Сулейманов А. "Дай-наношца цхьаьнакхетар" - Министерство образования и науки Чеченской Республики\nСулейманов А. "Дай-наношца цхьаьнакхетар"\nШелан муниципальни к1оштан дешаран урхаллин куьйгалхочун Магомадов Абубакаран лаамца Шеларчу №1, №6 йолчу школийн 11-чу классийн дешархойн дай-наношца цхьаьнакхетар хилира Шелан к1оштан къедин Ахмадов Мохьмадан а, урхаллин хьаькаман заместителан Абкаров Маликан а. Дакъалоцуш бара школийн директорш а, церан дин хьоьхуш болу заместительш а.\nДийцаре диллинарг кхо хаттар дара: дешархоша телефонаш лелаяр а, бераш школе лелар (посещаемость) а, уггар а коьртаниг – кху шарахь выпускникаша д1аяла еза ЕГЭ а.\nГулам д1абуолош вистхилира дешаран урхаллин хьаькаман заместитель Абкаров Малик:\n«Массарна а дахкарна Дела реза хуьлда, тахана шу дуккха а гулдели. Х1ара тайпа гуламаш оха массо а школехь д1ахьур болуш бу. Бакъдерг аьлча, оха кхайкхинарш берийн дай бара, х1унда аьлча, дукха хьолехь, берера цхьа х1ума а даьлла шайга бехк баьккхича, дас олушдерг ду: «суна хууш дацара, кхин дойтур дац». Доьзалх жоп дала дезаш верг уггар хьалха да ву, цундела «ца хаьара» аларх, цунна т1ера жоьпалла д1а ца долу Далла гергахь а, 1едална гергахь а. Уггар хьалха телефонех лаьцна дуьйцур ду вай. Шуна ма-хаъара, вайн республикин Куьйгалхочун Кадыров Рамзанан омрица, дешаран министерствос дешархошна школехь телефонаш лелаяр дихкина ду. Амма дукха хьолехь иза кхочушдеш дац. Тахана телефон схьа а яьккхина, шуьга д1аелча, аш кхана д1а а лой, схьахьовсабо уьш. Т1аккха хьехархойн ларам а охьаболу, берана ша х1уъа лелийча а мегар ду а моьтту. Шолг1а вай сагатдийриг бераш школе лелар ч1ог1а ледар хилар ду. Цхьа урок яьлча а бог1у, ца бог1уш а 1а. Ткъа 11-чу классийн дешархой кху шарахь ЕГЭ яла езаш бу. Уроке ца бог1уш 1ийча, теманаш юкъахюьсу. Экзаменехь иза дуьхьалдер ду. Кхочу-уш, коьртачу хаттарна – ЕГЭ-на – т1екхечи вай. Массаьрга а д1ахаийта лаьа: кху шарахь, стохка санна, хьехархойн шу берашна г1одойла хир яц шуна. Ша г1о дийр ду моьттуш волу хьехархо а галваьлла, аш – дай-наноша – шайн берашка шаьш г1о дойтур ду аьлла, уьш тешабахь, аш царна тешнабехк бо шуна. Х1унда аьлча, стохка санна, Генарчу Малхбалера заданеш Интернет чу кхиссина хир яц, х1ора регионашна къаьстина хир ю уьш. Цул совнаха уполномоченниш а совбохур болуш бу. Цул а шайн берашка 1ама яйтар г1оле ду шуна. Цхьайтта шарахь шайн бере доьшуьйтуш къа а хьегна, иза аттестат доцуш дисахь Далатохар ду. Ас дийцинчунна жам1 дича, кхаа а хаттарехь – телефонаш лелаяр, школе ца лелар, ЕГЭ-на кечам ца бар – шун, дай-нанойн, бехк алсам го суна. Тхайна, хьехархошна т1ера бехк д1а а ца боккху, тхан а ду шортта кхачамбацарш. Амма шайн берашка низам чуьра дуьйна схьа леладайта а деза. 1уьйранна, шен хеннахь хьала а г1аттийна, школе дахийтарна т1ера д1а. Аш уьш кхоабо. Царна луъучу т1ехь а 1аш. Шу шайн берийн лайш хилла д1ах1уьттуш ду. Цара шун лаам кхочушбан безаш болу, шу церан лаамна т1е доьрзуш ду. Иза вайн нохчийн къоман г1иллакхашца а, бусалба динца а дог1уш х1ума дац. Дай берашна 1уналла дарна т1ера херабевлла, зударшка дукъ д1а а делла. Иза тахана кху чу хьаьжча а гуш ду. Къам галдала доладаларан хьалхара билгало ю иза. Дала лардойла вай цунах».\nЦул т1аьхьа шайн школашкара хьелаш дуьйцуш бистхилира директорш а. №6 школан директора Юнусова Тамарас шен къамелехь элира:\n"Оха тахана далхош дерш, дукха хьолехь, кхачамбацарш ду, уьш тахана лазаме долун дела. Амма вайн бераш шадерш а галдевлла доьлхуш ду бохург дац иза. Класса чохь цхьа-шиъ галваьлла хилча а, новкъа ду иза. ЕГЭ-на т1е тидам бахийтар а дехар дара сан. Оха луучунна г1о а дийр ду, ца кхетарг хьоьхур а ду. Шайн бераш консультацешка а дахкийтахьара аш. Малика ма-аллара, кху шарахь экзаменаш д1алуш низам ч1аг1дина хир ду шуна. Зондаш а х1иттор ю, телефонашка болх ца байта. Математикин а, оьрсийн меттан а экзаменаш т1ейожийнарш (обязательные) ю, царах цхьаъ д1а ца лахь а, аттестат лур дац. Тхан – хьехархойн шуна г1о дан аьтто хир бац шуна экзаменехь".\nЦул т1аьхьа къамелдира к1оштан къедас Ахматов Мохьмада:\n"Дала таханлера гулам беркате беш, Ша реза волуш д1асакъастар хуьлийтийла вайн. Тахана кху чохь мел дийцинарг ч1ог1а лазаме г1уллакх ду. Вайн массеран а коьрта 1алашо вешан доьзалш нахана а, халкъана пайдехь а болуш кхиор ю. Тахана герзаца болу т1ом д1абаьлла, амма шен дег1аций, шайт1анций беш болу т1ом уггаре а боккха т1ом бу. Дег1ан лаамна т1ехьаваьлла доьзалхо нахана а, шена а пайден ца хуьлу. Дала шайн доьзалехь низам латтаде бах дегий-неней. Дуьненахь а, кхана дог1ун долчу къематан дийнахь а, доьзал ийман доцуш кхиахь а, цаьргара зулам далахь а, уьш беркате, г1иллакхе ца хилахь а, да-нана ду бехке. Ас Делаца дуй буу, х1ора берана а цхьацца дешна стаг хьехам бан д1ах1оттавахь а, дас-нанас чохь терго ярий терра бен цара схьалоцур ма дац цара шайна хьоьхург... Цунна масалш а ду вайн тахана. Вай юьйцуш йолчу телефоно вайна беана пайда х1ун бу аьлча, 1илманах, дех-ненах, лулахойх, динах, г1иллакх-оьздангаллах доьзалш д1ахьовзор бу-кха. Маре йоьдуш йолу йо1 кху чухула йоьду, хийисте кхойкхучу меттана, ара яла кху чухула олу. Вайн массеран а чохь кхуьуш доьзал бу, цундела вайн массеран а лазам бу х1ара. «Пхийттара яьлларг – мехкан нус ю, пхийттара ваьлларг – мехкан нуц ву», – олуш ду вайн халкъалахь. Хьеннан а керта яха тарло йо1, к1ант а хьеннан нуц хила тарло. Цундела кху телефонашна само яхьара аш, шайн зудаберашка кху чухула захалонаш а ма дицийтахьара, хан яьллачу хенахь къамелаш а ма дайтахьара, школе а ма лелаяйтахьара. Школе деша бог1уш берш цу чухула къамелаш дан бог1уш бацара. Цу чухула беш болу харц хьехам атта схьалоцу кегийчара, аса а, кхечу 1еламстага а бечу хьехамал а. Доьзалхо мерза, деган юххера стом бу, иза бехказа ваккха лаьа.\nАмма Дала бах: «Х1ай иман диллина, Дела цхьаъ веш болу нах, шайн дог1маш а, шайн ц1ийнан ох1ла а к1елхьара даккхийша 1азапах».\nКъахета бохуш, аш шайна ма-луъу лелийтахь, кхана Далла хьалха жоп дала деза шун. Оьзда лелийтар – иза ду берах къахетар. Аш тахана шайна дуккха а х1уманца – духарца, даарца, кхечуьнца – кхоам а беш, доьзалхо хене воккхуш ву, иза массарна а везаш вуй а хаьа. Делахь а тахана г1иллакх-оьздангалла, бусалбаналла схьа ца лацахь, галдаьлла доьдуш ду шуна г1уллакх. Вайн баккхийчара алара, шаьш хийисте бахча, эхь хеташ охьа таь1на йолчу йоь1ан юьхь-сибат ган лууш, хийла цунна гуо тесна шаьш, олий. Коган хьаьрк, некхан ун воккхачунна гайта эхь хеташ хилла боьрша стаг а. Нехан воккханиг ца лоруш верг, шен да-нана а лоруш воций хаа а ду. Цундела хьехархо а, воккханиг а ларар, цуьнан сийдар, лерамбар дешархошна т1ехь ду, аша иза чуьра дуьйна масалца д1а гайта а, д1ахьеха а деза. Дала Ялсамане хьарам йинчу кхааннах цхьаъ ву бах шен доьзалхочо х1уъу лелийча а бен ца хеташ волу да я нана. Цундела 1уналла дан деза шен доьзалан вай дийна долччуьра. Вешан доьзалш беркате бан хьовсий вай? Дала беркате бойла вайна уьш, Дала зенах-зуламах ларбойла уьш. Дала шу реза ма-дду муьт1ахь кхиабойла шуна уьш".\nЦул т1аьхьа, гулбеллачеран хеттаршна жоьпаш а луш, цхьаьнакхетар ч1ог1а пайдехь хилар билгал а доккхуш, д1абирзира гулам.


Наха накъадаьнна цIа -\nНаха накъадаьнна цIа\nТахан вай мехка дисача культуран къаьнагIдолча цIеноех цаI да Сипсой-ГIалий тIара (КIуре-Юртара) культуран ЦIа. Из хьалдаь дикка зама йолга хайташ да цун куц. Цу тайпара архитектура ширача замангара хьайоагIаш я. Чуводаш йолча оагIорахьа латташ колоннаш (герга бIоагIий) а цу тIа яь портик (кхоале) а хиларца белгала хиннад иштта деча цIеной гIов. Укх тIехьарча 50 шера цу тайпара даь ши цIа дайзад сона. Хьалхаръяр Шолжа-ГIалий тIа хинна со деша ваьгIача Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен университета хьалхара корпус яр, шоллагIдар – лакхе хьоахадаь Шолжа районера культуран «кхуврч» чубола фусам. Цун архитектура геттара къаьнара йолга хов вайна, «Помпеи йожар» яхача суртага хьежача. Из шахьар Къулбехьерча Итале Везувий яхача вулкана юхе хиннай, вай зама ялале дуккха хьалхагIа денз. Цун а хиннай дувцача культуран ЦIенъяр санна архитектура. Дукха ха йоацаш, Сипсой-ГIалий тIара из цIа тоадеш, эргадоаккхаш дола балхаш дIадоладаьд аьнна хеза, цунга хьажа а цун директорца Матиева Iашатаца къамаьл де дагахьа а цига ваха хилар со. Шахьара керттерча урам тIа (из Осканов Сулумбика цIерагIа ба), хьалхашка йоккха майда а йолаш, кагирхошта юкъе къоано санна, кхыча цIеношта юкъе ший ширал гойташ, латт аз леха цIа. Гаьннара гуш а довза атта да из. Вай Сибрера цIадаьхкача хьалхарча 1956-ча шера хьалдаьд из. Хьалде-м 1948 шера лаьрхIа хиннад из. Бакъда бокъонца хьалдаь 50-ча шерашка мара даьннадац. Цу хана денз, цIаккха ца хадаш, цун тхов кIалха дек пандараш, бераш чуух укхаза цхьацца кулгаговзал Iомае, книжкаш деша, халхараш де, иллеш даха.\nИз цIа хьалдича денз дуккха цун доакъош тоадеш (капитальни ремонт), моттиг нийсъелар 1999-ча шера, цу ханналца, кулг тоха ца дезаш, лаьттадар из. Дувцача шера духхьала пенаш мара хIама ца дуташ, шедар хийцадар. Цу чу болх бу нах чIоагIа раьза болаш, чакхдаьлар цу заман чухь цига мел даь гIишлон балхаш. Цул тIехьагIа 21 шу даьннад, цу юкъа цхьадола хIамаш тишденнад, бесаздаьннад, дехад. Цудухьа юха кулг тоха дезаш да культуран ЦIа, чубаьхкача нахá цу чу безаме а самукъа а хургйолаш. Карарча хана вай мехка паччахьа вола Калиматов Мухьмад-Iаьла ше къона волча хана цу цIагIа гатар (гитара) лакха Iомалуш хиннав, цун къона шераш дувзаденна моттиг я из. Бахьан из долаш а, цIен хIама тишдаларах а, къаьнара гIишло тоае аьнна 20 миллион ахча хьожадаьд республикан кулгалхочо. Эргаяргья ерррига кабинеташ, концертни зал, библиотекаш чуйола цIенош; хувцаргда деррига кораш, наIараш. Матардаха латта пенаш беса къаьга а хоза а хургда. Цул совгIа, тоабергба ладар чуухаш хинна тхов, хьалъергья керда котельни. Гуш ма хиллара, дукха хIама да де дезаш дар. Шедола балхаш керда шу тIакхачале даь чакхдаха лерхI Тимурзиев Ваха керте латтача гIишлонхой цхьанкхетаро. Iашата яхачох, из ва цIихеза хиннача вай боксёра Тимурзиев Ислама воша. Иштта дале-м балхаш дика а ший ханнахьа а дергхиларах теша мара везац, хIана аьлча Ислам ше деш дола хIама талмаста деш вацар. Цох тара хила веза цунна юххе кхувш вена Ваха а. «Еврострой-монолит» оала Магасера фирма я цига болх беш йоаллар.\nДукха ахча ма дий цунна дIахьожадаьр, малагIа пайда луш да из ЦIа вай мехка а къаманна а? Эшаш дий из Сипсой-ГIалий тIа бахача наха? Сона хеташ а кхыча наха хеташ а, чIоагIа эшаш а хиланза яргйоацаш а я дуккха балха говзалаш йола адам чулеста гIишло. Цкъа-дале, цун тховна кIалха я районера ашарий школа. Из йоацаш хилча, иллиалархой,\nдахчан, каьхата, яьшка пандараш, чIондаргаш локхаш бола нах кхувргбац Шолжа районе. Уж эшаш а хиланза баргбоацаш а ба моллагIча вай районе. ШозлагIа-дале, цу чу художественни школа я. Сурташ дехка бераш Iомадеш ба цига къахьега хьехархой. ХIаьта цу школе хьалкхийна дукха дика суртанчаш ба ала йиш йолаш ва со майрра, хIана аьлча аз тхоай школе (Сурхо тIара ийс шера деша школа) хьаяьча литературно-художественни музее да цига кхийнача суртанчаша даь балхаш. Царех да 17 шу даьнна хиннача Бреднев Вячеслава дилла «Iа», «БIаьсти» яха ши сурт, Кускова Маринас дилла «Хин йисте» яха сурт, Оздоева Залинас кхоалагIча классе йолча хана кхелла «Iа» яха а кхыдола а балхаш. Сел къона болаш, иштта говза сурташ цар дехкарах тамаш е кIаьдлуц со юха а юха а. БIарга мел дайнача наха дезалуш да уж, цудухьа ала бокъо я, царна хьехаш хинна хьехархой, уж иха школа шоашта хьалхашка латта декхараш дизза кхоачашдеш хиннай, аьнна. Оздоевай сурта юхе кIеззига лаьттача, Iан заман хьун юкъера араваьнна хьавоагIаш санна, кер бизза фу чуоза, кIеззига шелденна кулгаш хьокхаде догдоагIа, лакхе гаьнаш тIа бIарашдуарг ягIий хьажа безам отт. ХIаьта Кусковас диллача сурта юхе сецача, хье тайжа доагIача хин юхе Iолохвенна вагIаш санна хеталу. Бреднев кхийна зIамига саг хиннав ший балхаш кхоллаш, цудухьа тамаш йолаш низ ба цун сурташка гIолла гуш долча басарий, хетаргахьа, дизза цар маIан дулургдац дешашца. Бокъонца этта ваьннача, дикача суртанчас мара кхолларгдац селлара йоккха хозал шоашца йола балхаш. Из шедола беркат хьадаьннад вай дувцача культуран ЦIенах. Цул совгIа, цу чу я шиъ библиотека. ЦаI боккхагIчарна лаьрхIа я, вож – берашта. Эзараш, эзараш книжкаш латт цар чу, тайп-тайпара чулоацам болаш. Уж деша чууха нах а ба геттара дукха а шоай ханашка диллача бе-бе а. Культуран элгаца хьакимаш а цу фусаме Iеш, болх беш ба. ХIаьта а цу тIа кхоачалуц цига хьегаш дола къа. Дувцача цIагIа даим болх беш я 10 совгIа кружок. Царех я халхара, драматически, йийза хIамаш хьаеш йола, иллиалархой кружокаш. Со цига вахале, массехк ди хьалха Селий мехка хиннача «Лоамарой» яхача фестивале дакъа лоацаш хинна, шоай говзал дIайовзийта цIаенаяр укхазара вокальни тоаба. Цунна керте латт дуккхача шерашка Iоая йоккха балха поалхам йола Бантаева ТIаус. Из ше дика пандар лакха ховш а илли ала ховш а я. ХIаьта цо вIашагIтеха тоаба латт дахчан пандар локхача, фата еттача маIача нахахи иллеш дIаоалача мехкарехи. Халхара ансамблаш шиъ я укхаза. ЦаI лелаеш я ГIалгIай республикан гIоръяьнна культуран болхло, «ГIалгIайче» яхача паччахьалкхен халхара ансамблан солистка хинна Мержоева Люба. Из Шолжа районе болх беш я 2007 шера денз. Шовзткъа совгIа йиIиг я цунгара халхараш Iомадеш, дунен тайп-тайпарча мехкашка дахача къамий халхараш да уж: эрсий, гIалгIай, селий, кхыдараш. КIаьнкий ансамбл Арчаков Ахланага я, из ва вай республикан керттерча ансамбле кхийна а цига халхавийна а.\nДраматически кружок лелаеш ва Мальсагов Ахьмад. Из а Нохч-ГIалгIай республика йолча хана денз, иллеш доахаш, дахчан пандар дика локхаш хиларца вовзаш ва вай мехкарча бахархошта. Ахьмад а ший балхах дика лоархIаву аьнна хеташ я Матиева. Бакъда къаьстта цо доаккхал деш я, укхаза хьайийлла болх беш йола къаман Iадатий школа. Из болх беш йола кхо шу да. Цига ухаш бола нах йоккхагIча 8-11 классашка дешаш бола кагирхой а, моццагIе дийша баьнна нах а ба. Царна хьалхашка къамаьлаш де ух вай мехкара этнографаш, культуран болхлой, филологаш, дина викалаш. Цар дувц вай къаьнарча даьй Iаьдалех, оамалех лаьца. ТIехьа тIакхувча тIехьенашта уж хIамаш дицлургдоацаш, ховргдолаш, дагадоагIаргдолаш беш болх ба из. Хьехадеш нийслу къаьнара зоахалолаш. Вай къаман барзкъа а да ший дIаьхий истори долаш, довза а дувца а дукха хIама шийна чулоацаш. Тамашийна да цу тIа а истингаш тIа а дехкаш хинна сурташ. Цу школан керте латташ ва районерча администраце болхло Албаков Хаваж. ЙиIигаш къаьстта ух цу школе, цар ди да шоатта. КIаьнкаш ухаш дола ди ера да. Кхозза деша айттараш из школа яьккха баьннаб. Кхаь бетта деш цига. Цхьадолча даькъе, укх тIехьарча хана, культуран болхлой хIама тоаденнад. Масала, вокалистий кружоке ухаш дола бераш хьалхагIа шоай гаргарча, кхоачарча наха хьалхашка хьаарадаьнна илли ала лоархIадеш хиннадац. Из могадеш хилацар цар цIагIара боккхагIбараш а. Тахан гIулакх эргадаьннад. Цхьаболча даьша-ноаноша шоаш хьакхувл шоай бераш, уж илли алара говзал йолаш дий хьажа а, цу тайпара говзал цар яле, из дегIакхийлача бакъахьа хеташ а. Дукха ба цига ухарашта юкъе хьаькъал долаш, цхьацца начIал йолаш бола кхувшбоагIараш. ХIаьта а, цхьаккха тайпа хало яц, культуран ЦIен деррига гIулакхаш тоаденна латт, ала йиш яц. Масала, районе тоъаш бац пандар лакха ховш бола нах. Хьалхарча заман чухьа цIагIа цаI-шиъ йоI хиннай пандар локхаш, из дика лоархIаш а могадеш а хиннад. Зама хувцаяларца, уж геттара кIезига ба вай мехка. Цхьа ха яр Евлоева Раяс вIашагIтеха, «Сата» аьнна цIи тилла пандарчий тоаба йолаш. ХIанз а дика хургдар хIара шахьар тIа, юрта цу тайпара мехкарий тоабаш хьайича. Вай республике цу гIулакха эша хоза а керда а культуран цIенош хьалдаьд укх тIехьарча шерашка, массайолча юрташка хIана даьдац аьнна. Бакъда кхычахьа балха вола пандарча, ах алапи бахьан долаш, шоллагIча метте къахьега безам болаш хилац. Пандарча а иллиалархо а тахан балха хьаэца кийча я цигара хьаким.\nУкхаза культуран элгаца чу йиIигаш пандар лакха Iомабергболаш, 20-30 йиIиг хьалкхейича, уж шортта хургбар вай мехка. Из болх бе мегаций оаш? – хаьттар аз цунга.\nИз де йиш я. Дукха ха йоацаш хьайийллача искусствай колледже кийчбе болабаьб уж, 1-2 саг мара Iомавац цар а шера. Уж кIезига ба, – йоах Матиевас. – Пандар лакха дукха ловш хилац вай мехкарий, дукхагIбараш юристаш, медсестраш хила гIерташ ба. Культуранца бувзабенна болх бе безам болаш наггахьа саг мара хилац.\nАлапи кIезига доландаь хургда из, – аьлар аз.\nИз а да, бакъда со-се, 35 сом алапи мара доацаш, йолаеннай къахьега.\nЦу ахчах хIанз воахалургвац, дукха хIама хувцаденнад.\nНийса да. Бакъда дукха ха яц тха болхлошта алапеш тIатеха. 2015 шера кхаччалца, шиъ лакхара дешар а дийша, культуран заслуженни болхло а йолча сона а луцар 13 бIаь тума мара. ХIанз къонача йиIигаша а 19 бIаь тумага дIакхоачаш алапеш ийду.\nДиректора алапи мел-д хIанз?- укх тIехьарча пхе шера фу хувцаденнад ха хьежар со.\nСа алапи 26 бIаь тумага дIакхоач, – йоах культуран хьалхле лелаеча кхалсага. – КIезигагIа доагIачарна гIо де хьож, стимулирующи денна е кхыдола наькъаш леха. Цкъаза ревизораша бехк боаккхаш нийслу. ХIаьта а сона бюджетера 5 миллион хьаденна хилча, кIеззига новкъостал де мегаций аз алапеш лохагIа долчарна? Хьахьожадаьчул совгIа, цхьа сом ахча мича диад аз.\nХьачухоз болхлоша къахьегаш ду таташ. Июль бутт юкъекхаьчача хана дIаболабаь болх, каьхаташа яхачох, декабрь чакхбалале йистебаккха безаш ба. Цу хана тхо долча чувоагIа драматически кружок лелаеш вола Мальсагов Ахьмад. Цо яхачох, стадион а тоаеш латт. Вешта, сабар делаш, Ахьмада-м кхыча тайпара яьккхар цун цIи. ХIа, дагадийхар. Шийна йовзаш хиннача 120 шу даьннача цхьан йоккхача сага Оздоева Набе, бераш ловзаш болча баьх «боалинг» оалар, йоах цо. Хинна а хила тарлу ширача заман чухь цу тайпара дош. Цох-м бургацах ловза вéда а ала йиш я, бай а ала йиш я, тахан стадион яха дош а чIоагIденна дIадахад вай метта юкъе. Цигара балхаш кIеззига хьалхагIа чакхдала дезаш да, октябрь бетта цIай дездеш эшаш я из моттиг.\nМатиева Iашата доаккхал деш я укхазара библиотекаш а. Берий а боккхагIчар а книжкаш долаш, шиъ библиотека я культуран цIагIа. Хьалха санна, тоттабенна, нах тIа ца ухе а, хIаьта а книжкаш деша ловш бола нах болаш ба. ХIара книжкилг, геттара къаьнадар а тIехьа, боча хеташ, лорадеш, кхом беш, леладу царца болх беш болча кхалнаха. Уж дукхагIча даькъе йIаьххача хана библиотеке къахьегаш, из гIулакх дика довзаш, хьабоагIа нах ба. Деррига районера библиотечни гIулакх леладеш 25 саг гаргга болхлой ба. ХIара юрта библиотека я, хьалха санна района библиотеканна чуйоагIаш я уж. ДукхагIъяраш керда хьалдаьча культуран цIеношка дIанийсъяьй. Цар чу сийрда а паргIата а хеталу, болх беча наха меттел, чубаьхкача книжкаш дешарашта а. Библиотекашкара болх геттара дика бовзаш, цунца хьакхаштабаьнна нах ба районе. Царех я берий библиотеке къахьегаш йола Евлоева (Хамхоева) РаIшат, районни библиотеке 15 шера болх баь йола Махлоева Рукъет, кхыбараш. Цар дика вIаштIехьадоал берашца библиотеканна чухьа а школашка а цхьацца вIашагIкхетараш кийчде а чакхдаха а. Цкъаза цаI мара шоашка доацаш дола книжка лорадеш, из массане пайда эцаргболча тайпара леладу цар.\nВIалла дош ца оалаш, ашарий школа йитача нийса хургдацар. Матиевас яхачох, цунна кулгалдеш 50 шу совгIа ха яьккхай Абдулкадыров ХIарона. Из къаьна болхло хиннав. МоллагIа ашараш локха гIирс хьа а ийце, из дIалакха ховш саг хиннав из. ХIанз пенсе вахав ашархой хьехамча. Цунна когаметта къахьегаш, школанна керте латташ я Бокова ПаьтIамат. Из Сипсой-ГIалий тIара искусствай колледж яьккха я. Цул тIехьагIа Нальчике дешаш а ха яьккхай цо институте. Дика а къона а болхлой ба ашарий школе къахьегараш. Цар лелаю фортепьяно, каьхата пандар, гатар Iомабеш йола классаш. Уж хIамаш цу районе вахара юкъедаьнна дукха ха яц ала деза. Кхыметтел халхара ансамблаш а хиннаяц укхаза хьалха. ДукхагIа казакий хораш хиннай. ХIаьта шоай хана иллеш во а дахацар цар. Цхьан хана культуран цIагIа агитбригадаш яр, хIанз царна когаметта концертни бригадаш я. Хьалха дукхагIа колхозашка, кхашка лелар уж. Карарча хана тIема доакъой болхлой болча, реабилитационни центрашка, берий цIеношка концерташ чакхдоах культболхлоша.\nТайп-тайпарча номерех оттадаь хул концерташ. Масала, Китиева Жаннас иллеш доах. Нальгиева Зульфияс, Пугоева Фатимас оалаш дола иллеш а хоза хет наха. Цкъаза Мальсагов Ахьмад а хул, царца концерте дакъа лоацаш. ГIалгIай мотт, дахчан пандар яха хIамаш дика довзаш ва вай мехкахо.\nИштта чоалхне а сакъердаме а вахар да Шолжа района культуран ЦIагIа го йиш яр. Бакъда хIанз цу чу дIадоладаь балхаш чакхдаьлча, из дуккха сакъердамегIа хургда аьнна хеталу.\n← Дом солнца, счастья и друзей


Регионашкара масех губернатор хийца аьлла, бахархошкара Оьрсийчоьнан президентан администрацига алсам дехарш кхаьчна, Зазадоккху-баттахь дIабаьхьначу талламашца а догIуш. Хаттам дIахьочу заманчохь тидаме эцна бахархойн мехкийн куьйгалхошка болу тешам а, церан урхалла дар а.\nХалкъан тешам лахара болчу куьйгалхойн тептаре нисвелла Комин урхалхо, ГIалгIайчоьнан а, Архангельскан, Севастополан, Ульяновскан урхалхой, ишта Зазадоккху-беттан 19-чохь даржера ваьккхина Челябинскан кIоштан губернатор а, яздо РБК-с, Кремлна гергарчу шина хьостан хаамашна тIе а тевжина.\nИштта динчу зераша билгалдаьккхина, къаьсттина бахархойн тешам Москван мэрах а, Тулан, Тюменскан, Хабаровскан, Пермскан, Ненецкан, Ямало Автономийн гонийн куьйгалхойх хилар. Ишта ву цу тептарехь Нохчийчоьнан урхалхо Кадыров Рамзан а.\nЦу кепара бина ларам тIечIагIбина Путин Владимира байначу беттан 26-чохь, яздо "Царьград" хьостано. Талламаш дIахьочу хенахь терго йина оцу регионашкахь бизнес лелоран а, экологехь, дешарехь лаьттачу хьелийн а, белхалойн алапийн а, бераш дуьненчу довларан статистикийн а, къоьллийн а, ишта кхи дIа а.


АЬРСБИН АБУ-БАКР: БЕРГАЛОННА ТИДАМАШ - Chechenews\nГлавная » Новости » АЬРСБИН АБУ-БАКР: БЕРГАЛОННА ТИДАМАШ\nКху Сийлахьчу Дала вайна еллачу Маршонах а, цунаха йолучу Нийсонан Кхетамах а, Нохчийн къам хадуо г1ертачу мостаг1ашка а !?\nХ1ай хийрачу къомах а долуш , тхан Оьздачу Дайша къинхетамца т1елецчарех болуш, ша и зуламечу орамах даьлла к1озцалг санна, тхо ца дезачаьрга а.\nТхоьца хьаг1-гамо хьалха а яьккхина шайн боьха дегнаш гуча даьхначаьрга а !?\nХ1ай цара тилийна вайха долучу доккхачу гаре. Шайн ц1еначу ораман Синамехаллех хедийначаьрга а. Чуьрка т1оман а мах боцчу кху Дуьненан бахамах 1ехабелла, цареха тешна тилийначаьрга а !?\nАша шайн сак1езгачу ойланашкахь хьесап диний техьа цкъа а ? Дала Ша кху къоманна белла болчу уггаре тоьллачу токхенан Мехкан а массо а ва1да бахам шеначохь болуш, ша Кавказан дог долу ?\nГ1ийланиг, мисканиг, 1азапераниг, ч1ирца хьийзош верг, массо г1ад-дайнарг, массуо а къамнех шена т1еоьхуш долу къам а цуьнан Мохк а эша а божа амал долуш бац !\nИза Аллах1-Дала Ша зен а зуьйш халонашца, кху Къонахаллех доьжначу Дуьнеена масаллаш а даржош схьадалош ду!\nХ1окхунах дерг вайга Хьаьж-ц1ийна хьалха баьхна ду, тхо Нохчий дуй а хиъна Т1аваф а сецна тхуна барташ дохуш делха а доьлхуш т1едетталучу Хьажойн Къаноша гайтина а на ду вайна 1999 шарахь .\nИ Делан Ка1ба Тоьшаллехь а долуш,:\n— Ма шаа-Аллах1 Шийшан шу Бусалбачу Нехан байракх ю бохуш кхийкхош маьхьараш а детташ тхо дуйла хоуьйтуш массаьрга а цу езачу Хьармехь , АлхьамдулиЛлах1…/\nШуна хаа а хаий тиэ, кху Дуьненан массо а къаьмнаш харцонца дехачу хенахь, ицкъаца къизаллийца тоьлларш элий а х1иттина ,г1орасизберш биссинарш 1азапехь бацош болуш массанхьа а цхьабосса ?\nКху Дег1астанахь Нохчийн Махкахь ,деккъа ша цхьа къам даьхнийла хаьий тиэ шуна цу Делан Нийсонца ,шайна юкъахь Лай-Элий а боцуш.Дерриге а къам ша Элех долуш.\nЦу хьолаца Дала делла вовшашца лелош цхьабосса лоруш, Вошаллийн Г1иллакх-Оьздангалла а долуш лелош шайн дахарца.\nКху харцчу Дуьненна и шайн мерзачу Маршонан Нийсо йоьвзуш а йоцуш даьхнийла а хаьий тиэ шуна х1ара Маьрша Синакхетам болу къам Г1аскхаша тхан Мохк а Маршо а д1алаццалца ?\nИштта аша ойланашца дуьстиний т1аккха цкъа а, т1екхача а , ирахь латта а халачу Ломан баххьашкахь, басеношкахь , 1аннашкахь,тархашт1ехь .Сел говза ,сел ч1ог1а,сел исбаьхьан Б1оьвнаш Г1аьпнаш х1унда йог1на Нохчаша ???\nДера йоьг1на цара уьш цу халонца делахь а цуьнга ца хьожуш. Цу Сийлахьчу Маршонанн мах боккха буйла а хууш ,шайн Дала елла Адамашна юккъера Нийсо а Маршо а Мохк а ларбеш, шайн дахаран ницкъаш а синош а цунна г1ароле х1иттийна, даьхна хиларан бергалонна Тоьшалла ма ду шуна , кху къоман Кхерчаш лардина и шира Б1оьвнаш !\nТахана д1атесна цхьааллехь херцаш лаьтта а Сийлахь Б1оьвнаш санна, херцаш боьдуш бу, цу Б1оьвнашца ларбина болу уггаре лакхара Маршонах вайн болу Кхетам !!!\nКху Аллах1-Дала Ша кхоьллинчу Дуьненан ч1аг1аллехь, Адаман похьма а хьуьнар а шеначу диллина Маршонна ч1аг1йина Б1оьвнаш хиларалла а доккха Тоьшалла ма дац кху лаьттат1ехь вай кху дашехь бохучух!\nБерриге а мостаг1ийн ницкъ цунна т1ета1ийна а болуш селхана а тахана а .\nВа Амма , ин шаа-Аллах1 , иза церан чекхдер ма дац, кхулла дуккха а хьалха эзарнаш шерашкахь санна ,вай Тоьлуш бен доьрзур а ма дац !\nКху къоман Са делла дац шен ц1еначу а Яхь йолучу а Къонахийн К1енташца ,шайн ц1еначу дегнашца. Шайн Къонахийн Дайшкара, Делан пурбанца церан Къонахчаллийн орамашца ц1ийца вахьа дог1уш долу. Таханалерачу денна кху Дуьненан къаьмнашлахь Дала Шен гайтамца уггаре а лакха даьккхинчу тхан дебарца, АлхьамдулиЛлах1…\nНохчийн къомо шен Маршонца ларйинарг, къийсинарг Аллах1-Делан Нийсо ю.\nТкъа Хастамаш Шена берг , Шен Нийсонца берш Толош а Ву, иштта уьш Шен зовкхечу Ялсаманешца декъала барца Шена доьхьала баьхкича !!!\nВайн Дайша а дитина вайна вешан Сийлахьа Лардаш дерш билгала дохуш иштта Дош .\n-«Цу маьлхан бухахь Дала кхоьллина Маршонал дезаниг дац. Неналла мерзаниг дац, Дайн-Мехкалла хьомениг а дац !» :-аьлла .\nХ1орш дерриге а вайна деллачу Аллах1анна хастамаш беш дерзор вай ,вешан Бакъонан бергалонех дерг .\n/ АлхьамдулиЛлах1и Роббиль 1аламийн /\nАьрсбин Абу-Бакр 25.03.03 шо:


Нохчийчоь - Дешаран шо долалуш ду Дишни-Веданахь, 01Sep2012\nКху беттан хьалхарчу дийнахь дуьйна цхьацца дешаран бакъонаш юкъаяьхна Нохчийчохь. Уггара хьалха иза хьакхалуш ду дешархойн духарх. Цул сов берашна дихкина ду школехь мобилан телефонех пайда эцар. Цу гIуллакхах пайда хир бу аьлла, хета меттигерчу дешаран министраллана.\nКерла низамаш аьлча а, цхьамоггIа дехкарш ду хIокху шарахь Нохчийчура школашкахь юкъадаьхна. Коьртачех ду дешархойн школехь мобилан телефон лело йиш ца хилар. Цуьнан бахьана ду и зIе латточу гIирсо берийн дешарна тIера ойла д1айоккхуш хилар.\nЦхьаболчу дешархоша урок дIайоьдучу хенахь вовшка смс-хаамаш кхоьхуьйту, я цул а доьхнарг - цу чухула интернете а бовлий, тамехь йоцучу сайташка хьоьжу. ХIара дешаран шо долалуш шайга хаам бира оцу керлачу юкъадаккхарх лаьцна бохуш дийцира Маршо Радиога Соьлж-гIаларчу цхьана школехь юьхьанцарчу классашкахь хьехархо йолчу Асета.\nХьехархо Асет: «Иза бакъ ду. Урок йоьдучу хенахь, хьехархочуьнга ла а ца дугIуш, телефонаш ловза йо цара. Юккъерчу а, юьхьанцарчу а классашкахь дихкина ду телефонаш лелор. Кегийрачу берашкахь юьхьанцарчу классашкахь дуьйна йолуш ю-кх и телефонаш. Суна ца хууш долу интернет тIера хIуманаш хаа-кх царна. И бахьана долуш дихкина ду телефонаш школашкахь лелор».\nШколашкахь юкъадаьхначу дехкаршца цхьаьна цхьацца керла хIуманаш а юкъадоху махбархоша а. Цара цхьайолчу школийн куьйгалхошца берте а боьлхий, дайш-наношна тIедожадо духар а, книжкаш а, кхиболу гIирс а шайгара эцийтар.\nХьалха, ша доьшуш волуш, наха и бала ца хьоьгура бохуш, дуьйцу меттигерчу жагара блоггер волчу Цицаев Заура.\nЦицаев Заур: «Сан жималла коммунистийн Iедал уггаре а чIагIделлачу хенахь яра. Атеизм боху цхьа хIума ду-кх. Суна хIинца а дагадогIу. Школехь даккхийн элпашца яздина дара: «Дин - къоманна наркотик» аьлла. Дин къаьхьа деш болх бара иза».\nШколехь мобилан телефонаш лелор дехкар, дешаран министралле а ца кхачош, дайш-наноша шаьш сацадайта дезара шай берашка аьлла, хета Цицаев Зауран. 5-чу классехь йолчу шен йоIе ша лелайойтуш яц телефон бохуш вара иза.\nЦицаев Заур: «Школехь телефон лелор, я ца лелор, Iедале а даьккхина, дуьцу хIума ду аьлла, ца хета суна, хIунда аьлча, дас-нанас шаьш билгалдаккха деза иза. Ас сайн йоIанна оьцур йолуш яц иза. Оцу телефонца доьзна, вай къомаца а, динца а догIуш доцу дукха хIуманаш ду. И гIуллакх Iедале даьлча, ден а, ненан а ледарло ю аьлла, хета суна».\nНохчийчоьнан школашкахь ,дешаран барам лакхабаккха гIерташ, дукха хIуманаш леладо меттигерчу Iедалша. Нохчийн маттахь хила еза юьхьанцарчу классашкахь йолу урокаш аьлла, дийца долийнера дукха хан йоцуш. Амма и гIуллакх дисира, аьттонан зама тIекхаччалц аьлла.


Хаамийн гIирсашна гатто хIоттийнарш\nОьрсийчохь я Беларусехь бозуш боцу хIара я важа хаамийн гIирс репрессешна буханисбаларх лаьцна керланиг даржар могIара бакъдерг хилла лаьтта кхушара. И болам, тIаьххьарчу беттанийн хиламаш тергалбича, шуьйрра баьржаш бу дуккха а кхечу пачхьалкхашкахь а, яздо Свобода Радионо. Цу тIе, авторитаран режимаш, гарехь, кхетта, журналисташна гIелояр, уьш байъар, кхерамаш царна тийсар, дуьхьал бехктакхаман гIуллакхаш гIиттор а санна эвсара, церан багош дIакъовла таро луш кхин некъаш а буйла.\nДешан маршо хьошуш пачхьалкхашкарчу Iедалша дукха хьолехь ца йоху юкъа гуш а, эхье а лоруш йолу гIелонаш – цара протесташ гIовттайо, сов тидаме юьжуш а йоцу кепаш лелайо. Масала, цхьацца тептарш кхуллу, "экстремистийн" а, "арахьарчу агентийн" а рееестраш, доьхку банках пайдаэцар, дIайоху хаамийн гIирс латто елла лицензеш, ткъа къечу мехкашкахь доьхку белхан техника эца, ца оьцуьйту ур-атталла шекъа а. Оцу хьокъехь дуьйцу зорбан маршонийн мониторинг ечу "Доза доцу репортераш" цхьаьнакхетаралло шен рогIерчу хаамехь.\nЦхьаьнакхетаралло 2016-чу шарахь арахеца йолийра шатайпа интерактиван галерей - "Прессин маршо хьоьшурш" ю цуьнан цIе. Журналисташца гамо кхобучу, царна тIехь гIело латточу "37 пачхьалкхан буьрсачу куьйгалхойн" суьрташ ду уьш. Оцу нахах 20 стаг Iедалехь Iен ю ткъа шо сов хан, ткъа 17 цхьаьнакхетаралло шен Iаьржачу тептара язвина кху муьрехь. Цара массара а я дуьххьал дIа, я къайлах арабоху шайн карара ницкъаш журналисташ байъа, хьийзо, иза шайн карах а деш, шайн "куьйгаш цIийла ца дузахь а", боху документо.\n"Доза доцу репортераш" цхьаьнакхетаралло кхушара карлаяьккхинчу прессин маршонан Дуьненаюкъарчу индексехь цIечу басахь билгалъяхначу пачхьалкхийн коьртехь ву 19 "гаттолатторхо". Журналисташна болх бан кхераме лору цIен басахь гайтина мехкаш. "Гатто латторхойн-пачхьалкхашлахь " 16 ю Iаьржа басахь гойтуш – цигахь журналистийн хьал "гуттар а доьхна ду" бохург ду иза. "Гаттолатторхойн-куьйгалхойн" юккъера легийна хан ю 66 шо. Оцу тиранех кхоалгIа дакъа (13) ду Азин-Тийна хIордан реигонера (оцу юкъайогIу Оьрсийчоь а).\nДокументо бахарехь, Советан Iедал доьхначул тIаьхьа цкъа а ца хилла Оьрсийчохь дешан маршо тахана санна къевлина. Къаьсттина хьешна журналистийн бакъонаш пачхьалкхерчу полицино а, къайлахчу сервисаша а Навальный Алексейгахьа лаьттинчу протесташца доьзна. Интернетехь цензура ю чIагIъеш 20I2-чу шарахь дуьйна схьа – арахецна дуккха а репресеш ен низамаш, йихкина дукха контенташ, чIагIдина информацина тIехь тергояр, бихкина онлайн-юкъарло лоттуьйту гIирсаш, кхоьллина нах зуьйш йолу системаш.\nТалламан авторш а, дуьненаюкъарчу бакъоларъярхойн хьукматаш а, демократин новкъахь йолчу пачхьалкхашкара политикаш саготта бу Оьрсийчохь Кремлна критика ен, оппозицехь болчу хаамийн гIирсаш кара журналисташ хьийхош хиларна. Къаьсттина шагъелла режим Пачхьалкхан Думин харжамаш гергабахка боьлча, боху документо. "Доза доцу репортераш" цхьаьнакхетаралло шарахь цкъа хIотточу прессин маршонан Дуьненаюкъарчу индексехь Оьрсийчоь ю 158-чу меттехь – берриг бу 180 меттиг.\nМангал-беттан 15-чохь Оьрсийчоьнан Инарла прокуратурин сацамца "хила хьашт йоцчу хьукматийн" могIара яьккхина информацин "Проект" хьаст –цо "конституцин хIоттамна а, пачхьалкхан кхерамзаллина а" зен дохьу боху. "Проектера" журналисташ Баданин Роман, Маняхин Петр, Чуракову Ольга, Железнова Мария, Лукьянова Юлия, иштта "Открытые медиа" газетера Ярош Юлия а, Гликина Максим а, Свобода Радиора Маетную Елизавета а язйина "арахьарчу агентийн" тептара.\n2017-чу шарахь юкъаяьккхина "лааме боцу хаамийн гIирсаш" олу статус. Дуьххьара цуьнан тIегIане хIоттийра "Открытая Россия" сайт. Британехь тIечIагIйинчу Open Russia и Otkrytaya Rossia компаница зIенехь хиларна дира цунна и таIзар. Иштта нисделча, керла проект юкъаяьккхира журналисташа - "МБХ медиа".\nКхушеран Охан-баттахь Оьрсийчоьнан юстицин министралло "арахьарчу агентийн" реестре язйира "Медуза" – цунна арздинарг вара Юкъараллин тергаман комиссин декъашхо, "Антимайдан" боламан координатор Ионов Александр. Хьоло эшийна информацин хьастан позици. VTimes сайт кхайкхийра "арахьара агент", ткъа цул тIаьхьа масех кIира даьлча дIакъовла дийзира журналистийн шайн хаамийн гIирс.\nМангал-бутт боьрзуш Ионовс дIахьедира, "Новая газета" мел нисдан таро ю "арахьарчу агентийн" могIара даккха, ткъа Товбецан-беттан 23-чохь цо арз хьажийна Инарла прокуратуре, "Важные истории" газета а оццу бехканна талла, аьлла. Деношкахь Оьрсийчохь магийна йоцчу сайтийн реестре баьккхина кхин а ши хаамийн гIирс: талламийн центр "Досье" а, бакъоларъярхойн Gulagu.net проект а.\nКъаьсттина шуьйра болар эцна хьийза прессина дуьхьал репрессеш Беларусехь. Мангал-беттан 30-чохь президента Лукашенко Александра дIахьедира, махкахь тIех сов яьржина дешан маршо, иза , "экстремизмалле йирзина", аьлла. Кхушара иттаннаш журналисташ лецна Беларусерчу ницкъаллин урхаллаша, дIакъевлина махкахь гоьдалла хилла "Тут.by" интернет-газета, экстремистийн могIара даьккхина дозуш доцу "Белсат" телеканал.\nЧиллан-беттан 18-чохь Минскехь ши хан тоьхна набахтехь яккха "Белсат" телеканалан журналисташна Андреева (Бахвалова) Катеринина а, Чульцова Дарьина а, Минскехь дIадахначу шеран Лахьан-баттахь Минскехь лаьттина гулам гайтарна.\nТовбецан-беттан 25-чохь Беларусан юстицин министралло мехкан лакхарчу кхеле дехна Беларусан журналистийн ассоциаци (БАЖ) дIакъовлар. Оцу цхьаьнакхетаралло хаам баржийра, стохка Iедало 480 журналист полице вигина хилла, 97 лаьцна, лаххара а 62-нна тIехь гIело латтийна, аьлла.\n"Доза доцу репортераш" цхьаьнакхетаралло бахарехь, 2017-чу шарера схьа Оьрсийчоьнан, Беларусан, Китайн, Мисаран, Шемин, ГIадаройчоьнан, Мьянмин, кхин а дуккха а мехкийн Iедалша политикаца, ницкъаца, экономикаца гIелонаш а латтош, лаххара а дIакъевлина 22 газета.\n2012-чу шарахь Китайн Компартин Инарла секретарь, Китайн Халкъан Республикан куьйгалхо Си Цзиньпин хIотттичхьана схьа Китай уггаре луьра гаттолатторхо хилла лаьтта журналисташна: деккъа цхьана 2021-чу шарахь лаьцна 115 хаамийн гIирсийн белхахо, кхерамна кIел ду церан дахар. Пекинна шайн болх товш боцу журналисташ кхобу "шаьша бехачохь цхьана меттехь" – дуьненца зIе йоцчу изоляцехь, "Iаьржачу набахтешкахь" гIелонаш ловш бу уьш.\nЦхьа миллиард интернетах пайдаоьцу нах тергонехь кхобу "Китайн кибер-аренан урхалло", куьйга кIел ю иза Си Цзиньпинан. Китайхь хаамийн гIирсаш декхаре бу хьаькамаша аьлларг дан а, "Китайн Коммунистийн партин лаам баржо а, пачхьалкхан сий, цхьааалла язъян а".\nЦигахь 2019-чу шарахь журналисташ декхаребира шайн смартфонаш чу Study Xi, Power Country программаш хIитто – Iедало иштта тергонехь латтадо дерриг а, къевлина кхобу дешан маршо.\n2017-чу шарахь Китайно ша оккупаци йинчу Гонконган администрацин коьрте хIоттийра Керри Лам. Цу ша дарже йоьддушехь гайтира шен луьра амал, ша Си Цзиньпинан лаам кхочушбан еанийла. "Патриотизм" яржош, массо тайпа цензура латайо цигахь. 2019-чу шарахь меттигерчу низамашна юкъадалийра Пекин резайоцу Гонконгера журналисташ лецар а, "йоккхачу" Китай набахтешка дIахьийсор а. Оцу низамна резабоцуш гIевттира гонкогхой, амма къиза хьаьшира церан протест полицино.\nКерри Лам яра 2019-чу шарахь Китайн политикана резабоцуш гIевттинчу журналистийн акцеш ницкъаша хьаьшинарг, лецна журналисташ Китий дIахьийсор къобалдинарг. Оцу гулIчанна дуьхьалоеш гIевттира протесташ, хьаьшира уьш къизаллица, ницкъ бира иттаннашкахь журналисташна.\nПекино 2020-чу шарахь арахецна "Къоман кхерамзаллех долу низам" а къобалдира Керри Лама – цо Китайна бакъо ло шен политиканна резавоцу гонконгхо, иза «экстермист» а, «террорхо» а веш лаца а, Китайрчу набахтешкахь кхаба а. Ткъа деш долу таIзар ду стаг валлалц набахтехь латтор, вер.\nГонконгехь, масала, Мангал-беттан 23-чохь дIакъевлира уггаре доккха газета Apple Daily – Китайрчу Iедало йихкина цунна банкаш, бац некъ белхахошна алапа дала а, кхийолу харжаш ян а. Оццу деношкахь лецира газетера коьрта редактор а, кхин а кхо куьйгалхо а.\nТуркойчоьнан президентна ца беза хаамийн гIирсаш – аьлча а, беза уьш шена муьтахь хилча, цара шена зурманаш лоькхуш хилча. "оскорбление Президент сийсазварна" я " терроризм къобалъярна" лаца тарло цигахь журналист. Цхьанна экономикан, политикан гIирсашца шен куьйга кIел кхобу ЭрдогIана медиатобанаш (къаьсттина телекомпанеш).\n2016-чу шарахь оппозицин ницкъаш махкахь карчам бан гIоьртича лецна вуно дукха журналисташ, дIакъевлина 100 сов газет, журнал, телеканал, радиостанци. ТIаьххьарчу пхеа ашарахь таIзар дина Туркойчохь I00 сов хаамийн гIирсийн белхахошна, цхь ажурналист вийна Бурса гIалахь цо "президентна дуьхьал ден къамел цатайначо".\nДеккъа цхьана 2020-чу шарахь лаьцна Туркойчохь 50 гергга журналист – Желтойчоьнан дозанехь мигранташ гулбаларх а, падемин хьолах а лаьцна маьрша яздарна.\nВенесуэлин президент а "боливархочо- социалиста" иза легитимехь ца лору дуккха а йолчу Малхбузерчу пачхьалкхаша – шен куьйга кIелъэцна Венесуэлера массо а медиахьасташ. Лецна латтабо цо пачхьалкхехь экономика эшийна, юьртбахам лахбина, зуламаш даржийтина, коррупцина тIекарло йо аьлла яздеш мел хилла жирналисташ, цхьаберш бевдда дIабахана махкара. Пресссин маршонан Дуьненаюкъарчу рейтингехь 2014-чу шарахь 148-чу меттехь яра Венесуэла.\nШен болх 2018-чу шарахь журналистийн шаьш арадоккхучуьра сацо дезна 1943-чу шарахь кхолладеллачу, махкахь гIарадаьлла хиллачу El Nacional газета. Амма онлайн версеш арахьоьцу цо, цундела ду Iедалан луьрачу тергонна кIел. 2021-чу шеран Стигалкъекаъ-беттан 14-чохь полицино дIалецира газетин коьрта редакци, ткъа цуьнан коьрта редакторна тIедожийра Мадурон уллерчу хьаькамна, Венесуэлин Социализман партин вице-президентна, иза газето «сийсаз варна» 13 миллион Американ доллар охьадиллар. Оцу гIуллакхо шен редакцех даиманенна даккха мега хIинца El Nacional газета. Иза доцуш, масех хаамийн гIирс бехкебо Iедало, боху уьш низамехь хаьржина Iедал дохо гIерта "мостагIийн цIуьхьар" ю. ГIелонна кIел ю оппозицин хаамийн сайташ Efecto Cocuyo, Caraota Digital, El Pitazo, Radio Fe y Alegría. Цара "Iедал карчорхьама арахьара ахчанаш оьцу", чIагIдо Мадурон администрацино.\nБин Салман Мухьаммед\nСаIудин Iаьрбийчохь къавеллачу паччахьа Бин Iабдул-Iазиз Ал СаIуди Салмана шен воI Мухьаммед шен метте хаийчхьана дуьйна лакъош ю махкахь дешан маршо. Уггаре йоккха "журналистийн набахте" ю СаIудийн Iаьрбийчоь. Цигахь шерашкахь чубоьхкина кхобучу журналистех лаьцна олуш а дац уьш стенна лецна. Эриг а хуьлу "даймохк юхьаIаьржа хIоттор" и "пачхьалкх сийсазъяр" и "арахьарчу хьукматашца болхбар".\nЖурналисташна дуьхьал Эр-Риядо кхоьллина цхьацца ладугIу, тергоен гIирсаш. Стамбулехь, СаIудийн Iаьрбийчоьнан векалтехь, кескашка ваьккхина, къиза вийра Iедална критика еш лелла журналист, эмигрант, Washington Post газетан редактор Хашшоги Жемал.\n30 гергга журналист воллу тахана цигарчу набахтешкахь. Юкъараллехь дебаташ ян еза я зударийн бакъонаш эшош ю аларна лецна бу царех дукхахберш. 2009-чу шарахь дуьйна доьналлин васт хилла веха юкъараллехь блогер Бадави Раиф, набахтехь ву иза, 15 шо хан а тоьхна, 1000 гIаж тоха а кхачийна цунна "ислам сийсаздарна"\nТIеман карчамца 2021-чу шеран Чиллан-баттахь Iедале веъначу Мьянмин куьйгалхочо диллина гIелонехь кхобу шен махкара хаамийн гIирсаш. Мин Аун Хлайн ша вара фейк-хаам а баржийна, 2017-чу шарахь рохинжа-къома тIехь геноцид йолийнарг. Оцу хьокъехь критика ен хаамийн гIирсаш хьашна цо, дIакъевлина махкахь йозуш йоцу медиа.\nАла дашна, Москвано лоруш тIеоьцу иза – хилла цигахь ялхазза. Оцу пачхьалкханна духку Оьрсийчоьно герзаш, Мьянмин эскарша дакъалоцу Оьрсийчохь хIитточу тIеман Iаморашкахь.\n"Доза доцу репортераш" цхьаьнакхетаралло яьхначу 37 "маршохьашархочун" тептарахь ву Къилбаседа Кореян диктатор Ким Чен Ын, Шемин президент Асад Башар, Туркменистанан куьйгалхо Бердымухаммедов Гурбангулы, Экваторан Гвинеян хьалханча Теодоро Обианга Нгема, кхиберш.\nОццу могIаршкахь ву Азербайджанан лидер Алиев ИльхIам а, Мисарара куьйгалхо Iабдел Фаттахь ас-Сиси а, Кубин лидер Мигель Диас Канель а, Никарагуан куьйгалхо Даниэль Ортега а, Таджикистанан да Рахмон Эмомали а, Филлипиний коьрта хьаькам Дутерте Родриго а, хIиндойн премьер-министр Моди Нарендра а.


ЦIахь - хьошалгIахь санна\nАьккхийн проблема зийзаш лаьтта хIинца а\nДагестанан керла куьйгалхой Аьккхийн (Аухан) кIошт меттахIотто сиха бацаро сагатдойту Хасу-Юьртарчу а, гонахарчу ярташкарчу а нохчашка.\nОцу бахьаница деношкахь рогIера 10-гIа Гулам дIабаьхьна цара. Регионехь бехачу нохчийн цIарах бараме веанера 200 сов делегат. ХьошалгIа кхайкхинера Нохчийчуьрчу администрацин а, Хасу-Юьртанна гергарчу Гуьмсан кIоштан урхаллин а векалш.\n94 эзар нохчо веха Дагестанехь. Республикан 3,2% процент хиллал нах бу уьш - ерриг а Оьрсийчохь бехачу нохчех 65,5%.\nНоволакский кIоштара гIазгIумкий керлачу метте а баьхна, дайн латтанаш аьккхашка дIадала хIоттийна программа кхочушъеш яцар дийцаредар а, нохчийн Юкъарчу кхеташоне керла нах харжар а яра Гуламан Iалашо.\nАлссам тIе тидам бохуьйташ дара Пачхьалкхан Думин депутато Сайтиев Бувайсара дина къамел. Нохчий – цхьа къам бен дац Дагестанехь, титулан а лоруш, долахь шайн кIошт а йоцуш – уьш нохчий бу, билгалдаьккхира цо.\nСайтиевн хьехамца Гуламан Юкъараллин кхеташо кхоьллира барамо. Цуьнан Iалашо ю Дагестанехь нохчий бехачу меттигашкахь лелха проблемаш тергонехь кхаба.\nГуламан декъашхоша даредора, ХIинжа-ГIала а, Москох а дуьхьал яц Аьккхийн кIошт меттахIотто. Амма цара сихо яре кхайкхира Iедал, ша дуккха а хьалха тIеэцна а, къобалъеш а йолу программа кхочушъярехь – ХIинжа-ГIалина гергахь гIазгIумкашна дина лаьтта цIенош, берийн бошмаш, дарбан хIусамаш, кхидолчу хьаштийн объекташ.\nДагестанерчу нохчаша доьху Аухан кIошт хьалха, вайнах махкахбохучу 1944-чу шарахь ма-хиллара меттахIоттор. Оцу тIехь гарабовлу Iедалан а, аьккхийн а лаамаш, мехкан администраци кийча ю кIошт юхаденъян, амма ца хIутту иза нохчашка царна коьрта йолу Пхьарчхошка а (Ленинаул) а, Ширча Аьккха а (Калининаул) хинйолчу Аьккхийн кIоштан дозанашка ерзо.\nЮьйцучу шина юьрто дIалоцу Аьккхийн кIоштан кхоалгIа дакъа – уьш ю карарчу хенахь Дагестанан Новолакский а, Казбековский а кIошташкахь. Ткъа и ши юьрт декъахь а йоцуш шайна бечу томанна реза бац аьккхий, депортаци хIинца а шайна тIера ялаза юьсу, бохура гуламхоша.\nАьккхийн проблема гIаьттина 1944-чу шеран Чиллан-беттан 23-чу дийнахь. Депортацера 1957 шарахь цIабаьхкичхьана схьа доьху аьккхаша Оьрсийчоьне а, Дагестане а шайн мохк меттахIоттор. Паччахьан заманашкахь дуьйцу латтанаш дара цкъа Теркан областан Нагорный округехь, тIаккха – Теркан областан Хасавюртовский округехь. 1921-чу шарахь Аьккхийн мохк Дагестанан областна юкъауьйзира. Аьккхаша шайна еза лору Пхьарчхошка а (Ленинаул) а, Ширча Аьккха а (Калининаул) а дайшка юхаялар ца къастош яхйина Iедало проблема.\nГуламан делегатех волчу Батырсултанов Iаьрбис "Кавказ.Реалиина" дийцира аьккхийн коьртачу Iалашонах лаьцна. Дагестанан къаьмнашлахь, мехкан Iедал реза а долуш, шайна боггIу меттиг баккха гIерта шаьш, элира цо.\nАмма лач кхетийна аьккхийн гуламан Iалашо социалан машанашкарчу дагестанхоша. Юхьанца Аьккхийн кIошт метта а хIоттаяйтина, цул тIаьхьа иза Нохчийчоьнах дIатохийта гIерта гуламхой, боху эладита лела интернетехула.\n"Кавказ.Реалиица" къамелдинчу кхечу юкъархочо, Батаев Iимрана, оцу кепехь гулам тидар нийса дац, я гуламхоша а, я нохчийн юкъаралло а дац хьехош гIуллакх оцу ракурсехь, элира.\nГуламан декъашхочо Караев Руслана, "хIуьттаренна даржош ду Дагестанера нохчий дIакъаста гIерта, шайн кIошт Нохчийчоьнах дIатоха гIерта бохург ", элира. "Эладита даржочийн цхьа Iалашо ю – Дагестанерчу нохчашна шайн республикан синбахамах, экономиках, Iилманех, спортах, къинхьегамах дIа ца эйтар", аьлла хета Караевна.\n"Кавказа.Реалица" зIене ваьллачу форуман кхечу декъашхочунна хетарехь, Гуламна гонах эладитанаш лела цо бечу балхах лаьцна прессо шуьйрра довзуьйтуш дацарна. Цунна хетарехь, интернетехула онлайн хьолехь гойтуш хила беза аьккхийн юкъархойн болх, тIаккха хир бац дагестанхошлахь цакхетамаш, царна гур ду нохчаша арабаьккхина некъ республикан низамашца а, лехамашца а богIийла.


Ингалсан пачхьалкхера Нохчийчу кхаьчначу туристо-блогеро Бенжамина шена гечдар дехна Нохчийчуьрчу зударшка. Дукха хан йоццуш Нохчийчоьнан хазаллех дуьйцучу хенахь, цIерпоштан купечуьра дийца волавеллера иза. "Со тешна ву, цкъа мацца а цхьана сарахь, цхьахйолчу социйлехь, кху цIерпошта хиъначу нохчийн йоIа хIара чоь соьца йоькъур ю аьлла. Романтикаллин чиркхаш латор ду ас. Салам Iалайкум, йиша, луур дарий хьуна соьца цхьана "Балтика 7" дIамала?", - олу цо шен социалан аккаунтехь Iораяьккхинчу ролик тIехь.\nШегара яьллачу ледарлонех керла видео дIаязйина Бенжамина. Цо нохчийн зударшка а, махкарчу бахархошка а шена къинтIера довлар доьху. "Цхьа товш доцург аьллера ас нохчийн зударех лаьцна. Ас сайна гечдар доьху нохчашка. Шу кхета аьлла хета суна, ас цхьа вочу Iалашонца и дина цахиларх, ларамза соьгара даьлла иза", - бехказавуьйлу ингалсан блогер камерана хьалха.\nМеттигерчу бахархошка даггара ларам а бу, шен блогехь Нохчийчоь дикачу агIор гайта Iалашо а яра шен бохуш, кхетош ву ингалсхо.\n"Шуна хаьа-кх ингалсан пачхьалкхехь а, Нохчийчохь а долу гIиллакхаш тайп-тайпана хиларх. Юха а доьху ас, сайна къинтIера довлар. Ас тешалла до шуна, Нохчийчоьнах ас яьккхина рогIера сан ролик шуна товр ю аьлла", - дерзийна шен къамел Бенжамина.


Кхарачойн депортаци: эзар шо даьлча а дицлур доцург\nНохчийн а, гIалгIай а махкахбоху де, 1944 шо, Маршо Радион архивера.\n75 шо кхаьчна пачхьалкхо Кхарачойн къам махкахдаьккхина\n…Вайнах, сингаттамаша, мацалло, шелоно гIелбина, казахийн, гIиргIазойн лайша лаьцначу гIамаршка цIерпоштанаш чуьра охьабаьхча, царна массарел а хьалха дуьхьалбаьхкинарш, къинхетамца, шайгахь а тоъал доцчу, амма мелла а шаьш гулдинчу рицкъанах дакъадинарш бу нохчел, гIалгIайл шо сов хьалха махбаьхна хилла Кхарачой.\nКхарачошна тIера дIадолийра Сталина а, цуьнан Iедало а Кавказан къаьмнаш бале а лоьцуш, церан автономеш йохор.\n1939 шеран статистико бахарехь, Кхарачойн Автонимин Гонехь ваьхна 70 эзар сов стаг. 1942 шеран гурахь баьхкина фашисташ 1943 шеран хьалхара бутт берззалц Iийна оцу махкахь. Ткъа мохк оккупацех мукъаболлушехь бохийна Советан Iедало.\nБахьана иштта довзийтина Кремло:\n"Оккупацин муьрехь кхарачоша шаьш тешнабехке гайтарна, немцоша Советан Iедалца къийса кхоьллинчу тобанашка хIиттарна, немцойн кара шайлара тоьлла бахархой баларна, Кавказан лаьмнел дехьара мехкаш леца немцошна оьшу некъаш гайтарна, ткъа шайн мохк мукъабаьккхича, Советан Iедало бечу балханна новкъарло ярна, бандиташ а, немцоша юкъабаржийна агенташ а Iедалх къайлабахарна, царна гIодарна".\nКхарачойн къам дохочу барамехь дакъалаьцна церан махкахь дехачу адаман эха барамехь чудахкийтинчу эскарша. Казахстане а, ГIиргIазойчу а нах шийлачу цIерпошташца дIакхачочу юкъанна велла, Сталинан Iедалх йисинчу статистико бахарехь, эзар гергга стаг. Амма дагалецамашкахь кхарачоша довзуьйтучу терахьашца нисло массийттаза сов.\nТIаьхьо вайнахана а санна, дихкина хилла кхарачой бIаьхошна Советан эскаршкахь кхидIа мостагIчуьнца тIом бан – эскаршкара дIа а лахьийна, царна а йина депортаци.\nЮккъерчу Азех набахти а йина, цигахь лецначу нехан хьелашкахь кхаьбначу къаьмнийн могIарахь кавказхойх бара, кхарачой боцурш, гIалгIай, нохчий, балкхарой. Юьртара юьрта ваха йиш йоцуш, дехьа-сехьа бехачу гергарчарна тIевахча, тутмакх вой, набахтехь даккха 20 шо тухуш хилла депортантна.\nВайнах а санна, 1957 шарахь даймахка юхабахкийтина Iедало кхарачой. Амма генарчу г1амаршкахь дисина ах-къоман кешнаш. Цкъа а ца баша шийла ша, Советан 1едале цабезам кийрахь бохьуш юхабаьхкина дийна бисинарш, Iедалх кхин ца тешаш бахана эхарта.


УМХАЕВ Хьамзат. Дай боцуш дисинчу лаьмнашкахь - ГАУ «Издательский дом»\nХууш ма хиллара, нохчийн къоман истори даима а лаьмнашца йозаелла хилла. Вайн ширачу дайн меттамотт а, йаккхалун йоцу чӀагӀо а хилла лаьттина уьш массо а хенахь. И чӀагӀо йаккха ца йелира цӀарматашка а, хазарашка а, монголашка а, АстагӀчу Тимаре а. Амма, шаьш къобал а дина тӀеэцначу большевикийн Ӏедало йамартло йира шех тешначарна. Хьеший санна массо а йуьрта а, керта а баьхкина, харцонца, йоцу цӀе а кхоьллина, шайна дан гӀертачух кхетта бовлале, лаххьийна махках бехира нохчий. ПаргӀат даха а, Ӏан а рицкъ луш йолу аре а, бохам хилча шаьш дӀахьулдеш хилла лам а дӀа а баьккхина, Йуккъерачу Азин гӀамаршкахула дӀасакхиссира уьш.\nДелан къинхетам а хилла, 13 шо даьлча, хийла мацалла, шелонна, гӀелонна деллачу шайн дайн-нанойн, йижарийн-вежарийн даьӀахкаш цигахь а йуьтуш, шаьш оццул сатийсинчу ДегӀаста йухабирзира нохчий. Амма, ламанийн районашкахь Ӏийначу нахана, Даймахка бирзича а шайн цӀа берза бакъо ца йелира Ӏедало. Хаара цу Делан мостагӀашна вайн чӀагӀо ламанца йуьйла. Дуьне ма-дду, аьтто баьл-баьллачохь, аренца дӀатарбала дийзира ламанхойн.\nШайн цӀаберза йиш йоцуш бисинчарех бара ГаланчӀожан районера бахархой а. Шаьш дина а, даьхна а йолчу йарташка йухадерзаре сатуьйсуш белла дӀабевлла царех дукхахберш, ткъа аренца кхиъначу церан тӀаьхьенашна, наггахь воцчунна, шайн ирс-аьтто ламанца ца го, дайн шира кхерчаш меттахӀиттор тӀаьхьало йолуш ца хета.\nТкъа токхе, никх санна беркатах буьзна болу, ламанийн мохк, вала да воцуш, дӀатесна лаьтта. И шадериг гуш, къаьхьачу узаршца екаш хета къоьжа Кавказ:\n«ХӀей! Шу турпалчу дайн кӀентий! Шу хӀунда девлла иштта сутар-саьхьар дуьне гулдан – деший, сискал – ткъа цхьа а хӀотто мах боцу сан сийлахь-йоккха хазна аш хӀунда ца тергалйо? ХӀунда ца оьцу аш соьгара сирлачу, майрачу дахаран масал, паргӀатонехьа болчу къийсаман лекха лаам, турпала хьуьнарш?» Амма ламанийн лекха кхайкхам, дуьхьал вист хуьлуш стаг воцуш, къарлой, бужий дӀабов.\nДоккха х1ума ду-кх, дерриге а дуьне девзачу вайна, вешан ворхӀе дайх бисна, куй биллал бен боцу, мохк ца бовзар! Ткъа, девзаш доцу хӀума сих-дагах ца кхета, хийра хуьла. Цундела, Ӏаламат маьӀне ду – нохчийн орамера тайпанаш схьадевлла ламанийн мохк нахана бовзийтар, уггаре хьалха вайн вешачарна.\nВуно мехала болх болийна цу декъехь «Евзаш йоцу Нохчийчоь» цӀе йолчу тобано. Цара нохчийн лаьмнашка Ӏилманан-талламан а, мохкбовзаран а экспедициш вовшахйетта. Хьалхарчу экспедициша Нашхахь талламаш бинехь, хӀинца талла леринарг – ГаланчӀож яра.\nНашха а, ГаланчӀож а Ӏаламан хазаллица а, тайп-тайпана нохчийн къоман материальни культурин хӀолламаш – бӀаьвнаш, гӀаланаш, маьлхан кешнаш – хиларца а уггаре токхечех йу республикехь. Дукха къахьега а ца дезаш, масех гӀаш а, говрашца а йолу маршрут тахана а схьайелла аьтто бу кхузахь.\nЭкспедицехь дакъалоцуш бара Нохчийн пачхьалкхан университетан географически факультетан а, Аргунски историко-архитектурни а, Ӏаламан а музей-заповедникан а, «Грозный» телеканалан а, альпинизман федерацин а белхахой а, ламанца йолу меттигаш дика йевзаш болу вайн махкахой а. Верриге а – 14 стаг. Экспедицина информационни кхачо йар «Грозный» цӀе йолчу Нохчийн пачхьалкхан телерадиокомпанис шена тӀелаьцнера.\nБилгалдаккха деза, хӀара болх Нохчийн Республикан куьйгалхочун лаамца болийна хилар. Хууш ма хиллара, Кадыров Рамзан вайн лакхахь йийцинчу йукъараллин республикански отделенин Iуналлин советан куьйгалхо ву.\nГихтан эвлайистехь, ГаланжӀожа боьду некъ болалучу меттехь вовшах а кхетта, ламчу боьду некъ йуьхьарлецира экспедицин тобано. Кхузара дӀа 63 километр некъ бу Галайн-Ӏомана тӀекхача бан безарг. Цунах ах гергга – гӀаш.\nАла деза, 1970-гӀа шераш кхаччалца ГаланчӀожа боьдуш, машенан некъ-м хӀунда буьйцур, говр-вордан некъ а хилла ца хилар. Нохчий 1944 шарахь цIера баххалц районехь Ӏашболчу нехан цхьадолчу сурсаташца кхачо йар, Шалажера дуьйна говрашца а, бӀарзашца а хилла. Цунах лаьцна шен книги тӀехь йаздо Нохчийчохь дика вевзаш а, лоруш а волчу Русин Василийс.\nКхуза богӀу некъ, Советан 1едал доххалц кӀезга-дукха доладеш хиллехь (Хьалха а, ТӀехьа а Мартан районашкара совхозийн даьхни аьхка ламчохь дажадора), хӀокху тӀаьхьарчу 20-х шарахь «Терхе» олучу меттера хьала куьг тоьхна бац.\nГоттар чӀогIа бохийна иза тӀаьххьарлера тӀеман шерашкахь. Ракеташ а, бомбанаш а йиттина тӀулган ломах баьккхина некъ, массийтта меттехь хадийна Ӏинах чубахна. Кадыров Рамзанан омрица 2010 шарахь тобан болийра иза. Гихтара дӀа Роьшничуьра лакха эвлайисте кхаччалца – асфальтан керла некъ биллира. Цигара хьала, «Терхе» олучу метте кхаччалца, жагӀа а бухкуш, тобира. Кхин дӀа беш болу болх, керла проект а йаьккхина, тӀулган лам а лоьлхуьйташ бан безаш хиларна, цхьана ханна сацон бийзира.\nМашенашкахь экспедицино бан лерина некъ, дагахь а доцуш, жимма бацбелира. Муьшичуьра хьаладевлча, цхьанхьа-шинхьа меттигаш текхна а хилла, гӀаш даха дезаш хилира тхан.\nАмма экспедицин декъашхой и болх кхин халахеташ а бацара. Тхо хӀинца хьаладоьлху меттигаш инзаре хаза йара: дехьа а, сехьа а баган хьун йаьлла тӀулган тархаш, чу хьаьжча бӀагор а богӀуш, цхьа бӀе метр гергга кӀорга Ӏин, цу чохь, даккхий тӀулгаш а керчош, сахаьдда догӀу Гих, хӀаваэхь хӀинцца зазадаккха тохаделлачу хьехнийн тамехь йолу хьожа, тайп-тайпанчу олхазарийн зевне эшарш.\nШи Гих (Нашхара а, Аьккхара а догӀу) вовшахкхетачу Терхе олучу меттигера аьчкан тӀайн тӀера дӀа цхьа километр гергга некъ хаьдда охьабахна бара.\nИ йукъ хичухула йаккха езаш хилира. Уггаре халчех некъан кийсиг йара иза тхан маршрутехь. ТӀулгийн тархашна йуккъехула, хьерадаьлча санна, йоккхачу гӀовгӀанца догӀу Гих, хин тогӀе мел йу Ӏоьхку даккхий тӀулгаш, паргӀат цхьа ког баккха а йоцу меттиг. Амма оцу меттигах, некъан хьовзам ца хуьлуш, дика чекхдевлира тхо.\nТерхе йолчуьра генадовлале, лам эккхийтина охьатекхначу бердо ГаланчӀожара охьадогӀу Гих (Осу-хи а олу цунах) дӀа а къевлина кхоллабелла хиллачу Ӏома тӀе кхочу. И Ӏам ГаланчӀожа боьду некъ боккхуш коьртехь хиллачу Хьасан цӀе йолчу стеган цӀе тиллина бара. Тахана, хи сацийна йолу дуьхьало бомбанаш йиттина йоха а йина, охьабахна дӀабаьлла иза.\nӀам лаьттанчуьра дуьйна некъ, лаьхьа санна хьийзаш, Верга-ломах хьалаболало. Кхузара вуно хаза го гуонахьара меттигаш.\nЛоман буьххье кхаччалц хаддаза ирах болу некъ хӀокху сел чолхечу маршрутаца хьалабигар, схьахетарехь, Нашха оцу некъана йуьстах ца йитаран Ӏалашонца хилла ду. Нашхарчу ТӀийста а, Хьайбаха а хӀокху некъатӀера охьавоьду.\nТкъа шарахь сов куьг Ӏоттанза болу некъ йерриг хьун а йаьлла лаьтта. Цхьана хенахь некъ тобеш хилла трактор, да воцуш а йисна, йохийна къухла йахна лаьтта некъан йистехь. ТӀамна йуьстах ца бисна хӀара мохк а. МаьӀ-маьӀӀехь Ӏоьхкуш карайо тайп-тайпанчу тӀеман гӀирсийн коьчалш.\nНартолна (аркина) тӀекхачале ирахбогӀабелла лаьттачу боккхачу тӀулгах «Кура тӀулг» олу. Схьахетарехь, лекха хиларна а, ша цхьалха хиларна а аьллачух тера ду иза цунах.\nНашхара ТӀийста боьду некъ дӀакъаьстачохь дуьххьара гучуйолу арка. Уггаре хазачех меттиг йу иза кху новкъахь. Кху меттигех хьалхе «ШолгӀа Ӏуьрг» олуш хилла. Йохо кхоам хеташ, некъ боккхучу хенахь леррина, машенаш кӀелхула йовллал, шор а йина йитина хӀара.\nАркел жимма хьалаваьлча, некь Верга-ломан къилбехьа, Нашха йолчу агӀор, болу. Ломан когашкахь Ӏохкуш йолу ТӀийста а, Хьайбах а, жима дехьа Гих йистехь йиллина йолу Моцкъара а вуно дика схьаго кхузара.\nХӀинццалца дукха тӀех ирах хилла некъ, гӀехьчул аттача болу. Кхин дӀа, 2015 метр лекха болчу Верга-ломан буьххье кхаччалц, йаккхий ирхенаш йац.\nНашхий, ГаланчӀожжий йоькъучу Верга-ломан буьххьера Ӏоман тӀе боьду некъ хаддаза охьанехьа бу. Некъо гола моссаз туху, хӀинций-хӀинций Ӏам гучуболу-кх, бохуш, сахьийзаш, дикка охьадоьлху тхо.\nЭххар а, некъо рогӀера голатухучохь, оха шега оццул сатийсина Ӏам, керайуккъехь санна, схьагучуболу тхуна. Ӏоман а, гонахьарчу ламанийн а хазаллех ца Ӏебаш, тхешан кӀаддалар а дицлой, дехха лаьтта тхо, оцу Ӏаламатан массо а агӀор суьрташ а дохуш.\nЦул тӀаьхьа, цхьана сохьтехь, бода болале, Ӏомана гена доцчу цхьана дохийначу цӀенна уллехь цӀе а латайой, буьйса йаккха совцу тхо.\nТахана дийнахь мел гинарг карладуьйлуш, бехха Ӏа экспедицин декъашхой цхьацца дуьйцуш. Делахь а, тхешан кхоччуш кӀадделлачу догӀмашка са ца даӀийтача ца даларна, тхешан дуьжу галеш чу довлу.\nГаланчӀожа дӀакхаьчна, цхьа Дела хьаьжна, хаза деъначу шолгӀачу дийнахь, дуьххьара Ӏоман йисте кхечира тхо. Горга, 450 метр беха а, 400 метр гергга шуьйра а болу Ӏам гуобаьккхина эрз а баьлла лаьтта. Цу йуккъехь, Ӏуьйренан тийналла йохош, сацар доцуш, пхьидарчийн йекар хеза. Ша Ӏам хӀордан хӀоттамал 1500 метр гергга лакхахь Ӏуьллуш бу. Кхуьнан кӀоргалла, Ӏилманчаша дийцарехь, 30 метр сов йу.\nӀоман экъан тӀехь, куьзган чохь санна, вуно хаза схьаго стиглара мархаш а, гуонахьара лаьмнаш а, хьаннаш а. Йукъ-кара, чӀеро цӀога тоьхча, хи тӀехь гонаш хӀуьттуш хаало.\nВуно хаза ду Галайн-Ӏам кхоллабаларах долу шира дийцар. Цхьана хенахь ГаланчӀожана малхбузехьа Ӏуьллу Ялхарарчу Ӏамка олучу меттехь хилла бохуш дуьйцу и Ӏам. Беза-боккха, сийлахь лоруш, цӀена доцчу массо а хӀуманах ларбеш хила иза наха. Цкъа цхьана оьзда йоцчу жимачу зудчо шен берийн хӀумнаш йиттина Ӏоман чохь. ТӀаккха, шурула кӀайн, цӀе ши бIаьрг а болуш, Ӏаламат боккха сту хилла цу Ӏомах. И сту болабелла, ГаланчӀожний, Ялхарний йуккъера тӀулган лам а хадош (и лам цуо хадийна меттиг, церг-ков санна, тахана а билгала йу), хӀинца Ӏам лаьттаче сехьабаьлла. Цу хенахь цигахь наха лелош кха хилла. Цу кха тӀехь охуна деш волчу шина кӀанта шайн дега и сту дӀабожийта шайга аьлла. Дас ца магийна царна иза дан. Амма шина кӀанта, шайн да дӀа а вахийтина, дӀабоьжна иза. Охуна деш кхозлагӀа го болалуш, хьацарах санна, жим-жимма Ӏийда болабелла сту. И гуо чекхболуш, берриг баша а бешна, Ӏам а хилла, дӀахӀоьттина иза, и ши кӀант буха а хьош. Иштта кхоллабелла бохуш дуьйцу Галайн-Ӏам вайн баккхийчара.\nӀома йистехь лаьтташ цхьа шира тӀулган экъа йу. Иза, кхузахь баьхначу наха дийцарехь, шен говр лийчо чуваьлла, хиэ бухаваьхьна веллачу стагна боьгӀна бу. Цу тӀера Ӏарбийн терахьашца йаздина йозанца лерича – 122 шо хьалха хилла иза.\nТамашийна хӀун ду аьлча, тӀера дӀадоьдуш а доцуш, хаддаза тӀеоьхуш масех шовда долушшехь, буьзна шен кедара араболуш бац хӀара Ӏам. Мацах и болх зен дагахь, аьхкина цунна тӀера харш а даьккхина, хи охьадахийта хьаьвсина кхузара нах. Амма цунах гӀуллакх ца хилла церан. Харш кӀарг мел до а, лахлуш охьабоьдуш хилла Ӏам.\nНашхаца а, ТӀерлаца а, Аьккхаца а, Ялхараца а бозуш болчу Галайн-махкана чуйогӀуш масех йурт а, кӀотар а хила: Акха-Баса, Эсалашка, КербетӀа, КербечӀа, Ӏамие, Кхоьрга, Мочча, ЧӀуша, Очакхе. Оцу йарташкара схьабевлла лоруш бу тахана Нохчийн а, ГӀалгӀайн Республикашкахь бехаш болу орстхойн тукхамах болу цхьаболу нах. Царех цхьаъ йу ГаланчӀожара «Бурги гӀаланаш» олу меттиг. Кхузахь бехачу наха шайн цхьана бӀаьвнан пенах «боьлху кхера» олу адаман йуьхь-сибатехь болу тӀулг боьллина боху. И тӀулг йуккъехь болчу бӀаьвнах «Биелх-кхера бӀов» олуш хилла цара. Нохчийн къоман орстхойн тукхуман белхаройн тайпа схьадаьлла меттиг лоруш йу иза. Кхоьрга цӀе йолчу йуьртара схьабевлла бохуш дуьйцу, масала, КориговгӀар.\nГалайн тайпанах болу нах схьабовлар Акха-Баса олучу йуьртара ду. Вевзаш волчу йаздархочо а, этнографа а Сулейманов Ахьмада дийцарехь, «галай» боху цӀе кхоллайалар гӀажарийн «гал» – «сту» бохучу дашах ду. Схьахетарехь, эрна дац Галайн-Ӏам кхоллабаларан шира дийцар старца доьзна хилар. Турпал Чонин, Турпал Садин, Турпал БӀехойн, Устархан, цхьамогӀа кхин а гӀаланаш а, бӀаьвнаш а хилла кху йуьртахь. ХӀинца царех херцарш бен ца йисна.\nАкха-Басана къилбехьа йолчу йуьртах Эсалашка олу. Хьалха заманчохь кхузахь хиллачу шозза-кхузза тӀекӀел йиначу Дошлакъийн, Хасболатан гӀаланех лардаш бен ца йисна.\nӀомана гена йоццуш Ӏуьллуш йолчу Ӏамие олучу йуьртара «ГӀала йегӀача» олучу меттехь хӀинца а йохонза лаьтташ йу кхузза тӀекӀел йина тӀулгийн гӀала. Жимма дехьа, кхаасонарчу жайнех терачу Мизар-коьртан когашкахь, Мочча цӀе йолчу йуьртахь хиллачу гӀаланийн херцарш Ӏохку.\nГаланчӀожарчу лаьмнех къаьсттина шена тӀе тидам бохуьйтуш бу Мизир-корта. Цуьнан буьххьехь нохчий Ӏеса динехь болчу хенахь хиллачу цӀуйн гӀишлойн баххаш ду дисна хӀинца а. ТӀаьхьо Мехкан Кхел а гуллуш хилла бах кхузахь. «Мизир» бохург, Сулейманов Ахьмада йаздарехь, вайн ширачу дайн «Дикачу белхийн Делан» цӀе хилла. Бан хьакъ болу талламаш кхузахь бича, нохчийн ширачу исторех дийца дукха хӀума хир дара Мизир-коьртан.\nСарахьо, дагахь а доцуш, къилба-малхбузера, Кей-махкара, марханаш а хьаьвдда, дог1а доладелира. ЦӀе а латийна, сихха тхаьш кечйинчу кхалор кӀела ловчкъа дийзира тхан. Кегийчара чайна а, жижиг даттарна а кечам бешшехь, полиэтиленан пленкех биначу тхевна тӀедетталучу догӀан тӀадамийн синтемечу гӀовгӀанехь нохчийн исторех лаьцна къамелаш дуьйладелира.\nБуса сахиллалц хаддаза тӀеихна догӀа, сахилча а ца тийра. Кхин цхьа де а кхузахь даккха лерина хиллачу экспедицин декъашхойн бухаберза барт хилира. Тхаьш Ӏийна меттиг дӀа а цӀанйина, тоьрмигаш ги а тоьхна, тхов тӀерачу пленкех тхаьшна кхалораш а йина, тхо цӀа дахка новкъа девлира.\nЦхьа сахьт даьлча догӀа, жим-жимма лахлуш, сецира. Мархаш хьерчачу лаьмнийн шатайпа хазалла хуьлу. Цу хазаллех даккхийдеш, кест-кеста сеца а соьцуш, суьрташ а дохуш, ши де хьалха оха охьабиначу новкъа хьалаоьхура тхо.\nДагахь а доцуш, некъо голатухучохь, цхьа-ши бӀе метр генахь, цхьаъ санна шиъ ча гира тхуна. Шайна туса а ца луш, дикка герга кхаьчна адамаш а хааделла, шен ког ма боллу дӀаэккха цу шиннех жимахйерг. Ткъа йоккханиг, сила йолчу шена кхерайелла йадар дола хеташ, сих ца луш, паргӀат цунна тӀаьхьа дӀагӀертара, наггахь тхоьга йуха а хьожуш.\nАла деза, кху махкахь, адам тӀе кхочуш а доцуш, массо а тайпана акхарой йаьржина хиларх. Иштта, экспедицин декъашхошна черчий гина ца Ӏаш, мосуьйттаза масарш а, лунаш а, акха котамаш а, нохчаша байтӀакусказ олуш йолу тетереваш а хааелира. Цул совнаха, кхузарчу ламанийн басешкахь тайп-тайпана зезагаш а, вуно дукха дарбане бецаш а яра: хьалнаш, цхоцмаш, бӀарзолгаш, кӀалхьанаш, шишингаш.\nДогӀа а деъна, кхоччуш цӀанделчу хӀаваэхь хьалхачул а хаза го Галайн-Ӏам а, гонахара лаьмнаш а. Ӏоман Ӏодика ца йалуш, дехха лаьттира тхо цуьнга йух-йуха а хьоьжуш.\nХавас АКБИЕВ. Неоконченная повесть\nМАКАЛОВ Шамсудди. Аганан илли


Панфилова Эллин лаам бу цIена харжамаш дIабахьа\nГезгмашин-бутт 16, 2016\nОьрсийчоь -- Оьрсийчоьнан Коьртачу харжамийн комиссин куьйгалхо Памфилова Элла, Москох, Гезгмашин-бутт, 15, 2016\nОьрсийчоьнан Коьртачу харжамийн комиссин куьйгалхочо Памфилова Эллас дIахьедар дина, ша балхара дIаера ю, нагахь тIебогIу Пачхьалкхан Думан харжамаш харцонца дIабахьахь аьлла. Журналисташа деллачу хаттаршна жоп луш, Памфиловас билгалдаьккхира ша мосуьйттоза балхара дIаяьлла хилар шена хетачуьнца догIуш доцу хIума шен лелон дезаш меттиг нисйелча.\nКоьртачу харжамийн комиссин коьрте хIоьттина Памфилова Зазадоккху-бутт чекхболуш. Цул хьалха цу даржехь вара Чуров Владимир. И стаг дуккхазза а бехке веш вара Оьрсийчохь харжамийн жамIашца бозбунчаллаш лелорна.\nVII Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думан харжамаш хир бу кху Гезгмашин-беттан 18-чу дийнахь. 225 депутат хоржур ву партеша хьалхатеттинчу кандидаташна юкъахь. Кхин а 225 депутат хоржур ву цхьанамандатан харжамийн гонашкахь. Харжамашкахь дакъалоцуш ю 14 парти.


Карарчу беттан 20-чохь Нохчийчохь дIахьочу леринчу операцехь байъина гIаттамхой Соьлж-ГIаларчу къайлахчу сервисийн (ФСБ) гIишлона тIелатар дан кечлуш хилла. Кадыров Ахьмадан цIарахчу леринчу полицин полкан командиро Чалаев Замида дина оцу кепара дIахьедар.\n"Операци дIаяьхьначу меттигехь церан йозанаш карийна тхуна, Бютукаев Асланан тIоьрмиг чохь. Цу тIехь билгалдаккхарца, ФСБ-н гIишлона тIелата Iалашо хилла церан", - аьлла цо журналисташка. Иштта Чалаевс дийцарехь, Бютукаевн тоба лечкъина Iийначу лаьтта бухара меттиг суьртийн гурашца билгалъяьккхина хиллера цара. Стохка ГIадужу-баттахь дуьйна цигахь куп тоьхна Iаш хиллера уьш.\nДагадоуьйту, Нохчийчохь хIаллакйина тIемалойн тIаьххьара тоба, шеца амир Бютукаев а волуш, дIахьедира мехкан куьйгалхочо Кадыров Рамзана дахначу кхаарин дийнахь. Лерина операци дIаяьхьнера Соьлжа-ГIалина 30 километр юьстах йолчу Котар-Юьртахь.\n"Дукха хан яра лерина операци Iалашоне йиллина. Ас айса дакъалаьцна иза кечъеш, говза кхочушйина операци цуьнан куьйгалхочо Чалаев Замида. Бандтобан шозза аьтто белира, тIом ца беш, къелхьаръяла. КхозлагIа араяьллачу Кадыров Ахьмад-Хьажин цIарх йолчу полках къайла ца бовлабелла уьш", - яздира Кадыровс шен телеграм-каналехь.\nЦо бахарехь, президент Путин Владимир хууш хилла кечъечу операцех лаьцна, цо буьйцуш хилла нийса некъ, хьехна дараш доцуш гIуллакх чекхдаккхар.\nКадыровс дийцарехь, байъинарш бу махкара тIаьххьара тIемалой, евзина царех цхьаболучийн цIерш.\nБютукаев Аслан вина 1974 шарахь Нохчийчуьрчу ТIехьа-Мартанахь. Хилла президентан Масхадов Асланан куьйга кIел. 2013-чу шарахь, «Кавказ Имаратан» баьчча Умаров Докка вийча хIоьттира цуьнан метте.


Бурчаев Хьалим, журналист.\nНохчийчохь вевзаш волу юкъараллин а, политикин а г1уллакххо, Нохчийн Республикан Парламентан депутат Умхаев Леча кхелхина.\nКху шеран июнь беттан уьтталг1ачу дийнахь хилира иза, дукха хан хала цамгар токхуш меттахь яьккхинчул т1аьхьа (Везачу Дала меле а, йоле а дуьллийла цунна и).\nЛеча кхалхарх болчу хаамо, цуьнан гергарчийн а, доттаг1ийн а хилла ца 1аш дог 1овжийра вайн махкахойн массеран а, х1унда аьлча нохчийн халкъана иза вевзара шен Даймохк даггара безаш а, политикехь жигара дакъалоцуш а хиларца.\nЮкъара г1уллакхехь дика вовшахтохархо, къоман говзанча, нохчийн мотт лаккхарчу т1ег1анехь хууш вара Леча.\nУмхаев Леча вина Казахстанан Талды-Кургански областан Кугалы юьртахь 1954-чу шеран 20-г1а сентябрехь.\n1978-чу шарахь Сибирски автонекъийн институт кхиамца чекхъяьккхинчул т1аьхьа 1995-г1а шарахь къоман экономикин Академи а чекхъяьккхира цо.\nЭкономикин 1илманийн кандидатан дарж а даьккхира.\nШен къинхьегаман некъ Умхаев Лечас болийра 1978-чу шарахь.\nТайп-тайпанчу белхашкахь, даржашкахь болх бина цо, амма цхьана а х1уманна т1ехь шен дика ц1е ца йожош чекхвала доьналлий, яххьий, къонахаллий хилла цуьнгахь.\nИ амал цо шен башха деха а ца хиллачу дахарехь шегахь лар а йира.\nД1адаханчу б1ешеран 90-чу шерашкахь вайн республикехь чолхечу хиламехь жигара дакъалецира Умхаев Лечас. СССР йохарца боьзна хилам шен ницкъ ма-кхоччу вайн кхомана лазаме за ца хуьлуьйтуш пайдехьа берзо, Нохчийчоь ца йохаяйта г1ерташ къахьоьгучеран мог1арехь хьалхарчех вара иза.\nЦхьана бохамечу киртигна т1едуьгуш дуйла уггаре хьалха кхеттачех а вара.\nЦо 1аламат хала ловра, нохчашна даима сийлахь хилла «маршо» а, «дозуш цахилар» а бохучу кхетамах байракх йина шайн зуламечу 1алашонца арабевллачара халкъ ловзадар.\nЦундела кхоьллира цо «Даймохк» ц1е йолу оппозицин болам.\nЦуой, цуьнан накъосташший боккха болх бира харцпатриотийн яххьашший, церан ямарт г1уллакхашший 1орадахарехь.\nДоьналлах а, къонахаллах а дуьзна дог дара Лечин некхехь детталуш.\nВайна дуккахболчарна дагадог1у 1993-чу шарахь Соьлжа-Г1алара театран майданахь шина баттахь оппозицин митинг латтар.\nИштта г1уллакх вовшахтоха политикин лаам, хьекъал хилла ца 1аш, йоккха майралла а, т1аьххьарчу минотана б1о цакъажор а оьшура.\nБаккхийчу а, чолхечу а хиламашна юкъахь Леча гуттар а нисваларо гойтура иза шен къоман кхолламе бен-башха доцуш хьоьжуш хилла ца хилар.\nЦундела лерам а бора цуьнан вайн махкахоша.\nНохчийчохь шолг1а т1ом д1а а бирзина, маьрша дахар д1ах1отточу муьрехь а юьстах ца 1ийра Умхаев Леча.\n2003-чу шарахь Нохчийн Республикан Пачхьалкхан Кхеташонан председателан хьехамчин даржехь болх бира цо.\n2005-чу шарахь Нохчийн Республикан Парламентан депутат а хаьржира.\nШен г1о оьшуш мел волчунна хьанна а дашца я г1уллакхца г1о дора цо, хан а, могашалла а ца кхоош. Цхьана а х1уманна текъамаш, белхамаш бар дезаш вацара.\nЛеча вуьззина нохчийн к1ант, къонах вара, шен дикачу г1уллакхашца даррехь билгалваьлла.\nУмхаев Лечас бинчу белхан лаккхара мах хадийра «Къинегамехь билгалваларна» знакаца, «Нохчийн Республикан парламентаризм кхиорна» орденца, Парламентан Сийлаллин грамотаца, иштта кхидолчу а совг1аташца.\nЛеча санна волчу къонахчух къаста атта дац.\nИштта атта дац и санна волчу к1ентан буьззина мах хадош дош ала а.\nЦуьна дахар даима а вайна лаьттар ду, кху харц дуьненахь шен оьмар стага чекх муха яккха еза бохучунна масал а хилла.\nДала гечдойла цунна! Дала ийманца собар лойла цуьнан гергарчарна а, и везаш мел хиллачарна а!\nНекролог автора мел аьллачунна т1е а тевжаш «Нана» журнала редакцин белхалоша а даггара кадам бо Умхаев Лечин доьзале а, гергарчаьрга а, и везаш, лоруш мел хиллачаьрга а.\nЛеча санна волу к1ант вайна юкъара д1авалар динна халкъана а, махкана а эшам бу.\nДала гечдойла цунна. Дала ялсаманин хьаша войла цунах.


Дуьненаюкъарчу терроран тобанаша жигара даьккхина Къилбаседа Кавказерчу бахархошка шайн могIаршка кхайкхар. Цунах лаьцна дIахьедина Ставрополехь кхеташо дIаяьхьначу Оьрсийчоьнан Кхерамазаллин кхеташонан секретаро Патрушев Николайс.\nЦо дийцарехь, цу регионехь терроран тобанаш кхолла гIертар хааделла Оьрсийчоьнан лерринчу сервисашна. Патрушевс чIагIдарехь, карарчу хенахь Шемахь а, Иракъехь тIом беш ву 3 эзар гергга Къилбаседа Кавказера вахархо.\nСтохка адамийн бакъонаш ларъярехула йолчу Оьрсийчура «Мемориал» центро таллам бинера Къилбаседа Кавказехь Iедалша терроризмаца къийсам латторах лаьцна. Бакъонашларъярхоша чIагIдарехь, цу регионера бахархой радикалан тобанех дIакхетаран бахьанех цхьаъ ду Оьрсийчоьнан лерринчу сервисаша цигахь лолош долу адамашна ницкъ бар.


ХIинца-м дехар дара вай!\nГергарчу шерашкахь Нохчийчохь ерриг а хьал долуш а, тоъал рицкъ кхиош а, Iедална ял луш а хила еза, дIакхайкхийна мехкан куьйгалхочун декхарш дечу Кадыров Рамзана.\n«ХIора кIошт а, гIала а шаьш шайна пайда беш хила еза. Шаьш школаш а, дарбан хIусамаш а, некъаш а латто деза цара. Цул совнаха, цара кхочуш ян еза проекташ, шайн меттигийн экономикан а, социалан а таро алсамъяьккхарехь».\nНохчийчоьнан куьйгалхочунна декхарш кхочуш дечу Кадыров Рамзанан, дешнаш ду аьлла, цуьнан зорбан-сервисо гIарадьккхина хIара къамел.\nДийцарехь, цо хIоттийначу Iалашонца ларавелларг бен дика префект а, гIалин-да а лорур вац хIинцачул тIаьхьа.\nИштта хаам бина бюджетан профицит йолуш, кхечу дешнашца аьлча: схьаоьцучул а дукха дIалуш, махкахь массийта кIошт ю. Вуьйш а, лаахь а ца лаахь а, далахь а, ца далахь а, цаьрца нийсъяр тIедожийна церан куьйгалхошна.\nХила деза, дийр ду, дан лерина ду бохучу кепехь, даима санна дIахьедарш а ду экономикехь хила мегачу кхиамехь буьйцуш. Республика куьйгалхочо аьлла боху цуьнан зорбан-сервисс, Нохчийчоь юьртбахаман комплексехь а, индустриализацехь а, бизнесехь а, туризмехь а, уггаре а хьалхарчу меттехь хила еза.\nКхочуш хира юй-те республика коьртачу Iедалхочо хIоттийна Iалашонаш? Уьш муха ян еза? Юккъараллийн Iилманан белхахочунна Бено Шемална хетарехь, и гIуллакх кхочуш деш оьшург ю команда а, лаккхара говзалла йолу нах а. Амма, лаар цхьаъ ду, кхочуш дар-кхин ду элира цо.\nБено: «Лехча-м кара ма бой миччахь а. Рамзан-политикан куьйгалхо ву махкахь. И политика дIаяхьархь-м дерг ала ца хаьа суна, амма цо дIакхайкъош дерг а, кхидерг а, республика хьалхарчу меттехь хилийта цунна лууш хилар гуш ду. Ингалсан маттахь ма аллара «Team»-«команда) ю цунна оьшург. Ткъа, вайн махкахь шен хьал ду, кхечанхьа-кхин ду».\nНохчийчурчу Iедалшна хьалхахь хIоьттина долу сурт, мацца а хила дезаш дара. Сихонца, буьрсачу амалехь, хьашна дIабаьккхина гIаттамхойн болам.\nХIинца экономика кхио гIерта. Ткъа, далур дуй иза, оццу эскархойн омрица аьлла, шена цуьнах хетарг дийцира нохчийн совдегара Авторханов Адама.\nАвторханов: «Моьттуш хир ду, ша омра дIа ма делли, ша дерриг кхочуш хир ду аьлла. Тахана хьо полисхочо сацийча, хьан паспорт гайтичхьана, хьайн тайпа дийцичхьана ма ца долу иза. Iамабайта беза нах Лондоне а бахийтина, лаккхара экономикан доьшийле. ТIом бар санна, атта ма дац и болх бан. Цу тIехь, кIорге ойла а еш бан ма беза иза».\nНохчийчоь боккъала экономикан кхиамаш бахийта лаам болуш, кхин цхьа гIулч а яьккхина меттигерачу Iедалша. ХIора кIиранах, федералан телехьожийлехь гайта а гойтуш йоьдуш ю реалити-шоу.\nЛохуш ву Нохчийчоьнан куьйгалхочунна экономикехула хьехамча. Муьлхачу а къомах хилча бен вац, изза, лаккхара говзалла йолуш стаг хилчхьана аьлла ду, оцу проектан авторша.\nДуккха а нах бу, схьагарехь, цигахь дакъалоцуш. Цхьаболчарна, шаьш болх бан леринчу Нохчийчоьнан цIе муха йоккху а ца хаьа.\nЦхьаммо, шен видеорезюме яхьийтина, ша иштта а, вуьшта а белхахо ву, ша дика лакхенаш а йохуьйтур ю, шена дукха езачу Ичкерига, аьлла.\nГарехь, иза чекх ца вала а там бу!


Марсхьокху-бутт 20, 2017\nКниган автор Хараев ИбрахIим\nДитича хIу дара-те чIир екъаран Iадат?\nНохчийн чIирах лаьцна книга зорбане яьлла кху баттахь Москох-гIалахь. Цуьнан автор ву Iамеркан Цхьанатоьхначу Штаташкахь вехаш волу бизнесхо Хараев ИбрахIим. Деххачу шерашкахь язйина цо и книга. Иза йоьшуш чIагIло ойла, авторан и ламаст чIогIа сагаттадойтуш хилар.\nМаршо Радиога цо дийцира, шена дага муха деъна а, хIун бахьанашца ша иза язйина а.\nХараев ИбрахIиман книга\nХараев: "Со аренца лелла ву дукха жима волуш дуьйна. ЦIавеъча, хIара мичахь ву, важа мичахь ву аьлла хаьттича, иза чIиран вийна, важа чIир йолуш лечкъаш ву олура. Боккха бала бу-кх чIир боху и хIума. Иштта ас гулйинера 20-30 иштта хиллачу бохамийн дагалецамаш. Цу тIехь язйина ю и книга".\nКниги тIехь 18 бIешарера шина доьзална юккъахь цхьа ларамаза иккхинчу девнан тIера дIадолало иза. ТIаьххьара доьрзу пачхьалкхан дозанал арахьа вехачу цу доьзалийн тIаьхьенан маслаIатца.\nШа баккъала хилларг цхьана кепе а дерзина хIоттийна и книга, цундела хета шена цуьнан мехал а, бохуш кхин дIа а дуьйцу Хараев ИбрахIима.\n"Амма нохчашлахь дуккха а ма ю чIираш"\nХараев: "Иза йолалучу хенахь 1792 шо аьлла язйина ду ас. Суна билгал оцу хенахь хилла дуй ца хаьа иза, амма хилла хIума ду. Ваша шен йиша ялош цIавогIуш хилла, цунна дуьхьала бевлла хилла и йоI йига Iалашонехь хилла вежарий. Цаьрца дов долий, бархI стаг а, оцу йоьIан ваша а ле цигахь. И дов-м дукха гена далале сацийна хилла, амма вайн дуккха а ма ю чIираш 100 а, 200 шарахь а лаьтташ йолу".\nШа язйина книга дукха нахе ешийтина цо иза зорбане ялале. Ешархошна хетарг теллина цо. Хууш ду чIир боху хIума ширчу заманахь нехан юкъаметтигаш цхьана кепехь латтош хилла, юкъа эвхьазлонаш а, кхидолу къепе доцу хIуманаш а ца хуьлуьйтуш.\nТкъа, таханлерлерачу заманахь зулам динчу стаган таIзар дан Iедал хилча и гIиллакх дIадаккха деза, аьлла хета цунна. ТIаккха а тешам бац ахчанах-бохчанах бохкабала кийча болчу Iедалхойх, дуьйцу шега книга ешначара, боху Хараев ИбрахIима.\n"Соьга хаьттича, вай а паргIат довла деза цуьнах"\nХараев: "Наха ешна и книга. Шайна хетарг а олу цара. Iедал ледар хилча бехке верг ахча дIа а лой прокурорах а, кхелахочух а кIелхьара волу. ТIаккха цхьа дахло и зулам, цхьаъ воь, юха важа воь. Вайн санна кхечу къаьмнийн а хилла и чIир. Соьга хаьттича, вай а паргIат довла деза цуьнах".\nХараев ИбрахIим дуьхьала ву чIир екхарна. Амма вайнехан юкъаралло чIогIа тIеIаткъам бо иштта а чуьра стаг вийначу доьзална, цара чIир ца екъна бохуш. Доккхачу декъанна, цхьаболчара и чIир екха луш ца йоькху, наха кхана шайна бехк билларна кхоьруш аьлла,билгалдаьккхира цо.\nХараев: "Воккхачу стага гечдахь, иза хьекъал долуш ву олу.Ткъа жимчу стага дитича, кхеравелла олу. Цхьаммо элира: "Делах ца кхоьру вай, наха олучух кхоьру". Хийла суна бевзачу бизнесхоша олура, цхьа ахча кховса нахаца гIуллакх Iоттаделча: "Ша-м дуьтур а дара и ахча, амма наха шена а, шен кIенташна а дуьхьал тухур ду-кх, "кхеравелла хьо" аьлла".\nКнига зорбане ялале иза ешначарах ву Iамеркан вевзаш волу актер Дакаскос Марк. ИбрахIимца доттагIалла лелош ву иза. Книга йоьшучу хенахь, цхьацца меттигашкахь бIаьргах хи даьлла а хилла цуьнан, шайн кхоллам нохчаша бIаьргнегIар а ца тухуш, хуьйцуш хиларна.\nХараев а, актер Дакаскос Марк а\nМаршо Радиога масех дош элира актера ИбрахIиман книгех лаьцна.\n"Со чIогIа воккхаве ИбрахIима и книга язйина"\nДакаскос: "Салам-маршалла ду шуьга. Со Марк Дакаскос ву. Со шозза хилла Нохчийчохь. Цкъа ИбрахIимца хилла. Суна чIогIа дукхабезабелла и мохк. Со чIогIа воккхаве ИбрахIима и книга язйина. ИбрахIима сан чIогIа ларам бина, и книга зорбане ялале соьга ешийтарна. Суна чIогIа тайна и книга. ИбрахIиман хаьа иза. Суна хазахета иза. Суна луур дара цуьнца цуьнан кхин дIа а аьтто хила а".\nХараев ИбрахIим, шен аьтто хилахь, шен книги тIехь Голливудехь кино яккхийта дагахь а ву. Оцу тIегIанера дукхачу говзанчаша вуно дика кино хир яра цу тIехь аьлла, хаста а йина иза.


Сепаратистийн "ЛНР" батальонан командиро юхаеэцна кадыровхой ледара кечбина бу алар\nЗазадоккху-бутт 23, 2022\nУкраине тIаме хьийсийначу Нохчийчурчу эскархойн корматаллех а, уьш ледара кечбина хиларх а аьллачу "ЛНР" сепаратистийн "Восток" батальонан командиро Ходаковский Александра юхаэцна шен дешнаш. Видео шен телеграм-канале хIоттийна Кадыров Рамзана, яздо Кавказ.Реалиино.\nХодаковскийца оцу тIехь Нохчийчоьнан цIарах Оьрсийчоьнан парламентехь депутат волу Делимханов Адам ву къамел деш. Нохчийчуьра ницкъахой муха кечбина бу аьлла хета сепаратистийн командирна, шега хаьттича, вукхо жоп ло: "Корматалла йолчу нахах Iиттаделла тхо", хьалхо кадыровхой "кхинберш санна бу" аьллера цо, цунна хетарехь, "маьрша дахарехь баьхна". Ходаковскийс билгалдаьккхира, нохчийн тобанхой хадархойн дакъойх а, ППС-н гIуллакхдархойх а бу, цхьа а гIо дан гIирсаш а, йа еза техника а йоцуш аьлла.\n"Ларамзачу дешнашца кхетор" дара элира Кадыровс "Восток" батальонан позици хийцаяларх, Нохчийчоьнан куьйгалхочо чIагIдарехь, "харц информацин" буха тIехь кхоьллина.\nНохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана Зазадокху-беттан 22-чохь дIахьедира, Соьлжа-ГIалара "рогIера шайн лаамехь вовшахкхеттачийн" ковра Украине дIахьажорах. Цо телеграм-канале яьккхинчу видео тIехь иттаннашкахь машенаш ю герзашца, тIеман барзакъца болчу нахаца. Амма хууш дац уьш маса ву а, Соьлжа-ГIалара уьш дIабахна де а.\nУкраинехь байинчу эскархойх хаамаш баржош бац Нохчийчоьнан Iедалхоша. Цкъачунна хууш ю республикера вийначу кхааннан цIераш, ткъа Украинан СБУ-хь дIахьедо, бIеннашкахь бу байина кадыровхой бохуш. Информаци талла аьтто бац, саццаза беш тIемаш хиларна.


Къоман юьхь-сибатан гайтам\nНохчийчоь --Соьлж-ГIаларчу музейхь, 26 Заз2014\nНохчийн къоман шира йийбар, духарш, чохь-арахь лелийна гIирс бовзуьйтуш гайтам хIоттийна Соьлж-ГIалахь. Иза мехала ду шайн тахане а, кхане а дахкарлахь лаьттачу нохчийн къомана. ТIемаша йоккха киртиг яьккхина нохчийн культурах.\nХалкъо кхоьллинчу, лелийначу хIуманаша, цуьнан чуьрчу йийбаро, пхьегIано, духарша гойту оцу къоман дахаран хьелаш. Эшаршца а, иллешца а, бедаршца а, ур-аттала истанг тIехь буьллучу бустамца а билгалдолу иза.\nЦхьа болх бу - шира хIуманаш гулъяр, кхин болх бу - шена Дала еллачу говзаллах пайда оьцуш стаг хилар. Иштачу наха йинчу хIуманийн гайтам бу хIокху деношкахь къоман музей чохь дIахьош. Музейн инарла директора Асталов Вахас Маршо Радиога дийцира цунах лаьцна.\nАсталов: «Тхуна луучуьнга хьаьжча, дукха бац кхуза оьхурш. Делахь а, гIеххьа барамехь богIу. Цо гойту, нехан хьалхачул бала алсам кхочуш хилар. ХIокху гайтамехь ю похIма долчу наха куьйга йина хIуманаш. Исбаьхьа хIуманаш ю хIорш. Тайп-тайпанчу материалех йина а ю».\nСоьлж-ГIаларчу музейхь, 26Заз2014\nМузейн йоккхачу чоьна чохь ю мел йолу экспозици. Чуволлушехь, шена тIе бIаьрг хIуттуьйтуш ду пенах тоьхна истангаш. Сийна а, баьццара а, схьахетарехь, муьлх-муьлхачу басарца иштта буьззина бос балур боцуш, юккъехь къоман бустамаш а болуш, дина ду уьш.\nАсталов: «Вайна гушдерш истангаш ду. Хьалха вайнаха деш хилла ду уьш. ХIинца уьш деш Ясханов Мохьмад ву. И болх меттахIотто гIерташ, иза денбеш воллу иза. Куьйга беш болун дела, истангаш дукха дац, делахь а, дукхачарна масаллаш гайта ду уьш кху чохь. Цуьнгара уьш дIа а оьцу. Технологи а ейна яц церан. И бустамаш шен маьIан долуш хилла ю. Цул совнаха, басар дина бустамаш а хилла. Вай нохчаша хьалха дуьйна лелийна басарш а, бустамаш а бу уьш».\nТIеман гIирсах ду жоммагI, гIурда, Iад, аьчка куй. Уьш динарш Шелара ши ваша ву. Иштта цара дина шаьлтанаш а, тарраш а ду гайтамехь. Шашах беш бац цара и гIирс - археологашна карийначех тарбеш бина иза.\nАсталов: «ТIемалойн гIирс бу вайна гуш берг. ЮсуповгIеран ши ваша ву и болх беш. Мовсаррий, Мовладий. Хьалха хилла вайн гIирс гайта гIерта и шиъ. ХIара жоммагI ду. Шина кепехь лелон йиш хилла иза - тIом беш а, маьршачу дахарехь а».\nИсбаьхьаллица тIулг, дечиг, дIаьхк, дети, цIаста кечдар нохчаша дукха ширачу заманара схьадахьаш ду. Оцу гайтамехь дечигах йина дукха хIуманаш ю. Iад хьокху пондарш а, дечиг-пондарш а, кегий а, даккхий а адамийн суьрташ а, сту боьжна охана дечу воккхачу стеган скульптура а, шовкъехь йоьIаца хелхаволу стаг а. ПхьоьгIана гулбелла баккхий нах а бу дечигах бина.\nСоьлж-ГIаларчу музехь, 26Заз2014\nХьех-дечигах, ша поппарх санна, шайна луъучу агIор дина куц ду церан. Дечке нохчийн даима а хилла безам, боху музейн директора Асталов Вахас.\nАсталов: «Дечкапхьераш бу кхузахь. Масала, хIара Товсултановн болх бу. Успанов Нурланий, Майрбекий бина белхаш а бу. Иштта, хIара вайна гуш йолу исбаьхьа хIуманаш, хIорш куьце ялош йина наха. ХIара говзанчаш, вайн республикехь хьовха, арахьарчу гайтамашкахь а даима дакъалецна бу. Вайна юьхькIам болуш болх бо цара».\nГайтаме хаьжча, ойла кхоллало, массанхьа а дехкинчу адамийн бIаьргаш боьлуш бац-кх, олий. Халкъан кхоллараллехь ма-доггIу дуьненах самукъадолуш, аркъалдахана, доьлуш ца го адамаш. Кхетадан тарло иза а - дуьненан чулацам бу авторша шайна ма-гарра боккху шайн куьйгашца гIара.\nХилларг доцуш кхане а яц


Исламан Нур - Свет Ислама - Ал-ийман\nالتفسير الميسر - نخبة من العلماء\nКерла:سورة يونس 71-88 - скачать\nКерла:سورة الإسراء 39-58 - скачать\n928. Ибн Iумара (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Дерриге магийначу гIуллакхех АллахI уггаре а оьгIазвохуьйтуш дерг – зуда йитар ду» (ХIара хьадис Абу Дауда: 2177, ибн Мажас: 2018 далийна. Ал-Хьакима: 2/196 бакъ «сахьихь» хьадис ду аьлла хIара, амма Абу Хьатима «мурсал» хилар бакъахьа лерина хIара).\n903. Анас ибн Малика (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Цкъа Iабд ар-Рохьман ибн Iовфан тIехь можачу басаран лараш гиначу пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) хаьттина цуьнга: «ХIара хIун ду?». Цо жоп делла: «ХIай, АллахIан элча! Сайн зудчунна, хурмин лаг санна деза, деши урдонна а луш, зуда ялийна аса». Цо аьлла: «АллахIа беркат дойла хьуна! Той хIоттаде ахьа, цхьана уьстагIна урс хьакхий а» (хIара хьадис ал-Бухарис: 5155, Муслима: 1427 далийна, ткъа хьадисан дIаяздар тIаьхарачуьнан ду).\n942. Iимран ибн Хьусайна (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина. Цкъа цуьнга хаьттинера: теш а ца хIоттош, шен зуда йита а йитина, цул тIаьхьа иза юхаялийна волучу стагах лаьцна. Цо жоп делира: «Тешаш хIиттон беза - юьтучу хенахь а, иштта юхаялочу хенахь а» (хIара хьадис Абу Дауда далийна: 2190, ткъа хьадис дийциначеран зIе бакъ «сахьихь» ю).\nБайхIакъин ривайатехь далийна: «Iимран ибн ал-Хьусайне (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) хаьттира: хIоттийна цхьа а теш воцуш, шен зуда йита а юьтий, цул тIаьхьа иза юхаялош волучу стагах лаьцна. Ткъа цо оцу хьокъехь жоп делира: «Суннатца догIуш дац и. ХIинццехь дIакхайкхадойла цо иза тешашна хьалххахь».\nал-магIрибийа фи шархьил-Iакъидатил-къайраванийа


"Сайн мохк йовсаршна а битина, вада дагахь вац со"\nОппозиционер, бакъонашларъярхо Хазбиев Мохьмад\nШена дуьхьал айдинчу бехкзуламан гIуллакхах ведда, Нохчийчохь кхаа шарахь лечкъина Iийна гIалгIайн оппозиционер Хазбиев Мохьмад шен махка юхаван дагахь ву.\nШа цIа ваха бинчу сацамах цо дIа ма кхайккхий, цуьнан да а, нана а дехачу керта граната кхоьсинера.\nКIиран буса Назранехь ХазбиевгIеран кертахь эккхийтира геригийн граната. Оьккхуьйтург уьйтIахь лаьттачу шина машенна юккъе кхетар бахьана долуш, гергарчарна зен-зулам доцуш дирзина зулам.\nЦхьа машен яьгна, шолгIаниг йохийна дIасаеттаеллачу геригаша. Иштта хIоьан геригаш цIийнан пенах а етталелла.\n"Сан да-нана а, шен хIусамненаца а, кегийчу 4 берашца а сан жимахволу ваша а ву оцу кертахь вехаш. Дуьххьара хилла дац и тайпаниг. Дукха кхерамаш тийсина суна а, сан дена-нанна а, сан вежаршна а", - аьлла, дийцина "Кавказ.Реалии" порталан корреспонденте гIалгIайн бакъонашларъярхочо Хазбиев Мохьмада.\nХиллачу инцидентна бехке Iедалхой бу аьлла тешна ву иза. Оцу кепашца шена кхерамаш бу цара туьйсурш, республике юха ца ваийта.\nМашен а ядийна, бакъо йоцуш герз а лелийна аьлла, шина бехкала воьллира Хазбиев Мохьмад ГIалгIайчохь. ХIетахь дуьйна. 2015-чу шарера схьа Нохчийчохь лечкъина хан яьккхира цо.\nПолитикан бух болуш, фальсификаци ю боху оппозиционеро шена дуьхьал даьккхина гIуллакх.\n2015-чу шеран Дечкен-баттахь Назранехь митинг хIотточу деношкахь, шега информаци кхечира боху Хазбиевс, ГIалгIайчоьнан куьйгалхочо Евкуров Юнус-Бека омра дина, хьо оцу акци ма вита аьлла, чIагIдо бакъонашларъярхочо.\n"Со вен тарло элира соьга, сан накъостий Аушев Макшерип а, Евлоев Мохьмад а санна", - дагалоьцу Хазбиевс.\nОццу дийнахь чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан экстремизмна дуьхьало латточу Центран куьйгалхочун гIовс веанера Хазбиев волчу, полисхойн декъе кхойкхуш, кехат а дохьуш.\nШолгIачу дийнан сарралц бохург санна полицехь висира оппозиционер, оцу бахьанаца митинге вахар а юкъахделира.\nТкъа кхоалгIачу дийнахь иза вехачу хIусам чу а лилхина, Хазбиевн да а, ши ваша а лаьцнера полисхоша. Машен лачкъийна аьлла бара царна тIететтина бехк.\nЦIийнах а хьоьвсина, цхьана цIа чуьра тапча а, патармаш а арадаьхнера полисхоша. ХазбиевгIара дIахьедира, ницкъаллийн структурийн белхахоша шаьш деана, кIелакхоьсинера и герз аьлла\n"Ростовера баьхкинчу талламчашка дIабеллера сан вежарий. Цигахь 11 баттахь латтийнера уьш изолятор чохь. Экстремизмна дуьхьало латточу Центран куьйгалхочо Хамхоев Тимура ша видео гойтур ю аьллера, сан вежарша лачкъийна, машен юьгуш яьккхина. Кхи цхьа а тоьшаллаш цара далийча, цигарчу полисхоша маьршабаьхнера сан вежарий", - дуьйцу "Кавказ.Реалиига" Хазбиевс.\nШен гергара нах лецначул тIаьхьа шега тIекхойкхуш кехат доуьйтур ду аьллера, амма тIаьхьо гIалин чоьхьарчу гIуллакхийн хьаькамо Бисаевс, ша тIаьхьа а веана, нуьцкъаша дIавуьгур ву аьлла хазийра, билгалдоккху оппозиционеро.\n2015-чу шарахь вен дагахь шена кIело йинчул тIаьхьа Нохчийчу дIавахара бакъонашларъярхо. Цул тIаьхьа пачхьалкхо ларван шен куьйга кIел ийцира иза.\nТIаккха лаам хилира цуьнан ГIалгIайчу юхаван, шена дуьхьал диллина бехктакхаман гIуллакх доллушехь.\n"ХIинца кхо шо дуьзна. Болх беш адвокат а ву, амма нислуш кIад а дац, хIунда аьлча, йоллу кхелан система коррупцех дуьзначу Iедална болх беш хиларна. Цундела сайн махка юха а вирзина, Iедална тIе ваха Iалашо ю сан. Лацахь – лоцур со. Цара дуьхьал даьккхинчу гIуллакхца йолчу артиклца 4 шо хан йогIу суна. Чуволлахь, сайн хан дIатокхур ас. Со цунна кийча ву. Сайн гергарчаьрца а, тхайн тайпан векалшца а дагаваьлла со. Уьш суна тIетайна. Со волчу баьхкинера тхан цIийнах мел болу къаной. Цара шайна а хууш ду боху, суна дуьхьал даьккхина гIуллакх, бух боцуш дуйла", - аьлла, дийцира Хазбиев Мохьмада.\nИштта цо билгалдоккху, еарийдийнахь ГIалгIайчу цIа воьдуш ша хилар а. Шайн тайпан векалш бу ша вехачу Назранерчу хIусамехь гуллур болуш, Евкуровна ультиматум хIотто дагахь бу уьш, цо бахарехь.\n"Нагахь цо низамаш тIех а тосуш, харцо лелайой соьца, хенан йохалла гIалгIайн Iадаташца жоп дала дезар ду цуьнан", аьлла, дIахадийра оппозиционеро.\n"Соьга дукхамма олу дIагIахьара хьо кхечу пачхьалкхе. ХIан-хIа, оцу йовсаршна сайн мохк а битина, со водур вац цхьанхьа а. Оьрсийчоьнан конституци а, цуьнан низамаш а сан махкахь болх бан дуьйладаллац ас къийсам латтор бу. Тахана Кавказехь мел хуьлуш дерг – Iазапаш латтор, ницкъбар, террор, нах байар- и дерриге а Оьрсийчу дIакхочур долуш ма ду.\nКхузахь апробаци еш ю, кхана-лама йоллу пачхьалкхехь лело долор ду и зуламаш. Цундела цхьана зуламан системина дуьхьал вай массо а гIовтта деза",- боху Хазбиев Мохьмада.


Iазапна дуьхьалояран комитетан» коьртехь Iийначу бакъоларъярхочо керла юкъаралла кхоллаяларх лаьцна шуьйрра дуьйцуш ду зорбанашкахь. ХIинццалц яьхначу, Iедало «арахьарчу агентийн» могIара яьккхинчу юкъараллан метта кхоьллинчун цIе ю «Iазап юхадаккхаран комитет».\n«Ницкъ бар сацоран комитет». КхидIа йолчу ханна и цIе лелор ю Коляпин Игор коьртехь волчу бакъоларьярхойн цхьаьнакхетаралло. «Тхо тхайн болх дIаберзо дагахь дац цхьана-а меттехь. Къаьсттина суна мехала а, дош хеташ а хIума ду Нохчийчохь къахьегар.\n«Ницкъбар сацоран комитетан хIусам-офис Соьлж-ГIалахь болх бан юьсуш ю. Оха хьалхалерчух тера цIе а йолуш цхьаьнакхетаралла денйинехь а цхьанне а ма мотта цхьа-а хийцам а ца беш, тхо низам талхо я цунна пе тоха дохка.\nХийцам ца беш, мел халахеташ делахь а, Iойла дац. Цундела оха сацам бина тIейогIучу ханна тхан комитето Оьрсийчоьнан бахархоша сагIа деш, гIоьнна луш долчу ахчанций бен болх бийр боцуш».\nИшта дIахьедар хааме даьккхина Каляпина Игора.\nДуккха а могIарерчу нахана тайна, шозза а шайн офис-хIусам йохаяр хьесапе а ца оьцуш, махкахь болх бан и доьналле бакъонашларьярхой буьсуш. Цу хьокъехь, бакъонашларьярхой нехан аьтто беш,эшам хиллачеран доглазаме агIончаш хиларх соьга дуьйцуш ву аренца Iуьллучу цхьана кIоштера вахархо Расул.\nМаршо Радио: Бакъонларьярхойн хIусам-офис Соьлж-ГIалахь йохийна 2 бутт кхочуш боллу. ХIетахь дуьйна къастам боллуш хууш дацара цо кхидIа Нохчийчохь болх бо я ца бо. Цхьаболучарна чIогIа тайна цуьнан хьаькамо Каляпин Игора шаьш кхузара болх сацор бац алар.\nРасул: «Со а ву царех цхьаъ. Бакъонан дай махкахь дукха мел хили а дика ду. Уьш кхузаъь бисаро нехан нийсонах, бакъонаш йозаелла дегайовхо дебай. Кху Оьрсийчохь хьайна хетарг дIаала а,харцо гIарьяккха а йиш йоцуш массо некъ а бихкина бу. И Путин шолгIа а Iедале веъчахьана къаьсттина массо тайпа маршонан лаг а лаьцна, къоман садукъдеш ду. Кхузара хьал мА-дарра дуьйцуш цхьаъ валахь цунах кхечу пачхьалкхера агент во.\nСуна вуно маьIне хетта цу комитето а,кхечара а кху чохь беш болу болх. Де эшначунна гIо дан уьш болуш дика ду-кх».\nМаршо Радио: Дика хилча церан офис эхашарахь шозза йоха стенна йина? Официалан дийцарехь, могIарерчу наха шаьш дага а бевлла, ма дина и тIаьххьара тIелатар а.\nРасул: «Iовдалчунна а хаьа и зулам наха шаьш дина доци. И эра даккхийта еккъа цхьана тхан кIоштера вигнера 2 эзар сов Iедалан белхо. ТуьтамIаьжгаш а йоьхкина,лоьмаш а, эчиган чIураш а лестош, карзахе хьийзийнарш кIоштера полисхой а, кегийрхойн боламан декъашхой а,администарацин белхой а хилла.\nХIуъчара дийцарехь гIалара схьадина и буьйр кхочуш ца динехь тхан кIоштера дукха хьаькамаш даржашкара бохор болуш хьал хилла хIоьттинарг».\nОфициалан дIасадаржош хIуъу а делахь а могIарерчу вайнаха кхетадо «Ницкъбар сацоран комитетан» гонаха хьийзинчу «йилбазан» механ орам-бух мичара схьа бу а, и сел кIоршаме хьенан аьллар-луурца хьаькхна а.\nДелахь а нахана коьртаниг а,чулацамениг а ду хала киртиг эшо дезаш, де доьхна меттиг еъча, нийсо лохуш тIетовжа, «дог эца» адамийн бакъонашларьярхойн хьукхмат Соьлжа гIалахь йисар.\nКхузара хьал ма-дарра дуьйцуш цхьаъ валахь,цуьнах кхечу пачхьалкхера агент во.


www.islamannur.org - Дакъа 42: АллахIан Дешан хьокъехь\nДакъа 42: АллахIан Дешан хьокъехь\n«Шайна хаа а хууш, АллахIаца цхьа а ма нисве» («Бакъарат»: 22).\nОцу аятан хьокъехь ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цунна) аьлла:\n«Кхинберш АллахIаца нисбар ширк ду - кIарула-Iаьржачу буьйсанан боданехь Iаьржачу тIулгана тIехула текхаш доьдучу зингатал а къайлах долу. Ишттачу ширках хир ду ахьа муьлххачу а цхьаьнга алар: «Аса дуй буу АллахIах, хьан дахарах а, сайн дахарах а!». Иштта ширк хир ду ахьа алар а: «ХIара жIаьла ца хиллехьара - вайна чу къуй бевлла хир болуш ма бара». Я иштта алар: «Кертахь бедаш ца хиллехьара - вайна чу къуй бевлла хир болуш ма бара». Цкъацкъа цхьана стага вукхуьнга олуш дерг а ду ширк: «АллахIана а, хьуна а лаахь». Иштта ширк хир ду стага алар а: «АллахI а, и цхьа хьенех а ца хиллехьара - хьоьга даделла-м хир дацара иза». Хьенех ма хьехаве оцу юккъехь. Оцу дерриге а аларшкахь - ширк ду» (ибн Абу Хьатим).\nIумар бин ал-ХаттIаба (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «АллахI воцучух (стенцца а) дуй биъначо - керстаналла дина (я ширк дина)» (ат-Тирмизи: 1535, Ахьмад: 2/69,87, иштта 125. Тирмизис аьлла хIара хьадис «хьасан» дарж долуш ду, ткъа Хьакима «сахьихь» ду аьлла хIара).\nИбн МасIуда аьлла: «АллахIах къера дуй баар гIоле хетар ма дара суна - бакъдерг а дуьйцуш, АллахI воцучух (я АллахI воцучуьнан цIарах) дуй баарал а».\nХьузайфа бин ал-Йамана (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Аша ма олийла: «АллахIана а ма лаъара, хьенехана а ма лаъара». (Алахь иштта) ала аша: «АллахIана ма лаъара, ткъа цул тIаьхьа хьенехана а»» (хIара хьадис «сахьихь» йолучу иснадаца далийна Абу Дауда: 4980).\nИбрахIим ан-НахаIийс ала магош ца хилла: «Аса гIо лоьху АллахIера а, аса гIо лоьху хьоьгара а». Ткъа иштта алар магадора цо: «Аса гIо лоьху АллахIера, тIаккха хьоьгара доьху аса сайна гIо». Цо аьлла: «Иштта ала мегаш ду: «АллахI ца хиллехь, тIаккха хьенех а». Амма аша ма олийла: «АллахI а, хьенех а ца хиллехь»».


Шахтиева Р. «Ас хадийна мах»\nОтзывы\tМнение о работе школ и педагогов\nВай, хьехархой, цхьа ч1ог1а экаме нах ду. И х1ун ду аьлча, цхьа жимма куьйгаллехь болчара ен терго доккха х1ума хета вайна. Х1окху тайпана еш йолчу мероприятиша вай лелош долу х1ума ч1ог1а мехала дуйла хоуьйту вайна. Ас дуьйцург тхаьш Мамакаев 1аьрбин леранчу музейхь хилар а, Джамалханов Зайндин х1усамехь кхачанах тхаьш кхетар ду.\n2012-чу шеран хьалхарчу маехь НР-н дешаран, 1илманан министерствон белхалочо Хьулимата сайна динчу совг1атах лаьцна ду х1ара сан яздар. Зайнди волчу даха деза аьлла сайга хаам бича, суна хьалха хаттар х1оьттира, 1-чу маехь х1унда аьлла. Делахь а, еъна схьакхаьчча дохко-м муххале а ца елира. К1еззигчу цхьана ханна дууш, молуш марзо ийцира оха. Мел дукха дийцича а к1ордор доцуш, ладийг1ира Зайндига. Цахуург билгалделира. 1илманан орамаш даржош, нохчийн халкъан барта кхолларалла шен цхьа нийсачу хорше ялийначу Зайндига ладег1ар сан доккха дозалла ду.\nТкъа 1аьрбин ков-керт?\nМа дукха х1уманаш дуьйцура дара х1ора яздархойн ц1арца дийг1инчу дитташа. Цхьа г1ийлачу тийналлехь лаьтта ц1енош, х1ора т1улг шен сил-сил йолуш.\nХ1усамаш а ма яра яханчу хенан хат1, куц-кеп, амал схьагойтуш. Ойланашца со яхара цу хене хьошалг1а. Цхьа хала беана мур бара и нохчийн халкъана. Массо цу чохь хилла х1ума сайна евзаш, гергара хийтира. 1аьрбин амат сайга хьоьжуш хеталора аганан г1аж лаьцча. Ма дукха хаттарш дара суна хьалха х1уьттуш: х1унда? муха? хьан? стен? мила? муьлш?\nАйхьа тида и хаттарш аьлча санна, ц1еххьана, сан ойланаш таханлерачу дийне схьаялош, 1аьрбин к1ентан Эдуардан аз хезира суна.\nШен ден весет кхочушдеш схьавог1учу к1антана сан баркалла!\nБаркалла Джамалханов Зайндина а, Мамакаевн т1аьхьенна а, нохчийн меттан хазалла, г1иллакхийн, оьздангаллин хьоста лардина, т1аьхьарчу т1аьхьенга и схьакховдинчарна массарна а! Даггара баркалла!\nДоттагIаллех лаьцна дийцар\nНенан маттахь еша Ӏамадо… телефонашна\nКоличество подписчиков: 18880


Мила виссина хийцанза...\nГратов Валерий (хьалха лаьттарг)\nОьрсийчоьно а, Украинано а хуьйцучу тутмакхийн тептарехь цахиллачех.\nОьрсийчоьно а, Украинано а тутмакхаш дIасахийцинчул тIаьхьа шина а пачхьалкхан набахтешкахь дуккха а биссина, царех лаьцна кIезиг далхадо тIаьххьарчу заманчохь.\n"Настоящее время" телеканало дуьйцу хийцанза биссинчех а, церан кхолламех а.\nОьрсийчохь а, цул арахьа а латто Украинан бахархой\nСенцов Олегца а, Кольченко Александрца а цхьана гIуллакхна тIехула лаьцна вара Чирний Алексей.\nТеррор лелийна аьлла, 7 шо хан кхайкхийра цунна. ГIирмехь "Единая Россия" партин а, "Русская община Крыма" организацин а офисаш ягийна, масех эккхийтар а кечдина хилла цо аьлла, бехкала воьллина иза. Ша бехкехиларх мукIарло а дина, Оьрсийчуьрчу набахтехь хан йоккхуш ву иза.\nОьрсийн колонехь ву Украинера вахархо Выговский Валентин а. Шпионажалла лелийна аьлла, кхело бехк тIе а чIагIбина, 11 шо хан кхачийна цунна.\nОццу бехкаца лаьцна, чохь латтош ву Шур Виктор а. Талламчийн версица, Оьрсийчоьнан тIеман министраллан объектех хаамаш гулбеш хилла ву иза. 12 шо хан тоьхна цунна.\nХIинца а набахтехь бу украинхойн танкхой: Пантюшенко Богдан (2015-чу шарахь караваханера иза), Глондарь Сергей а, Кореньков Александр а. Хийца кечбинчийн тептаре язбора уьш масийттазза, амма хIоразза а чекх ца бовлуьйтура. Донецкана гергарчу Макеевкерчу набахтехь латтош бу и тIемалой.\nДонецкехь а, Луганскехь а, аннекси йинчу ГIирмехь а йолчу оьрсийн набахтешкахь билггал маса Украинан вахархо ву хууш дац. Лакхарчу Радано бакъонаш ларъян векал йинчу Денисова Людмилас бахарехь, 110 сов стаг ву уьш верриг а.\nТкъа шина пачхьалкхехь латтийна тутмакхаш дIасахецарехь доккха доккха дакъа лаьцначу Украинан президентан гIоьнчас Ермак Андрейс дIахьедо, масийтта бIе ву лаьцна вуьсуш бохуш.\nУкраинехь латтош болу Оьрсийчоьнан бахархой\nОцу юкъанна Украинерчу набахтешкахь а бу хуьйцучу тутмакхашлахь ца нисбелла оьрсийн бахархой.\nВу царлахь, Украинан къайлахчу сервисаша "оьрсийн полковник" аьлла, цIе яхийтина Гратов Валерий а. Украинан малхбалехь Оьрсийчоьнан агIонца тIемаш бина ву иза. Цо лечкъош а ца хилла иза-м.\nКолонехь виссина Гаджиев Руслан а. Набахтехь даккха 15 шо хан тоьхна цунна, Донбассехь украинхошна дуьхьал тIемаш барна. Танк лелош, механик лаьттина ву иза, Дебальцевехь хиллачу тIемашкахь дакъа а лоцуш.\nТептарехь ца нисвелла Доронин Олег а. Украинехь 12, 5 шо хан кхайкхийна цунна террорхойн тоба вовшахтоьхна, бакъо йоцуш герз лелорна.\n"Медийная инициатива за права человека" цIе йолчу бакъонашларъяран орнагизацин координаторан Решетилова Ольгин информацица, Украинерчу набахтешкахь итт сов Оьрсийчуьра вахархо ву хIинца а. Царех лаьцна Iорабаьхна хаамаш а кIезиг бу.\n"Суна хетарехь рогIера этап кхин а чолхе хир ю, хIунда аьлча цигахь дукхахболу бахархой – ГIирмера гIезалой бу. Уьш лоьцуш бу тахана а, царна ГIирме репрессеш йина.\nАннекси йинчу ГIирмех хьакхалуш дерг Кремлах гIоьртина ду. Цара тIе ца дуьту, уьш Украинан бахархой хилар а, ГIирмана аннекси яр низамашкахь цахилар а", - аьлла Решетилова Ольгас.\nМатериал кечйинарг "Настоящее время" телеканал


Кремлца гергарло хадош ю Киев\nУкраинан парламенто сацам тIеэцна Оьрсийчоьнца тIеман юкъаралла хадон. Иштта бохош бу Киево тIеман хьашташна иччархошкахула, къайлах информаци екъарехула, тIеман транспорт махкахула чекхйийлитарехула, юкъахь герз эцарехула лелла барт.\nБахьане диллина Донбассехь юкъ-кара тIемаш Оьрсийчоьно, хьалхо Минскехь бина машар а бохош, сепаратисташца гергарлонаш латторна лелхаш хилар.\nШо хьалха Донбассехь буьйлабеллачу тIемашкахь велла 6100 стаг. Украино Оьрсийчоь бехкейо цо гIаттамхошна герз латторна а, царна гIоьнна эскархой а, герзаш а хьийсорна а. Амма Москох къера ца хилла цунна цкъа а.