Дуьне -- Хьаькамо пешкин меттана бизнесмен схьа а эцна, ловзош ву шахматийн у тIехь. Shutterstock долара сурт.\n2014-чу шеран Iай, Чиллан баттахь Сочехь Iаьнан Олимпан ловзарш дIадахьа кечлуш, Къилбаседа Кавказана тIехь урхалла латтон гIерташ, чуьраяьлла хьийза Кремл. Цу кIоштера ши куьйгалхо хийцина – Дагестанера а, ГIебарта-Балкхаройчуьра а – Магомедов Мохьмадсалам а, Каноков Арсен а.\nГо баьккхина ечу дискриминацин дакъа хилира, Къилбаседа Кавказерчу бахархошкара шайн куьйгалхой харжа йолу бакъо дIаяккхар. Дагестанан а, ГIалгIайчоьнан а, ГIебарта-Балкхаройчоьнан а, Къилбаседа ХIирийчоьнан а парламенташ чекх евлла Конституцехь бинчу хийцамашкахула. ГIебарта-Балкхаройчоь иза дан кечлуш ю.\nТамашийна делахь а, 2013-чу шарахь Нохчийчоь а йоцуш, Дагестан яра газетийн хьалхарчу агIонашна тIехь. Дечкен бутт чекхболуш, эвсара вац аьлла, Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира Дагестанан урхаллера дIаваьккхира Магомедов Мохьмадсалам. Цуьнан метта, Дагестанан урхаллин декхарш кхочушдан хIоттийра, Гезгмашан баттахь Дагестанера парламенто «массо кепара къобал а вина, тIечIагIвина волу», Оьрсийчоьнан къаьмнийн министр хилла волу Абдулатипов Рамазан.\nАбдулатиповс дош делира, нуьцкъала экономикан кланаша республикехь беш болу тIеIаткъам дIабаккха. Цо шен Iалашо ю элира, индустри айъаран программа карлаяккха а, юртбахам кхиор а. Амма масех банк йохаро, схьагарехь, соцунгIа йира цу Iалашонан хьашт йолу инвестицеш.\nКхаьънаш эцарна доьхьал Абдулатиповс болийначу къийсаман уггар къегина масала дара, еххачу хенахь ХIинжа-гIалин мэр хилла волу Амиров СаьIид лацар. Йоккхачу гIар-татанца Мангал бутт болалуш лаца а лаьцна, Москох вигира иза. Карарчу хенахь набахтехь хан йоккхуш ву, шен гIуллакх кхеле даллалц. Амма Амировс шен ма-хуьллу керстабо шега кхийдон бехкаш – стаг вен тIедиллар а; шен мостагIа лору Пенсин Фондан куьйгалхо Муртазалиев Сагид вен Iалашонца кема чудожон гIертар а.\nДийцарехь, цуьнга цу тIехула бехкаш кховдон кечлуш ю бехк буьллу агIо.\nКхин а, шерашна яхъелла проблемаш а яц ерза герга. ХIинжа-гIалин йистера гIумкийн кхаа эвлан бахархой реза бац, гIазгIумкий шайн латтанашна тIе ховшорна. Даханчу шарахь цара керла кампани йолийнера, Дагестанан коьртачу гIалин къилбаседехьа долчу латтанашна тIе ховша бакъо яккхарехьа. Новострой компанино керла бехийла йиллинчу гIазгIумкийн дуьхьалонах Iиттабелира уьш Марсхьокху баттахь.\nДагестанна урхалла дечу Абдулатиповна хетарехь, республикехь машарбаран комиссеш кхолла еза, тIемалой маьршачу дахаре берзоран а, нах керлачу меттигашка дехьабахаран а декхарш кхочушдийр долу.\nГIазгIумкашца йоьзна проблема кхоллаяларан бахьана дара, 1944-чу шарахь нохчий цIерабаьхначул тIаьхьа уьш баха охьаховшийна хилла Аухов-кIошт Хасу-юртахь бехачу нохчаша-аьккхаша юха схьаехар.\nЦу кIоштан къилбаседа-малхбалерчу декъехь Новолакийн кIошт кхоьллинера, цIерабаьхначу нохчех йисина меттигаш дIалацийта. Дагестанан лаьмнашкара гIазгIумкий охьаховшийнера цига баха. Ткъа цу кIоштан къилба-малхбалера дакъа луларчу Казбековский кIоштана еллера, Юрт-Аух а, Акташ-Аух а шина юьртаца. Суьйлий ховшийнера цигахь баха. 1957-чу шарахь нохчашна цIабахка магийначул тIаьхьа, реза боццушехь, лахарчу эвланашка охьаховшийра, шайн цIадахийта бохуш, дехарш дина хиллашехь.\nКхин цхьа маьIне проблема а лаьттира кху шара Дагестанехь. Цигахь жигара лийлира тIемалой кхо имам а, виъ федералан а, Лакхарчу кхелан а суьдхой бойъуш. Хьалхарчу 6 баттахь байъинчу нехан терахь 150-нна тIех даьллера. Ерриг Къилбаседа Кавказехь Дечкен баттера Гезгмашин бутт кхаччалц, тIемалошна а, ницкъаллийн структурийн векалшна а юкъахь хиллачу тасадаларшкахь велла 375 стаг. Царах 239 цхьана Дагестанехь. Царах ах, 122 тIемалой санна билгалбаьхна бара.\nБайъинчарна юкъахь уггар вевзачех вара, дукха хан йоццуш ГIалгIайчохь вийна волу ГIалгIайчоьнан Кхерамазаллин Кхеташонан куьйгалхо Котиев Ахьмад. Марсхьокху баттахь вийра иза, балха воьдуш.\nДагестанца дуьстича, Нохчийчохь тийналла хIоьттира, ши ваша Гакаев Хьусайн а, Муслим а, иттаннаш шайн тоьллачу тIемалошца байъинчул тIаьхьа.\nТовбецан беттан юьххьехь, Умаров Доккас кхайкхам бира Оьрсийчохь мел волчу тIемалочуьнга, шайга мел далург де, 2014-гIа шарахь Сочехь Iаьнан Олимпан ловзарш дIа ца дахьийта, аьлла. Олимпан ловзаршна доьхьало ян Умаровн шен карахь ницкъ бу-бац бохург, доккха хаттар ду. Къаьсттина, Нохчийчура а, ерриг Къилбаседа Кавказера а кегий нах Шемара Iедалца тIом бан дIаоьхуш бу бохург юхьарлаьцча.\nГезгмашин-баттахь Соьлж-кIоштахь а, ГIадужу-баттахь Волгоградехь а вала араваьлла хиллачу шина стага динчу лелхийтарша вийра 7 стаг. Дийцарехь, и эккхийтар динарг яра Дагестанан яхархо 30 шо хилла Аисялова Наида – бусулба дин тIеэцначу, гIазакхийн къомаха волчу Соколов Дмитрийн хIусамнана. ТIаьхьуо, оьрсийн официала Iедалша хаам бира, ша Соколов а Дагестанерчу цхьана хIусамехь го а бина, вийна ву. Валале хьалха, Волгоградехь хиллачунна жоьпалла тIеийцира цо, аьлла.\nГIуран бутт чекхболуш, Волгоградехь кхин цкъа а дира цхьа моггIа лелхийтарш. Цигахь велира, мел лаххара а ткъе итт стаг. Чевнаш хилла 50 сов нахана.\nЦул сов, даханчу шарахь керла гIалморзахаллаш гучевлира, шех Кавказ Имаратан лидер дIакхайкхийначу Умаров Доккина а, еххачу хенахь нохчийн командир леллачу Газиев Тарханна а юкъахь. Нохчийчоь йозуш ца хилийта дIахьуш хилла къийсам 2007-чу шарахь керста а бина, тIом динехьа берзош Умаровс динчу дIахьедарна а, сацамна а мах хадабе аьлла, Газиевс дехар чуделла Нохчийн Республикан Ичкерин Динан а, ШарIан а Комитете.\nШен кепара Къилбаседа Кавказех, аьлча а, Нохчийчоьнах а, Дагестанах а хьакхалуш эккхийтар хилира генарчу Iамеркан Цхьаьнатоьхначу Штаташкахь.\nОхана-беттан 15-чу дийнахь Бостонехь дIахьучу марафонехь, иза чекхйолучу сизана гергахь ши эккхийтар хилира. Кхо стаг велира. 260 гергга нахана чевнаш йира.\nИ теракт йина аьлла шеко хилла Царнаев Тамерлан, Iамеркан Iедалша дийцарехь, полицица хиллачу тасадаларехь, герз кхетта, велира. Цигара вада аьтто баьлла хилла ЖовхIар, дукха хан ялале кара а вина, лецира, цхьана нехан доларчу хин-кеманна чохь лечкъина Iаш. Оцу хин-кеманна чуьра ша араваьлла ЖовхIар, жимма тIаьхьа гайтинчу сурташ тIехь, еза чевнаш йина вара.\n19 шо долу ЖовхIар карарчу хенахь набахтехь ву, шена тIехь кхел яле хьоьжуш. 30 бехк кховдийна цуьнга. ЖовхIара тIе ца лаьцна царах цхьана цхьаъ. Иза иштта бехке веш ву, шен вешица цхьаьна, Массачусетсера Технологин университетан студентийн гIалахь 26 шо хилла Iамеркан полисхо верна а.\n2003-чу шарахь Дагестанера Iамерке дехьабаьлла хиллера ЦарнаевгIеран доьзал. Цул а хьалха, уьш ГIиргIизойчохь баьхнера. Делахь а, Нохчийчоь юха а йийца яьккхира, Оьрсийчохь дIахьучу пропагандица а догIуш, мел доьшуш белахь а, кхиаме белахь а, «дагахь террорахой бу» и нохчий, бохуш. ЖовхIарх лаьцна аьлча, спортехь дика кхиамаш бахарна, Массачусетс университето ши эзар доллар грант елла хиллера цунна деша.\nХIинжа-гIалара схьа телефонехула къамел деш, Царнаев Тамерланан а, ЖовхIаран а дас Анзора элира Маршо радиога, цу терактах лаьцна шена хетачух.\nЦарнаев Анзор: «Цхьаммо кечдина хIу ду иза. Леррина кечам а бина, дIаяьхьна операци ю иза. Суна хаац иза хьан дина а, хIунда дина, муха дина а, стенгахь дина а, суна стенгара хуур ду иза? Амма суна сайн бераш девза. Иза, ур-атталла, ламаз деш а вацара. ТIаккха муха дийр ду цуо и тайпа хIума? Цкъа а дийр дацара. Цунна гина а дац и эккха молха, цхьа хIума а ца гина. Царна муха гина иза? И массо хIума цхьаммо кечдина дара. И ду-кх ша-дерриг а.»\nЦарнаева Зубейдата, Царнаев вежарийн нанас дийцира Охана-беттан 19-чу дийнахь Хiинжа-гIалара схьа телефонехула Оьрсийчоьнан Russia Today телевизионе интервью луш, элира.\nЦарнаева Зубейдат: «Иза вуно чIогIа, чIогIа хала хIума ду и ладогIа а. Со нана хиларе терра, аса хIун эр дара? Сан ала йиш ерг ду, со билггал тешна йолу хIума, со бIе процент тешна ю, и гIуллакх хьалххе дуьйна кечдина хIума хиларх. Сан ши кIант боккъалла а бехке вац. Суна билггал хууш ду, царшимма цкъана цкъа а дуьйцур дацара, (Iамеркахоша) цара дийцина хиллера боху хIуманаш.»\nОьрсийчохь хилла маьIне хиламаш\nДахана шо долалуш, оьрсийн махкахой терахь алсамдоккхуш, Францера актерана Депарьдё Жеранан Оьрсийчоьнан махкалла делира. Депардьё реза вац, шен махкара Iедалша шарахь миллион еврол сов тIе ахча догIучаргара 70% сов процент ял яккха тIеэцначу низамана. Нохчийн Iедалш, аьлча а, Нохчийчоьнан куьйгалхо кхин а гена вахара, Соьлж-гIалин юккъехь уггар лекхарчу гIишлош чохь цунна 5 чоь йолу петар билгал а яьккхина. Ишта а миска воцу Францерчу актеран долара хIусамаш алсамъевлла хIинца.\nДепардьё: «Сан оьрсийн паспорт ду, суна мистера Путина делла долу. Со Францин вахархо ву. Амма со воккхавево, сайгахь оьрсийн паспорт хиларх. Монтенегрон паспорт эца йиш а ю сан, сайгахь Францин паспорт а дуьтуш. Я кхиниг схьаэца а йиш ю. Со Белгин паспортана а ойла еш вара, амма оьрсийн паспорт тоьар ду аьлла хета суна. Делахь а, со векал хила а, эшахь, пачхьалкхашна юкъахь цхьацца берташ бан аьтто хила а лууш ву со. Цхьа а сА яккха лелош дац аса иза. Иза чIогIа атта хIума ду, шен мохк безар ду иза.»\nСтигалкъекъа баттахь шен даржах велира уггар а вевзачех хилла Iедалан белхахо – Оьрсийчоьнан вице-премьер Сурков Владислав. Оьрсийчоьнан Iедале кхачале цо 10 шарахь сов Кремлехь белхаш бинера лакхара даржашкахь. Цхьана хенахь, Оьрсийчоьнан чоьхьарчу политикан коьрта политолог лоруш а вара иза.\nГезгмашин баттахь иза юха а Кремле юхавирзира, Абхазица а, Къилба ХIирийчоьнца а йолу юкъаметтигаш кхиоран президентан гIоьнчин даржехь.\nИштта, Стигалкъекъа баттахь болх бан доладелира, Iедалан стоьлан дайшна а, депутаташна а арахьарчу пачхьалкхашкара ахчанаш а, хIусамаш а хилар доьхкуш долу. Парламентан векалшна кхо бутт беллера и тIедиллар кхочушдан я, депутатан мандат охьадилла. И бахьанехь шайн гIанташ дитира цхьа моггIа миллирдашкахь бахамаш болчу депутаташа. Амма царах дукхах болчара цунна кхин, цу низамца доьзна доцу тайп-тайпана бахьанаш далийра.\nЦул сов, парламентхошна юкъахь цIеххьаша лакхаделира доьзалш бохар - зудий-майрий хиларан тоьшаллаш меттана, дIасакъастаран тоьшаллаш караийцира дуккха а депутаташа. Бахамаш гойту декларацеш гайта ши бутт бисинчу хенахь 30 депутатийн доьзалш «буьйхира». Цу хьокъехь цецъелира Оьрсийчоьнан пачхьалкхан ДУМера этикан комисси – иза шекьелира, шайн тIейогIу са а, хIинцале гулбелла бахамаш а хьулбан Iалашонца, дIасакъастаран моттаргIанаш лелийна хиллий те, аьлла.\nЦу декъехь дуй хаац, амма, Оьрсийн президент Путин Владимира а, цуьнан хIусамнанас Людмилас а Большой олучу театре дахана долуш дIахьедар дира, шаьшшиг дIакъаьсташ ду, аьлла. Цул хьалха еххачу хенахь дукха дийцинера, Путинца гуш ма яц Людмила, цхьана дац и шиъ, бохуш. Ма-дарра аьлча, нахана хууш дерг тIечIагIдалар бен, керла хIумма ца хилира.\nЭкономика кхоччуш ластийра даханчу шарахь. Хир ю аьлла хеттачул а ледара гайтира ша экономикано. Оьрсийн экономика «самаяккха» хIун дан деза боху къамелаш шо чекхдаллалц дира. Амма хIара ду аьлла, дина хIума дац.\nЦу декъехь дара Пенсин система йийцар а. Эххар а хаьржира, уггар чамбоцу вариант. Урхалла даран компани, кхечу дешнашца «бист ца хилларш» олу царах.\nМа-дарра аьлча, шайн пенсин системехь хийцамаш ца бинарш бу уьш, пенси гулъяран декъах бовлуш бу. Меттах бевлла, оьшучу Iедалан хьукхмает а бахана, шайн пенсинаа бала кхаьчнарш бовлу шайн пенсин гулдечу декъах. Амма 2014-чу шарана. Вуьшта, оцу хьокъехь чIогIа кIезиг къамелаш дира Iедалша, нах ира-кара а хIиттийна, гIовгIанаш ца йовлийта. Амма нах кхета буьйлабелча, тIаьхьа хир ду. ДогIуш ма-хиллара, нахана хьалха низам дуьллур ду – «хIокхуо ишта боху», аьлла. Кхеле буьйлуш, нах лелар бац – деза гIуллакх ду, толам хир бац.\nДаханчу шарахь эххар а даржах велира, политике хьаьжжина, арахьа чукхоьхьу нехан махкашкара сурсаташ дехкарца гIараваьлла волу говзанча, Роспотребнадзорана иттех шарахь кубйгалла дина волу Онищенко Геннадий. Уьнашца а, нехан вуочу сакхташца а биллина къийсам латтабора цо. Цу юкъахь яра хьакхий а, олхазарийн а гриппаш. Къаьсттина журналисташна хаза хетара цуьнан къамел даран амал. Бела шортта хIума далара цуьнан хIора а дIахьедарна тIаьххье.\nДуьненахь дукха хIума хилира даханчу шарахь. Шемарчу тIом берзон некъ ца карийра, маьрша адамаш дайъира шортта. Стигалкъекъа баттахь Димашкъана йистехь Шеман Iедалша химин герз а лелийна, цигахь теттина адам дийна аьлла дIахьедар дира Шемарчу оппозицино. Шеман президентан Асад Башаран Iедало ма-хуьллу дIатиттира, и гIуллакх талла бахка луучу дуьненаюкъараллин векалш шайн пачхьалкхех бахкар.\nВуьшта, Шемара хьал жигара дийцира шеран йойхалла. Химин герз дехкаран Дуьненаюкъарчу Организацин Кхочушдаран кхеташоно Лахьанан баттахь билгалъяьккхира, Шемара химин герз хIаллакдаран план. Цу планца а догIуш, 2014-чу шеран Чиллан беттан 5-гIа де тIекхачале химин герз кечдеш хьашт мел долу сурсаташ Шемара аьрадаьхна довла дезаш ду.\nЗазадоккху беттан 23-чу дийнахь Лондонехь, шен хIусамехь велира, цхьана хенахь Оьрсийчохь уггар Iаткъаме политик а, хьолада а хилла волу Березовский Борис. ХIинцалера оьрсийн президент Путин Владимир, КГБен векал Оьрсийчоьнан коьрте валор дуьхьал делира Березовскийна. Цу пачхьалкхера ведда, Британехь вехаш вара иза. Березовскийн валар а го баьккхина хаттарш дуьтуш хилира. Иза ша велла, я цхьаммо вийнера боху хаттар, хIинца а жоп даланза дисна.\nIамеркахо Сноуден Эдвард уггар дукха буьйцуш хиллачу нахана юкъахь вара 2013-чу шарахь. Iамеркан Къалйхачу Сервисашна болх беш хиллачу Сноудэна дуккха а къайленаш гIараехира. Iамеркан къайлаха сервисаша ладугIуш хиллера, ур-атталла, европерчу кьуйгалхойн телефонан къамелашка а. И бахьанехь КIайчу ЦIийнан бехказлонаш леха дийзира.\nIамеркера веддачу къона говзанчо гIараяьхна Iамеркан Къайлахчу сервисийн белхийн кепаш. Цу юкъахь ю, PRISM цIе йолу программа. Цо аьтто бо, Google а, Facebook-ан а трафикана тIехьажа. Цу кепара, Iамеркан Къайлахчу сервисийн таро хилла, социалан машанера бIеннаш миллионийн йозанаш деша. Цул сов, гучудаьлла, дерриг дуьненахь йолу бIеннаш миллионаш мобилан телефонаш йолу меттиг къастош хилла оцу агенталло.\nДуьххьара, ХIон-Конгехь онда дIахьедар динчул тIаьхьа, Мангал-беттан 23-чу дийнахь Москох вахара Сноуден. Ваха-м, Латинан Iамерке ваха гIерташ вара иза. Амма, Оьрсийчохь саца дийзира цуьнан, кхерамазаллин хьелаш тидаме а эцна.\n2013-чу шарахь дIавелира дуьненахь а вевзаш хилла волу, бакъонашларъяхойн боламан воккха векал, Къилба-Африкан президент лаьттина хилла Нельсон мандела. ЙохIаннесбургехь, шен хIусамехь, гергарнаш уллехь а болуш кхелхира иза, ГIуран беттан 5-чу дийнахь. Цуьнан 95 шо дара.\nКхушара 60 кхечира Маршо радионо Германерчу Мюнхенехь болх болийна.\nКхин цхьа хIума дара, нохчаша даханчу шарахь шайн лерринчу тидамехь латтийна.\nОьрсийчура Голос къийсамехь дакъа лецира нохчийн йишлакхархочо, Дойкур-эвлан вахархочо Умханов Шарипа. Цул а шо хьалха Маршо радионо дийцира цунах лаьцна. Цо елла интервью Маршо радион сайта тIехь ю ладогIа а, еша а йиш йолуш.\nМасех баттахь лакхарчу тIегIанехь чекхваьллачу Шарипан дIавахан дийзира цу программера. Финале Волчков Сергей вахара, жюрино, Шарипан эшаран цхьабосса лаккхара мах хадийнашехь, цунна хьажархоша тосуш долу косташ ца тоьира.\nИнтернетехь цуьнан агIончаша яздира, Оьрсийчура дIа вахана, махкал арахь ирс лаха деза цо, бохуш. Амма, Умхановс ша Лепс Григорийца цхьаьнаболх бан воллу, боху. Ала дашна, Iамерко шен пачхьалкхех вуьтуш вац иза, зуламхойн тобанашца воьзна ву, аьлла.\nХIокху тIехь чекх йолу маршо радионан даханчу шарна жамI ден программа. Даггара декъала до аса шу, тхан хьоме ладогIархой, сайтан ешархой а, Керлачу шарца.


Кутаев Руслан, Маршо Радиона интервью луш, 11ГIу2013\nПолитикан жигархочун Кутаев Русланан ТIехьа-Мартанарчу кхело цкъа листина г1уллакх шозлагIа листа гулъелира Нохчийчоьнан Лаккхара кхел оршотдийнахь. Диъ шо хан а тоьхна, набахте хьажош волчу политикан девнехь бехк тIебаьхьначаьргара делла гIалаташ а карийна, юхатоллуш ду дов, боху адвокаташна. Нийсо толаре сатуьйсу Кутаев Русланан гергарчара а, цунах дог лозучара а.\nКутаев Руслананиг санна кхел Нохчийчохь цкъа а ца хилла. Ша, Къилбаседа Корея санна, къовлаеллачу республикехь, иштта Iедална дашца, бакъонаш къийсарца дуьхьалваьлла стаг вац, бехктакхаман гIента хиинарчех-м муххале а. Оцу бахьанашца Кутаевн дов дукха лерина луьстуш ду кхело.\nТкъа бехкбуьллучийн агIо а, Кутаевн адвокаташ а, шайн рагIехь, дуьхь-дуьхьал лаьтта, говзалла къуьйсуш санна.\nДерг дуьстича, чувоьллинчу политикан агIоно цу тIехь толам боккхуш нисло, амма кхин ду цара гучудаьхна кхачамбацарш а, гIалаташ а, кхело тидаме оьцуш дацар.\nОршотдийнахь, Соьлжа-гIалахь дIаяхьначу кхелан рогIерачу кхеташонехь а хилира иштта. Керла хьелашгучудевлла адвокаташна. Цунах лаьцна Маршо Радиога дийцира Кутаев Русланан вашас Ширванис.\nКутаев: «Цхьа керла ситуаци ю кхузахь Iоряьлла. Руслан дIалоцуш ши машен бен ца хилла аьлла ду, амма сурташ тIехь гуш ю кхоалгIаниг – «Камри». Иза талла деза аьлла, кханенна дIатетти-кх цара иза».\nБехкбуьллучу прокуроро аьттехьа а тIе ца дуьту, боху Кутаев Ширванис, набахте хьижийначу Русланан адвокаташа далош долу тоьшаллаш. Дагадаийта деза, дIадахначу кIиранах, пIераскан дийнахь, хиллачу кхелан процессехь а, массийта иштта кечдина тоьшалла тIе ца ийцира кхаа декъашхочух - цхьана оьрсийчух а, шина нохчочух а хIоьттинчу кхело.\nКутаев: «Прокурор, даима а санна, реза вац ишта дехарш кхочушдан. Оьшуш дац, боху цара. Амма кхело, тамаше далахь а, кханенна дIатетти иза. Русланан куьйгаца йоза дина цахилар толлуш, экспертиза а ца йойту кхело. Иза дIалоцучу хенахь арахь хиллачу хенан хIоттамах болу таллам бар а тIе ца ийцира. ХIумма а тIеоьцуш дац-кх цара».\nТахана кхел йоьдуш, цкъа а, шозза а процесс сацийра кхелахоша вовшех дагбовлархьама. Тергамхошна хетарехь, оцо гойту и гIуллакх мел хала ду.\nКутаев Руслан коьртехь волчу «Кавказерачу Къаьмнийн Ассамблеян» вице-президент Хизриев Iабдул кхелан хIора кхеташонехь хуьлуш ву. Цо иштта дийцира таханлерачу кхелан кхеташонах лаьцна.\nХизриев: «РогIера ладегIарш дара уьш. Ши агIо вовшех дагайолуш яра. ХIинццалц хезна доцу керла хIуманаш а дийцира. Русланца къамел дар а хилира тхан. Иза ледара вац. Ша бехке ца хиларе терра, шена тIехьарчийнарг сингаттам бу а элира. Воьхна а вац. Ша бакъ волу дела паргIат ву иза. Гергарчехх а, доьзалх а са ца гатталуш вац иза, амма шен къонахалла хьалха а яьккхина, чекхвала гIерташ воллу иза».\nКутаев Русланан кхелан рогIера кхеташо хир ю шинарий дийнахь. Ткъа кхело сацам кху кIиранах хила тарло. Цуьнга хьаьжжина хирбу адвокаташа бен болх а. Нагахь санна Кутаев юха а бехкевеш сацам бахь, дов Оьрсийчоьнан Лаккхарчу кхеле лур ду адвокаташа. Иштта Европерчу адамийн бакъонашкахула йолчу кхеле кхача а гена дац.\nГIолаца да а воцуш...


Оаша йийнайий коартол дIа? | Новости Магаса - БезФормата\nОаша йийнайий коартол дIа?\n«Лаьттах дIатоIаяьр хьатIаяланза Iац», оал вай боккхийча наха. Бакъда из. Со се цу хIаман теш а хиннав хIара шера. Бешамаш дIа а ювш къахьегача наха дика ховргда аз фу ях.\nСона дага а доагIаш цхьа шу дIадахийтадац оаха, дIайийча хIама хьатIаяллал дола лаьтта дIа ца дувш. ХIана аьлча, из гIулакх массаза шиш болаш леладаьд тха дас, нанас. Цар мегийтадац тхона даьсса лаьтта уладар.\nУкх шера сай беш аз дIайийнача хана цхьаболча наха йоахар сога, «…балха а волаш маца кхоавергва хьо из лелае, хIанз моллагIа хIама хьаэца йиш йолаш массанахьа йолаш ма йий. Йоаергья Iа из беш! Эрна къахьегам хургба хьа цох».\nШийна къа а хьегаш хIама хьа а деш вахача сага из кхоачашде ха кораергьяц аьлча бакъдац. Лоадам боацача гIулакхашта йоаеш йола хаи, кIезига низи дIатIадахийта мара эшац цу гIулакха. Цул совгIа цIен дезал хIама хьаде Iомабара дика массал а да из.\nМалх цIара баьлча яа йолаяьй наха, шоаш дIайиначар керда коартолаш. Дала беркат долда массанена а, укх шера хьагучох масса тайпара хIама дика хьийкъад, доалдаьчарна хIаьта а. Белаца гув хьахоарцабича, Iаьржача лаьтта юкъера бос лепа коартолаш хьакъадача хоза-м хет, къахьегаш отте а. БIарг сийрдабаккхарал совгIа, цIена кхача ба из.\nБIаьсти хьаяьннача хана наха бешамаш дIаер догдоахаш массехка статья кепатехаяр оаха «Сердало» газете. Къаьстта, «лаьтта дукха деза тхона» яхача наха из дIадер догдоахаш, царна лаьрхIа а дийцадар оаха цхьадараш. Бакъда, наха бешамаш кIезига йийнай дIа. Хийлане лаьтташ гонахьа карташ а йоацаш, йоархIаш тIа а яьнна дадаш да. Дала шийна беннача аьттон хам цабар да ца аьлча кхы фу аргда цу гIулакхах?\nЛаьттаца къа ца хьегачарна айс хетаяь стихотворени йоалаергья аз дIахо.\nТехкадий Iа лаьтта?\nАлал сога, техкадий Iа лаьтта?\nСигала урагIа хьийжавий?\nДIайхача денна виза хьацарах тIаьда,\nБеша цел Iа бийттабий?\nХедаяьйий Iа харца баьцаш,\nХьувкъаргдолаш хьай ялат?\nДIайхача дийнахьа фе Iимад йоацаш,\nВаьллавий хьо мелаш шийла кад?\nЕ таккхалча лаьтта чу а лаьца,\nВаьгIав хьо, из дIа ца дувш?\nДийнатий багара сискал яьккха,\nДокъадаьд Iа хьаьна лаьтта тувж?\nХьона бовзац, «къонах», лаьттан мах.\nIа цун цIаккха хам бергбац.\nДезац хьона наха дахар лаьтта нух,\nАз дувцар хьона эшаш дац!\nМа хьаьна да-кх лаьтта. Iа шийга цхьа фийг дIакховдабича массехказа из сов а баьккхе, доккха беркат юхакхоавдаду цо. ЦIаккха кхоачалургдоаца вахар да лаьтта. Вай дай кица да: «Шийга долчох кхоачам цабаьр долчох ваьннав» е «Шийга долчунна хам цабаьр долчох ваьнннав» яхаш. Дала шийга хьакхачийтача лаьтта ше хам мишта бу, ший дега чу Iочухьежача хIара сага шийна ховргда.\nМа дезалда вай лаьттах хьега!


Кадыров -- къоман... кхерам?!\nОьрсийчоь -- «Халкъан кхерамазаллина кхерам» рапорт довзуьйтуш ву Москох оппозицин куьйгалхойх волу политик Яшин Илья. Чиллан-бутт, 23, 2016\n"Парнас" партин куьйгалхочуьнан когаметто Яшин Ильяс Москох довзийтина Кадыров Рамзана Нохчийчоьнан куьйгаллехь лелочух лаьцна экспертийн рапорт. Иза цо дале жимма хьалхо шен социалан машанашкарчу агIонаш тIехь цуьнан чулацам бовзийтира ша Кадыровс. Цу рапортехь дуьйцуш ду Нохчийчоьнан куьйгалхочо латточу шен долахь йолчу армех а, цо гулдинчу инзаре хьолах а, цо адамийн бакъонаш йохорах а лаьцна.\nНохчийн къам дохийна махкахдаьккхинчу Чилла-беттан -23-чу дийнахь Яшин Ильяс довзийтира Кадыров Рамзана Нохчийчоьнан куьйгаллехь лелочух лаьцна рапорт, юкъаралле иза Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнан даржера вохор доьхуш куьйгаш кулдаре а кхойкхуш.\nШа рапорт 9 декъах лаьтташ ду. Цунна бухе ехкина факташ а, информаци а хьалхе дуьйна евзаш ю. И хаамаш зорбанехь хилла бу. Рапортан авторша теллина Кадыров Рамзанан дахар иза жима волуш дуьйна цуьнах Нохчийчоьнан куьйгалхо хиллалц.\nЦара дуьйцу Кадыровн таронех лаьцна а, цо Нохчийчохь шен култ хIоттийна хиларх лаьцна а, политика бахьана долуш цо омра а делла адамаш дайина бохуш чIагIдеш а.\nЯшина Кадыровх лаьцна рапорт довзуьйтуш\nЦу рапорта тIехь ялош ю Кадыровс адамийн бакъонаш талхийна меттигаш, дуьйцуш ду ницкъаца республикехь экономика юхаекъарх лаьцна, Оьрсийчохь лелаш йолу нохчийн зуламхойн тобанаш а хьехош.\nЯшинан рапорта тIехь хьехош ю Кадыров Рамзанан инарлаца Золотов Викторца а, Оьрсийчоьнан президентан администрацин куьйгалхочуьнан когаметта хиллачу Сурков Владиславца а йолу уьйраш.\nЦу тIехь дуьйцуш ду Нохчийчура арабевллачу наха дуьненаюкъарчу терроризмехь дакъалацар а, экономикан а, ницкъаллийн структурийн а сферашкахь нохчаша Оьрсийчохь Iаткъам бар алсамдаьлла хиларх лаьцна а.\nМасала, рапортан цхьа дакъа ду «Долара арми» аьлла. Рапортан официалан кепара презентаци хилале и дакъа зорбане даьккхира New Times журнало. Цу тIехь дуьйцуш ду, цу талламан авторша чIагIдарехь, Кадыров Рамзана бен аьлларг деш йоцучу, федералан Iедалша Iуналла деш йоцучу Нохчийчура ницкъаллин структурех лаьцна.\nКадыровн доларчу армехь 30 эзарг гергга стаг ву боху Яшина. Церан коьрта дакъа Оьрсийчоьнах летта болу Кадыровс амнисти яйтина нохчийн тIемалой бу, ткъа уьш декхарехь бу Кадыровна шайна белхан меттигаш нисъярна а, алапа латорна а, набахтехь шаьш цахиларна а, дийна бисина шаьш хиларна а бохуш, яздина рапортан авторша. Цара чIагIдарехь, цу наха дакъалаьцна Украинин къилба-малхбалехь хиллачу тIематасадаларшкахь.\nНохчийчоь -- Кадыров Рамзан ву ницкъаллин структурийн эскархошна хьалха волавелла воьдуш, Соьлж-ГIала, ГIур. 28, 2014\nРапорт дерзош Яшина 20 хаттар делла Кадыровга. И хаттарш Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнга дала лууш хилла Яшин ша Соьлж-ГIала вахача.\n-Эхь цахета хьуна цу кепара совнах бахам вовшахтоьхна ваха? - хоьтту Яшин Ильяс Кадыров Рамзане. Нохчийчоь Оьрсийчоьнах дIакъасто лууш-м вац те Кадыров бохучу хаттарна жоп хаза лууш а ву иза Кадыровгара.\nЧиллан-бутт болалуш Яшин Ильяс социалан машанашкахь шен сурташ даржийнера, Соьлж-ГIалахь ша волуш даьхна долу.\nЯшин Илья ву Соьлж-ГIалахь.\nЦо иштта хаам бира Нохчийчура коррупцех а, экономикехь а, социалан сферех а йолчу проблемех лаьцна рапорт кечдина ша аьлла. Iедалша и хьал Кремлах а, Оьрсийчура юкъараллах а лачкъийна ду, бохуш яздора Яшина.\nЧиллан-беттан 23-чу дийнахь Iуьйранна, Яшинел хьалха а ваьлла, «Халкъан кхерамазаллина кхерам» цIе йолу рапорт интеренетехь даржийра Кадыров Рамзана. Цунах лаьцна цо хаам бира шен "ВКонтакте" йолчу агIона тIехь.\nИза довзуьйтуш Кадыровс яздира, кху цхьана актеран театрх сайна хетарг ас гойту, хIара кхоллам баржа а бина. Цахаьа тхуна кхин хIун болтологи хир ю, амма кху яздинчунна юкъахь цхьа а хIума дац, болтологи йоцург, аьлла Нохчийчура администрацин куьйгалхочо.\nШен агIор Яшин Ильяс, ма-дарра аьлча, баркалла элира Кадыровна шен рапорт дIасадаржош гIо дарна.\nЯшинан рапортан чулацам бовза аьтто бу шу кхузахь:


Кхиболу кхоллараллин белхой артисташ а,Iилманчаш а.журналисташ а санна юкъареллехь шайна тIе тидам боьдуш билгал бу яздархой. Царна хетарг а, церан дош а лераме ду бахархошлахь. Вуьшта аьлчи Даймохк, ненан мотт марзбарехь, хазбарехь , хьекъале, чулацаме дош хазорехь, уьш, яздархой, мехала къилба ду Iедалехь болчарна а.могIарерчу нахана а. Кху заманахь дуьххьала а доцуш, яздархо вовзаре хьаьжжа, и шайна тIетайна муьтIахь хиларе терра,цуьнан цIарх амал мадду пайдаоьцу урхаллехь болчара.\nПайдаоьцу халкъалахь шайн сий-лараман тIегIа лакхадаккхарна тIехьажийна, »хьовсал хIара яздархо а ву тхан аьллар тIехь, дIо Iилманча а ву тхойца цхьаьна дIа а вожавелла къахьоьгуш» боху ойла гIарьяккхархьама. И тайпа сурт тахана Нохчийчохь хIора а денна бохург санна тергалло телерадиохь а, зорбанехь а. Кхузткъе иттара а, дезткъара бевлла а яздархой, Iилманчаш а, артисташ, журналисташ-м хьала а, охьа а бу Iедална хастамаш барехь , исбаьхьаллин басарш ца кхоош, керла-керла дош каро а гIерташ, лакхенеш йохуш.\n«Деллахь хIокхунна а хьан бех буьллур бара те шен чохь Iийча? Къанвелла Iачу кхуьнгахь хIун бала бу хьовх шакарца, маьхьарца хастамашна аравала. Ишта кхетадо цу хIумнах кхуьуш болчу бахархоша яздархо я Iилманча къаной урхаллехь болчеран гIуллакхаш хьеста, даздан арабовлар.\nIедалехь болчара, юкъараллехь бевзаш болчу нахах, даима а еш хилла шайна тIетовжийлаш а, гIортораш а боху цхьаболчу говзанчаша. Шайн аьллар тIехь ца бисча ницкъ бина масалш а дац кIезиг. Шен хьажам, дахар кхетор лардан гIоьртина хийла яздархо, Iилманча, журналист балхара воьхна кху тIаьхьарчу иттех шарчохь Нохчийчохь, хийла шайн «со» боху кхетам, яхь лардан а, лах а стогаллех ца боха а дIа а ихна кхечу пачхьалкхашка. И саннарш иттаннашкахь бу.\nМел тIеIаткъам бо яздархошна а, кхечу кхоллараллин белхошна а карарчу хенахь хуур дац хан-зама ца яьлча. Коьртехь болчеран тIеIаткъам хьалха буьсуш бац цхьаболчу дIакхелхина яздархой-байтанчаш а.\nСулейманов Ахьмадан мацах-мацах яздина,«Ялсаманех мА хьегалахь цул хаза бу хьан Даймохк» боху могIанаш гома а карийна, тахана и могIанаш тIехь долу жаргаш лаххьийна дIаехьна ишколашкара. И дешнаш бIоста карийначу Iедалан говзанчаша хьесапе оьцуш дац уьш дустаран кепехь,тардинчу маьIнехь аьлла хилар а, кхечу яздархойн а цу могIарера ,ишта тида тарлуш йолу байташ ишколан программаш юкъахь кхин а дуккха хила тарлуш хилар а.\nХIинца дуьххьала а доцуш, заманан йохаллехь,Iедало мел тидамехь латтийна бевзаш болчу Iеламнехан, къаьсттина нохчийн яздархойн дахар, гойту кху гIайгIанечу масалша. Урхаллехь советан Iедал долуш дуьйна а, жимма а бевзаш болчех наггахь вайнехан яздархо ца висна хан тоьхна Сибрех ца хьажош. я лаьцна дIа а вигна, доьза вайа ца войуш. Цу кепара лазаме кхаж баьллачех бу нохчийн литературан бухбиллархо, буса чулилхина лаьцна а дIа а вигна доьза вайина Бадуев СаьIид а. Дудаев Iабди а. Нажаев Ахьмад а.\nТIаьхьо яккхий хенаш а етташ, дуьненахь цара лелийна а. дуьйцу хезна а доцу хIумнаш бехке а дохкуш, Сибреха хьежийна шолгIачу тулгIенан яздархой Мамакаев Iаьрби а, Ошаев Халид а, Мамакаев Мохьмад а, Гадаев Мохьмад-Салехь а, кхиберш а.\nСоьлжагIалахочо Джовтханов Хас-Мохьмадан динчу тоьшаллица набахтехь хан токхуш «Архипелаг ГУЛАГ» язйинчу Солженыцина лачкъийна ахча а, куьзганаш а, тоьллачу цхьана повестан язораш а»Один день из жизни…» юхадерзийнарг ву Мамакаев Iаьрби. Цаьрца цхьана хан яьккхинчу Джовтхановна хетарехь,цу луьрчу хенахь набахтешкахь хан текхначу нахалахь гоьваьллачу яздархочо вайнехан лакхара мах хадабаран бахьнех цхьаъ хилла нохчийн доьналлин поэт Мамакаев Iаьрби.\nДерзош аьлчи массо хена а Iедал пайдаэца гIиртина «синан кхача» кхуллучу дешан говзанчех. Къарбелларш, шена «хIаъ» баьхнарш цо тIома кIел лаьцна, къармазалла гайтинчеран кхолламаш,йоккхачу къизаллица, кегга а бина.\nМотт ца хьаькхинарг вовш ву


"Iаьржа цIоз Оьрсийчоьнна тIелетта", тов...\nЗазадоккху-бутт 27, 2013\nОьрсийчура эшаршлакхархо Бичевская Жанна, Зелена Горахь, 2006\nСоветан заманахь дуьйна гитара а локхуш, эшарш локхуш хилла Бичевская Жанна хIинца а лела Оьрсийчухула концерташ луш. Ша шех Делах тешаш а, Оьрсийчоь чIогIа дукха езаш а лоручу эшаршлакхархочуьн репертуарехь оьрсийн къам а, цуьнан тIеман толамаш а базбеш йолу эшарш ю. Амма церан маьIне дикка ладоьгIча, Оьрсийчохь дехачу кхечу къамнийн векалша дегабаам бина. Цул сов, «Куликово поле» боху иллин хьокъехь прокуратуре латкъам а бина, питана даржош ю, аьлла.\nАвторан эшарш локхуш, Советан заманахь дикка гIараяьлла хилла Бичевская Жанна, Полшерчу эланийн доьзалера ю. Цуьнан да эпсар, нана балерина хилла ю.\nДукха нахана йицъелла ханна хIинца йоккхуо йолу эшаршлакхархо. Хьалха цуьнан репертуар фолках а, кантрих а лаьтташ хиллехь, тIаьхьарчу шерашкахь оьрсийн патриотизмах юьзна а, ортодоксан дин даздеш а ю. Оьрсийн паччахьан заманна лерина дукха эшарш ю цуьнан. Ткъа малхбузене шен болу цабезам, лечкъо беза аьлла ца хета.\nКарарчу хенахь ГIезалойчоьнан коьртачу Казань-гIала яха кечлуш Бичевская Жанна. Маршо радион гIезалойн сервисца къамел деш, ша цигахь вуно дика тIеоьцу бохуш дийцира эшаршлакхархочо.\nБичевская: Иза сан болх бу, аса дийриг ду. Циркехь локху аса. Кхин дIа. Со Казанехь чIогIа дукха хилла. Цига сан концерташка "Ура!" бохуш ладугIу. Кхин хIун хаза лаьа хьуна?\nМаршо радио: Эшаршлакхархо башха тIекаре яцара гIезалойн сервисан корреспондентаца. Шега луш долчу хаттаршка ладогIа собар ца тоьара. Хьан массо эшарш яц гIезалошна товр йолчех, аьлча, юкъа а иккхина, Бичевскаяс элира.\nГIезалойчоь -- Бичевская Жаннин Казанехь хIокху беттан 27-чу дийнахь концерт хир ю аьлла бина хаам\nБичевская: Цигахь сан шортта доттагIий бу, сан концерташ "Ура!" бохуш, тIеоьцу цигахь. ХIунда аьлча со къамьнаш къесточарах яц. Массо а адамашца со чIогIа дика ю. Дикачу нахана со дика ю. Вуочу нахаца гIуллакх ца хилийта хьожу со сайн. Цундела суна массо а лортIехь, дика нах дукха беза.\nДен агIора со ах полька ю. Сан полшан къоман генаш ю. Аса цундела адамаш ца доькъу кIайнаш-цIениш, гIезалой-оьрсий... Массо а адамаш дика ду, уьш дика Iаш делахь.\nМаршо радио: Эшаршлакхархочунна хууш доцчух тера ду, ГIезалойчохь шен кхолларалла массара а «ура» бохуш, тIе ца оьций.\nЕвзаш йолчу гIезалойн яздархо а, гIезалойн къоман боламан лидерх цхьаъ а йолчу Байрамова Фаузийс латкъам бинера гIезалойн прокуратуре. Барймовас дийцарехь, Бичевская Жаннин «Куликово поле» йиш а, цуьнан клип а экстремизм а, кхечу къаьмнашка хьагI а кхуллуш ю.\nМаршо радио: Байрамова Фаузийс бахарехь, оьрсийн къам лакхадоккхуш, кхин долу къаьмнаш лахдеш ю Бичевскаян эшарш. Цара кхайкхам бо Украина а, Туркойчоь а санна йолу пачхьалкхаш йохоре, бохуш дийцина Байрамовас Маршо радион гIезалойн сервисе. Цунна хетарехь, оцу хьокъехь таллам бан беза. Оьрсийн Iедалша бусулба нахана а, кегийчу къаьмнийн векалшна а тIеIаткъам бо. Оццу хенахь, кхераме оьрсийн националисташ тидамза буьту, бохуш дийцина яздархочо.\nАмма ша йишлакхархо эргIадъяхара, ахьа локхучу эшарийн дешнашна латкъам бина прокуратуре аьлча.\nБичевская: Шу шаьш лортIехь делахьара аша ишта хаттарш хоьттур дацара. Прокуратурега шаьш хатта... шуьца къамел дан а ца лаьа суна. И йиш язъйинарг... дIадовлийша суна тIаьхьара шайн Iовдала хIуманца. Далла а, нахана а гIуллакх деш ю со... Оьрсийчоьнна, сайна езаш йолчу. Iо дика йойла!\nМаршо радио: ГIезалойн патриотийн эшарш язъеш волчу композиторна Шигапов Илфакана хетарехь, карарчу Оьрсийчохь Бичевскаян репертуар хIумма а керла хIума дац. Амма, цунна хетарехь, гIезалой IаIен беза гIовгIа а ца йоккхуш.\nШигапов: Цхьа 15-20 гIезалойн жигархо бен вац и гIовгIа яьккхинарг. Уьш ца кхета шаьш лелорг Бичевская Жаннина чIогIа дика реклама хиларх. Уьш ца кхета, шаьш деш дерг, гIезалошна вуон тIаьхьало йийр йолу, Iаламат доккха гIалат хиларх а. Казанехь цуьнан концерташца цхьанне бала ца кхачахь а, оьрсийн хаамийн гIрисаша цунах дестийна дуьйцур ду. ХIинццалц Бичевскаях лаьцна хезна а боцчу оьрсийн националисташна юкъахь кхин а чIогIа гIараер ю иза.\nМаршо радио: Оцу юкъанна, ГIезалойчура ФСБен декъе Бичевская Жаннин «Куликово поле» эшаран дешнашкахь цхьа а экстремизм, кхечу къаьмнашка хьагI кхоллар а ца карадо шайна аьлла, жоп даитина Байрамовага юстицин полковнико Селезнев С.В.\nБичевская Жаннин «Тхо – оьрсий!» бохучу эшаран видеоклип ца тайна, официала йоцу протест йинера Оьрсийчура Iамеркан векалалло.\nОцу клипехь оьрсийн эскаран толамашна юкъахь гойту йогуш йолу Iамеркан Цхьанатоьхначу Штаташкара гIаланаш. Видеомантаж йина, царна тIе оьрсийн кеманаша герзаш детташ.\nБичевская Жаннин эшарша къаьмнашна юкъа хьагI кхуллу дешнаш ду боху гIезалойн жигархоша. Уьш ца кара


Чехи -- Прага, Кадыров Рамзанан долара Алдар говр ю къовсалуш\nЕвропан санкцийн тептарахь волчу Нохчийчоьнан администраторан Кадыров Рамзанан шайн махкарчу Мимон гIалахь кхобучу дойша къовсамашкахь доккху ахча церан шайн хьашташна дайа, ткъа бухадисинарг аресте лаца сацам бина Чехин финансийн министралло.\n«Украинера кризис марсаяхарна Европан санкцеша 2014-чу шеран Товбеца-беттан 25-чу дийнахь дуьйна Нохчийчоьнан президент Кадыров Рамзан бехкебечу Оьрсийчуьрчу нехан могIаршкахь хиларе терра, махкара цуьнан активаш лелачуьра совцош ю», хаамбо шен сайта тIехь Чехин финансийн министралло.\n«Финансийн аналитикийн декъо билгалдаьккхина Чехехь 2012-чу шарахь дуьйна «Жоккей»-клубе дIаязйина Кадыров Рамзанан хохку говраш хилар. Цара доккху ахча уьш кхаба а хьажийна, бухадуьсург аресте даккха сацамбина финансийн министралло. Оцу сацамна дуьхьало яхь, я говраш махкара дIайига гIортахь, 50 миллион чехийн крон гIуда тухур ду», - боху сайтан хаамо.\nЧехин финансийн министралло бинчу сацамах лаьцна хабар шега дIакхетташехь, жоп делла Кадыровс.\n«Ас адамийн бакъонех лаьцна Малхбузенца къамел муха до, цигахь уггаре машаречу, эсалчу, тоьллачу дийнатийн, говрийн, бакъонаш а талхош хилча, - аьлла цо Интерфаксе.\nДош элира Кадыровс «Россия» телегойтийле исс бутт хьалха, ша Оьрсийчоьнна тоьхначу санкцешна юкъавигарца доьзна Германино Мюнхенерчу шен Зазу говрах ша хервича.\nКадыров: «Цигахь къовсаршкахь Зазус, кхечара доккху ахча оха Кадыров Ахьмадан фонде хьежадора, гIодора мискачарна, цомгушчарна, бонашна. Ишттачу кепехь оха дела-денна оьшучарна ден гIо дIалакъо гIерта-кх уьш. Массо а вонна бехке говраш хилла. Иранехь, Иракъехь, Мисарахь, Шемахь лелачу зуламна бехке Европа ю, ткъа и бала ловриг сан говр ю».\nДукха хан ялале Германино юхаийцира Зазух болу шен сацам.\nКадыров Рамзанан Малхбалехь а, Малхбузехь а дуккха а йолчу говрех 8 ю Чехерчу Мимон гIалахь. Чехин а, гонахарчу мехкийн а аренашкахь толамаш бохучех ю ши миллион евро мах болу Михаил Глинка. Цуьнга кхоччуш ю Сладкий Утенок (Мерза Бедалг) а. Массо а говрийн мах 15 миллион евроне кхочу, Чехерчу хьостанаша дийцарехь.\nТоьлла ларало Кадыровн кхечу мехкашкара говраш а. Цара дакъалоьцу Оьрсийчуьрчу, Iаьрбийн Эмираташкарчу, Европерчу, Сингапурерчу, Гонконгерчу, кхечу мехкашкарчу къовсамашкахь. Бакъду, Австралиной, Iамеркой ца йитира уьш шаьш долчуьрчу къовсамашка.\nКадыровн официалехь алапа ца кхочу 200 эзар соьме а. Ткъа хIора говрана оьшу тоьлла хIоъ. Беза бу механа Оьрсийчуьра хьийсийна, я бухара лецна говраш лело хууш болу говзанчаш а. Деккъа дIа Чехехь латточу ветеринарна дала деза баттахь 2 эзар евро алапа. Лаххара а ахбIе говр ю аьлла хета хаамийн гIирсашна Кадыровн реманахь, ткъа баттахь и рема кхаба оьшу лаххара а 60 эзар евро.\nСтенгара долу Кадыров Рамзанна оццул ахча? Оцу хаттарна жоп луш, дерриг а дуьненан къайленаш Iорайохуш хьийзарца массо а махкахь шех бала бинчу ВикиЛикс сайто кхин а 5 шо хьалха бовзийтира Оьрсийчоьхь векал лаьттинчу Iамеркан дипломата Бернс Вильяма Вашингтоне бина хаам. Къайлахчу къамелехь цо хаийтина хиллера шен пачхьалкхан дайшка, Нохчийчоьнан президенто, гарехь, Кремло махка хьежочу бюджетан ахчанах кхоалгIа дакъа шена дуьту - иза федералан Iедало нохчийн къам шена бале цадилийтарна луш долучух тера ду цунна, аьлла.\nАмма Оьрсийчоьнан низамхой бац Кадыров Рамзанан киса муха дузу хьажа хьовха, цо долларш миллионашкахь панамехкашкарчу гоьбевллачу спортхошна, артисташна, актерашна мичара схьаоьцуш комаьрша кхийдадо а талла баьхьаш.\nГовраша шаьш буур бу шаьш боху ахчанан цIевнаш


КIайчу цIийно Кремл бехкейина кибер-тIелатарш дарна\nДахначу шарахь Оьрсийчоьнан тIеман буьйранчаша исторехь уггар а дезачух, хIаллакден кибер-тIелатар дина аьлла, дIахьедина КIайчу цIийно. Iамеркан администрацин пресс-гIуллакххоша бо и хаам пIераскандийнахь.\nЦара билгалдаккхарехь, "NotPetya" цIе йолу кибер-атака Европана а, Азина а, Iамеркана а миллиардашкахь долларшкахь зенаш а деш, яржийна доллучу дуьненахь.\nХаамехь ишта дуьйцу, и кибер-тIелатар - цхьа дакъа хиларх Кремло Украинехь латточу дестабилизацин а, оцу конфликтехь шаьш дакъалацар дIахаийтаран а.\nОьрсийчуьрчу Инарла Штабан коьрта урхалла – тIеман министралла лаьтта "NotPetya" вирусан тIелатарна тIехьа аьлла, хаамаш бу Iамеркан ЦРУ-н къайлахчу артиклашкахь аьлла, информаци яьржира байначу баттахь.\nWashington Post газетано я яздира цунах, ЦРУ-ра шайн хьасташна тIе а тевжаш.\nИнформацех комментари яла дуьхьало йира ЦРУ-но. Юьхьанца Petya.A цIе а тиллина, тIаьхьо NotPetya аьлла цIе хийцинчу вирусан кибератака кху аьхка йира. Оцу вирусо блок тоьхнера компанийн компьютерийн системашна. Блок дIайоккхург 300 биткоинашкахь долларш доьхура.\nТIаьхьо гучуделира, хакерша оцу кепашца 4 биткоин даьккхина хилар.\nPetya.A вирусо даккхий зенаш дира Оьрсийчоьнна а, Украинана а.


Оьрсийчоь, Ангарскерчу колонера бунт, Охан-бутт 10, 2020\nОьрсийчоьнан талламан комитет реза ца хилла Иркутскан областехь Ангарскерчу ИК-15 колонехь хан токхуш волчу Нохчийчуьрчу вахархочо Хайдаев Хьумайда, шена тIехь Iазап дина аьлла бина латкъам бахьана долуш бехктакхаман гIуллакх доло. Тутмакх хьийзийна хилла 2020-чу шарахь Охан-баттахь чубоьхкинчу наха оцу колонехь айина бунт охьатаIийначул тIаьхьа.\nЦул тIаьхьа Хайдаев дехьаваьккхина хилла Иркутскерчу номер цхьаъ йолчу (СИЗО-1) талламан изоляторе. Цо дийцарехь, цига дIакхаьчначул тIаьхьа, цига бигина тутмакхаш чекхбаьхна хилла шина агIор дIахIиттинчу колонерчу белхахоша буйнаш а, мийраш а, ризянкин чхьонкарш а етташ.\nЦул тIаьхьа Хайдаев чувоьллина "жигархой" – администрацица юкъаметтигаш лело тутмакхаш - чохь болчу камерина. Цара йиттина цунна маьнгешна юкъахь когаш а, куьйгаш а дихкина ирх а оьллина. Цул сов цара дегIах Iитина цунна цIартIехь цIе бина Iаьг. Хайдаевс чIагIжарехь, "жигархоша" ницкъ бина цунна СИЗО-н администрацин омрица. Лоьраша кехаташ хIиттийна цуьнан коган пIелгаш а, куьйган даьIкаш а кегйина хиларх а, дегI Iарждина хиларх а, дегIан меженаш дIайиттина ларш хиларх а.\nШена ницкъ бар хьокъехь кхушара Стигалкъекъа-баттахь Хайдаев Хьумайда латкъам бинера прокуратуре, цо яздина кехат дIахьажийра Талламан комитете, таллам цу хьокъехь ца бинера. Иза болийра ГIадужу-баттахь, талламхой хIумма а ца деш Iаш хиларна Хайдаевс бина латкъам кхело нийса лаьррачул тIаьхьа.\nЦуьнца цхьаьна Хайдаев Хьумайд ву Ангарскерчу ИК-15 колонехь бунт айарна долийначу бехктакхаман гIуллакхехула коьрта бехке бечех цхьаъ. "Комитет против пыток" бакъонашларъярхойн тобан юриста Смирнов Владимира дийцарехь, билггал цуьнца доьзна ду ницкъ бар цаталлар: "Кхин болу эшам хилларш цу кеппарчу хьелашкахь зулам лайнарш хуьлуш Iедал ду. Хайдаев Хьумайд "персона нон-грата" ву... Талламхой кхоьруш бу, нагахь ницкъ бина хилар тIечIагIдан аьтто балахь, иза жоьпе озо хала хир ду бохучух".\nХайдаев Хьумайд маьршавала везаш вара 2020-чу шарахь Дечкен-баттахь, вуьшта аьлча бунт айъале 3 бутт хьалха, амма колонин администрацино латтош вара иза колонехь.\nИркутскерчу СИЗО-1 талламан изоляторехь латтийна волчу Нохчийчуьрчу вахархочо Беличков Муслима дийцира Кавказ.Реалиига цигахь кхоьллинчу ницкъ баран конвейерх лаьцна а, оцу хьелашкахь уггар боккха бала ловш берш бусалба нах хиларх лаьцна а.


Шема -- Маргошвили Мурад (Шишани Муслим)\n2011-чу шарахь Шемахь тIеман конфликт йолаелчхьана дуккха а нохчийн къомах болу нах бахана цига цхьацца Iалашонаш юьхьарлаьцна. Царна юкъахь бу Нохчийчохь хиллачу шина тIамехь жигара дакъалаьцна болу нах а. Царах ву Шишани Муслим (Маргошвили Мурад).\nШишани Муслиман дIахьедарх а, Шемахь йолчу нохчийн тIемалойн тобанех а, церан кхолламах а лаьцна дуьйцу Вашингтонерчу «Джеймстаун» талламан фондан эксперто Вачагаев Майрбека.\nВачагаев Майрбека хIара шен къамел дина масийтта сахьт далале хаам кхечира Шемахь тIом беш волу кхин цхьа нохчийн кIомах волу тIеман хьалханча Шишани Iумар (Батирашвили Тархан) вийна аьлла а, иза "Исламан пачхьалкх" шех олучу тобан векалша даре дина аьлла а.\nШишани Iумар схьаваьллачу Гуьржийчура ПаьнгIаза чIожехь вехачу нохчийн журналисто Бордзикашвили Сулхана хаам бира Маршо Радионе меттигера бахархой иза вийна бохучух тешаш хиларх льацна. Амма цкъачунна Батирашвилин кертахь тезет хIоьттина дац бохуш вара журналист.\n2014-чу шарахь Шишани Iумар "Исламан пачхьалкх" олучу тобанах дIакхетарх а, ша цунна реза цахиларх а лаьцна яздира Маргошвили Мурада. Цо дийцира Шемахь лаьттачу хьолах лаьцна, шена бIаьрга гина масаллаш а далош. Вуно чолхе а, ирча а сурт ду хIуттург.\nИ дерриг а Маргошвилис яздинарг дешча ойла кхоллало и нах, цигара ара а бевлла, кху дуьненчухула дIасабаржахь вуно доккха зулам хир ду олий. Амир Муслиман йоза деша а, цо хIун дуьйцу хьажа аьтто бу лууш хьал хилахь интернетехь.\nТкъа дерриг а иза тидаме эцча, кхеташ ду, дуьненаюкъаралло и гIуллакх хIинца ма-дарра дуьтур цахилар. ЛадогIа Вачагаев Майрбекаца Маршо Радион хиллачу къамеле.\nАмир Шишани ДжундуллахI вийна Иракъерчу Кобанехь\nДАIИШ-о тидаме эцна Оьрсийчоь\nЕвропахошна кхерамаш туьйсу ДАIИШ-о\nШемара Оьрсийчоьнан тIеман база а, нохчийн тIемалой а\nДАIИШ-о „берийн эскар“ вовшахтоха долийна\nЮха а вийна аш-Шишани Iумар\nШеллуш бу нохчашна Шеман седа


Нохчийчоь – «Исламан пачхьалкх» олучу тобанехь тIемало санна ялх бутт Шемахь а баьккхина цIавеана аьлла Оьрсийчоьнан зорбанан гирсашкахь вуьйцуш волу Мажаев СаьIид (аьттоагIор) ву Нохчийчоьнан муфтийца лаьтташ. 18.Марс.2015\nНохчийчохь жигара баьккхина Шемарчу ДАIИШ-ца бен къийсам\n«Со кхиазхо волуш а, жима стаг волуш-м, хьала а, охьа а юьхьанца вир-ворданахь, тIаьхьо жимма таро хилча, дас говр а эцна, говр-ворданахь а ас дена гIо деш, мангал хьоькхуш дукха докъар яьккхина.\nЯкъаелла докъар вордана тIейотта а оьшура говзалла. Йоьттина ваьлча муш а тосий, гел хьовзайора. Масех чакхарм генара ахь докъар схьайохьуш хилча, дIасатехка-аш муш мал а лой, цIа кхачале юх-юха а гел хьовзо езаш меттиг а йогIура. Цкъацкъа, чIагIонна бохуш, ахь тIех буьйлина муш, воьдуш лаьтташехь, хада а хедий, докъар дIаса а йоьдий, ворда юхаюттуш а нислора.\nТахана тергаллучу хьоло и 45-50 шо хьалхалера, юкъ-кара муш хада а хедаш, докъарна гел хьийзор карладоккху суна дан хIумма а доцуш. Цунах, гел хьийзош буьйлинчу муьшах, тера, цхьа дац лерг» хьийзош буьйлинчу мерзах тера, цхьа хада, эккха тарьеллачу хIуманах тера, хIинца хIун хуьлу, тIаккха хIун хуьлу те бохуш, ладегIаме хета-кх суна Нохчийчуьра хьовх, ерриге Оьрсийчуьра хьал а». И къамел динарг ву Соьлжа-гIалин Ленинан кIоштера вахархо Салман.\nСхьагучу суьртаца бакъдолчунна гена дац гIаларчу вахархочо Салмана дуьйцург. ТIеман аматех, гIайгIанечу хиламех доьттина ду махкара дахар. «Кавказан узел» агенталло хаме даккхарца бутт хьалха Ленинан кIоштан полисхойн урхаллехь вийначу Лорсанов Исламан дакъа цкъа схьалур ду а аьлла, ца а луш дитина низамхоша.\nХьалха а хааме даьккхина ма хиллара и лаьцна дIавигар бахьана хилла Iаьнан хьалхарчу баттахь полисхошна тIелатар а дина дIабаьхначу кегийрхойх цхьаболчарна Лорсанов вевзаш хилар а, хIара Iаьрбийн пачхьалкхан дешна хиларе терра кхунах уьш цхьацца хеттаршна жоьпаш лоьхуш дагабийлина хилар а.\nИ веллачу тIаьхьа сацийна цуьнан жимаха волу ши ваша а вац хIинца а цIийнах кхетта а. Вийначун дакъа схьалур ду бохург бакъ моьттинчу гергарчара даьккхина каш дакъа доцуш,цкъачунна байлахь дисина лаьтташ ду, хIуъчара дийцарехь.\nЦIерачарна боккха кхаъ а хуьлуш, мукъавалийтина чекхбаьллачу беттан 11-чу дийнахь дуьйна гергарниш тIаьхьа ца кхуьуш латтийна Рашидов Мовсар. Цунна бехке диллинарг, гергарчарна моттарехь, хилла Шелахь, дечке беттан 30-чу дийнан буса, леррина дIаехьначу тIеман операцехь байинчу кегийрхошна тIехь куьйгалла деш Шема пачхьалкхан тIамехь волу Мовсар кIант хилар.\nЮьртахоша даре дарца кхо-диъ де хьалха мукъаваьккхинчу Рашидов Мовсар тIех вочу хьолехь хиларна иза дарбанан цIийне кхачо дезна цIерачеран.\nМахкарчу хьолах бозабеллачу хиламех моз а тардеш, лоьцуш а, хаддаза бехк токхаман гIуллакхаш асхьа доьллуш схьабалош бу вайнехан кегийрхой генарчу Шемара тIом бахьнехь а. ХIинцца хIинцца бехк токхаман гIуллакх долийна Новр кIоштерчу вахархочунна Болотханов Салахьна дуьхьал а. Прокуратуран хьостано чIагIдарца, иза 2013-чу шарахь дуьйна дIакхетта ву Оьрсийчохь нажжаз йинчу ДAIИШ-ан боламан тIемалойх.\nЦу Юххерчу Малхбалера тIом бахьнехь Нохчийчохь низамхоша кху карахь болчу чиллана баттахь, таIзар кIел хIотто кхайкхийнарг масех жима стаг ву. Царехь цхьаъ ву кху хьалхарчу декъехь шена дуьхьала бехк токхаман гIуллакх а долийна лехаме велла Саралиев Бекхан а.\nОфициалан кхайкхош а доцуш кIезиг масалш дац кхузахь тIеман тасадаларшкахь эгначеран юххера гергарчарна гIо дарна а, зIенехула кадам барна а, телпош тIехь ноьмарш ю аьлла а, куьг бехке лоручаьрца чукаренаш лелийна аьлла а бахархой совцийна. Цу могIарерчу хиламаша йоккха йочано чехка ирхдохуьйтучу жIаьлинускалех тера, къаьсттина лакхадоккху могIарерчу нехан ладегIамийн тIегIа.\nШемахь тIом бен нохчо кхеле озийна\n400 стаг лаьцна Туркойчохь\nТрампс Путине: ГIирма юхаерзайе Украине\nШема хьовсийнчу нохчийн полисхойх кIеззиг хаьа церан цIерачарна


Кехаташ толлуш некъан полици\nАьхка тIе ма еънехь, Нохчийчохь гIеххьа алсам йовлу Европерчу пачхьалкхашкара схьаихина машенаш. Цаьрца цIа ихина бу нохчий, цхьана хенахь, тIом бахьнехь кхечу пачхаьлкхаша тховкIело елла болу.\nДукхачу хьолехь хIинца Беллорусехула дIасаоьху нохчий. Украинехула а лелара. Амма, хIинца, атта дац машенца оцу пачхьалкхехула ваха-ван.\nМассийта пачхьалкхехула, ша налхах урс санна цхьа а новкъарло а йоцуш чекха а ваьлла цIа вогIучу, муьлхачу нохчочунна бала хуьлу Оьрсийчоьнан дозане кхаьчча. ТIом боьдучу хенахь санна, кIошташна юккъехь лаьттачу блок-посташкахь сеца а беш, тIех сов леррина талламаш беш, хьийзабо уьш.\nИ чолхаллаш дукха хуьлу дела, Нохчийчуьрчу Iедалша, сацам бина, нагахь санна ишшта харцо шайга йийцахь, Соьлжа-ГIалара гIо хир ду аьлла. Министрийн кабинетан юккъейогIучу арахьарчу гIуллакхийн комитетан куьйгалхочо Хаджимурадов Iийсас, кхайкхам бина, нохчашна сел герга йолчу ватсапехь, шайга аьрзанаш де аьлла.\nХIинцачулла тIаьхьа, хIара вай нохчийн 911 хир ю, аьлла шен телефонан номер а гIараяьккхина цо.\nХаджимурадов: «Ас хIара хIунда луш ю аьлча, марханаш даста цIа богIуш нах бу шортта. Къаьстина Европера схьа оьхучу нехан, дуккха некъа хьовзамаш хуьлу аьлла хезнера суна. Вайга ша мел долу кхачамбацарш дIадахалур ду бохург-м дац иза, делахь а, сих-сиха нохчий хьийза а беш, хIума лелош хилча, вай кхузарчу Iедалшкахула а, Москохахь болчу депутаташкахула, цхьа некъ лело хьовсур ду оцу хIуманна.\nНовкъахь шаьш и гIуллакх дерза а дина, схьабогIуш хилча а, боккъал а хьовзам шайна хиллехь, хаам бахьара аш оцу ватсапехула. Царна цхьа Iаткъам бан хьовсур ду вай».\nБоккха бала бу тахана нохчочунна Европера машенца а, гIаш а цIа вар, бохуш дуьххьара арз деш дац. Хецца некъ хуьлуш бац, хьо мел цIена кехаташ долуш велахь а. Цкъаццкъа пачхьалкхан дозанехь лаьтташ берш кхеташ а ца хуьлу, кхечу пачхьалкхарчу машенна урхалла деш, муха хир ву, Оьрсийчоьнан вахархо, олий бохуш Маршо Радиога дийцира Францехь вехачу Гелагаев Iусмана. Стохка, ХIирийн махкахь иштта гIуллакх Iоттаделлера шайн, элира цо.\nГелагаев: «И бала болуш бу. Нохчий хьийзабо. Стохка тхуна хилларг хIун дара хьуна аьлча, тхо цIера дIадоьлхучу хенахь, Гуьржийчоьнехула а, Турцехула гуобаьккхина даха дегадеънера тхуна. ХIирийн махкахь, Гуьржийчоьнца дозанехь, ара ца довлуьйтуш тхо совцийра. Францера машен ю, шу бакъо яц, Оьрсийчоьнан бахархойн иза лело бохура. Цхьа шина сахьтана хьовзам бира тхуна, хаза неха санна».\nОьрсийчоьнан Iедалша шайн бахархой лоруш ца хилча, шаьш а хIунда лоруш бу уьш, аьлла кху шарахь Белоруссехь а, нохчий чекха ца бовлуьйтуш хIума леладо цигарчу дозанхоша. Шен боьвзучу цхьана наха, боккха гобаьккхина, оцу бахьанца, аьлла кхин дIа а дуьйцу Гелагаев Iусмана.\nГелагаев: «Стохка тхо цIадоьлхучу хенахь, Белоруссехула цхьа а новкъарло а йоцуш чекхадоьвлера тхо. Кху шарахь нохчий цигахула чекх ца бовлийтина. Мухха а аьлча а, ца бахийтина уьш. Прибалтикехула гобьаккхина бахнера уьш».\nШен махкахь а, Оьрсийчохь а, оцу хIуманаша боккха дагахьбаллам буьту, бохуш халахетарца билгаладаьккхира Францехь вехачу Гелагаев Iусмана.\nГелагаев: «Уггаре а новкъа дерг хIун ду аьлча, цхьанна а меттехь хьо мичча а вахча, новкъарло ца йо. Гуьржийчохь, бела а белла, паспорте а хьаьжна, некъ дика хуьлда аьлла дIадахийтира. Иштта дара Турцехь а, Болгарехь а, Хорватехь а, кхечанхьа а.\nЦхьанна меттехь новкъарло еш стаг вац. Оцу Оьрсийчохь аэропорт елахь а, миччахь велахь а, юьстах а воккхий, кхерамазаллийн урхаллера белхахо а валавой, хьо моссуьйтуза цигахула чекхваьллехь, таллам бо. Бакъдеррг дийцича, и хIуманаш кIорда а дина. Иштта новкъарло йо-кх Оьрсийочьнан дозанехь».\nОьрсийчоьнан некъашца тахана, масала хьо Москохара схьавогIуш, цхьа а новкъарло хир яц Кавказе чу кхаччалц. Кхузахь юьйлало блок-посташ а, леррина талламаш а. Эххара хIинца-м, цхьана сахьтIехь цIакхочура вара со аьлла хетачу хенахь, хIирийн-гIалгIайн дозанехь Чермен постехь, дIахIоттийна бу адамашна таллам беш болу керла гIирс.\nЦигара чекхаволучуьнна тIедожош ду, рентгенехула чекхвалар. И блок-пост дIаяьккхийта гIерташ, деххачу дерашкахь дукха аьрзанаш дина гIалгIаша, амма, цуьнан метана, иза кхиъ шора йеш, чIагIйина.\nНовкъарло йо Оьрсийчоьнан дозанашкахь


Блогерна Абдурахманов Тумсона тIелеттарг тоьшаллаш дан волавелла\nНохчийн блогерна Абдурахманов Тумсона тIелатарна Швецин полицино лаьцна кхобу стаг тоьшаллаш дан волавелла талламхошна. Цо чIагIдарехь, иза бехке вац – мелхо а, жIов а карахь, Абдурахманов летта цунна тIе.\nОппозиционера-блогера шен YouTube-эфирехь хаийтина талламца долу хьал. Цо бахарехь, Швецин полицино довзийтина хеттамийн протоколан дакъа.\nЛаьцначо дийцина, шена Абдурахманов а, цунна ша а вевзаш вара дукха хенахь дуьйна, ша Абдурахмановс кхайкхина вахара иза волчу хьошалгIа, ткъа цо шена етта йолийра, аьлла. Ткъа жIов ша блогерна дуьхьало еш йиттира, аьлла цо.\nАбдурахмановна хетарехь, лаьцначо гIараяккхинарг ша вен иза араваьккхинчара, зуламна буха могIарера бахьана а диллина, политикан скандал ца эккхийта, кхоьллина верси ю. Блогер тешна ву, кара герз а ца луш, жIаьвнаца ша вен стаг хьажор а оцу Iалашонах доьзна хиларх.\nНохчийчуьрчу куьйгалхошна оппозицехь лаьтта блогер ву Абдурахманов Тумсо. Iедало шена тIе зуламаш хьерчо долийча битина цо даймохк.


"ХIунда ца веза хьуна Путин?" Политикана тIехула дIаяьккхина студент\nАстраханерчу пачхьалкхан университетехь (АГУ) доьшучуьра ша дIаяккхар кхелехь къуьйсу 22 шо долчу Иноземцева Верас.\nДечкен-беттан 23-чохь Навальныйгахьа хIоттийна митинг йирзина масех де даьллачул тIаьхьа университетан ректоро Маркелов Константина социалан машанарчу "ВКонтактехь" яздира, акцехь дакъалаьцна студенташ дIабохуш бу аьлла: "Шуна хаьий, Дечкен-беттан 23-чохь хиллачунна тIехула масех тхан доьшийлан студентна таIзар дира административан барамехь. Кхо студент доьшучуьра дIа ца ваьккхича ца бевлира университетан куьйгалхой чоьхьарчу урхаллин гӀуллакхаш шайн лаамехь лело бакъо йолчу студенташца цхьана. Дог а лозуш, куьйг яздира ас оцу буьйрашна, хIунда аьлча, хIоранна а айса сагатдарна. Делахь а, низам - низам ду. Тхан чоьхьарчу белхан къепаца а догIуш, оцу нахаца Iодика ян декхаре дара тхо. Ша лакхарчу доьшийле юхаметтахIоттаяйта чуеллачу искна дуьхьало йира Иноземцева Верина Зазадокху-баттахь. Свобода Радиоца хиллачу интервьюхь иштта къамел дина жигархочо.\n- Муьлхачу факультетехь доьшуш яра хьо?\n- ШолгIачу курсан магистратурехь яра со социалан коммуникацийн "Политология" факультетехь. Ах шо диссинера сан дешар чекхдаккха. Со деша дIахIуттучу хенахь хиллачу экзаменехь элира ас, Оьрсийчоь дикачу агIор хийца Iалашонца хаьржина ас хIара политологи. Экзамен схьаоьцу комиссин декъашхой дог дика къежира суна, цкъа хьалха проблема йовза еза, цул тIаьхьа иза ерзон оьшу аьлла.\n- Университетан ректоро Маркелов Константина жоп ца делира Свобода Радионо комментарий йоьхуш, шега дахьийтинчу кехатана. Бакъду, шен позици къастош "ВКонтакте" социалан машанахь охьаязъйина цо. Со жимма цецваьккхира, АГУ-н ректоро, Дечкен-беттан 23-чохь хиллачу митингехь дакъалацарна дIабаьхна и студенташ аьлла, ма-дарра яздарна. Кест-кеста нислора политикан жигараллина тIехула студенташ дIабохуш, амма тоххара цхьа формале бахьанаш оьшура цхьаъ дIаваккха.\n"Харцонца цхьанна тIаьхьабевллехь, цуьнан хьежамаш хьайна товш бацахь а, цуьнгахьа гIо докхуш хила веза\n- Оцу хиллачо со а цхьана цецъяьккхина. Дечкен-беттан 23-чохь йолаелла хIара истори, хIетахь дуьйна хIора кIиранах цхьацца хIума хуьлура соьца, цо гуттар а чIогIа инзаръйоккхура со. Дечкен-беттан 23-чохь Навальный Алексейгахьа хIоттийначу митинге яхара со Астраханерчу коьртачу майдана. Навальныйх лаьцна ойланаш кеп-кепара хуьлийла ду, амма, цхьа а дIалаца бакъо яц, аэропортехь лаьцна иза санна, полицин декъехь кхел хIоттон мегар дац, бух боцуш бехкзуламан гIуллакхаш гIийтто а мегар дац.\nНавальныйгахьа яьлла ца Iара со митинге, репрессеш лелочу нахана тIехIоттан Iалашо а яра сан. Харцонца цхьанна тIаьхьабевллехь, цуьнан хьежамаш хьайна товш бацахь а, цуьнгахьа гIо докхуш хила веза. Цул совнах, 23-чохь со митинге яхара, уггар а хьалха, лецначу кхечарна гIо дархьама.\nПротокол а хIоттийна, суна 10 эзар сом гIуда туьйхира. Дечкен-беттан 27-чохь оцу административан гIуллакхна тIехула кхел хилира. Дечкен-беттан 29-чохь деканатера телефон туьйхира соьга, Zoom-ехь цхьана а кхетта, дистхила деза аьлла.\nЛакхарчу доьшийлан администрацин векалша хоьттура соьга, Iедалхошкара пурба доцуш хIоттийначу митинге хIун Iалашо йолуш яханера хьо, бохуш. Уьш кхето гIертара со, "бакъо йоцуш хIоттийна митинг" боху кхетам бан а бац, бохуш.\nАс дуьйцучуннав коьртеш а теIийна, цул тIаьхьа боху: "Оха хьо дIаяккха там бу". Университетан белхахоша элира, шайга диллина кехат кхаьчна, Дечкен-баттахь хиллачу митингехь дакъалацарна административан жоьпалла тIедожийначу студентийн цIераш билгалъйохуш, аьлла. Цу тептарехь со а ю элира цара. ТIаьхьо хиира суна, чоьхьарчу гIуллакхийн министраллера хиллера и кехат. Оццу дийнахь соьца цхьана доьшучу бераша со дIаяккхар омран суьрташ тийсира суна. ТIаккха гира суна, "дог а лозуш" дIабаха дийзира шен и студенташ аьлла, ректоро язйина пост.\nДечкен-беттан 30-чу дийнахь лаам хилира сан, университетна арз дан кхеле, хIунда аьлча, дешарна мукъабевллачул тIаьхьа студентийн юкъараллан а, политикан гIуллакхна тIехула уьш дIабаха бакъо яц. Цул соанх, Дечкен-беттан 23-чохь хилла митинг студентийн Iаьнан мукъаденош долчу заманчохь хилла яра. Зазадокху-беттан 18-чохь кхел хилира сан. Тхан тIедахкарш кхочуш ца дира цигахь. ДIаваьккхинчу шолгIачу студентан векал со а йолуш, кхел хилира Зазадокху-беттан 19-чохь. Федералан "Дешарх" лаьтта низамца бIостане йолу университетан чоьхьарчу белхан къепе ларахьара бохуш, дехарш дира оха. Университетан чоьхьара низамаш цхьа даьржина, къаьсташ доцуш ду. Оцу тIехь а дуьхьало йира тхуна, хIинца апелляци кечъеш ду тхо. Со кийча ю Лакхарчу кхеле а, Европан бакъоларъяран кхеле а цхьана яла.\n- Дика доьшуш ярий хьо АГУ-хь?\n- Цхьана а кепара объективе бахьанаш дацара университетан со дIаяккха. Магистратурехь тIех дика доьшуш яра со, лаккхара стипенди а оьцура ас. Жигара дешархо яра со, массо а цхьанакхетарехь дакъалоцура ас, масала, "Единая Россия" партица цхьанакхета а еара. Хетарехь, царна ца хуучу, кхечу позицех уьш кхетон а гIиртира со. Декано сох лаьцна дийцира, "арахьара бечу Iаткъамна тIера ю", "дешарехь дебатийн, къийсамийн инициатор яра, шен оппоненташна хетарг тергал ца до" аьлла. Ишттачу дIахьедаро со цхьа шпион йа арахьара агент ю моттуьйту, ма-дарра аьлча, со йиллина, дог цIена адам ду, ас даим а ладугIу сайца къамел дечаьрга. Дискуссешкахь суна ладугIуш хаза хета, айса къамел дечул а.\n- Политикан хьежамашна тIехула АГУ-ца цкъа а проблемаш хиллерий хьан?\n- Бакалавриат ас дикачу жамIашца чекхъяьккхира оццу доьшийлехь - математикан а, информационан технологийн а факультет. 2017-чу шарахь хиллачу цхьана пикетна тIехула оцу факультетан деканна тIейигира со. Цхьа дашо адам ду и декан, цо элира, соьца къамел де аьлла шега, амма ша кхеташ вац, хIун маьIна ду оцу къамелийн. Оха шиммо хабар дийцира, цхьа а тIаьхьало а йоцуш дирзира и гIуллакх. Митингехь хиларна 2018-чу шарахь гIуда хьарчийра сох, амма университето тергал а ца дира. Политикан хиламех оха студенташца а, хьехархошца а дуьйцучу заманчохь, царна хаьара сан позици муха ю, амма тхан зIе хилар интересе а, чулацаме а хуьлура. Цундела тамашен хIума ду, чоьхьарчу гIуллакхийн министраллера кехат ма кхеччи, тхо маса дIадахар, дIахьедар дина а ца дуьтуш.\n"Со дIаяьккхича соьца цхьана доьшуш хиллачийн реакцино чам баьккхира сан\n– Муха яра хьоьца цхьана доьшуш хиллачу берийн реакци, хьо дIаяьккхича?\n– Со дIаяьккхича соьца цхьана доьшуш хиллачийн реакцино чам баьккхира сан. Чатехь хаьттира цара соьга со дIаяккхарх лаьцна, цул тIаьхьа "ма эрчо ю иза" яздира, кхин цхьа дош ца олуш. Со цецъяьккхира церан бендацаро. Нагахь санна, уьш дIабаьхнехь, со ректорна тIе гIура яра, юха меттахIиттабе уьш аьлла, тIедожош. Студентийн цхьа солидаралла хила ца еза?! Цул совнах, университетан КВН-н ловзарехь студенташа забарш ма йора митингех а, уьш бахьанехь дIабахарх а. ЧIогIа халахийтира суна церан цинизм евзича. Со дIаяккхарал а новкъа ду суна церан бендацар.\n– Навальныйгахьа хIоттийначу митингехь хиларна тIехула ницкъаллин струткурашца проблемаш хила а хиллий хьан?\n"Со хьераяьлла-те йа хIара ирча гIан ду-те\n- Дечкен-беттан 23-чохь митингера цIа йогIуш яра со. Сайн цIенна уллохь лаьттачу полисхойн машенах бIаьрг кхийтира сан. Цхьаъ хилахь а аьлла, сайна евзачу бакъоларъярхочуьнга цунах хаам а бахьийтина, сайн цIенна улло яхара со. Машенчуьра ши стаг аравелира - цхьаъ полисхойн барзакъца вара. Шайца дIайола элира соьга. Бахьана ца дийцира соьга, цхьаммо машен чу туьйхира со. Ас гIо доьхуш, мохь хьоькхура, амма цхьа а орцах ца велира. КIоштарчу полисхойн декъе дIайигира со. Лацарх протокол хIоттаде элира ас, амма сан дехар тергал ца дора цара. Телефон схьаяьккхира соьгара. Кеп-кепарчу кабинеташ чу юьгура со, эххар а "Э" Центран белхахо волчу кабинет чу йигира. Ас хеттарш дора, муьлхачу кепехь ду хIара къамел, стенгахь ю сан телефон бохуш, суна жоьпаш луш стагга а вацара. Путин хIунда ца веза хьуна хьаттира соьга. Цул тIаьхьа иза аравелира, туьтмIаьжгаш йоьхкина кхо стаг чувеара, цара ара а яьккхина, куьзганаш Iаьржа долчу машена хаийра со. Машенан номер ца гойтуш, чу хаийра ас. Со къар ца лора, машенан лоьмаршка хьажийта со, бохуш. Сайн цIенна хьалхара со лачкъийна хилларг хьалха хиира машенахь.\nСуна вевзи хьо ас аьлча, шен капюшон тIе а озийна, куьзга дIатеттира цо. Со Iачу цIенна герга кхаьчча, сан тидам хилира кхин а цхьа полисхойн машен тIейогIуш. Машенара охьаюсуш со лачкъийначо элира соьга, цхьнагге а хIуммаъ а ма дийцалахь. Церан карара яларца, цIенна гергара еанчу машенчуьра охьавоьссинчу шина полисхочо шайца дIайола элира соьга. Ванах, со галъяьлла -те, йа хIара цхьа ирча гIан ду-те аьлла, ойла хилира сан. Со стенна лоцуш ю дийца элира ас, машен чу хаа, бохуш дехар дора соьга. Машен чу хиира со, юха а хьалха йигинчу полицин декъе дIайигира со. Кабинет мукъа яллалц масех сахьтехь ладегIа дийзира цигахь. Суьйранна протокол хIоттийра, сан пIелгийн таммагIаш а ийцира. Буьйса юккъе яьллачу хенахь цIа еара со.\nДоллу кIира араяла ца яьхьаш, чохь Iен кхоьруш даьккхира ас. Цхьана шина баттахь лийлира со оцу хьолехь. ХIинца а полицех бIаьрг ма кхийтти, егайо со.\n- Дуьххьара полицин декъе хьо хIунда йигира аьлла хета хьуна?\n- Со лачкъа ма йиннехь соьгара телефон дIаяьккхира. ТIаьхьо гира суна, социалан машанашкарчу сан аккаунтехь сан цIарах ши пост язйинера. Цхьанна тIехь яздина дара: "Тхан бараме дахкаран массарна а баркалла шуна. ХIара харцо эшаяллалц юх- юха а арадийр ду вай. ШолгIачу постехь дара: "ТIедогIучу кIиранах митинге дуьйлалаш". Тарло кхин а цхьа административан артикл суна тIетаса дагахь хила. КхозлагIа а ас къепе йохаяхь суна дуьхьал бехкзуламан гIуллакх даккха тарлора. Ший а пост ас дIаяьккхира.\n- Дукха хан йоццуш фейсбукехь яздинера ахь: "Вайн пачхьалкхехь лела харцо селхана йолаелла яц, кIиранан дийнахь йолаелла а яц, 20 шо хьалха дуьйна йолаелла юйла хаьа суна. Ишта хаьа суна, дуккхаъчу нахана бен-башха доций. ХIунда хета хьуна дуккхаъчеран дог ца лозу аьлла?\n"Шайна таIзар дийр доций а хууш, паргIат беха зуламхой, ткъа тхо, жигархой, кхера деза бух боцуш дуьхьал дохучу бехктакхаман гIуллакхех а, репрессех а\n- Сан иллюзеш дIаяйра, Астраханерчу Гордуме депутаташ хоржучу яхча. Дукха хан ю сан урбанистикаца интерес йолу, Варламов Ильян а, Кац Максиман а "Городские проекты" фондан урхаллехь ю со хIинца. Хиламо билгалбоккху синкхетам аьлла хета суна. Цундела Гордуме сайн кандидатура хьалхататта Iалашо хилира сан. ГIалин кхеташонан депутатан карахь башха даккхий хIуманаш а дац, делахь а, цуьнан таро ю гIалин васт хийца, бахархошна тоьлла хьелаш хIиттон. Со ехачу кIоштахь дуккха а петаршкахула чекхъелира со, 1000 вахархочуьнца къамелаш дира ас. ХIетахь кхийтира со, регионашкарчу дукхахболчу нехан бала бац кхечу адамийн интересашца, бен-башха дац маршонех дерг а. Масала, алапаш а, пенсеш а лакхадаха сан аьтто хир боций хиъча, къамел кхин дIа дахдан лаам ца хуьлура церан. Жигархойн а стимул яйна, суна гарехь, кхин цхьанна а хIуммаъ а оьшуш а дац. 2019-чу шарахь дуьйна жигархошна тIаьхьабевлла лелаш бу, тIехула тIе. Сан доттагIашна дуьхьал бехкзуламан гIуллакхаш даьхна. Масала, Навальныйн агIонча хилла Тербалян Артем бехке вина, 2018-чу шарахь хиллачу президентан харжамашкахь ша тергамча хьажоран кехат бух боцуш дина хилла аьлла.\n- Университетера дIа а яьккхина, хьуо лачкъийна йигинчул тIаьхьа хьан дог доьжна?\n- Со кхин а чIогIа чIагIйина, доьшучуьра дIаяьккхина, лачкъийначул тIаьхьа. Шайна таIзар дийр доций а хууш, паргIат беха зуламхой, ткъа тхо, жигархой, кхера деза бух боцуш дуьхьал дохучу бехктакхаман гIуллакхех а, репрессех а. Оцу инзаречу харцоно эргIад оьхуьйту со, суна лаьа иза эшон. Дечкен-беттан 24-чохь Талламан комитете латкъам бира ас со лачкъорца доьзна. Талламан комитето дуьхьало йина оцу хьокъехь бехкзуламан гIуллакх делла. Царна арз дийр ду оха хIинца. Университетца болийначу къийсамехь тола лерина ю со кхузахь, Оьрсийчохь, Европан кхелехь тола лууш яц. Дечкен-беттан 23-чохь со бертаза лачкъийначарна таIзар дан лаьа суна. Суна ца лаьа дIатаса, аьлча а, хIун дIатаса... хIара жигарала а яц, дан дезарг деш ю-кх со, кхин совнах хIуммаъ дац. И дерриг а ас Iад дуьтйи, со а хир ю вуьйш санна, бен доцу яхархо. Оьрсийчохь долчух сан дог лозу, со цунна ца езахь а.


Ламанхойн Республика: политикан эмиграци\nЗазадоккху-бутт 13, 2021\nКъилбаседа Кавказан Ламанхойн Республикан куьйгалхой\n(ШолгIа дакъа. Хьалхарниг : "Ламанхойн эмиграци Европехь. Иза муха кхоллаелла?") Цхьаберш, шайна могIарчу дахарехь дан хIума ца карийча, боьлхура эскаре, масала, Арахьарчу легионца Алжирехь а, Мароккохь а, Шемахь а гIуллакхдина капитан-лейтенант Тукаев СаIид санна. 30-чу шерашкахь Къилбаседа Африкехь Францин тIеман дакъошкахь лор хилла Далгат Iабдул-Iазиз, Лионехь ваха хиина, цигарчу машенийн "Пежо" индустрин декъехь къахьегна Дербентерчу Бабаев МутIалима, Францин Духьалонехь бIаьхьо хилла хIири Бадоев Петр. Лараман легионан орденаш а елла царна.\nМамулиа Георгий: Ала деза, оцу заманахь ламанхойн эмиграци вовшашца гIеххьачул къийсалуш, политикан шина декъе екъаелла лелла, Iалашонаш цхьабосса хиллехь а.\nЦхьана тобан коьртехь лаьттина массарна вевзаш волу, I9-чу бIешарахь паччахьна дуьхьаллаьттинчу имаман Шемалан кIетан воI Шемал СаIид-бей.\nЧермоев Тапа, (Iабдул-Меджид), Къилбаседа Кавказан Ламанхойн Республикан хьалхара куьйгалхо, Парижерчу делегацин хьалханча\nШемал СаIид-бейн дика политик хила таро йолуш вара, хIунда аьлча, имам Шемалан цIе лелла цунна гонах. Цундела Къилбаседа эмиграцин политикан аренгахь лоруш стаг хилла иза. Муха нисделла иза? Нисделла иза Дагестанехь а, Нохчийчоьнан декъехь а большевикашна дуьхьало гIаттийна леларна – дикка еха лаьттина и болам, Гуьржийчоь цIечу эскарша яьккхина йолуш а тIехь. ТIаьххьара а, шена хила гIо доцчу хьал дирзича, дIавоьду иза Къилбаседа Кавказера Оттоманийн импере, I925-чу шарахь цуьнца зIене волу Польшин Инарла штаьан векал, полковник Шецель Тадеуш…\nВачагаев Майрбек : Шемал СаIид-бей – имама Шемалан жимха волчу Камил мухьаммадан воI. Вина Константинополехь I90I-чу шарахь.\nНахана хаьа оьшу вуьйцург I8 шо бен доцу жимстаг вуйла, Къилбаседа Кавказе дуьххьара кхаьчна хIетахь. Аьлча а, шен ден махка дуьххьара I8 шо долуш вогIу иза, амма цо дех дисина мел долу ахча гIаттаме хьажадо, дгестанхошка, нохчашка, уггар оьшучу хенахь, Къилбаседа Кавказе.\nМамулиа Георгий: Иштта ду, Шемал СаIид-бей вуно жима хилла оцу боламехь дакъалоцуш. Чов йина цунна, цхьа а тIахьало ца хилла къийсамехь гуш, I92I-чу шарахь Туркойчуь юхаваха дезна цуьнан. I925-чу шарахь Польшин Инарла Штабан векал Шецель Тадеушан векалш кхета цунах. Шецель Константинополехь Польшин тIеман атташе ву оцу хенахь, цунна тешийна хилла Польшехь Пилсудский Юзефа куьйгалла дечу Пхьармат-боламна бух биллар. Пилсмудскин кара кхоччуш Польшера Iедал деана, вайна ма-хаъара, I926-чу шеран Стигалкъекъа-баттахь. Иза дагахь хилла Польшина гонах кхерамзаллин система-турс кхолла, мохк кхерамечу Сталинан пачхьалкхах Iалашбан.\nШемал СаIид-бей, имам Шемалан кIентан кIант, ламанхойн эмиграцин боламан куьйгалхойх цхьаъ\nПхьарматан концепцина юкъаэца безаш хилла Оьрсийчоьнан имеперехь Iийначу оьрсех боцчу нехан векалш, Прибалтикера дIа, Кавказе, Юккъерчу Азе кхочуш, санитаран турсаш кхуллуш хилла оцу нахах. Цуьнца а догIуш, Пхьармат-боламе эцна Украинан, аьлча а, дохийначу Украинерчу Iедалан эмиграцера ницкъаш, къилбаседа-кавказхойн маршонан бIаьхой, гуьржий, азербайджанхой, туркестанхой.\nШемал СаIид-бей жигара болх айбина лелла. Цхьаъ бен йоцчу Къалбаседа Кавказан ламанхойн политикан партин "Народная партия горцев Кавказа"("Кавказан ламанхойн халкъан парти") инарла секретарь а хилла иза. Ала догIу, цунний, Баммат Гайдарний юкъахь цхьацца къиIсамаш хиллехь а, цара вовшашца шорбеш хилла юкъара ларалуш болу болх, дийриг цхьаъ хилла.\nМуха, стенгахь кхоллаелла "Кавказан ламанхойн халкъан парти"? Иза кхоллаелла Чехословакехь болчу ламанхойх.\nВачагаев Майрбек: I92I-чу шарахь Чехословакин Iедало оьрсийн эмигранташна шуьйрра гIодан сацамбина. I920-чу шарахь даймахкал арахьа нисбеллачу Оьрсийчоьнан имперехь баьхначу наханна ахчанца накъосталла дина Чехословакино, Прагех хилла Оьрсийчоьнал арахь нисъеллачу эмиграцин центрех цхьаъ. Кхузахь баьхна Цаликов Ахьмад, Байтуган Барасби, Чулике ИбрахIим, Суншев Науруз, дуккха а кхиберш, оьрсийн институтийн студенташлахь хилла ламанхой Бекович-Черкасский Эламурза, Зангиев Константин, Гульдиева, Кундухов Айтек, Магомаев Ахьмад Наби, Сидакова Хаджет, Урусбиев, Хаттогу, Вазагов, Шуманукова, кхиберш.\nЦаликов Ахьмад, ламанхойн эмиграцин жигархо, политик\nМамулиа Георгий: Кхето деза, I92I-25 шерашкахь Чехословакера ламанхойн эмиграци хилла яц большевизмца сов къовсаелла, гарехь, Чехословакин Iедалан позицин ларамбан безаш хилла цуьнан, ламанхоша цигахь арахеца долийначу журналийн коьрта хатI ду синбахамаллца доьзна.\nВачагаев Майрбек : Адаптаци хилла иза, суна хетарехь, стенна тIера, муха долон деза тергоеш.\nМамулиа Георгий: ХIаъ, цундела кхоьллина хилла къилбаседа-кавказхой гIеххьа йоккха колони. I925-чу шарахь польшахойн гIоьнца Шемал СаIид-бей Чехословаке воьду, Прагерчу ламанхой гоне а узий, болам кхуллу - "Кавказан ламанхойн халкъан парти". Билгалдаккха деза, Прагехь карайо цунна ламанхойн интеллигенци, цо дIалоцу партин исторехь коьрта дакъа, вайна хаьа партино шен журнал хиллийла арахьоьцуш – "Кавказан ламанхой", тIаьхьо - "Къилбаседа Кавказ". ЦIераш хуьллу цо хуьйцуш, амма иза яздийраш Прагера цхьа авторш хилла.\nВачагаев Майрбек: Дукхахболу къалбаседа-кавказхой дIатарбина хилла Чехерчу Брно гIалахь, Австрин дозанна гергахь, Словакина уллехь. Бакъду, цигахь ледарчу хьолехь Iийна уьш, ур-атталла, эшча, Праге кхача а хьал доцуш. Прагехь ваха сецна ца хилла цхьа Цаликов Ахьмад бен, ткъа кхиболу ламахой Брнохь кхаьбна. Байтугана, Чуликовс Брно гIалара Праге цIерпоштан билет эца ахча кест-кеста лахар доьхуш хилла Цаликовга – беза хилла царна и некъ а. Деса куьйгаш лаьцна, сихонехь даймахкара арабовла дезна нах бу уьш.\nБаммат Гайдар, Ламанхойн Республикан арахьарчу гIуллакхийн министр\nМамулиа Георгий: Ду, иштта ду, эмигрантийн тобанашкара гулбина Шемал СаIид-бейс шен "Кавказан ламанхойн халкъан партина" декъашхой. I926 шарахь доладо тоъал дикачу кехат тIехь а, полиграфин бшхалла а йолу "Горцы Кавказа" ("Кавказан ламанхой") журнал арахеца. I939 шарралц арадуьйлу и журнал цхьацца керла-керла цIе а йолуш. I933 шарахь хийцало цуьнан цIе "Северный Кавказ" ("Къилбаседа Кавказ"), амма маьIна дуьсу изза.\nОцу муьрехь хаалуш бу Шемалан тобананий, Парижехь хиллачу Баммат Гайдаран агIонний юкъара къийсамаш. Стенна лаьттина уьш? Лаьттина оцу нехан беэкграунд тайп-тайпана хиларна: Баммат Гайдар интеллектуал, масийтта арахьара меттанаш а хууш, лаккхара корматалла йолу дипломат хиллехь, СаIид-бей дахаро вина баьчча хилла. Иза Европе вале виллина Туркойчохь ваьхна, Кемалан Iедало лоруш ца хиллехь а цуьнан болам, аьтто баьлла цуьнан Къилбаседа Кавказца I930-чу шерашкахь а тIехь юкъарло лело а, шен парти латто а.\nБаммат Гайдаран политика кхин хилла: ша I9I8-I9I9 шерашкахь яьхначу Къилбаседа Кавказан Республикан Iедалехь лелла, цул тIаьхьа Къилбаседа Кавказан тIеман кхеташонехь Iийна, хьаькамалла лелийна дуккха а, цундела эмиграцин политикан боламехь ша хила веза лидер, бохуш хилла цо.\nВачагаев Майрбек : Хаа ду цхьа хIума а, Баммат Гайдар Париже дIавахча, цигахь цунах дIакхетта Аварский Ахьмад, Далгат Iабдул-Iазиз. Аьлча а, ца хилла-кх къаьмнаш къестош, "вайшиъ Дагестанера ву, нохчашна, гIебартошна дуьхьалхIитта вай" ца баьхна. Ламанхой шайлахь къаьмнаш къестош ца лелла эмиграцехь, мелхо а, оьрсийн мотт вовшашца бийца муьлхачу маттах хийца беза, гIумкийн я чергазийн, дицаре диллина а лелла. Къаьмнийн башхаллаш ца йийццал оьзда, цIахь а санна, хьекъале политикаш уьш хилла хилар тов суна.\nМамулиа Георгий: Суна хетарехь Къилбаседа Кавказ цхьа мохк а лоруш, къаьмнийн башхаллаш лоьруш цахилар, царна цхьабосса Къилбаседа Кавказах йозуш йоцу пачхьалкх ян лаар, кхетам массо а бахархойн цхьаъ бан гIиртина хилар бу оцу политикийн коьрта мах.\nКхузахь ала деза, Пхьармат-боламна а, Варшаверчу ламанхойн жигархошна а тIекарло еш хилла. Туркойчохь, цигара Iедал резадоцуш хьежнехь а, арахьоьцучу "Прометей", "Горцы Кавказа", "Северный Кавказ" журналийн агIонашкахь ламанхойн политикаша дерриг а лелийна Къилбаседа Кавказ цхьаалле кхачон гIерташ, и проблема коьртаниг хилар а кхетош.\nВаршава. Цигахь хIоттало Шемал СаIид-бей коьртехь волу, парижерчу гонна дуьхьаллаьтта центр. Ткъа Парижехь политикан болх 20-30 шарахь дIалелийна Баммат Гайдара. СаIид-бейна гонах гулло Варшавехь Байтуган Барасби а, Чулик ИбрахIим а, Кадзата Коста а, дуккха а кхиберш – аьлча а, Прагехь хилла дакъа. Амма Чехословакин коьртера президент Масарик дIаваьлча, хийцало оцу пачхьалкхехь ламанхойн политикашца йолу юкъаметтигаш, цундела кавказхой дIасабоьлху Варшаве, Берлине, докхах дакъа – Париже.\nМамулиа Георгий: Ала догIу, эмиграцехь кавказхоша шайн цIахь далуш доцург дина: къилбаседа-кавказхой а, Кавказан лаьмнел дехьара гуьржий а, азербайджанхой а вуно бертахь хилла Европерчу эмиграцехь. Хьажча, наггахь а ца карадо Къаьмнийн Лиге я кхечу политикан хьукматашка кавыказхоша яздеш хиллачу кехаташлахь, меморандумашлахь деккъа шаьш гуьржаша, я азербайджанхоша, я къилбаседа-кавказхоша яздина – куьйгаш яздеш хилла цара массара а. Оцо гойту эмиграцехь кавказхойн юкъара идеологи кхоллаелла хиллийла, юкъара менталитет кхиина хиллийла, юкъахь царна барт леллийла.\nТоаме ду хIара дагалаьцча а: I930-чу шерашкахь Стигалкъекъа-беттан 28-чохь эмиграцерчу кавказхоша шайн маршо кхайкхийна де даздезеш хилла. Ткъа ламанхоша маршо кхайкхийна бакъдолу де ду оцу беттан II-гIаниг, гуьржаша а, азербайджанхоша а, эрмалойн декъо а – Стигалкъекъа-беттан 26-чохь. Эмиграцехь цара массара а хаьржина и даздарш дIадаьхьа цхьа де - Стигалкъекъа-беттан 28-гIаниг. (Чаккхе хир ю).


КадыровгIар шуьне хевшина\nКадыров Рамзанна ца товш хIума аьлларг, сихонца вадавой, цунна тIе а кхачавой, ткъа цо иза ерриг а Нохчийчоьнна хьалха юьхьIаьржахIоттор махкахь муьлхха а вахархо воьлла сурт ду. Ткъа хIинца, рогIехь иштта нисделлачо, гIовттийна дуккха а нах.\nТеркйистерчу Iели-Юьртахь боберийн цIийнахь хьехархо йолчу Инаева Iайшата ватсапехула Кадыровна лерина динчу къамела тIера доладелла дерриг а.\nАдамашна хьайна ахь лелае моттаргIанаш, спортхошна, иллиалархошна ахчанаш лестор. Баледаьлла белхалойн алапанаш чусецор, хьаькамаш рицкъанах букъбелла, къехой къоьлло хьийзабо.\nКIордийна и хьелаш, Рамзан Ахматович, кIеззиг нехан бала кхочуш а хила! Деношкахь хенал а хьалха, серлонах, газах, хих ахча охьадилла аьлла нахе. Иза а ма ю харцо!\nДоцца аьлча, иштта бара Инаева Iайшата ватсапехула даржийначу къамелан чулацам.\nЗуда де а далале карийна ялийна Кадыровна тIе. Латийна телекамераш а йолуш, гонаха хевшина шен доттагIий, Iедалан дай, ша даима а уллехь лелаве Iеламча а волуш, барт хоттуш ву мехкан администратор.\nЦо доьху бос а бахьийна, ерриг а ша-шена чу а яхана йисинчу зудчуьнга, дийцахьа суна а, махкана а, ас хьанна къола дина, со стенна тIехь галваьлла.\nИнаевас ша хьераяьлла а ю, шена шен багах доцург муха даьлла а ца хаьа боху. Цунна чу шайтIадоларна ша бехке ву, ша дола ца дина шен зудчун дан ма-доггIу, къинтIера валахьара шена, паччахь, боху Инаева Iайшатан майрачо а.\nТелекамершка жоп луш кхохкийна, йилхина бIаьргаш а тIунбелла ю иза, амма цо а вазво ша кхин доккха таIзар ца деш йитарна «паччахь».\nРогIера ватсап-персонаж – шен цIе а ца йоккхуш, Инаева Iайшате йист хуьлу зуда. Ша махкахь ехаш а яц, амма ша мохк хазбелла, кхуьуш схьабогIуш йоккхае, ша сийдо Кадыров Рамзанан, цо къам ирсе дина, даха хаийна, боху оцу зудчо.\nЦIеххьана санна нисделира шоьтадийнахь ватсапехула шен къамел даржош мескар-эвлахочо Ахъядов Iисас.\n25 шо а, 5 шо а хьалха Нохчийчохь леллачу хиламийн а декъахь жигархо волчу цо ша вехачу Страсбергера даржадо Iела-Юьртара хьехархо Инаева Iайшат емалъечу зудчуьнга дош.\nБIаьрг белла, хьажа хиллачуьнга, лелачуьнга, хилларг хIун дара гонаха нах муха беха, тIаккха кхетар ю хьо Кадыров Рамзан масмалик доцийла, боху Ахъядов Iийсас.\nАхъядов Iиса:..И Кадыров вайна декъаре ву-кх!\nТкъа Кадыров Рамзана ца хийци шен тактика. Юха а, аьлча а, масситтаза нах гулбо телевизионе. ХIинца цаьрга емалвойту, пайдабоцчу вохуьйту, неIалте верзавойту Страсбургера Ахъядов Iийса.\nКадыров Рамзанна муьтIахьалла доггаха гойтучу полицин хьаькамаша, кхучу нах луьттучу хьукматашкарчу хьаькамаша сихонца схьагулбо Мескар-Эвлара АхъядовгIар – церан тайпан хьалханчаш а, Ахъядов Iийсан ваша а.\nМассаьрга а цхьабосса, адам данне а дац Кадыровна луьйш волу Iиса бохуьйту масситта сахьтехь телевизионашкахула.\nАмма нах, кхерабелла, совцучу меттана, хецало, хецало, аьлча а, ватсапхой, вайберхой, инстаграмхой, кхиболу фейсбукхой.\nВатсапера, Фейсбукера кхуденойн къамелаш\nКадыров Рамзан а, цуьнан Iедал а емалдо тахана мало мел ца ечо. Ткъа теледовхоттийлаш а ю лаьтташ, лоьцуш «паччахь» шех олучунна тIеидабо ватсапехь, къаьсттина ватсапехь, цунна товш доцу дош мел аьлларг.\nЦхьанна тIера-м – иза Эвтарара жимха ву - хеча а тIехь яьккхина кадыровхоша. Цо аьлла хиллера хьастагIа Путинна, иза шен президент вац, цо нохчийн хIаллакбина, аьлла.\nТкъа Фесбукехь яржийначу хеча хIинца шена тIехь а йоцучу цо боху, Путин шена дукха а веза, иза шен воцуш ца тору президент а ву.\nТIехь хеча йолучу юкъанна Кадыровна а, Путинна а ала верг, тIера хеча яьккхича бехк а бац оцу шина паччахьна и ший а, ваъал реза хилча а.\nЦа лаьа вала цхьанне а.\nТкъа Кадыров Рамзана ца хийци шен тактика\nЗударшна тIе куьйгаш кхоьхьу "кадыровцаша"\nКадыровна санна, веза вуй шуна а Путин?\nШу реза дуй Нохчийчоьнан цIий Iенийна нах базбан?


Хала буй хьехархочун болх? » Нийсо-Дагестан\n01.04.2020 423 0 niyso\nИштта хаттар делира ас тхайн хиллачу къамелехь Соьлжа-ГIаларчу номер 16 йолчу школин нохчийн меттан а, литературин а хьехархочуьнга Закриева Есита Ахъядовне. «Суна хетарехь, цхьа а болх бац атта, нагахь цунна чу са а диллина, стаг къахьоьгуш велахь. Делахь а шена дукхабеза болх беш волу стаг атта кIадлур вац, цунна иза кIордор а бац, – аьлла, жоп делира Еситас. Кху школехь иза болх беш ю 2004-чу шарахь дуьйна, амма школехь болх бан 1985-чу шарахь йолаелла иза шен юьртахь Хьена-Кхаьллахь, цигара юккъера школа ша чекхъяьккхича. Юьхьенца иза пионервожати яра, цул тIаьхьа цо юьхьенцарчу классашкахь берашна хьийхира. Хьехархочун болх безаш яра Есита, цундела цу корматаллица шен дахар доза лиира цунна. ЙоI Нохчийн пачхьалкхан пединституте филологин факультете деша йоьду говзалла караерзо а, корматаллех долу хаарш совдаха а. 1992-чу шарахь пединститут кхиамца чекхйоккху цо. Ша хьалха болх бинчу Хьена-Кхалларчу школехь лакхарчу классашкахь оьрсийн мотт а, литература а хьоьху къоначу говзанчас.\nЕситас дуьйцу: «Со тхайн юьртахь школехь доьшуш йолуш, тхуна нохчийн мотт хьоьхуш вара Дудаев Султан. Иза чIогIа дика хьехархо вара, шен болх безаш а, йоккха говзалла а, хаарш а долуш. Цуьнан урокаш чIогIа хазахетара тхуна, дешархошна. Султана дуккха а хIуманаш дуьйцура вайн исторех, вайнехан хьалхалерчу Iер-дахарх, гIиллакхех, Iадатех лаьцна. Суна чIогIа лаьара иза санна хьехархо хила.»\nЦундела хир дара Соьлжа-ГIаларчу номер 16 йолчу школе 2004-чу шарахь ша балха еача, нохчийн меттан а, литературин а урокаш хьеха лаам кхуьнгахь кхоллабалар. Юьхьенца къоначу хьехархочунна хало дара цкъа а ша хьехна йоцу предметаш яла. Амма долийнарг дита а, халонашна бIо къажо а Iемина яц Есита. Леррина урокашна кечам беш, хьехаран методика тоеш, урокийн дикалла а, кхачаме хилар а лакхадоккхуш, схьайогIура иза. Массо а хенахь кхунна гIо деш, балхах лаьцна хьехарш деш, урокаш муха ло хьовсуш, бара нохчийн мотт а, литература а хьоьхуш болу кхуьнан белхан накъостий: Магомадова Белита Висхановна, Мускаева Зулай Лакашовна. Цу шингара доккха гIо хуьлура Еситина. Кестта йоIан белхан халонаш дIаевлира. Кхунах дика говзанча хилира. Шен керл-керла тIебогIучу дешархошна нохчийн меттан марзо йовзуьйтуш, ненан меттан сий дан а, иза беза а царна Iамош, шайн къомах а, цуьнан культурех дозалла дар цаьргахь кхиош, къахьоьгура Еситас. Берашна еза кхуьнан урокаш, хIара леррина леларна а, шен болх безаш хиларна а, хьоьхург дика кхетош а, Iамо дог догIуш а хьехарна а.\nМуьлххачу балхахь коьртаниг и болх безар, цуьнга ларам хилар ду. Иза жима йолуш дуьйна схьалаьцна Еситас. Ша хаьржина корматалла атта йоцийла а хууш, цуьнан лакхенашка кхача хьаьжна иза. Дика хьехархо дуккха а хаарш дерг вац, нагахь шен хааршна тIе дешархой безаш а, церан дог-ойла хууш а, царна гIо дан а иза кийча велахь, тIаккха ву иза дика хьехархо. Берашна хаарш а луш, цаьрга йолу шен деган марзо гойтуш волу хьехархо ву массарал а диканиг. Иштта ю Есита а. Ша школехь хьоьгу къа берийн дуьхьа долуш, церан дика хаарш хилахьара-кх, уьш гIиллакхе а, оьзда а хилахьара-кх бохуш, ю иза. Цунна хаьа, бен воцуш хилар хьехархочун корматаллехь маггане а мегар доцуш хIума дуйла. Цундела массо а урокана леррина кечам беш, цунна оьшу гIирс кечбеш, урокана кхин а тIеоьшу материалаш вовшахтухуш, къахьоьгу хьехархочо. Гуттар а бохург санна, предметашна юкъахь йолчу уьйрех пайда оьцу Еситас шен балхахь, къаьсттина нохчийн меттан урокехь. Масала, «цIердош» тема Iамочу хенахь цунах дерг оьрсийн урокашкахь муха Iамадо дагадоуьйту цо берашна. Ишттачу балхо теманах кхета а, иза дика Iамо а гIо до берашна. Къаьсттина хала ду берашка книгаш ешийта, цара хала тIелоцуш хIума ду иза. Классехь ши-кхо бер бен ца хуьлу йиллина книгаш йоьшуш. Цундела цаьрга уьш ешийтархьама цхьацца бахьанаш леладан дезаш хуьлу.\nХIинца Еситин шен а бу кхуо гIо деш, белхан лакхенашка кхача Iамош, къона хьехархой. ХIара кху школехь болх бан йолалуш, кхунна гIо деш ма-хиллара, дIахIоьттина хьехархойн гIиллакх ду иза – къоначарна гIо дар, уьш корматаллин новкъахь нисбар. Хьехархочун балхахь уггаре дикачу гIуллакхех цхьаъ ду зеделларг долчу хьехархочо къона говзанча кечвар, цунна шена хуург довзийтар, корматаллин къайленаш Iамор. Иштта Еситас гIо деш бу кху школера къона хьехархой: Умаева Марха Саламбековна, Даудова Мадина Вахитовна, Садулаева Диана Абдулбековна. Церан урокаш дIа муха йоьлху хьожуш, кечам бечу хенахь гIо деш, урокийн дика жамIаш муха хуьлу довзуьйтуш, къахьоьгу Еситас. Ала догIу, мехкарий, де дийне мел долу, шайн хуьлучу кхиамех баккхийбеш бу. Ткъа хуьлуш болу кхиамаш церан массеран а бу: хьехархочун, цунна гIо дечу Еситин, дешархочун.\nДерриге деш дерг а, къинхьегам а дешархочун дуьхьа бу, хIунда аьлча цунна дика хаарш дала а, иза кхетош-кхио а декхарийлахь ву хьехархо. Дешархочун кхуьнан предметах долу хаарш дика делахь, хьехархочо хьегна къа эрна дац. Иштта дог-ойла йолуш, шен белхан эвсаралла лаккхара хилийта гIерташ ю Есита.\n– ХIун халонаш ю хьан балхахь? – аьлла, ас хаьттича, хьехархочо иштта жоп делира:\n– Халонаш йоцуш-м цхьа а болх хир бац аьлла, хета суна. ТIаьхьарчу хенахь уьш тхан балхахь а алсамъюьйлуш ю. Кехаташца беш болу болх хIора шарахь а тIекхеташ бу тхуна: тайп-тайпана хаамаш, отчеташ, справкаш, тхан балхаца боьзан буй техьа олий, шеко кхоллалуш болу талламаш – масане ду уьш? Цара новкъарло йо суна а, со санна болчарна а. Кехаташца беш болу болх тхоьгара дIаэца безара, цунах тхо мукъадаьхча, хьехаран гIуллакхна тхан алсам хан хир яра.\nДера, иза нийса ма ду. Хьехархочунна новкъарло еш долу муьлхха а гIуллакх: кехаташ яздар хуьлийла иза, я юкъараллин комиссешкахь болх бар, я оьшу а, ца оьшу а хаамаш гулбар, кхин а, кхин а – сацо а, дIадаккха а деза. Хьехархо хьанал шен болх а беш, цунна тIехь кхиамаш а бохуш, схьавогIуш велахь, цуьнан дог хьаста деза: я хаза дош аьлла, я сом , я Баркаллин кехат делла. Ша деш дерг гуш дуйла, шена куьйгалхой а, дай-наной а, дешархой а баркалле буйла хаийта деза цунна. Дика болх бечун сий дан деза.\nЕситица сан хиллачу къамелехь а хьахало и тема: балхахь хьуьнарш гайтарна совгIаташ далар. Дуккха а шерашкахь кхиаме а, дика жамIаш долуш а болх барна Еситина Баркаллин кехаташ, мехала совгIаш делла. Нохчийн Республикин Дешаран министерствон а, Соьлжа-ГIалин дешаран департаментан а, Соьлжа-ГIалин номер 16 йолчу юкъарадешаран школин куьйгаллин а цIарах ду и совгIаташ. Амма кхунна, массо а хьехархочунна санна, уггаре а доккха совгIат бераша дика хаарш гайтар а, ша хьоьхучу предметашка церан марзо хилар а ду.\nЕситин дешархоша хIора шарахь дакъалоцу нохчийн маттаца а, литературица а йоьзначу конкурсашкахь а, олимпиадашкахь а. Дукха хьолахь хьалхара меттигаш йоху цара цигахь. Иштта, кху шарахь кхуьнан дешархочо Джамалдаев Султана дакъалецира нохчийн поэтан Гадаев Мохьмад-Салахьан кхоллараллех йолчу стихаш ешархойн конкурсехь. Соьлжа- ГIаларчу конкурсехь хьалхара меттиг, ткъа республикин конкурсхь шолгIа меттиг яьккхира кIанта. Иза кIентан шен хилла ца Iаш, Еситин а толам бу, кхуо дешархо ишттачу къовсадаларна кечварна. Цо болх бечу шерашкахь цу кепара толамаш Еситин дешархоша дуккха а баьхна. Иза а цуьнан белхан бIаьрла цхьа гайтам бу.\nХьехархочо, шайн корматалла езаш болу дешархой билгал а бохуш, царна лаккхарчу дешаран заведени деша баха кечам бан гIо до. Хуург карладоккхуш, цахуург тIедузаш, цаьрца болх бо Еситас. Масех стаг школехь хьехархо хила лууш ву. Ткъа Еситин хилла цхьа дешархо – Садулаева Диана – кхеран школа чекхъяьккхинчул тIаьхьа, Нохчийн пачхьалкхан университетан филологически факультет а яьккхина, Есита санна, нохчийн мотт а, литература а хьеха еана. Къоначу хьехархочунна гIо деш ю школехь цуьнан хилла хьехархо. Иза Iаламат мехала гIуллакх ду: цуьнгахь хьайн белхан корматалле безам кхоллар, хьо санна, цунах говзанча кхиор, цхьаьна тIаьхьенан болх-некъ тIекхуьучу тIаьхьене кховдор.\nИштта къахьоьгуш ю хьехархо Закриева Есита Ахъядовна. Цунна беза шен болх, дешархой, цундела цуьнан дика кхиамаш а бу.\nЕситех лаьцна дуьйцу Соьлжа-ГIалин номер 16 йолчу школин директора Чалаева Iайлета Хароновнас:\n– Есита Ахъядовна тхан тоьллачу хьехархойх цхьаъ ю. Кху школехь иза болх беш йолу дуккха а хан ю, амма цкъа а цуьнгара ледарло яьлла, балхана кийча ца хилла я дан дезарг, мало йина, дитина, ца хааделла суна. Школехь дIахьош йолчу массо а семинарашкахь а, даздаран денойн мероприятешкахь а, конкурсашкахь а дакъалоцу цо а, цуьнан дешархоша а. Цо кечбина дешархой, гуттар а бохург санна, толам баьккхинчарна юкъахь хуьлу.\nБалхахь доккха зеделларг а долуш, шен говзалла къоначарна йовзийта кийча а йолуш, хьанал къинхьегамхо ю Есита Ахъядовна. Тхуна, цуьнан белхан накъосташна, хазахета иза тхайца цхьана коллективехь къахьоьгуш йолуш.\nАтта-м дац хьехархо хила, амма хьо хьайн болх безаш велахь, цул диканиг хьуна кхин карор бац. Иштта дог-ойла йолуш ю Соьлжа-ГIалин номер 16 йолчу школехь нохчийн мотт а, литература а хьоьхуш йолу Закриева Есита Ахъядовна.


"Прописка" яр электронан бараме доккхур ду Оьрсийчохь\nОьрсийчохь электронан бараме доккхур ду, бахархоша шаьш бехачу меттигехь регистраци яр, олуш ма хиллара, "пропиcка" яр. Оцу процедурица документашка хьажа оьшуш йолу хан яцйийр ю. Бахархойн аьтто хир бу учёт еш ша вехачу гIалара я кIоштара муьлхха а орган харжа.\nИ хийцамаш ницкъ болуш хир бу тIедогIучу шарахь Мангал-баттахь дуьйна, хаам бо Радио Свободано, Iедалан зорбан сервисна тIе а тевжаш.\n100 000 сом гIуда тоьхна прописка ярна\nПремьер-министро Мишустин Михаила тIе куьг таIийначу сацамца а догIуш, регистраци ян кехаташ дахьийта мегар ду пачхьалкхан гIоленехула йолчу сайтехула я почтехула. Кхиазхой учёте эцна хиларан тоьшалла аьтто хир бу схьаэца почтехула я электронан документан кепехь. Баккхийчарна мухIар таIор ду хьалха санна паспорта тIехь.\nЦуьнца цхьаьна, Iедалан планашца а догIуш, кехатан паспорташ далар сацо мега Оьрсийчохь 2022-чу шарахь, церан метта электронан картанаш юкъа а даьхна. Иза дахь регистрацех лаьцна хаам а хир бу латтош электронан кепехь.\nБакъонашларъярхоша дуккхазза а кхайкхамаш бинера Оьрсийчохь, регистрацин институт хийца я дIаяккха бохуш, делахь а иза данза дисинера.


Никахь бохург хIун ду? Иза хьарам ду, йа хьанал ду?\n«Никахь» бохург Iаьрбийн дош ду. Iаьрбийн маттара цуьнан уггар хьалхара маьIна – цхьанатохар, вовшахтохар бохург ду. Цул маьIнал тIаьхьа иза лелодаьккхина кхин а шина маьIнийна: зуда ялош мах барна а, зудчуьнца эвхьаза юкъаметтиг яийтарна а.\nФикъхI Iилманера цу дешан хадам иштта бу: «Майрачо а, зудчо а мегаш долчу агIор вовший марзо эца бакъо хуьлуьйтуш болу мах бар».\nВайн юкъара маттара аьлча, цу дешан маьIна зуда ялор ду. Зуда ялор Бусалба динехь дика хIума ду, Къуръан тIехь айаташ а, Суннатехь хьадисаш а ду дуккха а зуда ялор дика хIума хилар дуьйцуш. Масала, Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла: «ХIай кегийнах! Зуда яло аьтто а, ялийча цуьнца Iен ницкъ кхочуш а волчо зуда ялайойла аш, бакъдолуш иза шун бIаьрса (Iесаллех) лардан а дика ду, шун бехкеметтигаш (Iесаллех) ларйарна а гIолий ду. Ткъа, ницкъ ца кхочучунна тIехь марха кхабар ду, бакъдолуш иза цунна – (бехкеметтигца йолу марзо) йухатуху бахьана ду».\nЦундела, зуда яло а лууш, яло таро а, ялийча цуьнца Iен ницкъ а кхочур болчу стага зуда ялор мелехь хIума ду. Стага шен зудчуьнца эвхьаза гIуллакх даийтича а цунна мела бу, хьадисехь деана ма-дарра, хIунда аьлча шена мегаш йолу зуда Iадда а йитина цо зина дича цунна къа хир дара, ткъа иза а ца деш шена мегаш дерг дича цунна мела бу.\nАмма, нагахь санна стаг зуда оьшуш а воцуш – цхьа цамгар бахьана долуш, йа цхьа кхидолу хIума бахьана долуш – тIехула тIе цуьнан иза яло таро а яцахь, ялийча цуьнца Iен ницкъ а кхочур бацахь, тIаккха зуда ялор дика дац, ца ялийча гIолий ду, хIунда аьлча зуда ялийначу стагна тIеэгаш зудчуьнан хьаккъаш ду, ткъа шега уьш ларлур доцучо уьш шена тIелацар дика дац.\nДика хууш верг АллахI ву.


"Адам гIаттахь, цхьаъ хила а тарло..."\nОюб Титиев / Oyub Titiev photo by Memorial\nПолитикаш, бакъонашларъярхой, журналисташ, юкъаралхой тешна бу, Титиевна массо а орцах валахь, цунна цхьа гIо кхочур ду аьлла.\nОьрсийчоьнан президентан даржан кандидата Собчак Ксенияс Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнга Кадыров Рамзане кехат яздина Титиев Аюбах а, кхечу бакъонашларъярхойх а. Шена ца тайна боху цо, Кадыровс уьш "къам а, тайпа а доцу нах бу" алар.\n"Хьуна хIунда ца хаьа адамийн бакъонаш ларъеш болу нах - йийна Эстемирова Наталья а, Алексеева Людмила а, Светова Зоя а, Титиев Аюб а - уггаре а дикачу тайпан нах хилар", -аьлла, билгалдоккху Собчакс. Иштта цо шен шеко яц аьлла, мацца а Кадыров Рамзанна а цаьргара гIо оьшург хиларх.\nЦул сов, Собчак Ксенияс кхайкхам бо оцу дIахьедарехь, ша санна болчу кандидаташка: Грудинине, Явлинскийга а, Навальныйга а, Титовга а политикан бахьанашца чубоьхкинчу нехан гIуллакх айдар.\n"Путин оцу "харжамашкахь" тоьлур ву. Цундела, ас шуьга кхойкху, вай тахана чубоьхкинчу нахана тIехIоттахь, вай лелорийг эрна хир дац", - аьлла цо. ТIаьххьара шен дIахьедарехь цо кхойкху Кадыров Титиев дIахецаре.\nСобчакан дIахьедар, схьахетарехь, жоп хила тарло ши де хьалха нохчийн политика, Кавказерчу къаьмнийн Ассамблеин куьйгалхочо Кутаев Руслана цуьнан а, Грудинин Павелан а цIарах динчу дIахьедарна.\nЦу тIехь цо дехнера цаьрга, шайн боллу ницкъ Титиев мукъаваккхарна тIебахийтахьара аьлла. "ТIаккха хьаржамхошна гур ду шу Оьрсийчохь дикачу агIор хийцамаш бан лууш дуйла",- аьлла дара нохчийн политикан кехата тIехь.\nКутаев Руслана шена теша лаьа боху, шайга динчу оцу дIахьедарна жоп луш Собчак Ксенияс и кхайкхам бина хилар: "Собчакс яздина схьадиллина и кехат, оха, Кавказерчу къаьмнийн Ассамблеин политикан кхеташоно динчу дIахьедарна дуьхьала жоп луш дина ду аьлла тешна ву со.\nИза цхьана агIор, оцу Аюбан накъосталла хир ду. Цунна тIехь лелош йолу харцо чекх ца ялийта а, оцу харцонашна дуьхьал бевр болуш дуккха а Нохчийчохь а, Оьрсийчохь а, дуьненахь а нах бу аьлла, цхьа барам хета суна иза".\nТитиевн гIуллакх цуьнан белхан накъосташна а, цунна саготта болчарна ма лаъра дерзарх тамаш хета юкъараллехь. Йозуш йоцучу журналиста Серганова ТIаусна хIетте а хета, шайга далуччу агIор накъост дан деза наха аьлла.\n"ТIаьххьара ас ладоьгIначу программехь цо (Кадыровс) дийцинарг тидаме эцча, хIумма а хийцалур ду аьлла ца хета суна. Делахь а, адамо шега далуш дерг дан деза: доIа дина а, шен Iаткъам балучо Iаткъам бина а. ТIаккха цхьаъ хила а мега. Цуьнга са-м туьйсу ас".\nТитиев дIалаьцначул тIаьхьа, цо куьйгалла динчу "Мемориалан" офис тидаме эцна низамхоша.\nШозза-кхузза цига бахана, оцу чоьнан долахочунна Iаткъам бина, цуьнга догIанаш схьаэцийтина цара.\nRepublic: Наркотикашна дуьхьал йолийначу кампанехь лецначарна тIехь Iазапаш латтадо Нохчийчохь\n"Доза доцу репортераш": Кадыровн репрессеш совцо еза хан кхаьчна\nБакаев вийначух тера ду, ткъа Титиев наркоман ву аьлла Кадыровс\nСобчак Ксения: Бита бакъонашларъярхой, мацца эшна а, церан гIо оьшур ду хьуна а