӏаламат хӀордан дийнаташ а, массо а тайпана хи чохь йолу садолу хӀуманаш: яккхий а, кегий а. ХӀаваэхь тӀема девлира дуккха а массо а тайпана олхазарш. Дела, хьаьжча, Ша кхоьллинчунна реза хилира.22 Цо, уьш декъалдеш, элира: «Дебийла шу, тӀаьхье беркате а хуьлуш, хӀордаш хих дузуш. Дуккха а олхазарш кхуьийла дуьнен чохь».\n23 ТӀееара суьйре, хилира Ӏуьйре а. ДӀаделира пхоьалгӀа де а.\n24 Юха Дала элира: «Хуьлийла лаьтта тӀехь массо а тайпана садолу хӀуманаш а, даьхни а, текхаргаш а, лаьттан акхарой а, шайн-шайн тайпанашца». Иштта хилла дӀахӀоьттира.25 Тайп-тайпана акхарой а, даьхни а, лаьттан текхаргаш а, ерриге тайпанашца кхоллаелира. Хьаьжча, Далла иза а хазахийтира.\n26 ТӀаккха Дала элира: «Кхуллур Вай адам, Вешан аматехь а, вастехь а долуш. Хуьлийла уьш олалла деш дуьнен чу мел кхоьллинчу са долчу хӀуманашна тӀехь: хи чуьра а, лаьтта тӀера а дийнаташна тӀехь а, лаьттан текхаргаш тӀехь а, хӀаваэра олхазаршна тӀехь а, дерриге лаьтта тӀехь а».\n27 Иштта кхоьллира Дала адам. Стаггий, зудий кхоьллира Цо Шен аматехь.\n28 Уьш декъалбеш, Дала элира: «Дебийла шу, тӀаьхье стам а луш, дузийла аш латта, шайн дола доккхийла аша иза. Олалла дойла аш массо а хи чуьра чӀерашна тӀехь а, хӀаваэра олхазаршна тӀехь а, дерриге а лаьтта тӀера дийнаташна тӀехь а».\n29 Юха а элира Дала: «Шуна ло Аса дерриге а лаьтта тӀера массо а хӀу тосу ораматаш а, массо тайпана стом ло дитташ а, шайна чохь оццу диттийн хӀу а долуш. Царех хир ю шуна юург.30 Ткъа ерриге а садолчу хӀуманна а ло Аса массо а тайпана гӀа-буц. Ерриге а лаьтта тӀера акхарошна а, массо а стигалара олхазаршна а, хӀора лаьттан текхаргана а юург хир ю иза». И дерриге а хилла дӀахӀоьттира.\n31 Оцу Ша мел кхоьллинчуьнга Дела резахиларца хьаьжира. Иштта еара суьйре а, Ӏуьйре а хилира. ЯлхалгӀа де а дӀаделира.


Басаевца цхьаьна леллачу ИдаловгIеран шина вешин гIуллакх кхеле дIакхачийна\nБасаев Шемал а, Масхадов Аслан а\n1999- чу шарахь Нохчийчоьнан Шелковскан кIоштахь Оьрсийчоьнан эскархошна тIелатар динчаьрца хилла ву аьлла, бехкевинчу ИдаловгIеран шина вешин Асланбекан а, Саламбекан а гIуллакх кхеле дIакхачийна. Оьрсийчоьнан Талламан комитето шайн сайта тIехь бина цунах лаьцна хаам. ИдаловгIарна бехкедиллина бандиталла лелор, федералан эскаршна кIелояр.\nТалламчаша чIагIдарехь, 1999-чу шеран Гезгмашин-баттахь таIзаре хIоттийна шиъ Басаев Шемала а, Хаттаба а буьйралла дечу тобанах дIакхетта хилла. Оццу шеран ГIадужу-беттан 4-чохь Шелковскан кIоштарчу Орз-ГIалахь герзашца тIелетта хилла и шиъ оьрсийн эскархошна.\n"Талламо гулдина тоъал тоьшаллаш, цуьнца доьзна ИдаловгIеран шина вешина дуьхьал даьккхина бехкзуламан гIуллакх Къилбан гонерчу тIеман кхеле дIахьажийна кхин дIа листийта", - яздина ду Талламан комитетан агIонехь.\nКарладоккху, 2020-чу шарахь ФСБ-н Нохчийчуьрчу урхалло лецира Шелковскан кIоштарчу Орз-ГIалина гергахь Идалов Асланбек а, Саламбек а. Цара тIамехь дакъалаьцна баьччийн Басаевн а, Хаттабан а тобанашкахь, аьлла ю информаци. Уьш лоьцуш ФСБ-на накъосталла дина полицин а, Росгвардин декъан белхахоша.\n1999-чу шеран ГIадужу-беттан 4-чу дийнахь Орз-ГIалина уллехь хиллачу тIематасадаларехь вийра 15, чевнаш йира 28 Оьрсийчоьнан эскархочунна.\nАдвокаташа а, бакъоларъярхоша а дечу тоьшаллица, тIемалой хиларна бехкебеш жоьпе ийзиначу наха дукха хьолехь кхелашкахь хаам бо, шайга ницкъаша дареш дайтина, олий.


Урдун -- Урдунан паччахь Хьусейн а, нохчийн устаз Къедро Iабдул-Хьамид а, Амман,1962\nДегIастанах хаьддачу вайнаха - хуьлда уьш бехаш туркошца, Ιаьрбашца я гΙажарошца - семачу тергонехь кхаьбна шайн даймохк. Яхь дΙа ца луш, цуьнан сий лардина шаьш бол-болучохь. Дуккха а бу "арахьарчу" вайнахалахь къоман цΙе лакхайоккхуш бехаш а, баьхнарш а. Ишттачу цхьаннах, Урдунерчу устазах Къедро Шайхах лаьцна бу хIара дагалецам.\n1901-чу шарахь нохчийн мухIажирех хьалхара дакъа кхечира Урдуне. Царна юкъахь дин лелорца а, довзарца а цIеяххана нах а бара. ТIаьхьо баьхкира оьрсийн кIайн эскарехь лаккхарчу даржашкахь хилла эпсарш. ТIаккха кхечира 1918-чу шарахь хIоьттина а, сихха йохийна а хиллачу Къилбаседа Кавказан Ламанхойн Республикан министрш.\nОцу заманахь Урдунехь лаьттинчу туркойн Iедало сий деш а лелийра уьш. Ткъа 1918-чу шарахь туркойн Iедал дIадахара Урдунера, тIедеъначу Игалсан а, Iаьрбийн Iедалша тесна битира тIеман гIуллакхашкахь гоьбевлла вайнах.\nБакъду, нохчийн хIижарат бусулба дин бахьанехь хилла дела, царех болчу Iеламнехан дика терго йора Iаьрбийн Iедалша.\nОцу заманахь нохчийн устазех волу накъшабандин вирдан ворхIалгIа устаз Къедаро Абдул-Хьамид ваьхна Урдунера Суеле-гIалахь.\nУстазан дахар муха дара, аьлла, тахана Суеле-гIалахь вехачу цуьнан вешин кIанта Къедаро Рашада дуьйцу шен девешех лаьцна.\nКъедро: Абдул-Хьамид Къедро ДегIастанахь 1905-чу шарахь дуьнентIе ваьлла. 1907-чу шарахь шен деца Урдуне хIижрат дина цо. Цу хенахь кхузахь лакхарчу дешаран школаш ца хилла. Шен аьтто боллучул дешна, тIахьо Iабдалла Ал-Имам цIе йолчу Iеламстага бусулба дин Iамийна цунна. Дуккха а кхечаьрца а дешна цо.\nИза кхузахь накъшабандин вирдехь ворхIалгIа устаз лоруш ву. Церан доьзал ДегIастанахь Сесанарчу Воккха Хьаьжин вирдара охьабуьйлабелла.\nНохчийн Iедал хилла, устазо, ша валале, шегара Iаса ша къастийначу рогIерчу устазе дIалуш. Иштта Iабдул-Хьамиде кхаьчна хилла устазийн Iаса. Устазо олуш хилла, хIара Iаса ша дIаваьлча, хьанехе ло, олий. Абдул-Хьамид цхьаьнге а ца елла-кх иза. ХIокху заманахь и хала гIуллакх тIелаца башха чIогIа хаарш долуш а, цIена а хила ма везий динан стаг...\nШена тоъал дуьненан хIума долуш вара. Зуда ялийна а вара. Амма доьзал ца хилира цуьнан. Делан дуьхьа сагIийна лург а, закат далар а кхоийна стаг вацара тхан деваша. Амма шена кхоавеллий вара. ХIокху дуьненчохь хьал а дара хьан, нахана а, Iедална а вевзаш стаг а вара хьо, нах оьху хьо волчу, хьайна жимма чохь а, тIехь а хилийтахьара ахь, шега дехча, Делан элча шел дика вара, шен ерг а ца хилла цуьнан, хьашт яц шена, олий, дуьненан хIума дIатоттура цо.\nМарханаш даьстича а, мавладаш хилча а, цуьнан муридаш, Iаьрбий, гуллора и волчохь. Цхьана дийнахь, марханаш даьстина де дара иза. Цхьа молла а, муридаш а бара и волчохь. КIелвисинчу Iабдул-Хьамидна гонаха хевшина, хабарш дуьйцуш Iара уьш. Цхьана Iаьрбийчо элира, наха тхоьга хоьтту, Iабдул-Хьамидан куьйгах барт баккха хIунда гIерта шу, аьлла. Ша жоп делира, цо шен когах ца боккхуьйту дела, аьлла , бохура муридо. ВаллахIи, бакъ ма ду, хьалаиккхина, катоьхна, цуьнан когах барт баьккхира цу Iаьрбийчо.\nАбдул-Хьамида шен ахчах дайтина маьждиг ду. Тхуна дагадеанера цунна устазан цIе тилла, Цо дехар дира, шен цIе ма тилла, аьлла, цу маьждигна, ша иза Делан дуьхьа деш ду, гучавала деш дац, аьлла. ТIаьхьа цо ша тиллира маьждигна цIе - Масжид Ал-Сабтайн.\n1980-чу шарахь ДегIастана хьажахIотта ваха лаьа шена, аьлла, со и эцна вахара Нохчийчу. Цигахь 3 кIира даьккхина цIавеара и. ДегIастана гуттаренна гIур ву олуш дацара цо. ХIара еза меттиг лоруш ю, суна кхузара цхьа а дIаволийла ца лаьа, вайн дайша Делан дуьхьа хIижарат дина баьхкина бу кхуза, суна и хIижарат дохадан ца лаьа, олур-кх цо".\nШен заманахь хилла волчу Урдунан паччахьа Хьусейн бин Талала Къедаро Абдул-Хьамид муха лорура а дийцира устазан вешин воIа.\nКъедро: ЧIогIа Iаьрбаша а, таханлерчу Урдунан паччахьан дас а лоруш вара. Со жима волуш Суелен урхалле веанера паччахь. И чувогIучохь хIоьттина Iара сан денваша. Паччахьо ма-воддара тIе а вахана, маршалла хаьттира Абдул-Хьамиде.\nСан вашас дийцира суна хIетахь, Урдунехь цхьанна а хьалхахь цигаьрка дIалачкъош яц паччахьо, Iабдул-Хьамидна хьалхахь бен, аьлла. Цуьнна хьалхахь цигаьрка ца узура паччахьо. Паччахьна иза цIена стаг вуйла хаьара, Дела дуьхьа лелаш, Iедалера я шегара хIума яккха лелаш воцийла хаьара. Ткъа наха лоруш волу стаг паччахьна ша лара везийла а хаьара.\nНакъшабандин вирдехь хIинца а нах бу Iаьрбашна юкъахь, дукхахберш Шема-махкахь бу. Къедро Абдул-Хьамида шегара устазан Iаса кхечуьнга ца луш, вирдан гIуллакх, шена Iаьрбийн мотт а, дин а къоргга Iаьмча, дитина - иштта олуш ду Урдунерчу нохчаша.


Instagram машанерчу "Проект" интернет-газетан аккаунтана "веллачу ден" статус хIоттийна (пайдаэцархо велча хIоттош хуьлу иза). Оцу бахьаница журналисташ 24 сахьтехь Iийна шайн агIоне керла посташ ца хIитталуш. Иза цара дузу шаьш Нохчийчоьнан зударийн бахамах лаьцна дукха хан йоццуш арахецначу талламца. И материал араяьллачул тIаьхьа хаамийн гIирсан сайтанна маситтазза дина ddos-тIелатар. Оццу талламан хьокъехь пачхьалкхан "Грозный" телеканало дина арз бухе а хIоттош, дIакъевлина "Проектан" видео-агIо YouTube видеохостинго а.\n"И гIурт соцуш бац Кадыров Рамзанан зударех лаьцна болу таллам арабаьлчхьана схьа. ddos-тIелатарца йохийра тхан сайт. YouTube-хьажам а дIакъевлина тхан оха "Грозный" каналера цхьа йоцца кийсак юкъалацарна. TikTok-е а тIехь дина тхуна арз, амма Instagram-ехь тхуна хилларг массо а хIуманал тамаше ду", – яздина журналисташа шайн телеграм-каналехь.\nОхан-беттан 7-чохь арабелира "Проектехь" Кадыровн зударийн бахамах болу таллам. Цо бахарехь, Нохчийчоьнан куьйгалхочун шина зудчун – Кадырова Меднин а, Ахмадова Аминатан а – долахь ю Москварчу тоьлла ларалучу меттехь 800 миллион сом мах болу хIусамаш. Соьлжа-ГIалахь и информаци цхьана а кепехь яц официало йийцаре еш. Кремлехь а ца делла журналисташна цара динчу хаттарна жоп.\nМосквахь, премиум-классерчу хIусамийн "Соколиное гнездо" комплексехь Нохчийчоьанан куьйгалхочун уллерчу гергарчийн петарш хиларх лаьцна дийцира хьалхо журналисташа.


Эшаршца а, хелхаршца а экстремизмана дуьхьал\nДагестанехь Хасавюртан вахархочунна кхел еш ю нах экстремизме кхайкхарна. Социалан машанехь маситта видео яржийна цо "динца йоьзна цхьана тобанан декъашхой вукха тобанан декъашхошна дуьхьал баха тIекъабеш чулацам болу", аьлла ду республикан прокуратуро бинчу хаамехь. Цу стагана хан тоха мегаш ю 6 шо, яздо Кавказ.Реалиино".\nОьрсийчоьнан Федерацин криминалан кодексан "гуш-хезаш экстремизме кхайкхарна цIе йолчу 280-чу артиклехула бехктакхаман гIуллакхаш дедюкъа аьлча санна долош ду Дагестанехь. Масала, хаьлхо, 1 шо 6 бутт хан тоьхна, чувоьллира Тарумовн кIоштара вахархо. Цул хьалха 2 шо арахь даккха хан кхайкхийра кхело Дагестанан ЦIерш цIе йолчу гIалан вахархочунна. Цу тайппа бара ХIинжа-Галарчу вахархочунна дуьхьал долийначу бехктакхаман гIуллакхехула кхело бина сацам а.\nИштта гIуллакхаш иттаннаш ду. Уьш дерш а копиркица яздина долуш санна ду: "Гуш-хезаш кхайкхамаш бина нах экстремизме кхойкхуш, интернет машанах пайда а оьцуш". Цу тайпа зуламаш дарехь хьалхара меттиг дIалоцуш ю Дагестан Оьрсийчуьрчу регионашна юкъахь.\nОьрсийчоьнан инарлин прокуратуро далочу терахьашца, Товбеца-бутт чекхболуш цу республикехь дина цу тайпа 32 зулам. ШолгIачу меттехь ю Ростохан кIошт а, Москва а. Цу шина субъектехь долийна толлуш ду 19 бехктакхаман гIуллакх, ткъа кхоалгIачу меттехь йолчу Перман махкахь ду 14 бехктакхаман гIуллакх.\nБуйнакскерчу адвокато Гаджиева Заремас латкъамаш бо, и гIуллакхаш кхуллуш ду низамаш лардон органийн белахахоша уьш шайн белхан жамIаш гайта дезаш хиларна. "Уьш зуламийн база юзуш болх беш бу, дукха мел хили а, гIоле ду бохуш.\nЦарна иза дарна ахчанан совгIаташ ло, хьаькамаша хестабо, даржехь лакха боху. Стохка кхо гIуллакх дара ас лелош. Уьш дIахьош цхьа талламхо вара. Ас боху цуьнга, айхьа яздечу кехаташна тIехь дешнаш деха-сехьа дахий хIума мукъане а дехьа, уьш трафаретаца яздинча санна ду хьан ", - дуьйцу цо.\nГаджиеван ГIизларчу коллего Гаирбеков Мурада латкъамаш бо, талламхой наггахь хьажа ца хьожу, ла а ца дугIу видео тIехь дуьйцучуьнга, бохуш.\n"Ас лелочу гIуллакхехула яздина ду, бехкевечо ролик яржийна вевзаш волчу радикалан исламан хьехамаш тIехь болу аьлла. Бакъду, яржийна цо. Бакъду, цу хьехамчо дуккха а къамелаш дина нах джихаде кхойкхуш. Амма кхузахь юьйцург ю Iуьйра ламаз дитар къилахь хиларх лаьцна видео. Кхин хIумма а дац цу тIехь",- боху Гаирбековс.\nДагестанерчу чоьхьарчу гIуллакхийн министраллехь адвокатийн реза цахилар юхатуьйхира.\n"Суна хетарехь, цу агIор болх мелхо а тоам боцуш беш бу. Ма дарра аьлча, зуламаш кхин а алсам ду. Массарна а тIекхача аьтто ца болу. Хан ца тоьа. Нагахь цигахь талламхоша цхьаъ нийса ца динехь, латкъам бан беза-кх. Иза дан цера берриг а аьттонаш болуш бу", - боху шен цIе ца яккхар дехначу министраллан векало.\nТерроризмна бехкевина Дагестанехь виъ вахархо\nДелахь, экстремисташ дуккха а алсам белахь, иза республикерчу Iедалша цхьаъ нийса ца до бохург дуй-те?\n"Хьовсал, мел дукха ю Дагестанехь "тхо терроризмна а, экстремизмна а дуьхьал ду" бохучу кепара мероприятеш. Ткъа Iедалхойн кхеташонаш мел дукха ю? Ерриг а проблема ю иза даьсса къамел дар хилар. И еггиг а кхеташонаш цхьа а доцучуьнах лаьцна ю", - аьргIадвахана ву меттигерчу адамийн бакъонашларъярхойн юкъараллан белхахо Микаилов Зубайра.\nИза бакъ ду. Республикехь шарахь маситта форум хуьлу, терроризм а, экстремизм а цахилийта дан дезарг дуьйцуш. Масала, Гезгмашин-беттан 18-хь ХIинжа-ГIалахь вовшахтухуш ю "Тхуна кхера ца лаьа тхайн кхане бахьана долуш" цIе йолу кегийрхойн форум. Аьлла ду цигахь дакъалоцуш 1000 стаг хир ву аьлла.\n"Антитерроран хьажам болчу номершца кегийрхошна хьалха шайн кхолларалла гойтур ю Дагестанерчу йишлакхархоша а, Дагестанан филармонерчу артисташа а, ткъа иштта кхоллараллехула доьшучу кегийрхойн векалша а", - аьлла ду культуран министралло динчу дIахьедарехь.\nСхьахетарехь, йишлакхархой а, хелхарчаш а зеделларг долуш бу экстремизмца къийсам латторехь.


Стигалкъекъа-бутт 24, 2017\nКистойн иллийн Тбилисерчу фестивалехь дакъалоцуш бара нхчийн а, гуьржийн а поэташ а, иллиалархой а.\nДаймахкахь вехаш ца хилча а, цуьнца боьзна бу хIора нохчочун деган мерзаш. Мукъамашца, иллешца, ширачу, хазачу ламасташца Iалашдо иза баккъалла а къоман амалш йолчу вайнаха. И масал хилира дIадаханчу шинарин дийнахь Тбилисехь. Гуьржийн махкара ПIаьнгаза чIожехь бехачу кистойн концерт дIаяхьира кхузахь.\nОцу самукъадаккхаран суьйрене баьхкинера дуккха а нах, шайна юкъахь иллиалархой а, поэташ а болуш.\nАмма массарел дукха бара нохчошца уьйраш йолу, гуьрдийн-нохчийн вежаралла лелош болу нах. Нохчийчура а, Урданера а бара. Концерт йолийра Кавказехь вевзачу пондарчо Паскаев Рамзана.\nШа дош олуш Паскаев Рамзана билгалдаьккхира къаьмнийн доттагIалла чIагдар мехалла хIума хилар.\nПаскаев: «Тахана вай цхьанакхетта а, гулделла а чIогIа хазахета суна. Вай башха генахь Iаш а дац, вовшен тIедаха. Дала барт цхьаъ бойла вайн! Дала ирс-аьтто болуш дахар хуьлда шун кху махкахь! Вай ларъеш ерг уьйр ю, вовшашка болу безам бу. Дала аьтто бойла вайн!»\nГуьржаша шаьш бистхуьлуш йийшира шайн поэтийн байташ, нохчошца уьйраш хиларна баккхийбарх юьйцуш йолу. Гуьржийн маттах ца кхетахь а, къаьсташ дара и дешнаш даггара нохчийн къоме хьовха безам буьйцуш дуйла. Сих-сиха олура дош «сикъмарули» - безам бохург ду изагуьржийн маттахь.\nКистойн концерт хIора шарахь дIахьош верг ву ПIаьнказ-чIожехь вехаш волу иллиалархо Борчашвили Султан. Бисултанов Аптин Кавказ хестош, цуьнан сийлалла юьйцуш йолу байт, гуьржийн матте а яьккхина, ша баьккхинчу мукъамца дIаэлира цо.\nКонцерт чекхъяьлча Борчашвили Султана дийцира цуьнан Iалашонех а, маьIнах а лаьцна.\nБорчашвили: «Вайнехан концерт шарахь цкъа хуьлуш ю. Вайн култура кхузахь дIа ца ялийта еш ю оха иза. Вайца кхузахь эшарш локхуш кхеран тобанаш ю. Дукхахберш ломара нах бу хIорш. Вайх тера ду церан гIиллакхаш а, амалш а. Хьаьжас аьлла хилла, вайчарах кхеран аьзнаш а, гIиллакхаш а ду кхеран».\nСцени тIе ваьллачу хIоран артистан номер даггара тIеоьцура хьовсархоша. Къаьсттина цхьана жимвчу йоIа безамах лаьцна йиш локхуш, дехха тIараш диттира наха.\nКонцерт дIайирзича а дIаса ца бовлуш бехха лаьттира нах шайн цуьнах болу битамаш буьйцуш. Гуьржичо Тамар Кириселидзес иштта элира шена хетачух.\nКириселидзе: «ЧIогIа хаза, башхалла йолуш доттагIаллин концерт яра хIара. Нохчий сайн вежарий-йижарий хета суна. Суна чIогIа дукха деза и къам. Со ирсе ю иштта вайн доттагIалла долуш».\nКху шара дуьххьара еанера кистойн концертехь дакъалаца Нохчийчура тоба. ТIедогIучу шарахь кхин а шуьйра, кхин а чулацаме хилийта Iалашо ю цера кистойн эшаран фестивал.


Набахтехь даккха 19 шо кхайкхийна Яндиев Асланна\nКъилбаседа Кавказан тIеман кхелехь ву Яндиев Аслан\nКъилба ХIирийчоьнан территори тIехь динчу теракташна бехкевина, набахтехь даккха 19 шо хан тоьхна ГIалгIайчуьрчу вахархочунна Яндиев Асланна Къилбаседа Кавказан тIеман кхело.\nКарладоккху, 2007-чу шарахь дуьйна дуьненаюкъарчу лехамашкахь хилла ву Яндиев Аслан. 2011-чу шеран Дечкен-баттахь Словакехь дIалецира иза, ткъа 2018-чу шарахь Оьрсийчу экстрадици йинчул тIаьхьа БуьритIерчу талламан изоляторчохь латтош вара.\nТалламчийн версица, 2005-чу шарера 2006-чу шаре кхаччалц кхечу тобанхошца цхьаьна "Владикавказ-2" подстанцина герзаш диттина хилла цо, сахьташкахь юьйлинчу реактиван гранаташ лоьлхуьйтуш. Ишта, 2006-чу шарахь "Игросервис" клуба хьалха тобанхошца юкъахь эккхийтар дина а хилла цо.\nОццу дийнахь, талламчаша дийцарехь, кхечу клубан коран у тIехь изза эккхийтарш дина хилла цара. ХIетахь кхо стаг велира, 25-нна чевнаш хиллера. ФСБ-н информацица, цул тIаьхьа ведда ваханера Яндиев харц кехаташца кхечу пачхьалкхе. 2011-чу шарахь Словакехь дIалецира иза.\nЦуьнан гергарчара бакъ ца до, шайн стаг гунахь хилар дохкучу бехкашна.\n"Ас мукIарло дийр дац сайгара ца даьллачунна а, айса дина доцчунна а. Со хIуманна а бехке вац", - аьллера Яндиевс йоьдучу кхелехь.\nКъилбаседа ХIирийчоьнан территореш тIехь теракташ дина аьлла, лаьцна латточу Хадзиев Iумара а, Цуров Руслана а Яндиевна дуьхьал тоьшаллаш далийнера кхелан кхеташонехь, амма тIаьхьо юхавелира и шиъ, тIехь ницкъ а бина, бертаза мукIарло дайтинера шайга аьлла.\nБехкбуьллучура 20 шо доьху Яндиевна. Шинаридийнахь кхелехь вистхуьлучу адвокато Сабинин Андрейс билгалдаьккхира, Яндиевс тIе ца дуьтуш хилар, ша зуламхойн тобанашца теракташ лелийна бохург а, тобанхошна герзаш латтор а. Ишта адвокато тидам тIе бахийтинера, цунна дуьхьал тоьшалла динчу шиммо шаьш аьлларг юхаэцна хиларна а, Яндиевна дуьхьал цхьа Оздоев Алихан бен цахиларна а. Иза а, Сабинина бахарехь, набахтехь хан токхуш ву, цундела цунна маьIне дац бакъдерг дийцар.\n"Цхьана стага дечу тоьшаллийн бух тIехь бехк буьллийла дац", - аьллера адвокато Сабинина.


Кху тIаьххьарчу деношкахь, Полше тхов-кIело йоьхуш, Брестехь Iачу нохчийн терахь кеп-кепара, 200 тIера 1000 тIекхаччалц гойту меттигерчу журналисташа. Билггал мел нах бу мухIажиран некъ юьхьаръэцна, оцу нахехь хIун хьал ду?\nНохчаша сатуьйсу хIинца а Европе кхача\nПолшин дозанехь лаьттачу нохчашкара хьал гойтуш, фотогайтам бу Брестехь схьабоьллуш еарийдийнахь. Лаьттар бу иза шина кIиранах. Сурташдахархойн, волонтерийн жигаралла бахьана долуш баьлла и аьтто.\nДуккха хан хьалха дуьйна Бресте дIагIертачу нохчех доглозуш хьийза бакъоларъярхойн "Human Constanta» юкъаралла ю гайтам вовшахтоьхнарг. Сурташкахь тергоне эцна шаьш, боху юкъараллан векалша, 120 мухIажир, церан васташ, гIайгIанаш, цара вокзалашкахь, мехах петаршкахь, арахь, шеллонехь хьоьгу халонаш дуьненна йовзийта.\nМел, муьлхачу хьолехь, хIун баланаш хьоьгуш карийра шуна Брестехь а, цунна гонаха а хан токхуш Iа нохчий, юй церан Полше кхача дегайовхо, стенна ца боьлху уьш Нохчийчу юха? Иштта дара Маршо Радионо кху деношкахь, дешархойн дегнех а хьакхалуш, хаамийн гIирсашкахь артиклаш арахецначу журналисташка дина хеттарш.\nМоскох арадолучу дозушдоцчу «Дош» журналан корреспондент Михальченко Лида хилла Брестехь кху муьрехь, зIенехь ю мухIажиршца даима а.\nМихальченко: «Багарбан хала ду, дакъа вокзалашкахь ду, дакъа – петаршкахь. Соьгарчу терахьашца, массех бIе ву вуьсуш Брестехь. Цигахь беттанаш бохучу нахаца сан селхана къамел хилла. Вокзалашкахь Iийначех цхьаболучарна бакъоларъярхоша, адвокаташа гIодина петарш леца. Ткъа дукха хан йоццуш баьхкинарш, уьш ца кхиина бакъоларъярхошка гIодеха - вокзалашкахь бу».\nМухIажирш журналисташца къамелаш дан ца хIуьтту, яздо газеташкахь, хьан муха аьтто белира Брестера нохчий хьайх тешо, хаьттира Маршо Радионо Михальченко Лидига.\nМихальченко: «Дакъа царех сох лечкъара, делахь а цхьа дакъа тийшира сох. Сайна уллера бевзинчаьрца зIе ю сан хIинца а, оха дIа-схьа яздо, кхеташ ду, ас цIерш ца йоху церан. Нах цигахь бисина а бу, соьца контактехь а бу. Дакъа Полше дехьадалийтина хилар доцург, хийцамболуш хIумма а дац. Брестехь бухабуьсучийн юхабаха некъ бац, уьш цундела лаьтташ а бу. Церан проблема яц эконикаца йоьзна, церан дахар ду кхерама кIел».\nШи бутт хьалха, Белорусин коьртачу эпидемиолога иштта дIахьедар дира шайн пачхьалкхе: махкахь массарна а, уьнах ларбеш, дарбадина, амма ун даржорна кхераме категори ю Брестера нохчий, уьш а медицино тергоне эцна.\nИ бохург дара, нах шелонехь, хьелаш гIийлачу, боьхачу меттигашкахь а бу, цаьрца цамгарш а ю.\n«Шу юхадаьхкича, оха дойур ду» - аьлла цIе а йолуш, артикл арахецна кху шинарийдийнахь журналиста Азар Ильяс. Цо, кийрахь догдерг велха а вийр волуш, охаьбалхабо Брестехь балахьоьгучу нохчийн гIайгIанаш. Цуьнца къамелдинчу дуккха а нохчаша боху, шаьш дайарна кхерам бу цIахь, цундела дац шайн юхадоьлхийла.\nАзар Ильяца иштта хилира Маршо Радион къамел.\nАзар: «"Human Constanta» юкъараллерчу бакъоларъярхойн терахьашца, Брестехь 1000 гергга Нохчийчуьра вахархо ву дозанах чекхвала гIерташ, хан хьош. Проблема стенца ю? Полшин дозанхоша уьш тергал ца бо, церан бахьанаш ца толлу, деккъа дIа минотехь ла а дугIий, марша Iойла, цIа гIо, олий, юхахьовсабо. «Шу юха стенна ца доьлху?», хаьттича, ас къамел диначара массара а шаьш кхоьру боху, цхьа а вац юхаваха лууш я ваха лерина а. Церан проблемаш хила тарло, цундела цара шаьш ца довзуьйту, кхоьру шаьш стенгара ду а, кхидерг а дийца».\nЖурналисташа дийцарехь, кхо некъ бу мухIажиршна хьалха. Цхьаъ – хаьхккина, шайгара кепекаш кхачаяле, Нохчийчу юхабаха. ШолгIаниг – ма-хуьллу билхина а, Полше кхача. КхаолгIаниг – меттах а ца бовлуш, хирг хир аьлла, Брестехь Iа.\nХьалхара некъ тIеэца йиш ериг юханехьа цIавахана. ШолгIа некъ юхьарлаьцнарг дела денна тIеоьху Полшин дозанхошна, цара цхьа ирс кхаьчнарг наггахь чекх а волуьйту. КхоалгIанаш – меттах ца бовлуш, Брестехь хIинца а Iийраш – уьш ши бIе гергга я сов волучух тера ду – церан баккъал а гуш ду юхабаха аьтто боцийла, журналисташка цара дуьйцург харц ду ала доцийла.


Оьрсийн националисташка сагатдойту Азербайджанера баьхкинчу вахIабхойн жигаралло\nШаьш Iадаташ а, исламан мехаллаш а ларъеш ду, боху ваххIабхойн кхетам баржорна бехкебечу азербайджанхоша. "Кавказ.Реалиино" довзуьйту оьрсийн националисташний, Оьрсийчуьрчу азербайджанхойн патриоташний юкъадоьлларг.\nАзербайджанхойн массех юкъаралла ю оьрсийн патриоташа тидаме эцна. Масала, «Дерриг а халкъан дуьхьа» (ВБОН) цIе йолчу азербайджанхойн цхьаьнакхетараллина полице арз дахьийтина «Царьград» телеканалан комментаторо, «Двуглавый орел» («Ши корта болу аьрзу») юкхъараллин Москварчу декъан куьйгалхочо Афанасьев Андрейс.\nЦо дийцарехь, Оьрсийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министралло талла долийна цо яздинарг. "Царьград" канало дIадахначу кIиранах хаам баржийна, полици йоцуш, Инарла прокуратура а, федералан къайлах сервис (ФСБ) а ю ша бина латкъам толлуш, аьлла.\nБайначу баттахь «Дерриг а халкъан дуьхьа» (ВБОН) юкъаралло социалан машанашкахула видео яржийра цхьана кегийхойн тобано оьрсех тера вогIучу масийтта стаге видеохула нахе шайна кIинтIера бовлар доьхуьйтуш. Шаьш азербайджанхойн къам сийсаздеш къамелаш дина, бехк ма биллахьара шайна, бохура цу чохь цара.\nЮьйцучу азербайджанхойн тобано «Вконтакте» машанерчу шен агIонтIехь хоуьйту шайна СаIудийн Iеламчин ибн Iабдел-ВаххIаб Мухьаммадан жайнеш деза хилар, гойту нохчийн тIемалойн баьччица Басаев Шемалца цхьа зама хьалха йина хилла а, Украинерчу малхбалехь тIемаш беш йолчу «Шайх Ушурмин батальонан» баьччица ЧIеберлойн Муслимца кху шерашкахь йина а интервью.\nОьрсийчохь бехачу азербайджанхошлахь ишта кхетам баржош цхьа «Дерриг а халкъан дуьхьа» (ВБОН) юкъаралла хилла а ца Iа. "Бизим эдэт" ("Вайн Iадат") юкъаралло а кхойкху азербайджанхой къоман орамаш биц цабаре. Ткъа цуьнан социалан машанерчу агIонан коьрте хIоттийна го СаIудийн Iаьрбийчохь муфти Iийначу ибн Баз Iабдел-Iазизан хьехам.\nОьрсийчохь Iедалан политика къобалъярца евзачу EurAsia Daily портало шуьйрра дуьйцу азербайджанхойн оцу юкъараллашкара шайна дуьйлу аьлла хетачу сакхтех лаьцна. Материалан цIе ешча а кхета цунах – «ВБОН – Оьрсийчоьнна баккъал а кхераме болу виртуалан пантюркисташ». Оцу юкъаралло, азербайджанхошна цатамбар муха доькху гойтуш, масалш далийна портало.\n«Дерриг а халкъан дуьхьа» (ВБОН) организаци «экстремистех» а, «исламан радикалех» а лаьтта, яздо "Русская планета" («Оьрсийн дуьне») портало. Цо бахарехь, ГIадужу-беттан 28-чохь Пачхьалкхан Думе Либерал-Демократин партин лидер Жириновский Владимир волчу бахана хилла оьрсийн жигархой, цара дехна депутате оцу юкъаралло бен болх а, цуьнан Iалашонаш а тидаме эцар.\n"Хиллачу къамелан жамI ду Жириновскийн коллегас, цуьнан партин декъашхочо Власов Василийс Оьрсийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министре Колокольцевга, «Оьрсийчоьнан бахархошна, уьш лазорхьама а, церан могашалла талхорхьама а зуламаш дечу азербайджанхойн организаци зер» дехар», - яздо портало.\nКарарчу ханна «Дерриг а халкъан дуьхьа» боламан декъашхой Оьрсийчохь а, Украинехь а, Беларусехь а, шайн децахь, Азербайджанехь а наханна борхIазза тIелетта хилар ду хууш, яздо "Русская планета" («Оьрсийн дуьне») портало.\nЮьйцучу азербайджанхойн юкъаралло тергамбо шайн къоман нехан. Оцу агIор цо бечу балханна леткъаш, оьрсийн маттахь болхбечу Inews.az порталан авторша яздира байначу баттахь, шайна кхерамаш туьйсу «боьха лелачарна дуьхьаллаьттачу азербайджанхойн проекто», аьлла. Бахьана дара Inews.az тIехь блогеро Бахар Саялыс елла интервью араялар («Бакохарчу йоIстеган тептар» книга арахецарца а, «ЙоIстагаллах яьллачу Бакохарчу яхархочун тептар» цIе йолу блог лелорца а евзаш ю иза).\n"ВКонтакте" машанехь «Дерриг а халкъан дуьхьа» тобан администраторша яздо, шаьш тIе ца оьцу шайна экстремисташ ду бахар, аьлла.\n"Тхо экстремисташ дац, радикалаш а дац, акхарой а яц, ешапаш а дац. Тхо тхайн халкъ юьхьIаьржахIитточех кхаьрдаш долу къоман къонахий ду. Тхан Iалашо ю, хьакъдолчу вежаршца цхьаьна а кхетта, цаьрца цхьаьна тхешан дин, гIиллакхаш, Iадаташ лардан», - аьлла яздина тобано шен агIонтIехь.\nБоламан декъашхоша чIагIдарехь, ницкъ толо арабевлла бац уьш, амма шайн диаспорина дина зулам-м доькху цара – масала, къеначу азербайджанхочунна еттар я азербайджанхойн йоIе маьттаза къамелдар. Стенна ца лехна иштачу меттехь Iедалера гIо, бохучу хаттарна жоп ца ло боламхоша, амма уьш къера бу бекхам низамехь хила беза бохучунна.\nМигранташ луьттуш ю Адыгея\nInews.az портал кхетош, "ВКонтакте" машанерчу «Дерриг а халкъан дуьхьа» тобан администратора Джафаров Яшара хаамбина, оьрсех терачу кегийрхошна етташ яьккхина видео шайга яийтинарш «цхьа кегий бераш» дара, аьлла.\n"Тхан машанерчу агIонца гергарло лелочаралахь дукха ду коьрта чохь кегаш бен йоцу бераш. Церан видео оха тхайн агIонехула гайтар – иза тхан гIалат ду, сиха иккхинчохь даьлла иза тхоьгара. «Оьрсийн дуьне» паблико тхаьшна кхерамаш тийсича, царна дуьхьал сов ира жоп делира оха – цунна а ду тхо бехке. Къера ду тхо тхешан гIалаташна, амма тхо дуьненаюкъара террористаш ду бахар а ю йоккха харцо. Тхоьгара дийлина зуламаш гойтуш дуккха а ю боху видео-кийсакаш. Мичахь ю уьш? Ши видео яра: цхьаъ, тхан къам сийсаздеш къамел динчунна тIара тухуш, шолгIаниг – къаночунна йиттиначунна бекхамбеш. И тайпа видеогайтамаш интернет яьккхина бу, амма тхан пабликехь гиначунна кочабахана. Делахь а, со къера ву, иштаниг низамехь листа деза», - элира Джафаровс.


Сенатор Маккейн Джон.\nАдамийн бакъонаш ларъяйта Iамерко къахьегар мехала хета сенаторша\nIамеркан Сенатера демократаш а, Республкан партин декъашхой а тIехIиттина Цхьаьнатоьхначу Штаташа адамийн бакъонаш ларъярехьа лелочу политикана, хаам бо «Iамеркан аз» зорбанан гIирсо.\nЦуьнан бахьана ду пачхьалкхан секретаро Тиллерсон Рекса дина дIахьедар. ДIадаханчу кIиранах Iамеркан пачхьалкхан департаментан белхахошца шен хиллачу цхьаьнакхетарехь, цо дIахедар динера, Iамеркана мехала хетарг бухе а диллина, пачхьалкхан департаменто политика лелаяхь, цо новкъарло ян мега къоман кхерамазалла ларъяран Iалашонашна аьлла а.\n«Iамеркан ницкъан чулацам бу вайн идеалех, вайна мехала хетачух лаьтташ: демократи а, адамийн бакъонаш а ларъярехьа ду вай, къийсам дIахьо вай коррупцица, вай тIеоьцу култура тайп-тайпана хилар», - элира Мэрилэнд штатерчу сенаторо-демократа Кардин Бена.\n«Дуккха а тобанаш ю хIара дуьне мел ду вайн пачхьалкх кхуллуш бухе ехкина принципаш ларйеш къийсам дIахьош: демократехьа, пресса маьрша хиларехьа, дин лело маршо хиларехьа, дешан маршо хиларехьа. Iамеркан масалло дог иркарахIоттадо церан», - аьлла гIортор йира Кардинна Флорида штатерчу Республикан партин декъашхочо сенаторо Рубио Маркос.\nИ шайн дIахьедарш дира сенаторша шинарин дийнахь Сенатан дуьненаюкъаметтигашкахула йолчу комитетан кхеташонехь. Иза хилира Аризонера сенаторо-республиканхочо Маккейн Джона The New York Times газетехь Тиллерсон бехке винчул тIаьхьа, Iамеркан Цхьаьнатоьхначу Штаташа кху дуьнентIехь адамийн бакъонаш ларъяйта гIерташ иттаннаш шерашкахь бина болх, тIе сиз а хьаькхна, байа гIортарна.\n«Iамеркан озо» дагадоуьйта дIадаханчу кIиранах пачхьалкхан департаментан белхахошца шен хиллачу цхьаьнакхетарехь Тиллерсона аьларг. «Цхьацца хьал хIоьттина меттиг нисйелча, къоман кхерамазалла ларъян къахьоьгуш а долуш, вай биллам санна вайна мехала хетарг тIеэцахь, вай ца кхача а мега вайн къоман кхерамазалла ларъян йолчу Iалашоне»- аьллера пачхьалкхан секретаро.\n«Цу дешнашца пачхьалкхан секретаро Тиллерсона элира дерриг а дуьнентIехь гIело ловш болчу нахе: «Сатийса ца оьшу Цхьаьнатоьхначу Штаташка», - яздинера Маккейна.\nЦунна хетарехь, цу кепара, Iамеркан арахьарчу политикан куьйгалхочо бохург ду, нагахь цхьа стаг новкъарло ялахь иза хьийзош болчу нахаца, экономикана оьшуш ду аьлла, Iамеркан юкъаметтигаш дIанисйеш, цу тайпачу нахе ала мегар ду, аьтто хьулда шу аьлла, хIунда аьлча, шайн проблемаш кхочуш ян церан шайн дезар долун дела.\nСенатан дуьненаюкъаметтигашкахула йолчу комитетан кхеташонехь йийцаре йира президенто Трамп Доналда пачхьалкхан департаментан секретаран когаметтан дарже кховдийначу Салливан Джонан кандидатура. Буш Джордж (жимахверг) президент волуш болх бина ву Салливан Iамеркан йохкаэцаран министраллехь.\nСенаторша дуьйцучух ша кхеташ хиларх уьш тешо гIоьртира Салливан, ша лууш ву пачхьалкхан департамент ницкъ хилийта, Iамеркана мехала хетарг дерриг а дуьнентIехь лардийр а, даржор а долу аьлла, яздо "Iамеркан аз" зорбанан гIирсо.\nКавказ талла йоллу Адамийн Бакъонийн Кхеташо\nНохчийчохь адамийн бакъонаш йохорна синтем байна ю Iамеркан векал ХIейли\nПатрушев: Шемахь а, Иракъехь а тIом беш ву 3 эзар гергга Къилбаседа Кавказера вахархо\nПАСЕ орцахъяьлла Кавказан бахархошна\nСербхой дуьхьалбевлла Путинна а, Кадыровна а\nПесков: "Путин кийча вара канцлерна жоп дала"\nКадыров кийча ву Москохца цхьаьна талла республикехь адамийн бакъонаш ларъярца доьзна хьал