Оьрсийчоьно Интерполехула лаца кхайкхийна волу Ростовра 46 шо долу бизнесхо Манукин Алексей Орсийчоьнан каравала реза ца хилла Черногорера Iедал. Полицехь шена ницкъ барх лаьцна цо арзнаш дахь а, бехккъасторхоша иза бакъвинехь а, Европан адамийн бакъонашкахула йолчу кхело цуьнгахьа сацам бинехь а, жоьпе ийзаво иза цIахь. ДоьазлагIа гIоьртича бен ца белира цуьнан аьтто Оьрсийчуьра вада – 2020 шеран гурахь.\n2016 шеран ГIуран-баттахь доладелира дерриг а, Ростов-гIалин вахархо Манукин Владимир кхеташ доцчу хьелашкахь велча. Лазийна корта а болуш иза карийча, полицино шеконе ийцира цуьнан воI Алексей – кхачийра Пролетарски кIоштан декъе.\n"Шина дийнахь-буса гIело латтийра суна тIехь. Хьалхарчу дийнахь куьйгех гIоьмаш ца йоьхкира, соьга цхьаъ дайта гIерташ, амма суна хаьара со экспертизе вуьгур вуйла, цундела ас куьйг сайн лардора. Экспертизе валийча, со верриг а йиттина вара, ткъа куьйгаш дийна дара. Эксперта хаьттира, хьан йиттина суна. Ас элира: "Цара" – оперативан белхахошна тIе пIелг а хьажош, эксперта дIаяздира. И дерриг а долуш ду бехктакхаман гIуллакхехь. Со полице дIавигича, кхин а чIогIа йиттира суна", - дуьйцу Манукина.\nСо полице дIавигича, кхин а чIогIа йиттира суна\nЛечу дийнахь дас телефон тоьхна кIанте, цхьа гIовгIанаш йолуш, вон хезаш хилла къамел, амма, гарехь, гIодоьхуш хилла цо. Алексей тIекхаьчча, коьртахь йина чов а йолуш, кертахь Iуьллуш карийна да. Я цхьа бохам иккхина, я инсульт а хилла, охьакхеташ лазийна иза, аьлла хета кIантанна. Амма талламан версица, Алексейс йиттина дена, цо бераллехь ша а, доьзал а дIатасарна йолчу гамонца. Ткъа кхуьнан я духарца а, я дегIаца а, бохам хиллачохь а ца карийна цхьа а лар, веллачунна гонах охьаихина дуккха а цIий хиллехь а.\nАлексейс а, цуьнан адвокаташа а полисхоша шайца лелош ю аьлла шайна хета харцо юзу Ростовн центрехь лаьтта Манукин Владимиран цIенош цхьана хьаькамна дезадаларца. Манукин-воккхахниг велла шо даьлча, цIе а яьлла, дегира иза ваьхначу меттехь бIе гергга цIа. Листа даьккхича, гучуделира Манукинан яьгна гIишлош кхечу наханна тIеяздина хилар – ткъа цуьнан зудчунна, кIантанна ца елла компенсаци.\nПолицехь Алексейна, бинташца куьйгаш тIехьа а дихкина, йиттина пхеамма. Iазап лан ницкъ а ца кхаьчна, цо тIеэцна шена зулам, даредина ша да куьйгашца а, мийрабетташ а вийна хиларх.\n2016 шеран ГIуран-баттахь йинчу экспертизо билгалдаьккхина Манукин Алексейн юьхь йиттина естийна хилар, мара лазийна хилар. Масех баттахь латтийна иза изоляторехь.\nIазап а, бехкькъасторхоша бакъвар а\nТIаьхьо массо а инстанцешка шена еттарх, ша хьийзорах лаьцна аьрзнаш дIасахьийсийна Манукина. Яьхна шена гIелойинчу полисхойн №7 декъан хьаькамийн цIераш: Щербаков а, Буткон а. Амма Талламан комитето масийтазза юхадаьккхина цуьнан арз, бехке нах жоьпе ца озош. Иза Оьрсийчохь зийна ду, Iедалхоша еттарх лаьцна бехктакхам айбайта юккъерчу барамехь вахархо ялхазза вала веза аьрзнашка, боху хьал девзачу "Iазапна дуьхьалоечу комитето".\nТкъа полицин хьаькамех волу Щербаков ур-атталла леван а аьтто ца баьлла – ша могуш вац цо аларна\nРегионерчу Талламан комитетан урхалло полиграфах чекхваьккхина Бутко, сацам бина, цо а, цуьнан накъосташа а "Манукинан дегIа тIехь чевнаш ца йитина", аьлла. Ткъа полицин хьаькамех волу Щербаков ур-атталла леван а аьтто ца баьлла – букъ лазабаьлла, " парггIат хиина Iалуш вацарна, ша могуш вац цо аларна", боху хIиттийначу документаша, оцу бахьаница витина ца зуьйш.\nАьрзнашца Москва а кхаьчна Манукин. Цо дийцарехь, полицин декъан куьйгалхо дIаваьккхина даржера, ткъа Пролетарски кIоштара талламчас ша дIатесна болх.\n21 бутт баьккхина Манукин Алексейс Новочеркасскерчу а, Ростоврчу а изоляторшкахь. Таллам бахбарх а, низама дохош ша лаьцна латторах а цо Европан адамийн бакъонашкахула йолчу кхеле хьажийначу орзах даре а деш, Оьрсийчоьнан векала Гальперин Михаила дехна кхеле 2019 шеран Зазадоккху-баттахь девне гIуллакх ца кхачор, официалехь аьлла, пачхьалкх кийча ю цунна 2100 евронна компенсаци яла. Юстицин министралло дIаделла Манукинна и ахча.\n2020 шеран Чиллан-беттан 18-чохь Пролетарски кIоштан кхелехь бехккъасторхоша бакъвина Манукин. Амма аппеляци чуелла прокуратуро, ткъа Ростоврчу регионан кхело юхабаьккхина иза бехказвоккхуш бина сацам, юхаталла хьажийна гIуллакх.\nДоьазза вада гIоьртича баьлла аьтто\nРостоврчу Пролетарски кIоштан кхело ша бакъвийр воцийла а хууш, 2020 шеран Гезгмашин-баттахь пачхьалкхера вада сацам бира Манукина. Амма хала дара новкъавала: регион ца йита Iедална хьалха яздина куьг, шен бизнесах дIадаланза дуьсу кредиташ.\nВиза хьашт йоцчу кхечу пачхьалкхе а кхаьчна, цигахула вада Iалашо хилира цуьнан. Юхьанца кеманца кхечира Соче, дагахь вара Ереване ваха, цигара Тунисе, кхидIа – Франце. Амма Адлерехь ФСБ-но сацийра, пурстоьпашкахула махкахвала бакъо яцар а къастош. Лаьттахула лела трнспорт хаьржира цо рогIехь, воллура Украинехула некъ бан, ткъа лецира дозанхоша Брянскна гергарчу "Троебортное" дозан пунктехь. ДоьазлагIа новкъа волуш, шена бевзачу нахехула 24 сахьтанна мохк бита бакъо а яьккхина, Москвахула кеманца Туркойчу вахара Манукин.\nБалканашкахь бизнес елла вуьйлира иза хенан йохалла, амма лецира Оьрсийчоьно Интерполе велла хиларна.\nЭкстрадицин кхерамна кIел\nЭкстрадици ян кечвеш лаьцна стаг 8 баттал сов чувоьллина кхаба йиш йоццушехь, 28 де сов латтийра Манукина Черногорехь изоляторехь.\nСо бехкевацарх долу документаш а гулдина, дуьненаюкъара тховкIело йийхира ас\n"Ас айса оцу хьокъехь Европан низаман урхаллашка арз айса дийр доцийла тешийча, Черногорера Iедал кIадделира соьца йолчу юкъаметтигашкахь. ГIуран-беттан 31-чохь къамел дира соьца юстицин министран гIовса, хьийхира, ас хIун дан деза лаьцначуьра мукъавала. Со бехкевацарх долу документаш а гулдина, дуьненаюкъара тховкIело йийхира ас", - дийцира Манукин Алексейс Кавказ.Реалиига.\nХIинца хаттар лаьтта даймахкара веддачунна хьалха – Черногорино мукъаваьккхина иза, Оьрсийчоьно бехках тешош кехаташ ца кечдарна цунна дуьхьал, амма вуьсуш ву иза дуьненаюкъарчу лехамашкахь, цундела аьтто бац ша вехачуьра дIасавала.\n"Экстрадици йича хиндериггий? Кеманца Москва вуьгур ву, цигара Ростов давуьгуш шайна луъург дийр ду сох. РогIехь дIовш мелларг вер сох я вуьйр ву, хилларг къайла а хьош. Iедалца тIом бу сан, суна бекхам бан гIертар бу уьш. Новочеркасскерчу изоляторехь со вен тарло, аьлла соьга цхьана накъосташа къайлах. Ростоврчу Пролетарски кхело со гергахь а воцуш таIзар кхайкхийна, Новочеркасске кхачор ву лаьцначул тIаьхьа, ткъа цигара дехьаваккхале вуьйр ву", - бохура Манукин Алексейс.\nСтавропол-мехкан Кисловодскерчу вахархочо Камнев Даниила дIахьедина, шега етташ, кхерамаш туьйсуш, даредайтина ша терроран тохар кечдеш хиларх лаьцна, аьлла. ХIинца шена бевзаш болчу накъосташна, уьш Оьрсийчоьно магош йоцчу "Ат-Такфир Валь-Хьиджра" жамаIатера бу аьлла, дареш даха гIерта шегара, боху цо.\nРостоврчу №19 туберкулезан дарбан хIусамерчу психоневрологическин декъехь деношкахь маьнгех бихкина, хьийзош, молханаш даош кхаьбна лецна нах. 60 сов ву цунах тоьшалла дина, амма меттиегрчу Талламан урхаллина ца крийна бехктакхаман гIуллакх айдан бахьана. ГIаттийна таллам махкара прокурор а, набахтеш карахь йолчу урхаллин хьаькам а хийцича.


"Иза ейтинарш маьрша бисна". 15 шо кхаьчна Политковская Анна йоцу\n2021 шеран ГIадужу-беттан 7-чу дийнахь 15 шо кхаьчна "Новая газетера" журналист Политковская Анна йийна. Редакцехь хIиттийра дагалецаман барамаш, Москвана юккъехь дина иккхина бохам бовзуьйтуш гайтира "Муха йийна Анна" фильм. Оцу зуламца доьзна масех стаг набахте хьажийнехь а, бехктакхаман гIуллакх дирзина аьлла ца хета Политковскаян коллегашна. Зулам дайтинчийн цIераш хIинца а яц яьхна. Ткъа тахана чекхъяьлла низамо бекхамна къастийна хан.\nПолитковская Анна, йина масех герзан чов а йолуш, йийна карийра Москварчу Лесная урамерчу шен доьзалца ехачу цIийнан учахь ГIадужу-беттан 7-чохь. Журналист лифт чуяьлча тоьхна цунна некхах герз, тIаккха коьртах. ДIатесна Макаровн тапча карийра лифта чохь.\nЗулам таллар шен тергоне ийцира хIетахь Оьрсийчоьнан инарла прокурора Юрий Чайкас. Москван прокуроран гIовса Росинский Вячеслава бохура, талламан версешлахь ду Политковская "ша бечу балхаца доьзна леррина йийна хилар".\nМасех стаг лецира. 2009 шарахь кхелкъасторхоша бехказбехира массо а лецнарш, амма тIаьхьо Лакхарчу кхело юхабаьккхира сацам, юхаталла хьажийра дов, масех шаре елира процесс. 2014 шеран Мангал-беттан 9-чу дийнахь тIаьххьара а Москва гIалин кхело оьмар кхачаяллалц набахте валлон кхачийра Нохчийчуьра Махмудов Рустам а, зулам кхочушдинарг а, дан нах вовшахтоьхнарг а лору криминалан авторитет Гайтукаев Лом-Iела а. 2017 шеан Мангал-баттахь иза кхелхира набахтехь.\nМилцо Iийна Хаджикурбанов Сергей бехкевира Политковская юьйш юкъарлонехь лелла хиларна, 20 шо туьйхира цунна. Зулам дечунна хьал довзуьйтуш, Политковская тергалъеш леллачу шина вешина, МахмудовгIарна – ИбрахIимна а, Джабраилна а – кхайкхийа набахтехь такха 12 а, 14 а шераш.\nВежарий МахмудовгIар суьдехь\nХьалхо оццу зуламан декъашхо хиларна, журналист тергалъеш дакъалацарна 11 шо хан туьйхира Москвахь милицехь болх беш хиллачу Павлюченко Дмитрийна.\nЧубоьхкинчара зулам стенна дина къастонза дисина, билгалдохура адвокаташа. Цул сов, адвоката Мусаев Мурада дуккхаза а бехира бехккъасторхошка, видеокамераша гойту стаг тера вац кхело герз тохарна бехкевечу Махмудов Рустамах.\nПавлюченков Дмитрий суьдехь\nЗулам дан нах арабаьхнарг мила ву кхеташ дац тахана а. "Новая газетера"\nПолитковская Аннин коллегаш тешна бу хилларг Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнца Кадыров Рамзанца дозуш ца хуьлийла дац бохучух. Йийначу журналистан дукхахйолу репортажаш яра Нохчийчохь адамийн бакъонаш талхорах лаьцна.\n"Новая газетин" информацица, газетанна зуламах лаьцна хаам бан гIиртира Нохчийчьура федералан эскархо-эпсар Ямадаев Сулим, амма ца кхиина – Дубайхь вийра иза 2009 шарахь. Цуьна ваша вийнера шо хьалха Москван центрехь. "Восток" батальонан коьртехь хиллачу вежарша ЯмадаевгIара дина хила тарло зулам, бохуш, хьехийра уьш адвокаташа кхелехь. Политковскаяс церан бизнесах йозу къайленаш хьейора, цара бекхам бина хила а мега цунна, бохура.\nЯмадаев Сулим а, Кадыров Рамзан а\nТалламан комитетан официалехь векал хиллачу Маркин Владимира, зулмхойх дIатухуш, масийттаза хьахийра велла волу олигарх Березовский Борис. "Березовскийна гонахарчу дукха нахаца къамелаш дина талламчас, массара а санна билгалдаьккхина Березовский Борис Абрамович Политковскаян балханна чIогIа резавацара, аьлла. Журналистна ша магийра Нохчийчоьнан тема хьеян, дуьйцура Березовскийс", – яздина шен "Оьрсийчохь XXI бIешарахь дина уггаре даккхий зуламаш" цIе йолчу книги тIехь Маркина. Амма Политковскаян доьзало а, коллегаш а аьшпаш лору и верси.\n"Новая газетин " ютьюб-канале хIоттор ю "Муха йийра Анна" фильм. Дуккха а информаци ю оцу чохь талламах а, Аннин тIаьххьарчу денойх а лаьцна\n"Новая газетин" коьртачу редактора Муратов Дмитрийс дийцира, коллегашна муха дагалоцур ю 15 шо хьалха шайна юкъаръяьккхина Политковская Анна:\n– Политковская Аннин хьомара лаборатори ю оха схьайоьллуш цуьнан 307-чу кабинет чохь, даима а лаьттара иза йолчу кхача, цуьнагара гIо оьшуш де эшначийн могIа. Оцу чохь оха гойту муха теллира зулам: муьлш бара иза йийнарш, зулм кхочушдинарш, юкъалелларш, зулам кечдинарш, церан суьрташ, цаьргахь хилла герз. Тхуна мехала ю и чоь, оцу чохь Анна Iийна хиларна. Цуьнан компьютер чохь ца хеддаш лаьтта муьлтимедиа цхьацца гайтамашкахь, суьрташца, хIара цуьнан белхан меттиг ю, стоьла кIел цо хуьйцуш лелийна мачаш ю. Цул сов, сан стоьла тIехь ю хIинцца "Новой газетин" редакцино арахоьцуш йолчу "ХIун динчунна?" книгин экземпляр. Цо гIеххьачул жоп ло, стенна йийна иза бохучунна. Цуьнан репортажех, талламах лаьцна ю книга, дешахьалхе язйина Аннин бераша – Илюшас а, Верас ПолиткоскийгIара.\nКестта оха "Новая газетин " ютьюб-канале хIоттор ю "Муха йийра Анна" фильм. Йовзанза йисина дуккха а информаци ю оцу чохь талламах а, Аннин тIаьххьарчу денойх а лаьцна. И фильм редакцино, тхан видеостудино кечйина, режиссер ю хьомсара Артемьева Анна, монтаж йина Сахарнов Кирилла. Иза тхуна беза хилам бу.\n15 шо хьалха, иза йийча, президента элира, иза ейтинарш схьакаро безаш бу. Делла дош кхочушдан деза\n– Политковская Анна ейтинчийн цIерш цкъа мацца а йохур ю бохучух теший шу? Таллам дIабахбаре дог стенна доху аш, иза стенна оьшу хьуна а, хьан коллегашна а?\n– Политковская ерах болу таллам дIабахьа кхачош йолу зама редакцина цкъа а кхачор яц. 15 шо хьалха, иза йийча, президента элира, иза ейтинарш схьакаро безаш бу. Делла дош кхочушдан деза. Ас официалехь хаттар хьажийра Талламан комитете, лохуш буйла хаа лууш зулам дайтинарш, соьга таллам бирзина бац, дIахьош бу, аьлла. Цундела кхузахь тешар я цатешар дац, менеджментах хьакхалуш ду.\n– "Новой газетина" мел еза ю Политковская Анна, мила ю иза Оьрсийчоьнан журналистиканна, Оьрсийчоьнан юкъараллина? Иза йийна 15 шо даьлча къастабойла дуй зуламан мах, олийла дуй хIун эшам хилла Оьрсийчоьнна?\n– Оьрсийчоьнан литература а, журналистика а – уьш кIоргга хиламашна юкъайоьлла ю, юкъахь дакъалоцуш а, хийцамашца цхьаьна хицалуш а ю. Оцу хьолах "хийцамийн ницкъ" аьлла философа Мамардашвили Мераба, дахар дикачу агIор хуьйцу гIирс бу иза. Политковская яра и гуманизман некъ гойтучех. Иза вуно чIогIа тIегIертара шегара гIо оьшучу наханна. Иза наггахь бен нислуш йоцу йист ю журналистиканий, бакъоларъярхочун декъанний. Оцу маьIнехь иза, соьга хаьттича, хьалханча яра, – боху "Новая газетин" коьртачу редактора Муратов Дмитрийс.\nПолиткрвская Аннин доьзалан адвоката Ставицкая Аннас, журналист ерах долчу девнна тIе тIаьххьара тIадам биллина бац, боху:\nЗулам дайтинарш маршонехь беха, таллам цхьана меттехь лаьтта, бехкенаш берраш а бац гучубаьхна\n– Ас дукхазза а хазийна эшам хиллачу агIонан позици – Политковская Аннин бераша бохург. Цара кхеттош дIаьалла, талламан жамI кхоччуш гучудаккханза ду, уьш реза хир бу цунна, нагахь санна церан нана ейтинарш схьакарабахь. Зулам дайтинарш маршонехь беха, таллам цхьана меттехь лаьтта, бехкенаш берраш а бац гучубаьхна. Кхеле "Новая газето" а, зен хиллачара а Iорабаьхна нах бен ца кхаьчна. Хьалхарчу кхелехь зуламхой Павлюченков а, Гайтукаев а бехк тIебаьхначу агIонан тешаш бара. "Новая газета" къар а ца делла, цо тоьшаллаш а карийна, кхачийра и ши стаг бехктакхамхойн декъа.\nЗулам дайтинарш стенна ца карабо талламна? Бахьанаш дуккха а ду. Цхьаъ делахь, вац гIуллакх дуьззина, баккъал а талла лаам болуш цхьа а талламча. Цу тIе, Талламан комитетехь болчу талламчашка иза далур а дац. Ткъа уггаре коьртаниг – Оьрсийчоьнан Iедална оьшуш хIума дац иза. Оцу дерригено а новкъарло йо, тахана а вац зулам дайтинарг карийна, билгалваьккхина. Лаьттачу хьелашкахь тхуна го Талламан комитето Iедалан тренд юьззина кхочушъеш - кхеле ца озош стаг вац, тъа бехкениг вац хьавеш, – боху адвокат Ставицкаяс.\nГарехь, таллам дIакъовлур бу, вайна евзар а яц зулам дайтинчийн цIераш\nПолитковская Аннех иза йийачу дийнахь дагалоьцу журналиста Светова Зояс:\n– Ас даима а йоьшура цуьнан репортажаш, суна Политковская Аннин йоза масал дара журналистикехь. Сайн ницкъ ма-кхоччу цо деш хилларг дан а гIиртина со. Анна бакъоларъярхо-журналист яра, цунна иза мехала а дара. Политковская Анна ер толлуш бечу балханна реза хуьлийла дац, 15 шо даьлла – каронза висина зуламхо бехках мукъавоккху зама ю иза. Гарехь, таллам дIакъовлур бу, вайна евзар а яц зулам дайтинчийн цIераш. Зулам кхочушдинарш, вовшахтоьхнарш, юкъалелларш чубоьхкина, царех цхьаъ, Гайтукаев Лом-Iела, вала а велла. Тешна а, цунна вевзаш хилла зуламан коьрта да. Ткъа иза набахтехь велла хилча, хуур дац вайна иза цуьнгахула.\nЖурнлист ейтинарг вевзар вац, гарехь, цкъа а. Дера ду иза доккха халахетар. Суна хетарехь, динчу зуламах жоп цадехаро хIоттийна тахана журналистика халчу хьоле – тобанашкахь арахьарчу агентийн статусе боху журналисташ. Политковская Анна ер магийтаро кхачийна оцу хьоле журналисташ, медиа.\nТеманаш дукха хир яра цунна, иза хир яра мискачийн агIор, пачхьалкхо, хьаькамаша хьийзочу нехан агIор\n– Хьуна муха хета, иза, журналистан, бакъоларъярхочун новкъахь хIун лелош хир яра тахана, ша 15 шо хьалха ца йийнехьара?\n– Шеко йоццуш, хир яра Къилбаседа Кавказ толлуш. Беларусехь а хир яра иза, суна хетарехь, цо кхелех лаьцна яздора, бехк а боцуш набахтешка хьийсочу нахах лаьцна яздора. Теманаш дукха хир яра цунна, иза даима санна хир яра мискачийн агIор, пачхьалкхо, хьаькамаша хьийзочу нехан агIор. "Новая газетин" тоьллачу авторшлахь хир яра иза. Цуьнан гIуллакх дIахьош бу тахана оцу газетехь болх бен журналисташ.\nБакъоларъяран журналистика а яра цунна герга, иза вуно дика аналитик яра. Цо шен артиклашкахь, Францехь арахецначу "Суна стенна ца веза Путин" книги тIехь гайтира Путинан режиман орам. Оьрсийчоьнна хIун Iаткъам бо Нохчийчуьрчу тIамо гойтура цо, гойтура и тIом бахьанехь вайх хилларг, вай шолгIа тIом а бан Iедална магор. Цуьнан цо вуно кIорга, дика йора анализ, Малхбузехь араюьйлучу цуьнан материалаша дика гойтура Оьрсийчохь хуьлуш лаьттарг. Малхбузехь уггар дика евза Оьрсичуьра журналист яра Политковская Анна. Иза цигахь йовзара, цо ен Оьрсийчоьнан дахаран анализ мехала яра Малхбузерчу журналисташна, политологашна, элитина. Доцца аьлча, Оьрсийчоьнан а, дуьненан а журналистикан исторе йижина журналистика ю иза, – боху Светова Зояс.


Гезгмашин-бутт 15, 2015\nAustria --Chechens from Austria brought food in refugee camp, Vienn, 14 September 2015\nЕвропан мехкаша шайн дозанаш дIакъовлале сехьабовла кхиина мухIажирш пачхьалкхийн а, меттигерчу нехан а орцанах боьзна Iаш бу. Царна гIодечарна юкъахь бу немцошлахь беха нохчий а. „Австрерчу нохчийн нанойн цхьаьнакхетараллин“ векалш бахнера Трайскирхенерчу мухIажарийн куьпа рогIера сагIа эцна.\nКIиранан сараххьий, оршоьтан Iуьйранний цхьаъ вукхунна тIаьхьа шайн дозанашкахь хадар юхаметтахIоттон хIиттина цхьамогIа Европера пачхьалкхаш.\nЦкъа хьалха уггаре а доккхах дакъа мигрантийн шена кхаьчна а, кхочуш а йолчу Германин чоьхьарчу министро дIахьедар дира, Австрица доза, Шенген барт юккъебаьллачул тIаьхьа дIадаьллачу берхIитта шарахь дуьйна маьрша хилла долу, хIинца юха а Iедалан ницкъашца лардийр ду, полисхоша таллам ца беш цхьа а машен тIех а йолуьйтур яц тахана-тховса дуьйна аьлла кIирандийнан делкъал тIаьхьа.\nОршот дийнахь ша шен Венгрица долу доза дIакъовлуш хилар хаийтира Австрино а, ткъа жимма тIаьхьа иштта дозанашкахь хадар юккъедаьккхира Чехино а, Словакино а. Цу пачхьалкхаш доза лардарехь полисхойх пайдаэцна ца Iаш, иштта эскархой а дIахIиттор болуш бу, тIеоьхучу мигрантех доза лардан. Хьело цу кепара голатохар Европин кIоргене кхача сатуьйсуш Венгре а, Греце а кхаьчначу эзарнаш мухIажаршна вуно шийла кхаъ бу. Церан кхоллам кхин дIа муха хир бу бохург цкъачунна хууш дац.\nЦу юкъана дозанаш дIакъовлале сехьа бовла кхиина мигранташ а бу хIинцале а ши бIе эзар сов. Церан доккхах долу дакъа Германехь ду, ткъа шозлагIчу меттехь мигрантийн терахьца Австри ю.\nВенина 40 чакхарма генахь Iуьллучу Трайскирхен олучу меттерчу лагерехула чекхдолу цу махка кхаьчначу мигрантийн доккхах долу дакъа. I800 стагана леринчу цу лагерехь баханчу беттанашкахь 5-6 эзар стаг гулвеллера, ткъа карарчу хенахь цигахь 3 эзар сов стаг ву, доккхачу декъехь тховкIелахь меттиг ца тоарна уьйтIахь тоьхначу четаршкахь хан йоккхуш.\nМеттигерчу бахархоша масала доцу солидаралла а, къинхетам а гойтуш хIора дийнахь шортта тIеухург а, юург а латтайо царна. Бакъду, нагахь санна тIеюху хIумнаш карарчу хенахь цигахь болчарна сов а йолуш, кхачам белахь, юург ца тоьу Iедало дийнахь кхузза лучу кхачанах тешна Iен безачу мухIажаршна.\nИ хьал хууш Венехь кхоьллинчу „Австрехь бехачу нохчийн нанойн цхьаьнакхетаралла“ цIе йолчу зударийн вовшаштохараллин векалш бахнера Трайскирхене сурсаташца сагIа эцна. Цара цу кепара гIодаран акци дуьххьара дIахьош яц Трайскирхенехь а, кхечу Австрерчу мухIажарийн лагершкахь а. Даханчу аьхка а, карарчу гезга-машин баттахь а массийтаза хилла нохчийн нанойн цхьаьнакхетараллин декъашхой мухIажарш бол-болчехь гIо эцна бахана.\nРогIерчу акцехь цаьрца гIодан бахана Венера нохчийн „Ичкерия“ цIе йолчу културан кхерчин белхахой а, ткъа иштта меттигера нохчийн кхиазхой а бара. „Ичкерия“ кхерчан куьйгалхочуо Исханов Хьусейна дийцира Маршо радионе, Венерчу вайнаха арабаьккхинчу некъах лаьцна.\nИсханов: „Кху Австрехь кхоьллина керла зударийн цхьаьнакхетаралла ю, „Австрерчу нохчийн нанойн цхьаьнакхетаралла“ аьлла цIе а йолуш. Уьш нохчийн кегирзошца а, зудаберашца а вайн кхоман наноша кхетам-кхиоран белхаш а беш, царна вайн гIиллакхаш а, Iадаташ а, бусулба дин а Iамош, цул совнаха меттигерчу юкъараллийца цхьаьна болх а беш, гIо оьшучарна гIо-накъосталла а деш, и болх беш ю.\nХIинца кху Трайскирхене а баьхкина, кхузахь хазнесанна сагIа а даьккхина хIокхара. Кху лагерехь вуно дукха миска нах бу, яккхий халонаш а, баланаш а лайна нах бу кхузахь берш. Вайнах а бу царна юккъехь, шемахой а, иракъхой а, овхIанхой а бу. Царна массарна а динчух доккха сагIа а хир долуш, халонехь бу и нах, къаьстина юучуьнца кхачам ца хуьлуш.\nТахана а тхуна тхаьшна ган а ги и сурт. ЧIогIа дика акци а ю кхара тахана йинарг, кхул хьалха йинарш а. Цундела сан дехар ду массо а вайн къомах болчу нахе, шайн аьтто болчу агIор кхарна и болх беш гIо-накъосталла дахьара аьлла, кхаьрца Венехь зIене бовла йиш а ю шуна. Со суо а, „Ичкери“ цIе йолчу културан кхерчарчу сайн накъосташца кхарна хIара хIума дIасадоькъуш тхайга далучу агIор гIо дан веана ву“.\nХийлаза Трайскирхене гIо эцна баханчу нохчийн зударшна дика хууш дара, цига сагIийна хIума эцна баханчу нехан машен лагеран керта улле гIуртушехь, юучуьнга а, кхечу совгIаташка а сатессинчу къаьстина къоначу мигранташа гуо а бой, цхьа а къепе а йоцуш, яьхьнарг кегайеш а, къестош а, хIумнаш дIасаяржош а хьал хIуттийла.\nЦундела шайн рогIерчу сагIадаккхаран акце боьлхуш цара шайца масех нохчийн кхиазхо вигинера, гIо дан. Царех цхьаъ ву I7 шо долу Венин вахархо Сатуев Сайд-Мохьмад. Шена а, шеца долчу берашна кхетам-кхиорехь а, эрна хан яйъарна метта гIо дан меттиг баларна а вуно пайдехьа хилира, цу акцехь дакъалацар, бохуш дуьйцу Сайд-Мохьмада.\nСатуев: „Тахана Трайскирхене дахнера тхо. Цигахь дукха адамаш ду, кхалла-малла а тоъалла хIума а доцуш, мацалла ловш. Царна шортта юург а, молург а эцна, дахана дара тхо. Венехь схьайиллина „Австрерчу нохчийн нанойн цхьаьнакхетаралла“ аьлла юкъаралла ю, цара йина акци яра хIара. Со а, сан доттагIий а кхарна гIо дан баьхкина бара.\nЧIогIа хазхийтира суна, тахана эрна арахь волавелла лелачул, цхьа дика болх бан аьтто бели-кх сан, аьлла, тхо кхара шайца дахкийна. Нохчи Австрехь латарций, девнаш дахарций бен буьйцуш ца хуьлу дукхахьолехь хаамийн гIирсашкахь, тIаккха тахана тхо иштта дика хIума дан цига дахана гича, тхо нохчи дуйла хиъча, цигарчу нахана чIогIа хазхетара. Даламукъалахь, кхин а сих-сиха йийр ю оха иштта акцеш“.


Оьрсийчоь -- Кремл, Москва сити а\nМоскох нохчо вийна?\n25 шо долу Москохара адвоката Алаев Ильяса, ше шена хорам а бина велла аьлла хаам баьржича, иза Дагестанера схьавалар долуш ву аьлла дуьйцуш дара. ХIетте а, и къона стаг валаран гонахь тамашийна хIуманаш дукха дара. Масала, иза, цIаьххьана, цхьа а схьагуш бахьанаш а доцуш, ирахъоллавелла, шен гайх урс а тоьхна, бохуш дара.\nИ хIума хилла масех де даьлча, къаьстина Алаев Ильяс, Хасав-юьртара нохчий хиллийла. Иштта, керланиш а гIарадаьхна Москохара журналисташа, схьагарехь талламхошкара схьадогIу. Дийцарехь, и жима стаг покер олу кехатах ловзуш миллион сом декхар вахана хилла. Иза дIатакхалур доцийла шена хиъча, ша шена тIе куьг даьхьна цо, боху официала хаамо. Иштта, тамашийна дерг ду, хIинцалц гучубаьлла кхин цхьа хаам а. Ша валале, ша шена гайх урс а тоьхна, иза телефон тIеяьккхина хилла цо боху.\nШайн агIора, Алаев Ильясан гергарчара, лакхахь дуьйцуш дерг цхьа а хIума бакъ ца до: декхар а, цо ша вер а. Цуьнан тезетехь хилла нохччийн адвокат Садаханов Заурбек. Цо Маршо радиога дийцира оцу гIуллакхах лаьцна.\nСадаханов: «Цуьнан цIерачара аьттехь бакъ ца до иза ша ирахъоллавелла хилар. Мархийн бутт чекхбаьлча зуда яло Iалашо а хилла. Той дIахьон долчу ресторанах ахча дIаделла а хилла цара. Декхаран тIехула иза велла бохург а бакъ ца до гергарчара. Тхо тезета дахча, дика таро йолуш нах а бу уьш. Шаьш иза хилча а, дIатакха хала дацара боху».\nАлаев Ильяс, машенийн гаражехь ирахъоьллина велла карийча, шолгIа дийнахь дуьйна официала хаамашкахь дуьйцуш дара, иза цо ша шен хорам бина хилла аьлла. Амма цуьнан дегIаца ницкъ бина, схьагарехь текхина ларш карийна гергарчарна. Тамашийна хета адвокатан Садаханов Заурбекан, сел сиха цара оцу гIуллакхах дерг, гIарадаккхар. Официала талламо бечу балхахь теша а ца тешаш, Москохахь веллачунна гергарчарна шай таллам а болийна, элира цо.\nСадаханов: «Иза ша ирахъоллавелла аьлла дIакхайкхо ондда бух хила беза цунна. И хIума цара дарах, со чIогIа цецваьлла. Алаев Иляьсана ваш Москоха вахана ву. Иштта кхиболу нах а бу иза толлуш».\nОьрсийчохь адвокатан болх, пачхьалкхехь долчу хьал бахьанехь дукхачу декъан хала хуьлу. Массо а агIора Iаткъам лов шаьш, цундела, Алаев Ильяс валаран бахьан кхоччуш талла деза аьлла, кхин дIа а дийцира адвоката Садаханов Заурбека.\nСадаханов: «Алаев Ильяс валар билггал муха хилла суна ала ца хаа, амма Оьрсийчохь адвокатан болх бан чIогIа хала ду кхузахь. Массо а агIора реза боцуш бу. Цхьанна бакъо ахь ларъеш хилча, кхечунна некъ хадош нислуш а хуьлу. Вуьшта нах а хуьлу реза боцуш. Адвокаташ бойуш а хуьлу. ЧIогIа кхерамазалла йоцуш бу-кх адвокаташ Оьрсийчохь».\nАлаев Ильяс Москохарчу адвокатийн чоьнан декъашхо хилла. ТIаьххьара болх беш меттиг «Ника» цIе йолу йоккхачу адвокатийн фирмехь. МогIарера гIуллакхаш луьстуш болх беш хилла иза цигахь, амма, цуьнан белхан накъосташа бахарехь, хала а, чолхе а гIуллакхаш лело говзалла йолуш вара. Иза валаран хьокъехь таллам, шен тидамехь латтор бу Нохчийчуьра куьйгалхочунна адамийн бакъонашкахула кхеташоно.


Дудаевн а, Окуеван а цIерш тохкуш ю Киеверчу урамашна\nЧиллан-бутт 21, 2019\nУкраина -- Окуева Аминин дахарна лерина хиллачу гайтамехь даьккхина сурт. 2017 шо.\nКиеверчу шина урамна цIераш тахка мегаш ю Нохчийчоьнан прзидент хиллачу Дудаев ЖовхIаран а, Украинан мохк ларбеш тIом бинчу Окуева Аминин а сий деш. Цунах лаьцна хаам бина "Умма" цIе йолчу Украинин бусулба динан урхаллан муфтийс Исмагилов СаьIида.\nЦо дийцарехь, Киеван гIалан пачхьалкхан администрацин комиссино къобалбина и сацам. Цуьнца а догIуш, Шевченкон кIоштарчу Проектная урамна цIе туьллур ю Окуева Аминин сийна, ткъа Соломенан кIоштарчу Искривская урамо лелор ю Дудаев ЖовхIаран цIе.\nГIалин урамийн цIерш хийцарх лаьцна хаттар дийцаре дан дезаш ю кхин а ши комисси. Цара бина сацам тIечIагIбийр бу Киеван администрацино.\nОкуев герз диттина йийра 2017-чу шарахь, Киевна гергахь муьлш бу ца хуучу наха кIело а йина. Нохчийн Республикан хьалхара президент Дудаев ЖовхIар вийра 1996-чу шарахь, Оьрсийчоьнан тIеман кемано ракета тоьхна.


Сибрех Хилла Вайнах Дагалуьйцуш Еха Эдитта - Chechenews\nГлавная » Все Новости » Главная новость » Сибрех Хилла Вайнах Дагалуьйцуш Еха Эдитта\n1944-чу шарахь вайнах дIабохийна Сибрех дIабахийтича бухахь царна карийра иштта масех шо хьалха махках баьхна болу немцой. Цу луьрачу шерашкахь вайнахана а, немцошна а юккъахь дуккха а доттагIаллин уьйраш кхоллаеллера.\nНемцойн Балтийн ХIусам цIе йолчу цIийнахь ехаш йолчу йоккхачу стага цхьана дийнахь гIеххьачу акцентаца нохчийн маттахь сайга „маршалла ду“ аьлча, суна цкъа хьалха иза сайна иштта тарделла моьттира. Амма ела а къежаш лаьттачу йоккхачу стаго немцойн маттахь тIетуьхийра: „Хьалха гIоле хаьара суна нохчийн мотт, хIинца бицбелла“, – аьлла.\nИштта евзира суна 75 шо долу Фолькер Эдитта. Ткъа шо хьалха Казахстанера эххар а шен историн даймахка, Германе, юхайирзина йолу Эдитта Дармштадтерачу немцойн Балтийн ЦIийнан кертахь ехаш яра.\nГермани — Фолкер Эдиттин хIусам\nИдал хин йистошкахь баьхна болу немцой дIабохочу хенахь ялх шо кхаьчна хиллачу цунна дика дагадогIу дIадохош шаьш Сибреха баьхьна болу некъ а, цигахь шаьш лайна халонаш а, ткъа иштта шайл масех шо тIаьхьа бохийна хилла болу нохчийн шайн лулахь охьабиссор а, цаьрца шен хилла дуьххьарлера цхьанакхетар а.\nЭдиттас дийцарехь, 1944-чу шеран зазадоккху бутт юккъе болучу хенахь дара цунна дуьххьара „нохчи“ боху дош хезча. Шайн доьзалехь дас-нанас дуьйцуш хезира шена бохуш, дагалуьйцу цо шаьш баьхначу Казахстанерачу Андреевка олучу жимачу гIалин йистошка дIабохийна болу нохчи баьхкийна бохуш. ЦултIаьхьа дукха хан ялале нохчийн бераш а, церан дай-наной а гира шена боху цо.\nФолькер Эдиттас дагалуьйцу шаьш бохийна болчу немцоша, къаьстина хьалхарчу шерашкахь, хьегна болу бала шайн бIаьргашна хьалха хIинца а нохчаша керлачу гонехь хьоьгуш шаьш теш хилар.\nШолгIа Дуьненан ТIом болабелча Нацистийн Германина шпионалла лелош хиларна бехке а бина, шаьш бехачу Идал Йистерчу Республикера а, иштта йолчу Советийн пачхьалкхера а дIа а лахьийна, Сибрех а, Юккъерчу Азе а дIабохийра Сталинан, Бериян омрица оьрсийн немцой.\nЦу некъехь официалан хаамашца советийн немцойн кхоалгIа дакъа мацаллех, хьогаллех делира, цхьа дакъа иштта ЦIечу Армин эскархоша герзаш детташ а дийра.\nЦундела дукха хан ца елира Андреевкехь бехачу немцошна а, нохчашна а юкъахь уьйраш тасаяллача. Каьстина ишколашкахь берашна юккъахь атта хуьлура бохуш, дуьйцу Эдиттас нохчийн берашца хабаре довлар. Шайн классехь масех нохчийн бер дара бохуш дагалоьцу цо.\nАмма иза тIаьхьуо бен ца хилира. Цкъа хьалха гIалин йистехь эрна арахь Iаьнан юккъехь охьакхиссина болчу бохийначеран шайна чохь Iен тоьланаш яха дийзира, гIорийна латта а охкуш, юу-молчунна гIайгIа бан бийзира, тIедуху хIума Iалаш ян дийзира.\nИзза жимма хьалха шаьш а лайна болчу бохийначу немцой дукхачу хьолехь дика кхетара тIебаьхкинчеран хьолах. Цундела Iедалехь кхоьррушехь, цаьрна гIо дан гIертара шайн цIеранаш бохуш, дуьйцу Эдиттас. Ала догIу, и цо дуьйцуш дерг иштта дуккхачу дIадохор лайначу вайнаха а тIечIагIдеш хилар. Тахана а дукха бу Нохчийчохь Сибрех бохийначу немцоша шайца бина хилла озабезам дагалуьйцуш берш.\nФолькер Эдиттина дика дагадогIу, цултIаьхьа 13 шо даьлча ша а, шен нохчийн доттагIий а, кхиина мехкарий а болуш, нохчий юха цIа боьрзуьйту боху кхаъ шаьш дехачу меттехь баьржина а, и кхаъ кхаьчча меттигера вайнах ирсана билхина а, цул тIахьа шаьш уьш новкъа баьхна а.\n«Цигахь, Нохчийчохь, хIинца а бехаш хир бу-кх уьш, – бохуш дуьйцу цо, – И хIетахь сан доттагIий хилла Зураъ, Асмарт, Сапихьат. Ларамаза бовза-м ца бевза хьуна уьш?»\n«ХIан-хIа» -олу ас,- «Уьш ца бевза суна. Амма уьш саннарш-м бевза суна бIеннашкахь. ХIунда аьлча, суна дика дагадогIу, дукха жима йолуш дуьйна схьа сайна баккхийчара дуьйцу хезнарг».\n«Казахстанехь уггаре а цIена бехаш берш немцой хуьлура»…\n«Вай дIадохийначхенахь вайнахаца къинхетаме хилларш дукха хьолехь немцой бара»… «ЭхI, ма хаза зезагаш леладора Сибрех немцоша шайн керташкахь»… «Вай санна бала-м цу немцоша а оьзнера хьуна, цундела хир дара-кх церан вайнахаца мелла а озабезам хилар»… Иштта дIа кхин а.


"Уьш тебан ма гIерта". Кремлца кIеда дийца мегар дац, боху немцойн интеллектуалаша\nДечкен-бутт 18, 2022\nГермани- Путинна дуьхьал акци Берлинехь Оьрсийчоьнан векаллаллина гергахь, 2014 шо (архивера сурт)\nГерманино а, Францино а юха а, 2015 шарахь санна, шайн юкъарло кхийдадо Оьрсийчоьнний, Ураинаний юкъахь машар беш. Юкъарло долон шайн лаам хилар довзийтина деношкахь немцойн а, францойн а арахьарчу гIуллакхийн министраша - Бербок Анналена а, Ле Дриан Жан-Ив а Дечкен-беттан I7-чохь Киевехь цхьаьнакхетта Украинан президентца Зеленский Владимирца а, дипломатин хьукматан куьйгалхочуьнца Кулеба Дмитрийца а. ГIур бу уьш Москва Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министрца Лавров Сергейца къамел дан а. Оцу гIулчанна Германин бахархойх берраш а бац реза.\nОьрсийчоьно Украинан дозане эскарш, тIеман техника озоро а, Путина дIахьеечу ультиматумаша а сагатдойтучу немцойн Малхбалерчу Европан эксперташа, Бербок Аннналена Киеве а, Москва а яха кечлучу юкъанна, кехат хьажийна Германин Iедале. Цара иза декхаре до ша Оьрсийчоьнца хIинццалц сов кIеда схьаеъна политика "букхера дуьйна схьа" хийца.\nКехат яздинчу 73-нна юкъахь бу политикаш, политологаш, слависташ, историкаш, журналисташ, синмехаллийн белхахой, университетийн профессораш. Церан могIарахь бу, масала, керста демократех (Меркель Ангелин парти), дуккха а шерашкахь бундестаган депутат волу Поленц Рупрехт, "баьццарчийн" партера цуьнан коллега Бек Фолькер, оццу партин делегацин куьйгалхо Европан парламентехь лаьттина Хармс Ребекка, вевзаш волу историк Шлёгель Карл, Кембриджан университетехь Оьрсийчоьнан а, Кавказан а историн кафедрин куьйгалхо профессор Ян Хубертус.\nДIахьедарехь боху: "Оьрсийчоь тIеман ницкъашца уггаре хьалхарчу пачхьалкхех ю. Шен эскаршца а, долахь долчу заррат герзашца туьйсучу кхерамца а Оьрсийчоьно тIемаш бо, дIалоьцу Советан Iедал доьхча хIиттаелла пачхьалкхаш". Дуьйцу кехатан авторша Москвано кхечу пачхьалкхашна дуьхьал дIахьочу пропагандех а, цо дуьненаюкъара барт а, низамаш а дохош хиларх, шен мостагIийн лору арахьара нах бойъуш хиларх а, хакерийн тIелетарш деш хиларх а лаьцна.\nБерлино дечу къамелел алсам хила деза цо ден гIуллакхаш, хьалхачул эвсардаккха деза ша дийриг\n"И дерриг а я тергалдеш я буьйда критика ярах тоам а хуьлуш, еш дуьхьало а йоцуш Iа Германи кху тIаьххьарчу ткъе итт шарахь", – биглагдоккху эксперташа. Царна хетарехь, 2014 шарахь Оьрсийчоь Украинана тIелатар а яра "немцойн политика Оьрсийчоьнан неоимпериализм тергал а еш, буьйда Iийна хиларан тIаьхьало. Ткъа Европан Цхьаьнакхетаралло арахоьцучу санкцеша тоам боллуш дуьхьало ца йо хан-хене мел йолу а шен агресси шоръеш хьийзачу Кремлна". Кехат яздинчара декхарейо Германи шен Оьрсийчоьне болу хьажам хийца: "Иза дан аьтто болуш ю Оьрсийчоьнан партнерийн могIаршкахь йоккха экономика, шуьйрра инвестицийн таронаш йолучех цхьаъ йолчу Германин, "Берлино дечу къамелел алсам хила деза цо ден гIуллакхаш, хьалхачул эвсардаккха деза ша дийриг".\nДIахьедарна буха куьг яздинчех цхьаъ ву 20 шо гергга Москвахь болх бина нермцойн Welt а, Berliner Zeitung а газетийн корреспондент Квиринг Манфред. "Оьрсийчоь: йоккха пачхьалкх юхаденъялар?", "Путинан Оьрсийн дуьне" книгийн автор а ву иза.\nХIетахь хилла немцойн социал-демократийн лидер Шульц Мартин ву хьожуш Квиринг Манфреда язйинчу "Русский мир Путина" книге\n– Наггахь бен хуьлуш доцург ду цIарлахь болчу наха оццул доккха-деза кехат яздар. И шатайпа кхайкхам кху муьрехь бар а, баржор а стенца дозу?\n– Тхан кехат – иза мехала, баккъал а болу горгали бу оха хуьлуш лаьттачун хьокъехь тоьхна, Оьрсийчоьнан, Малхбалерчу Европан эксперташа Германин политикан дайшка беш кхайкхам бу иза. Оха декхаредо Iедал Москваца лелош йолу политика орамера дуьйна дIа хийца, карлаяккха. Сихха дан стенна деза иза? Кремло агресси чIагIъеш ю шен арахьарчу политикехь, цунна шогга дуьхьало ян еза.\n– Уггаре хьалхарниг – тоийта деза деккъа дешнашца машаре кхайкхар. ТIаьххьарчу шерашкахь, иттаннаш шерашкахь вайна хезарг цхьа хаттар ду: "ХIун дан деза Оьрсийчоь теян? " Ткъа Оьрсийчоь оцу хенахь шенна ша къастийна Iалашонаш кхочушъеш схьайогIу – хьалхалерчу, Советан Iедалехь хиллачу олалле кхача, пачхьалкхашна политика къастор шен дола эца, аьтто балахь дIалаца а, формалехь я формалехь доцуш а. Цунна ондда, шогга дуьхьало ян еза, хIунда аьча, Малхбузе мел машар лоьхуш хьйзича а, ша сацон йоцу гIулчаш ю цо йохуш. Компромиссаш лехаро сацар яц Москва.\nБоккха кхерам лаьтта Украинанна тIехь, цуьнан дозане оьзна эскарш, тIеман гIирс, цунна дечу гIо герзаца хила\n– Зийна некъ бу экономикан, дипломатин санкцеш, уьш мел эвсаре ю къовсамехь лаьтташ делахь а. Украинана тIеман гIирсашца гIодар – иза мел къобалдо ахь?\n– Со тешна ву, тIеман гIо дан деза Украинана. Баккъал а боккха кхерам лаьтта Украинанна тIехь, цуьнан дозане оьзна эскарш, тIеман гIирс, цунна дечу гIоьнца хила деза герз. Иза хьоло хьоьху некъ бу. Со реза вац Германин арахьарчу гIуллакхийн министранна Бербок Анналенина хетачунна, иза ца хуьтту ас буьйцу некъ тIеэца. Делахьа а догдоху ас цо Украинанна герз далар къобалдаре.\n– Цхьаболчу комментаторша, Украинехь лаьтта кхерам а, оцу хьокъехь цхьацца тIегIанашкахь Оьрсийчоьнца дIахьош долу дийцарш а дусту 1938 шарца, дагалоьцу "Мюнхенера дийцарш"...\n– Историца дустар суна маьIна доцуш хета. Вайн кхечу заманахь ду дехаш, вешан гIагIанаш а болуш… Бух боцуш ду исторера схьаэцна хьал дустар. Делахь а магар-м дара яхначу заманера масалш тидаме дехкича. Коьртаниг: агресси айина лела политикан партнер теван гIертар – иза гIалате некъ бу. Кхеташ ду, дIаяхьа еза диалог, аьтто ма-боллу, амма го вайна, Москвано ультиматумаш духьалтуьйсу, ша аьлларг ца дахь, Бохуш, керла тIеман авантюраш а кегаеш. Иза аьттехьа а могуьйту хIума дац.


Мусаева Малика. Т1аьххьара де | ВАЙНАХ\nНохчийн цхьа а бехк боцуш чубалийначу т1амо\nкъоналла лачкъийначарна массарна а…\nУрокаш чекхъевлла дикка хан яра, амма цхьайтталг1а классера зудабераш ц1а даха сиха дацара. Т1ехьарачу парташна гобина цхьаа-м къастош дара уьш, йоккха г1овг1а эккхийтина. Классан куьйгалхочо т1едиллинера кхарна уьтталг1а классаца КВН д1аяхьа кечам бан. И г1уллакх ерриг классана т1едиллинера, делахь а божабераш реза ца хилира и «ловзарш» лелон. Уьш баккхий бара, аьлча а, царна шаьш хетара. Хьалхарчу сентябрехь сийлаллин гобоккхуш а юкъа ца бевлира уьш, шаьш и х1умнаш лелон кегий дац, аьлла.\nТкъа зудабераш, к1ентий ма бац вайна г1о да-н аьлла, х1уммаъ г1айг1анехь дацара.\n– Вай кхушарахь дешча довлуш ду. Цундела вай цхьа башха х1ума дагадаийта деза, вайн къовсадаларш х1инццалц хиллачарех тера хир доцуш, – шена хетарг элира Маринас.\n– Царна «вызов» ян еза! – куьг ирхкхуссуш, мохь туьйхира Хедас.\n– Нийс абоху. Кехат яздан деза. Т1аккха иза урокехь д1адала а цаьрга.\nХедас аьлларг массара а реза хиларца т1еийцира. Х1инца и г1уллакх муха дича бакъахь ду къастон дезаш дара. Х1орамма шена хета-хеттарг олура.\n– Урокехь кехат д1адолуьйтур дуй вайга хьехархоша?\n– Суна хаьа! Церан физика урок йолчу хенахь д1адала деза и кехат. Раиса Сайд-Алиевнас вайна довдийр дац.\nРаиса Сайд-Алиевна кхеран классан куьйгалхо яра. Цо физика урок лора кхарна а, кхечу классашна а. Цхьа шо бен дацара иза Ростохара ц1а еана.\nОцу йоццачу хенахь берашна ша езаялийта хиира хьехархочунна. Шен болх дика хууш а, берашца йолу юкъаметтиг лелон хууш а яра иза. Дешархошна т1е мохь хьоькхуш 1едал дацара Раисин, амма цуьнан урокехь, цхьадош т1ехтиларна кхоьруш санна, тийна 1ара бераш.\n– Кехат говза яздан деза, мелла а самукъане хила а деза.\n– Собар дайша, масала, уроке чу даьхьна кехат: со шуна кехат дохьуш еъна, аьлла д1алур ду вай? – ша кехат эцна яхана сурт х1оттош, хаьттира Хадишта.\nБеларан г1овг1а елира класса чохь.\n– Вай царна кара кхосса деза, уьш дуэле кхойкхуш, – Мадина, гуттар санна, массарел самукъане ю тахна.\nЦкъа а дог ца дог1уш, олаелла гина а яц и йо1классерачарна. Д1ааьлларг беге дерзадо цо. Дош-даше даьлла шиъ къовсавелча, церан барт бан сихло гуттара а. Ткъа цунна дуьхьало ян лур а ма яц…\n– Кара? Муьлха кара?\n– Т1аьрсикан кара.\n– Х1ан-х1а. Боксерийн кара!\nЮха а белар.\n– Хьо бакъ лоь! И дан деза вай!\n– Боксерийн кара мичара дера ду вайна?\n– Аш баккъал боху?\n– Боху. Самукъане хир ма ду.\n– Тхан вешин ду боксерйин каранаш.\n– Оршот тдийнахь, хьо ишколе йогг1ушехь схьа да цхьа кара. Т1аккха вай кехат каранах дихкина, церан урокехь класса чу кхуссур ду.\n– Собар! Ткъа и кара «кхосса» мила г1ур ю?\nЦ1еххьана массо а д1асоцу.\n– Со! – урокехь санна куьг хьалаойъу Мадинас. – Амма, ас туьтм1аьжиг юхур ю.\n– Х1у туьтм1аьжиг? – хотту массара цхьатерра.\n– Бен а яц, со цаевзичхьана.\n– Д1аялахь, хьо дера евзар яра царна, ахь шиъ туьтм1аьжиг юьйхича а.\n– Х1уммаъ дац, йовзийта, сан юьхь гуш ца хилчхьана.\n– Дик ду. Х1инца вай кехат яздан деза.\n– Кехат оршот дийнахь д1акхачо деза цаьрга. Вай сихо ян еза, – массо х1уманна т1ехь кхачо езаш йолу Марина ю г1уллакх сихха чекхдаккха лууш.\n– Лайлаъ, хьан почерк хаза ю, кехат ахь яздан деза.\n– Вайн т1аьххьара КВН ю-кх х1ара, – корта ластош, юккъашха йистхуьлу Хадишт.\n– «Т1аххьара» ма алахь. И дош цадезаш яла йоллу со, – оьг1аз даханчу берах терра йистхуьлу Хеда.\n– Дик ду т1аккха. Вайн ишколехь т1аьххьара КВН… – «ишколехь» боху дош дахдеш, леррина олуХедас.\nКехат юх-юха а яздо, мухха а яздича а, массера цхьа барт ца хуьлуш. «Т1аьххьарчу» КВНе кхочуш. Говза яздина хила дезаш дара кехат.\nЭххар а, цара бох-боххург дан к1ордийначу Лайлаа, цха бен доцуш сана олу:\n– «Мы вызываем вас на дуэль», – аьлчхьане ца долу иза?\n– Все гениальное просто! – ц1оцкъам саттадо Маринас.\nЦу т1ехь сацам бо кхара.\n– Х1инца Раиса Сайд-Алиевна ц1а яхана хир ю. Оршот дийнахь, цунах дага а девлла, къовсадалар д1адахьа кечам бийр бу вай.\nШайн-шайн т1оьрмигаш схьаэцна, класса чуьра арадевлира зудабераш. Юха, ишколан уьйт1ахь а лаьтта цхьана пхеа минотехь. Эххар а, «гур ду вай», олуш шишша-кхоккха цхьана йоьдуш, д1аса бахара уьш.\nДешаран кхин цхьа к1ира а чекхдели. Кхана к1иранде дара – цхьайтталг1а декабрь. Цхьа эзар исс б1е дезткъе дейтталг1ачу шеран цхьайтталг1а декабрь; оршот дийнахь керла к1ира доладала а дезаш.\nХ1аъ, керла к1ира… Амма, дешаран к1ира хир дац иза. Дешаран к1ира кеста долалур дац. Я доладелчи а, зудабераш кхин цхьанакхетар дац урокехь. Иза кхара ишколехь цхьана даьккхина т1аьххьара де дара, цу дийнахь т1аьххьара урок а. КВН а хир яц. Кхеран т1аьххьара КВН хьалххехь хилла, чекхъяьллера. И шот де кхеран жималлин т1аьххьара де дара, т1аьхьа йог1уш къоналла а йоцуш.\nКхана, к1ирандийнахь, дешархоша гуттар сатуьйсуш долчу к1ирандийнахь, т1ом бара. Цу т1амо лачкъийра кхеран къоналла, сатийсамех чим беш, ойланаш дуьне мел ду яржош, кхеран ишкол чу г1аскхий охьа а ховшуш. Классан пенах кхозучу уьн т1ехь т1аьххьара яздина йозанаш а дуьссуш: «10-г1а декабрь. Классера болх».\nНазад: К 500-летию белорусского книгопечатания


«Хуур ду хьуна, хьайнаш кхиъча…»\nШа цхьаъ ву шийлачу х1усамехь шовзткъа шаре ваьлла къонаха. Г1ийла ду цуьнан 1ер а, цуьнан юьхь-сибат а. Къизачу замано 1ожалла кховдийна, сибрехахь лайначу баланна т1е т1еман къизалла, сингаттам базбелла, лазаро лаьцна кхелхина кхуьнан да-нана. Х1аъ, ша цхьаъ ву х1ара, корашкара куьзган б1аьргаш еттачу яккхий тоьпаша кегдина, чохь лачкъа меттиг лоьхуш санна хьийзачу механ ц1ийзаре ладоьг1уш, ойлане вахана 1аш.\nВежарий а, йижарий а, доьзал а дера бу кхуьнан. Уьш т1амах бовдийна, г1алг1айн махкахь д1атарбина.\nШийла ю кхуьнан х1усам, ткъа коьртехь хьийза ойла кегаелла, кхерсташ ю яханчу заманахь, дахаран хьесап дан г1ерташ. Дуьхьала х1утту Ненан сурт. Кхуьнан г1о лаца, догъэцан, лазарна дарба дан, орца кхачон ницкъ боцуш кхелхинчу Ненан мерза аз декаш санна хетало сингаттаме х1оьттинчу тийналлехь.\nНана. Хетарехь, цул деза, мерза дош хир дац нохчийн маттахь. Ненан дикаллин, Нене болчу безаман, лараман лаккхара мах хадош, Ненан сий ойуш, хьостуш Нана-Даймохк, Нана-Нохчийчоь олий бен ца йоккху нохчаша шайн мехкан ц1е. Маржа-я1, Нана, ма ца хаьа, жимчохь хьан хама бан, хьан дог хьаста, хьо ларъян. Даима а хьо хила езаш санна, садие1а ца хилча йишйоцу х1аваъ санна, баш тергал а ма ца йо хьо лелаш йолуш. Д1аяьлча хаьа хьан мах. Т1аьхьа вуьсу хьан марзо эца, дохко волу цкъа хьан дог дохорна, хьан йовхонах хаьдда висчий бен ца хаало дахаран шело.\nНана, хьо ма хиллера куьйгаш т1ехь лело езаш, хьан орца доцург дала орца ма дацара бераллехь а, г1еметта х1оьттича а. Ма дохко ваьлла-кх хьан к1ант, хьомсара Нана, хьан даге ца хьожуш, лаамза а хьоьгахь сингаттам латторна, хьан дог дохорна. Тахана-м х1ара а висина т1аьхьа. Ойлано вадавой д1ахьо яхначу замане…\nДуккха а кегийрхой санна аьхкен мур чекхболура к1ента Нана-Нохчийчоьнах гена волий, Россин аренашкахь болх беш. Эзарнаш нохчийн к1ентий аьхкенца дуьнена рицкъ лохуш «шабашке» (иштта олура цу хенахь цу боламах) оьхура. Иштта нисвелла, цхьана хьаннашкахь 1уьллучу лесхозехь болх бар нисделира кхуьнан. Массанхьа а санна, хьо д1акхаьчначу муьрехь хьох х1ун долу хьожуш амал яра меттигерчу кегийрхойн.\nДов далар нисделла шен оьрсийн кегийрхошца. 1аьнан заманахь хилла х1ума ду дуьйцург. Сарахь х1усаме вирзина, довхоша тешнабехк бийр буй-техь бохуш, дикка хан елира.\nБуьйса юкъал т1ехъелира кхин х1ума доцуш. Набаро марха коьрте яийтина 1уьллуш волчу кхунна хезира кора к1елахь адамийн когийн боларо лайн т1ехь г1арч-г1ирч олуш.\nГ1евлангара урс схьаэцна буйнахь къевлина кечвелира, кхайкхаза бог1учу хьешашна дуьхьалоян. Ткъа когийн г1овг1а, лайн ц1ийзар не1аре кхаьчна, жимма д1атийра, т1аккха не1 схьайиллира.\n«Ва нах, зайла болланза хилла-те?» , – ойла хьаьдира коьрте.\nКогийн тата х1ара вуьжучу чоьна не1аре кхаьчна, дуьхьлара к1аде д1ахилош куьг хааделира. Т1аккха гучуелира… Нана…\nЯ Аллах1 Дела, мичара ели хьо кху пана-махка? Цец валаро инзар ваьккхина, вистхила г1оьртича, кийрара аз ца долуш, тхьус воьлча санна, меттах а ца хьалуш 1уьллура к1ант. Ткъа Нана, г1ийлачу озаца, не1арера к1адица б1аьргех 1ийдало хиш дохуш: «Маржа-я1, сан жиманиг, ма гена ваьлла хилла-кх хьо. Ма ч1ог1а сахьийза, сагатло сан, ц1а верзахь, сан диканиг», - аьлла, меллаша юххе елира. Мохь тоха г1ортарх вист ца хилалуш 1уьллучу кхунна не1 тухуш хезира. Нана ара елира. Т1аккха, тхьус йоьлла меженаш хецаелла: «Нана, Нана, собар де, ма г1олахь», – махьарца хьалаиккхина, не1аре хьаьдира.\nЦецваларан доза дацара, – ондда аьчгах бина зайла боьллина не1 къевлина карийра.\nКаде не1 йиллина ара ведира, гуш аддам дацара. Теллира ц1ийнан гуо, амма шура санна к1айчу лай т1ехь ур-атталла цициган я ж1аьлийн лар а ца карийра. Дайначу суьртех цец валаран йистйоцуш, самах дара-те иза, я набаро дуьхьала тесир-те бохуш, х1ара ойлано лаьцна 1аш, сатесира.\nЦу сохьта не1 а туьйхира. «Мила ву?», - аьлла вист хилча, не1арехь лаьттачу цхьаьна оьрсийн к1анта хаийтира АТС-н дежурни йолчу телефонистко кхойкхуш хилар. Хьем ца беш, гена йоцучу телефонни станци д1акхаьчначу к1анте трубка кховдийра цу чохь 1ачо: «Твоя мама звонит», - аьлла.\nБуса кхунна хезначу кепехь, г1ийла дара ненан аз: «Х1ун деш ву хьо, ч1ог1а вуон г1а-набарш гина суна, сагатделла етта ас тилпуо. Ц1а маца вог1у хьо, тоьур дац ахь идийна аренаш?» . Нана, хьомсара Нана яра шен к1антана орцах яьлла, сагатдешъерг. Хуьлучу аг1ор цуьнан са тедеш дош делира к1анта, кестта ц1а вог1у ша аьлла. Амма ц1а верзар ца нисделира цу 1ай. Аьхка ша лерина г1уллакх чекх даьккхина, шина «КамАЗаца» хьун йохьуш, ц1а веара. Машенашца вог1ийла хаийтинера телефонехула. Кет1ахь машенаш совцийна, шофершка схьадуьло шена т1аьхьа аьлла уьйт1а велира. Дуьхьала йог1уш яра, машенийн г1овг1а хезна, шен к1ант ц1а кхаьчний хиъна, Нана а, улло яьлла жимах волчу вешин зуда а. Тайп-тайпана дара цу шинни юьхь-сибат – нус йоьлуш яра, ткъа Нана, куьг бете лаьцна, йоьлхуш йог1ура.\n«Д1аяла, ва мама, хьо стенна йоьлху, т1амера вог1уш-х ваций Хаза-К1ант», - аьлла, шега йист хиллачу несе Нанас элира: «Хуур ду хьуна, хьайнаш кхиъча ас х1ун до. Д1ахьажахь цуьнга, г1уча ваьлла, вакъавелла… Нана яла хьан дела1», - аьлла, елхаран къурдашца мара къевлира Нанас г1еметта х1оьттина шен к1ант. Маржа-я1, Нана, хьуна-м тхо, хьайн бераш, мел замано къандича а жима хеташ хиллера.\nМа ч1ог1а оьшуш хиллера-кх хьанорца, хьан йовхо воккха мел хуьлу а, Нана! Дала декъала йойла хьо, сийлахь Нана, дуьненахь а, эхартахь а. Т1аьхьа висинехь а, доьху хьоьга - къинт1ера ялалахь, Нана. Тахана, ахь санна, доьзална сагатдеш, ахь санна дог эцан, дог хьаста стаг воцуш, хьан довхачу куьйгех, ахь кечбеш хиллачу мерза кхачанах хьоьгуш лелачу хьайн г1ийлачу к1антана…


Абхазера Латтанаш Доладохуш ю Оьрсийчоь\nЗазадоккху-бутт 28, 2011\nАбхазино, ша шех йозуш ца хилар дIакхайкхор къобалдинчу Оьрсийчоьно, мехаза шен дола даха долийна, оцу махкара уггар а тоьллачех долу латтанаш а, гIишлош а. Москохо йоккхуш йолу и гIулч, шаьш дозуш ца хилар къобалдарна дуьхьала, оьрсашна луш болу мах санна лерина абхазаша.\nХIокху тIаьхьарчу хенахь, Абхазин бахархой цхьа тамашийна юкъаметтигаш йолуш бу шен лулахочуьнца, Оьрсийчоьнца. Абхази йозуш ца хилар къобалдинчу Москохана, хIинца мах а ца луш, цу республикин курорташ йолу латтанаш дезаделла.\nМаршо радионо дагадоуьйту, оьрсийн премьеро Путин Владимира даханчу шеран гуьйренан юьххьехь, Оьрсийчоьнан Ха Даран Сервисана а, Арахьарчу Гiуллакхийн Министраллина а, уггар а езачех йолу кхо объект Оьрсийчоьне дIаяларца боьзна барт Абхазица чIагIбе аьлла, тIедиллина хилар. Ткъа и гIишлош тIехь долу латта, премьеран хьесапехь, Абхази Гуьржийчоьнах кIелхьаръяьккхинчу Оьрсийчоьне дала дезаш ду 49 шаранна. Цул тIаьхьа и хан ях а еш, хIоара шарахь, цхьана кертах цхьа сом ахча а луш. И доцург а, оцу бертан цхьана декъо бахарехь, шайна луург оцу латта тIешь ян йиш йолу Оьрсийчоь. Оцу объекташкахь болу оьрсий, абхазахойн низамаш кхочушдарх мукъа баха безаш а бу.\nЛулахой лулахой бу, амма шайн латтанаш цара кардерзорна реза бац абхазаш, цхьа мехкан куьйгалхо БагIапш Сергей воцург. Шен къам кхетон хьаьжна иза – Абхази йозуш ца хила хьожучу хенахь, Оьрсийчоьно доккха накъосталла дина. Цунна дIа хIунда ца луш ю, цунна езарг? - бохуш.\nАбхазин къилбседехь а, къилбседа-малхбузехь а долу дозанаш билгадахар хьокъехь дийцарш дан, Зазадоккху беттан 28-чу дийнахь Оьрсийчу яхана ю Абхазера делегаци. Оханан беттан хьалхара де тIекхачале, оьрсийн арахьарчу гIуллакхийн министраллехь дIахьур ю, Оьрсийчоьнна а, Абхазина а юкъара дозанаш керлачу кепара нисдаран хьокъехь шолгIа кхеташо дIахьур ю, шина агIонан комиссино.\nГуьржийн Iедалийн хьесапехь, и дагадовларш а, берташ а, низаман бух болуш дац.\nМалашхиа Шотас, Гуьржийчоьнан цхьаалла меттахIоттон Iалашонца, ханна кхоьллинчу, парламентан комиссин гIантдас элира Маршо радиога вистхуьлуш.\nМалашхиа Шота: Дуьненаюкъарчу низамашца дуьстича, оккупанто-пачхьалкхо а, цуо кхоьллинчу режимо а дозанаш хийцаран хьокъехь, Гуьржийчоьнан пачхьалкхан дозанехь беш болу берташ, низамехь бац. Демократин процесс йолаелча и хаттар къастор ду. ЛортIехь хIума ма дац, оккупаци йинчу латта тIехь бехаш болчу нахе, кхин а сов халонаш лан еза бахар.\nАбхази а, Къилб ХIирийчоь а, Оьрсийчоьно оккупаци йина, шен латтанаш ду бохучунна тIехь лаьтта Тбилиси.


Хьох къаьстина, дог диллина\nШолгIа тIом болабеллачул тIаьхьа хала, йоккха киртиг тIехIоьттира вайн къомана. ТIеман кхерамах къаьхкина, дуккха а вайнах Малхбузен, Азин пачхьалкхашка дIабахара. Цхьаберш луларчу мехкашкахь, четаршкахья нехан хIусамашкахь хан токхуш бара.\nИштта Ахьмад а кхечира 1999-чу шеран сентябрь баттахь шен доьзалца ГIалгIайчу. БIаьрга сара кхетча санна, чохь Iен хIусам лоьхуш бара мухIажарш.\nАхьмадан а дийзира шен хIусамненаца, Назранехь дуккха а нехан кетIа хIитта. Ши бер, евзаш йолчу, цхьана хьехархо йолчохь дитинера.\nМухIажарех сийсаш яра хIора хIусам. ШолгIа тIом бола а балале, и болалур буйла хууш, хIусамаш схьалаьцнера нохчаша, 100-200 доллар а луш.\nШина-кхаа дийнахь лехча, цхьа декъаза чоь нисъелира эзар соьмах, автостанцина юххехь, цхьана таьIначу меттехь. Юххехь пограничникийн часть а яра, дIахьаьжча, герзаца чардакх тIехь лаьтташ ха деш волу гIарол а гуш. Цхьацца берш герзаца, тIехула къохцалган сара а хьуш йиначу лекха кертахь, лелаш гора.\nХалачу хьолехь цхьа бутт хан яьккхира цигахь. Кхин а хьелург хиллера, вевзаш волчу хелхархочунна Мухаммедов Iабдуллина тхо цигахь Iаш дуйла ца хиънехьара. Соьлжа-Г1алахь Ахьмада куьйгалла дечу гимназехь дешархошна вайнехан хелхарш Iамош вара Iабдулла. Шена юххехь квартира а лаьцна, Таргим олучу поселке дIадигира цо тхо. Цигахь Iаш берш гIалгIайн коьрта нах бара, гена воццуш Iаш президент Аушев а хиллера.\nДоккхачу коттеджан цIа чохь елларг жима цхьа чоь яра. Столови хьалхарчу этажа тIехь яра, цу чохь дийнахь кхузза вовшахкхетара хIусамдай, тхой. Жима ши бер дара церан: йоIIий, кIантий. Да балхахь вацара, ткъа нана хьехархо яра. Лида яра цуьнан цIе. Дог-ойла вон йолуш стаг хиллера иза, амма хIусамда ТIахIир оьзда стаг вара. ЧIогIа реза вацара иза шен зудчунна: чохь дечунна, берашка хьажарна, уьш кхетош-кхиорна цхьа а тидам тIебохуьйтуш яц бохуш. Берашна IадIе бохург хIун ду а ца хаьара. Дукха шайн чоьнаш йолушшехь, тхо долчу догIий, вон лелара и шиъ.\nIабдулла вогIура тхо долчу кестта-кеста. Цунна дика хаьара тхоьгахь долу хьал-де. Цо олура: «Деллахь, Ахьмад, хьалххе хиъна делара суна шу кхуза схьадаьхкинийла, ма со волчу схьадалийна хир дара ас шу». И волчохь Iаш Нохчийчуьра ши доьзал бара: «Вайнах» ансамблехь болх бина артистка Асхабоввий, шен майрачуьнца Iабдуллица, цуьнан йоьIан доьзаллий. Iабдуллин хIусамнана Асет хьехархо яра, АушевгIарах а йолуш. Iабдулла Нохчийчохь хиламаш болабелча схьавеанера кхуза. Кхузахь цо кечъйинера вайнехан хелхарийн тоба. Иза билгалвелира республикин куьйгалхошна. Юьхьанца хало хьегнехь а, тIаьхьо коттедж а елла, цунна юххехь кхин а тIехIоттош гIишло а йина, дика ваха хиънера. Цу чохь шен долахь берийн беш схьайиллира цо, хIусамнана куьйгалхо а хIоттош.\nТкъе итт сов бер дара берийн беша оьхуш. Дика дIахIоттина бара цигахь болх.\nЦу хенахь Ахьмад волчу еара Назранера юккъерачу №1 йолчу ишколан куьйгалхо Аушева Лида. Цунна цхьамма дийцина хиллера, Ахьмад зеделларг долуш хьехархо а, тIаьххьарчу итт шарахь Соьлжа-Г1алахь цхьана гимназин куьйгалхо хиларх лаьцна.\nЛида лохочу дегIахь, Iаьржа бIаьрг-цкъоцкъам а долуш безамехь зуда яра.\nЦо дийцира ша Ахьмад волчу яран Iалашо: завуч оьшуш хиллера цунна. Дешаран шо доладелла кхозлагIа бутт бара. Лида цу ишколе кхаччалц куьйгалхо ца 1ийнера, Соьлжа-Г1алара педучилищехь хьехархочун болх бар бен. Куьйгалхочун болх шена ледара хаар хьул ца дира цо. Ахьмад реза хилира: «Хан дIаялар а хир, деш а, дуьтуш а доцуш чохь Iачул», - аьлла.\nШолгIачу дийнахь итт сахьт долуш директоран кабинета чохь вара Ахьмад. Цо схьайийхира керлачу шарна хIоттийна хила езаш йолу ишколан белхан план. Лидас цхьа зорба тоьхна кехат схьаделира.\n– ХIара ю хьан план? – аьлла, цецваьллера Ахьмад.\n– Ас хIора баттана хIоттайо план, – жоп делира директора.\n– Шарна хIоттийначу плана юккъера ма ишший схьаэца мегар ю баттана а, шина баттана ерг. Ткъа хIара ахь беш болу болх, оьрсаша ма-аллара, сихаллийн болх бу. Иза доккха гIалат ду. Комиссино балхара дIа ца йоккхуш а дика йитина хьо. Со цхьа кIира даьлча юха вогIур ву, ишколан шаран план хIоттае. И ца хилча болх бан йиш яц», – элира Ахьмада.\nЛида реза хилира.\nКIира дIадаьллачул тIаьхьа а цхьа хийцам бацара. Кхин гIуллакх а ца хилла, хьалхалерачу шерашкахь хIиттийна планаш а, иштта цхьацца оьшуш йолу информаци а схьа а эцна, кхаа дийнахь цIахь план хIоттийра Ахьмада. Ша балхахь завучан даржехь чIагI а вайтина, кхеташонехь хIоттийна план коллективна йовза а йовзийтина, болх дIаболийра Ахьмада. Хьехархойн хьирпал йовзархьама, шина кIиранах массо а хьехархочун дарсехь хуьлуш чеквелира иза. Шовзаткъе итт хьехархочух балхахь вита хьакъ волуш ткъе иттех бен вацара. Вуьш, берашна, ишколна юххе бита мегар долуш бацара.\nШайн директорна чIогIа реза бацара хьехархой – нийсо ца ларйора Лидас: дика болх бечунна, цхьа бехк а боццушехь, коча йоьдура. Царна юккъехь машар беш верг, дукха хьолахь, Ахьмад хуьлура. Ахьмад коьрта завуч вара. Кхечу завучийн бала бацара дешаран процессаца. 10-15 минот тIаьхьабуьсура, шайн дарс йолаелча а къамел деш лаьттара. Масийтазза дIахьедар динера цаьрга Ахьмада. ТIаьххьара а административни собрани а кхайкхина, и гIуллакх дийцаре дира. Цу кхеташонехь шайн даржах мукъабехира уьш. Ахьмада завучан дарже балха ялийра Соьлжа-Г1алахь хьехархойн училищехь болх бина йолу, вевзаш волчу яздархочуьнан йоI, Саракаева Асет. Асет доккха похIма долуш хьехархо хиллера. Цо лартIе ялийра ишколан документаци. Методикца йогIу хьехархойн кхеташо а, Iилманан-практически конференцеш а дIахьора. Хьехархоша, вовшашца йохье а буьйлуш, болх болийра, амма шайн директорна чIогIа реза бацара. И дIаяккхаре сатуьйсура цара. Цу школехь болх беш яра лакхарчу классашкахь оьрсийн моттий, литературий хьоьхуш Российски Федерацин хьакъйолу хьехархо Мартазанова Фатима.\nЛитературни произведени Iамийна бевлча, цу произведени юккъера спектакль, сценка хIоттайора цо. Берийн хаарш кIоргера дара. Цо Iамадора уьш ойла ян, жамI дан, шайна хеттарг ма-дарра, ийза а ца луш, схьаала. КIиранах цхьа а де ца долура Ахьмад цуьнан уроке ца воьдуш. ТIулг кхоссал берашна, ишколна юххе бита мегар доцурш а бара «хьехархойн» сийлахь цIе лелош. Ахьмад шайн уроке ван воьлча, цара ца кхуллуш хIума ца дуьтура: корта лозуш ю, цIахь сингаттам баьллера, урокана кечам бан йиш ца хиллера. Масане дара уьш. Наггахь белха а боьлхура. Ахьмада олура цаьрга: «Со, шуна ма-гарра, шу санна адам ду, борз яц. Хьехар дан, гIонна вогIуш вай со-м», – олий. Иштта уьш хьостий, хьогий, воьдура иза церан дарсе. Дарсан дика а, ледара а агIо билгалйоккхура, хьехаран эвсаралла лакхайоккху некъ бовзуьйтура.\nИштта чекхдала герга даханера дешаран шо. Къаьсташ, дикачу агIор хийцаделлера ишколехь дешархой кхетош-кхиоран хьал. Цхьана дийнахь дешаран министерствера инспекторийн йоккха тоба еара ишколехь долу хьал талла. Хьехархойн дарсашка оьхуш, ишколан документацига хьоьжуш масех де даьккхира. Цхьана хьехархочо хаьттина хиллера комиссин председателе: «И тхан директор дIа ца йоккху аш?» – аьлла. «ДIаяккха цхьа а бахьана ца го тхуна. ГIоьнчий дика бу цуьнан. Баркалла ала дезаш меттиг ю кхузахь», – аьлла, жоп делла хиллера.\nИштта дIаделира дешаран шо. Шина шарахь чохь Iен ялх хIусам хийцира Ахьмадан доьзало. Уьш хийцаран бахьана цигахь Iийначарна дика хаьа. Дуккха а гуманитарни организацеш яра ГIалгIайчохь мухIажаршна гIоьнна кхоьллина: датски, австрин немецойн, америкин, чехин Iаьрбийн, кхин ерш а. Цара схьайиллинера берашна деша четаран ишколаш, иштта чохь Iан хьелаш а кхоьллинера. Назранехь, шозза тIекIел динчу даккхийчу кибарчигийн цIенош чохь, яра америкин гуманитарни организаци. МухIажаршна гIо деш масийтта отдел яра цу чохь: г1ишло яран, дешаран, хица кхачо яран, культурни.\nПлиево юьртахь четаран ишкол яра цара схьайиллина. Цу ишколе директор хьажийра Ахьмад. Юххехь чохь Iан меттиг а карийра Ахьмадан доьзална. ХIусамнанна, Тайнина а математикин сахьташ хилира. Ялх хьехархо, хехо, цхьа бIе шовзткъа дешархо – иштта контингент яра цу ишколан.\nДешаран гIирс а, бедар-х1ума а, юург а маьхза яра дешархошна. ХIора баттана хIоттош дешаран, кхетош-кхиоран план яра. Урокаш чекхъевлча, берашна кхоьллина дуккха а кружокаш яра.\nТайп-тайпана конкурсаш дIахьора ишколехь. Цига кхойкхура берийн дай-наной. Толамхошна совгIат лора. Ишколан оьшуш долу массо а хIума латтадора инспекторша Тамилассий, Элинассий. Организаторо ахчанца кхачо еш Нохчийн Культурни центр яра Назранехь. Цуьнан куьйгалхо вара вевзаш волу халкъан яздархо Ахмадов Муса. Цигахь дIахьора 1илман-практически конференцеш, интеллектуальни ловзарш, бевзаш болчу вайнехан артисташций, Iилманчашций, хьехархошций цхьаьнакхетарш. Юнусов Хьамзат – похIма долу журналист, гочдархо, программист; Лазиз Вагаев – ингалс меттан хьехархо, гочдархо; Хачукаев Iела – меттан говзанча, конферансье; Хьава Ахмадова – эшаршлакхархо, режиссер; Эдилов Салавди – нохчийн меттан говзанча, хьехархошна лерина язйинчу масех жайнин автор – иштта белхалой бара оьздангаллин кхерчахь къахьоьгуш. Шайн-шайн декъехь дика говзанчаш бара уьш. Культурни кхерчахь кеч а еш, Назрановски типографехь зорбатухура дешархошна оьшуш йолу Iаматаш, исбаьхьаллин литература, гайтаман гIирсаш. Хала хан хиллехь а, кестта-кеста мухIажарш болчохь хуьлура Нохчийчохь бевзаш болу Iилманчаш, яздархой: Минкаилов Эльбрус, Эсхаджиев Якъуб, Вагапов Iарби, Абдулаев Леча, Халадов Муса, Джамбеков ШаIрани иштта кхиберш а.\nДийцина ца валлал дукха пайдехь болх бира оьздангаллин кхерчо цу масех шарахь.\nМухIажарш Нохчийчу цIа эха буьйлабелира. Цхьаберш бисира, вуьш, вайна хууш долчу бахьанна, кхечу пачхьалкхашка дIаэха буьйлабелира. Эвхьаза яьллера ГIалгIайчуьа мухIажарш Iаш йолу меттигаш: кест-кестта “зачисткаш” йора, дIабуьгура бехк боцу кегийрхой. Изза хьал дара Нохчийчохь а. И бахьана долуш, шайн бераш лардархьама, дукха нохчий дIаихира СНГ-н а, малхбузера пачхьалкхашка а. Цкъа Ахьмад цIера ваьллачу хенахь, «зачисткаш» еш хиллера Плиево юьртахь. Дукха кегийрхой дIабигина аьлла, даьржира юьртахь.\nАхьмадан ткъа шо кхаьчна кIант Мовсар дIавига гIоьртина хиллера шайн коьртехь эпсар волу оьрсийн салтийн цхьа тоба. КIентан нанас Тайнас, гора а хIоьттина, дехнера эпсаре, дIа ма вигхьара ахь шен цхьаъ бен воцу кIант, цхьанна а вочу гIуллакхехь хилла вацара шен иза, ткъе пхиъ шарахь хьехархочун болх а беш, нийса кхиийнера ша иза бохуш.\nШайн Iемина къамел дора эпсаро: кехаташ талла а теллина, схьавоуьйтур ву бохуш. Шен карахь йолу сом-ком дIаеллера Тайнас. КIант дIа ца вуьгуш витира. Цул тIаьхьа, дукха кхераяларна, шен кIанттий, йоIIий эцна кхечу пачхьалкхе дIаяхара Тайна.\nАхьмад вахара доьзал новкъа баккха. Цхьа ах сахьт диснера цIерпошт дIайолаяла. Доьзал вагон чу дIатарбеллера. Дукха хан ялале Ахьмадан йоI Майса, вагона чуьра ара а яьлла, шен дена тIееара: «Дада, Мовсар воьлхуш ву, тевехьа иза», – элира йоIа. Сихачу боларца вагона чу вахара Ахьмад. «Велха ма велха, хьо-м хIинца сан метта вай, хьо-м къонаха вай. Хьайн ненан, йишин дола дан декхар долуш ма ву хьо. Гена некъ бу аш арабаьккхинарг, ледара хила мегар дац. Къонахий-м боьлхуш ца хуьлий», – чекхадаьккхира Ахьмада шен къамел.\nЦIерпошт дIайолаелча, дикка лаьттира Ахьмад шен накъостаца Мусаца. ЧIогIа холчухIоьттинера иза, доьзал дIа а хьажийна ша вуьсуш. Ростов-ГIала дIакхаччалц воьлхуш вахана хиллера Мовсар.\nМасех де даьлча, Париже кхаьчна хиллера хIорш. Цигахь отелехь Iийна беа баттахь. Карара ахча а дIадаьлла хилла. ХIора дийнахь, берех къайла а йолий, йоьлхура нана. Норвеги баха Iалашо йолуш болу хIорш Францехь севца хилла, шелонах кхера а белла. Тайнин могашалла дика йоцу дела.\nКIанта чIогIа сагатдора шен дена. ХIора дийнахь аьлча санна, телефон тухура. Цкъа юха цIа бахка сацам бира.\nХала мур токхура доьзало. Цхьана тишачу отелан жима чоь яра кхузахь кхарна елла. Цкъа папки чуьра оьшуш долу цхьа кехат лоьхуш, куьйга нохчийн маттахь хаза язъйинчу стихотворени тIе ниселла Тайна. И ешначул тIаьхьа, бIаьргех хи даьлла кхунна,кIанта и язъйинийла а хиъна. КIоргера чулацам болуш, хIора могIа дагах хьакхалуш, язъйина ю и стихотворени.\nМовсара нене хIумма а аьлла ца хилла цунах лаьцна. Новкъа схьавогIуш а, шен боцчу махка ша схьакхаьчначул тIаьхьа а ша йина ойла, ша сагатдар байтин мог1арехь кехата тIе даьккхина кIанта. Цкъа Тайнас телефон чухула шен майрачуьнца къамел деш ешна иза.\nДог доьлхуш вели со\nТаьххьара бIаьрг тухуш\nБIаьрхи а Iенош,\nДаймахке хьоьжуш, –\nХала ду хьох вала,\nСо вина сан гIала,\nЛевзина урамаш –\nМел ирча ду тахна\nМостагI ву хьо хьоьшуш,\nНохчий а бойуш,\nДог Iийжа, хьоь хьаьжча,\nМел гена воьду со\nДог Iийжаш битина\nСайн беза мохк.\nХила хьо машаре,\nХила хьо беркате,\nДог доьхна вогIу со\nСайн боцчу махка.\nСайн дагна беза нах\nБIаьрг боьлхуш вогIу со,\nДог доьлхуш вогIу со,\nСан боцу мохк.\nСо мостагIчо ваьккхи.\nЦа вити ваха со\nСайн да а витина,\nБобер а хилла\nВеа со хьуна тIе,\nСан боцу мохк!\nДеле а доьхуш,\nДог Iийжаш вехар ву,\nХала ду хьох къаста,\nХала ду хьох вала.\nАс езаш юьту хьо,\nБиъ бутт баьллачул тIаьхьа кхечира Ахьмад шен доьзална тIе. Дуккха а хало лайра. Масийтта меттиг хийца дийзира. Эххар а Парижана шовзткъа километр бен йоцчу гIалахь дIанисбелира. ЙоIа профессиональни лицей яьккхира, цул тIаьхьа водителан курсаш. Туьканахь болх бира. КIанта кхаа шарахь дийшира мотт Iамош, цхьацца говзалла караерзош йолу курсаш чекхъехира. Туьканахь болх а беш, Парижан университете меттанаш Iамочу факультете деша вахара. ТIаьхьабисира хала мур. Чохь Iен хIусам а елира, дикачех машен а ийцира. Цхьа а хIума оьшуш доцуш, баха хевшира. Амма Даймахкана, гергарчарна сагатдора массара.\n«Кхузткъа шо сов хан йолчу сан меттиг яц хIара, со сайн цIахь хила веза, сайн гергарчаьрца, сайн халкъаца», – бохуш, дуккха кханенаш йохкура Ахьмада.\nТIаккха а дIанисдалаза долу бераш – яло езачо ялийна а, яха езарг цIера яьлла а цахилар дагадогIий, дагалаьцнарг кхочушхилаза дуьсура.\nХала ду дозанал арахьа Iаш болчу нохчашна к1антана зуда яло а, йо1 д1анисъян а: нах вовше бевзаш цахиларний, нохчалла яйна хиларний. Нохчийн кегийчу нахана мотт бицлуш бу, чохь а, арахь французин мотт буьйцуш хиларна. Цхьа долчу дений-нанний и ца бийцича а бен ца хета.\nЦкъа Ахьмада шена дика вевзаш волчу Хьасан цIе йолчу къонахчуьнга телефон туьйхира. Университетехь доьшуш ши кIант вара цуьнан. Ткъа ша, г1ишлояран фирма долахь йолуш вара. Трубка схьаийцира Хьасанан цхьана кIанта. «Хьасан чохь вуй?» – аьлла шега хаьттича: «Хьасан чохь дац, иза балха дахана ду», – аьллера. Дог а даьттIа, аз стамдеш вистхилира Ахьмад: «ЖIаьла-м дац иза, чохь ца хила? Хьайн ненан мотт биц ма бе. Нана а ма ю хьан физикин 1илман кандидат а йолуш, цкъа цхьана хенахь Нохч-ГIалгIайн пахьалкхан университетехь болх а бина, цIена нохчийн мотт а хууш».\nКхин цхьа масал а далор вай.\nАхьмаддий, цуьнан доттагI, кхузткъе итт шо кхаьчна Хьусейнний, кхайкхинера Султан цIе йолчу цхьана Хьалкелара схьаваьллачу къонахчо. Боккхачу доьзалан да ву Султан: кхо кIанттий, пхи йоIIий ду цуьнан. ХIусамнанас Хедас хьалха диллина жижиг-галнех а кхеташ Iаш хилла хIара кхоъ, цIера ловзар тIедаьккхинчу кассете а хьоьжуш. Кхарна аьрру агIор хевшина Iаш кхо йоIIий, ши кIантий хилла. ЦIенкъа тесначу куза тIехь Iаш хилла уьш, чучча когаш а баьхна, цхьацца къамел деш. Кассете хьожуш болчу кхарна ца хеза церан къамел. Ахьмада хаьттина берийн дега Султане: «Муьлхачу маттахь ду цара ден къамел?» Султана жоп делла: «Юххе тIе а гIой ладогIахь, тIаккха хуур ду хьуна», – аьлла. ДIа ладоьгIча, буьйцуш берг, чIегIардигаша санна, французийн мотт хилла. «ЦIахь мукъане а нохчийн мотт хIунда ца буьйцуьйту ахь кхаьрга?» – аьлла кхо Султане. «Царна хаъхьара-м буьйцуьйтур бара. Тхо цIера арадевлла пхийтта шо ду. Доккхах долчу шинна бен нохчийн мотт ца хаьа. Ас Iарбийн дешар а Iамадайтина. Дика Къуръан деша а хаьа кхарна», – бохуш, кIелхьаравала гIоьртира хIусамда. Ахьмад вистхилира: «Султан, кхана-лама, кхузара вайн рицкъ дIа а даьлла, вай цIа доьрзур ду. Хьан бераш нохчий мотт а ца хууш хир ду. ТIемаш доцу олхазар санна ву шен ненан мотт цахуург. ДегIа тIера меже йоцуш волчуьнца вуста а мегар ду. Хан дIа ца йохуьйтуш, ахь а, берийн нанас чохь нохчийн мотт бийца а беза, тептарш а долийна, алфавит тIера дуьйладелла, шаьшшинна ма-хаъара. Сарахь, французийн ишколера цIа баьхкича, царна Iамо а беза, нагахь санна царах манкурташ бан шуьшиъ гIерташ дацахь».\nПарижехь а, иштта цунна гонахьарчу бархI зонехь Iаш болчу нохчийн берашна Iамош бац нохчийн мотт. ГIиллакх, ислам-динах лаьцна а. Я царна и цахаарх цуьрриг а саготта дукхах болу дай-наной а бац. Нохчийн мотт 1аморан болх дика дIахIоттийна Бельгехь, Норвегехь, Германехь.\nКху могIанийн автора а, иштта кхин пхеа хьехархочо а шина шарахь маьхза болх бира нохчийн берашна шоьта дийнаххьий, кIирандийнаххьий нохчийн, оьрсийн мотт а, иштта нохчийн этика, хелхарш, иллеш Iамош а. Хьехархошна луш ахча цахилар бахьана долуш дIакъевлира и ишкол. Хир ву баьхна спонсор а гучу ца велира.\nХаза мохк бу Францин пачхьалкх. Цара йиц ца йо шайн истори. Францехь схьайиллина стигал кIелахь музей ю. Туристийн пачхьалкх ю иза. Цара дола до шайн лаьттан. Ткъа мухIажарийн ойла цIехьа ю, царна хаьа, и хаза мохк шайн боцийла. Мел хаза и мохк белахь а, самукъа ца долу церан цу хазаллех. Шайн берийн са дадийна баьхкина уьш кхуза. Ирсе дац церан дахар, дай баьхна латта ду царна гуттар а дагахь лаьттарг. Даймахках хаьдда ваьхначунна бен хуур бац цуьнга болу бакъ безам.\n«ХIун диначунна даьхна шу махках?» – хаттар дина хилла вевзаш волчу нохчийн яздархочуьнга Сулейманов Ахьмаде цуьнан доттагI-казахо. Ахьмада жоп делла: «Стигал чIогIа сийна, малх чIогIа къегаш, йовхо луш хилар, латта хьена, шовданаш шийла а, цIена а хилар, лаьмнаш лекха а, исбаьхьа а хиларна, мехкарий хаза а, кегий нах тIех майра а, тIахъаьлла а хилар – и бахьана дара тхо махкахдахар».\nВайн халкъана тIехь рогIера Iазап латто, къам хIаллакдан цхьа бахьана дацара. Делан кхеле лур вай нахана тIехь и къизалла гайтинарш. Вайнехан санна хаза гIиллакх дац цхьанна а къоман. Жимчо воккханиг ларар, воккханиг тIевеъча, жимахниг хьалагIаттар, Iуьйре, де, суьйре дикаяр, некъбитар. Воккханиг, бехкениг волчохь дас-нанас шен бер схьацаэцар, кIентан, йоьIан захало дуьйцу меттиг шовдан коьртехь (нахана гучохь) хилар; цуьнан маьIана ду: кIентан дог-ойла, и цIена хьаьъна, сирла шовда санна хилар гойтуш. Уггаре коьртаниг ду – доьзалхочо шен ден-ненан тергояр. Церан деэшначохь уьш дIацатасар. Иштта, дийцина ца валлал, цхьанна а къоман доцу хаза гIиллакхаш ду вайн.\nБеркате меттиг ю Нохчийчоь.\nЦIаьххьана барт буьйхира Нохчийчохь, тIом белира. Йохийра Соьлжа-ГIала, ягийра ярташ, дуккха а кIентий байира. Дуккха а тIепаза байнарш бу. ХIора хIусаме вон кхечира. Кху тIехь дисарна Далла хастам бу! Нохчийчуьра дукха адам дIадахара. Божарий баха-бахка йиш йоцуш хан еара. КIел ца дисира вайн къам. Зударий арабевлира. Яа хIума, оьшург зударша чудохьура.\nДала мукъ лахь, мацалла ца гира. ХIинца, жима бер санна, кога доьдуш ду вайн къам. Баьццарчу бай тIехь кхуьу петIамат-зезаг санна, кхуьуш ю вайн Нохчийчоь. Дала барт цхьаъ хуьлийла вайна юккъехь. Кхин цкъа а тIом ма болийла вайна. Даймахках хаьдда, цунах хьоьгуш ма дуьсийла вай. Имий-беркат лаьттийла Нохчийчохь!


"Со юьйриг ахча а лур долуш бара уьш". Стенна къайлахьо Афганистанерчу зударша-полисхоша шайн болх\nАфганистанера зударий-полисхой, гайтаман сурт\nАфганистанерачу полицин урхалла гергарчу заманчохь декхаре бу эзарнашкахь зударий шайн балха юкха ийзо. Ницкъаллийн структурашкарчу дакъошкахь агенташ санна белхаш беш хIинцале а бу зударий. Шаьш болх бечу меттигех хаа а ца хоуьйтуш, къайлаха лела безаш хуьлу уьш бохуш, яздо Настоящее Время телеканало.\nДиъ шо шергга хан ю Назо полицехь болх беш йолу. ХIумма а атта дацара шена боху цо, балха хIотта. Говзалла евзаш хиларал а совнах, полицехь бечу балхаца дукха лерина конспираци лелон а оьшу - Афганистанехь зударшна-полисхошна алсам кхерам бу, божаршначулла а.\n"Полисхочун барзакъ а доьхна, сайн цIера маьршша араяьлла, дIаяха йиш яц сан. Нахалахь Iаламат йоккха сенсаци хета зуда-полисхо, полисхойн могIаршкахь зуда гар тIе ца оьцу цара. Цундела тхайн болх къайлах бан безаш хуьлу тхо. Я школехь, я дарбан цIийнехь болх беш ду олу оха", - дуьйцу цо.\nШи шо хьалха гучуяьллера Назо. ТIаккха шен доьзалца цхьана Кабуле дIаяха дийзира цуьнан. Гильменд провинцехь бехаш болу цуьнан гергарнаш а уггар хьалха цунна дуьхьал бевллачех бара.\n"Со юьйриг ахча а лур долуш бара уьш. Цул совнах балха тIехь а яра кеп-кепара проблемаш, цигахь зударшкара ахчанаш доьху, я коча эха гIерта сийсазе. Оцу бахьанашца балха тIехь лакхаяла аьтто ца хуьлу сан", - дуьйцу Назос.\nНазон цIийнда шен хIусамненехьа ву. Цо лайначу халонашна иза бехке ца хета цунна. Са гатдо цо шен зудчунна, иза балха яхча.\n"Гендеран башхаллаш лоьручу тхан юкъараллехь Iаламат чолхе ду зудчунна полицехь болх бан. Ас мел цунна сагатдахь а, цуьнан бакъо ю аьлла хета суна полицехь болх бан. ХIаъ, дера ас нахах лачкъа ма до цигахь иза хилар, ас массаьрга а иза лор ю олу", - боху Ахьмада.\nКхечу зударийн-полисхойн а санна, Назон белхан де долало тIера духар хийцарца. Балха тIехь бен лело йиш яц цуьнан профессионале духар.\nШа гучу ца яккхийтархьама цхьа барамаш лелош дезаш хуьлу Расули Сима а. ЧIогIа сатесна ю ша боху цо, маьршша, цхьаннех лечкъа а ца лечкъащ полисхочун барзакъ лелон таро йолчу дийне. Амма цу тIе кхачале пачхьалкхехь дуккха а хIума ду хийцадала дезаш.\n"Сан доьзална ца лаьара со полици балха яха. Зударийн болх бац ницкъаллийн структурашкахь берг аьлла, хьажам болуш бу уьш. Юьхьанца суна дов дора цара, етта а еттара, со балхара цIахь сацийта гIерташ", - дагалоьцу Симас.\nТаханалерачу дийнахь Афганистанехь эзар зуда-полисхо ю. Церан терахь хийцалуш хуьлу, регионе хьаьжжина. Масала, пачхьалкхан къилбаседанерчу провинцешкахь кIеззиг бу зударий-полисхой.\nАфганистанан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан урхалла хьаьгна ю тIейогIучу хенахь полицехь болх бечу зударийн терахь лакхадаккха. 2024-чу шаре кхачале мел лахара а ялх эзар зудчунна болх бала дагахь бу уьш.\n"Юкъараллехь хьал чолхе латтахь а, зударшна мел кхераме делахь а, полици балха хIитта лаам болу зударий кIезиг бац. Кхин а цхьана шина шерачохь церан терахь шозза совдер ду аьлла, тешна ву со. ХIора провинцехь хир бу уьш", - боху Афганистанерчу чоьхьарчу гIуллакхийн гендеран хеттаршкахула йолчу департаментан куьйгалхочо Амини Марвас.\nОцу юкъанна, пачхьалкхан консервативе болчу бахархойн декъана хIинца а хета, полици балха хIуьттучу зударша меттигера ламасташ а, гIиллакхаш а, динан низамаш а талхош ду олий.\n"Зударшка дешийта дуьхьал дац дин, амма полисхо хилийта мегар дац. КъорIано а ма боху, зуда шен чохь хила езаш ю", - дуьйцу Кабулан вахархочо Мухьаммада.\nАфганистанерчу чоьхьарчу гIуллакхийн министралло мел яккхий планаш хIиттаяхь а, полицин могIаршкахь болчу зударша яккхий халонаш Iуьйшу. Афганистанерчу адамийн бакъонашкахула йолчу Организацино хIора шарахь зорбане доккхучу рапортехь яздо, балха тIехь шога дискриминаци латтайо зударшца-полисхошца. Божаршна магийначу тайп-тайпанчу таронех баьхна уьш, балха тIехь уьш хьийзо а гIерта, тоаме чоьнаш яц царна балха тIехь бохуш.\nЦул совнах, цхьацца сацамаш полицин дакъошкахь тIеоьцучу заманчохь, царна дуьхьалбовла бакъо а ца юьту цаьргахь. Ткъа иза бIостане ду пачхьалкхехь лелаш йолчу Конституцица.


"Со адвокате телефон тоха воьлча, сан легаш Iийда буьйлабелира"\n"Хиндерг долу, керла Оьрсийчоь кхолла" лаьара, амма дирзира институтера эккхорца, махкахваларца\n"Дахар, къиза чекхдоккхучул, юхадолор тоьлу", аьлла хета цхьа хан хьалха Ставрополехь жигара ваьхначу, Къилбаседа Кавказан федералан университетан студент хиллачу Истомин Пётрна. Ша ваха ца витича, вада дезна цуьнан Оьрсийчуьра. Шарахь лийлира иза Навальный Алексейн агIончийн гуламашка. Кремлна мутIахь вацарна юьхьанца йиттира цунна, тIаккха эккхийра университетера. ХIинца Финляндехь ву Пётр, цигахь иза декхаре ву меттигера Iедал шена тховкIело ягIарх тешо.\n- Муха кхечира хьо оппозицин штабе? Ца хаьара хьуна, мел кхераме ду Навальныйгахьа валар, гуламашка лелар?\n- Ерриг а Оьрсийчохь 2017-чу шеран Зазадоккху-беттан 27-чохь гуламаш хуьлий хиира суна. ХIетахь массо а дарвинера "Иза шуна Бимон вац" филмо гойтучу харцонаша. Со а хьажира. Ставрополехь а яра хIуттуш митинг. Бутт баьлча тхо долчохь Навальныйе штаб йиллира – кхеташ ду, со а вахара цига. Оцу бIаьста сох жигара волонтер хилира, тIаьхьо – штабан декъашхо.\nХаьра дера, гуламашка леларна сайна Iедало гIуданаш деттар дуйла а, изолятошка со текхор вуйла а. Делахь а, адамашка бакъдерг дийцарна, кхин эхь ца хеташ, хьийзор – иза дукха тIех ма ду!\n- Штабо акцеш йолийча ваьккхира хьо хьийзо, я хьалхо?\n- Со дуьххьара вахана митинг яра Мангал-беттан 12-чохь. Иза хилале дара со тхан университетан хьаькамо тIекхайкхича. Цуьнга аьллера цхьаммо, со Навальныйн агIонча вуйла. Митингашка ма лела, бохура соьга. Тхан штаб ягийна денош дара уьш, со тоьшалла дан тIекхойкхуш лелош вара. Юха, гурахь, цхьана гуламехь со хилла аьлла, кхеле ийзош кехаташ хIиттийра суна. Дуьхьалбаьхна тешаш а бара муьлш бу ца хуурш, гуламехь хилла а боцурш. Баттахь тIелийлира со, тIаккха "Э" центрера кехат деара университете.\nIай цIийнах хьаьвсира суна. Экстремизман материалаш лоьхура баьхкинчара. Ерриг а техника дIаяьккхира. Со адвокате телефон тоха воьлча, сан легаш Iийда буьйлабелира, со хIаллаквийр ву, бохура. ДIавигира со, хетта долийра, штаб йоьллург, чIогIург мила ву, оха кхайкхамашна зорба стенгахь туху. ЦIийнах хьовсучара суна некха-уьнтIе йиттинера. Ас лоьрера тоьшалла даьккхира. Адвокатца цхьаьна арздира ас прокуратуре.\nСтавропол -- коррупцина дуьхьал митинг\nЦул тIаьхьа кхин а цкъа а еара полици суна коча. Буса цIавоьдуш вара со, сацийра, кехаташ гайта, элира. Телефон а, паспорт а дIа а эцна, машен чу а теттина, полице вигира. Сахиллалц кхебира цигахь. ТIаккха гIалин кхело ши де-буьйса чохь даккха тIедожийра – со вехна, арахула боьха мотт а лебеш лелла, аьлла бара сацам. Вацара со я мелла а, я боьха хабарш дуьйцуш а.\nИ сацам крайрчу кхело юхабаьккхира. Амма со къуьйсуш лелачу юкъанна, низамехь боцчу гуламашка лелла, аьлла, дIаваьккхира университетера.\n- Бюджето аьтто латточу студентех ма-варий хьо, гуламашка лела волавалале ярий хьан дешарца, я полице кхийларца проблемаш?\n- Митингаш юьйлаяллалц сан цхьа а проблема яцара дешарца. Ас шолгIа шо а дерзийра деккъа "пхеаннаш" бен доцуш, дика дара дешарца дерриг а.\n- Хьо дIаваккха аьлла, куьйгаш хьайн массо а хьехархоша айдинийла хиича, хIун ойла кхоллаелира хьан?\n- Со чIогIа воьхнера. Оппозицица ву аьлла, дешарх ваккхар – иза йоккха харцо ю. Калининградехь дешарх вохийра оппозицин штабан координатор. Амма цигахь-м цунна цхьа бахьана кхолла а гIиртинера, кхаъ эцний, доьшучохь спорте ца леллий, бохуш. Соьца иза дира, цхьа а эхь а, цхьа а къа а ца хеташ. Вара студент – куьг айдарца хIаллаквира.\n-Пачхьалкхера дIабахана Навальныйн агIончаш бехкебо, "хирг хиллалц" ца Iийна, бевдда, олий. ХIун хир дара хьан дуьхьала ала?\n- Со ца кхета, хIун хиллалц? Набахте кхаччалцций? Я цIийнан учахь веллалцций? Хиндерг долу, керла Оьрсийчоь кхоллий? И дуьйцуш адамаш мел Iа, хIумма а хийцалур дац. Нахана хийцамаш дагабоххалц хIумма а хир дац.\n-Муха нисделла хьо Финлянде вар? Стенна ца хаьржира ахь кхин мохк, масала, Франци?\n– Финлянди Оьрсийчоьнан уллера лулахо ю, юкъара ю вайн пачхьалкхийн истори. Цу тIе, кхузахь бевзаш бу Оьрсийчуьра политикан боламаш, хууш ду, муха хьийзабо жигархой.\nИстомин университетера дIавоккхуш бина сацам\n- "Картографи а, геоинформатика а" яра ахь университетехь Iамош. Финляндехь хир буй-те хьан дешар чекхдаккха аьтто? Я юхаволавала дезар ду?\n– Новкъа делахь а, и корматалла долаэца йиш хир яц. Университете ваха дикка финнийн мотт Iамо беза. Iамийча а дац изза тIегIа меттахIотто атта. Юхьанца мотт Iамо беза, тIаккха колледж чекхъяккха еза, тIаккха бен вахалур вац лакхарчу доьшийле.\n- Хьо хIинца хIун лелош ву?\n- Меттан курсашка лела. Цигахь гIишлошъярхой а Iамабо, я берийн бошмашна белхахой Iамабо, массажисташ, нехашйохурш.\n– Хьан дIавахар муха тIеэцна дас-нанас? Кхийтирий хьох, я ца кхийтира?\n- Дас-нас, доттагIаша къобалбо сан некъ. Дахар, къиза чекхдоккхучул, юхадолор тоьлу. Хала ду суна хIинца: ца тоьа гергарнаш, накъостий, цаьрца зIе интернетехула бен яц.\n– Хила тарлучу хIуманех а дийца вай, Оьрсийчу юхаван хьуна хIун оьшу?\n– Билггал ала а хаац суна-м. Цигахь, ша туьйранахь санна, дагахь а доцуш, хьал-бахам лечкъораш, нахана гIело йийраш кхачалахь – тIаккха цIаван а мегар ду.


Нурмагомедов Хьабиб футбол ловза кхайкхина\n"Легион Динамо" футболан клубо контракт кховдийна экс-спортхочуьнга Нурмагомедов Хьабибе. Инстаграмерчу шен аккаунтехь бина цунах лаьцна хаам клубан президенто Лахиялов Шемала. Постехь зорбане яьккхина контрактан текст, мах а, ийначу кепехь латархочун куьйгъяздар а доцуш.\n"Хан а, шена оьшу хьелаш а Хьабиба ша чуяздийр ду, тIаккха барт хир бу тхан. Суна герехь, дикачу кепехь ву иза, цуьнан боккха лаам а бу, амал а ю. Профессионалан футболехь цо кхиамаш бохур бу аьлла хета суна. ХIокху сезонехь кхуьур вац иза, амма рогIерчу сезонехь дуьйна - тIехдика ларор ву", - аьлла ТАСС агенталле Лахияловс.\nКонтрактан хьокъехь Нурмагомедовца хIинца а шен къамел деана дац, цо куьйг яздичхьана контракт кийча ду аьлла клубан президенто.\nЮг ПФЛ зонехь 4-гIа меттиг дIалоцу карарчу сезонехь "Легион Динамо" клубо.


Шен кхоллам боцуш цхьа а вац\nХийлаза къонахчуьна дог 1овжийна дуьне ду х1ара. Къиза еанчу замано хеназа к1орге ойла йойту, мел хаза а дуьнена 1алам къахьдо.\nТурпална шен чевнаш ца йоьрзуш ч1ог1а яхъелча санна хетара.\nШа висанчохь куьзгана хьоьжуш шен суьрте хьажа г1ертара иза. Амма б1аьра дуьх1ал лаьттачу мархано ца гойтура эрча даьлла амат. Сакхте, айпе воцуш ткъа шо хьалха нанас дена вина де башха гена а ца даьллера. Б1аьштиг т1ера ч1енги т1е кхаччалц б1аьрг а, балда а лоцуш к1орга ят1ийна, мацах цхьа мо боцуш ц1ена хилла, юьхь т1е дайн куьг 1уьттуш 1ара Турпал. Куьйг хьаьккха 1асанаш кара лаьцна хьала айвелла, меллаша царна т1е а тевжаш корехьа г1оьртира иза. Б1аьстена маьлха з1аьнарша иштта а г1ийла б1аьргийн нур дайина, цо корана букъ туьйхира. “Маржа-я1, хьо дуьне! Маржа-я1, хьо дуьне! Хьо винарг яла хьан, сан хьоме Турпал. Х1у де-те ас хьан лазар дайдан, хьан доьхна дуьне нисдан. Нана яла хьан”, - бохуш холче хьийзачу нена аз хезна, воьхна хьаьвзира иза. “Ма х1оттахь сел холча, нана. Х1инца-м хала дацара, х1инца-м б1аьстенга девлера вай. Х1инца-м г1оле вара со, нана, ма х1иттахь сел холча”, – бохуш, нена дог эца г1ертара Турпал.\nДенош дара уьдуш, б1аьстена йовхонца дег1ана г1оле хаалора: б1аьра хьалха лаьтта марха яйна дуьне саьрла даьлла, х1ийза б1агор сецнера, амма дог дацара метта дог1уш. Дукхах йолу хан чохь йоккхуш вара иза, дуьнена самукъа, марзо яйна.\n– Нана, хьонк схьабаьлли-те, жахар дагабеъна-кх суна, – элира цо цкъа нене.\n– Дера баьлла, ас кху минотехь беана кечбо-кх хьуна иза, – хьонк бан яха тохаелира нана.\n– Нана, вай доккха маьждиг дина даьлли техьа? – ара яла кечлучу нене юха а хотту цо.\n– Даьлла дера, х1унда бахара ахь? – соцунг1а хилира нана.\n– Далла 1амал еш кхин д1а йолу зама яккха ойла ю сан. Дуьне ца доьг1нехь эхарт мукъне а хир дацар техьа суна, – к1анта альчи, кийрахь дог керчина б1аьргаш хих дуьзна:\n– Нана ма яла хьан, ахь х1ун къинош летийна, хьо маца кхиъна уьш лето, – к1ента коьртах хьаьрчира нана.\n– Хаац суна-м, сайна хууш-м ца летинера,.. т1аккхаъ, Дела реза ца вича довли вай, – олу Турпала, ларамза хьаьдда б1аьрхи лачкъо г1ерташ.\nЦхьана дийнахь къамел долийра нанас:\n– К1ант, хьо иштта 1ийна вер вац. Зуда ялийна, чу ца вирзичи волий хьо? – аьлла.\n– Ишта а ма ву со чохь, х1ара биъ пен бен гуш х1ума доцуш. Цу т1е мила йог1ур ю соьга? Со гинарг кхералур ма ю, – кхо аьлчи, нана елха х1оьттира.\n– Дакъаза ма вала хьо, са к1ант, сакхте, айпе воцуш ма веънера хьо дуьнена. Х1ун дер т1аккха, Дела кхел ю-кх леларг. Дала собар лойла вайна, - йоьлхура нана, шен к1антера бала а гуш. - Ара вале дуьнене б1аьрг мукъне тохахь, хьо саннарш ду-кх бу хьуна тахана вайн махкахь, – бохуш нанас вита ца витна, Турпал вахара шен накъостаца, наггахь бен ца хуьлучу синкъераме, лула юьрта.\nТурпал шен сактех бехк лаьцна массарна т1ехьа сецира. Моно эрча яьккхина юьхь мелла а лач1къо дагахь йитина маж а, бохийна б1аьрга ца гайта т1ет1а11ош тиллина куй а бара кхуьна. 1асанах тевжина лаьтташ хаъвеллачу нийсархоша теттина, озийна хьалха ваьккхина, меттиг белла охьахаийра х1ара, карзах баьлла боьдучу синкъераман мог1ара. Ша цхьанне вовзарна кхоьруш, охьат1аь1на 1ачу Турпална карла елара шен яхана зама. Ч1урам санна тайна, т1ах-аьлла хилла дег1 тахана дацара бохург деш. Б1аьрг, цкъоцкъам 1аьржа, дог ц1ена велар, иштта ц1ена хьажар, муьлхха йо1 леян ца езаш реза хуьлуш тайна куц долуш хилла х1ара холчахь вара. Доттаг1чо бертаза кхуьна ц1арах т1е кховдийначу захалонна, т1аьхьлонна жоп дала лууш ца карийра кхузахь цхьа а йо1. Турпал воьхна хьаьвзира. Юха, жимма 1ина-а, хьала таь1на куй хьала а оьзна, ма-ярра йохийна юьхь гучуйоккхуш, мехкаршна нисса дуьхал хьаьжна велакъежира иза, шен декъазчу веларца.\n– Дера даха шу дукха, тхан хьомсара мехкарий, Дала ирс ма эшадойла шуна. Хьанна моьттара со кху хьолехь тахана шуна дуьхьал хуттур ву. Амма шех х1ун хир ду хууш дуьне дац х1ара. Бертаза накъосто валинейра со. Х1ара сан меттиг яц, ас бехк ца буьллу шуна. Вайн дайша йийцина зама х1ара йоцийла-м хаьар суна, т1аккхаъ, шайт1ано 1ехийна, тилийна кхаьчна со кхуза, – аьлла, 1асанах тоьвжина айвелира Турпал д1аваха дагахь.\nМехкаршна т1ехьара, ша цхьаьнне хаъяларна кхоьруш санна, тап-аьлла тийна 1аш хилла, х1умма а ца товш йоцу йо1 кхайкхир Турпале:\n– Жима къонах йист хила пурба лохьа суна, сан дехар ду хьоьга. Со йист хилла яллац д1а ма г1ахьара хьо, – аьлла. – Дела теш волуш, кху чохь мел верг теш волуш со йог1у-кх хьоьга. Хьайн мах кхачахь тховсехь д1айига со.\nЦу бусса ловзар дара Турпал волчу кертахь хезаш.\nДала барт цхьаъ бойла церан.


Машенаш бокъонех лелаеш ца хилча хулашдар — Сердало\nМашенаш вIашкаетталуш хулаш долча зуламех бехкевар лаха эттача, вайх хийлане оал, уж сов дукха хьаяьржа хилар бахьан долаш да из, аьле. Цхьан оагIорхьа бакъ хила мег цар яхар а, бакъда, эшача а ца эшача а лелаю наха шоай машенаш. ГIаш лелар дегIа дикагIа дале а, цига юрта, е лоалахошка мара ваха ца везе а машенаца вода хийла да. Дала тIадилла параз ламаз «рузба» тIерадаккха водаш хилча а машенаца вода хийлавар. Бакъда юртарча маьждигашка дийшача наха массаза хьаяхаш да, гIаш вахар дуккхаза маьл болашагIа долга, машенаца водачул. Со-м хIанз кхы из дувца а валац, хьадагадеха дIаях мара.\nХетаргахьа цхьа кIира дIадодац вай мехка машенаш вIашкаетталуш хулаш долча зуламех нах лоза ца беш а ца бовш а. Зулам-м хала дале а юстарадоаккхаргдар вай, амма цкъа байнараш юха дийнабе аьттув бац. Цар а, цар дезалий а да къа. Цхьа йолча хана хIара дийнахьа а хул авареш. Цу тIа гIолла дукхача наха вас, бала хул. ВIалла дагадоаца нах ба цу зуламех бовраш. Хийлане коа гIайгIа, сагото йосса, из хIама бахьан долаш. ДукхагIа бовраш малаш ба? Бераш, кагий нах, кIанти, мехкари, хIетта вахар даа хайшараш, дуненца дIа а ийна, къаман, мехка пайда бе ха, аргIа яраш. Тахан деба, даржа, сомадовла дезача хана, машенаш вIашка а етташ, воаш доадеш доахк вай. Деррига а фу бахьан долаш да, воай мелал мара кхы хIама дац. Сагота дац вай ког тоIабичахь, дIахо фуннагIа хиннадар, аьнна.\nМашенаш мел дукха яле а, уж лелаяра бокъо лораеш хилча, хургдоаца зуламаш да уж. Хьалха цхьа ха яр вай наькъаш готтеи, вои доландаь хул уж зуламаш яхаш бехк цу оагIорахьа дIатIабехкаш. ХIаьта тахан кхыча мехкай долчарел вогIа доацаш кхоачам болаш шера а, тоъам болаш нийса а дика а да вай мехкашкара наькъаш. Цигахьа сов майра бехк боаккхалга яц вай. Тхьовра аз ма аллара машенаш дукха хиларагI да из оал хийлане. Дац даьра! Лелае езача бокъонех уж лелаеш цахилар да. Масала гIаш лела нахи, е Iулга дIалехкаш дола доахани, жаи дукха хиларах шоайла вIашкадеттаденна човхадаь лозадаь а, е дайнна а сона-м дайнадац цхьаннахьа а. Воашта тIера бехк дIабаккхардухьа, бакъ ца ле, харцонца дахар духьа вай хьакхувлаш бахьанаш да уж, нах беларгболаш дале а.\nДаггара телевидене, радио, газеташка, шоаш болча балха а ГАИ болхлоша хьакхайкаду вайга, машен масса ма лелае, тIехкар дIатоха, боарамал тIех ма дувла, ха йоацача берашка машенаш дIа ма тела, шийга машен лалла бокъо йоацачо, бокъонаш ца йовзачо а, машен ма лелае, яхаш. ХIаьта вай, къор долаш мо мара, ладувгIа тигац цар дувцачунга. Иштта, «хур хургда, хиннар гургда», аьлча мо, долхаш да-кх вай дIа-хьа а ца дерзаш. ТIаккха цох хьадоал зе, леш бола нах боарам боацаш дукха а ба.\nДIадахача 2018-ча шера боарам боацаш дукха адам деннад Россе доазон тIа машенаш вIашкаетталуш хиннача хатарех. Цига байна нах мел ба аз дIааьлча цецдаргда-кх шо. 2018 шера 11 бетта хиннача хатарех 16 эзар совгIа саг веннав. ХIаьта машенаш вIашкаеттаенна хинна хатараш цу хана чухьа 151 эзар совгIа да. Цул совгIа 193 эзар сага хала а атта а човнаш яьй. Дукха нах ба уж. Йоккхийча юрташка а бахаш хилац кхы дукхагIа нах. ХIаьта царех вай мехка 206 хатар хиннад, 60 саг веннав, 357 хала а атта а човнаш яь лозабаьб. ХIаьта укх шера машенаш вIашкаетталуш хиннача хатарех вай мехка байнараш 5 саг ва. Уйла е, сомадовла ха гарга эттай, сога хаьттача. Ер кхоачам болаш да йоагIача боарамах мара машен ца лелае.\nНагахьа санна воашта ловр, воашта хетар мара вай дергдеце-м, Iаьдала болхлошка дIааьлча бакъахьа да вай. «Тхо шуга ладувгIа лаьрхIа а дац, оаха тхоай хьаштдар мара хьа а дергдац, чугIо шоай цIагIа, дита тхо харца лела а, зуламаш де а, нах боабе а», аьнна. Дадала вай, ма тоа а деннад-кх гIулакх. Даггара машенаш дIатIа а етташ, нах боабеш латт, хIаьта вай уйла е тигац, цу Iоажала кIал вайх а саг ваха йиш хилар, вай коа а из Iаьржа ди да йиш йолаш хилар. Маца хьаькъале хила лаьрхIа да вай, маца кхета лаьрхIа да вай, маца совца лаьрхIа да вай? Из сона хац!\nХала хетар фуд аьлча, вай чIоагIа дебаш латта, тIехьарча хана гIалгIай дукха хьабийбаб, яхаш, цох доаккхал а деш, из дувца вай, хIаьта малагIа пайда ба вайна цох хьабала, нагахьа санна вай воашаш доадеш хилча? Вайга да яхаш вай айдаь дувца декъа эздел а сенна эш, нагахьа санна цу эздела ларах вай лелаш ца хилча?\nМашенаш вIашка а кхийтта нах байна дIатехкача хул бахьан малагIа да? Тхьовра аз дийца тIехкар хьа ца тохари, лоаллаш багIарашта машен лелае ховш ца хилари, корта бохабу хIама менна, е теха биха хилари. Уж да-кх керттера бахьанаш.\nШоай дезалхочох саг ве гIерташ дукха къахьег дас-нанас из кхевеш, нийсса а ваь къонах а ваь из хьалъоттавеш, хIаьта вай, ехье машен тIа а техе, цар мел хьийга къа доаду. Е даьна а е нанна а, е наха а хьашт дале е Далла а сагота дац вай. Байракх а яьккха со чIоагIа ва яхаш лел шевар. Боккъала а, дехар да са шуга мехкахой! Уйла е укх гIулакха. Шорттига дIалалла из машен, геттара висача а, итт минот мара кхы тIехьа вусаргвац вайх саг. Лорале ала шоай дезалга.\nЦхьа хIама да вай кхетаде дезаш, малав цу массадолча зулама бехке вар? – вай воаша да, кхы саг вац. Дика болх ба-кх наггахьа мара со машен лоаллаш воацаш.\nЭггар тIехчарех футбола стадион хургья ГIалгIай Мехка →


20 шо кхаьчна Нохчийчохь 2-гIа тIом болабелла\n20 шо хьалха Гезгмашин-беттан 30-чу дийнахь Оьрсийчоьнан танкаш, доза а хадийна, чуяхара Нохчийн Республикана. Иза лоруш ду, Кремло Къилбаседа Кавказера "Контртерроран операци" аьлла цIе тиллина, Нохчийчуьра ШолгIа тIом болабелла де.\nЖигара тIемаш хилира республикан территорина тIехь 1999-чу а, 2000-чу а шерашкахь. Амма "Контртерроран операцин" раж дIаяьккхира 2009-чу шарахь Оханан-баттахь.\nНохчийчохь ШолгIачу тIамехь байинчу нехан терахь хIинца а билггал хууш дац. Оьрсийчоьнан тIеман министраллан официалан статистикица а догIуш, 1999-2008-чу шерашкахь Къилбаседа Кавказехь вийна 3684 эскархо, Оьрсийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министралло далочу терахьашца иштта вийна 2 эзар сов чоьхьарчу эскаран салти а, эпсар а а.\nОьрсийчуьрчу "Салтийн наной" вовшахтохаралло чIагIдарехь, и тарахьаш шозза лахдина ду.\n2001-чу шарахь Чиллан-баттахь бинчу официалан хаамца, тIом боьдуш вийна лоруш вара 1000 маьрша вахархо. Амма Amnesty International вовшахтохаралло дийцарехь, тIамехь вийна 25 эзар гергга маьрша вахархо.


"Китай вахна а Iамо деза дуьненан Iилма"\nГезгмашин-бутт 08, 2017\nДуьненаюкъара дешаран, йозахааран де ду тахана, ЮНЕСКО юкъадаккхарца.\nМаршо Радионо махкахь цIеяхханчу меттан говзанчашца дага а юьйлуш, шен агIонашкахь саццаза йийцарейо нохчийн меттан проблемаш, цуьнан кхиамаш, кхачамбацарш, тIеоьшург. Яздо кегийрхой дешарна тIера ца хиларх а. ГIуллакх талхаран бахьанаш массо а Iилманчо бохург санна, цхьана тайпана даладо\nАмма мел дукха дийцарх а, маттана хуьлуш гIоле яц, Iилманчаша далха а деш, йоза-дешарца къаьсттина тIаьхьайисина йогIу Нохчийчоь.\nЮкъараллехь а, хаамийн гIирсашкахь а нохчийн мотт бийцар гIелделла догIу, оьрсийн мотт коьртаниг а, боцуш цаториг а хетта даьлла.\nНаггахь бен вац нохчашлахь хецна шен маттахь къамел дан говза, ораматийн, сагалматийн, диттийн цIераш яха хуург а карор вац атта.\nIедалан гIоьнца меттахIоттийра дайн рузма, хIетте а денош хьалха санна оьрсийн маттахь дисина. Салам-маршалла хаттар а, Iодика яр а дац ненан маттахь.\nСоциалан машанашкахула кхардарца дIасакхоьхьуьйтучу аудиошкахь гучудолу, ур-атталла, тезетахь а, я ловзаргахь а бистхила цахаар гIеметтахIиттинчу нахана.\nКхеташ ду, мотт бийцар, Iамор уггар хьалха шен чуьра схьахила дезийла а, дай-наной декхаре буйла а. Ткъа цул тIаьхьа берийн бошмийн а, школийн а гIайгIа-бала хилла дIахIуттий а.\nСоьлжа-ГIалахь цIеяххана лакхара доьшийлаш ю студентех юьззина: университеташ, институш, техникумаш, лицейш.\nЕлахь а, пайда кIезиг бу, школашкахь, къаьсттина тIаьххьарчу шерашкахь арахоьцучу студенташкахь хьехархочун хаарш, корматалла ледара го.\nШовкъ яц я дешархойн деша а, я хьехархойн болх бан а. Иза цахиларан бахьанаш а ду къаьсташ, керла интернет гIирсаш юкъабахар, бюрократи а, коррупци а яржар.\nЦундела Оьрсийчохь дешарна а, Iилманна а тIехь терго латточу урхалло экзаменаш ялар тIедожийначу хьехархошлахь бу Нохчийчуьрнаш а.\nОцу некъаша гIо а, пайда а бохьур бу аьлла тешам кIезиг бу. ХIунда аьлча, дерриг а Iедалх гIоьртина хиларна. Цунна лаахь, цара оьшшу хьелаш кхоллахь, Конституцино ма бохху пачхьалкхан тIегIанехь айбахь вайн мотт, дайша ма баххара, «гота йолалур ю».\nБерийн бошмашкахь кхетош-кхиоран программа оьрсийн маттахь лелош хиларо, къаьсттина чолхалле боккху школашкахь а, университеташкахь а хьехархойн болх элира Маршо Радионе Соьлжа-ГIаларчу педагогийн университетехь нохчийн литература а, фольклор а хьоьхучу Джамбеков ШаIранис.\n"Студентийн хааршка хьаьжча, школехь ледара Iамадо"\nТахана студенташкара экзамен схьаоьцуш вара иза.\nДжамбеков: "Сайн студентех эр ду ас, дешаран шовкъ а ю, цкъа а ца баьхкинчу кеппара тхан университете студенташ а баьхкина кхушара. Стохка группа вовшахтоха аьтто боцуш хьийзира тхо. Кхара кхуза схьадеанчу хааршка хьаьжча, школехь дешар ледара ду. Ас кхаьрца ненан маттахь бен ца дуьцу сайн урокехь.\nМаршо Радио: ШаIрани, хьан студенташлахь дукха буй сагалматийн, ораматийн, зезагийн цIераш нохчийн маттах яха хууш?\nДжамбеков: (воьлу) Бац дера, дера бац. Тхо кегий долчу хенахь, тхан цIа хьуьнан йистехь дара. Цигахь юьртахь хуьлуш дерг а, массо а хIума хууш дара тхуна, ган а гора, муьлххачу а дийнатан, хьозанан цIе яккха а хаьара. ХIинца и хьал иэшна доьдуш ду. Iаламна а гена даьлла адам. Заманца доьзна адац иза, ша иштта телхина схьадогIуш ду-кх гIуллакх".\nКерла дешаран шо долалуш ХIиричуьрчу БуьритIехь схьайиллина, Iедало цхьа сом ца кховдош, меценатийн чоьтех керла гимнази. Цуьнан шатайпаналла хIун ю аьлча, массо а предметаш хIирийн маттахь хьоьхур хилар.\nКхечу кIошташкарчу берийн цигахь деша аьтто хилийтархьама а, шайн ненан маттах дешархой мел а сиха дIаэйта а Iалашонашца керлачу гимназис интернато беччу рожехь болх бийр бу, дийнахь а, буса хан а йоккхуш, мукъаденошна шайн цIа а бохуьйтуш дешархой.\nТкъа Нохчийчохь цу тайпа доьшийла цкъа мацца а хир ю ала а, хала ду. ТIетаьIIина хьаладо цигахь маьждигаш, схьайоьллу хьуьжарш.\nТергамчаша шаьш дуьйцу, кху заманахь махкахь школел а совхиларх хьуьжарш, маьждигаш.\nКхана-лама оцу хьуьжарера я маьждигера араваьлча, доьзал кхоьллина, и кхабар а, цунна оьшург латтор а ма ду жимачу стагна тIехь.\n"Тахана хьо шерра Iаьрбийн мотт хууш велахь а, хьоьгахь кхи говзалла яцахь, рицкъ даккха аьтто бац хьан"\nНорвегехь вехачу яздархочуьнга Эльдиев Микаиле хаьттира оха, муьлха Iилма стагна коьрта ду-те: дуьненан я динан Iилма?\nЭльдиев: "Дуьненан Iилманах лаьцна охьадиллина хьадис ду "Дуьненан Iилма Китай вахна а Iамаде" аьлла. Тахана хьо шерра Iаьрбийн мотт хууш велахь а, хьо лор вацахь, я кхи говзалла хьоьгахь яцахь, хIокху дуьненахь рицкъ даккха аьтто ма баций хьан. Цундела дуьненан Iилма Iаламат чIогIа оьшуш ду.\nСтаг ваха везаш ву, ша мел веха рицкъ лаха декхар а ву. Масала, Урдунехь болчу нохчашца гергарлонаш ду сан лелош. Церан мел чIогIа Iилма хууш верг а, цхьа говзалла караерзийна хуьлу-кх, цхьа дуьненан Iилма Iамийна".\nIилманчаша, тергамчаша, хьаъа а, хIуъа а бахахь а цкъачунна кегийрхойн йиш яц дешаре а, Iилмане а гIерта. Туркойн «Эртугрул» филмо са а, кхетам а дIабаьхьна беха уьш цкъачунна.\nТкъа ненан маттах дерг аьлча… Ледара ду цуьнан гIуллакхаш а. Бехк буй цуьнан, коьшкала хаийна оьрсийн мотт хилча.\nКъилбаседа ХIирийчохь куьйгалхо хийцина. Битаров Вячеславах мукъадаьккхинчу дарже хIоттийна Меняйло Сергей\nФранцино Оьрсийчу депортаци йина нохчочунна. Хьалхо цо протест кхайкхош шен гай датIийра\nФранци депорт ян гIерта нохчийн жигархочунна. Хьалха кхело дихкинера иза дан


Каталонехь хиллачу харжамашкахь толам баьккхина сепаратисташа\nКаталонин регионан парламентан харжамашкахь толам баьккхина и регион Испанех дIакъастарехьа болчу агIончаша. 98 процент кхаьжнаш дагардинчул тIаьхьа "Каталонин аьррохьара республиканхой" партина елла 33 мандат. Регионан лидер хиллачу, 2017-чу шарахь йозуш йоцу пачхьалкх хилаирехула референдум дIаяьхьначул тIаьхьа Испанин Iедалх ведда волчу Пучдемон Карлеса куьйгалла дечу "Цхьаьна Каталонехьара" партин каракхаьчна 32 мандат.\n135 депутатах лаьттачу "Халкъан цхьааллехьа кандидаташ" партина кхаьчна 9 мандат. Пачхьалкхан цхьааллина тIехIоьттинчу Каталонин Социалистийн партин хир ю регионан парламентехь 33 меттиг.\n2017-чу шарахь Пучдемон коьртехь волчу сепаратисташа Iедал кхоьллинчул тIаьхьа Каталони Испанех дIакъастар хьокъехь референдум дIаяьхьира регионехь. 90 процент декъашхоша каж тесира регион Испенех йозуш йоцуш хиларехьа. Мадрида тIецалецира референдуман жамIаш, Пучдемон лехаме а луш. Испанин Iедалша 9 стаг чувоьллира, набахтехь яккха ехха хенаш а тоьхна, и бахьана долуш дуккха а адамаша дакъалоцу дуьхьалонан акцеш хилира Каталонехь.\nКаталони йозуш цахиларехьа акцешкахь лазийна 40 стаг\nИспанин Лаккхара кхел таллам беш ю Москвано сепаратисташна гIотор еш хилла бохучу хаамна. El Pais газето бинчу хаамца, Европерчу лерринчу сервисашкахь информаци ю, регион йозаш йоцуш хийлийтарехьа болчу нахана Москвано къайлаха гIо деш хиларх лаьцна.


Курорташ яцахь а, бIаьргана гуччохь\nСочи, 2018 шо.\nКремлехь тийна-таьIIина боьдучу къовсамо хIун дохьу Къилбаседа Кавказна\nРогIера скандал иккхина "Къилбаседа Кавказан курорташ" цIе йолчу корпорацехь . 2015-чу шарахь цигахь лачкъийна Iедалан бюджетах долу 3,2 млн сом, боху прокуратурораша.\nДина зулам, прокуратурано дийцарехь, иштта ду: корпорацино ша йинчу харжашна тIейиллина ял ю схьаоьцург, аьлла, Iедалера ахча даьккхина, ткъа харжаш йина а ца хилла.\nАмма "Къилбаседа Кавказан курорташна" гIшлош еш къахьегначу "Хаза мохк" ("Красивая страна") фирмин инарла директоро Смирнова Натальяс чIагIдо, шаьш болх бан а бина, иза 2014-чу шарахь а дара, бохуш.\nСмирнова бакъ елахь, низамхоша жоп деха дезарг хуьлу "Къилбаседа Кавказан курорташ".\nТIаьххьарчу заманахь "Къилбаседа Кавказан курорташна" массийттаза йина низам талхорна ишар. 2017 шо чекхдоллуш дара Инарла Прокуратурано корпораци ("Внешэкономбанкан" долахь ю "Къилбаседа Кавказан курорташ") гIишлошъечу бизнес-планца а, инвесторш тIегулбарца а ледара хьийзарца бехкейича.\nШа схьаэцна аьлча, Кавказан Аьргахишкахь (Кавминводы) оьшшу медицининан кластер кхолла ца ларайо корпораци, ша Iедалера и проект кхочушъян 2 млрд сом гергга ахча схьаэцнехь а, бохура прокурораша.\nОцу юкъанна лецна Москох вежарий-бизнесхой МагомедовгIар, Зиявудин а, Мохьмад а. Дагестанхой бехкебо, жоьлкийн тоба а кхоьллина, ахчанаш лечкъорна.\nШина хиламца, тIехула хьажча, вовшашца боьзна бу ала дацахь а, зIе хаало.\nЛецначу вежарийн шича Билалов Ахьмад Медведев Дмитрийс ша президент волуш хIоттийра "Къилбаседа Кавказан курортийн" коьрте. Оццу хенахь елира цуьнга йотта Сочехь массех олимпидан гIишло. ТIаьхьо, ша гезваха волийча, ведира Билалов Оьрсийчуьра.\nЦхьаболчу комментаторшна хетарехь, девнаш Дмитрий Медведев даржах ваккхархьама долийна. Хуучара бахарехь, Iедална герга лаьттина нах бу лецнарш. Уьш юьстах а баьхна, премьер малван, цуьнан гIант галдаккха, кхечу стаге дIадала болийна бу берриг а болх.\nАмма Кремло а, цхьацца эксперташа а яц боху фирманашкахь ахкамаш барна а, лецаршна а бухахь политика.\nНагахь санна дерриг а Медведевна дуьхьал долийна делахь, хIун зен хила мега Къилбаседа Кавказна?\nХууш ду, Медведев президент волуш, 2010-чу шарахь, юкъадаьккхира дуьненаюкъарчу хьелашца къийсаяла тору Iаьнан курорташ Къилбаседа Кавказехь яхкар. Iалашо кхочушъеш дукха ца динехь а, инвестицеш мелла а яхка юьйлаелла. Коьртаниг – белхан меттигашца, нахана ахча даккха аьтто барца регион мукъаяккха йиш ю радикализмах.\nНагахь санна Медведев даржера вохавахь, кхидIайолчу ханна Къилбаседа Кавказехь урхалла деккъа ницкъан гIоьнца лелочу кхачор ду. ХIинца а бу коьрта мукъ ницкъхойн карахь, делахь а, наггахь йолий а, юкъайолу экономика. Ткъа хIотта тарло иза юкъараяьлла хьал а.