Алиев Мохьмад. Диц ца делла дика. | ВАЙНАХ\n24.02.2014\tПроза Оставить комментарий\n1994 шарахь баьллачу т1амах мохк меттабеъна а балале, юха а чу т1ом беъна бала хьаьрчина б1аьрзе дара адам. Цхьаъ шен к1антана, важ йо1ана, вуьйш доьзалшна белха дезаш нислора церан. Амма, х1ара дуьне кхоьлличхьана халонаш лан 1емина долу нохчийн къам, кхиндолчу къаьмнашна ша доьхна ца гойтуш, доьналлех ца духуш, и баланаш кийрахь а къуьйлуш, хене долуш дара. Ишттачех яра Зайнап а, цуьнан доьзал а.\nТ1амах вадийна ша д1авахийтинчу к1антана сагатлуш, б1аьргех оьгу хиш наггахь йовлакхан т1ам хьокхий д1а а дохуш, уьйт1ахь нуй хьокхучу Зайнапана: «Нана, нана, г1о дехьа!» – бохуш, оьрсийн маттахь цхьаъ кхойкхуш хийтира. Юха а: «Нана, со кхузахь ву, г1о дехьа суна». Аз шена хезначу юха а д1ахьоьжуш лаьттачу Зайнапана гира, шайн хьаьжк1аш чуюхкучу дона к1еллахь воьжна, вериге ц1ийх вуьзна оьрсийн салти.\nТ1еяха ца яхьаш ехха лаьттира Зайнап. «Нана, г1о дехьа!» – олуш, кхетамчуьра велира саьлти. Эххар а едда т1еяхна д1асатуьйхира и Зайнапа. Садоь1уш хезара, амма кхетамчохь вацара – ч1ог1а лазийна волчух тера дара. Д1акарчийна аркъал карчийра и Зайнапа – г1ийла узам беш хезара. Г1айг1ане елира зуда: «Йо сан Дела, х1окхунна х1ун дан деза-те оха, оьрсий болчу дахна х1ара кхузахь ву алахь, стенна а тхо бехке дан сахьт дац, мичара вели-те хьо тхан декъазчу кортошна, хьуна х1ун дан деза оха?». Ц1еххьана шен шийтта шо кхаьчна волчу к1антах, Исламах, б1аьрг кхетта:\n– Т1еда горгам яхьа, Ислам! – аьлла мохь туьйхира Зайнапа.\nСалтичун юьхь ц1анйира к1анта. Цул т1аьхьа шаьшшинна хьалха х1оьттинчу суьртах цецъяьлла сецира Зайнап. «Хьо-м бер ма ду, юьхь т1е чо а балаза. Дала х1аллак бойла, наношна юххера а дохуш, шу кхуза схьахьежориш!» – ойлане яьлла салтичунна юххе охьалахъелира Зайнап. Жимма хиъна 1ийра иза. «Дера со иштта 1арх г1уллакх хир ду моьттуш ма яц со», – аьлла, шен к1анте г1о а дойтуш, салти такхийна чувигира цаьршиммо.\nКхоно, шаьшиъ парг1атдаьлча, Ислама хаьттира:\n– Нана, чу х1унда валийна вайшиммо х1ара? Вайна дика болх хир буй-те х1ара бахьанехь?!\n– Вай, Ислам, салти велахь а, адам ма ду х1ара, лазийна а ву. Берх1ийтта шо делахь кхин хан хир йоцуш, бер ду-кх. Вайшиммо к1елхьара ваккха веза х1ара.\nКхин нене хеттарш дан ца х1оьттира к1ант. Чевнаш ц1ан а йина, кисанца д1айихкира Зайнапа. Ша и болх бина яьлча ойлане яьлла охьахиира иза. Ойлане яьккхинарг ц1а веъча ц1ийнадас х1ун эр ду цахаар дара.\nСуьйранна, уьйт1ахь цхьацца деш йоллуш х1ара а йолуш, ц1а кхечира кхуьнан х1усамда Зайнди.\nЗайнди даима г1ийла, миска, хьанал сискал йиъна стаг вара. Колхозехь трактор т1ехь къахьегна вара иза ша ишкол чекхъяьккхичхьана. Дика болх беш ву бохуш ц1е йоккхуш хилла а вара. Ша ваханчохь дика гайтарна, т1аьхьа ладег1а ца оьшуш къахьегарна, хийла совг1аташ дина а вара 1едало. Иштта масийтта трактор а хийцинера цо, дика болх барна. Т1аьххьара трактор колхоз йоьхначул т1аьхьа, кхечара санна, цкъачунна аьлла, ц1а ялийра цо. Амма т1ом болабелча зачисткаш еш баьхкинчу оьрсийн т1емалоша ц1е тесна ягийра. Лулахой дика ца хьаьвзинехь х1усамаш а ягор йолуш яара.\nЦхьаъ ала лууш санна д1асахьийзаш шен зуда а гина:\n– Х1умма-м ца хилла, хьо ма йоьхна ю? – хаьттира Зайндис.\n– Стаг, цхьана минотана охьахаий ладог1ахьа соьга!\n– Зуда, ахь х1ун леладо, хьуна х1ун хилла, Ибрех1имах х1умма-м дац? – аьлла, шен Воронежехь волчу к1антах цхьаъ ду моьттуш вуьйхира Зайнди.\n– Цуьнах х1ума дац, – аьлла, шена салти карор, и чохь хилар хаийтира Зайнапа. К1антах сингаттам болуш х1ума доций хиъча, дехьа ваьлла шен тракторах йогуш дисинчу аьчкашна т1е охьахиира Зайнди. Т1аккха, жимма ойла а йина элира:\n– Х1ун дийр ду, Дала кхоьллина адам ду-кха иза, г1о ца дича дер дуй цунна. Амма и х1окху чохь вуй хаийта мегар дац цхьанна а, Ислам а ч1аг1ве, – аьлла, салти волчу чу вахара Зайнди. Цо шена дов дарна кхоьруш йолу Зайнап парг1атъелира.\nШина дийнахь метта ца вог1уш наб йира салтичо. Цхьана дийнахь уьйт1ахь цхьаъ деш йоллучу нене, чуйолахь, аьлла кхайкхира Ислам – метта а веъна, хала дахь а, къамел деш вара салти.\n– Тхойшиъ-м къамелаш деш 1аш ву, х1ара-м генара а ца хилла, – элира Ислама. Оьрси Ростов-г1алара хиллера, ши бутт хьалха салтичун декхарш кхочушдан валийна.\n– Хьуна х1ун хиллера, хьо мичахь лазийна? – хеттарш дан елира Зайнап.\n– Тхо машен т1ехь шун эвла йистехь йолчу базара дахнера, хьаькамех левчкъина. Тхан шофер со санна жима стаг вара. Цхьацца х1ума а эцна вухавог1уш, некъо голатухучохь иза гал а ваьлла, машен бердах яхара. Со меттавеъча Сергей велла вара… цхьаьна валийна вара тхойшиъ армех.\n– Ткъа хьо цигара д1а х1унда вахара, хьо лоьхуш хир ма ву хьан накъосташа?\n– Хаьа сунна… шун наха верна кхерара со, шу ч1ог1а боьха къам ду бохуш дуьйцуш хезнера суна, со ц1ахь волуш.\n– Нана, и машен чу яханчу дийнахь дукха эскар дар-кха цигахь, нехан керташкахула а лелаш бар-кх уьш, х1ара лоьхуш хилла-кх цара, – аьлла, цаьршимма дечу къамелана юкъаиккхира Ислам.\n– Муха ду тхо, бакъ дуй хьуна хезнарг?\n– Цунах-м со цкъа ца тешара, дерриге къам бехке хуьлийла ма дац.\n– Ц1е х1ун ю хьан?\n– Сан ц1е Алексей ю, Нестеров фамили а ю сан, со Ростов-г1алара ву.\n– Нана, вайн Ибрех1иман хеннара хир ву-кха х1ара!\n– Дера ву Ислам, цуьнан хеннара ву-кх! – аьлла, Зайнапан б1аьргаш т1унделира.\n– Хьан б1аьргаш чу хиш ма х1иттина, хьуна х1ун хилла? – цхьаъ хилла моьттуш воьхна хаьттира Алексейс.\n– Хьан хеннара к1ант ву сан а. Воронежехь 1аш йиша ю сан, ткъа шо ду и цигахь шен доьзалца 1аш йолу. Т1амах к1елхьара ваьккхина, цига д1а вахийтина ас иза.\n– Ткъа ц1ийнада мичахь ву хьан?\n– Ден ваша ву цуьнан цомгуш, цуьнгара хьал хаа вахна иза, хьоьга хьожуш верг иза ву, Ислама г1о до цунна.\n– К1ант Воронежехула д1а х1унда вахийтина? Ц1ахь вита ца мегара?\n– Мел хан ю бахара, Алексей, ахь хьой Нохчийчохь волу?\n– Ши бутт.\n– Т1аккха хьуна х1умма хуьийла дац.\n– Х1ун хаа дезара суна?\n– Хьайна хуур ду хьуна т1аьхьуо, – аьлла, жимма ойла а йина, Зайнапа хаьттира:\n– Зачисткаш йо олуш хезний хьуна?\n– Хезна, делахь а, х1инца а цу юкъахь хилла-м вац со.\n– Зачистка йо аьлла эскар чу даьржира тхан юьрта. Кегий нах д1алахьийра цара. Цаьрца сайниг а вигира д1а. Д1абигна кхо де даьлча, буьйсанна итт сахьт долуш не1 туьйхира. Аса не1 йиллича, суна гинарг ма гойла-кха цхьана а нанна – не1арехь лаьтташ сан к1ант вара, к1ант аьлча а, цхьа са дар-кх: йиттина, верриг 1аржвина. Шаьш мичахь хилла а, хьан хьийзина а ца хаара цунна. Оцу кхаа дийнахь я кхалла х1ума, я мала хи а, ца делла бохура шайна.\n– Ткъа ц1а муха веънера иза? – хаьттира Алексейс, Зайнапа дуьйцучух цецваьлла.\n– Машенаш т1ехь, буса цхьанхьа дигна, охьадехкина бохура шаьш, коьртах х1умнаш а йоьхкина; машенийн, адамийн г1овг1анаш севцача, коьртара х1умнаш д1аяьхча, кху юьрта йистехь хиллера уьш. Иштта ц1а веанера сан к1ант. Уьшша-м ирс долуш хилла, дукха бу цара д1а а буьгий т1епаза бойуш берш. Т1аккха кхераделла Воронеже д1авахийтира оха иза.\nОйлане ваьлла 1ара салти. Дикка вист ца хуьлуш а 1ийна, элира цо: «Х1унда лела-те дуьненахь иштта харцо?»\n– Дера хаац, Алексей, суна-м, тхан къомана т1ехь сих-сиха лелайо х1ара харцонаш.\nЗайнапа дийцира нохчийн къам 1944-чу шарахь дохийна дигарх а, цара хьегначух а. Т1аккха ц1еххьана хьалаиккхина:\n– Алексей, ахь сада1а, арахь суьйре ю, сан даьхни ду чудерзо дезаш, – аьлла, Зайнап ара елира.\nЦхьана суьйранна шен г1уллакхаш дина а яьлла, чуеъначу Зайнапана ойлане ваьлла карийра Алексей – ши к1ира дара Зайнапаг1ар иза кхобуш волу.\n– Ас йовхха, х1инцца яьккхина шура еъна хьуна мала. Дег1ана ницкъ лур бу хьуна х1окхо, д1амалал х1ара. Т1аккха хьайна хилларг а дуьйцур ду ахь.\nВела а къежна, шура д1амелира к1анта.\n– Х1ун хилла хьуна, дийцал х1инца?\n– Нана, со д1аваха веза, со кху чохь вуй хаахь, шуна дика болх хир бац.\n– Хьо х1инца а г1оле ваьлла ма вац, цхьа ши де даьлча вуьгур ву хьо!\n– Х1ан-х1а, шун г1уллакх галдаккха ца лаьа суна, иштта а со бахьанехь боккхачу кхерам к1еллахь 1ийна шу. Д1аваха веза со!\n– Дика ду делахь, оха хьо д1авуьгур ву, амма цхьа дехар ду сан хьоьга – хьо мичахь хилла, хьаьнгахь хилла ма дийцахьара ахь!\n– Вай, шуна доккха баркалла эр ма ду сан хьаькамаша!\n– Ца оьшу, дика болх хир бац цунах, сан жима к1ант ву, ц1ийнада ву, кхоьру со.\n– Дика ду делахь, дуьйцур дац ас, – дош делира салтичо. Оцу буса Зайндис д1авигира иза. «Хьо мичахь вара?» – бохуш, шега мел ч1ог1а хеттарх, цо ца йийцира ша хилла меттиг. «Машен бердах яханчул т1аьхьа, сайх хилларг ца хууш, тилкхаз ваьлла хьуьнчухула лелла, суна со мичахула лелла а ца хаьа»,– иштта дара Алексейн жоп.\nЦул т1аьхьа пхи шо даьлча цомгуш а хилла, Зайнап кхечира Ростов-г1аларчу больнице. Цига йигале Нохчийчохь дукха ядийна лелийра и Зайндис. Дохийна некъаш, ярташ, г1аланаш, аьтта мохк, йохийна яра дукхох йолу больницаш а, болх беш йолчохь а дарбанаш дацара, ткъа лоьраш банне а бацара, жимма кхеташ берш кхечу г1аланашка д1а а бахна, болх беш, шайн доьзалшца д1атарбеллера.\nЗайнапана оьшуш долу дарбанаш доцуш дара Ростовера больницехь болчу лоьрийн а, карийча а дукха мах бара церан. Г1ийлачу ойланца, мел хан йисна-те сан, бохуш 1ара Зайнап. «Духалург даьккхина а, иштта ца нислахь, ц1енош доьхкина а, суна хьо ерзон дуьне-даьхни карор ду», – аьлла ц1а вахна Зайнди а хьевеллера.\nЗайнапан лулахо яра юххерчу маьнги т1ехь, Лидия Васильевна ц1е йолуш цхьа оьрсийн зуда. Цо дуьйцура: «Сан к1ант 1ийна Нохчийчохь, яккхийн харцонаш ю бохура цо шун къомана т1ехь лелориш!» Оцу къамеле ла а доьг1уш, не1аре хьоьжуш 1аш Зайнап а йолуш: «Де дика дойла шун!» – аьлла, чувелира лекхачу дег1ахь волу тайна жима стаг.\n– Мама, хьо муха ю, г1олехь юй хьо? – бохуш, бер санна т1е куьг а хьоькхуш, шен нана хьоьстура оцу къонахчо.\n– Хьо а муха ю, г1олехь юй хьо? – аьлла, Зайнапе хьаьжча, т1е вог1авеллачохь висира к1ант. Зайнап эхь хетта д1айирзира. Сих-сиха юха а Зайнапе хьожура иза. Цхьа хан яьлча, хьалаг1аьттина, Зайнапана т1е а х1оьттина, сецира к1ант. Цецъяьлла шен к1анта лелочух ца кхеташ 1ара Лидия Васильевна а. Ц1еххьана гора а вужуш: «Нана, хьо яц х1ара, хьуна х1ун хилла, хьо ма г1ийла ю?» – аьлла, Зайнап мара а йоьллина вилхира жима стаг. Зайнап цецъяьлла 1ара цо лелочух.\n– Нана, со ца вевза хьуна? – вуьйхира к1ант.\n– Алексей… – аьлла, коьртах куьг а хьаькхна, мела ладарш хилла охьахьаьвдира Зайнапан б1аьргех хиш – йоьлхура нохчийн нана а, оьрсийн к1ант а. Цаьршиммо лелочух кхетта, йоьлхура Лидия Васильевна а.\n– Мама, со к1елхьара ваьккхина сан нохчийн нана х1ара ма ю! – элира Алексейс.\nХьала а г1аьттина, Зайнапана хьалха гора а южуш, шен к1ант к1елхьара ваккхарна баркалла олуш корта та1ийра Лидия Васильевнас, шайн 1адатехь дог1уш ма-хиллара.\n– Аш х1ун леладо… Лидия Васильевна, мегар ма дац иштта, – бохуш йоьхна хьийзара Зайнап. Дукха къамелаш деш 1ийра уьш. Алексейс дийцира ша Зайнапаг1ар лоьхуш дукха кехаташ яздар, амма цхьана тайпанара жоп доцуш ша виссар а. Зайнапа шайга цхьа а кехат ца деанийла хаийтира.\nТ1аккха Зайнапа дийцира:\n– Сан майра сих-сиха хьо гур вац-те олий, воьдура шу 1ийначу, амма хьох хилларг ца хууш дисира тхо, хьох дерг хатта а ца даьхьара.\n– Шуна сох хилларг хуьийла а дацара, аш д1а ма виггинехь, со Хан-Кала охьавигира, кхид1а йолу хан цигахь чекхъелира сан.\nЗайнапана хиира, шен йоккха фирма а йолуш, дозанал арахьа йохка-эцарца лелош юкъаметтигаш а йолуш, наха лара а лоруш Алексейх къонаха хилла хилар.\n– Ас миччара даийтина а хьуна дарба дойтур ду, шек ма яла хьо сан шолг1а нана! – бохуш, тешаллаш дора оьрсийн к1анта.\n– Ца оьшу сан к1ант, сан дукха хан ца йисна, – аьлла, йилхира Зайнап.\n– Хьо елха ма елха, со хье ца луш схьавог1у хьуна.\nЦхьа-ши сахьт даьлча, массо а тайпана даарш, ткъа иштта зезагаш дохьуш вухавеара иза. Жимма луьйш-олуш 1ийна: «Со х1инца сиха ву балхана, кхана вухавог1ур ву со», – аьлла, д1авахара Алексей.\nДукха хан ялале чувеъначу лоьро хаийтира: «Оьшу дарбанаш схьакхача дезаш ду, долу меттиг карийна, шек ма яла, хелха а юьйлуш д1аг1ур ю хьо».\n– Гой хьуна, Зайнап, дика нах х1инца а болуш бу, хьо догдиллина 1аш яра! – элира Лидия Васильевнас.\n– И дика стаг мила ву-м хаьара суна, дукха ахча делла хир ма ду Алексейс.\n– Х1умма а дац, ахь шена дина г1уллакх диц ца дина цо! Вон дера дара хьо шена ца евзаш санна иза 1ад1ийнахьара. Ткъа суна и т1аьхьо хиъча стаг хетар вацара, цул т1аьхьа хьалхалера к1ант а хир вацара цуьнах суна. Цхьаъ бен воцуш, т1ехь да а воцуш, иштта хир вацар-те бохуш, хала кхиийра ас иза, со тахна йоккхаюьйш ю иштта и волуш, суна тахна хии айса дика к1ант кхиийнийла. Нанас шен доьзалхо хестош товш-м дацара, массо х1уманна хьо теш йолу дела боху ас, бехк ма биллалахь суна Зайнап.\n– Бехк-м хьаха ца буьллура ас хьуна, со йоккхаюьй шуьшиннех, сайниш а хир бац-те иштта дика к1ентий.\nДарбанаш схьа а кхаьчна, уьш лелийча тоелира Зайнап. Больницера араяьлча, т1аьхьавеъна Ислам, Ибрех1им, ц1ийнада Зайнди – уьш ша волчу д1абигна, к1ирнах ц1а ца бохуьйтуш хьошалла лелийра Алексейс.\nАмма дог Нохчийчу ц1а г1ертара Зайнапан. «Сих-сиха дог1ур ду, гергарло а лелор ду», – аьлла, дош даьккхира Алексейс цаьргара.\nЦ1а бог1у некъ бахбеллера Зайнапана. Вагонан коре а х1оьттина, ойланаш еш йог1учу цунна ша цомгуш хилчахьана, шен коьрте хьийзина ойланаш карлаевлира. «Хастам бу-кх хьуна, Везан Дела, дог диллинера-кх ас сайха, г1оди-кха Ахь, тесна ца йити-кх Ахь со!», – бохуш, ша тояларх йоккхаюьйш, охьайижа аларх охьа ца юьжуш, Зайнап лаьтта коран серло т1аьхь-т1аьхьа г1еллуш, ц1ерпошто гена йоккхуш, Нохчийчу бог1учу новкъахь д1аяйра.\nНазад: Асхаб Алиев. Голос Мамы.\nВперед: Халидов Супьян. Гергарчарах лаьцна.


Казахстанерчу жигархочунна бертаза дарба деш ду фейсбукехь "нах эгIорна"\nЖигархочун Ашим Ардакан йоI Айнур\nШымкентерчу жигархочун Ашим Ардакан гергарчара дIахьедар дина цуьнан бакъонаш кIоршаме хьешна хиларх. Байначу беттан 27-чохь кIоштан кхело сацам тIеэцна, психоневрологин диспансере ницкъаша иза охьаюьллуш.\nЭкспертизан талламо гайтина, 2015-чу шарахь дуьйнна психика галъяьлла, шизофрения цамгар токхуш ю иза аьлла.\nШа Ашима даредо, ша могуш хилар а, Iедало ша бен болх бахьана долуш хьийзош хилар а.\nМедицинан карточкаш тIехь "Д" элпаца билгалбохуш бу диспансерехь, чолхе психикан лазарш долу нах чоьте оьцучу заманчохь.\nАрдакан йоIана Айнурна дукха хан йоццуш хиина цунах лаьцна, тIаьххьарчу кхаа кIиранчохь шен ненан медицинан карта зуьйш, хан хьош ю иза.\nБайначу беттан 15-чу дийнахь жигархо Ашим Ардак ехачу хIусаме баьхкира герзаца полисхой.\nЗуламан кодексан 174-чу артиклца (цабезам марсабаккхар) иза бехкееш хилар дIа а хаийтина, полисхоша хьовса буьйлира цуьнан цIийнах.\nСмартфонаш а, компьютерш а схьа а йохуш, ша Ардак полисхойн декъе дIайигира, цигахь барт-хаттам бинчул тIахьа морге йигина хиллера.\n"Сан нанна аьттехьа а ца хаьара, ша стенна ялийна морге. Цунна моьттуш хилла, хIан-хIа, дIаделира хIара-м, хIинца шех урс тосур ду… Совнах ойланаш хьийзаш хилла цуьнан коьрте. ДIа ладоьгIча, цигахь бухахь хевшина Iаш хилла кхелан-медицинан экспертизан комиссин декъашхой. Цунна ца хууш хилла уьш стенгара бу а. Царна хьалха охьа а хаийна, хеттарш дан буьйлабелла. Цхьа хаттар 15-зза юх-юха а хоьттуш", - дийцина Айнура.\nАшим Ардак цIа яийтинера полисхоша, амма юха а тIекхайкхина хиллера байначу беттан тIаьххьарчу дийнахь. ТIаккха хиинера цунна, кхело цхьана баттана дарба дан аьлла, бертаза психиатриян клинике ша охьаюьллуш сацам бинийла.\nМеттигерчу акиматан социалан белхахо Тагирбокова тIе а тайна, экспертизо дина хьесапашна тIе а тевжаш, тIеэцна хиллера кхелахочо Айнабековс и сацам.\nАшиман цIийнда а, йоI а, дуккха а гергара нах а боллушехь, цунна тIехь Iуналла дан хIоттийнера хийра зуда.\n"Яккхий шеконаш ю оцу зудчунна хIоттийначу диагнозех. Йоллу контекст а, опекун хIоттор а, син цамгар ю бахар а, медицинан карти тIехь дина оьшу йоза цахилар а… Ас ца боху, и фальсификаци ю, амма сан яккхий шеконаш-м ю", - боху Казахстанерчу адамийн бакъонашкахула йолчу бюрон директора Жовтис Евгенийс.\nАшим Ардакна гонах гIуллакх долор муха нисделера аьлча, Айкозов фамили йолчу цхьаммо чуделла арз бале даьлла.\nТоьшаллийна меттан далийна Фейсбукера йозанаш, репосташ.\nБлогер санна, латтанца доьзначу хеттаршна гонах жигара комментареш юьтура Ардака социалан машанехь. Цо яздора кIоштахь хьехархойн бакъонаш ларъеш цахиларх а. Цуьнан йоIа бахарехь, цхьана а партехь я юкъаралхойн боламехь лаьтташ а яцара иза.\nМел йоккха гIовгIа Ашиман гIуллакх бахьанехь яьккхинехь а, чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан куьйгаллина хууш дац цунах лаьцна.\nМаршо Радион "Настоящее время" проекто цунан гIуллакхах дерг хаьттича, шега кехатца хаамбе цунах лаций аьлла, жоп деллера чоьхьарчу гIуллакхийн министро Касымов Калмуханбета. ХIара материал зорбане йолучу хенахь а жоп кхачанза ду министрера.\nЖигархочун йоIа иштта дийцина, шайн кIоштарчу акимате ша а, шен да а кхайкхина хиларх а.\nЖурналисташна хьалха Ардак могуш йоцуш хилар тIечIагIдахь, цIа йоуьйтур ю аьллера цара тIаккха шен нана. Гергарнаш берта ца бахара.\n"Сайн нана маьршаяккха лаьа суна, иза могуш хилар тIе а чIагIдеш. Иза баккъал а ян а ю могуш. Суна иза могуш хиларх нах тешо лаьа", - боху Айнура.\nАшиман доьзал къар а ца луш, йозуш йоцу экспертиза яйта гIерта, кхечу пачхьалкхашкара говзанчаш а кхайкхина, иза кIелхьараяккхархьма.\nКху беттан 30-чу дийнахь кхелан ладегIарш дIахьур ду Ардакан хьокъехь.


Нохчийчоь -- Тlехьа мартан тlера доккха маьждиг схьадоьллучу церемонехь дакъа лоцуш ву Кадыров Рамзан, Дечкен беттан 12, 2013\nПайхамар вина бутт карабеъчахьна, тулгIенах тера Далла Iамал яран болам тергалло Нохчийчохь. И боьзна бу эзарнашкахь пайхамарна салаваташ дахкарца. И салаваташ дахкар (шайн лаамехь) тIелаьцна Iедал балхахь мел болчара.\nДелера кхаъ хуьлда цунна, Пайхамар вина де тIекхача дика хьалха дуьйна а хьасартне хьийзаш бара махкахь динан урхаллин белхахой. Муфтиято дIакхайкхорца, Iедалан балхахь мел болчеран – могIарерчу белхахой а, хьаькамийн а , Далла Iамал ян лааран суьпалла лакха а яьлла, массара а нигат дина, Делера салам-маршалла хуьлда цунна, Пайхамар вина дезачу дийнан а, беттан а сий-лерамна 100 эзар салават дилла.\nЦу мехалчу боламна юкъаозийна ю массо тIегIан хьукхмат урхалла, хьехархой а, лоьраш а, полисхой а, могIарера белхалой а бист кхаччалц. Кхузара тахана мискъал зараттал тамашийна дац Нохчийчохь, мухIарш санна, пIелгах йоьхкина счетчикаш олу дагардийраш а йолуш, балха тIехь, боьлхуш–богIуш Iедалан белхахой гар.\nШен интернет инстаграмми чохь цу кепара Далла Iамал яр вуно чIогIа къобалдина мехкан куьйгалхочо а. Цунна гергахь шайна лаа а лиъна, цу кепара салоташ дахкар -иза юкъараллин, бахархойн Далла Iибадат дан лааран тIегIан лакхадаларан а, кIорггера Делах кхераран а гайтам бу.\nЦу кепара Далла Iамал яр дийцаре деш ду ур-аттал ишколашкахь бераша а, кхиазхоша а. Леррина гуламаш а беш, 100 эзар салават дилла дезар хьокъехь, хьехархой а, лоьраш а, низамхой а кхетош, къамелаш дина муфтиятан белхахоша Iедалан массо хьукхматашкахь. Белхахоша шаьш дийцарехь, хIора кхо де мосазза долу хьаькамаш декхарийла бина маса салават диллина аьлла, кIоштан куьйгалхошка а, муфтияте а терахьаш дIакхачо.\nЦу кепара шовкъе Далла Iамал яр доцуш,Пайхамаран возаллийна, Делера салам маршалла, гIийла, миска бохкучарна кху деношкахь даккхий сагIанаш декъна массо ярташкахь. Жижиг доцуш, де эшначарна итт-итт кийланашкахь декъна шекар а, дама а, дуга а.Цул сов хенарчу баккхийчарна а деккъа цхьацца кхачанан сурсаташ – гарза а,чай а.


Европе кхаьчча а ледар ларйо оьрсаша берийн кхерамазалла\nКемеровехь садаIаран кхерчахь хиллачу бохамо юха а гIаттийна Оьрсийчуьрчу гIишлошкахь а, садоIаран центрашкахь а, школашкахь а цIеяларан я кхечу кхерамазалийца долчу хьолах хаттар. Гарехь, Кемероверчу „IаьнатIера баьл“ садаIаран кхерчахь чул башха гIолехь доцучух тера ду и хьал.\nТкъа муха ду те алссам адамаш гуллучу меттигашкахь Малхбузерчу пачхьалкхашкахь цу адамийн кхерамазалла Iалашъярца хьал? Цу хаттарна мелла а жоп луш ду Германерчу некъашна тIехь Iедало бечу талламашца дерг.\nДийнахь эзарнаш машенаш дIасалелачу автобанашна тIехь, церан кхачам вуно лакхара болшехь, хIетте а низамца тIедожийна ду шопаршна некъан цхьа дакъа маьрша дитар. Авари йича орца кхачо йоьду лоьрийн машен я цIейайъархойнарг сихха маьрша дIасаяха таро хилийтархьама тIеэцна ду и низам масех шо хьалха.\nАвстрехь вехачу Никархо ИбрахIима Маршо Радиога дийцира, цIе яьлча цIейайъархой масех минот ялале схьакхочуш хилар шен тергал дан дийзира ша, бохуш: „Сайна а нисделла суна и цIейайъархой минот ялале схьакхочуш хьал. Кхузахьий, Оьрсийчохьий кхерамазаллин техникца долу хьал вовшашца дуста а ца ло. Кхузахь ишколашкахь кегий долуш дуьйна Iамадо бераш цIе яьлча муха хIун дан деза.\nОцу Кемеровехь хилла бохам и пачхьалкхе лортIехь ца хиларан тоьшалла ду. Ур-атталла шаьш кху Европе кхаьчча а шайн цIахь санна ледар ларйо оьрсаша берийн кхерамазалла. ХьастагIа Германехь автобана тIехь сацийна Оьрсийчуьра бераш дахкош йогIу автобус. Яхка а елла хилла иза. Ткъа оьрсийн хьехархо еза а еш хилла шаьш совцийна бохуш“.\nНикархо ИбрахIима хьахийна ма хиллара, кхо де хьалха Оьрсийчуьра дешархой Германе садоIа бахкош еана йолу автобус сацийнераавтобан тIехь терго еш йолчу немцойн полицино. Цу автобусан тишаллех цецбевллачу полисхоша цуьнан техникан хьал теллича, царна гучудаьллера муьлхачу а мIаьргонехь я авари ян я цIелетта яга и автобус йиш йолуш хилар.\nБерлинерчу полицин векало бинчу хаамца, 40 бер чохь долчу автобусан хьалхара а, аьтто агIора а ши тормоз болх беш ца хилла. Цуьнан бензин чохь долу бак малйелла лесташ хилла, муьлхачу а мIаьргонехь охьайожа йиш йолуш. Тормазийн дискаш даадела кхачаделла хилла.\nТкъа оьрсийн маттахь „глушител“ олуш йолу, машено аратоьссучу газийн гIовгIа лахъяран гIирс дукха боьхна болу цунах хIинца –хIинца цIеяла йиш йолушхилла. Цу суьртах цецъяллачу немцойн полицино оцу сохьта автобан тIера араяьккхина оьрсийн бераш чохь долу автобус. Иза тояйта хьажийна цара. Ткъа бераш хьешийн цIийнахь дIатардина, автобус тойина яллалца.\nБакъду, цу берийн кхерамазаллех жоп луш йолу цаьрца хилла церан хьехархо иштта шайна баьллачу некъахьовзамна вуно оьгIазъяхана хилла. Немцойн полицино пайдабоцучу хIуманна тIехула совца а дина шайна хьем бина аьлла хеташ, царна тIечехаш, латкъамаш беш хилла иза.\nГерманехь Оьрсийчуьра орамаш долчу талорхошна тIехь кхел ю дIайоьдуш\n"Боруссия" эккхийтина гIоьртина оьрсий къера хилла ша бехке хиларна


Дуьхьалонан акцеш совцуш яц Гуьржийчохь\nГезгмашин-бутт 21, 2012\nКхоалгIа де ду Тбилисерчу набахтехь тутмакхаш хьийзор хьокъехь дуьхьалонан акциш дIайоьлху. Цу юкъахь дакъалоцуш бу эзарнаш бахархой. И скандал бахьана долуш, 10 стаг дIалаьцна Iедалша. Уьш бу коьртачу декъана гуьржийн набахтийн системан куьйгалхой.\nХилларг бахьана долуш, тIеххьара шен дарж дитинарг ву Гуьржийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министр Ахалая Бачо. Гуьржийчоьнан президенто Саакашвили Михаила дIахьедар дина, Тбилисерчу набахтехь тутмакхаш хьийзор бахьана долуш, оьгIаз а, эргIад а вахана ву ша аьлла.\nШинарин дийнахь гуьржийн шина телеканало видео гайтира, Тбилисерчу набахтехь къайлах яьккхина йолу. Цу тIехь гуш ду набахтен белхахоша тутмакхаш хьийзош. И видео яьккхинарг ву, цу набахтехь болх беш хилла волу, Бельги-пачхьалкхе ведда волу Бедукадзе Владимир.


Керла нацисташ таллар долийна Германехь\nТовбеца-бутт 24, 2013\nГермани - Визентал Симонан Центран куьйгалхчуо Зурофф Эфраим(Efraim Zuroff)1Зазr2012\nВизенталь Симонан цIе лелочу нацийн заманахьлера зуламхой лоьхучу Центро керла болам кхайкхийна Германехь, дийна бисина болу талорхой лаха а, царна тIехь кхел ян Iалашонца. Немцойн яккхийчу гIаланийн урамашкахь плакаташ леторца, цуо кхойкху юкъаралле, и нах лохуш гIо дахьара, бохуш.\n„ТIаьхьа диснехь а, дукха тIаьхьа ца дисна“ - иштта гочдан мегар ду нохчийн матте, Визенталь Симонан цIарах йолчу наци зуламхошна тIехь толлуш йолчу Центран керлачу боламан цIе. Мацах, кхозлагIа Рейх хиллачу заманчохь нахана тIехь къиза талорш дина болчу фашистех дийна бисина берш лахар а, карор а, царна тIехь кхел яр ю цу кампанин Iалашо.\nЦу балха тIехь гIо динчу бахархошна къаьънаш дала а реза ю Визеталан Центр. - хIора зуламхо карош гIо дарна 25 эзар евро лур долуш ду.\nЦу юкъараллин куьйгалхочуо Зурофф Эфраима дийцарехь, хIинца а дийна висина гергарчу хьесапехь 60 стаг ву, дела денна аьлча санна еххачу хенахь дуккхаъ адамаш дайъарехь дакъалаьцначех дийна. Уьш берриш а карарчу хенахь дукъа къена къанойх хиларо уьш шаьш лелийначунна жопаллех кIелхьарабохуш бац, аьлла хеташ ву иза.\nКоьртачу декъехь и нах Освенцим концентрацин лагерехь хехой белхаш бина бу. Иштта бу царна юккъехь „Iожаллин батальон“ цIе а йолуш, шайн къизаллийца цIарна цIе яхна хиллачу СС тобанийн декъашхой а, маьрша нах байъаршца, уггаре а хьалха цигонаший, коммунисташий, партизанаший фашийташа дIалаьцначу кIоштащкахь байъарца гIарабевлла хилла болу.\n2000 эзар сов плакаташ цу керлачу кампанин цIарах хIинцале а дIасадиттина немцойн гIаланийн урамашкахь. Берлинехь а, Гамбургехь а, Кельнехь а, Мюнхенехь а цхьа могIа кхечу яккхийчу шахьаршкахь бахархойн аьтто бу, шайн лу-кулахь я бевзачарна юккъехь цу заманахьлера тIеман зуламхой белахь, уьш болу меттиг я Iедале, я Центран белхахошка йийца.\nИ тайпа болам юккъебаккха ойла ши шо хьалха Мюнхенехь кхело 5 шо хан набахтехь яккха а тоьхна, 90 шо долу Демьянюк Иван набахте хьажийчса кхоолаелира бохуш дуьйцу Визенталан Центран куьйгалхчуо Зурофф Эфраима. Демьянюк бехке лерира хIетахь кхело Собибор олучу концлагерехь дуккхаъ адамашна тоьпаш тохарехь декъахиларна.\nИ стаг, иттанаш шерашкахь лечкъина Цхьанатоьхначу Штаташкахь вехаш хилла волу, лерина Германин Iедалийн дехарца Iамеркахойн юстицино схьавеллера немцойн кхеле.\nДемьянюк ша билгал цу тоьпаш тохарехь декъахилла аьлла шеконаш йоцу тоьшаллаш ца хиллехь а, амма кхело тоъалла бехк лерина, иза цу заманчохь Собиборан хехошна юккъехь хилла хилар а.\nАла догIу, Демьянюкана тIекхаччалца меттигерачу кхелаша бехказа буьтуш бара наци заманахьлера зуламхой бу бохучу шеконашца лийцинарш, нагахь санна талламхоша билгал и нах зуламашна декъа хилла аьлла документаш кхеле дехкина дацахь.\nХIинца шаьш дIайолийначу лахаман кампанино шортта жамIаш дохьур ду аьлла тешна бу Германера наци зуламхой беха меттигаш тIехь толлуш берш.\nНацисташ Емалбо Меркель Ангелас\nМила ву къаьмнаш вовшашца гамдинарг?\nПолитикан репрессеш лайначу нехан де билгалдоккхуш дара Оьрсийчохь ГIадужу-беттан 30-чу дийнахь\nКавказхошна кодекс язъеш бу оьрсийн нацисташ\nДюсселдорфехь сацийна Вагнеран кхузаманахьлера опера гайтар


Лоралелаш цIи яьларах — Сердало\nЛоралелаш цIи яьларах\nДоккха хатар да укх деношка Кемерове, «Зимняя вишня» яхача махбара салоIама цIагIа цIи а яьнна, хиннар. Масса Россе хоамбара кечалаш хьаяхачох, укхаза оарцанхошта цу хатарах венна кораваьраш 64 саг ва, царех 10, бер да.\nУж боацаш кхы а цIаро лозабаьча даьра човнаш яьча наха лораша дарбанца гIо даьд, хIаьта кхы а халагIбараш больнице дIабигаб. Царел совгIа мичав цаховш лохаш 16 саг кхы а ва гIишлон чу гIолла.\nБелгалде деза, март бетта 25 дийнахьа Кемерове «Зимняя вишня» яха махбара салоIама цIа даьга хилар. Кемеровски областа МЧС викалаша беча хоамах, цIи дIайоаяьчул тIехьагIа цIа даьгача юхедиса урадагIа бIоагIий а, пенаш а дIа-хьа доахаш кхы а биса нах лохаш ба оарцанхой.\nКемеровски областа Губернатора гIонча волча Чернов Владимира беча хоамах, дукхагIа цIи яьнна хила тарлуш я батутни бассейн болча берий майдан тIа. «Гучох, цу чу яьнна цIи дIайовргйолаш кхоачам а хиннабац, цул совгIа сигналезаце нахага цIи яларах бола хоам а баьбац. Цудухьа махбара салоIама цIен болхлой шоай бе бийзаб нахага цIи яьнна хиларах бола хоам», — аьнна белгалдир Чернов Владимира.\nЦу гIулакха хьаькъе, лартохкача комитета кхаь статьях уголовни гIулакх хьадаьд: валар хиларахи, цIияларах бола кхоачам лерттIа цахиларахи, хила деззача боараме кхерамзлен даькъе дIадехача тайпара гIо дар цахиларахи. Из гIулакх ший кара дIатIаийцад лартохкача комитета кулгалхочо Бастрыкин Александра. Цох бола хоам язбу Кемеровски областа МЧС сайта оагIон тIа.\nДIахо хоамбара кечалаша беча хоамах кхаь кино залех шиъ йиълагIча гIата тIара кхоалагIча гIата тIа Iочулийгай. МЧС кулгалхочо Пучков Владимира белгалдечох, из эггара халагIйола моттиг я цу цIияьннача доккхача цIагIа. Цудухьа эшачул совгIа кхы а ши тоаба оарцагIъяьккхай МЧС викалаша\nЦIи чIоагIа кхераме хIама я. Цкъа из хьалъяьлча ше лаьрхIа болх дIачакхбаккхалца дIайовц из. Цудухьа чIоагIа лоравала веза саг моллагIа цIиялар кхерам болча хIамах. Цу тайпара доккхий Махбара салоIама цIенош вай мехка а долаш да, наггахьа мара деце а. Цу моттигай даьшта, кулгалхошта кердадаккха лов сона, цу тайпара хIама хьахила лоацца юкъ мара ца эшилга. Из хургдоацаш, хIанззе а дIаоарцагIдайна цIи цаялийтарах бола кхоачам лерттIа бий хьажа деза вай.\nИз доацаш кхы а дукха моттигаш я, Iаьдало наха хьалхашка декхар а оттадаь цар кхоачаш динза даргдоацаш цIияларах йола кхерамзле цар Iалашъе езаш. ХIараненна ховргда ше кулгалдеча хьежача ший моттиг цу гIулакхо дIабеха кхоачам болаш я е яц. Нагахь санна еце хьае еза из. Ца йой, Дала ма дахьалда, кхоана цхьа хIама хьанийслой Iаьдало бехктокхаме озарал совгIа, наха а Далла а хьалхашка жоп дала дезача оттаргва цу гIулакха бехке вола саг.\n«Интерфакс» агенствос беча хоамах Кемерово бахархой март бетта 25 дийнахьа махбара салоIама цIа даьгача даьра човнаш хиннача унахошта цIий дIадалара йолча пункта хьалхашка Iура денце йоккха аргIа а елла дIаайттаб: «Март бетта 26 дийнахьа Кемеровски областной цIий дIа-хьа доттара йолча юкъарчен хьалхашка Iурре хьабола а бенна цIий дIалуш ба шахьара бахархой. ЦIий кхоачам болаш дале а унахошта гIо де чам болаш дIабаьхкача нахагара цIий дIаэцаш болх беш ба юкъарчен болхлой», — аьнна язду, «Интерфакс» Агенствос шоай хоам бара сайта тIа.\nДIахо цар беча хоамах ер кIира чакхдаллалца цIий дIадала чам бола нах, унахошта из хургдолаш дIабех, цIий дIа-хьа доттара йолча юкъарчено. ХIаьта могашал лораяхарах йолча департамента кулгалхочун гIонча волча Брежнев Александра яхачох, цIаро лозабаь больнице бадача нахах дукхагIбараш цIий эшаш бац, хIана аьлча уж доагамах хиннача отравленех цамогаш хинна ба дукхагIбараш.\nГIулакх мичча тайпара дале а могаш боацача наха, шоай аьттув бола новкъостал де кийча болаш хьувзаш ба нах. Из мо хIама хилча нах орцагIбовла, дика да из, эшаш гIулакх а да. ХIаьта, цу лагIа тIара ваьнна из дош кIезига кхы тайпара дашха лов сона дIахо.\nДерригача дунен тIа санна, хьашт дале геттара дукхагIа а, наха цхьа хIама тIакхаьчача чехка оарцагIа довлаш оамал йоал гIалгIаех. Нагахь санна цIияьнна цIа, йол, тика даьгадале шоай болча кхоачамца цу зе хинна воаллача сага новкъоста а ду вай. Маьл хургболаш а де дезаш а гIулакхаш да уж. Бакъда, кхыча хана, кIеззига хьалхагIа из мо дола хIама хьахила гарга долча хана дукха теркам биц вай. Вай даьша яхад: «ЦIи кIура балале йоае еза», укх кицагахьа ловш яр доххьал цIи а йоацаш кхыдола хIамаш дале а, хIанз укхаза геттара доаладе мегаргдолаш ший маIан долаш кица да из.\nВайна ховш ма хиллара вай мехка а дукха нийсденнад, цIи яьнна нах боагаш а леш а хьал. Цул совгIа зIамига бераш цIарах доагаш а моттигаш нийсъенний вайцига. Деррига а вай мелал бахьан долаш, воашта ханнахьа цIиялара дохьала кхерамзле Iалаш цаяр бахьан долаш нийсденнад вайна уж гIулакхаш. Цудухьа, хIанзе а дIаоарцагIваьнна, базар лелаечо базар тIа а, тика лелаечо тика тIа а, ишколашка, спортзалашка, больницешка а иштта кхы дIахо нах бахаш, Iеш, болх беш мел йолча воаша доал деш мел йолча моттигашка а лаьрххIа хьежа цу тайпара цIи яьнна унзара хатар воашта хургдоацаш оарцагIа довла деза вай.\nЦу Кемерове хиннар. Цига яьннача цIарах 64 саг веннав, кхы а могаш боацаш даьра човнаш я больницешка бадараш ба. Дукха нах ба уж. Цхьа саг хьакхевеш мел дука къахьегадеза хов вайна. Из мел дола хатар, хIанз вайна хьаховчох цига нийсденнад, цIара дохьал кхерамзле Iалашъяра волча къаьстта цхьан болхлочо ший болх бизза кхоаччаш хьацабар бахьан долаш. Цу мо долча хIамаех хьокхам а хулаш воай кхоачам боацараш дIадахарца лорадала ха деза вайна.\nБусалба Iилма дийшача наха хьаяхачох ше тIаэттача хIаман бехктокхаме ва хIара саг. Даьла салам хилда цунна, вай Пайхамара а аьннад: «ХIаравар Iу ва шох, хIаранега ший Iулах хоаттаргда». Из кхета а деш воаш дола моттигаш лорае еза вай.\nХIама хьахинначул тIехьагIа де хIама дац из дIадаккхар мара, цудухьа из хургдоацаш ханнахьа тохадала деза вай, во-воаш долча.\nКемерове бахархошта тIакхаьчар хала хIама да, царца цар бала бекъаш гIайгIа ю аз. Дала из мо дола хIама кхы царна а е цхьанна дунен тIарча сага а тIа ма кхоачийталда.\n← Гражданин для родного города\nБерийи кагирхойи книжкашта хетадаь денош доладеннад →


ВСУ-но дохийначу кеманах йиссинарг. Харьковн кIоштара Мала Рогань эвла, Стигалкъекъа-беттан 13-гIа, 2022\nЮкъараллана хетарг толлуш, Russian Field тобано бинчу хаттамца Къилбаседа Кавказан федералан гонаш (СКФО) – ша цхьаъ ю, Украинерчу тIамехьа эханне ца кхоччуш бахархой болу.\n"РБК-но" хаамбарехь, респонденташка хьаттира: "Шайн ницкъ хилча, операци юхайоккхур ярий аш?". Оцу хаттарна Къилбаседа Кавказера 41% "хIан-хIа" аьлла, жоп делла. СКФО-хь а, Сибирехь а уггар лакхара респондентийн дакъа ду – 31% - лаьара тIом юхабаккха.\nЦул совнах, Къилбаседа Кавказера "жоп дала ца хIиттинчийн" дакъа, хаттамехь дакъалаьцначех доьалгIа дакъа, хаъал лакхара ду пачхъалкхан йиссинчу макрорегионашкахь.\nЛуларчу Къилбан федералан гонашкахь сурт кхечу тайпа ду: цигахь тIеман агIончаш (56% респондент) шозза сов бу, дуьхьалончел а (27%). Оьрсийчухула и терахьаш ду 55% а, 29% а.\nТIеман агIончийн а, дуьхьалончийн а социалан-демографин башхаллаш иштта ю: божарел а алсам зударий бу тIамна дуьхьал, кегийрхой – баккхийчарел а алсам, мисканаш – хьал долучарел алсам, дозанел арахьа хилларш – Оьрсийчуьра цкъа а дIасабевллачарел а дукха, интернетерчу хьасташкара информаци оьцурш – телехьежийле хьуьйсучарел а алсам.\nТIеман агIончаш дукха хьолахъ ницкъаллин структурашкахь а, пачхьалкхан белхашкахь а, ЖКХ-хь а болх бийраш бу, йа пенсхой, ткъа дуьхьалончаш – Iилманехь, культурехь, зорбанан гIирсашкахь, рекламехь болх бийраш, йа студенташ а, балхахь боцу нах а.\nСтигалкъекъа-беттан 2-чу дийнера 5-чу дийне кхаччалц бина бу хаттам телефонехула 1609 респонденте.\nУкраинехъ беллачу Оьрсийчоьнан эскархойн цIераш тIехь йолуш хIоттийна тептар ду Кавказ.Реалиино дIахьош – Оьрсийчоьнан Къилберчу регионашкара а, Къилбаседа Кавказера а. Стигалкъекъа-беттан 18-чохь цу тIехь 482 цIе ю, иштта Дагестанера 135 стаг а, 66 – Къилбаседа ХIирийчуьра а.\nЙоллу пачхьалкхера беллачийн чот ечу "Важные истории" гIирсан хаамашца, Стигалкъекъа-беттан 4-чохь Дагестан – пачхьалкхехь уггар а дукха нах белла регион ю, ткъа Къилбаседа ХIирийчоь – кхозлагIчу меттигехь ю 18 шарна тIера 45 шаре бевлла божарий кхалхарехь.


Мичара «лоьцур»-те и «син шовда»?..\nГуттар а йой-те вай вешан леро схьалоьцучу дешнийн ойла? Схьахетарехь... Ас-м ца йинера хийла баккхийчу нахера хезначу «Шега х1ун дог1ур ду ца хууш дуьне ду х1ара» бохучуьн ойла а, оьрсаша «Своя крыша над головой...» олучуьн ойла а, «когаш к1ел хи кхаччалц», аьлча а, Нохчийчу т1ом кхаччалц. Мел нийса, – ткъа!\nСо-м тешар а, тешор а яцара, дуьненчу яьлчахьана суо яьхначу ков-кертара, сайн юьртара араяьккхина суо Гихчу-к1отара кхочур ю аьлча…Нехан боьхачу, ямартчу куьйгаша сайн чоьнаш кегор ю аьлча...\nХийла нана берах, йиша вешех, доттаг1 доттаг1чух къастийра-кх ахь, хийла да х1усам йохийна нахана несала х1оттийра-кх ахь, т1ом…\nШен дег1аца, шен дагца, шен б1аьргашца ца лайча, ца гича… ма-ярра евзарг ца хиллера-кх хьан къахьалла. Кхин цкъа а, цхьанна а... кхайкхаза, бертаза нехан не1ар т1е х1оттаран чам.\nБаккхаза бисинарш, бисинарш-м, ткъа – п1елгаш т1ехь багарбал бен…\nЦхьацца дуьйцуш, Гихча хьахаелча: «Сан а бу цигахь дененахой», – олура ас. Воккх-воккхачу тхайн х1усаме кест-кеста кхочучу шина-кхааннан ц1ераш а йохура. Кхечеран ца хаьара. Хаа башха саготта а… Вог1уш-воьдуш дуьхьалкхеттачо к1отара хьошалг1а кхайкхича, дика-м ду и хатт кего ца безаш, олий, хетара…\nКеманаш Хьалха-Мартант1ехула «забарш лело» дуьйладелча-м дагабаьхкира гергара нах. Ма ца хаьар-кх... Ца хууш хиллер-кх ... х1ун дог1ур ду. Сонта куралла я кура сонталла (х1ун башхалла..?) йоьжна (йожийна), 1ана карзахбаьлла син 1айг бадийна х1уттур юй к1отархойн Мовлидан, Пиян Ибрагимовг1еран не1ар т1е.... Царах б1обоьлла.\nБ1обола-м мегарг а хиллера… Бола б1о буй-м хаийтира йоккха машен йоьттина – къена зударий, цомгушнаш болуш – сай-бодий къастале (кеманаш «г1овттале»), тхо кевне х1иттича, суна х1етталц газа йолчу, шен хене хьаьжча, «мамига хатта» яххал бен ца хиллачу Энисас: «Ма дика ду шу кхуза даьхкина. Шу кхуза ца даьхкинехь, тхуна халахетар дара», – аьлла, шеггара тхо т1еэцна йолчу.\nЦеран итт доьзалхочух ши-кхоъ бен гина а йоцчу сан, цаьрца гергарло лелийна, царна т1ейосса юьхь ца хиллехь а, сайца болчарна хьалха юьхьк1айчу х1оьттина, дозаллех буьзира сан кийра. Цул т1аьхьа а: «Хьуна эхь х1унда хета? Хьо-м хьайн дешича волчохь яй», – баха долийча, г1иллакхах, оьздангаллех дуьззина дешичан бераш гучудийла дуьйладелча, дохкойийла йолаелира айса Гихчу-к1отарара «хатташ кегийна» цахиларна...\n...Де (кхераман, сатиссаман) шарал дахлуш, буьйса (тешнабехкечу дошан г1аранах кхоьруш «егайо» буьйса) т1е ян а ма яг1ахьара аьлла хеташ, сингаттаме зама яра оха Гихчохь яьккхинарг. Хала дара яккхийчу тоьпаша, кеманаша «еттачу» Мартанан «узаршка» ладег1а, т1еман бала шайн дахарехь масийттазза 1аьвшинчу баккхийчеран кхоьлинчу б1аьра хьежа. Юха ма гойтийла-кх Везачу Дала! Нагахь санна газа ца далахь, тхуна санна собарх (собарх!), доьналлех, къинхетамах, комаьршаллех халонаша бохоза нах уллохь нисбойла де доьхна (дохийна), мух1ажаран ц1е бертаза т1еэцна х1усамах мел ваьккхинчунна.\n«Буц яларх», диц ца ло-кх, дицлур а дац-кх (дицдан бакъо а яц-кха... адамаш вай делахь)....\nДицлур дац, генара кхоьссинчу «совг1ато» тхешан ц1енош дохийна аьлла, сой, Пияй цхьаьна йолуш баьккхина «кхаъ» сайна худуш со лелаш, со йол-йолчу юьйлуш, цуо сайн дог хьестар. Ма дицлур дац Пияс, куьзган т1е яьккхича санна сох чекхъхьоьжуш, оьшучохь нийсархо, оьшучохь хьехамча хуьлий, сайн сина там, тем лехар.\n«Хьешаден г1уллакх динарг схьавала», – эр ду боху Цигахь. И Мизан терза ма даздийр ду-кх, Дала мукълахь, деэшна, де а, буьйса а дохийна хьаьвзинчу соьга (тхоьга – дуккханга!) цо лебинчу мерзачу матто, тхо бахьанехь доггах баьккхинчу кого, комаьршаллица кховдийначу куьйго. Шена, шайна там ца лоьхуш, хаддаза хьешана лаьтташ чекхъелира Пия, юьхь т1ехь догазаллин, к1адъяларан лар ца гойтуш...\nХийла, хийла кхачанах вузийра, хийла дог хьаьстина вахийтира цу халчу муьрехь...\n«Оьздачу нахана т1евоьссича шех цхьа х1ума тарлой вог1у», – олуш ду вайнехан. Шайн оьздангаллица цара ларар бахьана долуш юьрто а лерира тхо. Со шен берийн хенара бен йоццушехь, суна а барч бита не1аре г1ертаро дог-б1аьрг бузура цунах а, и схьаяьллачу ц1ийнах а. Х1ан, кхин кхуо даза дисина дика дац, аьлла, хеттачохь, кхин а, кхин а инзардохура цу Адаман адамалло. Мехкадаьттано серлабоккху бовш лаьтта чиркх санна, цуьнан син серлоно декхадора макхделла дуьне.\nМичара «лоьцур»-те, муьлхачу «ломара» – и «син шовда», шен итт доьзалхочунна а, церан доьзалшна а, тхуна а кхаччал?!\n«Цхьа дика доцуш вуон ца дог1у хьуна», – олура Пияс, со гуттар холчах1оьттинчохь. Дика дан а деара – цу т1еман къахьалло гуттаренна а буьйзира тхуна юкъахь бакъйолчу марзонан маша. Цул доккханиг...\nКху мог1анаша ишта а ерзаза т1еман чевнаш «к1амйинехь» а, шуна а дагабаьхкина хир буй хаьа суна шайн Пияг1ар, карлаевлла хир ю шайн марзонаш, шун кийрахь юха а кхерстина хир ю баркаллин йовхо.\nВуьшта, вайн къоман амалца дегалла сайийларна делахь а, я... вовшашна олучу хазчу дашах лардала доьлла-кх вай... Деган дехаршна жоп ца луш, багахула алаза дуьту-кх вай...\nДовха дош аьлла, цхьаъ хьаста дог даг1ахь,\nСихлолахь д1аала, кханенаш ца йохкуш.\nХ1ун хаьа – кхана и дагара далахь,\nЯ висахь, т1евахна, ала йиш йоцуш...\nХан хене мел юьйлу а, дуьне (хьан-хьайн дуьне, дерриге хьайн ду моьттуш, хьайна диллина, хьайн дуьхьа лаьтташ ду моьттуш, хьо цхьана муьрана 1ехавелла) гаттоне мел лести а, жимлуш-жимлуш, жимдала мел дуьйли а везара-кх дикаллина гуора х1итта...


Шема - нохчий вовшех тасалур болу рогIера тIеман аре?\nГIадужу-бутт 06, 2015\nШема -- Идлиб гIалана генадоцуш бомба кхуссуш ду оьрсийн тIеман кема, ГIадужу 5, 2015\nЦхьа кIира ду Оьрсийчоьнан тIеман кеманаш Шемахь бомбанаша а, ракеташ а етта. Коьртачу декъана цара тохарш деш ерш ю нохчийн тобанаш лаьтташ йолу меттигаш. Ткъа хIун хаамаш бу Шемара кхочурш.\nОьрсийчоьно Шемахь бомбанаш а, ракеташ а етта йолоро эргIад бахийтина бу дуккха а нах, коьртачу декъана суннатхой. Царна хетарехь, оьрсаша юьхьарлаьцнарг вуно харц тактика ю. ХIунда аьлча, оьрсийн тIеман кеманаш бомбанаш еттарш ю Асад Башаран Iедалшна дуьхьал лаьттачу гIаттамхоша дIалаьцна йолу провинцеш.\nЦу меттигашкахь дIатарйелла ю коьртачу декъана нохчийн къомах болчу нахах лаьтташ йолу тIемалойн тобанаш. Цунах лаьцна дуьйцу Маршо Радион эксперто Вачагаев Майрбека. Царна юкъахь а кхаа тайпана тобанаш билгалйоху цо. Царах цхьаъ йиссалц, вуьйсуш "Исламан пачхьалкх" шех олучу тобанца уьйраш йолуш яц.\nЦкъачунна билггала нохчашна юкъахь дараш ду аьлла хаамаш кхаьчна бац Шемара. Нагахь байина хилча, оьрсаша уггаре хьалха, хаам бина хир бара шайн цу кхиамах лаьцна бохуш, дуьйцу Вачагаев Майрбека.\nТкъа хIун яздо, хIун хаамаш бо шаьш нохчаша а, Iаьрбийн маттахь болчу зорбанан гIирсаша а, социалан машанашкахь хаамаш буьтучу наха а? И хаттар теллира Маршо Радион корреспонденто Эрсно Казбека.\nТамашийна дерг ду тIаьхьарчу хенахь Шемара нохчийн тIемалой хезаш цахилар. Цуьнан цхьа бахьана хила мега, тIеетташ бомбанаш а йолуш, интернетехь хаамаш бита уьш маьрша цахилар а, Iаьрбаша цхьацца бахьанашца (царах цхьа бахьана уьш дукха майра а, доьналла долуш а бу бохуш бийца баьхна хилар ду) царна гатто еш хилар а аьлла хета Эрснона.\nНохчаша Шемара тIом буьйцуш луш долу хаттар ду, хIун Iалашо йолуш бахана цига вайнах, Нохчийчура тIом а битина бохург. Коьрта бахьана цигахь ницкъ гулбар ду аьлла хета нохчашна. Цунах лаьцна а дуьйцу Эрсно Казбека.\nОршот дийнахь Iамеркин CNN телекампанино, Пентагонера хьосташна тIе а тевжуш, хаам бира, Оьрсийчоь Шема эскарш а, герзаш а тIеузуш хилар тоьшалла ду оьрсий, гIашсалташа дакъа а лоцуш, лаьттахула тIеман операци дIаяхьа кечлуш хиларна аьлла. Оьрсаша хIинцале а дIаоьзна цига яккхийн тоьпаш а, ракетийн системаш а, кхин долу а герз.\nОьрсийчоьнан президентан зорбанан секретаро Песков Дмитрийс шен агIор дIахьедар дина, иза бакъ дац аьлла. Амма Пентагонехь болчу хаамаша гойтуш ду гергарчу хенахь оьрсаша тIеман операци дIайоло мегаш хилар.\nИза иштта далахь, уггаре а хьалха оьрсийн эскархой (цхьаболчу хаамашца уьш нохчий хир бу) тIеIитталур бу Латакияна уллехь йолчу нохчийн тIемалойн тобанашна. ТIаккха хила мега Шемах нохчий вовшех тасалур болу рогIера тIеман аре.\nОьрсашна гергахь Шемахь Асад дика ву, кхинберш вон бу\nШемара база шорйеш бу Оьрсийчоьнан эскархой\nШемахь тасаяла мега оьрсийн арми а, нохчийн тIемалойн тобанаш а\nШема маре боьлху мехкарий набахте кхаьчна\nКремлан коьрта Iалашо Асад ларвар\nКадыров кийча ву Шема ваха


Москвахь герз диттина Галаев хьалхо доьшучуьра дIаваьккхина хилла\nМосквахь Ленинан проспектехь полисхошна тIе герз диттина ГIалгIайчуьра Галаев Ратмир, цо доьшучу меттигера дIаваьккхина хилла хьалхо, конфликт бахьанехь. Оьрсийчоьнан Талламан комитето дина цунах дIахьедар пIераскан дийнахь.\n"Хеттарш динчу тешаша дийцарехь, схьаийна воцуш, амална чехка а волуш, хилла иза. ТIаьххьарчу шарахь цуьнан леларехь хийцамаш бара, даим а дов лоьхуш, лата лууш хуьлура иза боху. Хьалхо ша доьшучу меттигера а дIаваьккхина хиллера иза оцу бахьанашца. Наркотикаш оьзна а, къаьркъа мелла а гора шайна боху цуьнца цхьана дешначу бераша", - дийцина ТАСС агенталлана еллачу интервьюхь Москварчу Талламан комитетан Коьртачу урхаллан куьйгалхочо Стрижов Андрейс.\nЦо дийцарехь, Галаевс дешначуьра а, иза ваьхначу меттигашкара а цунах лаьцна информаци ехна цара, иштта медицинан документаш а цхьана. И дерриге а оьшуш ду талламчашна, Галаев вовза а, веллачул тIаьхьа психологин-психиатрин экспертиза ян а боху хьаькамо.\nМосквахь динчу тIелатарехь байначу беттан 15-чохь делкъал тIаьхьа лазийра ГИБДД-н ши полисхо. Некъан низам дохийна такси сацийна, машенлелорхочунна гIуда тоьхна, протокол хIотточу заманчохь машенна герга а веана, герзаш диттинера зуламхочо.\nЦхьа могIа хаамийн гIирсаша Iораяьккхира жимчу стеган цIе - ГIалгIайчуьра схьаваьлла 24 шо долу Галаев Ратмир ву иза аьлла.\n"Интерфаксан" хаа таро хиллира кIентан гергарчу нахах. Мацах ГIалгIайчуьрчу Госнаркоконтролан оперативан декъан хиллачу куьйгалхочун, иштта оццу хьукматан урхалла динчун кIант ву боху Галаев. Цул совнаха, Галаевн ваша ГIалгIайчуьрчу полицин белхахо а ву. ГалаевгIеран вежарий бехачу Карабулакерчу а, Эккажакъонгий-Юртарчу а шина цIийнах хьовса бахана а хилла ницкъаллийн структурийн белхахой.


"Сайн исторехь тIаьххьара тIадам хIотто гIерта со.."\nМуртазалиева Зараан дов юхалуьстуш ду Европан кхелехь\nИтт шо хьлаха Москохарчу йоккхачу йохка-эцаран туьканахь теракт дан гIоьртина хилла аьлла, бехке а йина 8,5 шо хан а кахйкхийна, харцонца набахте хьажийначу Муртазалиева Зараан гIуллакх цуьнан адвокаташа Страсбургерчу Европан адамийн бакъонийн кхеле деллера, Оьрсийчоьнан Iедална латкъам беш.\nАдвокаташа а, бакъонашларъярхоша а дIахьедийриг дара, Муртазалиеван гIуллакх луьстучу хенахь оьрсийн суьдхоша Европан адамийн бакъонашкахула йолчу конвенцино ларъян кхачийна 6-гIа артикл тIехтесна хилар кхел дIахьочу заманчохь.\nБехкеечу йоьIан агIончаша дехнера Европан кхеле, Оьрсйчоьно цунна хан кхайкхош тIеэцна сацам юхабаккхаре а, Муртазалиевана нийсонан компенсаци хIоттор а.\nНийса 12 шарахь я «хIаъ» я «хIан-хIа» а доцуш дIадахдира кхелахоша цуьнан гIуллакх листина ца бовлуш.\nОцу юкъанна шена тоьхна хан набахтехь яккха а кхиира Зараъ, маьрша а елира, Франце дехьаяьлла, керлачу дахаре гIулч яккха а ларийра.\nЭххар а, кхо бутт хьалха кхечира цуьнга 12 шарахь сатийсина Страсбургера жоп.\nДоцца аьлча, маIар дIатассал а бахьана ца карийра Европан кхелахошна Оьрсийчоь жоьпе оза.\nОьрсийчоьнан ямартлонца къовсаме яьллачу йоIа кхелан кхечу сацаме сатийсина хиларе терра, догдиллира юьхьанца доллучух а.\nАмма Зараан кхоллам юьхьанца дуьйна шайн тергонехь латтийначу цуьнан аIгончаша: адвокаташа а, бакъонашларъярхоша а дегайовхо гIаттийра, цуьнан сецна ойла карча а еш.\nСуьдхошкара Стиглакъекъа-баттахь деанчу жоьпана реза яцахь, низамаша ма хьоьхху, цуьнан бакъо яра шолгIа а латкъам бан.\nЦундела кху деношкахь нийсо лоьхуш, юха а неI етта Зараа Европан кхелан.\nЦунна-м хаьа, Оьрсийчоьно шен бухдаьхна жималлин уггар а хаза шераш юхадогIур доцийла а, лайна хало, бала а дIабайлур боцийла а, телхина могушалла а хьалха санна меттаIуттур йоцийла а.\nДелахь хIун ду-те Зараа юьхьарлаьцнарг? Иэшалур юй-те цуьнга Оьрсийчоь?\nМаршо Радион оцу хетттаршна кхачо йоллуш жоьпаш ло Парижехь политикан тховкIело а елла ехачу Муртазалиева Зараа.\n"ГIазакхашна чIогIа кхаъ хиллера, суна дуьхьало йина Еврокхело!\n- Зараъ, Европан кхело, тоъал тоьшаллаш дац аьлла, юхатеттинера ахь шайга бина латкъам. Юха а Страсбурган кхелан ахь неI еттаран хIун бахьана ду?\n- Бахьана аьлча, сайн гIуллакх ма дай ас айдинарг, цкъа делахь. ШолгIа аьлча, сан латкъамна дуьхьало йинера Страсбурган кхело, гIазакхашна чIогIа хаза а хеттера и. Сан хьалха хилла адвокат велла. Цо кечдинера сан кехаташ, со набахтехь йолчу хенахь. Со хIинца а тIехьакхуьуш яц, цо уьш муха кечдина хилла оццул кхачамбоцурш дуьтуш?\n- Хьуна гина, ахь куьгяздина дацара кехаташна буха?\nСо набахтичохь яра, ткъа сан адвокат хIетахь цомгуш вара, цундела ледарло йинчух тера дар-кх цо царна тIехь. ТIаьхьа цхьа девнаш хиллера адвокатийн гуонехь со бахьанехь. Суна дукха хан йоццуш бен хиина а дац иза.\nХIинца керла авдокат ву сан - Коротеев Кирилл. Цо дийцича бен тIаьхьа кхиина яц со дерригенна а. Шайн къамел хиллера хIетахь, ша и кехаташ нийса кечдина дац а аьллера, оцу йоIана аш бийриг вуон болх бу а баьхнера, дийцира цо суна.\nКечдина кехаташ хIетахь чукхаьчнера Страсбургерчу кхеле, хIуммаъ а хийца йиш яцара. Цара хIун дина аьлча, хIоккхул долчу хеттаршна юкъахь цхьа пайда боццу ши-кхо хаттар айдина, уггар коьртаниг дIа а теттина. Пайда боццург тIе а яздина чуделла хиллера сан кехаташ.\nИ папка сайн кара а беана, дешча, со суо а чIогIа цецъяьллера. Со набахтехь йолчу хенахь тхан колонин хьаькамо лачкъийна хиллера и кехаташ сох.\nБакъонашларъярхой катоьхна баьхкина сихаллехь куьгяздайтина, дIадаьхьнера и кехаташ, со деша а ца ларош. ХIинцца I2 шо даьллчаул тIаьхьа бен ас дешна дац цу тIехь дерг. Шайна юкъахь цхьа юкъаметтигаш хилла-кх церан. Суна хаа-м ца хаьа.\nКхо бутт хьалха Еврокхелера жоп деара суна, цара хьуна нийса хан тоьхна а ца боху, я ахь харц хан текхна а ца боху. Оцу шина-кхаа хаттарна деллачу жоьпашлахь хьан бакъонаш талхийна хиларх тоьшаллаш дац аьлла, жоп даийтинера. Виъ суьдхо дуьхьал а волуш, кхоъ тIе а товш, сацам бина-кх цара. I2 шо даьлла хIетахь дуьйна.\n"Кехаташ юхалиста чуоьцур ду аьлча, со тешаш а яцара"\n- 12 шаре стенна дахдина аьлла хета хьуна жоп?\n- Цара оццул дах хIунда дина, Коротеевс ма-баххара, кху Европехь хилла теракташ бахьанехь а хьедина.\nДукхахболу гIазакхий чIогIа гIадбаханера, суна дуьхьало йина. ХIунда аьлча, мичча а уьш дIабахча а, конференцехь, политикийн, лидерийн бакъонашларъярхойн цхьанакхетаршкахь а царна уггар хьалха дуьхьалтухург со хиллера. Нохчийн зударшна а, божаршна а тIехь набахтешкахь харцо лелайо бохуш, дуьхьалдетташ хилла царна. Цундела чIогIа кхаъ хиллера царна, сан латкъам дIататтарна кхело.\nСан а цкъа дог даьллера, дIадуьтур-кх ас и гIуллакх аьлла. Юха а, сан адвокато а, бакъонашларъярхочо Светова Зояс а, цара массара а хьо гIелъеллехь а, дита мегар дац, дукха нахана хаза а хетта иштта дирзина, хIокху гIуллакхна юкъахь кIезиг нах а бац, кхи цкъа а хьовсийтахьа вай аьлла, дехар дича, реза хилира со.\nБакъдерг аьлча, кехаташ хIинца чулучу хенахь а, башха тешаш а яцара со, цара чуоьцур ду аьлла. Делахь а, хIинца кечйинчу досье тIехь, со хьалха набахтехь йолуш вовшахтоьхначу кехаташна тIехь дерг сайна гина цахилар а тIе а яздеш, юха листахьара аьлла, дехар дина-кх оха.\nКехаташ юха чуэцар, уьш листар наггахь бен хуьлуш дац оцу Европан кхелехь. Ткъа ша шен цIарах оцу стага чуделла кехаташ тергал данне а ца до.\nМа дарра аьлча, сан гIуллакх дуьххьара ду-кх кхело юха кего тIелаьцна.\nСуна дуьхьал бекхтакхаман гIуллакх хIетахь даьккхинарш а, оцу гIуллакхах хьакха мел велларг а тахана набахтехь ву, Делан къинхетамца.\nШи стаг юкъараваьккхича, берриш а бу набахтехь - колонин хьаькам а тIехь, суна тIехь харцо мел йинарг.\nИза а тIеяздина оха чулучу кехаташна. Шуна ма хеттара атта гIуллакх а дац хIара, цхьацца йолу мIаьргонаш аш тидамза йитина, оха а йитина аьлла. ХIинца хуур ду-кх, жоп муха хир ду.\n"Еврокхелан жоп мухха хилахь а, сан дахарехь хIуммаъ хийцалур дац"\n- Кхо бутт хьалха Еврокхело даийтинчу жоьпо дукха дог дохийнераий хьан?\n- Цхьа гарам со йоьхна яцара. Вуьшта, цара мухха жоп лахь а, 8 шо ах шо хан ма текхний ас набахтехь, сан дахарера бархI шо а, ах шо а цара дIа ма эцний. Церан сацам мухха хилахь а, цара хIуъ а лелийча а, и хан соьга юха а ерзалур яц, сан цхьа а хIума я хийца а лур дац. Я сан могушалла метта а хIуттур яц.\nЦара латтийна Iазап а дицлур дац, хIуммаъ а хийцалур дац-кх сан, доцца аьлча. ХIун ду аьлча, со цхьаъ хилла ма ца Iай цу набахтехь хан текхнарг, цу чохь сан хенара а, сол кегий а, теттина нохчийн кIентий, зудабераш хIаллакбина цара. Хенаш етташ, данне а доцчу бахьанашца вайн нах хIаллакбина цара.\nСан гIуллакх, цхьа Делан къинхетамца, нахала а даьлла, иштта дирзина. Сан яхь ю-кх ма дарра аьлча, оцу гIазакхашца, цара ма аллара, дело принципа ду-кх сан и, бакъдерг аьлча. Ас юха а боху, сан хIуммаъ хийцалур дац, цара тоьхна хан ерриг а набахтехь а яьккхина араяьлла ма ю со.\n- Хьоьца цхьана набахтехь хиллачех кхи цхьа а ваьллий Страсбургерчу кхеле?\n- Гой хьуна, дукха вайнах бара набахтешкахь, зударий, зудабераш. Хала ма ду, хIуъа а аьлча а, хьо нохчо хилча-м муххале а, дийца а, хьайниг тIедаккха а, баха а. Массо а кхета а ца кхета, сох лаьцна а яз ца деш хIума а ца дитира. Хала ду, дийца а атта дац, юха а, тIаккха а, айда а хала ду, и гIуллакх дIатекхо а ду хала.\nЦхьаверг ца ваьхьа, вукхунна дерриг дицдан лаьа, ша Iадвита лаьа. Нахана билла бехк бац тIакха. Божарий буй хаьа суна, шаьш набахтера ара ма бевлли Европе дIабахана. Досьеш чуелларш а бан-м бу, церан цунах хIун йист яьлла-м ца хаьа суна. Цхьаболчийн наношца зIе латтайо ас, вуьшта сан аьтто бац царна тIехь само латто. Со набахтехь йолчу хенахь дуьйна а бара дуккха а Еврокхеле бевлларш.\n"Массо а бохург санна набахтешкахула чекхъяьккхира со"\n- Зараъ, хьан кхел йоьдучу хенахь, ахь бехк хьайна тIе а лаьцнехь, хьуо къера хилар а дIахаийтинехь бехкалара йолуьйтуш яра хьо. Набахтехь айхьа шераш токхучу заманчохь а, тахана ойланашка яьлча а, байттамал яI, хIетахь цара боххучунна куьйг таIийна, делара ас аьлла, дагахьбаллам бисиний хьуна?\n- Цхьа а дагахьбаллам ца бисина сан. Цкъа делахь, Дала язйинчух вала йиш яц. ХIаъ, хала а дара, бала а беана, кхидерг хилла, хIетте а.\nОцу кхелахошна юкъахь берш дукъахберш Нохчийчохь тIемаш бина нах бара. Нохчийн шина а тIамехь дакъалаьцна нах бара цаьрца. Юха со набахте кхаьчча цигахь бухахь а карийра суна вайн долчахь тIемаш боьлхучу заманчохь тIаме хьийсийна нах.\nВай схьагича, бIагор богIура царна. Цара ца дуьйцуш хIума дита а ца дуьтура, хьашт мел доцург. Вай церан мостагIий хилла девллер-кх.\nЦундела, ахь тIелацахь а хан тухур ю хьуна цара, тIе ца лаьцча а хан кхайкхор ю. Петровкех чекхъелира со, изоляторчохь Iийна со, Лефортовохь латтийна, массо а бохург санна набахтешкахула чекхъяьккхина со цара. Цхьа Делан къинхетам хилла, нах орцахбевлира суна.\nАдам орца ца даьллехь, суна ца хаьа, царна хIун дага догIур дара а.\nБакъонашларъярхой, журналисташ орцахбевлча, жимма озабеллера уьш. Адвокаташа массао а набахтешкахула лоьхуш хиллера со, "хIан-хIа, кхузахь яц иза" цара а бохуш. Дагахьбаллам, цхьа а дагахьбаллам ца бисина суна. ТIе ма догIийла, тахана юха а и хан хьо такха езаш ю, амма 8,5 шо доккхур дац ахь, 4,5 доккхур ду, куьгяздай араяла сайга аьлча, яздийр дацар-кх ас. Тахана а реза яр-кх со и ерриг а хан такха.\nБоцу бехк хала бу тIелаца. Набахтичохь ала а олура, цхьа бехк болуш хьо цу чу кхаьчнехь, хьуна хьайна а ма хаьий, цхьаъ дина хьо чу кхаьчнийла.\nХьайн болх а беш, деша а доьшуш, хьайн цхьа Iалашонаш йолуш, лела адам, цхьа а бахьана а доцуш, набахте кхосар, хала хIума ду.\nХьайн дахарехь гур боцу нах ган дезча, цу чохь боцуш нах бацара, адамаш дуу нах а цхьана, и нах ган а гуш, дIалелар - чIогIа хала ду.\n"Сан кхолламах дерг хиича лаам хилира шайн боху, суна преми кхачо"\n- КарабогIучу баттахь Италино совгIатдан кхойкхуш ю хьо. Стенца доьзна ду и?\n- Италехь луш преми ду иза. Кхача-м журналисташна а, бакъонашларъярхошна а кхачош ду и. Италин журналисташа соьх лаьцна яздйинарг гича, оцу организацино кехат даийтинера соьга, шайн къоман веллачу бакъонашларъярхочун цIарх дукха хенахь дуьйна шаьш юкъадаьккхина совгIат а ду и, шен дахар а ца кхоош, журналистикехь къахьоьгучу нахана а, бакъонашларъярхошна а шаьш луш ду, аьлла.\nХьан истори хиинчул тIаьхьа тхан комиссионо сацам бира, хьо а оцу юкъа яхийта. Хьо реза елахь карабогIучу беттан 5-чу дийнахь совгIаташ доькъучу церемони ягIахьара аьлла дара цу кехат тIехь. Яха кечамаш беш ю-кх со.\n- Оьрсийчохь ца карийна нийсо Страсбургерчу Еврокхелехь хьайна карор ю аьлла мел тешам бу хьан?\n- ДIадийцича цхьа а тешар вац. Тахана сайн ненаца къамел дечу хенахь, хIинца ахь делла хаттар цо а дира соьга. ХIакхара цхьа нийсо яхьара, нийсо оьшур-кх суна аьлла, араяьлла яц со. Ас къуьйсуш дерг хIун ду аьлча, юха а олу ас, принципан гIуллакх ду.\nФСБ-н структурана а, кхечарна а дIагайтархьама, со кхера ца еллий а, кхералур йоцийла а. Суна "хIан-хIа" аьлча, уьш гIадбоьлхуш, цунделла хIокху сайн исторехь тIаьххьара тIадам хIотто гIерта-кх со.\nНагахь санна, оцу кхелахоша, шаьш цхьаннах а бозуш боцуш хиларе терра, сан кехаташ дерриг листахь, бухера дуьйнна, айса сатуьйсу жоп цара лур дуйла хаьа суна.\nДала диннарг хир ду-кх!\nНахана йиттинчу полихочунна тоьхна хан хийцина, иза арахь а вуьтуш\nШишани Муслим тIамца юхатоха кечлуш ву "Хьайат Тахьрира аш-Шам" тоба\nНабахтешкахь нах хьийзорах видеорхив Gulagu.net дIаелларг лаца кхайкхийна Оьрсийчоьнан Iедалхоша\nГIалмакхойчохь хиллачу некъан бохамехь Дагестанера ялх вахархо велла\nМалхбузен мехкашкара итт векал араваккхар тIедожийна туркойн президенто\nШишани ву "Хьайат Тахьрира аш-Шам" юхатоха кечлуш


"Адаман бакъо морцучу куьркахь кхуьу терроризм". "Мемориал" центро Кавказехь бен болх\nЛахьан-бутт 13, 2020\nБакъоларъяран "Мемориал" центро онлайн кепехь бовзийтина ша 2017–2019 шерашкахь бина болх. "Чолхе хьал лаьтта меттигаш" программин куьйгалхочо Орлов Олега дийцина шайн декхарш кхочушдан массо регонашкахьчул хала долчу Къилбаседа Кавказехь бакъоларъярхоша баьхначу кхиамех а, хиллачу эшамех а лаьцна.\nКхаа декъе декъа екъа тарло талхош йолу бакъонаш, боху "Чолхе хьал лаьтта меттигаш" программин куьйгалхочо Орлов Олега.\nХьалхара дакъа – тIеман конфликт лаьттачу муьрехь дуьненаюкъара гуманитаран низамаш талхор (хIусамаш, школаш, дарбан цIенош, халкъан юкъара гIишлош, маьршачу хьукматийн бахам бохор).\nШолгIа дакъа – тIеман конфликт йирзинчул тIаьхьа хьоьшуш йолу бакъонаш (къайлах набахтеш, нах идор, лецар, доьза байъар, Iазап латтор).\nКхоалгIа дакъа – тIеман конфликтаца я терроризмаца бечу къийсамах йоьзна йоцу харцонаш. Оцу декъара зуламаш до ницкъхоша маьршачу бахархошна, шаьш тIамехь лелийна хилларг царна тIедерзош, боху Орловс.\nРегионехь паргIато, кхерамзалла хIотталур яц, цигахь адамийн бакъонаш ларъеш яцахь\nМасал далош Орлов Олега дуьйцу Дагестанера Ибрагимов Султанхан хьийзорах лаьцна. Иза лачкъа а вина, къайлахчу набахте кхоьссина хилла, цигахь цунна гIело йина. Шена тIетоьтту бехк тIеэцна цо, вийна аьлла ша вийна а воцу ши стаг. "Мемориалан" аьтто баьлла иза кхелехь бакъвайта а, иза хьийзоран хьекъехь бехктакхаман гIуллакх айдайта а. Бехкенаш карийна бац цкъачунна. Орловс дийцарехь, зуламхой ца карабо олий, дIакъуьйлу хенан йохалла и санна долу девнаш.\nДуккха а зама ю "Мемориал" Iедал кхето гIерта: цхьаьнадозаделла ниIматаш ду адаман бакъонашший, регионан кхерамзаллий.\nШена тIетоьтту бехк тIеэцна цо, вийна аьлла ша вийна а воцу ши стаг.\n" Регионехь хьоьга паргIато, кхерамзалла хIотталур яц, цигахь адамийн бакъонаш ларъеш яцахь. Дуккха а адамийн бакъонаш талхочу махкахь вуно атта ду террористашна шайн пропаганда дIасаяржо а, адамаш гергаоза а. "Низам данне а дац, харцо тоьлла, караэца герз, нийсо толок хин некъ бац шуна", баха аьтто ло адаман бакъонаш ларъеш цахиларо. Оцу тIехь тхо лаьтта террорхошна дуьхьал", – боху Орловс.\n"Мемориал": иттех сов стаг вигина Гуьмсера. Къайлахчу набахтехь латтош бу уьш\nБакхоларъярхочо дагалоьцу 2008–2009 шераш, хIетахь Iедало гIеххьачул ладугIура шаьш бечу хьехаме (Нохчийчохь яцара оцу декъахь), керла кеп лело йолийра къайлах шайна дуьхьаллаьттачу ницкъашца. Iедало контртерроран операцеш низам а ца дохош дIакхехьа еза бохура, юкъараллица диалог латтайора, бехке боцу нах, масала, салафийа олу нах лецар сацийра.\nКхин а цхьа башхалла яра керлачу кепан – тIемалошна адаптаци ен комиссеш кхоллар. Орловс бахарехь, оцо а делира дика жамI. "Цул хьалха, сов шога политика лелачу хенахь, Iедална дуьхьаллаьттачу нехан карах дукха милцой белира. Ткъа керлачу некъо лахдира и тайпа баларш, - дашалоьцу мемориалхочо.\nЮкъаяьккхинна хиллачу кепан эвсаралла гойту Орловс ГIалгIайчоьно хIетахь гайтинчу жамIашца. Жимачу респуликехь вуно дукха лара Iедалан белхахой, амма хIетахь мехкан куьйгаллехь Iийначу Евкуров Юнус-Бека адаптацин комисси а кхоьллина, цуьнгахула бира болх. Мохк Къилбаседа кавказехь уггаре кIезиг полисхой хIаллакьхуьлучу регионийн могIара хIоьттира, дуьйцу цо.\n"Ши республика – ГIалгIайчоь, Нохчийчоь. Уллехь ю вовшашна, мотт тера бу вовшийн, амма кеп-кепара ю республикашкарчу Iедалан политика. Терроризманна кхечу кепехь хIумма а далур дац, ша хила веззачу новкъахь ву, боху Кадыровс, ткъа ГIалгIайчоьно кхин масалш гойту. Нохчийчохь зулам диначун гергарчаьрга а доьху жоп, ягайо тIемалойн хIусамаш, доьзалш махках боху… Ткъа уллерчу ГIалгIайчохь бертан къамелаш до хьаннашка дIабахначаьрца а, церна гергарчаьрца а. Ца хьийзабо нах доьзалера стаг тIемало ву олий. Оцо гойту Нохчийчохь санна къизалла а ца яржош, болх бан йиш юйла адамашца. Ас юьйцу кеп юкъайоккхуш жигара дакъалецира бакъоларъярхоша а. Делахь а, 2013-чу шарахь ширачу къизачу кепе юхашершира пачхьалкх", – бовзуьйту шен гонийн гIайгIа Орлов Олега.\nКъайлаха набахтеш а, "террорхойн уьйраш" а\nДуьненна Нохчийчохь къайлаха набахтеш хиларх лаьцна хиира гей-нах цигахь таIзаршна кIел хьо, аьлла, прессо гIарадаьккхича, ткъа оцу наханна ницкъ бар, дуьхьал бехктакхаман гIуллакхаш гIиттор даьржина ю дукха хан, чIагIдо Орловс.\nХIинца Кадыровн гергарчара а, цуьнан ширачу накъосташа а дIахIоттийна лаьтта махкахь тоталитаран режим\n"Къайлаха набахтеш дуьххьара Кадыровс ца яьхна юкъа. Уьш федералан эскарша махка ма-баьхкки хIиттийна ю. Наханна тIехь Iазап латто бакъо федералаша нохчийн караелла 2005-чу шарахь, шайх "кадыровхой" олучийн кара. ХIинца Кадыровн гергарчара а, цуьнан ширачу накъосташа а дIахIоттийна лаьтта махкахь тоталитаран режим", – дийцира бакъоларъярхочо.\nЦаьрга боху: "Таро яц шун шаьш Iалашдан. Цхьа бомбий, атоматтий бен яц пайде"\nОьрсийчоьнан кечу регионашкарчу бахархошна ца хаьа нохчийн мотт, амма Нохчийчуьрчу хьакамаша телегойтийлехула официалехь къамелаш дечу хенахь "паччахь" олу К:адыровх. "Иза хан веха, султан веха меттиг ю. Йолуш йоллу цигарчу дахаран кеп ю иза", – билгалдаьккхира Орловс.\n"Мемориалан" векало хаийтира Къилбаседа Кавказехь бакъоларъярхойх цхьаболчу хьакамаша "террорхойн накъостий" олуш хиларх лаьцна – Iедало экстремизмаллехь бехкебинчу нахана цара гIодеш хиларна.\nРепрессеш – халкъ муьтIахь кхобу гIирс\nИ тайпа къамелаш дира, масала, 2014-чу шарахь Дагестанерчу, контртеррорна къевлинчу Временный-юьрта бакъоларъярхой кхача гIоьртича. Оцу юьртара бовда дезнера массо а бахархойн. Ткъа юхабаьхкича, карийра шайн хIусамаш къоланаш дина, яссийна, йийбар хIаллакйина.\n"Мемориало" пхеа шарахь къахьийгира Оьрсийчоьнан Iедале оцу юьртарчу нахана хилла зен меттахIоттадойтуш. Толамца берзийра и болх.\n"Тхо орцах ца девллехь, буьсур бара нах дакъаза ма-баххара. Оцу наха муха кхето деза тхо террористийн гIоьнчаш ду бохург? Цаьрга боху: "Таро яц шун шаьш Iалашдан. Цхьа бомбий, атоматтий бен яц пайде". Тхо ду террористийн гIоьнчаш цул тIаьхьа? Бух боцург, маьIна доцург". Оцу дешнашца дерзийра шен къамел Орлов Олега.\nНаггахь а де ца догIу Къилбаседа Кавказехь цхьаъ вадийна, Iазапна кIел кхобу боху хаам ца баьржаш. Дукха хьолехь гучудолу низам дохийнарш, зулам динарш и низам Iалашдан тIехIиттийна ницкъаш хилар. Деккъа цхьа масал ду оппозиционер Тепсуркаев Салман вада а вина, Нохчийчу вигар, цигахь иза сийсазвеш яьккхина видео яржор. Амма Iедал хIинца а дац иза вадор я толлуш а, я талла дагахь бехктакхаман гIуллакх Iгаттийна а. Прессо гучудаьккхина, хьан вадийна хила тарло Тепсуркаев – цунна гарехь, махкарчу Iедало вадийна.\n20I6-хь элира бакъоларъяран "Мемориал"центро: Къилбаседа Кавказехь экстремизм кхиош берш Iедалхой бу - цара идабо, хьийзабо, боцу бехкаш тIехьерчабо наханна, кхерамаш туьйсу церан доьзалшна. Хан яьлла цул тIаьхьа, амма хийцаделла дац цхьа хIума.


Шемара Дума а, Гута а гIаланаш дIалаьцна пачхьалкхан эскарша\n"Джейш аь-Ислам" тобано дIалаьцна латтийна Дума гIала шайн караерзийна Шеман эскаро. Пачхьалкхан эскарша йоллу Малхбален Гута дIалаьцна. Журналисташка и хаамбина мостагIалла вовшашца латточу агIонашна юкъахь маслаIат дечу Центран инарла-майора Евтушенко Юрийс.\n"Шеман Iарбойн Республикан исторехь мехал ду тахана хилларг. Дума гIалина тIехула кхозучу пачхьалкхан байракхо гойту оцу шахьарна тIехь а, йоллу Малхбален Гутана тIехь а Iуналла дIалаьцнийла", - аьлла Евтушенкос. Иштта цо аьлла, гIаттамхойх цIанйинчу гIалахь оьрсийн тIеман полисхоша къепе латториг хиларх а.\nХьалхо хаамашкахь яздора, маслаIатан Центро гIаттамхой а, церан доьзалш а Думера арабохуш бу аьлла. Инарла-майора дийцина, кхааридийнахь гIаличуьра араваьлла 400 герз охьа а дуьллуш, 4 эзар стаг аьлла.\nЧиллан-бутт бовш дуьйнна Дума гIала дIатесна 41 эзар стага, ткъа Малхбален Гутера аравалла 165 эзар. 250 закъалтхо маьрша а ваьккхина. Шеман оппозицино а, Малхбузено а химин тIелатар дарна бехкебо Думера Асад Башаран ницкъаш.\nТрампа "акхаро" ю элира Асад Башар, тIелатарна бехкебира цо цуьнан агIончаш - ГIажарийчоь а, Оьрсийчоь а.


Омск-махкахь тахана а лохуш ву регионан могашаллин министр Мураховский Александр. Буса лехамаш совцийра шаьш, билгалдоккху мехкан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллин урхалло.\nСтигалкъекъа-беттан 7-чохь вайна Мураховский. Квадроцикл тIехь вахана иза талла, Большеуковски кIоштан Поспелово юьртарчу таллархойн базера араваьлла, амма юха ца веана. КIирандиIйнахь хиина иза вайнийла. "Интерфаксо" бахарехь, шаьш лехна иза цуьнан накъосташа дийнахь-буса, ткъа Стигалкъекъа-беттан 8-чохь хаийтина полицина. Стигалкъекъа-беттан 9-чохь таллархойн базина 6,5 километр юьстах карийна министран квадроцикл, ткъа иза ша вац карийна цкъачунна.


Хьона дагавоагIий хьай хьалхара хьехархо? — Сердало\nХьона дагавоагIий хьай хьалхара хьехархо?\n20.08.2018 22.08.2018 serdalo@yandex.ru 0 Комментариев\nОалаш да «школа — шоллагIдола цIа, хьехархой — шоллагIбола даи нанеи» аьле. ХIаьта ишта дий-хьогI из массанахьа?\nХьатIабоагIаш латт сентябрь бутт, бераш деша даха кийчлуш да. НийсагIа аьлча берий дай-ноаной ба даггара шоай йолча таронца бераш дешарга кийчдеш. Кастта, хоза кийча а денна деша ухача берех хьалдузаргда наькъа такаш. Хийла тIехвоалаш иштта бер бIаргадайча вайх хIараненна дагайох ше деша иха ха. Боккъала хоза хетало ший хьалхара хьехархо, хьалхара доттагIа иштта кхыдола хIамаш хьадага дехача. Юха деша ваха дог отт. Из хIанад аьлча, вай деша дIаухача хана вай хинна хьехархой дика хинна хилар бахьан да.\nМишта бар уж? Эзди-м бар! Царех хIаравар паччахьа санна хетар сона. Тхо иштта кхедора цIагIа: хьехархочох эхь да шоана, шоашкара во ма гойталаш, эхь, эздел леладелаш, гIулакхаца хилалаш, яхаш хьехараш дора тхона дас-нанас тхо деша дIа мел долхача хана. Цунга хьежжа хулар тха хьехархошцара уйла-нигат.\nСо цец а воалаш, аз теркал даь цхьа хIама да кердача заман чу этта. Хийла даьй-ноаной миччахьа вIашагIа кхийттача метте шоай берий хьехархой бувцаш багIаш хул дIа-хьа а эцаш, царех гIийбаташ а деш, уж во ба яхаш, кадаш. Шоайла дувцарагIа-м со селла цец а валац. Геттара тамашийна да шоай дезала хьалхашка цар уж бувцар. Берашка школе хиннар хьа а дувцийташ, хIаьта шоаш тIехьа из тоа а деш дувц цхьаболчар. Из чIоагIа ийрча, ца эшаш гIулакх да. Тха дас-нанас хезийтадац тхона цу тайпара дош!\nАй, тхьоврача хана ишта дацар, хIанзара хьехархой ба бехке, яхараш а хул. Из бакъдац. ХIана аьлча, цIагIа дас-нанас керта чу дIачуделлача тайпара хургда моллагIча берий хьехархочунцара а кхычарцара а уйла-нигат, ховш ма дий- эггара хьалхара школа цIен юкъера йолга. Цудухьа цунга хьежжа, хIанзара берий оамал хьехархошца тIехъянна во я. Буса са хиллалца вагIа йиш я бехке малав дувцаш, хIаравар шоллагIчунна бехк бе кийча ва, хIаьта шийгара дIа а волавенна нийсвала лаьрхIа цхьаккха вац.\nМоллагIча беро даь хIама нийсделча — дика дале а во дале а, — из бIаргдайначо оал: «ЦIагIара хьадоагIаш да из». Бакъда из. ХIана оалийт вай воаех цу тайпара дешаш, нагахьа, цу берагара гIалат даьннадале, товш хIама мичад из.\nНаькъа тIа, школе, миччахьа тхо кхоаче а тхоай дас-нанас цIагара арадовлача хана деш хинна хьехар дIадалацар тха лергера. Къаьстта хьехархошца мишта хилавеза. Мел безаме, дика, лоархIам болаш бар тхоца тха хьехархой. Урока вагIаш моллагIа гIалат даьлча класс меллий цIогIа ца а детташ, урок ялча дIатIа а дийхе хоза хьехар дора тхона: Ай, хьанехк, сенна лела хьо харцахьа, хьадараш мо долча даьи-наьнеи дезалхочунгара дувла йиш яц хьона иштта гIалаташ, оалар цар. Ма чIоагIа эхь хетар цар иштта аьлча, берий хоза йоаца оамал гучаяккхарца, цар даи-нанеи хьоахадирца эзди гIулакхаш белгалдоахар цар. Из мо кхы ца де хьажалахь, аьле, хоза хьехар а дий хьавайтар. Цул тIехьагIа бера шийна эхь хетар хьехархочоа хьалхашка шийгара гIалат далийта.\n«Общая линейка» хилча школан кулгалхочо дора берашта хьехараш: ВоккхагIчоа никъ биталаш, беза тIорми бе боаллаш воккха саг вайча, из цунгара хьа а ийце новкъостал делаш, иштта кхы а, массаг1а дар уж. ХIаьта тхо дешара хьахийца чудолхача хана наькъа тIа воккхаг1а саг нийслой тхошта даь хьехар дага а дехе цунца г1улакх лоацар оаха. Геттара чехка, боккъала хоза а хеташ хIаравар ше-ший из кхоачашде гIертар.\nХIаьта сай эггара хьалхара хьехархо-м цIаккха а йицлургъяц сона – шоллагIйола нана. Ишколе а доацаш кхычахьа из бIаргаяйча цхьа тамашне хетар сона, бIархьежача латтийсар, цIихеза киноактер бIаргавайча санна хеташ. ХIаьта хьехархочо, боккъала безаме оалар: аьъ, ер са дешархо хьанехк ма вий. Иштта безаме, тхоайла дезаш, деша дIааха чам болаш дар тха хана ишколе ахар. ХIанз а се ихача школа юхе гIолла тIехвоаллаш хилча тоам хул сона.\nДехар дар са, боккъала дай-ноаной, фуннагIа дай а шоай бераша дешаргдола, хьехархошка ладувгIаргдола оагIо е, шоай берашта школе, наькъа тIа кхычахьа а мишта хила деза дIаоалаш цIагIа хьехар лоаттаде. Диц ма де, шоай оамалца цар дIахьокхараш шоаш долга.\n← Долакоа керда гIишлош йоттаргйолаш я\nТворческий путь Эсет Бежиговой →\nВахара никъ харжар\nКнига о высадке на Луну


Жигархошна, журналисташна дуьхьал – наркотикаш. ГIарадевлла девнаш\nПинчук Алина, Маршо Радио (оьрсийн сервис)\nГолунов Иванна дуьхьалбаьккхина бехк юхаэцна. Наркотикаш цунна бухакхийсина хиларх а тешаш, эзарнаш бевлира орцах. Зуламдина ала тоьшаллаш дацарх къерахилла полици. Дукха дац иштта дирзина девнаш. Шех "халкъан артикл" олучу 228-гIачу бехктакхаман артиклца хIора шарахь набахте хьажаво 100 эзар сов стаг. Iедало оппозицина а, шена товш боцчу журналисташна а духьалбоккху гIирс бу и артикл. Наркотикаш бухакхийсинийла гойту билгалонаш Iорайовлу юкъархойн, политикийн девнаш луьстуш дукха хьолехь. Амма оцо новкъарло ца йо кхелашна юкъараллера жигархой набахтешка хьийсо.\nМаршо Радионо дагалоцу тIаьххьарчу шерашкахь Бехктакхаман кодексан 228-чу артиклца набахте хьийсийначу юкъархойх цхьаберш.\nГIебарта-Балкхаройчоь, юкъараллин "Хабзэ" организацин куьйгалхо\nКху деношкахь, беттан 8-чохь, наркотикаш лелорна бехкевеш лаьцна Кочесоко. Caucasus Times портало дийцарехь, чIерий леца бахана богIучу новкъахь совцийна полисхоша иза а, цуьнан накъостий а. Машенах хьаьвсича карийна наркотикаш. Кочесокоца хилларш дIахецна, гена дIаса цабовла куьйгаш а яздайтина, ткъа политикан жигархо кхачийна Нальчикерчу изоляторе.\nКочесокон го тешна бу, иза нахах дIа а къастийна, цунна а, цуьнан гергарчарна а тIеIаткъам бу беш, цуьнга бехк тIелоцуьйтуш бохучух.\n"Кавказ.Реалиин" хьасташа бинчу хаамца, юкъархо шен жигараллах вохорхьама бухакхийсина хила тарло цунна наркотикаш, боху цуьнан уьйраша.\nКочесокос критика йира "лаамехь ненан меттанаш Iаморах" долчу низамна, къамелдира Оьрсийчоьнан къаьмнийн Демократин конгрессехь, емалдира Оьрсийчоьно кхечу пачхьалкхашкахь беха чергазий даймахка юхаберза цабитар.\nДIадахначу кIирандийнахь регионийн юкъараллин сагIадаран "Бахархойн бакъонашкахьа йолу комитет" организацин куьйгалхочо Бабушкин Андрейс дехна ГIебарта-Балкхаройчуьрчу омбудсмене Зумакулов Борисе, Кочесоко муха, муьлхачу хьелашкахь кхачийна, латтаво изоляторехь таллахьара, аьлла.\nШи эзар сов стага куьг яздина ГIебарта-Балкхаройчоьнан прокуроре Кочесоко Мартинан гIуллакх тидаме эцар, иза маьршаваккхар доьхуш дахьийтинчу кехатна буха.\nБакъоларъяран "Мемориал" центран Соьлж-ГIаларчу офисан куьйгалхочунна Титиев Оюбна набахтехь даккха 4 шо туьйхира наркотикаш лелорна. Нохчийчохь адамийн бакъонаш ларъен хьукматаш дIалекъначу хьелашкахь дара иза – белхахой кхерамна кIел ца тийса, дIакъевлина цара цигара шайн офисаш.\n2018-чу шеран Дечкен-беттан 9-чу дийнан Iуьйранна машенахь шен балха воьду иза сацийра полицино, салон чохь, хьалхарчу пассажиран гIента кIел карийра кIомал чохь йолу жима тоьрмиг.\nДукха галморзахаллаш, низамца боцу битамаш бара Титиевн девнца. Масала, цхьана дийнахь шозза лаьцна бакъоларъярхо – тешаш боцуш цкъа а, юха – тешаш буьгуш а. И харцо Iорайоккхийла дара полицерчу видекамерийн тоьшаллашка хьаьжча – гойла дара Титиев полице шозза кхачийна хилар. Амма адвокатех къайлаяьхьира шен камерашкара видео полицино, дIахьедира, болхбеш яцара камераш Титиев лоцучу хенахь, аьлла. Цул сов, "болх цабинарш" хилира Титиев лаьцначу меттигна гонах, Iедалан гIишлошца, банкашца лаьтта видеокамераш а. "Ца бина" хиллера болх иза лоцуш уллехь нисъеллачу машенийн видеорегистраторша а.\nНаркотикаш шена бухакхийсина, бохура Титиевс, амма иза талла ца хIоьттира цхьа а. "Мемориале" Нохчийчохь болх цабайтархьама лаьцна ша, чIагIдора бакъоларъярхочо. Лацале хьалха Титиев, "Мемориалерчу" кхечу накъосташца цхьаьна, толлуш вара Нохчийчохь 27 вахархо доьза вар. "Новая Газето" ("Керла Газета") яздира, и нах, йина кхел а йоцуш, байина мехкан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллин белхахоша Соьлж-ГIалахь, аьлла.\nДIадахначу оршоьтадийнахь Титиевна набахтехь яккха тоьхна хан яцйина кхело. Ша таIзар такха дIахьажийначу Устрада-ГIаларчу набахтехь кхо бутт баьккхина цо.\n"Общественное телевидение России" ("Оьрсийчоьнан Юкъараллин телегойтийла"), Сочи\n2013-чу шарахь Ярст Николайн машена чохь наркотик карийра. Журналиста ша дийцарехь, цо а, цуьнан коллегаша а "Сочехь боберийн доладечу системехь йоккха корруцин маша" Iораяьккхинчу деношкахь лецира иза. Ярстехь йолчу информацица, коррупционерашлахь вара гIалин мэр а, берашна верасалла дечу урхаллин белхахой а, кхелаш а, полици а, гIалара кхиболу хьаькамаш а.\nТалламан комитетерчу цхьана белхахочуьнгара интервью эца боьлху журналисташ совцийна полицино, хьаьвсина машенах, 2,94 грамм "спайс" карийна.\nДIаса ца вала куьг а яздайтина, дIахецна Ярст, амма полисхоша тIаьхьабевлла, сихха кхин цкъа а дегIах хьавсина цунна – хечин тIехьарчу кисанахь карийна кхин а 0,01 грамм "спайс". Бакъду, экспертиза ечу юкъанна, кIезиг хиларна, хIонехула яьржина, доьза яйна иза, боху полицерчу кехаташа.\nЦIахь лаьцна латточу кепехь шен хIусаме а верзийна, ара-чу вала йиш йоцуш, итт бутт баккхийтина Ярсте. Цул тIаьхьа цIеххьана тIерабаьккхина бехк.\nЯрст Николайна хетарехь, 2014-чу шеран Сочера дуьненаюкъара Олимпиада ю иза "къелхьараваьккхинарг" - Оьрсийчохь демократи ю моттийтархьама ша политика бахьанехь хьийзочу нахах цхьаберш таIзарх хьалхабехира Iедало хIетахь.\nШена духьал гIаттийна дов дIакъовллушехь, бакъоларъярхошца дагавала Москох вахара Ярст а, цуьнан цхьа коллега а. Амма цигахь цуьнан адвокато хаамбира цуьнга, Сочехь юха а дов айдина цунна дуьхьал, аьлла. ТIаккха Ярст а, цуьнца волу накъост а ведира Оьрсийчуьра, Iамерка кхечира, политикан тховкIело яккхира цигахь шайна.\nЖурналистах "наркоман" вина полисхой бисина шайн балхахь, бакъду, кхел йина цхьанна – Ярстца доьзна дац иза, балха тIехь кхаъ эцна боху.\nКоммунистийн агIор "Вернадскийн майда" цIе йолчу къоштан харжамийн комиссин декъашхо, Москох\nХаржамашкахь лела харцо Iорайохуш хьийзачу жигархочуьнгахь 9 кехатан ботт карийра, яьккхира цуьнгара 8,06 грамм кокаин.\nСергейс а, цуьнан накъосташа а хIетахь, 2013-чу шарахь, Оьрсийчоьнан Конституцин кхеле арздинера, "цIахь Iачу нехан аьзнаш лехьорца" харжамийн комиссеша бозбуунчаллаш леладо, аьлла. Кхело юхаяьккхира пачхьалкхехь харжамаш дIахьочу муьрехь цIахь севццчу нехан кхаьжнаш гулдаран кеп.\nРезников хьийзор Оьрсийчоьнан компартино дуьйзира цуьнан зудчо харцонашца латточу къийсамца. Пачхьалкхан Думин депутат Iийна Гребенков Олег ша куьйгалла дечу гIишлошъечу фирмин долаерзош ву берийн бошмаш, бохуш, аьрзнаш даржадора Резниковн зудчо, коммунисто, муниципалан депутато Ободина Стеллас.\nБехке озийначу Резноковна юьхьанца дуьхьалдеттара, нехан машенашна тIера ноьмарш схьа а йохуш, уьш цо оцу машенийн дайшна юхку, бохуш. Талламчаша дийцарехь, ша ноьмарш схьаяьхначу машенийн корех, шена ахча далийта, телефон тIеязйина кехаташ дуьтуш хилла цо. Амма Резниковн ю боху телефон цунна тIеязйина полици цIийнах хьажа иттех де дуьсуш. Гергарнаш тешна бу, телефон а, наркотикаш а полицино бухакхийсина хиларх. ТIаьхьо телефон дIаяьккхира тоьшаллера – дукха бара цуьнца боьзна цакхетамаш. Наркотикаш лелорна кхел йира Резниковна.\nЭксперташа чIагIдора шаьш бинчу белхан кехаташкахь, яц Резниковца, цуьнан духарца наркотикан ларш бохуш. Полиграфо, ца лелийна цо наркотикаш, аьлла делира жамI. Цуьнгара яьккхинчу ларча тIехь яцара цуьнан пIелгийн лар. Ткъа 3 шо хан туьйхира цунна набахтехь такха.\n2018-чу шеран гурахь араваьлла иза набахтера. Рязанерчу мехкан кхело тIерадаьккхина тоьхна хилла 350 эзар сом гIуда а.\n"Кхин Оьрсийчоь" боламан жигархо, Смоленск\n2010-чу шарахь наркотик карийра цуьнан цIахь, бехкейира лелорна а, йохкарна а. Лимонов Эдуардан национал-большевикийн партин гуламашкахь дакъалоьцура цо, ткъа цIийнда Фомченков Сергей вара низамца йоцчу "Кхин Оьрсийчоь" тобан лидерийн могIарахь.\nОсипован девна юкъайоьлла кхелашка леларца билгалъялла йолу теш – цунна, иза къайлахьош, "Тимченкова Л.И. цIе тиллина полицино. Оцу "Тимченковас" дина тоьшалла ду бехктакхаман орамехь – Осиповагара наркотикаш эцна ша, аьлла цо. "Кхин Оьрсийчоь" низаме яккхар юстицин министраллехь листа а дезаш, майра хьадда-ведда хьийзачу юкъанна хьаьвсира Осипована цIийнах. Наркотикаш лаха баьхкинчу полисхошца вара зудчун майра Фомченко охкуш хьийза экстремизмна духьалоечу Центран оперативан белхахо Пьянченков а. "Мемориалан" материалаша дийцарехь, изоляторе дIайигина Осипова шен майрачунна тIелейта гIиртина Iедалхой.\n10 шо хан туьйхира Осипова Таисияна. 6,5 шо чохь даьккхича араялийтина иза набахтехтера.\n"Кавказский узел", Нохчийчуьра корреспондент\nМоскох семинаре кхача дагахь аэропорте воьдучу новкъара вадийра журналист ницкъхоша. Автобус чуьра ваьккхина, коьртах хIума тоьхна, кхетамах тилийна, шайн машена хаийра цара иза. Хьуьнха а вигина, хьийзийра Гериев, Нохчийчуьрчу Iедална дуьхьал бохбо бохуш. Букъ тIехьа тосу тоьрмиг баьккхира цуьнгара иза лоцучу хенахь, цу чохь тIаьхьо карийра кIомал. Лахьа а еш, цIахь лелайо ша наркотик, аьлла дара цуьнга буха куьг яздайтина кехат.\nДаре шега ницкъаша дайтина, элира Гериевс кхелехь. Цуьнан накъосташа иза балхаца доьзна хьийзаво, бохура, ткъа "Мемориало" политикан тутмакхийн могIаршка язвира иза.\n3 шо хан туьйхира Жалаудина набахтехь даккха. 2019-гIа шо доьрзуш мукъаваьлла иза лаьцначуьра.\nМинеральные Воды гIалара оппозиционер, Кавказан къаьмнийн Ассамблеян политикан кхеташонан декъашхо\n2018-чу шеран Охан-баттахь шен накъостца цхьаьна Вильнюсе, "Маьрша Оьрсийчоь" форуме воьдуш вара иза. Минеральные Воды юьтуш воьду и шиъ сацийра полицино, Савостинан кисанахь карийра 11,69 грамм кIомал. Карийра изза коьчал машенал арахьа а – цунах къайлах мукъвала гIоьртина иза, чIагIдора талламо.\nХьалхо акцешкахь жигара дакъалаьцна вара Савостин – коррупцина а, Iедало еза машенашкара йоккхучу "Платон" йоланна дуьхьал а. 2012-чу шарахь, Путин Владимирна президентан дарж охьадиллар тIедожош, мацалла а кхайкхийра жигархочо.\nСавостин лоцуш полисхоша лелийнарг шина кеп-кепара дуьйцу шаьш полисхоша а, адвокато а. Минеральные Воды гIалара иза а, цуьнан накъост а араволучу хенахь, церан машенна духьал автобус а тесна, охьалилхина, гобина туьтмIаьжигашкахь болчу герзхоша. Куьйгаш дихкина Савостинан, кисана таIийна цхьа хIума, шайгарчу автобус чуваьккхина. Юха оцу чуьра ша охьаваьккхича цунна гина шен машенан чкъурга кIел Iуьллу кIомалан тоьрмиг. Полисхоша оццу муьрехь яьккхина цуьнан кисанара наркотик юкъахьарчийна шолгIа тIуьйлиг а.\nЭкспертизина ца карийна Савостинан цIийца наркотикан ларш, хаамбира хIетахь "Кавказский узело". Лаьцна кхобу жигархо 2018-чу шеран Охан-беттан 6-чохь дуьйна.\nКавказан къаьмнийн Ассоциацин президент, Нохчийчоь\nНохчийн къам махкахдаккхарх лаьцна хIоттийначу конференцехь Кадыров Рамзанна критика йира Кутаевгахь. Ткъа хан ялале карийра цуьнгахь 3 грамм героин.\nКъомо даима а ша махкахдаьккхинчу Чиллан-беттан 23-чохь билгалдоккху Дагалецамийн Де, шен да Кадыров Ахьмад эккхийтинчу денца а дузуш, Стиглкъекъа-беттан 10-че дехьатеттира мехкан куьйгалхочо 2012-чу шарахь, дихкира Нохчийчоьнна Чиллан-беттан 23-чохь дагалецаман барамаш хIитто. Амма жигархоша бохийра и бехкам.\n2014-чу шеран Чиллан-беттан 18-чу дийнахь дара Кутаевс конференци хIоттийча. Цигахь дакъалаьцнарш лехьон болийра ницкъхоша. "Кхетош-кхион" Кадыровна тIебигира уьш, дов дира вукхо. Оцу дийнахь Пятигорске вахана вара Кутаев, цундела ца кхаьчнера Кадыровна тIе. ЦIаварца лецира Кутаев, наркотикаш карийра цуьнгахь.\nШа шена евзаш йоцчу метте вигира машенахь, тIехь ницкъ бира, коьртах тоьрмиг а боьллина, ток йиттира, элира оцу муьрехь Кутаевс шен адвокаташка. Билггал хууш дацара, хьан вигина, стенгахь латтийна иза, амма дуьйцура, мехкан куьйгалхочунна йинчу керлачу резиденцехь хилла бохуш. Бакъду, Кутаев левеш хIиттийначу кехаташа боху, цуьнан дегIа тIера ларш, "бегаш беш" иза къийзийначу накхосташа" йитина ю.\nШа бехке вац, тешна ву Нохчийчоьнан Iедал шега политика, нехан бакъоларъяр дитийта гIерташ хиларх, элира Кутаевс кхелехь. Амма кхело иза 4 шарахь набахтехь а, цул тIаьхьа 1 шарахь маршо лакъийна а кхаба сацамбира.\nВ 2017 шарахь набахтера араваьлла Кутаев.


Дуьнено минанийн кхерам хьахабен Де: Нохчийчоь\nТахана маьрша дахар махкахь дIахIоьттина делахь а, тIеман хьелашкара йовлаза ю мехкан аренаш, хьаннаш, хотеш.\nВаид: «Дукха карийна, карош а ю тIамехь беллачийн даьIахкаш..."\nБахархоша даре а деш, хIаваан кеманех а, беркеманех а шуьйра пайда а оьцуш, мичча хена а лелха тарлуш, чот йоцуш дукхачу минех, фугасех, бомбанех, кхидолчу кхерамечу герзех доьттина оьрсийн тIеман министаралло нохчийн латтанаш.\nЛаманца а, цуьнан когашкахь а Iохкучу ярташкахь цхьа эвла-меттиг ца карайо, акхарошна доьгIначу гуранех тера, лаьтта бухахь хьуламехь дисинчу герзаша бахархошна а, даьхнешна а зен-зуламаш данза. Цхьамма а хьесапе оьцуш а боцуш дукха бу байанарш а, заьIапхойн могIарш тIедуза къаьхьа кхаж баьлларш а.\nХIинцалерчу а, мацахлерчу а тIемийн зов карла а дуьйлуш, тахна а буьйлуш лаьтташ бу бахархошна бохамаш. Кху Оханан беттан 3-чу дийнахь дуьйна лазамечу ладегIамехь беха Соьлж- гIалин кIоштан Кен-Юьртара (Галне а олу цунах халкъалахь) 11 шо долчу кIентан гергарниш. Юьртахоша дийцарехь хи йистехь иза тIеIоттавелла минометан хIоана.\nИ эккхар бахьнехь жима кIант кху сохьта вочу хьолехь Соьлж-гIалин дарбанан цIийнехь ву. Говзанчаша дийцарехь, оьрсийн эскархоша кхузахь къепе хIоттош, пайдаэцначу герзех эккхаза бисина хIоъ хилла кIант тIенисвелларг. Бахархоша далочу тоьшаллашца махкахь шолгIа тIом болочу муьрехь оьрсийн эскархоша жигара пайдаэцна цу миномет олучу йоккхачу тоьпах,\nСтавропол мохк болчу агIора схьа, Терка аьрро берда тIера, аьтто агIор Iохкучу маьршачу ярташна хаддаза тIеетташ. ЛадегIамехь хийла буьйсанаш такхийтина хIетахь нахе эскархоша, юх-юха а минометаш тIетташ.\nДукха масалш дара бохуш дуьйцуш бахархоша адамаш лазийна а.хIусмаш йохийна а. Наха дийцарехь эккхаза бисина царех цхьа хIоъ бу Галнера жима кIант Iовжийнарг а.\nНохчийчохь тIаьххьара хилларш а, мацах-мацахлера тIемаш а юх-юха а карладуьйлуш, цара нехан керта бохамаш бар кхачалур ду ала а дац.\nСтенна аьлча, мичахь хIун кхерам бу а ца хууш, доьттина ду нохчийн латтанаш бес-бесарчу герзах. Хьалхо хьахийна ма-хиллара, чекхбаьллачу беттан 20-чу дийнахь мина я бомба а иккхина, ког а баьккхина, хIинца а лазартнехь ву Новр кIоштан Ищери эвлара 63 шо долу вахархо Бураев Мохьмад.\nЦигахь Рубежни олучу юьртана 3-4 чакхарма гергахь, гIамаршкахь халкъалахь «бомбанийн кха», «минаш йолу аре» бохуш, техкина шен цIерш а йолуш, дуьйш-дерзош а, тесна дитна а кхаш-аренаш ю.\nХууш ма-хиллара 1942 –чу шерашкахь луьра тIемаш лаьттина Новр-кIоштехь.\nКху тIаьхьарчу масех шарахь карийна цу гIамарш олучу лаьттанашкахь Рубежни, Алпатов, Капустино ярташна гергахь цхьа бIе сов цу хенахь тIамтIехь эгначу салтийн даьIахкийн чархаш. Бахархоша мукIарло а деш хIора шарахь карош лаьтта цигахь адамийн даьIахкаш а, бен-бен герзаш а.\nОцу кхерамечу бомбанийн аре олучу кхана юххехь цу хьокъехь дуьйцуш ву Рубежни эвлара вахархо-латталелорхо Ваид. Цу дийцарехь хIинцца цхьа кIира хьалха карийна цигахь ширачу гранатийн дийнна цхьа «цIов-кочар».\nВаид: «Дукха карийна, карош а ю тIамехь беллачийн даьIахкаш. Деша а луш газет а карийнера цкъа. 22октябрь 1944-чу шеран дара иза. ТIехулара агIо ешалора, вуьшта хьо листа воьлча дамарцу хуьлий аталора.\nСхьакарош мел йолу немцойн хIумнаш дикачу хьолехь хуьлура. Эткаш яра хьуна и цу хенахь саморезаш олу хьостамий а хьийзийна. Дукха хIума карийна. ХIинцца кIира долуш ма карийна цхьанна бежний лоьхуш иттех граната. Iедале а аьлла, сапераш балийна лелхийтина. ДIо-о дIанехь барз болу меттиг гой хьуга цигахь узбекийн кIотар олуш жима юрт хилла. Цигахь а ду тесна дитина латтанаш,аха ца хIуьттуш….»\nЛеррина гIирс а эцна, цу метте зераш дан вахча, 72 шо хьалхалерчу тIеман ларш кара а ца еш, цигара вуха ца воьрзу стагга а, говзанча-м муххале а боху Ваида.\nЦуьнга а, кхечаьрга а кхета цалург ду, лехамаш а беш, кхерамечу герзах дIацIандан дезарш кхин дIоггара дукха латтанаш а доццушехь, уьш мукъадахар Iедало 72 шаре дахдар.\nВаида даре ма-дарра цкъацкъа латта охучу готано а гучудоккхуш хилча и кхераме герз муххале а.