С ДРЕВНОСТИ ПО НАСТОЯЩЕЕ… - 4-ГIА КИЙСАК - 26 Мая 2018 - NAHI\nГлавная » 2018 » Май » 26 » С ДРЕВНОСТИ ПО НАСТОЯЩЕЕ… - 4-ГIА КИЙСАК\nС ДРЕВНОСТИ ПО НАСТОЯЩЕЕ… - 4-ГIА КИЙСАК\nШирачу дешан биллам схьабелла, дохо деза гуран догIанаш.\nШиразаманчохь кIоштана, ваьрна, халкъана, йа хиламна, луш йолу цIе, масех кхетам цхьана даша юккъе а балабой, и кхетамаш вовшаха эбой луш хилла. Цундела, цхьаа хало а йоцуш, нах-меттан аларшца, цу шира цIерашна чубехкинчу кхетамин маьIна а, биллам а схьабелла аьтто болуш ду вай – нах-меттан ваьрраш. Эзар, бIешерашкахь «ширакавказхой» нацкъара а туьттуш, тIеихначу хийра халкъаша (симиташ, индоевропейцаш) шайна чуэцна, бухахь баьхначеран матта юккъера, орам кхуллу башха дешнаш, культураш, иштта цIераш а. Кхузаманхоша и йоллу цIераш, церан кхетамаш, «симитин», йа «индоевропейцин» бух болуш ю бохург, даррехь харцахьдаьккхинарг ду. Мила ву тахана, нах-ораман тайпанаш хурритин а, урартуойн а тIаьхьиенаш яц ала? Цахилча, шира цIераш, йа цхьаъ болу (аларци бен къаьсташ хила йиш йоцу) хуррито-урартуойн мотт гочбан а, цуьнан йозанан биллам баста а, нах-мотт хIунда ца лелабо, вай мукъне а? Хьа даьккхина юкъа: «Ссылкаш» яцахь, бакъдерг дац» бохург? ХIунда ю, тIаьххьара тIадам таIош йолу инстанци, «Iилманан талорхойн» а, лобби а кхоьллиначеран карахь?\nЛакхахь хьахийнарг жамIе далош, ала догIу: Кавказ-Загросс лаьмнин къепехь а, Месопотамехь, Сийрехь а, хишна, меттигашна, мехкашна, халкъин ваьррашна кхуллу цIераш хилла динан новкъаца (масала: «халдаш», «ашшурой» ишт.кх.а.), меттигаца («гутти»/гу-тIе, «Диуаэхи»/«Дай-Iа-хи»/, ишт.кх.а.), этнически («Нахарина», «Ури/Ари/атри» ишт.кх.а.), дахар-корматаллица («хой», «ахламуо» олу, лома баьхкина Iуй, ишт.кх.а.) боьзна бухан башхаллаш йолуш. Масех кхетам цхьанаоьш кхолладелла (шиъ, йа кхоъ, наггахьа биъ-пхиъ а кхетамаш), маьIна долуш а хилла и кхуллуш йолу цIераш.\nЦу шира заманчохь хилла меттиган, ваьррин, хин, иштта кхин тайпа цIераш дакъошка екъча, церан «дешхьалхе» (приставка), «орам» (корень), йа «чаккхе» (окончание) олий, вай, кхузаманан гIазкхин (индоевропейцин), йа просимитин грамматикаца нисдар, Iаламата нийса дац аьлла хета суна. Масала, грамматике диллича «-ани», «-эни», «-али», «-эли», цхьаболчу Iилманчаша чаккхе лоруш долу дешдакъош, цхьаа шеко хила йиш йоцуш, «дела» олу чулацам болу кхетамаш бу. «Али» боху дош а, шена чубиллина кхин цхьа кхетам болуш ду, гIазкхашха аьлча, «русло» аьлла. Йоллу Хьалхарачу Азихь, «Дела» ала дезачохь, «эни» олуш хилла цигарчу адмаша, цу юкъахь, вайн шира дай болу нахи-хурриташ а, нах-урартуш а болуш. Нах-маттахь долчу дешнин дакъошна чубиллина кхетамаш, масала: «нах» (нох), «алу» (илу), «аре» (ари, эри), «эла» (ал, эл), «да» (ди), «мотт» (мат), ан (цIу, изза эни), иштта цу могIара кхин долу дешнаш, шира цIеран «дешхьалхахь» а, «юккъехь» (орам- корень) а, «чаккхенехь» а хила таралуш ду. Легарехь хийцалуш дерш, цу цIеран чаккхенера, мукъа аьзнаш («а», «и», «е», «у» ишт.кх.а.) бен доцучух тера ду.\nУрартуойн белла лору маттана а, нахчийн маттана а юкъахь грамматикан тераллех лаьцна дуьйцуш, аса, масалина урартуойн матта юккъера цхьа фраза ялора яра, Г.А.Меликишвилин балха (Урартские клинообразные надписи) тIехь хьахийна йолу - «ieše ini pili agubi» (маьIна: «аса, и татол диллира»). Суна хетарехь, талмажаллин кеп хийцаеллачух тера ю, Iилманца бух нисбеш гочдар дан гIоьртиначуьнан. Цо лоьру, цу зайл-йозанан яздаро билгалйиначу фраза юкъара, «Со» олу юьхьан цIерметдешан, 1-ра юьхьан цхьаллин терахь тоьшалла дина хилар, «ieše» олуш, эргативан дожаран кепехь. Кхузахь ца ган йиш йолуш дац, «ieše» олу и дожар тера хилар нах-маттахь долчу «айса» олучу дашца. Суна, нийса хира дара аьлла хета, цу талмажалла диначу фразан маьIна, кхечу агIора гочдича: «Аса дира, хи далон татол», гIонна лелош Дэвид Ролан бакъо. Иштта, «ieše ini pili agubi» алар тIехь магийта мегара ду, Д.Ролан бакъо лелон а, цуьнца, чолхе доцу хийцарш дан а, ассирийцин маттера гочдарш дечу хенахь. Гуттара, ассирийцин маттера гочдарш дечу хенахь, элп «Х» охьадужуш ду. Цунна, масала дало йиш йолуш ду, «Халди» олу цIун цIе хийцалуш, «Алди» аларца. Цу цIеран, «Калду» аьлла вариант а ю. Цунах тера кхин а ду масала, шумаройн хилла дела «Халалу» (хьалхара дела «ХIал-Эла»), ассирийцин дай хира болчу аккадцаша а, царел тIаьхьа шаьш ассирийцаша а, «Алалу» олуш а, яздеш а хилла. Цундела вай а, ваьшша далийначу масалехь и охьадожа тарало элп «Х» меттахIоттора ду. Д.Ролас лору, цхьацца йолу фонемашна трансформаци ечу хенахь, «А» элп хийцадала таралуш хилар «И» элпаца, иштта юханехьа а. Талмажаллан башхаллаш вай тидаме эцахь, и яздар иштта хира ду: «айса, хини п-али, а гу би». Цхьаа хало йоцуш вайна го, дешдекъан а, дешнин а яздар, чекхдаьлла маьIна долуш хилар нахчийн маттахь: [Айса (сам, или Я) + хи (вода) + ни/не (дешан легало чаккхе «хи»* ) + п/па (стена) + али (русло) + а (тот) + гу (насып, холм, берег) + би (сделал - би, бина, бира, бо, бан)]. Цу хенара и гидросооружени (татол, гIазкх. маьIна, «канал») хила тарало «п-или» (па-али) аьлла цIе йоккхуш, цу юккъера «п», йа «па» нах-маттахь «пен» бохург а долуш, «или», йа «али» нахчашха аьлча «харш», йа «хин харш» а долуш. Вуьшта аьлча, иза ду «тIулг буьллуш дина харш». Баккъалла а, урартуойн куьйга дина харшаш, татолаш, церан бердаш чIагIдеш хилла тIулг буьллуш. Цу ширалехь и тайпа татолаш дохкуш, церан новкъахь гунаш, тархаш нисделча кораш дохуш, таьIийлаш йолчохь, куьйга гунаш деш (акведукан аматехь) хилла, и татол ана сизца (уровень) нийса хилийта. Цу юккъера «…+а+гу+би», йа «гу би» олу фраза, цхьаа шеко йоцуш «берд (гIазкхашха, «насып/холм») бира» бохург ду, «нах-аларшкахь» дика хезаш долу, муьлххачу нахчийчунна кхеташ долу. Цхьана цIераниг, доланиг дожаршна акцент еш, вуьшта аьлча, цхьана грамматикна тIетийжахь, чёте ца оьцуш гидро, тIеман, динан, кхин тайпа тIегIанан башхаллаш, атта гIалат дан мега гочдар дечо. Вуьшта, нах-маттахь кхета атта ю и шира цIераш.\nИштта, майрра ала йиш ю вайн, семитин къепана адаптаци йина ассирин зайл-йозано шаьш ма-дарра схьалура дац аьлла, доллу, урартуойн маттера аьзнаш. Цундела, кхузаманан меттанашка вавилонхойн, ассирийцин меттанашца деш долу гочдарш, гIалаташ ца деш хира дац. Нагахь санна гIалаташ делахь, уьш нисдан деза. Нисдан деза, нах-этносан аларшца а, къаьсттина, тидам тIебохийтуш ламаройн аларшца буьйцучу маттана. Географин цIераш юкъахь нислуш долу эмфатически (къаьсттина хазар долу мукъаза аз) «S», урартуойн маттахь шеко а йоцуш, ткъа цу хенара семитин матташкахь хила а мегаш, и аз олуш хилла аффрикат санна, аз «Ц» а, цкъацца аз «Ш» а хазош. Цундела, и бакъо лелош яц ассирийцин долахь йолчу цIерашна, ца хилийта цакхетарш (масала: цхьанхьа хьахош волу паччахь «Ашшурнасирапал» вац, кхечахьа хьахош волу «Ашшурнацирапал», вуьйцург цхьаъ велахь а, ишт.кх.т.).\nХалахетахь а, технически хьесапаш бахьана долуш, дита дезна къестор «эмфатически» долу, «эмфатически доцу» «К» а, «Т» а, иштта деха а, доца а долчу мукъа аьзнех. Этимологица гергадалор, топономически цхьатерра ларар Iалашо йолуш, гочдарш лелочунна хаа деза, «К», «Т», иштта кхин йолчу билгалош бухахь, лечкъина хила таралуш хилар, данне а цхьанадогIуш доцу тайп-тайпана ши аз, шина озехь а долуш. Нагахь санна, вай могийтуш делахь урартуойн а, нах-дегIастанан а матташ юкъахь гергарло хилар, и аьзнаш хила таралуш ду ишттачу варианташкахь - «КЪ», «КХ», «КI», «ТI». Нийса ду аьлла, жоп дала а кийча хила йиш яц вайн, и вайга кхочуш долу къора, зевне, эмфатически мукъаза аьзнаш нийса ду ала, уьш къасто, зайл-йозано вайна бух луш ца хиларна. Цул совнаха, шаьш гочдарш деш, Iилманчаша лелош ду англо-латинан элпаш – яздарехь аз хийцина ца Iаш, кавказхойн расана аьттехьа а боцачу матте даккха и гочдарш, зарба. Масалена вай, толлура ду цхьадолу аьзнаш, зайл-йозанехь вай уьш лелийча, кхета томехь долчу гураш чохь меттахIотон, цхьацца йолчу цIерашна чубехкинчу кхетаман маьIнаш. Эмфатически, буламалле шинхьалелха-легашкара аз [ТI], ингалсан маттахь яздан йиш ю, хетарехь, Iилманчашна уггар гIолехьа вариант карийна, и аз яздан, шина элпаца «ТТ» (tt). Шира цIераш а, уьш кхоьллиначу дешнашна чубехкина къетамаш а, талламе бехканчу аса хьесап дира, цу шира цIераш юкъахь язден шалхатоьхна хьаьркаш метта, майрра лело мегарг хилар, нах-меттан (нохч/нахч-гIалгIайн) ша-тайпа (специфически) аьзнаш: «ГI» (g), «КI», «КХ», «КЪ» (кк), «ПI» (пп), «ТI» (тт), «ХI», «ХЬ» (хх), «ЦI» (цц), «ЧI» (чч). И хьаьркаш юкъахIиттича, цхьаа хало йоцуш, и шира цIераш дIахIуьтту дуьззина маьIна долуш. Вайна хаьа, гIазкхийн маттахь доцийла, цу аьзнех тера дерш (аналог). ХIета, индоевропейцин меттанаш юкъахь а, ца лерича эрмалойн мотт, и аьзнаш доцуш ду. Схьаоьцур вай масалина историн дош «гутти» («Гуттиум»). И дош шина дешадекъе доькъур вай «гу», «тти» аьлла. Аккадин тешаллаш тIера вайна хаьа, цу дашо билгалдинарг ламаройн халкъ хилар, цара, «лаьмнин саьрмак» олуш хилла. Шеко а йоцуш, и халкъ лаьмнашкахь дехаш хилла, айъаеллачу лакхенашкахь. Уьш хилла иштта урартуойн лулахой, хIета, «нах» ваьррин а. Иштта дIасадиллар дича, «гу» олу кхетамо нах-маттахь гочдича, билгалбийриг бу «гу», «айъаелла» меттиг, «вал» хилар. ХIинца схьаоьцур вай шолгIа кхетам «тти», иза, хьесапе а буьллуш. ХIунда яздо, шиъ «Т» элпаш? Кхузахь вай могийтуш делахь нах-мотт лело, тIаккха эмфатически, буламалле шинхьалелха-легашкара аз [ТI], ингалсан маттахь яздан йиш ю, йаздеш а ду шина элпаца «ТТ» (tt) аьлла. Иштта, ша-тайпа долу аз «ТI-ах» хилла чIогIа хьаьркаш «ТТ». Иштта нисделла консонатни яздарца лелош йолу «тIетоьхна хьаьрк», йа мукъа аз (гIазкх. маьIна, «огласовка») хIоттор, «Е» метта «И» аз хуьйцуш. Дэвид Ролас а, «Генезис цивилизации» олучу балха тIехь (206-гIа агIо тIера), шеко йоцуш дIачIагIдо, цхьацца долу аьзнаша (фонем) деш долу хийцаран масалаш. И тайпа масала ду «И» озах «Е» аз, йа «Э» аз кхолладалар гойтуш. Историно йоккху «гутти» олу халкъан цIе, майрра яккха таралуш ю «гу-тIи», йа «гу-тIеэ» аьлла. Уьш бу «гу-тIехой» (гу+тIера+хой), гIазкхашха аьлча, «стража, живущая на возвышенностях». «ТI» (mm) санна лелийча, кхин долу, нах-меттан ша-тайпа аьзнаш: «ГI» (g), «КI», «КХ», «КЪ» (кк), «ПI» (пп), «ТI» (mm), «ХI», «ХЬ» (хх), «ЦI» (цц), «ЧI» (чч), вайга схьабеллалура бу, кхин йолчу историн цIерин билламаш а – Аккумена («А+къа/о+Iу+Ме+На»; гIазкх. маьIна, «То, есть труд/начала и страж божественного закона/истока»); «Ацци» («Iа-цIе»; гIазкх. маьIна, «пар-огонь», или «место огня»); маьIданан тIулго кхоьллина лам «Хацци» («Ха-цIе», гIазкхашха., «стража-огонь»); «луцци» (ло-цIий) аьлла цIе тоьхна, къинхьегамца юьйзина ял; «хатта» («ха-тIе»; гIазкх. маьIна, «стража на /горе/»); Сиппара («Си-пI-ара», гIазкх. маьIна, «честь и преграда, равнины); Уппума («Iу-пI-Iу-Ма», гIазкх. маьIна, «Владелец преграды – страж божественности»); Ниппур («На-пI-ур»; гIазкх. маьIна, «проматерь+преграда+ страна»).\nБакъонна юкъарадаккхар дина ю, литературехь ламастан лору цхьацца йолу цIераш. Масала, тахана яздо «Ниневия» олий, «Нинуа» (ассирийн диалект), йа «Нина» (вавилонан диалект) метта; «Вавилон» яздо, «Бабили» (Ба-ба-илу; гIазкх. маьIна, «Ба есть илу/поселение») метта; «Халдея» (ХIал-да-йа; гIазкх. маьIна, «ХIал есть Владыка») «Калду» метта; «Мусасир» яздо, «Муцацир» (историн цIераш: Массус, Массур, Массис, Мусасир, Муцацир; сан хьесапехь Масасур; «Маса-Сур» цIе кхоьллинарг, ши кхетам бу: «маса» /гIазкх. маьIна, «быстрый», «скорый», «резвый»/; «сур» /гIазкх. маьIна, - «войско», «укреплённая стоянка») метта; «Урарту» яздо, «Ур'арту» (Ур-Iара- тIе; гIазкх. маьIна, «Страна /божество/ располагается над/наверху») метта, ишт.кх.дI.\nУрартуш – куьйгаллехь долу ваьр хилла урартун зуьриетехь (цивилизаци). Цу меттагера орам болу ваьрраш (автохтон), шен этнически латтамца цхьаорам болуш хилла, уьш кхузаманан историк-фальсификаторша ларахь а, тайп-тайпана ораман халкъаш. ТIаьхьо беанчу муьрехь (урарту заманан, тIаьхьара мур), тайп-тайпана хиларан жамI ду, кхечу расан (семиташ, индоевропейцаш) цу махка хилла кхалхарш – хийрачех, автохтонаш бан лаарца боьзна церан Iаткъам. Автохтонан халкъ долу «урартуой» бен хиллачух тера дац, цу урартуойн меттан яздарш лелош долу ваьр.\nУрартуойн мотт тера хила беза, хурритин маттах (къастар, аларшци бен боцуш). Праурарташ, хетарехь дIасхьабаьржина «Араратан акъарехьа» (кхузам. «Армянское нагорье») таьIаш, кхузаманан Ревандуз-гIала лаьттачу кIоштара (кхузм. Малхбузен Азербайджан). Цигахь хилла шира гIала, ист. «Мусасир» - «ХIал-Да» делана лерина, коьрта динана Юкъ. Хетарехь, и гIала кхоллаелла, дуьххьара дуьйна кхузахь даьхначу ламанхой ваьррин латта тIехь,– «Ламанхойн На-х» (гIазкх. маьIна, «Мать-стража») олучу махкахь.\nЦу меттигна гена йоцуш лаьтташ хилла динан шолгIа Юкъ – «Кумме-ха». «ХIал-Да» цIул хьалха хилла хуррито-урартуойн юкъара волу «стигал къекъон», «тIеман», «Iаламан лаъмазаллин ницкъан» коьрта дела ист. «Тейшеба́» (урарт. Теišэbа; Te-e-i-še-ba; «Тешшуб» /хуррит. Teŝŝob, Teššub/; Тойашаба /нах. «ТIо-йа-Ша-ба», гIазкх. маьIна, «Он есть гора и град»). Цуьнан адам, бахархойх олуш хилла «Аренан На-хи», вуьшта аьлча «Хурри-Нахи» («Iуьрре – На-хи»; гIазкх. маьIна, «Люди утра – Мать река»; «Хурри» - «хIур-аре»; гIазкх. маьIна, «лесистая, горная местность»; «Страна утреннего восхода»).\n«Тойашаба» (нах. «ТIо-йа-Ша-ба») хилла ву, дуьххьара хьалхараниг а, тIаьхьо, шолгIаниг а волуш, адамо бечу ларамца Къилбседа Месопомехь а, Сийрихь а, иштта Кавказ-Загроссан лаьмнашкахь а Iаткъаме цIу.\n1-хьалхара жамI: Кху тептаран агIонашкахь а, иштта сан кхечу тептарш тIехь а хьуна гура ду сан дешархо, шира историн цIераш тIехьа, къовларш юкъахь нах-маттахь а, гIазкхашха а дастар долу сан хьесапаш. ДIахаалахь, вайга кхаьчна и шира цIераш, цу ширачу заманахь ма-хиллара хазар доцуш юьйла. ХIунда? Цкъа делахь уьш хиларна, зайл-йозанан биллам, симитин («аккадайн» ду бохачу йозанца нисдина) маттан бух тIехь схьабастар болуш (гочдар) а, кхузаманан (къаьсттина, тIаьххьара 2-3 бIешо) Iилмано, йа кхин а нийса аьлча, цу Iилманна тIехь Iуналла латточу лоббис магабо, гура чохь хиларна а.\nСан дешархо хьуна хаалахь, Кавказ-Загросс лаьмнин къепехь а, Месопотамехь а, иштта Ханаанахь (Евфрат /Рахь/ хин бердаца лаьтта «Хана Ана»; «Ханаан» – Юххерачу Малхбалера мохк), Сийрехь, Малхбален Анатолехь, Невр Кавказехь а, хишна, меттигашна, мехкашна, халкъин ваьррашна кхуллу цIераш хилла динан новкъаца (масала: «халдаш», «ашшурой» ишт.кх.а.), меттигаца («гутти»/гу-тIе, «Диуаэхи»/«Дай-Iа-хи»/, ишт.кх.а.), этнически («Нахарина», «Ури/Ари/атри» ишт.кх.а.), дахар-корматаллица («хой», «ахламуо» олу, лома баьхкина Iуй, ишт.кх.а.) боьзначу баххин башхаллаш йолуш.\nМасех кхетам цхьанаоьш кхолладелла (шиъ, йа кхоъ, наггахьа, биъ-пхиъ а кхетамаш), маьIна долуш а хилла, и кхуллуш йолу цIераш. Цхьана элпо, йа доца озо, кхолла таралуш хилла кIорге а, чулацаме а долу маьIна. Масала нах-маттахь а, гIазкхашха аларца а: «а» (и, тот, также), «г» (ветка, ветвь), «гI» (лист), «ж» (отара), «и» (он, она, оно), «й» (есть), «к» (баран-производитель), «кх» (щёлок, пахотная земля), «кIа» (пшеница), «къ» (труд, грех), «л» (слух), «м» (то, не), «оь» (тройка), «п» (стена), «с» (свет, зрение, душа), «тI» (передняя нога), «у» (доска), «х» (ведь, же, страж, охрана), «хь» (кем, кто) «цI» (дом), «ш» (лёд), «ю» (жало, шило, ударник, есть), «я» (или, либо), «I» (зима, сидит, пар, голос), ишт.кх.дIа а, цу тайпана а. Хоийла, кху масалашкахь аса ца ларийна, кхузаманан литературан меттан нийсаяздаран бакъонаш, аларшка диллича, уьш хила тарадаларна галаморзахалле.\nКхузаманан дуьненан Iилманан дай болчу а, керла кхоллалучу хьалкъин хьалханчаш болчу а лоббисташа къобалдина, кхуллуш ду даима аьшпийн туьйранаш, бакъйоцу, кхоьллина истореш, харцахдаьхна Iилманца доьзна баххаш, уьш ду бохуш бакъдерш. Къаьсттина, кху тIаьхьарчу кхо-диъ бIешераш юкъахь, шайн жигаралла совъяккхина цара. Къепе далийна, глобализовать а дина адам ледар. Дуьххьара дуьйна аьшпех бух кхоьллина, бакъдерг харцхьадаьккхина, гуш лаьтташшехь харц доладаьхна цу «лоббистин мурдаша» кхечу халкъин, культурин сийлахьа-даккхий хIуманаш а. Адам кхоьллина а, адам кхолладелла а ага, цара дIанисдина Африкера Эфиопин лаьмнашкахь, цигара схьадаьлча санна нисдеш, хьалхарачу адаман тайпа «Хамо сапиенс» (хьекъале адам). Аса чIагIдеш дац, уьш массо а, «аьшпийн мурдаш» бу бохург. Царна юкъахь хила тарало галабевлларш а, гIалатбевлларш а. Хуушшехь харцдерг дийца а, дуьйцучух а, Дала лардойла вай.\n«Hamo sapiens» олу и адам дац, кхузаманан адам шех хилларг а, «маьIданан стаг» нацкъара тоттуш кху дуьненчохь дIасхьадаьржинарг а. Иза, готтаIалашо йолу симитин туьйра ду. Цхьа латта, цхьаъ долу адам къастийнарг бу АллахIан лаам, геологи-Iаламан хиламах бахьанаш а кхуллуш.\n«Ширакавказхойн», хьалхара дахар:\n«Ширакавказхойн», юьххьерачу дахаро кхиийна дехийлаш, культураш.\nАдаман сибат долуш волу маьIданан стаг, лакхахь ма-хьаххора, кхечахьара схьавеана а воцуш, Кавказан лаьмнашкахь ваьхана ву, кIезгачу барамехь тIаьхьарчу шина миллион шераш юкъахь хIетте а. И верси бакъхилар гойтуш ду, «Удобна» олучу Малхбузера Гуьржехахь карийна тешаллаш – даьIахкаш а, уггаре а хьалха, юкъабевлла хилла болу къинхьегаман гIирсаш а. Гуьржехара, Дманисан кIоштахь архиологин схьаделлар деш карийна, хетарехь долчу хьесапехь, цкъачунна, ши миллион цакхоччуш хан йолу адаман тютанаш. Уггаре а ширалла йолу и карийнарг бахьана долуш, «Хамо сапиенсах» лаьцна, дуьнене кховдийна истори хийцар тIедужу Iилманчашна» боху, цу Дманиссан проектан координатор волчу Давид Лордкипанидзес. Цулла а ши шо хьалха (1999 шо), цу меттехь карийна и тайпа тютанаш. Иштта, Азербайджанера Гудрутан кIоштахь а карийна, «ашель культуран» меттамотт а, «азыхантроп» аьлла цIе тиллиначу стеган, 300 эзар шо долу мочхал а. И тIаьххьараниг ю, «Лаьмнин Карабахера» «Азых» олу хьех.\nКху тIаьхьарчу шерашкахь, Дманисин кIоштахь карийначу адаман тютанаш тIехь (боьрша, сте), церан хилла аматаш юхакхоьллина, царна цIераш тохкуш «Звиад», «Мзия» аьлла (хьажа, лахарчу суьрте). Цу суьрте хьаьжча, цхьаъ ду шеконе эца таралуш дерг. Иза ду, цу шиннан, африканан басах тардина чкъор. Сан хьесапо боху: «…нисдар диний техьа, африкан стандартана бухадига, Каквказан шираллера и адам а?»\nКавказан кийрахь, кхин а каро мегаш къайленаш йолучух тера ду, хIинццалца Iилман тIегIанехь дийцинарг аркъала тухура долуш. Цкъачунна, Адам-пайхамар ваьхна зама, кIезгачу барамехь 1,7 млн. шаре татта йиш ю вайн, ваьш дохучу хьесапин новкъахь.\nЦуьндела, цкъачунна (кхин а, и тайпа долу хьесапаш карадаллалца), хенан кIоргене ца кхийдаш, цу ТIехьарачу Кавказехь йолчу хьехан цIарах цIе туьллуш, миллион хиллал долчу шерашка кхочу и тIех ширалла, дахар, доькъура ду вай кхаа декъе: «шираазыхан», «юкъараазыхан», «азыхан чеккхе» аьлла.\nа). «Шираазыхан зама» (900-600 эзар шераш тIера, 400-300 эзар шерашка кхаччалца ю).\nЦу заманчохь кхоллабелла, нийса хира ду, шарбелла вай аьлча, адаман юкъ латтош болу юкъара мотт. Сийлахьчу КъурIано а боху: «Áдамна, массó /дийнатин/ цIераш Iáмийра Цó…» (2-гIа сýрат «Альбакъара» /Етт/, 31-гIа аят).\n«Iилманан беша» кхевдина къамел дича а, вайн ала йиш ю шеко а йоцуш, цу юкъара маттаца цхьаьна кхиа болабелла говзаллин кхетам а, хьекъал кхиош йолу кхин тайпа элементаш а. Дуьххьара, цIе (алу) лело Iеминачу цу адамо (Кавказан шира адам), хьехаран дай хилла даьхна долу онда акхарой - «бора ча», «хьехаран лоьмаш» ишт.кх. долу акхарой а, цIеран алунаца лохкий, и хьехарш долайохуш даха хоу, шайн дахаран сибат хуьйцуш.\nб). «Юкъараазыхан зама» йолалуш ю 400-300 эзар шераш тIера, 100-80 эзар шерашка кхаччалца. Цуьнан аматаш хилла: хьоле долуш къинхьегаман гIирсаш хиларца; дагардаран элементаш юкъаяларца, сизалган аматца (веназ) ойла а, маттаца олург а дIачIагIдарца; хьалхара йозан аматаш хиларца; син (духовни) культура кхиорца; тIулг буттуш, куьйга йина коьчалаш кечъян гIертарца. КхобIе эзар шо хьалха, «вайн шира дайша», эра ду вай царех «азыхантроп», дуьххьара, куьйга йина элементаш кхоьллина хьеха чохь, ахго беш тIулг а буттуш.\nв). «Азыхан чеккхе» аьлла вай цIе тиллина зама йолаелла, 100-80 эзар шераш тIера, ширачу оьмаран 12-10 эзар шаре кхаччалца йолчу хенан юкъахь. И зама, «мустье» олу, неандертальцаша кхиийначу дахаран культурах тера, дахар долуш хилла ю. Кхийра гIирсаш кечбеш, цу кхийран ира юьхьиг йолу тIулг тIебихкина гоьмукъаш, гIемагIаш хиларца, дуьххьара прототайпанин юкъаралла кхолла аматаш билгалдовларца билгалйаьлла ю и зама. Цу заманан коьрта васт ду, кхийра кечбарца кхиамаш болуш адам хилар. Гергарачу адамех хIоттаелла, прототайпанин юкъаралла кхоллало цу заманчохь дуьххьара. Цул совнаха, юххерачу меттигашкахь хилла ца Iаш, гено йолчу кIоштанин адамашца жигаралла йолу юкъаметтигаш а хилла церан йогIуш, къаьсттина Загроссан лаьмнин адамашца. Изза кхиаман сурт долуш, Азыхан гонахьара меттигаш а хилла кхуьуш.\nКавказехь даьхна, палеолитан хенара и шира адам ницкъаца онда а, герзаца чIогIа а долуш, иштта хьекъал, синкхетам болуш, жилIалам тIехь олалла долуш, цу Iаламе шена болх байта хууш хилла ду. Ткъа, «Хамо сапиенс» олу, Африкера схьадаьллачу адамо («неоантроп» аьлла цIе тиллина «керла адам») дуьненна тIехь дIасхьадаьржаш, бухара хьекъална эшна долу адам хийцина бохург туьйра а, готта Iалашо йолучара кхоьллина деса хабар а ду. Цара дуьйцу, хьекъална эшна хилла боху и адам, цара дуьйцачу «Хамо сапиенсан» адмаца, тIаьхьарчу ткъайха эзар шарахь цхьанадаьхна хилар ду Iилманчаша къобалдеш.\nг). «Мезолитан хенара», «Зарзи» олучу культуран (ХVIII-Х-эзар ш.оь.шш) амат, Загросс лаьмнашкахь а, Юккъерачу Азихь а кхиана ду. Иза ю лакхара палеолитан а, мезиолитан а, архиологин культура, кхузаманан Иранан, Иракан, иштта Юккъерачу Азин латтанаш тIехь, шен хенахь кхиана а йолуш. Цуьнан кхиар хила тарало 18 эзар шарал хьалха а, делахь а, 18-8 эзар шераша юкъалоцу заманчохь кхиана лору иза Iилмано. «Барадостан культура» хуьйцуш, цунах эволюци йиначарех хила а тарало и «Зарзи» культура. И цIе кхоллар а нисделла, и схьаделларш диначу меттигера хьехан цIарах (кхузаманан, Иракера Курдистан). И культура кхиийнарш, таллархойн, гуладархойн дахаран васт долуш хилла. Церан таллар хилла сеш, акха варраш, акха гезарий. Церан меттамотт хиллачахь карийна, караIамийначу жIаьлех диснарг а, Iад, пхенаш а. Моттарехь уьш хилла, тIаьхьо цу меттехь (Иран, Ирак) кхоллалура йолчу культуран хьалхара дай.\n«Мезолит» олу «юкъара кхеранан зама», «керла кхеранан зама» аьлла вай цIе тоьхначу неолитан хенан юьхьигехь хилларг, вайна дикка довза йиш яц, яздина йозанан а, меттан а тешаллаш ца хиларна. Делахь а, архиологин Iилманна вай тIетевжича гучадаьлларг ду, ширачу оьмаран X-эзар шераш тIера, III-гIа эзар шаре кхаччалца йолу, дуьххьара хьахийна и ши зама (мезолит, неолитан юьхь) нислуш хилар, адам хьехарш чуьра ара а даьлла, шайн корта кIелабахьа кхалонаш, кхерчаш цо кхуллучу хенаца.\nЦу тIаьхьарчу хенан юкъахь хилла, «неолитан революци» аьлла историно билгалйина дахаро хийцамаш бина зама. Иза, адаман дахар а, кхетам а, керлачу новкъа баьккхина хенан мур бу. Массо а тIегIанан башхалла йолу хийцамаш нисбелла, цу ширачу оьмаран, VIII-гIа эзар шераш тIера схьа. Раж хIоттош, и зама вай юькъура ю шина декъе: «лард йилларан зама», «зуьретан зама» аьлла.\nI. «Неолитан революци» олу хийцамаш (ш.оь. VIII-гIа эзар шераш тIера схьайолаелла зама).\nИ «революци» хиллачул тIаьхьа, V-гIа эзар шерашка кхаччалца даьхна «ширакавказхойн» адамах, вай эра ду кхул тIаьхьа: «зуьрет охIла», йа «зуьрет-адам». ХIумма а доцчохь кхоллалуш дац зуьрет. И кхолладала, хила беза онда бух, лард.\n«Неолитан революции» олучу муьран Iаткъам болчу меттигашкахь дехачу адаман дахарна, сиха, хийцамаш хилла. Адамна Iемина, караIемина ораматаш кхио, царех тIаьхьало йан, уьш чохь латтош а, шаьш Iен а гIишлош, гIаланаш йан. Адамо, иштта караIамийна дийнат, цу даьхнилелорца Iемина сурсаташ хила – жижиг, шура, тIаргIа, и.кх.дIаерш а. Сурсат Iалашдар, гIишлояр девзиначу адамна Iемина, керла коьчалш кхолла: сацкъарх пхьегIаш а, гIишлош а йан. «Неолитан муьран» адам Iемина, кхийра кечбан шарбеш, заьнгала беш. ТIулг кечбан хааро а, цу къаьсташ болчу муьрна, «неолит» аьлла цIе тиллина.\nКерла схьабеллабеллачу къинхьегаман аьттонаша, латталелорхошна билгалйаьхна керла анайистенаш. Латталелорхоша гергахь а, алсама а, шайн аьтонна баннаш кхуллу. ХьогIечух а, акхаройх а лардала дезачу адаман дахаран яккъаш яккхий хуьлуш, шоръяла йолаелла. Мелла а паргIата, тоъал сурсат долуш кхуьачу цу яккъашкахь берашдар а, уьш Iалашдар а, кхин болу аьттонаш совбевлла. Шорлуш долчу адамна тIедоьжна керла латтанаш, аренаш лахар. Цу хийцалучу дахаро керла хьал кхуллу, динца доьзнарг кхио.\nВай ма-хьаххора, адаман дахаран исторехь хьалхара зуьретан а, паччахьаллалин а кхерч кхоллало Хьалхарачу Азихь хьекъар долчу Тигр, Евфрат хин атагIашкахь. Цу атагIашкахь кхолладелла халкъ, нийса хира ду: цу атагIашкахь даха хиъна ламанхой хилла адамаш, дуьххьаралера юкъараллин адамел а кхетам, Iадат, ламаст лекха, кхиаме долуш хилла аьлча. Церан тешар а, динан къепе дерзош юкъ кхуллий, цхьаъ бен воцчу Далла хастам беш хилла уьш. Шайн Делан цара йоккху цIе хилла, историно вайна йовзийтина «Халалуо», йа «Алалуо» олу цIе. Цунах лаьцна, кхечхьа хьехора ду вай.\nII. «Хьалхарчу Зуьретна», лард йиллар («лард йилларан зама»).\nЯккъин, шахьаран, культуран цхьацца йолу цIераш сан ийна ю кхузаманан а, ширазаманан а цIерашца. Делахь а, историн Iилмано билгал ма-яххара, йитна ю сан уьш, дукхаха ерш.\n«Ширакавказхоша» кхиийна историн яккъаш, культураш хилла:\nОнда яккъаш, туьшаш:\nИст. «Чатал-Хююк» (ш.оь. 7250-6750-гIа шераш), жимаазихь кхиана дехийла хилла иза «Шу-эден-на-Ки-Дуг» олу. Кхузаманан цIе, «Чатал-Гуюк» олий а йоккху цуьнан. Цу цIеран шолгIа дешдакъа «Гуюк», йа «Хююк», нах-маттахь «Гу-юкъ» (гIазкх. маьIна, «центр возвышенности»), йа «хе юкъ» (страж+центр) аьлла маьIна хила таралуш а ду.\n«Хиджилар» (5400-5250 ш.оь.шш).\n«Суберде» («Шу-Берд», «Шу-ба-ари-да»),\nОнда дехийлаш, гIаланаш:\nШенгавит (ш.оь.III эзар шш),\nБурушхатум (Бара-ша-Хатта), изза «Парусханда» («Па-ари-са хан-да», йа «-хин-да»; гIазкхашха, «долинная гора есть душа, он есть властелин реки, стража»);\nКаниш, изза Неса (кхузаманан Кюль-Тепе; /ш.оь. IV-гIа эзар шш – I-ра эзар шш юьхь. Нахичеванан АР., иштта Арменехь йолу Эчмиадзин гIалана гергахь. ш.оь. III эзар шш/);\nТаруиша, изза Троя (III-эзар шш – ш.оь.1260/50 шш).\nКхин расо кхоьллина, дехийлаш а хилла цу кIоштах. Царех цхьацца ерш прахаттан, пракаскин ваьрраша кхоьллина хила а тарало дуьххьара, индоевропейцин раса Анатоли кхачале. Уьш ю:\nХаттуса (ш.оь. 17-13 бIешераш. Турция);\nКуссара (ш.оь. 1800-1740 шш);\nТарс (ш.оь. VI-эзар шш – к.оь. 3-4 бIешо).\nТир (IV-эзар шш),\nСидон (IV-эзар шш),\nБибл (IV-II-эзар шш), и.кх.дIа;\nЦигара дехийлан яккъаш, дуьххьара, «ширакавказхойх» болчу минойцаша а, лаьттахула баьхкиначу протохурритин адамо кхоьллина ю. Цу кIоштахь, симитин орамах долу, даьлла лела ваьрраша охьахевшина дахар тIе а оьцуш, Минойан зуьрет хIаллак хиллачул тIаьхьа, шайга хьалхе дIаоьцу цара. Иза нисло, Мисаран пирIунаша, историна бевзу «гиксосаш» («Gi-Ka-Hasug», «Жи-Ка – Ха-Саг»; жалелорхой – «гиксосан Барт») шайн махкара аратеттиначул тIаьхьа.\nУгарит (VII-эзар шш),\nТель-Халаф (V-эзар шш);\nКархемис, изза Каркамиш («Кар-хи-мэ-са»; гIазкхашха, «крепость, река-душа закона»; / ш.оь. IV-III-эзар шш – к.оь. I-ра бIешо/.) и.кх.дIа;\nДжармо (ш.оь.VII эзар шш),\nТель-Сотто (VII-эзар шш),\nШуруппак (ш.оь.V-III эзар шш),\nА-с-сур (хьалхара мур, IV-эзар шш – 1295ш.оь.шш; шолгIа мур, 1295-614-гIа ш.оь.шо).\nИ гIала дуьххьара кхоьллинарш бу ширакавказхой. Амма, ш.оь. 1295 шарахь дуьйна, цу гIалан хьалхе, кхоччуш шега дIаэцна олалле деанчу ассирийцан халкъан элиша, уьш къобалбича Вавилоно, Мисарас (Египет);\nСузы (Шуш-гIала / ш.оь. IV эзар шш – к.оь.10-гIа бIешо).\nШорделлачу празуьретан ваьрраша, халкъаша, онда культураш кхиийна, Кавказехь а, Хьалхарачу Азехь а:\n«Хассунан культура» (VII-VI-эзар шш. Къилбседа Месопотами);\n«Шулавери-Шому культура» (хетарехь 6000-4000 ш.оь.шш. ТIехьара Кавказ, «Араратан акъари»)\n«Эллам» (Эла-Лам), (ш.оь.III эзар шш – 6-гIа ш.оь. бIешаран юкъ.)\n«Обейдан культура», изза «Эль-Обейд» (Убейд/Iу-ба-дай/; /ш.оь. VI-гIа эзар шаран чеккхе, 4-гIа эзар шаран юьхь/. Къилбседа Сийри, Месопотами, Жимачу Азин къилб-малхбале);\n«Ярмук» культура (ш.оь.VI-V эзар шш. Иордани)\n«Халафан» культура (V-эзар шераш. Сийри, Къилбседа Месопотами)\n«Джемдет-Наср» культура (4500-4200 ш.оь. шш. Месопотами);\n«Урук» культура» (ш.оь. 4.5-эзар шерашна гергахь. Месопотами).\n«Самарран культура» (ш.оь.IV эзар шш. Палестина).\n«Кура-Араксан культура» (IV-гIа эзар шаран юьхьиг – III-гIа эзар шаран чеккхе; сан верси - ш.оь. 4000-2200 шш. ТIехьара Кавказ).\nИ культура екъалуш ю, шина тайпана долчу дакъошка: «ХIордйистенан, Кура-Араксан культура», «Ламанхойн юкъан, Кура-Араксан культура» аьлла.\n«Лайлатепен культура» (ш.оь. IV-эзар шераш, чеккхе – III-эзар шаран шолгIа дакъа. ТIехьара Кавказ).\n«Майкопан культура» (ш.оь. IV-эзар шераш чеккхе – III-эзар шаран шолгIа дакъа; Къилбседа Кавказан малхбузен а, юккъерачу а кIоштахь зIийдиг хоьцу цо).\n«Къилбседакавказан культура» (ш.оь. III эзар шаран чеккхе - II эзар шаран юьхь).\n«Миноян культура» (ш.оь.III эзар шш – 1425-гIа шо. Крит гIайре).\nIII. «Ширакавказхой» зуьретан юьхьехь».\nа). «Эль-Убайд», «Джемдет-Наср», «Урук» олу культураш кхиийначу адмаша бух куллу, «хьалхара зуьрет» (цивилизаци) кхиора долчу латта тIехь. «Эллам», «Шумар» (ист. «Шумер») олуш, историна евзачу яккъашкахь деха адам хилла, и зуьрет кхоьллинарш. Уьш бу «кавказ-загроссхой», йа кхин а нисса аьлча «ширакавказхойн», Нухь-пайхамар шех схьавера волу раса. Цу пайхамаран адамах вай йоккхура йолу цIе ю, «нухьалш» (гIазкх., «нухит») аьлла.\nЦу «нухьалша», шираллехь кхиийна бу, дехийлан меттигашца къаьсташ хилла ши мохк: ламанан «Эллам» (Эла-лам; /ш.оь.III эзар шш – 6-гIа ш.оь.бIешаран юкъ) а – ламарой болу «элламаш»; атагIойн, йа аренхойн «Сеннаар» (Сан-нана-аре, йа «сонера аре»; гIазкхашха, «угол, мать-долины» /ш.оь. V-гIа эзар шш – 1900 ш.оь.шо) а. Цу латта тIехь, хидестаро, Сеннааран «нухьалш» хIаллакбиначул тIаьхьа, кхоллалура ду «Шумар» (Шу-Мар) олу зуьрет а, хьалхара паччахьалла (ш.оь. 3.0/2.9-гIа эзар шш. - 1940 ш.оь.шш.) а. Сан хьесапехь, цуьнан халкъ хилла, «ширакавказхойн расах» долу зуьретан-адам - «прашумарш».\nДелахь а, билгалйаккха лаьа кхин цхьа аргумент: А.А.Клёсовс дуьйцург мелла а вай къобалдеш делахь, вайна хьалха хIутту ши гипотеза – цхьаъ, шумарш дукхаха хилар «эрбинаш» (гаплогруппа R1b), шолгIа – уьш (шумарш) хилла бац «эрбинаш», уьш муьлш хилла ма-дарра хууш дац. Аса, къобалйо и шолгIа вариант, цо, аьтто беш хиларна кхолла кхозлагIа гипотеза – шумарш бу, кавказ-загроссан къепан, неврера автохтонаш («ширакавказхой»). Ма-дарра бакъдерг, цкъачунна хууш дац ца хиларна тешаллаш. Делахь а дегайовхо ю, и Iилма хиларна даима кхуьуш.\n«Нухьалшна», «элламашна» хьевхьеха (къилбседехь) Iуьллучу, историно «Эдем» олуш хиллачу махкара, баьхкина хила беза и прашумарш. Церан махкан, аганан дазо хилла, Урмийа Iомо, Каспин хIордо, Аракс хино, «гуттин», «луллабан» лаьмнашкара, Каспина йистехь, къилбехьа лаьттачу кхузаманан «Эльбрус» ломана тIекхаччалца. И кIошта хила таралуш ю, прашумаройн адам кхолладелла ага.\nДукхазза, хIордан сиз айъадалар нисделла, «Iаьржачу хIордан» Iам хIоьттиначу майданахь («КерлаIаьржахIордан трансгресси») а. Цуьнан юьхьиг йолаялар нисделла, ширачу оьмаран 5-эзар шерашна гергахь, уггар лекха айъадалар, ширачу оьмаран 2-гIа эзар шераш юкъахь а долуш.\n«Каспийн хIорд» кхоьллина Iам чIогIа лахбеллачул тIаьхьа, ширачу оьмаран ворхI эзар шерашна гергахь, долало, юха айъадала цу хIордан сиз. ТIаьххьара пхи эзар шарахь, Малхбузен Европан ландшафташ тIехь хуьлу, антропогенан, чIогIа Iаткъар хаало. Цуьнца цхьаьна болало, климат шелъяларан мур а. И тайпа бахьана, меттиган тIехуленан (гIазкх. маьIна, «ландшафт») амат, куц, хатI ца хуьйцуш Iийна дац – къилбседехьара хьуьнан дазо юхадолу, къилбехьа кхоьу уьшалш совйолуш. Ткъа Кавказехь, цуьнца цхьатерра къилбехьа боьду некъ а дIакъовлало, лаьмнин когашкара кIошти бен ца юьсуш.\nХетарехь цу муьрехь, праиндоевропейцин расан цхьана декъо кхалхар диначух тера ду, Волган кIоштара кхин дIа а Малхбале. Ткъа вукха декъо (Волган эстуарий /шорделла хин хикхоче/ хуьлачу муьрехь), Балканан кIоште некъ а беш. Цул тIаьхьа, Анатолин ахгIайре а кхочура ю, цу декъан онда кийсакаш.\nТидаме эца деза, Iилман тIегIанца нисдина бакъдерг а. Иза, хила таралуш дерг ду Тигр, Ефратан атагIашкахь тIеболачу хIордан майдано, Нухьан халкъе бала кховдош и хиш дестачу муьрехь, цIеххьана, хин бухара чоргIе ятIаро кхоьллина, тIех инзаре Iаткъам бина хилам (гIазкх. маьIна, «потоп») иза хилар.\nХетарехь, и тайпа Iаламан-климатан хиламаш Къилбседехь а, Къилбахь а кхоллабелча, адамин юкъаралашка кхарстарш дойту бахьанаш а кхоллало: Кавказан кIоштара шина адаман тулгIено (шумарш, хурриташ) кхарстарш до Къилбседа Месопотами а (хурри), Къилб Месопотами а (шумар); Африкара, Хьалхарачу Ази кхарстар до африо-симитин расан декъо - аккадаша; Балканехула, «Анатолин ахгIайре» тIе, индоевропейцин ваьрраш догIу - протохеттиш; кхаа Iоман кIоштара (Ван-Севан-Урмийа) шираллехь дIабахначу «праарин» цхьа дакъа, Кавказ-Загросс кIоште юхадогIу – уьш бу, гIарабевра болчу «прагиксосан» («Gi-Ka-Hasug», «Жи-Ка – Ха-Саг»/«-хьовсург»; жалелорхой – «гиксосан Барт») дакъа а, Биайнилин (Ба-ийна-эли) юкъаралла кхуллара йолчу кхаа этнодекъан, цхьа дакъа а. Иштта, цу «праарин» шолгIа декъо, «Инд» хин атагIе а, кхарстарца Iаткъам (экспанси) биначух тера ду.\nПросмотров: 146 | Добавил: erzu | Рейтинг: 5.0/2


Керри: Маршонна кхерам лаьтта Европехь а\nКху дуьнентIехь дуккха а меттигашкахь, Европехь а цхьаьна, кхерамехь ю маршо аьлла дIахьедар дина Iамеркин Цхьаьнатоьхначу Штатийн пачхьалкхан секретаро Керри Джона. Берлинехь Германин арахьарчу гIуллакхийн министрца Штайнмайер Франк-Валтерца зорбанан конференци дIахьош Керрис элира, Оьрсийчоьно Украинехь еш йолу агресси сацо еза аьлла.\nЦо кхайкхам бира Москохе, Малхбузера пачхьакхаш Оьрсийчоьно Украинехь лелош дерг бахьана долуш саготта хилар баккъалла а тIеэца аьлла. Iамеркан пачхьалкхан секретаро элира, Оьрсийчоьно Украинехь лелош дерг кхечу пачхьалкхан суверинитет а, иза йозуш йоцуш хилар а дохор ду аьлла.\nШен агIор Штайнмайер дIахьедар дира, Европа юха а екъа гIертар сацо деза аьлла. Керри Джон Германехь визит дIахьош ву «Берлинера пен» бохийна 25 шо кхочуш а долуш. Иза даздийр ду тIебогIучу Лахьан-баттахь.


ГIалгIай ханоргацара хала моттигаш -\nГIалгIай ханоргацара хала моттигаш\nМассехк ханорг да тахан вай къамо леладеш. Царех цаI белгал а даьккха, чIоагIдаьдац таханарча дийнахьа. Царца да Тутаев Албаста яздаьр, Б. Далгата дIаяздаьр, цу шинне ларда тIа И. Дахкильговс оттадаьр, И. Кодзоевс ший «ГIалгIай» яхача книжканна юкъедихьар, валале цхьа-ши шу хьалха къаьнача журналиста С. Майсиговс а оттадаьдар ший ханорг. ХIанзчул тIехьагIа кхы а гIертаргба кердадараш оттаде, уж вахаре чакхдаха. Бакъда цхьаннахьа саца дезаш да из гIулакх, Цагена яь хинна пешк санна, массе оагIорахьа дIа-юха ца кхестадеш. Из чIоагIде деза вай мехка доал деча Iаьдало. ХIанзчул тIехьагIа массане иштта яздолда, аьнна, амар денна, йоазонца из лела мел деча моттигашка дIа-юха дахьийта, цхьан тайпара язделга тIадожаде деза. ТIаккха мара гIулакх хургдац цох. Укх йоазонца со дувца воаллар-м кIеззига кхы тайпа хIама да. ДукхагIдолча ханоргашта юкъе долаш да ноджганцхой яха дош, цхьачар ножагIанцIей аьле а язду из. Цу деша маIан хIанз а лерттIа даьшхадац. ХIаьта профессора И. Дахкильговс яздаьд: «Ноджган цIай» оалаш хиннад ширача заман чухьа гIалгIаша Кердача шера цIайх. «ЦIай» яхача деша маIан ховш да – из «хIама дездар», «супа» яхилга да. «Ноджган» яхача деша маIан ховш дац. Вай Iилманхошта уйла е хIама да укхаза».\nНоджганцхой бутт шера хьалхара бутт (январь) санна гу вайна Б. Далгата, И. Дахкильгова ханорга тIа, Тутаев Албаста из цIи тIеххьарча беттах (декабрь) тиллай. Сога хаьттача, дукха хала а дац из дош кхетаде. Надж (дуб) + ган (дерево) + цIай (праздник). Эрсий меттала дIаоалаш хилча, «праздник дубового дерева» яхилга да из. Кхыча дешашца аьлча, надж яхача гаьнах пайда эцаш хиннаб вай ширача даьша, из керда шу дездеш. Корсам увттае а из кердача шерца ювзае а дуккха тIехьагIа болабеннаб дунен тIара нах, къаьстта эрсий. Цул хьалхагIа цар кхыча гаьнех лоархIаш хиннай супа гаьнаш, цIайшца а уж ювзаеш хиннай. 1700-ча шера керда шу январь бетта 1-ча дийнахьа дездергдолаш оттадаьд ший амарца Пётр I яхача паччахьа. ЦIихеза, нах дукхагIа лела моттигаш, коанаIараш дийхка, корсама, заьзга гаьнашца е цар ткъоврошца хозъе аьнна тIадожадаь хиннад цо. ХIаьта къеча наьха наIарга е гаьнаш оттае е ткъоврош охка аьнна а хиннад. Цу баьццарча гаьнашца вахара бос бувзабеш хиннаб цар. Бакъда уж гаьнаш еза лархIара овлаш-м кхы а гаьнагIа дIадолхаш да. Ширача заман чухьа баьхача желташа лоархIаш хиннад, цхьадола синош баьццарча гаьнашта юкъе Iеш, хьулалуш да. Цудухьа, царна тоам беш, уж гаьнаш Iалашъе, хозъе еза аьнна хеташ хиннаб уж. Цигара хьадоагIаш да эрсаша корсам увттаяра Iаьдал а. Эггара хьалха (В. А. Мироновс яздаьча «Шера шийтта бутт» яхача книжко дувцачох) Россе корсам оттаяь хиннай 1852 шера Петербургерча Екатерингофски вокзале.\nЦхьадолча мехкашка дахача халкъаша кхыча тайпара а юкъекхухь цIайна баьццарча гаьний ткъовронаш. Масала, Болгарера къона бахархой керда шу хьахулаш фега арабаьле лел, бейоахкаш баьццара гаьнаш йолаш. Шоашта новкъа нийсвеннача сага букъах етт цар уж, хIаьта вожаш эгIаз а болхац царна. ЛоархIаш да, уж гаьнаш кхийттар бIарчча шера ираз долаш хургва. Хьагуча беса, гаьнаш айхха ювзаенна я дувцача цIайца, цудухьа тамаш елга дац вай ханорга юкъе цу тайпара цIи йола бутт нийсбаларах. Вай къаман сий долаш, еза лоархIаш гаьнаш хинначох тара я надж е поп. Багахбувцама юкъе каст-каста нийслу «надж санна зIамига саг», «поп санна къонах» яха дешаш. Ала йиш я, нажа ган цIай лоархIаш хиннад вай даьша кердача шерах, иштта ца хилча цар тулларгьяцар цу тайпара цIи шера эггара хьалхарча беттах. ХIаьта Тутаевс тIеххьарча беттах из тиллар бахьан хила тарлу,\nкердача шера цIай дезде шира гIалгIай тIеххьарча бетта болалуш хиннадаь. Къаьна шу чакхдала 5 ди дисача хана, сакъерда болалуш хиннаб уж, вайна йовзаш йола фар лелаеш. Из фар мишта лелаеш хиннай дика хьагойтад поэта Хашагульгов Iаьлас ше язъяьча фар лелаеча мехкараша оалача байташца. Цул совгIа, цу тайпара байташ я халкъа багахбувцама юкъе а. Фар яхача деша маIан беркат яхилга да:\nВа нана – йоппой!\nФар йоагIа- йоппой!\nLКхо са да са –йоппой!\nХьона дала – йоппой!\nСайна дита -йоппой!\nДолаш хила -йоппой!\nКIо баха – йоппой!\nФар йоагIа! Фар йоагIа!\nФар лелаераш мехарий хиннаб, хьалхадаьнна лелаш фар йоагIилга хоам бу бераш а долаш. Керда шу дездеш, IаIа леладеш хиннад, совгIаташ Iоохкаш. Хетаргахьа, цIагIа Iооттадеш а хиннад из. ХIара шера юха а юха а из де дезаргдоацаш, чIоагIагIча дахчах деш хинна хила тарлу IаIа. Вешта аьлча, IаIа ду га а надж хинна хила тарлу, хIана аьлча вай хьунашка из каст-каста нийслундаь. Корсамаш ширача заман чухьа вай хьунашка хиларах шекваьнна ва со, вешта, дийхк-м хиннай вай лоамашка а тIехьа, цу корсамах тара а йолаш. ХIаьта а гIалгIашта езагIа надж хинначох тара да гIулакх. Юххера а, вай ала бокъо я, ширача заман чухь баьхача вай даьша керда шу дездеш, цу цIайна юкъе керттера га надж хиннай. Цигара хьайоагIаш я шера хьалхарча беттах тилла наджганцхой бутт яха цIи а.\n← Ингушетия примет Первенство России по греко-римской борьбе среди юношей до 18 лет памяти Алихана Калиматова\nБюджетников Ингушетии планируют обеспечить служебным жильем →


Оьрсийн газан векал хIоьттина Беккенбауэр\nОьрсийчоь -- Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир а, Газпроман куьйгалхо Миллер Алексей а, 10Охан2012\nДерриг а дуьнентIехь дика вевзаш ву немцойн цIеяххана волу футболхо а, тренер а Франц Беккенбауэр. Шозза Европан тоьлла футболхо хаьржина хилла волчу цо футболан исторехь шен цIе язйина. Амма хIинца цуьнан цIе футболаца йоьзна хилла ца Iаш, оьрсийн Газпром концернаца а йоьзна хир ю.\nЕвропера уггара яккхийчу газан концернийн бизнес-конгресс ю кху деношкахь дIайоьдуш Словенерчу Порторож-гIалахь. Цигахь бовзийтинчу сацамех уггаре а шена тIе тидам бохуьйтуш болчарах цхьаъ бу немцойн футболан эла аьлла, шена журналисташа цIе тиллина волу Беккенбауэр Франц Оьрсийн Газан Юкъаралла цIе йолчу вовшахтохараллан векал хIоттийна бохург.\nИ цхьаьнакхетаралла Оьрсийчура 97 % газ йоккхуш йолу фирманаш а, концернаш а цхьаьна а кхетта кхоллаелла ю. Къоман ассоциаци санна юйцуш йолчу цу вовшахтохараллан коьрта а, уггаре а йоккха а декъашхо ю, кхеташ ма хиллара, Газпром концерн.\nТкъа ша Оьрсийн Газан Юкъаралла карарчу хенахь Оьрсийчохь дIахьуш болчу а, кестта цигахь дIабахьа болчу а баккхийчу спортан хиламийн коьрта спонсор ю. Цу хиламшна юкъахь хьахо йогIу Оьрсийчохь 2014-чу шарахь дIахьур йолу Iаьнан Олимпиада а, оццу шарахь хир йолу хоккейн дуьненан чемпионат а, 2016-чу шарахь дIахьур йолу футболан дуьненан чемпионат а.\nХетарехь, коьртачу декъана и тIаьхьарниг бахьана долуш юкъаозийна Оьрсийн Газан Юкъаралло Беккенбауэр Франц.\nБеккенбауэрца пхеа шаренна лерина контракт йина Газан Юкъаралло. И барт дIакхайкхо Словенерчу Порторож-гIала веанера Газпром концернан куьйгалхо Миллер Алексей. Ша футболхочо билгалдаьккхира, шена сий ду дуьненаюкъарчу тIегIан тIехь спорт кхиорехь болх бар, и болх шена даиман а мехала хилла бу аьлла.\nОьрсийн газан дайшца берта вахарна Беккенбауэрна луш долчу алапан терахь хьулдина ду. Амма цуьнан барам мел-лаххара а ялх хьаьрках лаьттачу терахьца дуьстин хила мегаш хилар кхеташ ду. ХIунда аьлча, хууш ду оьрсийн Iедал а, газан дай а шайн дозанал арахьарчу, къаьсттина Европерчу шайна белшгIорторхошца коьмарша хуьлуш хилар.\nИштта, масала, кхин цхьаъ вевзаш волу немцо, Германин канцлер хилла волу Шредер ГерхIард Газпроме балха вахаран мах цунна шарахь миллион евро сов алап далар хилира. Цу ахчанах цо, массо а теш а волуш, вуно чIогIа къа а хьоьгу, Европехь Оьрсийчоьнан имидж тоян гIерташ. Цу новкъахь Шредер дукха каде хьийзарна Путин Владимиран пресс-секретар олий, йоккха Германехь хаамийн гIирсашкахь цуьнан цIе.\nШен футболан карьерехь дика ловзарна шозза Европан тоьллачу футболхочунна санна «Дашо буьрка» елла волчу Беккенбауэран Оьрсийчоьнан Iедалийн векалан санна цIе яха там бу гергарчу шерашкахь.


Адама Султана Олхазаран сайт "Динул-Ислам" - Хаттаршна жоьпаш - Кхаа беттан марханаш кхабар Суннатехь билгал дина дуй?\nАссаламу Iалайкум Олхазар. Сан хаттар дара хьоьга, кхаа бетта мархех лаьцна.\nДелера салам-маршалла хуьлда Мухьаммад пайхамарна. Цуьнан суннатехь билгал бина буй мархин кхо бутт?\nРаджаб, ШаIбан а, Рамадан а, кхаба безаш тIебиллина хилар.\nЦунах лаьцна билгал даьлла хууш дерг йаздар хьан нисделча, вашалла хуьлар-кх суна цунах, иштта кхиболчарна а хирг хилар шеко йац. Дела реза хуьлда хьуна, тхан хаттаршна терго а йеш, хьайна хуучух жоп даларна.\nНагахь санна и бутт доьххьара дуьйна кхобуш хиллехь, йа шен хьалхе дуьйна кхобуш марханаш хиллехь – масала цхьацца де юкъа а долуьйтуш – тIаккха мегаш ду ШаIбан бутт юкъал тIехбаьлча а марха кхаба. ХIара хаттар вай жимма алсам дийцира кхузахь:\n"Кхо бутт марханаш кхобуш хилча, ШаIбан беттан тIаьххьара пхийтта де кхабар муха ду?"\nКхин а аьлла Хьафиз Ибн Хьаджар Ал-Iаскъола́нийс, Дала къинхетам бойла цунах: «Ткъа цу баттана тешалла хила тарлуш деана долу уггар гIолий долу хьадисаш иштта (хIара шиъ) ду:\nУса́махI ибн Зайдера схьа – Дела реза хуьлда цунна – Наса́ийс дийцина долу хьадис ду. Усам́ата аьлла: «Ас элира: «ХIай АллахIан элча! ШаIбан баттахь санна кхечу беттанашкахь ахь марха кхобуш ца гина-кх суна». Цо элира тIаккха: «Иза (ШаIбан) – Раджабна а, Рамаданна а юкъахь адамаш шех гIопул хуьлуш болу бутт бу...». ХIокху хьадисехь довзуьйтуш ду Раджаб бутт Рамадан баттах тера хилар, наха цу баттахь Рамадан баттахь санна Iибадат деш хилар а, и санна болчу ШаIбанах уьш гIопул хуьлуш хилар а. Цундела марха кхобуш хилла цо – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – ШаIбан баттахь. Ткъа цо иза марханца къасторехь гойтуш ду Раджабан дозалла, и дозалла царна юкъахь девзаш сецна хилла хилар а.\nКхин а цу хьадисех (шолгIа хьадис) ду Абу Давуда «Ас-Сунан» тIехь дийцинарг, ... Муджи́бат Ал-Ба́хIилийгара схьа, цуьнан дегара йа цуьнан девешигара схьа, цо (цуьнан да, йа деваша) АллахIан элча – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – волчу а веана, бусалба дин тIелаьцна хиллера аьлла. ТIаккха, иза волчура дIаваханчул тIаьхьа, цхьа шо даьлча юхавеана хилла иза, шен хьал а, куц а хийцаделла а долуш. ТIаккха цо аьлла: «ХIай АллахIан элча! Со ца вевза хьуна?». Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла: «Мила ву хьо?». Цо аьлла: «Со стохка хьо волчу веана хилла БахIилий тайпанах верг ву-кх». Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла: «Хьуна тIехь хIара хийцам бинарг хIун ду? Хьо хьалха веанчу хенахь хаза куц долуш ма вара». Цо аьлла: «Хьох со дIасакъаьстинчул тIаьхьа дуьйна буьйсанна бен яахIума йиъна яц ас». ТIаккха АллахIан элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла: «Айхьа хьайна Iазап хIунда дина ахь? Собаран баттахь марха кхаба, хIора баттахь кхин цхьана дийнахь марха а кхаба (иштта кхаьбча тоьар ду хьуна)». Цо аьлла: «Совдаккхахь суна, кхин а совнаха кхаба гIора ду соьгахь». Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла: «Шина дийнахь кхаба тIаккха». Цо аьлла: «Совдаккхахь суна». Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла: «Кхаа дийнахь кхаба тIаккха». Цо юха а аьлла: «Совдаккхахь суна». ТIаккха Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла цуьнга кхозза: «Хьурум» (хьарам долчу) беттанех цхьадолу денош кхаба, ца кхобуш Iадда а дита».\n- Цхьаболчу Iелам-наха аьлла: къаьсттина Раджаб бутт кхечу беттанех къастош, кхидолчу беттанашкахьчул цу баттахь цхьа дозалла ду моьттуш, и бутт кхечу беттанел беза бу моьттуш цу баттахь марха кхаба мегар дац. ХIунда аьлча марха кхабар Iибадат ду, ткъа цхьана хенахь, йа цхьана меттехь, йа цхьана куьцехь деш долу хIума Iибадат ду а́ла далил (бух) оьшу, ткъа иштта билггал далил хIокху хаттарехь доцуш ду. Хьафиз Ибн Хьаджара дийцинчу шина хьадисах шолгIаниг гIийла лерина хIокху Iелам-наха, доьххьарчу хьадисехь марха кхабар билггал гайтина дац аьлла цара. Цул совнаха, Iумара а, IабдуллахI ибн Iабба́са а – Дела реза хуьлда царна – Раджаб баттахь марха кхабар магош ца хилла аьлла дийцина ду.\n- Цхьаболчу Iелам-наха Раджаб баттахь марха кхаба мегар ду аьлла, нагахь санна кхидIа долу «хьурум» беттанашца кхобуш делахь. Вуьшта аьлча, Раджабца цхьаьна цул тIаьхьа цхьа масех бутт баьлча богIуш болу Зул- хьидджахI а, Зул-къаIдахI а, Мухьаррам а кхобур белахь. ХIунда аьлча оцу Абу Давуда дийцинчу хьадисехь Раджаб бутт ша́ цхьаъ хьахийна бац, цигахь хьахийнарг дерриге «хьурум» беттанаш ду, цундела вукха беттанашкахь а марха кхобур делахь мегар ду Раджаб баттахь марха кхаба аьлла цара. ХIара дош девзаш ду Имам Ибн Таймиййас аьлла хиларца.


Нохчийчуьрчу бахархошна ца карабо белхаш, ткъа цхьаболучарна шайна а ца лаьа Iедална болх бан\nОфициалехь дIаязбалаза белхаш бечийн процент уггаре дукха ю Нохчийчохь. Росстато (пачхьалкхан статистикан урхалло) гойту махкахь къинхьегамхойх 64% Iедална болх беш бацар.\nБазаршна, доларчу фирмашна вацар лоруш а дац\nБуьйцу болх бац Iедалан хьукматашкарниг, бу, луш алапа а долуш, иза къайла а ца хьош, наха шайн гергарчу, бевзачу нехан доларчу фирманашкахь бийриг. Ишта болх бечех "формалехь боцу къинхьегамхой" олу Iедало.\nНохчийчуьра белхазалла къайлахьо ишта зераш дечу Iедало. Бакъдерг ирча ду: цхьана а кепара балхахь ларалуш а боцуш, Iедална шаьш даьккхинчу рицкъанах дакъа а ца деш, йолах наханна цхьацца белхашка леларш вуно дукха бу махкахь.\nБакъ сурт ган таро ю Федералан Ялъэцаран Урхаллехь – цуьнгахь ду пачхьалкханна лучу йолан терахьаш. Масала, 2013-чу шарахь Нохчийчохь къахьега де долучу бахархойх 16 проценто бен ца елла бинчу белхах ял. Ткъа хаа йиш яц тIаьххьарчу шерийн и терахь – ахчанца бен ца гойту хьал Урхалло.\nСтатистика къовзийна елахь а, хаало наха шо шаре мел долу кIезиг ял пачхьалкханна луш хилар а, "къайлах экономика" Нохчийчохь есташ хилар а.\nIедална ял ца луш, "къайлахчу белхашка" нах лелар дац церан бехканна – бац царна кхин некъ. Карарчу хенахь къоначу нохчашна шайн хаарш доларчу фирманашна дIадала бен ца дуьсу. Ткъа оцу фирманаша дукха хьолехь къайлахьо шайна беца нах – жоьпалла а, ен харж а лахло тIакха.\nСоьлжа-ГIаларчу цхьана кафе куьйгалхочо нах официалехь балха цаязбар дузу цхьана метта болхбан луурш махкахь кIезиг хиларца: "Стенна оьшу, - боху цо, - массех бут балале дIагIонверг белхан меттигна тIеязван?".\nСоьлжа-ГIалин урамашкахь, майданашкахь кофе юхкуш лаьттачу меттигашка дукха нах дIаоьцу долахоша, амма ахча ло царна цара даьккхинчуьнга хьажжина. "Ас эха шарахь йоьхкира кофе, амма ца язбира белхан меттиг кехаташца суна тIе. Виза яккха а дезна, ас со балхахь ву боху кехат дийхира фирмин дега. Делира иза суна – амма цу тIехь яздина дара со цхьана реклама ечу агенталлин белхахо ву аьлла", дийцира "Кавказ.Реалиига" Соьлжа-ГIаларчу вахархочо Илеса.\nВахархо, политике ца гIиртичхьана, тесна витина ву\nНохчийн цхьана юьртарчу къаночо Мохьмада (цо доьху тхоьга ша волу меттиг а, тайпан цIе а цайовзийтар) пачхьалкхан хьукматашкахь къахьегна советан заманахь, цахеддаш елла ял а.\nХIинца Мохьмад бизнесхо ву – моз духку цо. Шен "фирмолг" Iедале яккха, ял охьаюьллуш болх бан ца лаьа цунна. "Ас дуккха диканаш дина пачхьалкханна, ткъа цо суна - хIумма а. Тхо Iедало тесна дитина нах ду, ма-моггу дуьйлу хенера. Вац со цхьанна декхаре", элира воккхачу стага.\nИштачу хьолехь ду Кремло Оьрсийчоь кхиоран стратегехь бохург: Нохчийчоь кхиорехьа пайде бух бу цигахь "адаман потенциал лакхара хилар" – аьлча а, дукха бераш ден мохк иза хилар. "Кадрийн дефицит хIоттарна кхерам бац Нохчийчохь", "болх бан хьаьгнарш алссам хиларо тоьлла нах балха эца аьтто бо пачхьалкханна", боху документо.\nАмма ца гойту Стратегино, муха, хIун дан деза "къайлах къахьоьгу нах" легале баха, цаьргара ял муха яккха еза.\nЕстийна го пачхьалкхан куьйгалхоша хIоттийна Стратеги. "Нохчийн Республика- 2025 – адам кхиорца хIоттийначу балансехь, экономикехь, инфраструктура кхолларехь, массо а хIуманехь – ГАРМОНИ" аьлла ю документо кхуллу перспектива.\nНохчийчоьнна кхаьчна аьтто бу "цигахь наха а, федералан центро а лору, тоьлла лидер хилар", боху Стратегино. Делахь а дац дуьйцуш, муха лахйийр ю вуьйцучу лидеро мехкан сервисера къайлах сегмент, хIун дан деза бахархой Iедалх цатешаш хилча. Кхеташ ду, луург стигалнаша охьалуш волу туьйранера Хьасан Iабдурахьман ибн Хаттаб вац Кадыров Рамзан.


Сурхо тIа 540 дешара моттиг Iалашъяь школа хьаелларгйолаш я — Сердало\nСурхо тIа 540 дешара моттиг Iалашъяь школа хьаелларгйолаш я\nДIадахача шера гурахьа яздаьдар оаха Сурхо тIара номер 2 йола школа йохаяь, IолеIа дIа а яьккха, цига йоккхагIа а, тIеххьарча технологен кхоачамца Iалашъяь а керда школа хьалйола а яь даггара къахьегаш дIабодаш болх ба, аьнна. Цу хана болх дIахьош хинначар хьайийца ха геттара кIезига а, цу хана чухьа болх чакхбаккха цар вIаштIехьадаргдий-хьогI аьнна а хеташ яр. Бакъда, болх дIаболабаь дукха ха еце а школа укх шера март бетта хьаелла лерхI, бераш хьалха шоаш ихача тайпара цу школе деша а ухаргдолаш. Из доацаш, кхыйола цу юртара цхьаькха дешара гIишло а тоаергйолаш я. Болх мишта дIабода хьажа а, кердача гIишлонах бIаргтоха а ше ваха хилар ГIалгIайчен Мехкда Евкурнаькъан Баматгире Юнус-Бек.\nАла деза, Сурхо тIа керда школа хьалъярга юрта бахархой хьежа дукха ха яр, аьнна. ХIана аьлча ткъо эзар гаргга нах бахача юрта йиъ школа яле а кхоачам болаш яцар уж цхьан сменах дешаргдолча тайпара школашкара болх Iалашбе. Деррига бераш дIачу ца хувша школа цаI мара яцар юрта, хIаьта хIанз из а тIехдика болх беш 540 бера деша моттиг йолаш къахьегаш хургья, дIахо йодача хана.\n«Сурхо тIара хьалхара школа хьалъяьяр 1962 шера, цу чу Iалашяь 375 дешара моттиг яр. ХIаьта доладаь балхаш чакхдахарца бераш чуэца из кийча хургья, укх шерара керда дешара шу долалуча хана. Юрта дукха нах бахаш хилар бахьан долаш къаьнарча школе дешара моттигаш таац, бакъда керда школа хьалъяь йолаш из чоалхане хаттар юстарадаккха цо гIо дергда тхона», — аьнна белгалдир хьехархоша.\nМехка гIишлон министра Вешкарнаькъан Османа Мехкдаьга хоам бир, карарча хана дукхагIа мел дола балхаш даь чакх а даьнна, школа гонахьара доазонца лостам беш а, цига цхьалхо еш а къахьегаш ба болхлой, аьнна.\n«Оаха лерхI деррига балхаш март бутт чакхбоаллаш йистедаха. Школа хьалъеш я федеральни таронца, цунга дIадахача ахчан боарам 435,6 млн сом ба. Юрта шоллагIйола школа я ер, хIаьта иштта кхоачамбоацараш юстардахар духьа тоаяргахьа хьалхарча школе доладаь балхаш чакх а даьха из а керда дешара шу долалуш кийча хургья», — аьлар министра.\nМассанахьа школе хьожаш чакхваьнначул тIехьагIа школа кулгалхочоа тIадиллар Мехкдас, дешара гIишлон пенаш эшача тIахьехамца кийчде, аьнна. Къаьстта цо белгалдир школа стадион а, берий майда а ГТО боарам кхоачашбе аьттув хургболаш кийчаяь хила еза, аьнна.\nЛаьттах йоаллача гIата чу кIаьнкашта лаьрхIа занятеш дIакхахьа моттигаш Iалашъярца пхьоаллеш хьаелла еза аьнна хеташ ва Мехкда, лакхерча гIаташкара классаш дешара мукъаяргйолаш. Цул совгIа, юртарча кагирхошта лаьрхIа низъоамала моттигаш а хьаелла мегаргья цу чу, аьнна белгалдир Баматгире Юнус-Бека.\nШкола кулгалхочо хоам бир, кастлуш школан коа берий технопарк «Кванториум» хьаелла лерхIаш ба шоаш, аьнна.\nХIанзалца маьркIижал тIехьагIа бийсанна школера чуухаш хиннача берашта хинна хало хIанзчул тIехьагIа хургьяц. Царна лаьрхIа геттара хоза, эзди, тIеххьарча технологеца кийчъяь школа я хьалха яьгIа къаьнара школа дIаяьккхача юрта хьалъяь.\nИштта дIахо юрта хьалъяьча берий беша гIишлонга хьажа вахар Евкурнаькъан Юнус-Бек. Из я укх шера кхы дукха ца говш ший болх дIаболабе безаш йола 220 бер чуэцаргдола керда берий гIишло. ЦIа хьалдетта а даьнна, тIехьанахьара а чура а тоадеш къахьегама болх ба карарча хана цига дIабодаш.\nГIишло йиллача ханал тIехьа ца йоалаш ший ханнахьа болх бе йолалургйолаш тIахьожам беш а, балха кхоачамга хьожаш а хила, аьнна тIадиллар Мехкдас цу даькъе бехктокхаме йолча урхаленна.\nМехкдаьца Баматгире Юнус-Бекаца цхьана баха хилар ГIалгIайчен правительства тхьамада Йовлой Заьлимхани, мехка ГIишлон министр Вешкарньакъан Османи, юрта администрацен кулгалхо Налгнаькъан ХIарони, иштта гIишлош хьалъеш йолча организацей викалаши.\nДукха хана денз юрта бахархой хьийга цар сатийса хIама да деша даха ха йоацача берашта ха яккха берий беш юрта хилар. ХIаьта из укх шера кхоачаш хулаш да.\n← Строительство питающего центра «Плиево-Новая » обсуждали в правительстве Ингушетии\nОвлаш тахкар →


Марсхьокху-бутт 14, 2016\nКху деношкахь Мескер-эвлана уллехь масаийтта адам лазийна зуда ялош богIучу нахана юкъахь некъан бохам а иккхина. Бехкениг ву ловза ваьлла хилла волу машенна урхалла деш хилла цхьа жима стаг. И саннарг сих-сиха хуьлу Нохчийчохь. ХIоьттинчу суьрто ойла кхоллайолуьйту, цхьа а ловзар доьрзий-те цигахь цхьа бохам ца бохьуш олий.\nКху деношкахь интернетехь нехан тидам тIебахана лелаш ю цхьа видеокийсиг. (Шуна а гина хир ю иза). Уьш нохчий бац бохуш ю цуьнга хьажначу вайн наха йитина комментареш. Иза кхеташ а ду. Хала ду ша цу тайпа маьттаза хилар куьзганчохь ган.\nТаханлера токхе зама тIекхачале хьалха машенаш дIоггара дукха ца хуьлура ярташкахь. Делахь а цу хенахь а бара нускал цIа дуьгуш бохам баккха аьлча санна арабевлла хуьлу нах.\nАмма царна юкъахь а къаьсташ вара тхан юьртара цхьа жима стаг. Гарехь, цхьаммо забар еш «хьо бIаьрнекъан паччахь" (король трассы) ву аьллачух тера дара цуьнга. Цу хенахь дуьйна ша баккъалла а иза ву моьттуш араволий хIоразза а зулам дохьуш Iедал дара цуьнан. И сецор бен кхин болх цахилара зуда цIаяло арабевллачу тхан юртахойн.\nТкъа тахана, гарехь, цу тайпа "бIаьрнекъан паччахьаш" дебначух тера ду нохчашна юкъахь. Хьажа, масала, кху видеокийсиге.\nЦу тайпачу нохчий видеошна къеллахь уггаре а дай аьлла дош "акхарой" а долуш комментареш юьту цуьнга хьаьжначу наха.\nХIора стеган хир ю Нохчийчохь зуда ялош машенаш чехка хаьхкина, герз тоьхна я летта бохам хиларх лаьцна йийца шен истори. Цуьнан ойла еш хIоразза а дагчу эккхарг ду цу хиламашкахь уггаре а хьалха эшам хуьлурш керла кхуллу доьзалш хилар.\nНохчийн гIиллакхашкахь дуккха а ду дIагайта хазаниг бохуш дуьйцу Австрерчу нохчийн диаспоран жигархочо Исханов Хьусайна.\nИсханов Хьусайн: - Коьртаниг иштта ду. Кегийчарна цхьа хIума хезна. Вайн наха цхьаъ леладора цхьанахенахь зуда ялош аьлла. Некъ лацар, тIаьхьа хIоттар ... Иза муха лело деза ца дийцина царна.\nДуккха а хан яра ша ловзаргахь хиланза, цундела вуно боккха баланца новкъа яьллера ша кху деношкахь цу тайпачу тойне яха бохуш дуьйцу Димаева Маликас.\nДимаева Малика: - Францера Германе даха дезаш дара тхо. Молла ву аьлла хьалхаваккха къастийна стаг вара тхан. Иза жима стаг вара. Цо шена нах бевзаш хиларе терра ковра вовшахтухуш цхьаболу кегийра нах юкъарбехира, уьш харцхьа лела мега аьлла. Дика дIа а дахара тхо, цхьа а хало йоцуш, хьовзам боцуш, юха а дирзира. Ловзар а хилира, массо а самукъа а даьккхина дIаса а бевлира.\nФранцехь массо а вац гIиллакхах воха кечвелла бохуш дуьйцу Марселехь вехачу Шарипов Рамзана.\nШарипов Рамзан: -Тхо долчу агIор ловзар хилча оха мелла а ларлуш леладо иза. Коврана воккханиг хуьлу хьалхаваьлла. Тапчанаш а ца кхуьссу. Вон лелар Марселехь дац. Ницца йолчу агIор а, Париж йолчу агIор а алсам гулбелла кегийрахой. Европехь кхиина болуш кхиор кхечу агIор хила мега церан. ГIиллакхаш Iамор ца нисделла хила а мега церан. Цара леладо и хIуманаш.\nНохчийн юкъараллан дахаран кеп хийцалуш хилар билгалдоккху философо, Iелим стага Аьрсбин Абубакр. ГIорасиз хуьлуш ду нохчийн юкъараллин дахарехь вуно мехала хилларг бохуш дуьйцу цо.\nАьрбин Абубакр: -Нохчалла а, нохчийн кхетам а хIаллак беш дIаболуш бу маттаца цхьаьна. Вайна юкъахь дукха эрчаллаш яьржина. ХIуманна дола деш баккхийнаш бац. Къанбелла - баккхий ца хилла. Хьалха эхь-бехк дара. Кегийрхой баккхийчара аьллачун тIехь бара. Баккхийчара церан дола дора. Тахана церан дола ца до баккхийчара.\nШи-кхо шо хьалха дара иза. Сан накъост волeчехь буьйса яккха соьвцна хиллера Нохчийчу хьажа-хIотта боьлхуш болу цуьнан гергара нах. Махкал арахь кхуьуш волу, шен дахарехь баш нохчий гина а воцу цуьнан 14 шо долу кIант хиллера шен гергара нах шайга богIуш вуно хазахетта уьш ларбеш.\nУьш схьа а кхаьчна ши-кхо сахьт даьлча меллаша ара а ваьлла шен чу вахана хиллера иза. ЦIеххьана шен кIант чохь ца хилар гинчу нанас иза волчу чу а яхана аьлла хиллера кIанте «вай, хьо хIун деш ву чу а воьлла, вала хаьйн гергарчу нахаца марзо эца, хьекъал а догIур хьоьга" аьлла.\nТIаккха кIанта жоп деллера «ХIаъ, догIур ду дера хьекъал: Парижехь машен дIатуьйхира ас, Брюсселехь чIург иккхира сан, Страсбургехь, мехкадаьтта боьха а хилла, насос йоьхнера сан..." аьлла.\nМа тера дац цунна гинарг вайна вайх хетачух аьлла ойла йо ас хIоразза а и жима стаг дагавеача.\nСиха хаьхкина машен... Iожаллин куьг лаьцна йоьду\nВадалахь, катоххий сурт даккхалахь...\nПхи бер лазийна Федаралан некъа тIехь хиллачу некъан бохамехь


„Ламаз фейсбукал тоьлу“\nМарсхьокху-бутт 31, 2015\nМисрерчу Кафр Давал гIаларчу маьждиган имам, хетарехь, кегирхоша маьждигехь хан яккхарна метта интернетехь хан йайъаро гIайгIане вожийна хиллачух тера ду. Шерашкахь шен маьждиге оьхучеран терахь лахдаларо саготту вина волчу цу Могази Махьмуд цIе йолу имамо Iуьйра ламазе кхойкхуш моллано олуш долу „Ассалату хайру минан наум“, нохчийн маттахь аьлча, „Ламаз набарал гIолехь ду“ бохуш долу, „Ассалату хайру минан- фейсбук“, аьлча а, „Ламаз фейсбукал гIолехь ду“ бохучу дешнашца хийцина хилла.\nБакъду, цу кепара керла юккъадаккхар ца тайначу меттигерчу бахархоша имамана дуьхьал латкъам бар бахьана долуш, иза шен балхара дIаваьккхина. Цул совнаха, йоллучу Мисрехь дийцаре даьккхина долу имаман керлаюкъадаккхар емал дина цу махкарчу цхьаццаболчу Iелимнаха, ткъа меттигерчу телевизионехь имам Могази Махьмуд Iеса стаг ву аьлла кхайкхина.\nШа дешна стаг цу кепарчу голатохарна реза вац. Цуо дацаре до, ша динарг Iесалла хилар. ХIунда аьлча, и „Ламаз набарал гIолехь ду“ боху дешнаш Iуьйре ламазе кхойкхуш ала декхар санна Мохьмад Пайхамар, Делан салам хуьйла цунна, дIаваьллачул тIаьхьа бен чIагIдина дац Iелимнаха. Цундела, ша ламазе кхайкхарехь набарна метта фейсбук хьахор керла хIума делахь а, амма къа дац аьлла тешна ву балхах воьхна волу имам.\nБусулба динан истори схьаэцча, азан кхайкхар кхолладаларх дуьйцуш дуккха а дийцарш а, хьадисаш а ду. Ткъа къаьстина Iуьйра ламазе кхайкхарх лаьцна далийна ду иштта хьадис: цхьаьна дийнахь Iуьйра ламазе кхайкха кечлуш хилла Пайхамаран асхьаб Билял.\nТIаккха цуьнга цхьаммо аьлла, Делан Элча хIинца а вижина ву аьлла. ТIаккха Билялс шегара мохь тоьхна: „Ламаз набарал гIолехь ду“ аьлла. Самаваьллачу Пайхамарна и дешнаш чIогIа тайна, хIетахь дуьйна иштта Iуьйра ламазехь олуш ду уьш, амма уьш иштта алар декхар санна дуккхаъ тIаьхьоха бен ца чIагIдина.\nМегаш дуй-те тIаккха маьждиган имамо ламазе кхайкхар хийцар? И хаттар Маршо Радион Австрерчу Тулм гIалахь имам болх беш волчу Iелиме Кузур Сенаде делира. Цуо иштта дийцира.\nКузур Сенад: „ Динан агIо схьаэцча, башха доккха гIалат дац цигахь. И „Ассалату хайру минан наум“ боху дешнаш мелла а тIаьхьуо хилла азанан дакъа, Iуьйра ламазна тIехь ледарло ечарна лерина ду иза. Амма методологи агIор тергалдича, вуно доккха гIалат ду цу стаго динарг. ХIунда аьлча, азан кхайкхар – иза Iибадат кеп ю, классикан Iелимийн хьежам схьаэцча.\nДинехь цхьа хIума юккъедаккха а, стандарте дерзорхьама а баккхийчу Iелимнехан юкъара сацам оьшу, цара къобалйина юкъара консенсус. Ткъа цуо и хIума шегара дина. Иза дарца цуо кхечарна шайна луучу кепара Iибадатан кеп хийца некъаш схьадиллина. Цундела дина цуо доккха методологин гIалат“.\nСенада Кузура кхин дIа а дийцира Маршо радионе, маьждиге кегирхой эхар ша вехачу гIалахь уьш дукха тIех интернетехь Iер бахьана долуш лахделла олийла дац шена, аьлла. Иштта маьждиге баьхкинчара цу чохь телефонаш ловзор, смартфонашка хьежар а телгал дан ца дезна шен, хIунда аьлча, маьждигехь телефонаш дIайайъа езаш хилар пенош тIехь дIайаздина а ду, имамо кест-кеста карладоккхуш а ду.\nАмма вицвелла, телефон дIа ца йойъуш, ламаз дечарна новкъарло ечарна гIуданаш тухуш маьждигаш а ду Австрехь, бохуш дуьйцу цуо.\nКузур Сенад: „Ламаз дечу чоьнахь оха даима а билгалдоккхуш ду, телефонаш дIайайъа езаш хилар, шайн а, кхечеран а ламазаш ларорхьама. ДIадиттина сарташ а ду, телефон дIайайъа нахана диц ца далийта. Бакъду, цхьаьна туркойн маьждигехь тергалдира ас, нагахь санна ламазан гуллбеллачех цхьаннан телефон екахь, цуьнан маьждиган хьаштана сагIийна итт евро даларца гIуда такха дезаш хилар. Нах цу хIуманна сема хилийтархьама динера иза“.\nВенерчу Флоридсдорферчу доккхачу маьждигехь хьехамаш беш волчу нохчийн имаме Мусайга а делира Маршо радионо, Далла Iамал ян оьхучу кегирхойн а, интернетерчу социалан машанийн а юкъаметтигех лаьцна хаттар. Мусас иштта дийцира.\nИмам Муса: „Интернет чохь а, кхечахь а эрна хан йайъар – иза бусулба динехь емал дечех хIума ду, Дала жоп доьхур долчех хIума ду аьлла билгалдаьккхинчех хIума ду иза. И хан вайн наха интернет чохь йайъина а ца Iа, урамашкахь а, чохь деш хIума а доцуш, бийшина Iохкуш а йойъу.\nЦул а кхерамех хIума хета суна, интернет чохь цхьацца хIума а доьший, шанй дагахь цу чуьра Iилма а оьций, тIаккха шаьш Iелимнах ду а моьттуш, шайгахь Iилма ду а моьттуш, нахана юккъехь и цу чохь шайна Iеминарг даржош берш, шайгара сацам бан, иджтихад дан а гIерташ. Цу чохь дуккха а дика хIума ду, шена хаархьама цу чуьра хIума деша а мегар ду, амма цунах Iилма Iамор а хеташ лелар кхераме хета суна“.\nЦу юкъана балхара воьхначу Мисрерчу маьждиган имамо шена ламазе кхайкхарехь Фейсбук хьахийна аьлла динчу гIудана ша дуьхьало йийр ю аьлла дIакхайкхина. Иза ша юха балха дIахIоттолца мацалла кхаба а дагахь ву, мехкан лакхарчу Iедале латкъам бан Iалашо йолуш а ву. Фейсбукехула -м йийр яц ахьа и латкъам аьлла шега меттигерчу телевизионо динчу хаттарна ша Фейсбук цкъа а лелийна а вац, лелон дагахь а вац аьлла жоп делира Цукерберган сайт бале яьллачу Могази Махьмуда.


Iаьмеркара нохчий Обамехьа бу\nЛахьан-бутт 07, 2012\nКениа - Обама Баракан денана Сара Обама Хьусайн дуьйцуш ю шен пресс-конференцехь, Ньягомы Когело-юьртахь, ша муха тIеийцира шен кIентан кIант юха а Цхьанатоьхначу Штатийн президент валар, 07Лахь012\nΙаьмеркарчу президентан харжамашкахь Обама Барак толарх баккхийбийна ца Iа беккъа цхьа хьалха дуьйна цигахь беха Ιаьмеркахой. Церан декъахь бу Цхьаьнатоьхначу Штаташкахь беха нохчийн мухΙажирш а. Стенна хета царна Обама президенталлехь висар тоьлуш?\nДуьххьарлера нохчий Къилбаседа Iаьмеркехь баха хевшина ШозлагIа дуьненан тIом дIабаьллачул тIаьхьа. Царна юкъахь уггаре а бевзаш хилларш бу юкъараллин жигархой Гугаев Салавди а, Умаров Хьамид а.\nТкъа карарчу хенахь Цхьанатоьхначу Штаташкахь вехаш билгал масса нохчо ву бохург хууш дац. Цхьаццаболчу хамашца, цигахь дIатарбелла ши бIе герга доьзал бу, гергарчу хьесапехь, эзар стаг. Уьш, дукхахьолехь, яккхийчу гIаланашкахь а, цу гIаланийн йистошкахь а беха. Бостонехь а, Нью-Йоркехь а, Вашингтонехь а.\nБерраш а царех харжамашкахь дакъалаца бакъо йолуш бацахь а, хIораннан а бу шен-шен озабезам, харжамашкахь дакъалаца йиш хилича, ша хьанна кхаж тоссур бара аьлла.\nБарIх шо хьалха Нохчийчуьрчу тIамах едда, шен йиша-вешица Iаьмерке дIайоьдучу хенахь 15 шо дара Маринин. ХIинца иза Нью-Йоркерчу Бруклин кIоштахь ехаш ю. Цо дуьйцу, шайн доьзалан кхожан бакъо хилча, шаьш Обама Баркана кхаж тоссур бара бохуш.\nМарина: „Тхан кхаж таса бакъо яц, амма тхуна бевзаш масех доьзал бу и бакъо йолуш. Уьш Обамина кхаж тоссуш бара. ХIунда аьлча, иза къечаьрца гIо доккхуш ву, цомгашчарна а, болхбоцучарна гIо деш а ву иза. И важа Ромни миллиардер ма вуй, иштта таронаш йолчеран цхьа шайн го хуьлу, царна къечеран хьал дукха герга ца хуьлу. Цундела кхузарчу нохчашна Обама дика хета“.\nОьрсийчохь я Нохчийчохь кхаьжнаш тасарца а, харжамашца долчу хьолах а вуно чIогIа къаьсташ ду Цхьанатоьхначу Штаташкахь харжамшца долу хьал бохуш дуьйцу Маринас кхин дIа а.\nМарина: „Нахана чIогIа деза хета и харжаман де. Вайн цIахь-м цхьа а теша а ма ца теший, шайн кхаьжнаша цхьа тIеIаткъам бийр бу бохучух. Кхузахь массара а жоьпаллица тIеоьцу шайн кхаж тасаран декхар. Цундела кхузахь иштта Iедал а ду-кх, наха шаьш шайна хаьржина. Я харцонаш а ца лелайо Iедало цундела“.\nЦкъачунна дукха жима а, къона а ю Цьанатоьхначу Штаташкахь бехачу нохчийн тоба, цу пачхьалкхан президентан харжамашна тIеIаткъам бан ницкъ тоа. Амма хIинца а Къилбаседа Iамерке а, Цхьанатоьхначу Штаташка а дIакхелхачу вайнехан терахь сецна дац.\nХьанна хаьа, цкъа, цхьана дийнахь, хармашкахь къаж тассархой санна дакъалаьцна ца Iаш, цу иммигранташа кхоьллинчу пачхьалкхан лаккхарчу даржашка бовла кандидаташ а хилла, харжамийн декъахь хила а сахьт дац уьш. ХIинца шозлагIа а президент хаьржина волу Обама Барак а ма ву иммигрант хиллачу дена вина...\nIаьмеркара нохчий Абамехьа бу


"Авторитаран башхалла йолу цензура". Кавказах лаьцна сайт кхоллархо юкъатоьхна арахьарчу агенташна\nОьрсийчоьнан юстицин министралла\nОьрсийчоьнан юстийцин министралло арахьарчу агентийн болх бен зорбан гIирсашна юкъатоьхна Чехехь туп тоьхна йолу Medium-Orien агенталла. Caucasus Times сайто кхоьллина йолу иза дуьйцуш ю Къилбаседа Кавказехь хуьлучух лаьцна.\nОьрсийчоьнан низамашца а догIуш "арахьара агент" леринчу зорбан гIирсана а, цуьнан белхахошна а гIуда тоха догIу оцу статусе баьккхинчу зорбанан гIирсо низамаша хIиттийна билламаш кхочуш ца бахь. Низамо бакъо ло административан кепехь уьш лецар.\nОьрсийчуьрчу цензурах а, Caucasus Times балхана хIун Iаткъам бийр бу Оьрсийчоьнан юстицин министралло сацам баро бохучух а дийцира "Кавказ.Реалиига" Medium-Orien проектан уьйр латторхочо Текушев Ислама.\n– Medium-Orien арахьарчу агентийн реестр-на юкъатохаро хIун дохьур ду шуна?\n– Хьалхалерчу кепехь болх бийр бу оха. Тхуна, юридикан агIор дийцича, цхьа а мехала чулацам болу тIаьхьенаш хир яц и сацам бар бахьана долуш. Оьрсийчохь векаллала яц тхан. Оха цигахь цхьа а хIума дац лелош, ахчанца доьзна долу.\nMedium-Orien зорбан гIирс кхоьллинарш санна, Caucasus Times сайтан редакци а дIатарелла ю Прагехь. Кхин хаттар ду цо муха Iаткъам бан мега Оьрсийчохь болчу тхан корреспонденташна а, авторшна а, бохург. Царах хIинца хьакхалуш ду арахьара агентех лаьцна низам. Со нийса кхетахь, царах а бан мегаш бу кхечу пачхьалкхана бол беш болу "арахьара агенташ".\n– Мел халонга боккхур бу цо корреспондентийн болх?\n– Оха гIо дехна цхьамоггIа Iедашца йоьзна йоцучу вовшатохараллашка, тхо санна хьолехь бисинчу зорбан гIирсашна низамашкахула накъосталла дечу вовшахтохараллашка. Тхуна хаа луург ду муьлха кеп харжа еза оха Оьрсийчуьрчу авторца болх беш, хIунда аьлча, муьлхха а оха лур йолу гонорар бахьана долуш, царна, лаххара а, гIуда тоха мегаш долун дела. Ткъа оцу низамна тIехь хийцамаш бахь, зулам дина аьлла кхел ян а мега царна.\nХааийтар: Федерацин Кхеташоно кхушара ГIуран-беттан 25-хь къобалйира Оьрсийчохьполитика а лелош, кхечу пачхьалкхара ахчанца г1о оьцу вовшахтохараллаш а, бахархой а арахьара агенташ лара бакъо лочу низаман проект.\nГIуран-беттан 23-хь Пачхьалкхан Думо кхоазлаг1а дешрца т1еийцира, реестр-хь д1аязбелла а, шаьш бечу балхах отчет луш боцу а бахархошна дуьхьал зулам дарна дов доло а, 5-а шаре кхаччалц хан тоха бакъо лон документ.\n- Реестр-на шаьш юкъатохар кхелехула къовса дагахь дуй шу?\n– Нагахь низам балх бан доладаларо тхан балхана новкъарло яхь, сайтан блок хIоттаяхь, регионехь цунна тIекхача аьтто ца хилахь, тIаккха оха кхелехула къовсур бу юстицин министро бина сацам. Тхуна хаа лаьа хIун бахьанаш долуш юкъатоьхна тхо оцу реестр-на.\nКхузахь бIостаналлан хьал ду хIоьттинарг: тхайниг бульваран олу журнал ма дац, оха болх бора журналистийн леларан къепеца боьзна берриг а барамаш ларбеш, хуьлучух лаьцна дийцара, баланс а ларйеш.\nОха цкъа а ца ло бух боцу хаамаш, тхайх эр дерг лардан гIерта тхо. Оха кхочуш йийриг ю мехала социалан функци, регионехь гIоьртина лаьтта хьал мал дарехула, ира проблемаш йиллинчу кепехь йийцаре еш , шайна юкъахь лаьттаца доьзна хаттар а долуш. Ткъа нислуш дерг ду, нагахь богIуш ма хиллара аш болх бахь, шанс ю шун Iаьржачу тептарна юкъанисдала.\nСуна хетарехь, оцу сацаман коьрта Iалашо ю бозуш боцу зорбан гIирсаш кӀезиг хоьтуьйтучу хьоле хIиттор. Хьуна цхьа цIе тиллина, ярлык тIелатийна, ткъа хьо оцуьнца къийсавала дезаш ву, эшаме хьелашкахь хIоттийна а волуш.\nЗорбан гIирс "арахьарчу агентийн" реестр-на юкъатуху, иза лоруш а, боцуш боцуш а белахь\nОха зорбане яьхнера Кадыров Рамзанна критика еш йолу артиклаш, тхан материалаш яра Къилбаседа Кавказерчу республикийн элиташа коррупци лелорах лаьцна, шайна юкъахь Дагестан а, ГIебартойн Балкхаройчоь а йолуш. Сих-сиха тхан талламийн турпалхой хилара ницкъаллин структурийн векалш. Амма суна ца хета и сацам, цхьана я масийтта материалана тIе а тевжина, бина аьлла. "Арахьарчу агентийн" реестр-на юкъатухуш Iедал ду зорбан гIирс , нагахь иза лоруш а, йозуш йоцу позици а йолуш белахь. ТIакха иза тIеоьцу режимна кхераме хила мегаш а, кхерам туьйсуш а болуш санна.\n– Цензурана тIех буьйлу зорбан гIирсаш Оьрсийчохь Iаьржачу тептарна юкъатоха мегаш бу, бохуш вара хьо. ХIуна муха хаало билгалбаьхна боцу и цензуран гураш?\n– Низам а ду зорбан гIирсех лаьцна, цензура а ю язйина билгаляьккхина йоцу. Цунах пайда эца тарло, регионе хьажжина, тайп-тайпанчу кепашкахь. Масала Нохчийчохь ю масийтта хьахо мегар доцу тема. Цуьнан тIаьхьенаш ю и нохчийн цензура йохийначунна, вен кхачоре кхаччалц таIзар дар. Цунах лаьцна дуьйцу, яздо зорбан гIирсаша а, бакъонашларъярхоша а, амма хьал хийцалуш дац дикачу агIор.\nЯ, масала, ГIебартойн Балкхаройчуьра хьал. 2009-чу шарахь республикерчу прокуратурехь хилира со, чубоьхкина нах хьокъехь комментари эца вахнера со цига цхьана белхахочуьнгара. Ас со муьлхачу зорбан гIирсера ву хаийтича, цо цIеххьана дIахьедира: "Хьуна хаьий, экстремистийн лара мегар ду аьлла хьехочу зорбан гIирсашна юкъахь шайн сайт хилар? Сан стоьла тIехь Iуьллуш ду и тептар. Кхузахь яздина ду шу "Имарат Кавказ" тобанца доьзна ду аьлла". Ас элира сайна ца хаьа аьлла. Гучудаьлларг дара и тептар хIоттийнарг зIенан министралла хилар а, тхан сайтан редакци махкал арахьа хиларна оцу юкъатоха тхо магийна хилар а.\nСо цигахь ца хиллехьара иза дан мегаш а дара. Амма тхан аьтто белира, соьца къамелдинчо дIаяьккхира тхан сайт шен тептарна юкъара, цу кепара экстремистийн цIе тхуна тIера дIайоккхуш.\nТхайн корреспондентийн кхерамазалла хилар коьрта ду тхуна\nОьрсийчохь цензура болх беш ю авторитаран башхаллица, цунах пайда оьцу низамца иза догIуш дацахь а. Оцу хIоьттинчу системехь Iедалхой а, ницкъаллин структурийн белхой а санна аьтто болуш бац журналисташ шаьш ларбан.\n– Шун зорбан гIирс "арахьара агент" хиларо хIун кхерам бохьу хьуна хьайна?\n– Сан болх даима а бара кхерам кIел хIоттарца боьзна, со Кавказе вахча. Амма хIинца тхо официалан кепара ду вочу статусехь. Проектан координатор а, коьрта редактор а хиларе терра гергарчу хенахь Оьрсийчу ца воьдуш саца дезар ду сан. Амма тхуна коьртаниг ду хир йолчу вочу тIаьхьалонех тхайн корреспонденташ ларбар. Уьш даиман а бу (оха болх бечу) регионашкахь бехаш, уьш кхерамехь бу. Хьалха а бара уьш кхерамехь, амма тахана уьш гӀаькхнаш хилла, уьш ца хилача дика хир ду аьллачу органийн белхахошна.\nАрахьачу агентех лаьцна Оьрсийчуьрчу низамна саццаза критика йо бакъонашларъярхоша а, дуьненаюкъарчу вовшатохаллаша а, журналистий цхьаьнакхетараллаша а.\nОьрсийчоьнан Iедалхоша а, депутаташа а чIагIдо, шаьш иза тIеэцна Американ Цхьаьнатоьхначу Шатийн низамех масал а эцна, бохуш. Амма Америкехь агентех лаьцна долчу низаман бац оцу кепара репрессийн бух, "кхечу пачхьалкхийн агент" бохург, оьрсийн маттахь санна, вон ойла кхуллуш дац ингалсан маттахь.


Важа Пшавела. Лун к1орнин дийцар. | ВАЙНАХ\n04.03.2014\tПопулярно, Проза, Статьи Оставить комментарий\nБуо ду со, цу т1е жима буо. Кхолламо халахетар дина суна: ма уггар цаторучу хенахь байлахь йиси со. К1айн т1едарчий а долуш чо болу сан ц1ока юткъа ю, цергаш евлла а яц х1инца а, ма1аш а ца евлла, бергаша а г1ийла ю.\nТилаелла х1ума санна лелаш ю со кху дуьнен т1ехь. Хьовсал шу – ност шаерриг ц1ийлахь ю, – со лазийна, хи мала 1ин чу юссуш. Ма бала бу, боккха бала бу сан даг т1ехь! Маржа, миска сан нана! Иза дийна йолуш суна хиънарг: деккъа цхьа цуьнан со хьестар ду. Цо шен шура лора суна, ловзайора, 1амайора, ларйора… Ткъа х1инца, иза йоцуш, х1ун хир ду со пкъарх?\nСо х1инца ца екха сайн ненах: 1уьйранна а, суьйранна а бацалара тхи молу, буц т1уьна йолччуьра, – юза а юзу, хьогалла а д1айолу. Г1одаккха цхьа а вац соьгахьа, массо хенахь цхьана х1умнах кхоьруш егайо, де-дийне сайн 1ожалле ладоьг1уш 1а, дагахь цхьа а х1ума доцуш йолалой лела, некъ а ца хоьржуш. Везан Дела, ма дукха бу-кх сан мостаг1ий!\nДукха хан йоццуш, са а гатделла, хьуьнан йисте яьллера со… д1асахьаьжира. Ц1еххьана, коьрта т1е ткъес тоьхча санна, цхьа тата делира. Д1ахьожу – нийсса суна чухьаьдда дог1уш ду, т1емаш дег1а т1е а та1ийна, г1аттийна з1ок а йолуш цхьа доккха сира олхазар. Кхераелира со, цкъа д1акхоссаелла хьуьн чу иккхира. Ткъа, не1алт хуьлда цунна, олхазаро нийса хьесап дина ца хиллера: ша ма-догг1у со лаьттинчу метта охьакхийтира. Х1инца а дег1ера зуз д1адаьлла дац сан, цуьнан хьаьвзина з1ок а, ира, сов ира м1араш а дагаеача-м муххале. Суна т1е дог1аделлера, амма галдаьллера, комарийн таьллингашна юккъехула бацала т1емаш т1е охьадуьйжира. Д1асахьаьжира, цхьа боьха можа б1аьргаш а керчош, оьг1аздаханчух тера дара, гарехь, со д1аедча. Комарийн таьллингех тасадалаза а дисира, амма, мухха делахь а, д1адахара. Къайллах цунна т1аьхьа хьоьжура со, дитташна т1ехьа д1а а лечкъина, ткъа сан дог ч1ог1а детталора. Суна дукхаеза хьун, баркалла хьуна! Дукха к1елхьарабоху ахьа лечух. Хьо ца хиллехьара, дукха хан хир яра сан ц1оканна т1ехь цхьа чо а бисаза. Даго хьоьху: мацца а цкъа сан ког тасалур бу. Суна х1инца а х1умма ма ца хаьа, цхьа к1ира бен ма ца даьккхина аса сайн ненаца. Цо массо а х1ума хьоьхура суна: х1ара вайн доттаг1а ву, важа – вайн мостаг1а. Х1инца хьан 1амор ю со?\nДийно сарралц юькъачу кондо, аршлахь д1алечкъий 1уьллу со, чуьркаша а, мозаша а ца юьтуш. Ма дика дара суна ненаца, ма атта а, парг1ат а доь1ура са!\nТхо дехара луьстта-юькъачу 1индаг1ечу хьуьнхахь, д1о гуш йолчу басахь. Тхан 1ойлийла т1е цхьа а кхочалур вацара Нана, нислора, баса охьаюьжура, со цунна юххе юьжура, кхаа аг1ор тхо лардеш д1ах1иттина дитташ дара, хьуьнан цхьа аг1о яра схьайиллина, – оцу аг1ора къаьсттина лерина б1аьрг беттара нанас. Иза цхьажимма шекъяла йолаелча, аса а дулура сайн лергаш.\nОцу к1иранах кхузза хезна хир дара тхойшинна тамашийна татанаш. Уьш дацара шовданан г1овг1анех тера – суна иза хеза, я т1ома йог1учу шоршалан татанех тера, хенак1уро еттачу з1акарх, я дакъаделлачу дитта т1ера охьадоьжначу г1анан татанах тера, мохо лесточу генаша дечу шур-шурх тера. Цхьаннан тидам бина аса: нанна и тамашийна г1ара ма-хеззинехь, иза, партъолий, хьалаоьккхура. Соьга: «Же, же, к1ант, суна т1аьхьа схьавадалахь!» – олуш. Со а, ницкъ ма-ббу кхиссалуш, цунна т1аьххье д1ахьодура. Иза сел шех кхоьруш ерг х1етахь х1ун ю суна ца хаьара. Х1инца-м хаьа! Мел бу тхан мостаг1ий! Маржа, адам, я1-кх! Тхох къа х1унда ца хетта хьуна? Сох вуно жима ю! Парг1ат яха йитахьара ахьа сайн хьуьнах парг1ат д1аса а лелаш, х1ара исбаьхьа сийна буц хьеша, я д1о гу т1ера к1ордадаллалц суьйренан мохах 1аба!\nХьуьн чуьра араяла кхоьру со. Нагахь санна араялахь а – йистте бен ца йолу, иза а кхоьруш, ега а еш. Сакх-сема гонах хьежа деза, дитташна, чхернашна т1ехьа, баца юкъа лечкъа деза, атталла яха а йиш ца хуьлу парг1ат. Кхерамо хуьйдина, кхачош йоллу со.\nХьуна хьалха х1ун бехк баьлла соьгара, стаг? Алахьа соьга? Х1ун бехк? Я сан мискачу нанас вониг динера хьуна? Хьоьгара х1ун яьккхинера цо? Ахьа х1унда йийра иза? Вала да а воцуш йолу со, пекъар, байлахь х1унда йити ахьа? Эх1. Маржа адамаш! Шу ч1ог1а т1ахъаьлла ду, шайгахь ницкъ болу дела до аша иза, – тхоьца х1ун бала бу шун? Шу ца кхета тхуна а маршо езарх, шайн чохь къинхетам боцчу дегнашца шуна хаац тхуна а дахар, 1алам дезий: г1аш дегош, шовда самукъане декаш, доь1у са а малдой, хийлазза ладоьг1у аса, тхуна а деза г1аш лестар, бецийн тулг1енах техкар, хьуьнан кхечу бахархошца ловза а лаьа… Ткъа ахьа, стаг, чу ц1ий х1иттинчу б1аьргашца сан лар толлу, иштта со санна г1ийла-мискачу, г1одаккха да воцчу эзар дийнатийн лар… герз а карахь тхуна теба хьо, ямартлонца тоьпан х1оаца 1овжадо дег1, тхо дахарх хададо…\nСо муха кхоьрур яц? Цхьа к1ира бен ма дац со дуьнен т1ехь еха, ткъа мел кхерамаш, г1айг1анаш, сингаттамаш лан дезна сан!\nСтомарлера де дог1ане дара. Сан нана, цхьа хаза, дахарх хьаьгна, попан к1ел ежаш лаьттара. Со цунна т1аьта1ира, суна хаза дара цуьнца, цуьнан 1уналлин к1ел латта, мостаг1ий а, 1ожалла а даг чуьра яьллера сан. Дуькъачу г1аш т1ера зевнаца лаьтта оьгура дог1анан т1адамаш. Царна к1ел корта х1оттабора аса, цхьа жимма керла т1уналла дег1ах кхетийта.\n– Хьуна дика дуй, сан к1ант? – хоьттура нанас. Цунна жоп луш, аса корта та1абора, ирх кхиссалора, цуьнан шим т1е муц1ар 1уьттура.\nТхуна т1еххула, диттан декъачу г1ода т1ехула хьалатекхаш хенак1ур яра, диттах ч1ог1а з1ок а етташ. Ур-атталла со а цецъелира цунах. «Хьажахь цкъа, – ойланаш коьрте лестара, – сан нана цул дуккха йоккха ю, амма оцо санна кху хьуьнах г1овг1а ца йоккху цо». Хенак1ур, м1араш а туьйсуш, диттан г1одана гуонаш дохуш, лаккха хьалаг1ертара, кхузахь а, д1огахь а, кхузахь диттан чкъор а эт1ош… Самукъадаьлла, цуьнга хьоьжуш лаьттара со, т1аккха ц1еххьана суна хезира: «Чхи! Чхи!» Д1асахьожу со – тхуна т1еххула т1ома хьийзаш цхьа къиг ю.\n– Схьайола суна юххе, д1ахьулбе хьайн корта, къийго з1ок йиттина б1аьргаш дохур ду хьан, – элира нанас.\nСо цунна т1ехьа д1алечкъира. Цо корта а лестош, д1акъехкадора и безаме доцу олхазар. Ткъа къиг суна т1екхийсалора. Иштта а, вуьшта а т1екхета г1ертара, эххар а тхо парг1ат дитина, х1умма ца хилча санна, попан гаьн т1е а хиъна, ека йолаелира. Ткъа цуьнан аз, даккха х1ума доцуш, сайчух тера дара.\nНанас ела а елла, соьга элира:\n– Эх1е, мел х1илла долуш ю хаахьара хьуна и къиг: Цунах ларлуш хилалахь, к1ант. Цара яла а, йовла а ца юьту хьуна хьо санна жима к1орнеш. Ека йолалур ю хьуна иза, ткъа хьо санна х1умма а дагахь доцурш цунна жоп дала г1ерта. Цунна оьшург иза ма-ду – оцу сохьтехь т1екхетий б1аьрг боккху цо.\nСан дег1е зуз хьаьдира.\nАс-м жоп лур дац, кхин а дика д1алечкъар ю.\n– Х1а-аний, к1ант! Нана дийна мел ю, хьан кхера меттиг бац, ткъа со юххехь йоцуш, ларлуш хилалахь.\nЭх1е, ма х1умма а ца хаьа-кх суна х1инца а, х1уманнах а ца кхета декъазниг.\nОцу дийнахь дукха йовха яра. Ша йижинчуьра хьала а г1аьттина, нанас элира:\n– Яло, хи т1е г1о вай!\nТхо д1адуьйладелира наг-наггахь варш йолчу басахула. Цхьа хан яьлча юькъа коьллаш т1ехьа йисира, т1аккха 1ин чу диссира тхо. 1ин к1орга дара. Маьлхан з1аьнарш ца кхочура цу чу, ткъа шинна а аг1ор баххьаш вовшийн чучча а дахана охьакхозуш дитташ дара. 1инна йисттехула, дитташ к1ел, ц1азамийн хуталш яра. Ц1ечу ц1азамех юьзна уьш, бердах чу а кхозаелла, хина т1ехула 1ара. Шийла – сирла татол шерачу т1улгаш т1ехула. Чопа а туьйсуш, охьашершара. Хи даккхийчу т1улгаш т1ехула кхийссалора, цхьаццанхьа оцу т1улгаша некъ боьхкура цунна. Нана хи чу елира, дехьуо яьлла, сацаелира. Со т1улгаш т1ехула хала хи т1е кхечира – сан бергаш лазайора т1улгаша.\n– Схьавола, сан к1ант схьавола суна юххе, довхачу кху дийнахь шийлачу хе там бо.\nАса кхоьруш, цкъа хьалха цхьа ког биллира хи чу, амма хи ч1ог1а шийла хийтира суна. Со сихха берда йисте иккхира.\nЦхьа жимма хи чохь а лаьттина, тхо юханехьа дуьйладелира.\nТхуна т1ехула, хьун йолчу аг1орхьара, цхьа тата делира.\n– И нах вайшинна кхераме бац – элира нанас. – Цаьрца бер а карахь зуда ю. Вайн мостаг1аша иштта маьхьарий цкъа а ца хьоькху… вуьшта, ларделча бакъахьа хир ду. Царна ма тосалахьара вайшиъ. Варшахула чекхъер ю вайша, хьуьн чу а ца юлуш.\nНана, хьалха а яьлла, д1айолаелира. Аса 1е а ца елла, кулла т1ехьа а лечкъина, корта аракъадийра. Оццу хенахь цхьа ц1ог1а делира. Х1инца иза лахара хьала дара. И дара адмийн къамел – жимачу к1анта шен нене деш долу:\n– Вай, нана, нана, борз ю!\n– Ма кхера, сан хьомениг! Мичахь ю иза? Схьагайтал?\n– Хьуна гуш яц ткъа иза? Хьуьн чуьра схьахьоьжуш ю-кх, лергаш ира а х1иттийна, – хих дуьзначу б1аьргашца элира к1анта, суна т1е п1елг а хьажош.\n– Сан хьомениг, борз ю ткъа иза? Иза-х жима лун к1орни ю. Ма хаза а ю!\n– Нана, диканиг, схьалаций вай иза? – к1ант сихвелла суна т1ехьаьдира.\n– Х1ан-х1а, к1ант, къа ду цуьнан, ца оьшу. Цуьнан а ма ю нана. Иза йоьлхур ма ю, шен к1орнина цхьа х1ума хилча.\nЧу са а оьзна, цаьрга ладоьг1уш 1ара со. Суна хазахийтира зудчунна тхайх къахетча. Суна дуьххьара хезаш дара и тайпа дешнаш. Д1аяха ца лаьара. Кхин а цхьаъ алийта лаьара… амма оцу хенахь суна т1аьхьаедда сан нана еара.\n– 1овдал, теша мегар ду ткъа наха дуьйцучух?! Хьо х1унда сецнера? Яло, яло сиха! Цара таллархочуьнга д1аюьйцур ю, т1аккха 1одика е дахарца.\nМиска, сан нана! Цунна, гарехь, даго хьоьхуш хиллера т1аьхьа хиндерг.\nБасах ирх хьала кхиссалуш д1аиккхира нана, цунна т1аьххье – со а. Д1айоьдуш суна кхин а хезира:\n– Кхузахь-м нана-лу а хилла!\nТхо девдда доьлхура басахула луьста евллачу г1ундалг1ешна юккъехула. Орамашкахь уьш т1уьна яра, массанхьа а духдуьйлуш хьостанаш хиларна. Кхузахь а, д1огахь а, когех летачу хотталахь гуш яра, со санна кегийчу лун к1орнин лараш. Дукха йовха яра. Бурконна тоха кхин са а ца хилла, г1ундалг1ешна юккъе д1адийшира тхо. Церан даккхийчу г1аша лардора тхо, дег1 кхорзуш т1ехьоьжучу маьлхан з1аьнарех.\nТ1аккха ц1еххьана тхуна гобаьккхина долчу лаьмнашна т1ера охьахецаелира мархаш, къевкъира стигал, сетта а сетташ, къегира ткъес. Дог1анан сераша юьйцира 1инан дехье, цул т1аьхьа тхо долчу а туьйхира дог1а, г1овг1ане детталора г1ундалг1ийн а, диттийн а г1ашна т1е. Лаьмнашца, хьаннашца, аренашца цхьаьна латта хахкаделла цхьанхьа д1адоьдуш санна г1овг1а елира. Чохь са мел долу х1ума д1атийра.\nСан безам боцу къиг, хьалха шех со ч1ог1а кхийрина, х1инца кхераме ца хетара суна: попан гаьн т1ехь цхьа пекъар хилла, т1емаш охьа а дахийтина, б1аьргаш а хьабийна 1ара иза…\nКъекъа стигла д1атийра. Бертахь эшарш д1айолийра олхазарша. Г1ашна а, ярашна а т1ера охьаоьхура ирсе б1аьрхиш.\nДог1а д1атийначул т1аьхьа йолалуш самукъадолура ненан. Дукха ьолахь иза шерачу бай т1е охьаюссура. Со а юьгура цо шеца. Х1инца а, даима санна, тхойша, хьуьн чуьра ара а яьлла, бай болчу шерачу аренан йистехула юххерачу лома т1е д1айолаелира. Цхьнхьа самукъане екара шедаг. Ломан к1ожахь гучудевлира уьстаг1ий. Аренгахула д1аса а даьржина, дог1ано лийчийначу бацалахь дежаш дара уьш. Малх ах къайлабаьллера гуна т1ехьа, цуьнан беса з1аьнарш 1одика еш яра лаьмнашца а, диттийн к1уьнц1алгашца1 а. Гуна буьххьехь, тхуна лакхахь, верта а т1ехь шедаг а лоькхуш хиъна 1аш вара жа1у. Дера, кан даьлла доккха ж1аьла цуьнан когашка а хиъна, лерина жа лардеш 1аш дара. Юкъ-кара хьасталой, шен дега хьожура иза.\n– Кхерамечу меттигашка нисделла вайша, – элира нанас. – Жа1ух ма кхера, цуьнгахь топ яц. Амма ж1аьлина вайшиннах шеко хаалахь, иза, чу а кхоссалуш, т1аьхьа дер ду. Хьожуш хилалахь, цхьаъ тосалахь, бага а г1аттаяй ма 1елахь! Нагахь ж1аьла т1екхоссалахь, ас иза юьстах доккхур ду, ткъа хьо кондаршна юккъе д1алачкъалахь.\nЦ1еххьана уьстаг1аша лерса ирдира, т1аккха дерриге жа тхуна т1едог1аделира. Коьллашна юккъе д1а а лечкъина, кан даьллачу ж1аьлина т1ера б1аьрг д1а ца боккхура ас. Цхьана х1умано цецдаьккхинийла хааделла ж1аьла, оццу сохьта летира, лергаш ира а х1иттийна, юха со лечкъина 1ачу коьллашна т1ехьаьдира.\nЖа1у ч1ог1а кхайкхира цуьнга. Со-м кхераелла егош яра. Сан ненах б1аьрг кхийтира ж1аьлин, – цунна т1екхоссаделира иза. 1индаг1 санна охьашершина нана, оццу минотехь гучуьра елира. Со йилхира. Сан дог схьаэккха доллура: «Нана, ас х1ун дийр ду, ж1аьло хьо схьалацахь?» Дехха сан лерехь дийкира ненан бергийн тата а, басах 1ин чу охьакерчачу т1улгийн г1овг1а а.\nХьо сингаттам! Сингаттам! Ас х1ун дийр ду, нагахь санна ж1аьла цунах таса а делла, шен ирачу цергашца нана йожуш делахь?\nМаьрк1ажан бода букълуш бара.\nЖа1уно, шок а етташ, жа т1е а гулдина, г1отане д1адигира. Цо боккху х1ора ког тергалбеш яра со. Дог цхьа тамашийна детталора. Жа1у къиза вара шен уьстаг1ашца – г1аж, т1улгаш деттара. Со санна жимачу цхьана 1ахарна цхьа вуон кхийтира т1улг; миска, охьа а кхетта, настарш д1асахьоькхуш бара.\nБарза т1е а ваьлла, шен ж1аьле кхайкхира жа1у. Кхин а цхьажимма хан елира, т1аккха суна иза гира: х1инца шен дена юххехь дара ж1аьла. Цуьнан г1аьттичу багара охьакхозура, ц1еша буьзча санна, ц1ен мотт. Со кхераелира. «Х1ун дийр ду, нагахь санна иза сан ненан ц1ий делахь?»\n1аржъелира. Б1аьрга 1оьттина п1елг а гур бацара. Тийна дара гонаха, цхьа а 1еб-себ а доцуш. Ткъа мичхьа ю сан нана? Со карор юй-техьа цунна, ша дийна йисинехь а?\nАмма дукха хан ялале суна схьахезира девзаш долу аз. Дуьхьал жоп делира ас. Иза сан нана яра. Пекъар я1! Хьацаран к1уьрлахь, хала синош дохуш, едда суна т1ееара иза.\n– Хьо кхузахь ву, к1ант? Кхера ма кхера, хьан нана дийна ю. Цунна кхераме яц я борз а, я ж1аьла а. Хьо зен-зулам хилаза мукъана вуй? – хоьттура цо.\n– Дийна ю! Дийна ю! – жоп делира ас. Нанас хьастаме мотт хьаькхира суна.\nОх1-х1ай, хьаьнга латкъам бе-те, хьенан бу-те со кхин а, цкъа мукъана а, ненана б1аьра хьажийта ницкъ, цуьнан хьестарех 1абийта?\nАса муха лан беза х1ара бала? Оцу мостаг1чо – ц1убдаро со а йийна елара! Со х1унда йисина дийна? Сан хаза нана, селхана со хьоьга хьогаме хьийжира – дийна, хазаллах а, ницкъах а йоьттина, сан г1ортор а, дегайовхо а яра хьо, дагахь а дацара кхана даиманна вай вовшех къастар ду, бохург.\nБуьйсанна сахиллалц аренашкахула кхирстира со а, нана а. Кхера а ца кхоьруш мекхан арен т1е девлла, доггаха мукх биира. Сатасаран билгалонаш гучу ма-евллинехь, хьун йолччу аг1ор йирзира тхойша. Не1алт хуьлда оцу дийнан садаржарна! Арахь буц лекха а, луьста а яра. Аренна юккъехь кхуьуш кхо бал дара. Царна т1ехула жатташ а йина хьийзаш яра шоршалш а, кхидолу олхазарш а. Цхьадерш схьадог1ура, вуьйш, шайн к1орнешна кхача а оьций, д1адоьлхура.\nСо ларъеш нанас элира:\n– Х1окху хенахь кхераме ду лела, мостаг1 дог1а д1атийчахьана вайша лоьхуш ву.\nУьш, со ларъян аьлла, цуьнан т1аьххьара дешнаш дара.\nЦ1еххьана ненан сагатделира, даго 1ожалла хьоьхуш санна. Г1ах церг а тосий, иза а ца 1овшуш, х1уттий лаьттара, кхин метах ца хьовш. Тхуна могг1ара т1екхевдина дара гезаршна дукхадеза таьллаш, ткъа жима дехьо вовшашна т1етт1а а таь1на лаьттара г1ад шера кхоъ я диъ дакх.\nЦ1еххьана тоьпан тата делира, ткъес тоьхча санна. Лаьмнашкахь а, чхернашна юккъехь а татанна дуьхьала жоп луш дийкира шайт1анан аз, егийра буц а, г1аш а. Т1уьначу баца т1ехула баьржира к1ур.\nЦкъа «ох1» аьлла охьакхийтира нана. Елла яла со дела1, хьо хуьлуш дерг!\nСо лаьттах д1атебира. Суна гира ненан дег1 басах чукерчаш, баца т1ехь ц1ийн лараш а юьтуш. Декхнашна т1ехьара сехьаиккхира 1аьржа чоа а т1ехь жима стаг.\n– Х1ара ду хьуна дош! – олуш, нана т1аьххье басах чутилира иза. Мисканиг хьалаг1атт тохалора, амма настарш шалха а йоьдий, юха а охьаюжура.\nСо 1адийнначохь йисира, таллархочо баттара шаьлта а яьккхина, ненан логан шодах иза тосуш. Ц1ий схьатуьйхира, дитташ ц1ий а деш. Иза шадерриг сайн б1аьргашца суна гуш дара. Аса, пекъаро, х1ун дийр дара?..\nСо йилхина д1аяхара, б1аьргаш чу бода х1оьттира. Кхин суна х1умма ца хезира, х1умма ца гира…\nХ1етахь дуьйна, дийна а йоцуш, я елла д1а а ца йолуш, лелаш ю со. Йоьлху со, йоьлху. Б1аьрхиша бен тем ца бо суна. Хьуьнахула йолалой лела, дитташка, лаьмнашка, чхернашка балхабо сайн къаьхьа бала. Хишка, баце леткъабо сайн декъаза кхоллам. Амма нана яц сан. Иза суна кхин цкъа а гуш яц. Байлахь йисина со. Хьанна хаьа, со хьенан тоьпан д1аьндарго лоцур ю, хьан ц1ийдийр ду сан ц1ийца шен куьйгаш?\nГочдинарг Султан МАРГОШВИЛИ\n1 К1уьнц1алгаш – диттийн баххьаш.\nНазад: Канат Канака. Стихи.\nВперед: Адиз Кусаев. Творческие портреты…


Коммуналан белхахой а, полисхой а бу къомера ницкъаша ял гулъеш.\nЦхьа кIошт, юрт юьстаха а ца юьтуш,массанхьа а цхьабосса дIахедош ю Нохчийчохь ягош йолу газ. Хьесапе оьцуш дац нехан гIийлалла-мискалла а, чохь де доцуш,гIорасиз зIаьIапхой хилар а, газ дIа а яьккхина, хIусам йохъян,кхача кечбан йиш йоцуш,ши куьг хаьдча санна махкахой бисар а.\nХьуьллехь аьлла, цхьана юрт-кIоштехь дина бохуш, и газ хьокъехь кар-кара оьцуш дийцаре деш ду тайп-тайпана хабарш - Эвтарахь газ дIахадо еанчу тобанах цхьанна-м урс тохар а дуьйцу, массеран а барт а хилла,цхьана кIоштехь юьрта чуйогIу газан биргIа дIахадаяр а дуьйцу, мехкан куьйгалхочуьнга нах а ца хьийзош, республика чуйогIу газ дIасацийча атта хир дацара аьлла хаттаре бевлла а боху…\nГаз дIахедаяр бахьнехь де доьхнарш эзарниш адам хиларна, цу ягоргах дозаделла хабарш дукха ду. Адам атта тешар а доцуш беламе,Iовдал гIуданаш диттина масалш а дац кIезиг. Царех ду хIара а. ХIирийн мехкан Мазалк кIоштера схьа а оьхуш, Теркйист кIоштехь балхахь ю цIийнда а велла диъ бер кхобуш йолу Хьава цIе йолу зуда.\nАлапа схьаоьцучу дийнахь газана йогIу ял схьагульян охьахиъначу Iедалан белхочо дIахьедина цуьнга »хьо 43 эзар ахча охьадилла дезаш ю» аьлла. Ша хуьлийцла а дац, стенна аьлча 200I –чу шарахь дуьйна ша Мазалкехь ехаш ю баьхча а,алапа дIа ца делла. Мазалке а яхна ша декхаре яц аьлла кехат-тоьшаллаш дан дезна цу зудчун.\nИшта беламе меттиг нисьелла Новр кIоштехь. Юьрта йистехь,хIинцца-хIинца цIенош доьгIна а ваьлла, ваха хиъначу цхьа пекъар волчу кхевчча,газ дIахадо арабаьхна Iедалан векалш.\n–Хьуна тIехь 49 эзар ахча ду!- дIадешна баьхкинчара шайн тептар тIера. –Бакъ дуй те иза? Оццул дукха-м хуьлийла а мА дац!-жоп делла вукхо.\n- Хуьлийла ду-дацца-м ца хаьа ,ахь ахча охьа ца диллахь газ дIа-м хадайо!-хазийна баьхкинчара.\n–Полисхой юххе а баьхна даьхкинчу шуьца сан хIумма къуьйсийла а дац, со да волуш,тхан чохь и аш дуьйцу ахча а дац. Хьала а,охьа а, нийсонна,нахана дика дан Iедало арадаьхна хилча,шайн болх ца бича шу а ца довлу, дIахадаяйша!\n- Иза а аьлла хIусамда чувахна. Баьхкинчара цIенна кхо го баьккхина боху,газ чохь йолу биргIа лохуш. И кара ца йича юха аракхайкхина хIусамда: -Ой, хьан хIусам чуйогIуш газ ян а мА яц?-цецбевлча:\n- Ас чуяьккхинехха-м хир яра. Цундела бахар-кх аса а оццул дукха хуьлийла а дац. ТIаккха хаьий шуна шаьш лелориг дош доций.- Забаренна а доцуш . Цу могIарера беламе хабарш дукха ду Iедалхоша махкахошна бале яьккхинчу газана гонаха .Дуьйцийла а йоцуш вуно чIогIа холчохь бу гIийла бохкурш.\nЦарех дуьйцуш ю Новр кIоштера Селихьат.\nСелихьат: « ГIийла бохкурш дукха бу,пенси бен тIедогIуш хIума а доцуш. Чохь чоь юьззина доьзал хилча яа ца еза,мала ца еза. Да а балхахь ца хилча.нана а балхахь ца хилча цара хIун дан деза?»\nЦхьаболчу бахархоша, цхьа адамах бозабелла а боцуш, Iалам карзахдаларца боьзна нисло бохамех тера туьду,цIе яьлча санна сиха йовхо йоцуш бахархой битар. Цунах дуьйцуш ву гIалин юххерчу цхьана эвлара пенсахо Iиса.\nIиса: « Газ дIахедор сецна дац. Iедал шайн карахь хиларна,цара «гIарчI» аьлла охьатаIийна-кх нах. Делах кхоьрух бац уьш. Нахана уьш хар буй хаьа,амма дан хIума дац,ницкъ цаьргахь бу. Со со декхарийла вац бохуш Iаш вара.\nСуьдо бина сацам а бу, суна тIехь ял яц аьлла. 49 эзар ду боху суна тIехь хIинца а. Со кхеташ хIума дац хIара. Тхан урамехь 80% нехан газ дIаяьккхина. Со чохь цомгаш йоккха стаг хиларна,кхо де а делла витна. ГIийла,миска бохург цара хьесапе оьцуш а дац. Цхьа метр хиллал биргIа дIа а хадайой керта кхуссу.хьоьга хоьттуш хIума а дац. ТIебогIуш мархин бутт белахь а нах дегайовха бац шайна газ юха схьалур ю аьлла».\nКъомана юкъахь мила муьлш бу къасто Iалашо лаьцча санна, зил-доза тухучух тера,таро йоцчеран,гIийла бохкучеран газ дIахедор, мух-мухха а доцуш,хьасартне,шовкъе дийцаре деш ду юкъараллехь. Iедалехь болчарна юьхькIаме дIадоьду и дийцарш алалур дац хьерваьлла воцчуьнга.


Съезд дIаяхьарна 10 эзар сом гIуда хьарчийна гIалгIайн къоман тайпанийн Кхеташонех\nСтохка Лахьан-беттан 9-чохь съезд дIаяхьарна гIалгIайн къоман тайпанийн Кхеташонна 10 эзар сом гIуда тоьхна Наьсарарчу кхело. Юстицин министралло материлаш дIакхачийнера кхеле, яздо бакъонашларъяран "Мемориал" центро.\nОрганизацига бехк кховдийна, шайн хеннахь органо дIанисде аьлла, тIедехкина кхачамбацарш кхочуш ца дарна. Юстицин министралло болх сацабар тIедожинашшехь, саццоза болх беш хилла цара.\nЮкъаралхоша чIагIдо, цу дийнахь съезд дIаяьхьнарг кхин организаци яра бохуш. Кхеле латкъамбан лерина бу уьш.\nМаршо Радионо яздира, Лахьан-беттан 9-чохь Наьсарарчу цхьана хIусаман кертахь съезде гулбелира меттигера бахархой аьлла. ГIалин администраци дуьхьал хиллера гулам дIабахьа тховкIело яла. Съездан болх берзош, федералан а, республикерчу а Iедалхошка кхайкхамбеш, резолюци тIеийцира гулбеллачара.\nКарладоккху, стохка Заздоккху-баттахь Магасехь митинг хIоттийра, Нохчийчоьнна а, ГIалгIайчоьнна а юкъара дозанаш хийцарна дуьхьалбевллачу гIалгIаша. Цара тIедожийра, хIетахь куьйгаллехь хиллачу Евкуров Юнус-Бекна дарж охьадиллар. ШолгIачу дийне яьллачу акцехь тасадалрш хилира протестхошна а, полисхошна а юкъахь.


Лораде вай вахар!\nМехкахой! Самардийнахьа Назране Железнодорожная оалача наькъ т1а машенаш в1ашка а кхийтта, доккха зулам хиннад. Дукхача наха вас, бала хиннаб цу г1улакхах.\nДагадоаца нах боабаьб цига хиннача зуламах. Хийлане коа г1айг1а, сагото ессай. Веннараш пхи саг ва. Х1аьта халача лазарах болаш больнице а бада цу зуламах лозабаь нах. Цул совг1а из зулам доацаш кхы а машенаш в1ашкаетталуш зуламаш хиннад укх к1ира, вай мехка нах боа а беш. Д1альарх1ача укх т1ехьарча деношка байнараш иттнега кхаччалца саг ва. Уж малаг1аш ба? Кагий нах, к1антий, мехкарий, х1аьтта вахар даа хайшараш, дуненца д1а а ийна къаман, мехка пайда бе ха, арг1а яраш. Воа, ва нах! Хала хетаций вайна уж зуламаш хьахезача? Уйла еций вай мел эшам ба из, цу мо цкъа хиннача зуламах пхиъ, кхоъ, виъ яхар мо саг валар!?\nТахан деба, даржа, сомадовла дезача хана, машенаш в1ашка а етташ воаша доадеш латта вай. Деррига а фу бахьан долаш да, воай мелал мара кхы х1ама дац. Сагот дац вай ког то1абичахь, д1ахо фуннаш1а хиннадар аьнна.\nХ1ара к1ира радио "Ангушт" г1олла а, вешта телевидене а, газеташта а, шоаш болча балха а ГАИ болхлоша хьакхайкаду вайга, машен масса ма лелае, т1ехкар д1атоха, боарамал т1ех ма дувла, ха йоацача берашка машенаш д1а ма тела, шийга машен лалла бокъо йоацачо, бокъонаш ца йовзачо машен ма лелае, яхаш. Х1аьта вай къор долаш мо мара ладувг1атигац цар дувцачунга а, наха дувцачунга. Иштта хур хургда, хиннар гургда, аьлча мо долхаш да-кх вай, д1а-хьа а ца дерзаш.\nНагахьа санна воашта ловра, воашта хетар мара вай дергдеце-м, царга д1ааьлча бакъахьа да вай. "Тхо шуга ладувг1а лаьрх1а а дац, оаха тхоай хьашт дар мара хьа а дергдац, чуг1о шоай ц1аг1а дита тхо харца лела а, зуламаш де а аьнна". Дадала вай, ма тоа а деннад-кх г1улакх. Даггара д1ат1а а етташ машенаш, нах боабеш латта, х1аьта вай уйлае тигац, цу 1оажала к1ал вайх а саг ваха йиш хилар, вай коа а из 1аьржа ди да йиш йолаш хилар. Маца хьаькъале хила лаьрх1а да вай!? Маца кхета лаьрх1а да вай!? Маца\nсовца лаьрх1а да вай!? Из сий дола Аллах1 Даьла эг1аз ма г1олва вайна.\nВаллах1ий ч1оаг1а тамаш ма ю аз, вай ишта лелара. Воа ц1аг1арчар а, е коара-картарчар а мича оал лорале, Из еций йоккха тамаш?\nМашенаш в1ашка а кхийтта нах байна, д1атехкача хула бахьан малаг1а да, тхьовра аз дийца т1ехкар, хьа ца тохарахи, лоаллаш баг1арашта машен лелае ховш ца хилари, корта бохабу х1ама менна, е теха биха хилари. Уж да-кх, керттера бахьанаш.\nДукха къахьег дас-нанас ший дезалхо кхевеш, нийсса а ваь къонах а ваь из хьалъоттавеш, х1аьта вай ехье машен т1а а техе цар мел хьийга къа доаду. Мегарг ма дац уж зуламаш леладе.\nБокъала а, дехар да са шуга мехкахой! Уйлае укх г1улакха, доадергдацар вай воаша. Шорттига д1алалла из машен. Геттара висача а итт минот мара т1ехьа вусаргвац вайх саг.\nДала сома доахалда вай. дала тоадолда вай хьаькъалаш, Дала иман, тем лулда вайна.


Великобританера оьрсийн 23 дипломат аравоккхуш ву. Оцу хаамца йистхилла премьер-министр Мэй Тереза. Цо иштта дIакхайкхийна, Британин официалан декъашхой Оьрсийчохь дуьненаюкъарчу чемпионатехь хир бац аьлла а. Лондоно Оьрсийчоьнца шен юкъаметтигашкахь а дозанаш латтор ду аьлла премьер-министро.\nГРУ-н хилла полковник Скрипаль Сергейна а, цуьнан йоIана Юлина а британхойн Солсбери гIалахь дIовш тохарна бехкейо Мэйс Оьрсийчоь.\n"И инзаре инцидент бахьанехь хьалхалерачу тIегIанехь хуьлийла дац тхан юкъаметтигаш. Цундела оха совцош ю тхайн шина а агIор йолу контакташ, иштта арахьарчу гIуллакхийн министраллан куьйгалхочунна Лавров Сергейна хьошалгIа кхойкхуш дахьийтина кехат а юхадаьккхина", - аьлла, хаамбо Мей Терезас.\nВенин конвенцица Цхьанатоьхначу Паччахьалло Оьрсийчоьнан 23 дипломат махкара аравоккхур ву, "Iоравалаза висина шпион" санна.\nМэйс бахарехь, тIаьххьарчу 30 шерашкахь дуьххьара Лондонера йоккхачу гIовгIанца нах арабахар ду хIара, цо Британерчу оьрсийн шпионийн гIуллакхна новкъарло ян а тарло.\nШпион лаьттина 66 шо долу Скрипаль Сергей а, цуьнан 33 шо долу йоI Юлия а кхетамчохь а доцуш, Солсбери гIалин арарчу гIентахь карийнера кху беттан 4-чу дийнахь. Тахана а чIогIачу хьолехь дарбан цIийнехь ду и шиъ.\nСоветан заманахь еш хиллачу химин герзан "Новичок" олучу хIуманца тIелатар дина хиллера цу шинна.\nОьрсийчоьно шаьш гунахь дац аьлла Скрипална а, цуьнан йоIана а динчу зуламна.