1555 шо — Википеди\n1555 (эзар пхи бӀе шовзткъе итт пхеалгӀа) шо Юлианан рузманца — високосан доцу шо, долалуш долу шинарахь. Иза вайн эран 1555 шо ду, 555 шо 2 эзарлагӀа шерашкахь, 55 шо бӀешеран, 5 шо 6-гӀа иттаннаш шерашкахь XVI бӀешеран, 6 шо 1550-гӀа шерийн.\nМоскохахь ян йолийна Василий Блаженни килс.\n1555 (формалан 1556) - 1598 шерашкахь урхаллехь хилла Испанин паччахь Филипп II-гIа.\nЛионехь Macé Bonhomme арахецараллехь дуьххьара арахецна Мишель Нострадамусан хьалхара 3 центури а, 53 катрен а.\nКхоьллина ингалсан махлелоран «Москохан компани».\nЖеневера Шотланди юха а вирзина, кальвинхойн коьрте хӀоьттина Джон Нокс.\nИнгалсан парламентан кIадешдуцучарах долу акт.\n1555—1561 — Ӏусманан империн Сийлахь визирь Рустем-паша(шолгIа)\n1555—1584 — Голландин Штатгальтер Вильгельм I Оранан.\n1555—1562 — Наваррин паччахь Антуан Бурбон (1518—1562), 1537 шарахь дуьйна волу Вандоман герцог.\n1555 — Руман папа Марцелл II-гIа.\n1555—1559 — Папа Павел IV-гIа (1476—1559).\n25 сентябрь — Аугсбурган динан машар (Германи). Хьесап «мохк болчеран — дин а ду». Къилбаседа Германехь, Пруссехь, Бранденбургехь, Саксонехь, Гессенехь, Брауншвейгехь, Пфальцехь, Вюртембергехь юкъа даьккхина протестантизм дин.\nКоьртехь тверан килсан игумен Гурий волуш кхоьллина Казанан епархи.\nСибиран хана къобал до ша Оьрсийн паччахьаллин куьйга кIела хилар.\n29 май — Амасьера машар. Чекхбаьлла туркойн-иранан тIом. Чоьхьара Кавказ екъарх Иранан а, Iусманан империн а юкъара барт. Имеретин паччахьалла, Гури а, Мегрели а олаллаш, Месхетин малхбуза дакъа, Васпуракан, Айрарат, Туруберан, Эрзрум областаш Туркойчоьнах тохар. Иранан — малхбале Гуьржийчоь, малхбале Эрмалойчоь, кавказан Албани.\nХумаюн ХӀиндин тIелетта.\n1555—1556 — Моголийн империн паччахь Хумаюн (шолгIа).\n1555 — Судбищи эвлан гергарчу тӀамехь боярин Шереметев Иванан баьччаллехь йолу 7000 бӀо болу тобано тэшийна 60 000 долу гӀирман эскар. Шереметевн чов йинчул тӀаьхьа, йисинчу куьйгаллехь воеводаш Басманов Алексей а, Сидоров Стефан а волчу тобан декъо (2000 стаг гергга) кхин кхузза юхатоьхна мостагӀийн тӀелатар.\nКоьрта йаззам: 1555 шо Ӏилманехь\nГерцог Эркюль Франсуа де Валуан сурт\nХьажа кхин а: Категори:Бинарш 1555 шарахь\nАрндт Иоганн — немцой лютеранийн динан Ӏилманхо а, динан яздархо а.\nДун Цичан — гӀараваьлла цийн художник, теоретик, каллиграф, коллекционер.\nКарраччи Лодовико — италин Ӏаламдиллархо а, гравёр а, скульптор а, Болонан ишколан дикачу векалех цхьаъ.\nКониси Юкинага — Адзути-Момояман муьран юккъера бӀешерийн Японин самурайн баьчча. Японан керстачарех гӀараваьллачех цхьаъ. 1592—1598 шерашкахь Корейн Тоётоми Хидэёси экспедицешкахь тӀелетачу хенахь дивизин баьчча. Вийна Сэкигахарера тӀамехь эшначул тӀаьхьа, сэппуку ян дуьхьала валарна.\nКелли Эдвард — ингалсан медиум, бозбунча, алхимик.\nЛибавий Андреас — немцойн лор а, химик.\nЛуиза де Колиньи — Колиньин тайпанара французийн элашха зуд-стаг, Вильгельма I Оранан 4-гӀа зуда, Оранан-Нассаун сту.\nФрансуа де Малерб — XVII бӀешеран французийн поэт, цуьнан кхолламаш дукхаха дерг кечйира классицизман поэзи.\nНаресуан — Аюттхайн муьран 1590 - 1605 шерийн Сиаман паччахь. Цуьнан урхаллехь Сиам хилира уггаре йоккха ерриг исторехь.\nЭркюль Франсуа де Валуа — герцог Алансонан, цул тӀаьхьа Анжун герцог, Францин паччахьан Генриха ӀӀ-гӀачун а, Екатерина Медичин а жимаха волу кӀант, веа вешех паччахь хиланза висина цхьаъ.\nФонте Модерата — венецин яздархо а, поэтесса а.\nКастилин паччахь-аьзнин Хуана Хьекъалзан сурт\nХьажа кхин а: Категори:Беллар 1555 шарахь\n21 ноябрь — Георг Агрикола, немцойн Ӏилманча а, яздархо а, Ломан гӀуллакхан а, металлургин а белхийн автор, Саксонин герцгийн историограф (вина 1494).\nГенрих ӀӀ Наваррин — Наваррин паччахь 1517 шарахь дуьйна, Альбре некъех, паччахьан Жан (Хуан) ӀӀӀ д’Альбрен а, паччахь-аьзнин де Фуа Екатеринин а кӀант.\nЗенфль Людвиг — немцойн-швейцарин дендаран муьрера композитор.\nМарцелл ӀӀ — руман папа 1555 шеран 9 - 30 апрель кхаччалц.\nПедру ди Машкареньяш — Португалин хӀордахо а, политикин гӀуллакххо а, 1554 шарахь дуьйна Португалин ХӀиндин ялхолгӀа вице-паччахь.\nХуана Хьекъалза — 1504 шарахь дуьйна Кастилин паччахь-аьзни, Бургундин герцоган Филипп Хазачун зуда, иза веллачул тӀаьхьа, хьера а яьлла, килсан чуйоьллина лору, цуьнан меттана урхалла дира цуьнан дас а, воккхаха волчу кӀанта а.\nЮлий ӀӀӀ — руман папа вара 1550 шеран 7 февлера 1555 шеран 23 март кхаччалц.\n1555 шо Викиларма чохь\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=1555_шо&oldid=6085750»


Веллачуьнан тIехулара вочу агIор хийцаделла долу куц, даржа а ца деш (къайла дахьар)\n928. АллахIан элчанан (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) азатхочо Абу РафиI Аслама дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «АллахIа шовзткъаза гечдийр ду - велларг лийча а вина, шена цуьнах хиъна дерг хьулдиначунна» (Хьаким: 1-354, цо аьлла, Муслиман бехкамашца цхьаьна догIуш, «сахьихь» даржехь хьадис ду хIара).\nВеллачуннна докъан ламаз дар, иза новкъа ваккхар, иза дIавуллучохь хилар, велларг тIаьххьарачу новкъа воккхуш зударий тIаьхьа база оьшуш цахилар\nВелларг новкъа ваккхаран дозаллех лаьцна хIинцале а дийцина.\n929. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, (цкъа) АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Докъан ламаз даллалц тезетахь хиллачунна - цхъа къиратI ял хир ю, (велларг) дIаволлалц Iийначунна – ши къиратI». (Наха) хаьттира: «Ши къиратI хIун ю?». (Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна)) жоп делира: «ТIехбоккхачу шина ломах терра ю»» (Бухари: 1325, Муслим: 945).\n930. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Боккъалаъ, АллахIах тешна а волуш, АллахIера йоле сатуьйсуш а волуш, бусалба стеган тезетахь, цунна докъан ламаз даллалц а, иза дIаволлалц а дакъа лаьцнарг – ши къиратI ял яьккхина вухавоьрзур ву, цаьршиннах хIора къиратI Ухьуд лам санна (йоккха) а йолуш. Ткъа цунна докъан ламаз а дина, иза дIаволлалц а ца соцуш юхавирзинарг - цхьа къиратI ял яьккхина вухавоьрзур ву» (Бухари: 47).\n931. Умму IатIыййата (IатIыййатан нанас) (АллахI реза хуьлда цунна) аьлла: «Тхуна дихкина дара докъан барамаш новкъа дахар (я барамашна тIаьхьахIиттар), амма чIогIа чIагIдина дацара и» (Бухари: 1278, Муслим: 938).\nДокъан ламазехь алссам наха дакъалацар суннат хилар, уьш кхаа могIаре а, кхин сов а дIахIиттор\n932. Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Муьлхха а - бусалба нехан шайн дукхаллехь бIенна тIе кхочуш йолучу тобано шена (докъан) ламаз дина верг, цара массара а цунна тIе а хIиттина (шапаIат) доьхуш верг – билггал, кхочушдийр ду церан цунна тIе а хIиттина доьху дехар (шапаIат)» (Муслим: 947).\n933. Ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) олуш хезна шена аьлла: «Нагахь муьлхха а бусалба стаг веллачул тIаьхьа цуьнан докъан барамна тIе шовзткъа стаг хIоттахь - АллахIаца цхьа а хIума ширк ца деш болу (АллахI воцучунна цхьанненна а Iибадат ца деш болу) - цара цунна тIе а хIиттина дехна долу дехар (шапаIат), билггал, къобалдийр ду» (Муслим: 948).\n934. Марсад бин IабдуллахI ал-Йазаннис дийцина: «Малик бин ХIубайрас (АллахI реза хуьлда цунна) ша докъан ламаз дечу хенахь, ламазе (хIиттон) нах кIезиг хилча, даима а уьш кхаа декъе боькъура. Цул тIаьхьа олура цо: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) аьлла: «Кхаа могIано шена докъан ламаз дина волу (стаг), билггал, (ялсамане кхочур ву)» (хIара хьадис даладо Абу Дауда: 3166, иштта Тирмизис а: 1028, ша аьлла волучу хIара «хьасан» даржехь хьадис ду).\n Вуьшта аьлча: уьш цунна докъан ламазе хIиттахь.\nВелларг дIаволла вуьгуш болу барам чехкка дIабахьа безаш хилар\n941. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Ницкъ ма-кхоччу сихха велларг дIахьо. Нагахь иза дика (адам) хиллехь - (чехкка) диканна тIевуьгу аша иза, нагахь иза иштта ца хиллехь - (чехкка) шайн вортанашна тIера вон охьадуьллу аша» (Бухари: 1315, Муслим: 944).\nОццу хьадисан Муслима далочу ривайатехь дийцина, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «...фа хайрун тукъаддимунахIа IалайхIи...».\n942. Абу СаIид ал-Худрис (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) алара аьлла: «Барамна тIе а виллина, цул тIаьхьа стегарша шайн белшашна тIехь дIахьуш волу велларг, нагахь иза дика (стаг) хиллехь, цо олу: «ДIахьалха, (сихха дIакхачаве) со!». Нагахь (велларг) дика (адам) ца хиллехь, (шен барам хьуш болучаьрга) олу цо: «Сан докъазалла! Мича вуьгу аша со?!». Адам доцучу массарна а хезаш ду цуьнан и аз, ткъа цунна и хезча – инзар дера ма дара иза» (Бухари: 1314).\n Шина а хьадисехь аьллачуьнан цхьа маьIна ду.\nКошана уллохь хьехам баран хьокъехь\n945. Iелас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «(Цкъа) тхо БакъиI ал-ГIаркъадехь велларг дIавуллуш долучу хенахь, АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), тхуна тIе а веана, охьахиъча, тхо а хевшира цунна гонаха охьа. (Цуьнан карахь) гIеххьа гIаж яра. Корта охьа а бахийтина, оцу гIожаца (латта) дIасахьекха хIоьттира иза. Ткъа (цхьа хан яьлча) элира цо: «Шуна юккъехь цхьа-цхьаъ (стаг) ма вац - хIинцале а ялсаманахь йолу шен меттиг я жоьжагIатехь йолу шен меттиг билгалъяккханза». (Наха) хаьттира: «ХIай, АллахIан элча! ХIета, тхайна хIинцале а билгалдиначух теший Iей тхо?» (Оцунна жоп луш пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира: «(Шайга омра динарг) де. Ткъа (шух) хIоранна а атта дина цунна дуьхьа и кхоьллина дерг (дар)» (КхиндIа Iелас (АллахI реза хуьлда цунна) хIара хьадис чекхдаллалц дийцина) (Бухари: 1362, Муслим: 2647).\n Меднарчу кешнийн кертан цIе ю и.\n Вуьшта аьлча: «ХIинцале а массо хIума билгалдина хилча - хIун маьIна ду оха дика Iамалш ярехь? Йита оха уьш, ян а ца еш?».\n И бохург: «ШарIо шайна тIедиллинарг де, цо шайна цамагийнарг дарах ларло».\nВелларг дIавоьллиначул тIаьхьа цунна АллахIе доIа дар а, цунна доIа дан а, гечдар деха а, КъурIан деша а цхьана ханна цуьнан кошана уллохь хиъна Iар а\n946. Абу Iамра (цуьнан кунья – Абу IабдуллахI ю аьлла а дуьйцу, иштта цуьнан кунья – Абу Лайла ю аьлла а дуьйцу) Iусман бин Iаффана (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Пайхамар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), велларг дIавоьллиначул тIаьхьа, гуттар а (цхьана ханна) цуьнан (кошана) уллохь лаьттара. (Цигахь) элира цо: «Шайн вешина гечдар деха (АллахIе), чIагIвар а деха иза (Цуьнга), хIунда аьлча, боккъалаъ, хIинца хаттарш ду цуьнга луш (хIинца барт хоттуш бу цуьнга)» (Абу Дауд: 3221).\n947. Iамр бин ал-Iаса (АллахI реза хуьлда цунна) аьлла: «…Шаьш со коша виллича, эмкална урс а хьаькхна, цуьнан жижиг дIасадекъа оьшшучу хенан барамехь сан кошана гонаха латта - шух сайн дог эца а, сан Делан геланчашна айса хIун жоп ло хьажа а» (Муслим: 711. ХIара хьадис хьалхо дуьззина далийна 711 лоьмар йолучу хьадисехь).\nШафиIис (АллахIа къинхетам бойла цуьнах) аьлла: «Иштта бакъахьара хир ду - (веллачуьнан кошана тIехь) КъурIанера цхьаъ дешча, нагахь (кошана) тIехь дерриге КъурIан дешахь – тIехдика а хир ду».\nВеллачунна тIера сагIадаккхар а, цунна доIа дар а\n«Царна тIаьхьа богIу болучара эра ду: «Тхан дела! Гечдехьа тхуна а, иманехь хьалхабевлла болучу тхан вежаршна а…») («ал-Хьашр»: 10).\n948. Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Цхьана стага элира пайхамаре (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна): «Нана елла сан цIеххьана. Суна хетарехь, иза йист хилалуш хиллехь, сагIа доккхур дара цо. Ял хир юй-те цунна, цуьнан метта аса сагIа даьккхича?». (Цунна жоп луш) цо элира: «ХIаъ»» (Бухари: 1388, Муслим: 1004).\n149. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Адам делча, цуьнан (ерриге) Iамалш совцуш ю, кхоъ йоцург: хаддаза лела сагIа а, (кхечу наха цуьнах) пайда эца йиш йолуш долу Iилма а, цунна доIа ден долу дика бераш а» (Муслим: 1631).\n Вуьшта аьлча: «Тхол а хьалха иман диллина хилла болучу тхан вежаршна а...».\n Кхечу агIор аьлча: «…иза дийна елахьара».\n Ша диначу гIуллакхашна а, Iамалшна а ял хуьлучуьра стаг соцу бохург ду и.\n Кхузахь дуьйцуш дерг - веллачо ша велча къечарна дIасадекъа аьлла весет динарг ду, гIоьналлин Iалашонашна цо вакхф бина бахам а бу.\n Цуьнан чулацам - веллачо яздина а, весет дина а жайнаш, хьехамхочун метта кхечарна цо дIахьехна долу Iилма а, и.дI.кх.\nКегийра бераш делларг тоьлуш хилар\n952. Анаса (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Муьлхха а бусалба стеган гIеметтахIоттанза кхо бер лахь - царех Ша биначу къинхетамна АллахIа, билггал, ялсамане вохуьйтур ву иза» (Бухари: 1248, Муслим: 2634).\n953. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Шен кхо бер деллачу муьлххачу а бусалбанах - чIагIо кхочушъяран дуьхьа йоцург, цIе хьакхалур яц» (Бухари: 1251, Муслим: 2632).\n«ЧIагIо кхочушъяр» бохучух дерг дийцича - (иза) Сийлахь-Везачу АллахIан къамелан хьокъехь ду: «Шуна юккъехь вац (жоьжагIатана) тIевалон воцург…» «ТIевалор» («вуруд») бохучуьнан кхетам - сиратI тIехула валар ду, ткъа иза – жоьжагIатина тIехула диллина тIай ду. АллахIа цуьнах хьалхадохуьйла вай!\n954. Абу СаIид ал-Худрис (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «(Цкъа) цхьана зудчо, АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) волучу а еана, (цуьнга) элира: «ХIай, АллахIан элча! Беккъа цхьа стегарий бу хьоьца къамелехь берш. Тхуна а диллахьа цхьа де - оцу (дийнахь) тхо хьо волучу догIур долуш. Ткъа ахьа тхуна Iамор ду АллахIа хьайна Iамийнарг!». (Цунна дуьхьал пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна)) элира: «ХIокху-оцу дийнахь дIагулло». (Зударий) дIагулбелира. Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), уьш болучу а веана, АллахIа шена Iамийнарг царна дIахьийхира. ТIаккха элира цо цаьрга: «Шух кхо бер делла йолу муьлхха а зуда – билггал, жоьжагIатах Iалашйийр ю цара». Цхьана зудчо хаьттира: «Уьш шиъ делахь?». АлахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) жоп делира: «Шиъ делахь а»» (Бухари: 1249, Муслим: 2633).\n «Маръям» сурат, 71.\n Вуьшта аьлча: «Уьш даима а хьуна гонаха бу».\n Нагахь зуда шен бераш даларна собарх а ца юхуш, АллахIера йоле са а туьйсуш, чекхъялахь хир долуш ду цунна оцу хьадисехь дийцинарг.\n88-гIа сурат «ал-гIашийа»\n181-г1а дакъа (риядус-салихьийн)


Вай мехкарча эрсий театро хьокхаргья «Зулами таIазари» яха спектакль\nБекарга бетта 11 ди 2022 шу\nКхоана ши сахьат даьлча, Эрсий паччахьалкхен ГIалгIай мехкарча музыкально — драматически театра, бахархой хьажа бех «Зулами таIазари» яхача спектаклега. Спектакль хьокхар дувзадаьд, из роман яздаьча Достоевски Федора 200 шу дузача ден. Дерригача дунен тIа цIихеза дола роман, эрсий йоазонхочо арахийца 150 шу даьннад.\n«Зулами таIазари» яха болх, цIихезача воккхача йоазонхочун, эггара чIоагIагIа наха юкъе баьржарех ба. Дукха сценаш тIа гойта, дукхачар дешаш латта из роман, вахарера дуккхадараш гойташ да. Спектакль вай бахархошта кечъяра тIехьа къахьегаш хиннараш ба: москвера режиссер Фейгин Михаили, цIихеза хореограф вола Ходоркайте Рамунии. Уж нах, вай театре хьабийха, ха йоаккхаш хиннаб из спектакль кечъеш.\nСпектакль оттаяра болх юкъе бода «Пушкински карта», «ЗIамигача пхьешкарча театрашта гIо дар» яхача программашта. «Зулами таIазари» яхача спектаклега хьажа, вай бахархой, аьттув хургба кхаь дийнахьа. Билетий гIулакха, телефон дIатоха еза укх номерах — 8988 120-67-61.


Мьянмехь цIий Iена, ткъа дог лорурш бац хезаш а...\n100 гергга къомах, ахбIе миллион гергга болчу буддисташа байа болийнарш пачхьалкхехь 4 процент бен а боцу бусалбанаш-рохинджаш байа шаьш аралилхича, цара шайн 26 шо долу зуда йийна, бохуш даржадора. Ткъа талламаш бинчу дуьненаюкъарчу бусалбанийн боламаша, иза бакъдац, рохинджаш сийсазбеш пропаганда ю, иза дуккха хьалха дуьйна а лела, бохура.\n«Рохинджаш бирмахой бац орамашца, къайлах Бангладешера баьхкина нах бу, хIаллакбе уьш!» - олий даржош дара питана. Иштта 4 шо хьалха дестаделира дов Мьянмехь.\nЦIий Iенна дуккха а, Iеначуьраца сецна хIинца а. Рохинджа юьртара юьрта ваха а, Мьянмин паспорт а карахь вахархо ларалуш а, цхьа а даман йолу бакъо йолуш а вац. Иза бохург дац ша и къам, ю Цхьанакхеттачу Къаьмнийн Дуьненаюкъара Организаци. Шо шен рапорташкахь кху шерашкахь дуккхаза а хазийна рохинджа къам таханенна Лаьтта тIехь уггаре а кIиза бала ловчу къаьмнех ду, аьлла.\nДелахь а, ца леккъа уьш хIаллакбар, церан зударий хьийзор, цIенош церан дагор. Цу тIе, Мьянмехь рахинджа вийнера олий стагга а вац чувуллуш, лоцуш.\nМелла а хан яра бусалбанаша рохинджашна сагатде. Амма деш дацара цхьа а гIо-накъосталла я дуьненаюкъарчу хьукматаша а, я политикаша а, я къаьмнаша а.\n…Оцу юкъанна бара хIара хаам. «Со кхушаренна сайна балхахь йогIучу мукъаханна Малайзерчу Лангкави гIайритIе садаIа ваха дагахь вара. …Амма сан идилли йохий Мьянмера оцу сан Лангкави боьлху пекъарш-рохинджаш хинкеманчохь, Малайзе а ца буьтуш, юха а бахана бала а ца лууш, бисина, аьлла, хезначу хаамо. И къам девзича, наб яй сан. ...Иштта хийцаели Iалашо».\nИза кху кIирандийнахь яздина шен Фесбукехь цо – ткъа иза вайна массарна а вевзаш стаг ву – Москохара адвокат Мусаев Мурад.\nМурад кху муьрехь Мьянмехь рохинджашна дуьненан низам хьоьхуш, нахана, уьш гул а беш, ца бала хIун дан догIу дуьйцуш лела. Цо бакъо елира Маршо Радионна ша а, шеца болчу кхечу вайнаха а даьхначу суьртех пайдаэца. Амма хан ца карийра кху юкъанна вайца къамеле вала.\nКъамел оха дира, Мурад а санна, Европехь вуно дукха нахана а, мехкашна а бевзачу вайнахана а, кхечу мискачу нахана а сагIадечу Салсабил-юкъараллан декъашхошца. Аьлча а, церан цIарх вистхилира куьйгалхо Хьамзат.\nЦо довзийтира Мьянмехь хIинцца шайна гуш долу сурт.\nСалсабилан сагIанаш, баланаш\nКIира доккхур ду Мусаев Мурада а, салсабилхоша а Мьянмехь, цIарна я кепана а дац цара арадаьккхинарг – иза а, вуьйш а дика бевза шаьш дечу мелечу гIуллакхашца а, адамах дог лазарца а.\nДац иза церан, шаьш Мьянмерчу буддисташна хьекъал лур ду, бусалбанаш цигара Iазапах хьалхабохур бу, бохург. Амма бу цаьргахь и лаам.\nВац иттех стаг, уьш мел диканашца гоьбевлла белахь а, Мьянмера харцо саццол. Ткъа иштанаш бIеннашкахь хилча, эзарнашкахь хилча, шаьш багахь дечу къамелехь харцо ловш мел воцург орцахваьлча?\nБац дера рохинджеш-м миллион а. Ткъа уьш боллучохь битича, нохчашна гина, тахана ниIмат хьогург оцу шегарчу зовкхах вала сахьт а доцийла…


Адаман дахаран мах Iаламат беза хилла нохчашна, нагахь ца хууш цхьаьннан карах стаг велча, и стаг витийта, и волчаьрга дехар дан масийтта юьртара нах вовшахкхеташ хилла. Коьртара куйнаш а дохий, гора а хIуьттий, дехарш деш хилла цара, и стаг витахьара бохуш. Ткъа шена тIехь чIир йолу стаг, марчо юккъе а хьарчавой, барми тIе а вуьллий, валош хилла цига. «ХIара стаг шегара даьллачунна дохковаьлла, кхидIа дуьненан марзонаш йоцуш, велча санна ву, са чохь велахь а, цундела паргIатваккха хIара», – бохург ду иза. Нагахь и стаг вуьтуш хилча, чIирхоша цаьргара маха эца тарлуш хилла - 70 я 63 етт, я оцу даьхнин хьесапехь ахча, деши.\nЗударшца доьзна хIума Iаламат лерина а, чIогIа а лелош хилла нохчаша. Цхьана зудчунна дуьхьал ши боьрша стаг вуьйш хилла. Оццул деза хетта вайн дайшна зудчун дахар а, цуьнан сий а. Хетарехь, иза, цкъа делахь, зуда экама а, боьршачу стагана хьалха гIорасиз а, цунна бехке а хиларна а; шолгIа делахь, зуда - иза нана ю я хинйолу нана ю, ткъа ненан сий дайар - иза даккхийчарах зулам ду.\nСтеган сий дар, ларар, цуьнан дахарна тIе куьг кховдо йиш цахилар - иза ю нохчийн къоман оьздангаллин мехаллех уггаре коьртаниг.\nНохчийн къоман философехь йоккха меттиг дIалоцу «сий» бохучу кхетамо. «Сий» - оцу дашехь вайна «са», «цIий» бохучу дешнийн чулацам а, церан аьзнаш а хеза. Бакъ а долуш, «сий» стеган сица а, цIийца а доьзна ду. «Сий» - иза стагана деза хета, дохо я кхечуьнга дохадайта йиш йоцу, цо ша шен лаамехь тIелаьцна оьздангаллин декхарш а, уьш хаддаза кхочушдеш IаIийна дикчу гIуллакхийн мохь а, гонахарчу наха церан мах хадош шен дIаяхна дика цIе а, и бахьанехь нахана юккъехь корта айбина дIалела юьхькIайн а хилар ду.\n«Сийдоцу стаг» - вай билгалъяьхна и агIонаш (оьздангаллин декхарш, дикчу гIуллакхийн мохь, дика цIе, кIайн юьхь) йоцу стаг бохург ду. «Сийдоцу» билгалдош уггаре лахара, вуон мах хадош олуш ду. Масала, юрт йохо баьхкинчу мостагIех лаьцна иштта боху цхьана халкъан иллехь:\n«Маршалла ду хьоьга!» - олу стага ша дIа вистхуьлуш.\n«Делера маршалла хуьлда хьуна!» - цуьнга жоп ло вукхара.\n«Марша вогIийла!» - олу хьеше.\n«Марша Iойла!» - стаг дIавоьдуш, буха буьсучаьрга.\n«Марша гIойла!» - жоп хеза дуьхьал.\nАмма маршо - иза стага шена луъург лелор дац. Маршо - иза стага, цхьамма а ницкъ беш а воцуш, шен лаамехь оьздангаллин бехкамийн гурахь ша латтавар ду. Стаг диканиг дан паргIат хилар - иза ю маршонан билгало. Зуламаш дан маьрша хилар - иза къоман оьздангалла йохор ду.\nСтеган маршо - ша санна, шена уллора стаг а маьрша вуйла хаар, цуьнан маршо ларъяр ду.\nБакъду, юьззина маршо стеган хила йиш а яц. ХIунда аьлча, стаг дуьненчу валарца тайп-тайпанчу низамийн (Iаламан, хенан, валаран, юкъараллин, доьзалан...) гурашкахь хуьлу: цунна лаахь а, ца лаахь а, оцу низамийн Iедална кIелхьара иза вала а лур вац; уьш (и хьелаш) стагах доьзна хIума данне а доцуш я кIезиг долуш, Дала кхоьллина ду. Масала, стагана мел ца лаахь а, зама яларца иза къан а ло, шен хан кхаьчча иза дIа а кхелха...\nЦундела маршо - иза стагана и хьелаш а (Дала кхоьллинарш а, вуьшта адамаша шаьш юкъадаьхнарш а), цаьрга хьаьжжина шен декхарш а довзар, уьш шена тIелацар а ду. Шен кхетам кхиъна хиларе хьаьжжина хуьлу стага тIелоцучу декхарийн гуо - ша-шена, шен доьзална, юьртана, махкана хьалха декхарш.\nШена тIехь цхьа а декхарш ца гар - иза, маршо йоцуш, цуьнан бIостанехьа болу кхетам бу. Шен дегIан лаамийн гуо ма-хуьллу гатбеш, сица маьрша хилар - иза ю бакъйолчу маршонан кхин а цхьа агIо. Ткъа сица маьрша дукхахболу нохчий гуттар а хилла, дахаран хьелаш мел чолхе девлча а, ура-атталла цIера даьхна, массо а бакъонех хадийна, хийрачу махкахь хан токхуш а:\n«...Цхьа къам дара, ницкъ баран психологина къар ца луш, - къаьсттина адамаш я къийсамхой боцуш, дийнна къам. Уьш нохчий бара... Цхьа а нохчо цхьанххьа а, цкъа а хьаькамна товриг дан я цунна ша дукхавезийта гIерташ вацара, амма массо а хенахь цунна хьалха курра я даррехь цабезам гойтуш вара». (А. Солженицын. «Архипелаг ГУЛАГ»).\nМаршо - адамашна Дала, хIаваъ, хи, малх санна, елла ю дуьненчу довллушехь, - шена Iамалъян, оьзда ваха, лаьтта тIехь Дика, Серло алсамъяккха. Маршо стагера дIаяккха гIертар Iаламат доккха зулам ду; и ца хилча стеган дахар дуьззина, цуьнан сина кхачо еш, хьаам беш хила йиш а яц. Цундела хилла вайнехан бIешерашкахь латточу къийсамашкахь коьрта лехам - Маршо, ткъа цуьнга кхача йиш яцахь, - Iожалла. (Кхузара схьа бу «Маршо, я Iожалла!» боху кхайкхам а). Амма и ца хилла, шен Iалашоне ца кхачахь, дийнна халкъ хIаллакьхилла дIадала деза бохург. Iожалла – иза халкъо шен гIиллакхаш, шен оьздангаллин сурт-сибат, къилбанаш, мотт хийцар а ю, оцу халкъах девлла адамаш даха дисахь а. Ткъа маршонехьа къуьйсуш, шен дахар ца кхоор - иза хIорамма ша-ша беш къастам хилла, и къастам бан я ца бан стаг маьрша а хилла.\nКхузахь Iаламат мехала ду аьлла хета има диллинчу нахана маршо - иза уггар хьалха Далла Iамал ян, цIена дин лело маьрша хилар билгалдаккхар.\nМаршо - иза философски кхетам хилла ца Iаш, исторически кхетам а бу. Нагахь Шайх Мансуран заманахь нохчаша ларйинарг шайн мехкан маршо хиллехь, советан Iедал долчу заманахь цара лехнарг шайн а, шайн доьзалийн а чоьхьарчу дахаран маршо яра. Кхин йоккхачу паргIатоне кхача исторически хьелаш дацара хIетахь.\nМаршо - иза психологически кхетам а бу. Стаг набахти чохь валлахь а, шен сица маьрша хир ву, иштта хила цуьнан иман а, хьекъал а тоахь. И шиъ дацахь, мел паргIатонехь вахахь а, стаг шен сица маьрша хир вац. Дукхахболу нохчий гуттар а хилла сица маьрша. И синмаршо ю лакхахь вай хьахийначу оьрсийн яздархочунна нохчашкахь гинарг а.\n«Нийсо шина вешина юккъехь а хила еза», - чIагIдо халкъан кицано. Нагахь шен нийсо ларъян аьтто боцуш, харцонан ницкъ тоьлла хьал хIоттарх, иза гуттаренна а хила дезаш санна тIелоцуш ца хилла нохчочо. Шен нийсо меттахIоттор цо цхьана ханна дIатоттуш хилла, шен аьтто баллалц. Сихлуш а ца хилла, вицлуш а ца хилла. Собар деш хилла.\nТкъа собар - иза вайн къомо уггаре а чIогIа леринчу гIиллакхех цхьаъ хилла.\nМацах цхьа стаг веъна хилла боху, Таймин Биболат волчу. Хьо чIогIа майра стаг ву аьлла хезна шена, хIинца шех лата веза хьо, аьлла цо. Амма Таймин Биболата, цу сонтачу стагана чу ца гIоьрташ, собар дина, собар дарца ойла а йина, цунна дуьхьал дала деза жоп а карийна цунна. Ша майралла къовсуш вац, гIиллакх къовсуш ву, аьлла Таймин Биболата, цу тIе ша чIогIа кхоьруш стаг а ву. «И бохург хIун ду? Оццул нахана юккъехь цIе яхана стаг хьанах кхоьрур ву?..» - цецваьлла майралла къовса веънарг. «Со гуттар а юьхьIаьржонах, сайгара цхьа ледарло яларх кхийрина... Майралла соьца ма къовсалахь», - аьлла, и сонта стаг дIахьажийна Таймин Биболата.\n«Сихалло са даьккхина, собаро лам баьккхина», - иштта боху халкъан хьекъало.\nИ мехалла вайн къоман кхетамехь чIагIъялар, хетарехь, доьзна ду бусалба дин вайнахана юккъехь чIагIдаларца. Дала Къуръан чохь аьлла, Ша собар динчуьнгахьа ву. Собар - шена тIекхаьчначу муьлххачу бохамна, гIелонна, воьхна ца хьийзаш, сихаллехь, ойла яр доцуш цхьаъ ца деш сацавала, хиллачух нийса кхета а, маьIна дан а хьекъал кхачар ду.\n«ХIун бахьана дара ахь шен кIант веран?» - хаьттина ГIеза-Хьаьжас. Зуламхо дуьхьалваьлла и ца дуьйцуш. Эххар а ГIеза-Хьаьжа Iанне а ца Iийча, дийцина цо бахьана. «Хьан кIанта ялийна йоI езаш вара ша. И йоI а яра иштта шега безам болуш а, маре ян реза а. Амма йоьIан дас-нанас, цунна ца луъушехь, хьан кIанте елира иза; елира хьо бахьанехь, хьан, эвлаяан, кIант ву аьлла. И ца лалуш вийна ша хьан кIант».\n- собар доза доцуш хилар; кхидIа сатоха ца оьшу аьлла меттиг тIекхаьчча а, шегахь собар лохуш а, и карош а стаг хила везар;\n- ГIеза-Хьаьжин собар ийман чIогIа долчу стеган бен хила йиш йоцчу барамехь хилар. Дала Къуръан чохь «Ша собар динчуьнгахьа ву» бохучу дешнаша гIо дина ГIеза-Хьаьжина оццул доккха собар шегахь каро;\n- тахана шен лаамо бохург а дина, зуламхочух дог Iаборал дукха Делехьара шена хинйолу ял езна устазана;\n- и зулам бакъ а хетта гечдина дац ГIеза-Хьаьжас зуламхочунна. Цунна кхиэл яр дерриге хIума гуш а, хууш а волчу, Лаккхарчу Нийсонан да волчу Делехь дитина цо; ткъа шена Делера ял а лехна цо, шен доза доцчу собарца.\n«...Иштта, цкъа девнехь цхьаьннан карах велла хилла доьналла хиларна гIараваьлла волчу ворхI вешех цхьаъ. Хетарехь, дов даларан бехк веллачун хилла.\nВежарех воккханиг, шен кертахь гулделла адамаш ма-гиннехь, хьем ца беш царна дуьхьал вахана. ВогIуш лаьтташехь: «Iуьйре дика хуьлда шун, сий долу хьеший. Шун мачин айрин меха вацара-кх со, шу хIунда Iа горхIиттина? Доьху ас шуьга, сихонца гIовтта. Со теша, томехь доцу дехар дийр дац аш. Муьлхха а шун лаам кхочушхилла бу», - аьлла цо.\n- Кхин цкъа а оха хьоьга кадам бо хьан вешех. Шун дегнех кхета тхо. Iийжаш ду уьш. Хеназа велларг Дала декъала войла. Беркате дахар тIаьхьенан хуьлда. Тхан дехар хала дац. Iадатехь лелларг ду. ХIун бехк бу берийн - бодашкахь доьлхучеран? ХIун бехк бу нанойн - кораш а Iарждина, дезарш а дитина, ладоьгIучеран? Доьху-кха оха хьоьга, лураллин беза мохь битахьа цхьанна, декъаза кхаж шена баьллачунна. Куьг бехке боцурш маьрша бита.\n- Шун Дала сий дойла, къонахий, къаной. Шу дахккал, аш деххал доккха а дацара-кх аш деъна дехар. Делахь а оццул тхан сий дина, оьздангалла ларйина шу керта даьхкина. Оьшуш хилча шун дуьхьа тхох хIора а лийр вара. Тхан ваша велла-кх, Iожаллин кхаж баьлла. Девнехь шимма вовшашна чевнаш йина. Вешина доьгIна хилла-кх царах вала. Тхан чIирхо зуламан охIла цахилар а хууш ду тхуна. Ткъа дов дов ма ду. Аьлла ду-кх вайн дайша - дов кIалд-даьтта дац. Ткъа шу, кхуза гулделларш, сий долу къонахий, шун дуьхьа, хIора а нохчочун нанас шен кIант техкош Iенийначу бIаьрхийн дуьхьа, вай кхоьллинчу а, кхалхо дезачу а АллахIан а дуьхьа дош лур ду шуна. Хьем хилахь а доьху, кхуза схьавалаве тхан чIирхо а...\n- Нана, схьайолахьа. Ахь хьайниг санна, цхьана нанас аганахь техкийна и Iуьллург а ву-кх. Цуьнан нана елхарх, хьан йоьлийла дац-кха. Веллачунна метта кIант вехьа цунах. Эхартахь цхьаъ а, дуьненахь ворхI а хир ву хьан хIинца. КъинтIера ялахьа, и мара а воллий, доьхна дог къовлахьа, доьналлин шад бай.\n- ХIай нах, - аьлла цо кхин тIе а, - шух девлла дуьненахь лелийла дац-кха тхан. Шун дуьхьа вити оха лурвоьлларг хьалха...» («Даймохк» газет. 1993, 17 июнь).\n«...Кхузткъе итт шо а сов хьалха лаьмнийн ярташкахь цхьаьннан карах, ца хууш пел бахна хIоъ а кхетта, жима стаг вийна. Дуккха а нах, гонахарчу ярташкара а тIехь, гул а белла, веллачу стеган да волчу керта бахна, дехар эцна. Дехар дала дезаш волу стаг, шаьш догIийла хиъча, цIера валарна а кхерабелла, цуьнга дIахаийтина хIума а доцуш, дукха Iуьйранна сахуьлучу хенахь бахна уьйтIахь а, кертахь а гораэгна хилла дукха адамаш, керт а, урам а дIалаьцна. Ирахь лаьтташ, дехарна хьалхаваьлла Iабдул-Хьалим-молла воцург, цхьа а ца хилла.\n- Хаьттина-аьлла хIума доцуш, сан керта шу хIунда даьхкина? Шуьга хьан кхайкхина? ДIадовла сан кертара. Сан гIуллакх дац шуьца...\n- Во, хьенех! Тхо-м хьо волчу тойне ца догIурий, хьоьга хьалххе хаам бан. ДогIийла хиъча, хьо тхайх хьулваларна кхоьруш, дуьхьал ца варна кхоьруш, тхайн дехаре ахь ладогIа лууш, ладоьгIча тхох кхетаре дог дохуш дай оха динарг-м. Хьо лоруш, хьан сий деш лелий тхо-м. Собаре хилахьа. ДIахьажахьа хьайна хьалха гораэгначу нахе. ЛадогIахьа хьайга дехарца кхойкхучу церан дегнашка.\nДелахь а къора хилла дехарна дуьхьал хIоьттинарг. Дечу къамелана хьере хилла, дехаршна шовкъаш оьхуш, гораэгна нах тергалбеш ца хилла цо. Лацаделла долу догIмаш хьала ца нисдеш, делкъенга бевлла нах...\nОццул долу адам горахIоьттина, нахалахь цIе йоккхуш мел болчу наха шега доьхуш, ца хууш ларамза даьллачунна гечде бахар дуьхьаларчо тергал ца деш дитича, хьалхаваьлла горахIиттинчу нахана юкъара къаьстина, ханна дукха воккха вацахь а, нахалахь цIе йоккхуш вевзаш волу Айдамаран Ризван. «ХIа-хIа, нах, - аьлла цо. - ЛадогIалаш соьга! Деза а, сийлахь а мел долчу хIуманан а дуьхьа, ларамза шен карах стаг веллачунна гечдар дехар вайн жоп доцуш диси. ДIахоийла шуна тахана хIокху халкъана дехарна дала жоп доцчу кху стагехьара цхьа а тайпа кхерам цахилар. ХIара къонах вац, кхуо стаг а вуьйр вац, хIара шена неIалт хиларг ву. ХьалагIовтта, дIадоьлху вай».\nСобарца йоьзна ю майралла а. И амал наггахь а, шен меттехь а гучуяккха езаш хилла. КхидIа собар дича, гIуллакх оьздангаллин гурара дIа а даьлла, осалалла тулуш хилча, и ца хилийта оьшу гIуллакхаш дан доьналла хилар ю майралла. Цкъа хьалха собарца долчу хьолера кIелхьаравала гечо а ца лохуш, девнна тIегIертар, хиндолчун ойла а ца еш, тIамца чугIертар, майралла йоцуш, сонталла ю. Вайнаха стагана тIехь доккха сакхат лоруш а хилла иза. Майраллиний, сонталлиний юккъера башхалла, хетарехь, иштта ю: майралла - иза нийсо меттахIотто, оьздангалла ларъян оьшург дан кийча хилар; ткъа сонталла - зулам дIадоло кийча хилар.\nХIун маьIна леладо оццул чIогIа вайн нохчийн кхетамехь дехачу «яхь» дашо. Хетарехь, яхь - иза гуттар а дикачу гIуллакхаш тIехь, амалшкахь (комаьршаллехь, майраллехь, и. дI. кх. а) кхечул, шена гонахарчу нахал оьшуш ца хила гIерташ, мелхо а царал тола гIерташ хилар ду. Оцу хьолехь стаг ша хIума хаъал хилчхьана велла дIаваллалц хуьлуш хилла. Хийла даккхий хьуьнарш гойтуш, хийла шега лалур яц аьлла халонаш ловш хилла стага, гонахарчу нахаца я билггал волчу цхьана стагаца йохье а волий. Стага яхь лелош верг цуьнан заманхо хила а тарло, я цкъа мацах ваьхна махкахь а цIе яхна стаг хила а мега.\nМацах цкъа ламчохь цхьа гIиллакх хилла, шара чохь масехазза массо а юкъ йихкинчу стаге цхьана лома буьххье кхойкхуш, шен герзаца, динца, сатоссучу заманахь. Уггар а тIаьхьависинчун корта боккхуш хилла, махкана цхьа бохам тIекхаьчча а изза дийр ду цо олий. Цкъа цхьана Iуьйранна иштта кхайкхича, уггаре а тIаьхьависинчу цхьана жимчу стаге хаьттина къаноша, хьуо тIаьхьависаран бахьана дийцахьа хьуо веле хьалха аьлла. Вукхо жоп делла:: «Сийсара зуда ялийнера ас. Цундела шен хеннахь новкъа валар ца хилла хьевелла со...» «Дан хIума дац, дайн Iедал кхочушдаза ца довлу тхо», - аьлла къаноша. Амма кхиэл кхочушйина уьш бовлале, цул тIаьхьависина бере кхаьчна цига. Цундела цуьнан баьлла валаран кхаж, цул хьалха виэн кечвинарг кIелхьара а волуш.\nЦуьнга а хаьттина къаноша тIаьхьависаран бахьана. Вукхо жоп деллера: «Сийсара тIехьийза йоI маре яханера сан. Иза яхана кIант кхуза ван хьеваларна кхоьруш лома бухехь лаьттара со, хьалххе схьа а веъна... Суна ца лаьара и йоI сел хьалхе дог доьхна юьсийла... Ткъа со кийча ву шун кхиэлана».\nОцу кIентан дешнаша цецбаьхна къаной дуккха а Iийна хилларг дуьйцуш. Эххар а сацам тIеэцна цара: «ХIара тайпа яхь йолу, цIена кIентий вайна юккъехь мел бу, вайна кхераме вац цхьа а мостагIа. Цундела дайн шира Iедал тахана дуьйна вайна юккъера дIадоккху вай...».\nХарц йохьана уллохь ю хьагI. Иза а къовсавалар ду, ша къовсавеллачунна вуон болх хила лаарца къовсавалар: иза шел тоьлча, и лан оьздангалла йоцуш, цунна тешнабехк бан а, харц цIе кхолла а, хIуъу дан а кийча а волуш. Гуш ду иза стеган амалехь Iаламат доккха сакхат а, доккха къа а хилар. Делан Элчас - Делера салам-маршалла хуьлда цунна - аьлла: «ХьогIо ягайо шун Iамалш».\n«Яхь», «хьагI» боху кхетамаш, дуьхь-дуьхьалара маьIна долуш белахь а, мелла а вовшашца зIе йолуш а бу. Цу шиннан а бухахь - къовсавалар ду. Цундела стаг гуттар а сема хила веза шен яхь хьогIе ца йоьрзуьйтуш, шен лаамера шайтIанан лааме ца волуш (ткъа хьагI - шайтIанан лаам бу). Коьрта долчунна, и ца хилийта лоцуш хилла хьалха къонахаша шайна оьздангаллин хехой.\nИштта, цхьанна а гайта а ца гIерташ, я цхьаьнцца а йохье вуьйлуш воцуш, нахана пайде гIуллакхаш деш гIиллакх а хилла вайнехан: некъ боккхуш, тIай туьллуш, шовда тодеш, дитт дугIуш... Оцу тайпанчу гIуллакхах лаьцна дуьйцу поэта Арсанукаев Шайхис шен «Новкъахь» цIе йолчу стихотворени тIехь:\nТкъа кийра - хьогалла богу.\nЛуьста гIа -\nКийра ас Iабий...\n«Мила ву техьа и -\nБаркалла цунна?» -\nУггар а къинхетам хила йиш йоцучу меттехь - тIамехь я девнехь, - вовшийн виэн дуьхь-дуьхьал хIоьттинчу хенахь а, шина мостагIчо хадо йиш йоцуш къинхетаман доза хилла - вовшашна шаьлтанаш ца Iиттар. ХIунда аьлча, тоьхна йина чов хала яц, иза ерза а тарло. Ткъа Iоьттина йина чов, цIий чухьовзар бахьанехь, дархочунна тIех лазаме а, дахарна чIогIа кхераме а ю. Цундела вайн къоман оьздангалло дихкина хилла Iуттуш чов яр. «Шаьлта Iуттур яц къотIалгIа вина воцчо», - боху халкъан кицано.\nБилгалдаккха деза: Делан бакъ дин - дерриге а адамех Дала бина къинхетам бу. «Шу вовшашца къинхетаме хилахь, Ша шуьца къинхетаме хир ву», - боху Дала шен сийлахьчу Къуръан чохь.\nКъинхетам боьзна бу кхечу синмехаллица - комаьршаллица. Я кхечу агIор аьлча, комаьршалла - иза стеган къинхетам гучубаларан кепех цхьаъ ю. Ша «комаьрша» боху дош - иза «ка (куьг) дIадаьстина (маьрша дитина)» бохург ду. Шен дерг, буй бина, къайла ца доккхуш, цунах нахана дакъа деш ву боху маьIна ду цу дешан. Стеган комаьршалла уггар хьалха шен чохь а, гергарчарна а, тIаккха лулахошна а гучуйолу. Лулахошца мегаш а, цаьрца комаьрша а хилар Iаламат деза лерина вайн дайша. Цундела кхоьллина цара иштта хьекъале кица: «Уллора лулахо тоьлу генарчу вешел».\nКомаьршалла къаьсттина билгалйолу хьешана хIоттийначу шуьнехь. ХIусамден комаьршалла - иза шен ерг хьалха йиллар ю. Ткъа, Мамакаев Мохьмада ма-аллара, «сискалца и муьста берам догцIена ахь хьалха биллахь» тоьар ду... И иштта делахь а, хьаша веъча, шен тIаьххьара уьстагI я бежана йийна а, шен яцахь йолчуьнгара юхалург ехна а, хьешан гIуллакх дан хьажар гIиллакх хилла нохчийн стеган.\nХьаша ларарх а, цуьнан йозаллех а вай кхул тIаьхьарчу декъехь а дуьйцур ду, кхузахь мелла а эр вай. Хьаша нохчаша генара мел хили чIогIа лоруш хилла, кхечу къомах хилча-м муххале а. «Мехкан воцу хьаша», - иштта йоккхуш хилла генара веанчун цIе. Иза ларвар, Iалашвар, цуьнан хьаште хьажар - иза тIевоьссинчу хIусаман ден хилла ца Iаш, оцу ерриг юьртан а гIуллакх хилла. ХIунда аьлча, мехкан воцчу хьешана тIе, лар ца веш, цхьа бохам кхачийтича, ерриге юьртана а иэхь хилла.\nВай кхузахь хьахийначу «ГIебартойн кIентан илли» тIехь Жерочун жима кIант, ша цхьалха волу дела, шена доттагIа лаца ГIебарта воьду. Цигахь оьздангаллица, къонахаллица цIеяханчу Курсолтина тIе хьо цо ша арадаьккхина гIуллакх. Вукхо тIеоьцу кхуо кховдийна доттагIалла. Шен оцу буса далийна нускал доллушехь, хIара чохь а вуьтий, кхуьнан гIуллакхна ара а волу. Оцу буса Жерочун жима кIант шен майра ву моьттуш чудеъначу цуьнан «кIайчу нускалх» петухуш къаьхка генара хьаша, ткъа ларамза шен цунах хьакхабелла ши пIелг, шаьлта тухий дIа а боккхий, коре охьабуьллу цо. ХIунда аьлча, доттагIалла - иза уггар а хьалха тешам бу. Цундела, ларамза хиллехь а, доттагIчун езарх хьакхавалар а осалалла лору оьздачу нохчочо. И дIанисдеш, ларамза «осалбаьлла», «тешаме ца хилла» ши пIелг а дIахадабо цо...\nДа вийнарг тоьлу, -\nВешел ву гIоле, -\nХIаъ, бакъволчу доттагIчо тоьпан даьндаргах шен дегIаца ларвийр ву доттагIа. Оццул деза ду доттагIалла. ДоттагIа дел, вешел эвхьаза ву стагана, цу шинга ца дуьйцург (сингаттам, дегалазам) доттагIчуьнга дуьйцур ду цо. «Ваша ваша вац, и хьан доттагIа вацахь», - боху халкъан хьекъало.\nМуьлххачу а къомах волчу стеган оьзда гIиллакхаш, церан доьналла, къонахалла билгалйоккхуш а, хастош а хилла вайнаха. Цунна тоьшалла до нохчийн турпалаллин иллеша. Царна тIехь дикачу агIор хьахийна бу тайп-тайпанчу къаьмнийн: гуьржийн, гIебартойн, гIумкийн, ногIийн... - векалш. Цхьадолчу иллешкахь уьш нохчийн кIентел толош а хуьлу (масала, «Iаьржачу НогIех долчу илли» тIехь), уьш бакъ болуш меттиг хилча.\nНохчочунна шен къоман гIиллакх-оьздангалло тIедожош, цо гуттар а дагахь латтош цхьа дош, цхьа кхетам хилла - Декхар. Декхар - кхузахь вай мел хьахийначу синмехаллийн лехамашна жоп луш ваха, декхар – шен дена, нанна, доьзална, юьртахошна, халкъана хьалха дерг. Ткъа уггаре а коьрта Декхар - Далла хьалха долу Декхар.\nИ дерриге а Декхарш шена тIехь дуйла хаар - иза стеган иэхь-бехк хилар ду. Иэхь-бехк доцчу стагана массо а шена хьалха декхар хета, ткъа ша цхьанна а декхар ца хета. Гуш ма-хиллара, и кхетам шина дашах лаьтташ бу. Иэхь - иза шен декхар кхочуш ца дича, я цхьа оьзда доцург далийтича, стеган сий дожар ду. Иэхьо йожайо стеган цIе, мах бойу цуьнан дикчу гIуллакхийн, иэхьо стеган синтем бойу, нагахь иза хета иэхь долуш, халкъо ма-аллара, «цIийяла юьхь» йолуш велахь.\nБехк - иза стагана, шен гергарчарна, лулахошна, юьртахошна, халкъана хьалхара декхар ца хиъча, наха олу дош ду. Бехк баккхар - ахь ледарло ялийтарна, я хьайца йолу дегайовхо бакъ ца ярна юьхь яккхар ду. Амма иза кхиэл яц, я сардам а бац, бехк царал мелла а байн мах бу стеган хадош, оьздангаллин гIуда а ду цунна тухуш; цо шен декхарш кхочуш а дина, шена тIедоьжна и гIуда дIатакхаре, ша бахьанехь кхечунна хилла вас дIаяккхаре сатийсам а бу.\nБилгалдаккха деза, вай кхузахь мел йийцина синмехаллаш цхьаъ вовшашца йоьзна хилар, цхьаъ йоцуш важа хила йиш йоцуш. Масала, сий доцучу стеган иэхь-бехк хила йиш яц, иэхь-бехк доцчун тешам хир бац, тешам боцчохь доттагIалла хила йиш яц, доттагIалла лелалуш воцчуьнгахь яхь а хир яц...\nЛакхахь вай йийцина и ерриге а синмехаллаш шегахь йолу стаг вайн къоман оьздангаллехь уггаре а лакхара дарж долуш хуьлу - къонах.\nКъонах боху дош шина декъах лаьтта: «къо» + «нах» - нехан къо (кIант), халкъан кIант бохург ду иза. Къонах - иза халкъо кхоьллина, боьрша стаг муха хила веза бохучу хаттарна жоп луш, массо хIума а меттехь долчу стеган васт ду. Иза хIора нохчочунна уггаре а лекха Iалашо а хилла, дерриге а дахарехь и шена тIекхача гIерташ. «Къонах» ву алар уггаре а доккха совгIат хилла нохчочунна. И цIе тиллар, нах а гуллой, цхьана пхьоьханахь хуьлуш ца хилла, иза хIинца мидал ма-яллара луш а ца хилла. И цIе стеган гIуллакхашка, гIиллакхашка хьаьжжина, ша-шах нахалахь йоьдуш хилла, иштта ша-шах южуш а хилла, стагера цхьа ледарло яьлча.\nУггаре а хала хIума хIун ду аьлла, шега хаьттича, «Уггаре а хала хIума къонах хилар ду», - аьлла боху Шемалан наиб хиллачу Iуспанан СаIдуллас. Цул а хала хIун ду аьлла хаьттича, цо жоп делла: «Цул хала, къонах а хилла, чекхвалар ду».\nИштта, Исмайлин Дудица доьзна ду цхьа халкъан дийцар. Цхьана дийнахь Дуда хилла боху юьртан бажа бажош. АхIи-декъехь йоьлхуш дIайоьдучу цхьана жимчу зудчух бIаьрг кхетта цуьнан. Цуьнга вист а хилла, и саца а йина, и елхаран бахьана хаьттина цо. Зудчо дийцина: «Маре яханчуьра ден цIа яхана яра ша. ХIинца юха меран цIа дIайоьдуш ю ша, хьуна ма-гарра, цхьа а совгIат а дац шена дина. Марзахошна дуьхьал муха хIуттур ю ша? Царах иэхь хеташ йоьлху ша...».\nИштта, ша кхоьллинчу замане диллича, уггаре а ширачарах долчу «Жоьрабабин кIентан а, ямартчу Манцин а иллехь» къонахчо къуьйсург шен бакъо, шен нийсо ю. Шена тIетеIочу харцонна къера а ца хуьлуш, шен гIуллакх дан доьналла а, майралла а долуш хилар - и ю оцу иллехь гучуйолу къонахчун коьрта билгало. Цуьнца цхьаьна - доттагIчунна тешаме хилар а. И билгалонаш дика ган а гойту Жоьрабабин кIанта ша хIаллакван а, шен «мерза езар» дIаяккха а дуьхьалваьллачу ямартчу Манцех, туьйранийн турпалхочух Iаьржачу Хожех леташ, цаьрца къуьйсуш.\nКIентийн маршонна молу ша...\nЦо иштта бахахь а, кхаа къовсамехь тулу Шихмирза. Гуш ма-хиллара, къонахчун васт кхуллуш, илланчас билгалйоху цуьнан амалш: маса дин болуш, топ нийса тухуш, зуда тешаме йолуш («Ах стаг зудчо во», - олуш ду халкъалахь), нахана юккъехь лела хууш, гIиллакхе хилар.\nИ Сурхо воьхур вай Сурхо винчу цу нене...\nАхь даккхий дIалолахь дегIаха мерза са...\n- шега дехар дича бен нахана хьалха ца валар, ша тIелоцучун доккха жоьпалла гар;\n- ненан лаамна тIехь хилар;\n- халкъан юкъара бала дIаайа, са дIадала а кийча хилар;\n- ша-шех тоам бина, сонта, кура цахилар;\n- собаре а, амма эшча каде а, майра а, доьналле а хилар.\n«Къонаха мила ву? И меллалц веха?» -\nУьш кхачаделлачохь соцуш бу дин...\nКъонахий дIабевлча - духур ду и...\n...Терзан тIе ца дуьллу цо деший, даьхний,\nХIокху стихотворенехь вайна билгалволу къонах - иза цхьана къоман, цхьана мехкан гIуллакхаш кхочушдина ца Iаш, хIокху дерриге дуьненан гIуллакх а, дола а дан гIерташ, цуьнан гIайгIанаш айа, шен дахар дIадала («сагIа до шех») кийча стаг ву.\nИ стихотворени кхоьллина зама - зарратан (атоман) а, кхитайпа а кхераме герз IаIар, Iалам талхор, керл-керла цамгарш яржар бахьанехь латта хIаллакьхиларан зила тIе кхачийна, дуьненан а кхоллам цхьадолчу адамийн лаамах боьзна болу вай деха зама ю. Цундела бакъволу къонах цхьана мехкан дозанашкахь соьцур вац, иза дуьненна а пайде хила хьакъ ву. Лаьтта тIехь миччахь елахь а, харцо цунах хьакхалуш хила еза, иза эшо, нийсо меттахIотто цо шен хирг дан а деза.\nХIокху стихотворенехь кхузза хьахадо «дуьне дохар», иза къонахашца дузуш. «ХIара дуьне-м къонахийн белшаш тIехь дай», - бохург, цхьана агIор, поэтически метафора (хаздина, дестийна аьлла дош) а ю. Амма, цуьнца цхьаьна, кхузахь доккха философски маьIна а ду: дахаран терза дикчу наха, оьздачу наха - къонахаша, вуо сов ца долуьйтуш, харцо ца толуьйтуш, нийса ца латтадахь, Дала шен оьгIазло тIеелхорна кхерам бу.\nБусалба дин халкъан кхетамехь чIагIдаларца мелла а хийцабелира «къонах» дешан чулацам. Хьалха сийлахь хетта цхьадолу гIуллакхаш исламан серлонехь сийсаза хилар гучуделира. Масала, хIонце эхар. Яц «кIайн», «Iаьржий» хIонц... Ший а Iаьржа ю, хьарам йолу дела. Шен доцчу хIуманна тIекховдар, хIуъу бахьана делахь а, мел чIогIа и хаздан гIортахь а, - къола ду. Ткъа иза даккхийчарах къа а ду, Делах тешаш волчу стага лелон йиш йолуш хIума а дац.\nБилгалдаккха деза, вайнехан устазаша нахана юккъехь серлонан, хьехаман болх бина ца Iаш, оьшучу хенахь вайн иллешкахь буьйцучу турпалхойн коьрта амалш гучуйохуш а хилла – майралла, доьналла, тIеман говзалла... Масала, шайх Мансур хьехамча, дин даржорхо хилла ца Iаш, бIобаьчча а хилла; Шемалан наиб хилла Сесанара Ташу-Хьаьжа; шайн доцу латтанаш дIалоьцуш, вайнахана ницкъ бечу гIалагIазкхашца гуттар а тIамца къийсам латтийна шайх Денис; ГIойтIахь деникинхошца хиллачу тIамехь куьйгалла деш хилла ИбрахIим-Хьаьжа; советан Iедална дуьхьал шен мурдашца цхьаьна къийсам латтийна Хошкалдарчу Юсуп-Хьаьжас...\nТховса мох балале маьркIажан хенахь, жимчу кIотарарчу Мусин Баудди волчу сакъера дукха кегий нах гулбеллера. Дикка сакъийрира цара, кар-кара эцарца дечиган пондар а лоькхуш. ТIаккха, цхьана накъостехь ловзо кехаташ а карийна, касо варех ловзуш а дикка Iийра хIорш. Царах ловза кIордийча, уьш, кар-кара оьцуш, хабарш дийца хевшира. ХIорш хабарш дуьйцуш Iаш жимчу Кулсума, шортта йоьхь а кхерзина, йоккха сискал а йина, кхарна яа хIума а елира. ХIорш шен «марвежарий» хиларе терра, кхарна хIоранна - «кIант» - бохуш, елаелла хилла, шега балу там а бина, Кулсум, дехьа чу а яхана, агIор елира. Цул тIаьхьа дукха зама ялале, кху хIусаман да Бауддий, Ахьъяд, Далхьад боху цуьнан ши доттагIий воцург, кхиболу кегий нах, тховса хьоькхуш болу мох сацахь, кхана дечиге даха деза шайн аьлла, шайн-шайн цIа а бахна, хIара кхо доттагIа цхьаьна а висна, цхьацца къамелаш деш Iаш, наха жима волуш дуьйна а «иэхь ца хеташ вуй», «тIахъаьлла стаг вуй» олуш волу 23 шо кхаьчна Ахьъяд:\n- Баудди! - аьлла вистхилира.\n- ХIун бах ахь? - аьлла, Бауддис, шайн поппаран цIенкъа туй а кхоьссина, шен хIинцца дала тохаделлачу мекха тIе а кхочуьйтуш, шен жимчу бета тIе куьг хьаькхча:\n- Тхойша хIунда веарий тховса хьо волчу? - аьлла, Ахьъяд юха а вистхилира.\n- Схьадийцахьа шаьш деъна гIуллакх, хIун ду и? - аьлла, Баудди вистхилча, Ахьъяда шен къамел дIадолийра:\n- Баудди, дагадогIий хьуна, вай хIинцца, цхьа кIира хьалха орца, кIотара синкъераме а дахана, цигахь дика зудаберашца са а къийрина, гIеххьа хилла маларан кеп а йолуш, хIинца кху чохь волчу вай кхаамма цхьа барт бар?\n- ДогIу суна-м и дага, Ахьъяд, - аьллачу Бауддин бос байра, цуьнан сибато цу бинчу бартана и реза цахилар хоуьйтура.\n- Вай, вешан зударий а битина, цу синкъерамехь ваьш кхаамма сакъийрина кхо йоI яло тIаьхьадовла чIагIо йирий, Баудди? - аьлла, Ахьъяд юха а вистхилча, ойлаеш ладоьгIуш Iачу Бауддис:\n- Йира, дера, - аьлла, охьа а таьIаш, шен корта схьалецира.\n- Йира, дера. Вай цу буса, эвлаяэх, кхетта лаьттачу баттах, вешан ворданна йоьжна хиллачу говрах а тIехь дуйнаш а бууш, чIагIо а ма йира. ШозлагIчу дийнахь оцу Iуьллучу Далхьада а, аса а тхаьшшиннан зударий бита а ма битира,.. - аьлла, Ахьъяда, цкъа соцунгIа а хилла, юха а шен къамел дIадолийра: - ХIинца тховса а ахьа хьайн зуда ца йитахь, ахьа тхойшинна бинарг тешнабехк а бу, тIе хьо, тхойшиъ Iовдал хеташ, тхойшиннах воьлуш а ву.\n- Ахьъяд! Со шуьшинна тешнабехк бан а ца гIиртина, я шуьшиннах вела гIерташ а, воьлуш а ца лела. Кхин стаг вацахь а, сайн дош кхочушдалла стаг воцуш а ца Iийна со... Бакъду, хIинццалц схьа, вай и барт бичхьана, цу сайн зудчух Кулсумах къахеташ Iийна со, хIунда?.. И соьга еъчахьана, иза цуьнан наха шайн цIа цайитарна а, юьтург цахиларна а, шуьшинна ма-хаъара, и соьга еъча мегар а дац, цIа а юьтур яц аьлла, цуьнан воккхахволчу вашас а, дас а дуйнаш биъна дела... Ахьъяд, со, аша шаьш гуттар а ма-аллара, адамах атта дог лозуш ву... Иштта сайн дог лазарна Iийна-кх со и сайн зуда ца юьтуш. Зуда йита-м хIумма а хала дац... ХIе, схьайоьл цкъа! - аьлла, Бауддис дехьачу агIор яьллачу шен зудчуьнга Кулсуме мохь тоьхча:\n- Тхойшиъ чохь волуш-м дийр дац ахь и гIуллакх, - аьлла, Ахьъяд, Далхьад хьалаиккхира.\n- ВаллахI дера дийр ду-кх, шуьшиъ теш а волуш-м, - аьллачу Бауддис юха а мохь туьйхира: - Хьо схьайогIий? - аьлла.\n- ХIун элира аша? - аьлла, шен коьртара кIайн йовлакх тодан хIоьттира.\n- Ахьъяд!.. Далхьад!.. Шуьшиъ а, тIера Дела а теш волуш, сайна хьарам а еш, нахана хьанал а еш, исс елахь - исс, эзар елахь - эзар а цIе тосуш, и лаьтта Кулсум йити ас.\n- Вай! Вай Дела! - аьлла, Кулсуман шийла мохь белира.\nБехказлонна делахь а, я боккъалла а халахеташ делахь а - «В-ай! В-ай! Ма аьллахь! Ма аьллахь!» - аьлла, Далхьад, Ахьъяд хьалаиккхира. НеIарехь лаьтта Кулсум, цIийбина цхьамза Iоьттина дагах чекхбаьккхича санна, ягийнера, иза: «Ма... ма... ма... ма алахьа!» - олуш, ша лаьттачохь охьалахъяла йоьлча, тIехьаьддачу Ахьъядий, Далхьадий схьалецира.\n- Вай, нана! Ас хIун дийр ду? - аьлла, Кулсума цкъа шен жима корта Ахьъядан белша тIе бижийра, дог кIаддала а доьлла. «ХIокху минотехь меттахь ца хилахь, тIаьхьа цхьа бохам хир бу-кх суна», - аьлча санна, Кулсум, ша гIортарна делахь а, жимма метта а еъна: «Бегаш бора алийша! Бегаш бора алийша!» - аьлла, Далхьадна тIекхийтира.\n- В-ай, собардехьа, Кулсум, стаг яц хьо? Сел йохий ма хьовзахьа, цо-м ша дIа бахарий, - аьлла, Далхьад вистхилча, Кулсум, дикка гIоле хуьлуш, оццу меттехь жимма меттаян йолаелира. Амма, шегара цхьа дикка дика болх баьлча санна, шех цхьа къонаха хилча санна, жимма деган токхо а йолуш, цхьана агIор, шена Кулсум дукхаезарна, цунах къа а хеташ, меракIел каетташ Iан Баудди:\n- Далхьад! Ахь хьаштдоцург дуьйцу. Стенна лейо ахь иза, гIуллакх дIадаьлча?.. Кулсум, Далхьада бохург хьуна тамана бохуш ду... Хаалахь, тховса дуьйна хьо сан зуда йоцийла,.. - аьлла вистхилира.\n- Ма алахьа со йити! Ма йитахьа со, хьайх а йоккхуш! Ас хIун дан деза? Со хьанна тIетаIа еза? Ахьа-м, хьуо суна гIо эшначу меттехь сан ваша хилла дIахIуттур ву, бехира соьга! Ахьа-х, сан дог ца эшош, хьайн цхьа меже яккхийта реза хир ву, бехира соьга!.. Со-х цхьа гIийла буо дара, дестечунна хьалха кхиъна. Ма кхоссахьа со дIа, ма ехьа со хIаллак! Ма ехьа со хIаллак! Ас хIун дийр ду? - аьлла, Кулсум шех хьаьрчича, Бауддин хьалхе дуьйна а кхунна лозу дог лазарна алсамдаьллехь а, шен дош, ша шен доттагIашка дийр ду аьлларг кхочуш ца дича вер вац ша аьлла хеташ, ша бина барт хIора денна бохург санна тIех ца беттийта, Баудди, Кулсум йита хьовха, шен цIийнах цIе йилла а реза вара, нохчийн Iадата юкъахь ша кхиарна. Цо, шех хьаьрчинчу Кулсуман куьйгаш шен кочара дIа а дохуш, элира:\n- Кулсум, ахь сатоха, хьуна кху гIуллакхах хало а ма хила, хIара иштта яздина хилла вай кхоьллинчу Дала. ХIинца хьо суна де-буьйса ца лоьруш коча хьерчарх, хьо хьайн адамалла дицдина суна дукха елхарх, вайшиннан гIуллакх дIадаьлла даьлла, иза кхин... юхадерза йиш йоцуш ду.\n- Хир дац!.. Хир дац! - аьллий ас хьоьга? Иза кхин юха хир доцуш ду-кх, витахьа со! - аьлла, Баудди, шен карара Кулсум цIенкъа а кхуссуш, хьалаиккхира, бертал йоьжна Кулсум, жимма Iийна, хьалаайаелира, цуьнан беснеш тIехь дукха елхарна бIаьргех ихначу хих хилла хьоькхнаш яра, и Iиллинчу меттехь, поппаран цIенкъахь къаьсташ гуш цуьнан билхинчу бIаьргаша гIеххьа яшийна меттиг яра. Хьалаиккхина Кулсум чIогIа кхераелла яра; цуьнан дегI, арахь хьийзочу буьрсачу дарцана а доцуш, тховса хиллачу бохамна чIогIа эгош дара, цо халла къурдаш дора, цо Бауддига дух-духа а дехарш дахь а, цунна хаа-м хаьара, Бауддис цкъа ша аьлларг атта дохор доцийла. Делахь а Кулсумна хетарг адам гуттар а цхьанаэшарехь ца латтар дара. Кулсум, тIаьххьара а ша дог диллича, охьахиъна, жимма елха а йилхина, йистхилира:\n- ЦIа яха меттиг бацара-кх сан. Хьайн зуда ца яхь а, кху хьайн декъа тIехь мукъана а йитахьа со, - олуш, Кулсум шен кара йожа юха а тIехьаьдча, Баудди, иза шен карара меллаша нара тIе охьа а кхуссуш, цкъа ирахь лаьтташ волчу Ахьъядей, Далхьадей а хьаьжна, вистхилира:\n- Кулсум! Хьо сан тхов кIел Iийча, ахьа дуу долу сайн ялта доккха хIума хеташший, хьо кху тхов кIел Iар тамаша хеташший-м ца боху аса... хьо кху тхов кIел ма-сеццинехь, наха ас хьо йитина яц эр ду-кх.\n- Делахь!.. Делахь ахь со, тилийна, Iехийна, ялийна хилла-кх! Со... Хьуна со кийрахь дог доцуш, цхьа Iовдал ю моьттина-кх, хьуна со атта хеташ хилла-кх! - аьлла, араиккхира. Ахьъяд, Далхьад, леррина Бауддига а хьаьжна:\n- Хьаштдоцург ду-кх хIара! - аьлла вистхилира, шайн дагахь кхин доллушехь...\n...Арахь луьра хьийзош дарц дара, и хьийзадора цкъа дуткъачу озаца, тIаккха стоммачу озаца, борз санна, угIуш, уьдучу шийлачу мохо; иштта хьийзочу буьрсачу дарцехула, дегIах шийла хьацар детташ, кийра ша биллина, кху юьртан боккхачу ураман новкъахула, мохо нехан серийн а, аннийн а кертех а етташ, гор а етташ, цIа а еъна, хIинца тIедеттачу дарца кIел, йогуш лампин серло гучу шайн жимчу кора кIел, учи тIехь Iуьллуш яра-кх Бауддин зуда и Кулсум, наггахь садоIуш а, ца доIуш а.\nБоьссина бала хьаьвзинчу ва коьрте...\n...Бауддис ца элира, шен расхачу динахь, шена тIехьа а хаийна, ша Кулсум ядийна вогIуш:\n- Кулсум, хьан нахах яларх шек ма ялахьа, со ву-кх хьуна хьуна веззачу тайпана вайшиъ даллалц, – аьлла?\n- Баудди! Хьуо цу тайпана ахьа хир ву моттийтина дела йогIий со-м хьоьга, цундела везий суна-м хьо хIинца хьалхалерчул а дукха, - аьлла?\nКулсум йитина Баудди, цхьайолчу заманна холчахIоьттинехь а, тIаьхьо меттавеара...\n...Ламанхочун амал санна,\nБухахь - шуьйра,\nЛакхахь - готта,\nМассанхьа - чохь, урамехь.\nБедар - цIена йоллушехь.


Сочера гIоттуш чудоьжна ТУ-154 кема а, блогер Рынска Божена а\nГIуран-бутт 28, 2016\nОьрсийчоь -- Блогер Рынска Божена.\nХIурдалахь чудоьжначу оьрсийн кемана чохь беллачу журналистех дастам йистхиларна цабевзачу жигархоша юхьаралаьцна евзаш йолу блогер Божена Рынска. Рынскас дийцарехь цунна дуьхьал цабезаман кампани ю дIахьош. Ша Рынскас жимма хьалха маьттазчу йозанашца гойтура шен нохчашка цабезам.\nСочера гIоттуш чудеана ТУ-154 кема а, блогер Рынска Божена а\n„Александдровн цIарах йолу ансамбль ерриге а!... Кеманчохь мел верг НТВ-ера хила ца мегар теша!...Юккъера мукъамчаша хIунда хила безара уьш? Делана баркалла НТВошкаш цу чохь нисбина бонус йелла волчу, амма вуьш дIа берш – хIунда?“ - иштта дара Оьрсийчохь шуьйра евзаш йолчу болггеро а, юкъараллин жигархочо а Рынска Боженас Шема даха новкъадаьллаччехь Iаьржа хIурдалахь кема чу а доьжна, байъинчу Александровн цIарахчу хоран а, цаьрца хиллачу журналистийн а хьокъехь Фейсбукехь дитина йоза. Дуккхаъчу айдаран хьаркашца а, кхоккха тIадамашца а кхелина а дара иза.\nЖимма тIаьхьа, ша яздинчунна тIехула социалан машанашкахь а, хаамийн гIирсашкахь а йоккха IалагIож иккхича, Рынскас и постинг дIа а яьккхина, цунна метта керланиг язйира.\n„Суна НТВ каналан хIора а белхало жоьпаллехь хета, цу канало диссиденташна дуьхьал дIахьочу леринчу емалан кампанина. Со ирсе а ю хIинца стиглахь къастор хиларна“ - аьлла.\nКхузахь хьахон догIу, Божена Рынска, масех шо хьалха модин дуьненах а, мерзачу даарш дечу тоьллачу ресторанех а, Рублевка урамехь бехачу таронечу „керлачу оьрсийн“ а дахарера яздарца бен цхьанна а евзаш ца хилла йолу, 20I3-чу шарахь политикца бала болчу юкъараллина а шуьйра йовза йолаелла хилар.\nХIетахь цо оппозицин ницкъаша Москохахь дIаяхьанчу цхьа могIа протестан акцешкахь дакъалецира. Царех цхьанхьа - Резабоцучийн маршехь - иза полисхоша лаца а лаьцна, цо жигара дуьхьало ешшехь шайн машена чу а кхоьссина, полицин декъа дIайигира. Интернетехь шуьйра яьржира хIетахь цу йоIа, „ХIей нах, со Божена ю шуна, со Божена ю!“ бохуш биттина хилла мохь, цу дийнахь дуьйна Божена дуьненчохь юйла а ца хиинчарна а тIаьхьа цуьнан цIе дагахь а юьссуш.\nНТВ а, кхин йолу Оьрсийчуьра Кремлан муьтIахь йолу телеканалаш хIетахь дуьйна шен мостагIий лоруш ю и блогер, хIунда аьлча, цара цу муьрехь дуьйна кхардаме репортажаш йора Боженах лаьцна, цуьнан долар дахар а, цуьнан марелаш а, Iер-яхаран кеп а емалйеш.\nЛерина шех НТВ-ха лаьцна аьлча, ши шо хьалха блогерера интервью эца дагахь цуьнан цIийна уллохь кIело а йина Iаш хиллачу цу каналан журналисташца дов даьллера Боженин, цо тIаккха царах лата чу а тассаелла, церан ах миллион сов сом мах болу камера кагйинера. Кхело тIаккха Рынска Боженига шарахь юкъараллин пайдехьа мехаза белхаш байта сацам бинера.\nЦундела хIинца, НТВ каналан белхахой тIеман министраллин долахьчу ТУ - 154 кеманна чохь балар цо шеца цу канало лелийначунна Дала бина бекхам санна тIеэцна.\nАла догIу амма, ша Рынска Божена а башха экама-эсала Iахар ца хилар ша дуьйцучунна а, яздечунна а тIехь. Иштта масех кIира хьалха цхьа могIа журналисташа гIардаьккхира, Фейсбукехь вевзаш волчу оьрсийн оппозицин куьйгалхочунца Яшин Ильяца къовсаеллачохь нохчийн къомах лаьцна цо дийцина маьттаза къамелаш, нохчийн къомах долчу цхьанна а адамах тешам а бац, уьш акха нах а бу, бохуш.\nТкъа баханчу гIадужучу баттахь оьрсийн оппозицин ницкъаша Вилнюсехь дIабаьхьанчу гуламехь Рынска Божена гIарйелира, оьрсийн къомах боцу Оьрсийчоьнан бахархой сийсазбарца.\nЦул тIаьхьа Маршо радион оьрсийн маттахьчу сервисан корреспонденто Соколов Максима шега шен дешнех хаттар дича, Рынска Боженас юха а „Оьрсийчохь эхь дайна лелаш йолу дегIастхойн, нохчийн ардангаш“ бохуш, къаьмнашка цабезам кхуллуш деш долу къамел хIинца а Ютюб порталехь ган йиш ю.\nТкъа шинари дийнахь цабезаман закъалт ша хилла Рынска Божена - даханчу шарахь цабевзачу жигархоша бакъонашларйархо Каляпин Игорна тIелатар а деш, иза сийсазваккха ма-гIертара, шинари Iуьйранна иштта цабевзачу жигархоша Божена ехачу петарна корашна тIе НТВ каналан беллачу журналистийн сарташ летийна, ткъа шега блогере, иза аьшнаш еш, маьттаза къамелаш дина.\nБакъду, Каляпин Игорна а, Рынска Боженина а юккъехь йоккха башхалла ю – цхьаъ къаьмнашна юккъехь барт а, адамийн бакъонаш а ларйеш ву. Ткъа важа къаьмнашна юккъехь Iамо кхуллуш а, беллачу нахах кхаьрдаш а ю. И башхо цу шинна тIелатарш динчу цабевзачу жигархошна ца гахь а.\nСочехь кема доьхна терахь къоман тезетан де дIакхайкхийна Путина\nФСБ: Ту-154 кема дохаран бахьана теракт яц\nТУ-154 кеман Iаьржа яьшка карийна Iаьржа хIорд чохь


Куса кхузткъе итт шаре гIоьртина йоккха стаг яра, дукха жима йолуш дуьйна йисина Iийна. Дауд цхьаъ бен воцу воI вара Кусин, цундела цул хьоме хIума а дацара цуьнан кху доккхачу дуьненахь. Жима волуш дуьйна, «хIун оьшу хьуна, хIун еза хьуна, хIун кхоллур яра ахь…», – бохуш, хала лелийна а вара.\n«ХIун деш ю-те хIара кхузахь?», – аьлла, шен дагахь Куса йолчу агIор дIавирзира, базар юккъехула схьавогIу Дауд. Банканашна чохь хьаьмцаш бухкуш лаьтташ яра Куса.\n«Дера еза ша иза хьовзо», – аьлла, ойла кхоллаелира кхуьнан. Шен пальтон кач ира а хIоттийна, коьртара шляпа, ма-хуьллу хьаж къайла а доккхуш, бIаьргашна тIе охьа а теттина, Кусина хьалха дIахIоьттира Дауд. Хийцинчу озаца хаттар дира оьрсийн маттахь:\n– Почем шишки?!\n– Дувацат капек банка…\n– Пят рубил…\n– Много! Давай за три рубля!\n– Нет, – аьлла, корта ластийра Кусас.\n– Ну, что за бабка?! Ну, давай, – кхаа соьма кехат дIакховдийра Дауда.\n– Нет! Моя далеко ходил есть, пулатьи порвал есть, кIохцал пошел издес, – мохь туххуш, элира йоккхачу стага, ша лазийначу метте пIелг а буьллуш.\n– Не дашь? – бохуш, юха ца волура Дауд.\n– Нет, – юха а корта ластийра къаръяла дагахь йоцчу Кусас а.\nТIаккха, шен пальтон кач охьа а биллина, шляпа хьаж тIера хьала а теттина, хьаьмцаш тIехь лаьтташ йолчу стоьла тIехула Кусина улле а гIоьртина, Дауда элира:\n– Ва Куса, хьо евзаш хиларна, хIара пхи сом дели-кх ас хьуна! Схьалохьа и хьаьмцаш! Ахь оццул хала гулдина долу хIорш ма чIогIа деза суна…\nКуса дукха цец а яьлла, юхахилира цкъа. ТIаккха, Дауд велавелча, и вовза а вевзина, цунна маракхийтира Куса:\n– Вай, хьайн нана яла хьан, Дауд, хьайн нана… Шаберш баалахь, Дауд, шаберш, – аьлла.\nДаудана тIе куьг хьоькхура Кусас, шен хебаршка яханчу юьхь тIехула бIаьрхиш а Iенош:\n– Баалахь, Дауд, шаберш баалахь… шаберш… шаберш…\nИ дешнаш, кица а хилла, дIадахара цул тIаьхьа оцу эвлахь. Наноша, тахана а шайн доьзалхочунна хьалха кхалла хIума хIоттош, олуш хеза наггахь:\n– Нана яла хьан, хьенех… Кусина а дайна, яалахь… шаерг а яалахь…\nСоьлжа-ГIалахь Iаш йолчу Хьамзатан дейишин кIанта, Сайпуддис, зуда ялийнера. Иза юьртахь йоссийначуьра цIа а йигна гучуяккхар, дIадирзина цхьа кIира а даьллера. Нускале мотт бастийта дагахь, шен гергарчу нахе веара Хьамзат. Киснахь кхо сом ахча а дара кхуьнгахь. Ахча ахча долу зама яра иза. Масала, баьпкан булканан мах I6 кепек бен бацара цу хенахь. Кхиъна ваьлла, жима стаг вара Хьамзат, университетехь хьалхарчу курсехь доьшуш а волуш. Юьртахь хьалакхиъна хиларе терра, гIиллакх-гIуллакх а, лело дезарг а хууш, яхь дIа ца яла, тIох-аьлла оьккхур волуш, жима стаг вара иза.\nШегара ахча, моттбастийта кIезиг хеташ, вогуш вара Хьамзат. Амма стипенди схьадаллалц Iийча, гIуллакх генадолура. «Цхьа а хийра стаг ма хилахьара децаьргахь», – бохуш, ойла а еш схьавеанчу кхунна тешнабехк хиллера. Селхана-стомара Сибреха «шабашке» баханчуьра, дика сом-ком а йохьуш, цIа баьхкина болу Сайпуддин дехойх, шича-маьхчлара, кхо-виъ стаг карийра Хьамзатана бухахь Iаш. Шайн гергарчу стеган нускале мотт а бостуьйтуш, иза декъала а еш, аьлла, баьхкинера уьш. Хьамзатана хаьара, моттбостуьйтуш уггар кIезиг ахча делларг ша хир вуйла. Шегахь кхин а делхьара-м, чохь болчарал эша ца эша, тIаьххьара сом а дIалур долуш вара иза.\n«Ма дош дацара хьо да-м! Кху балхана хIун дийр дара?», – хьераваьлча санна, карзахе ойла йора кIанта.\nТIаккха, цIеххьана цхьа хIума дага а деана, хьеший болчуьра ара а тасавелла, пхьарс лаьцна, шен дейиша юьстахъяьккхира Хьамзата.\n– Деца, оцу вайн несо, моттбостуьтуш, шена делла ахча хьоьга дIалой? – хаьттира цо.\n– И бохург хIу ду?! Ло дера-кх! – цIоцкъамаш ирхдахара дейишин.\n– Делахь, соьга цхьа туьма лохьа, мотт бостуьтуш, несана дала. ХIете-вете а, хьан кара дIакхочур ма ду иза. Хьуна зиэн хир дац, ткъа суна юьхькIам хир бу. Суна юьхькIам хилча – хьуна а хир бу…\n– Цул сов, хьуна пайда хуьлучу агIор хIара кхо сом а ду хьуна, ас несана дала кечдина деана, – ахча дIакховдийра велакъежаш волчу кIанта шен дейишига.\nЮьхьанца Хьамзата лелош дерг хIун ду ца хууш цецъяьлла хилла йолу дейиша, кхета а кхетта, елаелира:\n– АстагIфируЛлахI… Цунна дага ца догIуш хIун ду, алахьа? ХIумма а ледара-м вац сан вешин кIант.\n– Деца, хьан марзойл эша ма ца лаьа суна.\n– Мегар а дацара эша. Сан-м хьаха ю цаьрца хаза нехан санна яхь, – тIетуьйхира Хьамзата аьлчунна дейишас, цIарула цIечу туьман кехат кхуьнга схьа а кховдош. – ХIан, хIара хьайн кхо сом а дIаэца! Ас хьайна делла ларахь иза.\nКарахь варкъ диллина шун а долуш, цу тIе хIоттийна хих юьзна куршка а йолуш чоьхьаелира хьешаша моттбастийта чукхайкхина нус. Ишттачу меттехь еш йолу забарш а, бегаш а бинчул тIаьхьа, халла, хезаш а, ца хезаш а «мала» аьлла, дош делира нускалан багара. Хинах цхьа-ши къурд а бина, шен кисана кхевдира хьешашлахь воккхахверг.\n– Хи мел дезачунна езийла хьо, Дала барт цхьаъ бойла кху хIусамехь, Дала тIаьхье беркате йойла! – аьлла, цIеначу пхеа соьман кехат шун тIе диллира цо.\nЦуьнца болчу накъосташа а цо аьлларг а олуш, цо санна, пхеа соьмийн кехаташ шун тIе дехкира. РагI Хьамзате кхечира. Ала догIуш долу ши-кхо дош а аьлла, хьаьрчина долу туьма схьа а даржийна, меллаша шун тIе диллира Хьамзата. Цецбевлла, вовшашка хьоьвсира хIинцца моттбастийтинарш.\nНускал чудалош еанчу, шен дагахь кхин хIумма доцуш йолчу Сайпуддин воккхахволчу вешин зудчо шен марвежаршка дIа а хьаьжна, эккхийтира:\n– Ватта, Сибреха поппарш кего доьлхачул а, хIара мамин вешин кIант санна, институте деша даха дезаш ма хиллера шу-м!\nШен воккхахволу накъост Дога волчу веара цхьана суьйрана Хьамзат, луьйш-олуш, самукъа а доккхуш, кIеззиг хан яйа дагахь. УьйтIахь цхьацца дезарш деш дIасауьдуш лелаш Догин кхиъна яьлла йиша ТIаус яра. РагIу кIелахь лаьтташ болу паднар тIехь когаш тIе хIума а тесна, суьлхьа хьовзош хиъна Iаш кхеран нана Балука а яра. Хьамзата цуьнан хьал-де хоттушехь, цIийна учи тIе кхунна дуьхьалваьлла, Догас хIара ша Iаш волчу цIа чу вигира. Дикка Iийра хIара шиъ, хилларш-лелларш дуьйцуш. ТIаьххьара а, Дога меттахвелира, шаьшшинна ТIаусига чай даийта дагахь. Амма иза юха чу ван хье а велча, арахь цхьа гIовгIа а яьлча, хIун ду-теша аьлла, Хьамзат а аравелира.\nДогина хаьара, шен йиша ша ара а яьлла яхана хилча, шен дан хIума доций а, хилларг хилла даьллий а. Балукига а кхин ала хIума а дацара. Дога дов деш волчуьра сецча, паднар тIе охьа а лахъелла, тийжар дIадолийра Балукас, ТIаусна сардамаш а доьхуш.\n– Ма елха Балука, ма елха… Дуьненан хIумнаш ду хIорш… Йоьдуш а хуьлу, йогIуш а хуьлу. Тахана хьан цхьа йоI дIаяхарх, кхана хьан кхо-виъ кIант а ма ву, кхо-йиъ нехан йоI схьаяло дезаш. Ма елха, – бохуш, хIара меттаяло гIертара лулара зуда.\n– Вай! ХIунда йоьлха хьо тIаккха? – цецъелира лулара зуда.\n– Хьала ма сатта хIара, хIа ма сатта… ГIам ша ма дарра! Селхана ас ЧIишкара базарара, 15 сом а делла, эцна сан цIена ши кало а такхийна ма яхана елира х1ара, еха ма яхарг!\nНохчий Сибрехара цIа баьхкина дукха хан яцара. Адамаш когаирахIитта гIерташ, дахаран хьелаш тодан гIерташ бохкура шай ма-хуьлла. Кест-кестта дехьа-сехьа юьртахь белхий хуьлура, цIенош деш волчунна гIо деш. Иштта, тIедогIучу кIирандийнахь, Чечанахь цхьана гергарчу нахехь белхи хир болуш бу аьлла хезна, цига даха дагахь барт бинера Соьлжа-ГIалара кегийчу наха: Зайндиссий, цуьнан ненан йишин кIанта Догалсий. Нана-Чечана цIеяххана юрт яра, гIиллакх-гIуллакх долу хаза зудабераш хиларца. Ткъа белхехь кегийчеран самукъадоккхуш, церан дог-ойла ира-карахIиттош, жигаралла совйоккхуш, локхуш пондар а, тухаш вота а хуьлуш яра. Волург хелхавала а, зудаберех бIаьргтоха а, сакъера а йиш хуьлара.\nУьш цига баха вовшахбетталуш хилар тосаделира Зайндин, Догалан а кхечу ненан йишин кIантана Сайпуддина. Уьш нийсархой бу, ала мегар долуш, цхьана хеннара кегий нах бара, воккхахверг Зайнди а волуш. Царах хIора а доьзал кхолла безаш а вара. Зайндий, Догаллий, мацах цхьамма баьхчунна а дайна, едда а зуда йогIур йолуш, куц долуш, тайна жима ши стаг вара. Ткъа Сайпудди лохачу дегIехь, оза, некхан у тIедаьлла а волуш, букар-стаг вара. Дуьненан пекъар вара-кх, доцца аьлча. Делахь а, ша заьIап ву аьлла ца Iаш, дегала а волуш, кхечу кегийрхошна луъург лууш, царна деззарг дезаш а вара Сайпудди.\n– Со а вигалаш шайца кIирандийнахь, шаьш Чечана белхе доьлхуш, – элира Сайпуддис шен шина шиче, хIорш вовшахкхетча, ши-кхо де хьалха.\n– Хьо хIун дан вогIуш ву цига? – резавоцуш, кхуьнга дуьхьал вистхилира Зайнди.\n– Аш дийриг дийр ду-кх ас а!\n– Цигахь-м болх бан безий, накъост! – эккхийтира Зайндис, шен дагахь: «Хьажахьа цкъа кхуьнга – окхлол бен воццушехь ша, хIетта а цхьаъ дийца гIертачу».\n– Бийр бу-кх болх а, бан безахь! – ца къарлора Сайпудди.\nКхеран къамеле ладоьгIуш Iачу Догалс, Зайндига къайлах бIаьрг а таIийна, элира:\n– ГIур ду-кх цхьаьна, Дала мукъалахь. Дукха ма дийций вай хIара.\nКIиранде тIе ма кхеччинехь, Зайндий, Догаллий шаьшшинца кхин цхьа накъост а волуш, Чечана ваха дагахь новкъавелира, Сайпуддига хIумма а ца олуш. Шича велахь а, ишттачу метте воьдуш, кхушинна ца везара иза шайна уллехь. Ма-дарра аьлча, Сайпуддин дегI а, куц а делахьара, везар вара. Ша а витина уьш дIабахний а хиъна, чIогIа вас хилира Сайпуддина. «Ас дийр ду хьуна шуна дан деззарг», – аьлла дага деара кхунна.\nДукха хьен а ца луш, Сайпудди «Минутка» автостанцера дIайоьдучу автобус тIе а хиъна, царна тIаьхьа вахара.\nЖигарабаьлла дIабоьдучу поппаран белхе кхечира Сайпудди. Кхунна хьалха хIоьттина сурт иштта дара: хечийн когаш хьала а карчийна, тIетаьIIина болх беш бохкуш кегий нах, каде хьийзаш мехкарий, шаверг а, вовшашца бегаш беш, велавелла-векхавелла, самукъане, саца а ца беш, локхуш пондар, ахсахьт моссазза долу, гуо а бой, боккхуш хелхаран бал. Кест-кеста, гуона юккъе а волуш, Сайпуддин шина шичас а дора хелхар. Кхунах бIаьрг а кхетта, Сайпуддина тIе веара и шиъ:\n– Хьо вогIур вац моьттуш схьадаьхкира хьуна тхо-м.\n– Со шайна ца оьшу дела, даьхкнера шу-м.\n– Ма ала иштта. Хьайн самукъадаккха. Цхьаьна цIа гIур ду вай, белхи чеккхбаьлча, – бохуш, хьесталора важа шиъ.\n– Шуьца схьа а ца веана, шуьца дIа а гIур вац. Шайн гIайгIа бе аш, – аьлла, шен коьртара шляпа хьажо-пIелгаца хьажа тIера хьалатеттира Сайпуддис.\nДе суьренгахьа лестира. Белхи а чекхбелира. ТIаьххьара Чечанара Соьлжа-ГIала йоьду автобус а дIаяхнера. Цундела, вай кегий нах новкъабевлира: кхетахь, машен кхетар ю вайна, ца кхетахь, гIаш гIур ду вай аьлла. Сайпудди сих-сиха шен пхьаьрсах дихкинчу сахьт тIе хьожура. Луьйш-олуш, юьрта йисте кхечира хIорш. Ша кхин дIа ца вогIу аьлла, сецира Сайпудди.\n– Хьайна машен кхетахь, тхо схьаэцийтлахь, – аьлла, дIабахара кхуьнца берш.\nСайпуддин веха латта ца дийзира новкъахь. ГIалара хьала, хьалха-тIаьхьа а хIоьттина йогIуш йолу Волга ГАЗ-2I, ши такси, лаьтташ волчу кхунна тIе ма-кхеччинехь, саца а сецна, юхайирзира. ШолгIачу машенан тIехьарчу ангалина улле шляпа охьа а йиллина, хьалхарчу машена чу хиира Сайпудди ша, таксистана улле. И ши такси Соьлжа-ГIалахь, ша Чечана вогIуш, цхьа хан билгала а йина, барт а бина, ялийна яра цо мехах. Генадовлале Сайпуддин гергарчу нахана тIаьхьакхиира ши такси.\n– Сацаелахь цхьана минотана! Чу стаг ца хааво хьуна вайшимма – элира Сайпуддис таксисте.\nМашенаш шайна совцийна моьттуш, гIад а бахана тIебевддачу ЗайндигIаьрга, кор охьа а дахийтна корта а ластийна, вистхилира, дегIана дукха жима хиларна, машенахь цхьакIеззиг бен гуш воцу Сайпудди:\n– ХIа-хIа… Вай цхьаьний даьхкина хиллехь, цхьаьний цIа а гIур дара. Ткъа хIинца, сан декъаза гергара нах, со хаьттинчуьнга Шинасуьйран юкъана тIехьа велира эр ду-кх аш.\nШи машен дIаиккхира, ченан кIур а боккхуш. Цхьана машенахь Сайпудди вара, Наполеон санна, корта а берзина, хьалхахь Iаш. Вукхунна тIехь, охьохуийлна тIехьа – куьзганна уллехь, арара схьахьаьжча ган а гуш, Сайпуддин коьртара шляпа яра. Багош а гIаттийна цу машено дIахьочу шляпега а хьоьжуш, латта бисира ЗайндигIар.


Нохчийчоь -- Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан.\nЧекхбаьлла мангалан бутт бовш ШуьйтIа кIоштехь нисделла тIеман тасадалар а тIехь хьесапе эцча.кху тIаьххьарчу иттех дийнахь кхузза герзаца юкъаметтигаш къастийна ницкъаллин структураша а,гIаттамхоша а.Официалан даре а деш хьалхарчу шина тасадаларехь байинарш а,лазийнарш а Iедалан герзахой бара.\nМа-дарра аьлчи полисхойн урхаллин хьостано къаро йинера гIаттамхойн агIор вийна я лазийна стаг ву вац хууш дац бохуш.Ишта цу хьостано хьулам ца беш Iорадаьккхира низамхошна шозза тохар динчу тIемалойн тобана гона юкъара а яьлла лаьмнашкахь хьульяла аьтто баьлла бохуш.\nЧоьхьарчу гIуллакхийн министаралло хIинцца-хIинца хааме даккхарца ШуьйтIа кIоштехь нисделлачу рогIерчу тIеман тасадаларехь Хьарсеной эвлана аьттехьа вийна гIаттамхойн баьчченех цхьаъ ларалуш волу Салиев Рустам. «ТIемалой леца а,хIаллакбан а леррина операци дIахьуш вийна дIаваьккхина 31 шо долу, 2007 –чу шарахь дуьйна герзаца дуьхьало еш, ТIехьа-Мартанан кIоштехь зуламхойн хьалханчех цхьаъ хилла Салиев Рустам.\nИза лоьлху хIуманаш яран говзанча а,хийлазза низамхошна уьш байа Iалашонца тIелетарш дина а ву.»Цу кепара дIахьедар хааме даьккхина Салиев хьокъехь полисхойн урхалло.\nМеттигерчу телевизионехь Салиев Рустам хьахийна мехкан куьйгалхочо а.Цо чIагIдарца шен йоккхуш «Абу-Муслим» аьлла кхин цIе а йолуш, 15-20 стагах лаьттинчу тобанан коьртехь лаьттина ву вийнарг. Цо кхеторехь, иза дIаваккхар низамхой кхиам лара богIу.\nКадыров тешна ву тIемалойн оьмар яхлур яц аьлла.Церан хьокъехь дуьйцуш цуьнан къамелехь хьахавелла Умаров Докка а.»Умаров мостагI ву,уггар хьалха бусалбан нехан а,тIаккха массо адамийн а.Шегахь жимма а ницкъ-доьналла делхьара цо Нохчийчохь цхьа гулам-цхьаьнакхетар дIадохьуйтур дацара.Цо ден къамелаш а,дIахьедарш а тIаьхьло йоцу деса хабарш,тIуьллиг бу.\nИза охIла вац хIумма а дан».Герггарчу барамехь ишта къамел дина Умаров хьокъехь Кадыровс. Иза теш ву ницкъаллин структураш кханеш а ца йохкуш кестта и зуламхо дIавоккхур ву аьлла. Цо-м царна цхьа хан а елла Умаровца дерг къасто.»Иза шайтIа ду,-боху Кадыровс,-суна теша лаьа Сочехь хила еза Iаьнан Олимпиада тIекхачале цуьнца дерг къастор ду аьлла…»\nIедалан хьостано гIардаккхарца,иттех шо хьалха гIаттамхойн могIаршкахь леларна дохковаьлла вахархо вахна Устрад-гIаларчу полисхойн урхалле.Цо даре дина 1999-чу шарахь тIемалойн баьчча хиллачу Садулаев Iабдул-Хьалиман тобанна юкъаваххал галваьлла,тилла леллера ша аьлла.Цо ишта тоьшалла дина 2002-чу шарахь Дуби-эвлахь гIаттамхошна гIоьнна 45-эзар сом ахча далар хьокъехь а.Оццул хан-зама яьллачул тIаьхьа 60 шо кхочучу вахархочунна дохковала муха,хьан дагадаийтина хууш дац.\nОфициалан боцчу хаамца Сочехь олимпан къийсадаларш дуьйладалале Умаров Доккица дерг цхьалха даьккхина хила деза аьлла мехкан куьйгалхочо дина дIахьедар цуьнгара шеггара а доцуш,Москохара охьадеъна омра ду.\nЦхьаболчу лаккхарчу даржашкахь болчу Iедалхоша а билгалдоккху сеньелла,юкъелла дIахIиттина хьаннаш елахь а, гIа-бецо гIаттамхойн лорх кхиар халонга даккхахь а кху кхаа-беа а баттачохь марсадоккхур долуш ду герзаца дуьхьало йийраш лахар. Цу тоьшалла лору цхьаболчара кху тIаьхьарчу хенахь хийца а хуьйцуш,хаддаза лаьмнашкахь ницкъаллин структурийн декъашхой кхабар а,цаьрга гуттар зер-талламаш дIабахьийтар а.\nЧаккхе йоцу тΙемаш я машар?\n"Кадыров а, Умаров а юьстах а витина, маьрша пачхьалкх кхолла еза"


БЕЗАМ-КХЕЛ — Сердало\nМочкъий-Юртара Iайшет яхаш хиннай цхьа Дала теха дика йоI. Кхы башха хоза-м яцар йоах из, хIаьта а ший эзделца, хозача оамалашца, чувена хьаьша-да лархIарца чIоагIа цIихаза хиннай из.\nЦхьан гаргарча наьха саг йоагIача метте ловзарга Iайшет езаеннай; Кате Гинез яхача хоза а эздел долаш а волча зIамигача сага. Цунца мара халха ца воалаш, цун хьамара ший кура ды ловзабеш, геттара чIоагIа хьайзав зIамига саг йиIий теркам шийна тIаоза гIерташ.\nХIаьта йоI а хиннай кхыча кагийча наха юкъе из белгалваьккха. Цунгахьа дIа а йийрзе мара ловзарга юкъе йоалаш хиннаяц Iайшет. ТIаккха Гинез ураэккхаш хиннав Iайшетаца халхавала кхывар юкъеэккхалехь…\nДукха ха ялалехь, къоаной юкъе а баха, йийха Iохоаяьй Гинеза Iайшет.\nКъилбаседа Кавказе Совети Iаьдал даьккха ха хиннай из. Бурув хьаяьккха баьхка ЦIеча Эскара салтий лаьттаб цу хана Мочкъий-Юрта йисте. Из хала ха а йоландаь, хьатIабоагIаш тIом а боландаь, Iайшет сихагIа цIаяр дезаш хиннаб Гинез а цун даьй а. ХIаьта йоI бокъонца кийч а яь, йоаггIача тайпара поартол а яь мара йохийтаргьяц, аьнна духьалъяьннай нана. Цхьаккха дича а кхы хIама ца хинна, шоай бийса а йилла цIабахаб из гIулакх дахьаш баьхка хинна Гинеза гаргара нах. Боккхий нах дIгабахачул тIехьaгIa, дикка уйла а яь нанас кхетадаьд уж бакълувш хинналга. ТIом гаьна боацилга хойташ наг-нагахьа етталуш хьахозаш топаш хиннай. ТIаккха лаьрхIад нанас Iайшет Экажкъонгий-Юрта маьре яха ший йоккхагIйола йоI, йолча хьалъяхийта аьнна.\n– Хьайна паргIатта поартал а кийчъергья Iа, хьай йишас новкъостал а деш. Аз, хьал а яха, хьа найц Iовайтаргва, цунца, хьай йола хIама тIа а йилла, хьалйоагIаргья хьо, – аьнна, нана яхай.\nНайц Iо а вена, хIамаш ворда тIа а яхка, Iайшет цун говр-вордацеи, хIаьта ший говраца тIехьа найци Iоъарабаьннаб уж Мочкъий-Юртара Экажкъонгий-Юрта баха. ХIаьта цу хана Гинез ший коа-карта кулг тохаш, кийчо еш хиннав, кастта нускал цIа ма доагIий са, яхаш. Ший ды арабаьккха хи тIа а бига, кIезига из хаьхка ший самукъа а даьккха, сайранга лестача хана из чувоагIаш цIаьхха чIоагIа сахьайзад цун, цхьа во кер кIалтIабаьннаб. ТIаккха кхийстав из кхы са ца тувш, бус вижачул тIехьагIа а наб хьа ца кхеташ. Юххера а сатоссаш тхьайсачул тIехьагIа, гIaна кхелах духьалденад цунна салташ йийнай яхаш сийнача баь тIа енна уллаш Iайшет а йолаш сурт. Цу сурто унзарваьккха Гинез сомаиккхача, дикка айбенна хиннаб малх.\nЕр кхоачаш хьалгIаьтта валалехь, коа цхьа саг чукхайкав, Гинеза веший цIи а йоахаш. Корах арахьежача Гинеза вайзав Iайшета гаргара саг. Сихха хIама тIа а йийха, ер дIаараваьлча, вена саг дIа а ваха, уйланга ваха лаьттав Гинеза воша. Сенна венавар из, аьнна Гинеза хаьттача, цо дена гIулакх хьаала ца могача вошас аьннад:\n– Iайшета вежарий нахах лийтаб аьнна венавар из-м.\nШий веший дIабаха бос а, цун бIаргашка латта хий а, цун вохар а бIаргагуча Гинеза аьннад:\n– Сох лечкъо эшац хьона, сона хов хьона, Iайшет йийнай аьнна из веналга.\nЦигга бакъдар дIахайна Гинез отар чу ваьннав ший ды кийчбе. Ер дIачуваьлча, могаш-маьрша хинна ды бенна иллаб, хьай чу а бежа.\nФу хиннад-теш Мочкъий-Юртарча наькъ тIа Iайшета тIакхаьчар? Юртара арабовлаш Iайшета найций говр эсала хиннайий а хац, из гаьна тIехьавита йоI ший говр-вордаца гаьнаяьнна хиннай. Цу боккхача наькъ тIа гIолла шийна духьал воагIа массехк салте бIаргавайна Iайшет дIа-юха хьажача, улув саг хиннавац укхун. Кхайка а яда а йиIий кхелехь, говраш хаьхка боагIа салтий хьатIакхийнаб. Дирст лаьца говр-ворда юстара а яькха, ворда чухьажаб салтий. Цу чу дехарийна кийчдаь дикагIдола кIадаш а, кхыйола хIамаш а яйнай салташта. Шоаш ворда тIа хинна хIамаш дIа-хьа йийкъа баьнначул тIехьагIа, Iайшета тIера хIамаш увзае болабеннаб уж. Фу дергда цхьан кхалсаго массехк салтечоа духьал? ХIаьта а царна калуш хиннаяц Iайшет. ЧIoaгIa бирсъенна шоашта из духьал оттарах эгIазбахача салташа шод йийттай Iайшета дехьа а сехьа а йоаккхаш. ТIаккха настарашта кхаччалца йола кIажараш а лаьца ворда тIара токкхаяь Iо а яьккха, топ техай дега юккъе.\nМалагIа сурт духьал дера-хьогI Iайшета ший са доалача хана? Са аькх а ухаш, гIадж лайза цу боккхача наькъ тIа гIолла шийна духьалйоагIа нана яйрий-хьогI цунна? Е дог даьттIа бенна уллача ший дына йисте кер лотабенна латта Гинез вайра-xьогI цунна?..\nЛерга яьда гIалкхаш хьа а яьха, пIелгах боалла гIоз увзабарах хьа ца а боаккхабенна, урс хьаккха пIелг дIа а баьккха гIоз дIабихьаб салташа. Шоаш даьр кIезига хеташ, хьаккха Iайшета кIажараш дIахоадаяьй юххера шоаш дIаболхаш…\nХIаьта Iайшета тIехьавоагIаш хинна найц мичахьа ваха хиннав а хац. Салтий бIаргабайна, нах оарцагIбаха ваха хиннавий а хац. Мичча тайпара из хиннадале а, йоIа хургдар хинна даьнначул тIехьагIа тIакхаьчав из а, цу юртара нах а, Экажкъонгий-Юртара ара а яьнна духьалйоагIа Iайшета нана а.\nДоккха оарц даьннад, бакъда хургдар хинна: Гинеза мел бола гаргара нах баьхкаб таьзета. Таьзета Гинеза даьша къамаьл даьд:\n– Ер тха саг а яр, тхона йийха ягIаш а яр. ЙоI, зIамига саг шоайла чIоагIа дезаш а дар. Iайшета а дика хетаргдар, Гинеза а иштта хилча ловра, оаха чIоагIа дехар ду шута, Iайшет ший маьр-цIаьшта юккъе дIайоллийта тхога.\nДукха дIа а хьа а дийцачул тIехьагIа, сов чIоагIа цар дехарах духьал бовла ца могаш Iайшета даьй раьза хиннаб дакъа дIадахьийта.\nМалх чубузаш Йоккхача Ачалкхе кхаьчаб дакъа дахьаш боагIа кодаме баха нах. Из бийса Гинеза Iайшета йисте вагIаш яьккхай. ТIаккха Гинезар коа доккха таьзет эттад кхаь дени кхаь буси, бакъда Гинеза дег чу-м из венна дIаваллалца дIадаргдоацаш таьзет хиннадар цох. ДIайоллалехьа бIаргтоха ший маьр-цIай чубаьлча, боккха ши тIадам хий Iобахар йоах Iайшета бIаргех. Баьццарча дувхарца кийч а яь, Йоккхача Ачалкхе хозача метте, гув тIа доахкача кашамашка дIаеллар Iайшет.\n– Iайшет йоалача кашамашка дIавелла саг Iазапе хила йишъяц, – аьлар йоах дийшача наха. – Ший сий доаде аьнна духьалбаьннача нахага ший сий ца доадайташ, цо яьча духьален эгIазбахача моастагIаша къиза йийна из хиларах, гIоазот еннар лоархI из…\nДукха ха яьккхай Iайшет енначул тIехьагIа Гинеза саг йоалае ца тугаш. ХIаьта гаргарча наха ца вуташ цхьа ха-зама яьнначул тIехьагIа саг йоалаяьй цо. Шийна хьалха яьча йиIигах Iайшет аьнна цIи тиллай Гинеза.\nИз наха чIоагIа везаш, наха лоархIаш саг хиннав. Шоай коара йиIигаша пандар локхаш хазача, уж хьа а бийхе шийна пандар локхийташ хиннаб цо. Цунна малагIа йиш еза ховча веший мехкараша, «воккхача воте йиш», аьнна цIи тилла хиннай цу ашарах:\nАз цхьа дехар ду шуга,\nСа дехар кхоачашделаш,\nСо лаьтта чу юллача дийнахь,\nКIорне кулге кховдаделаш.\nИштта хиннад цу ашарий дешаш. Йиш мел локх, кий дукхагIа Iочуувзаш хиннай воккхача воте бIаргашка….\n← Магас шахьара 1076 шу дузаш\nВ Ингушетии пройдут соревнования по скайраннингу «Вертикальный километр» →


Обновлено 23.04.2019 09:45 Автор: Administrator 23.04.2019 09:43\nСтаг дукхох шен дагалецамашкахь веха. Хьуна безнарш, хьо везнарш, хьан марзонаш, хIинцца хьан бIаьрахьалха хьийзинарг, хьан юьхь тIера бос хено дIахьо. Ахь дукха хьолахь тидам ца бо хIуман. «Нисса цхьана эхасахьтана юхаерзо йиш елара и хан...» Иштта ойла дуьххьара йинарг ас со ву аьлча, дуккхачу нехан сох дог кхаьрдар дара. Цундела, «хIума дицдича бен, леш дац», – ала бакъо ю сан.\nДикка хан ю Воккха Дада дуьненах дIакъаьстина. Амма Воккха Дада сох дIа ца къаьста, хан мел йолу а со цунах дикох кхета дела, суна иза дикох вевза дела. Воккха Дада со велла дIаваллалц соьца ваха везаш ву.\n«Къу таьIча, охьатаIа хьо, къу айвелча, айло хьо, къу хир ву хьо», – олуш Iедал дара цуьнан кест-кеста, хьуна цкъа а диц ца далийта санна. Дош меттара, дош хьекъале долуш, хьуна цкъа а кIордорвоцуш, эрна дош эр доцуш, шен маттаца дерг дегIаца а долуш, хьуна цкъа а вицлурвоцуш, хIумнаш хаза долуш стаг вара Воккха Дада. Цуьнан амал а, цуьнан куьг хьадар а, ког ловзар а, цуьнан лелар а дара доккха хьехар.\nСан модех юьзна бедарш а, даим сан харцхьаюьйхина хуьлуш хилла йолу ши мача а, ас хихкина ког-салазаш эцна дIаяхана хан Воккха Дадин туьйранашкахь йисна.\n«Ламанан басе дIа а лаьцна, цхьа буьрса, бахбелла бижина Iуьллуш хилла кхо корта болу саьрмак..,»– олий, доладора Воккха Дадас даим шен туьйра. Юха, цхьана турпалхочо, тур детташ, и саьрмак бен а боьй, цо нахана дихкина некъаш достура. И саьрмак ша бийча санна, дуьйцура Дадас. Юха, и бийча, ас доккха садоккхуш хаалой, «нахана лерина зулам шега кхочу стаге. Хьекъал доцу корта дегIан мостагI бу.» – олура. Юха дерзадора, вела а лой, «ладоьгIначунна – мезан Iайг, цадоьгIначунна туьханан Iайг», – олий.\nВоккха Дадин хIора туьйра а хуьлура дикано вуон эшош, къинхетамо къизалла эшош. Туьйра дIа а доладалале хаьара хьуна цуьнан дерзар муха хир ду. Турпалхо догдика, эсала стаг хила везаш вара, зуламна бен зулам ца деш...махкана хьалхара махина шен сих-дегIах сагIа дина а, гIийлачуьнан дог эшош, нах бацош, нах балехь бахкош, эла тIехIоьттича элана гIатта а ца веша кура эла, къиза эла шен олаллах а вохийна, паргIато яккха араваьлла....\nДала чу са кхоьллина долчу цхьана а маьршачу дегIана зуламна куьг айа хьо ца вахьийта, хьуна и турпалхой дагахь бисийта, цаьргара ма дер дацара хIара хIума бохуш, цаьрга а дуьллуш, царах эхь хеташ, хьайн дегI ца къарлахь, хьоьга мила къарлур ву бохуш, айхьа-хьайх бехкаш дохуш, хьо осалчух ларвалийта, беран хенахь дуьйна хьоьца синцIеналла, дегадикалла, доьналла, къинхетам кхиош хиллера Воккха Дада. Хан-зама дIа мел йолу, кхета хьо цунах...\nP.S. Ницкъ болчо ницкъ эшначунна гIело еш яйча, сайн хуьлуш йолу дог-ойла сайн ваша вийначу мостагIчуьнан а хуьлуьйтур яцара ас.\nСуо кху дуьненчу сайн дегI эшо веана вуйла хиъначу дийнахь дуьйна кхетта со, «беро мача нийса юьйхича, дуьне духур ду», – хIунда олуш хилла.\nДуьненан кийрахь адамо дуьххьара дийна адам – вашас вийна ваша вуйла хиъначу дийнахь дуьйна кху дуьненах а кхоьру со.\nВоккха Дада баккъал а Делах кхоьруш, дуьненан гIиллакхаш дика девзаш къонах хиллера.\nВоккха Дадин туьйранаш – туьйранаш а ца хиллера.


Арсанукаев Iабдулла: Нохчийн халкъан иллиалархо Сулейманов Баудди вина 110 шо кхачарна\n29 ноября в 20:47 (2012 г.)\n29.11.2012/21:49/ДIадаханчу бIешеран хьалхарчу эхехь Нохчийчохь угар тоьлла иллиалархо вара Девлатгирин-Эвлара Салин Сулимин Баудди. Иллица цуьнан аз хазаза, цуьнан иллеш дукха ца дезаш, мичча хена а радиочухула цо илли олуш хезча, саца а велла, цуьнга ла ца дугIуш стаг хир а вуй техьа олий, хетара. Иштта шен иллешца нахана вевзаш а, дукхавезаш а вара иллиалархо Бауддин.\nХалкъан иллиалархо Сулейманов Баудди вина 1902 шарахь Девлатгирин -Эвлахь ахархочун Салин Сулимин доьзалехь. Бауддин да Салин Сулима а, нана Батти а нахаца йоккха марзо йолуш, наха лоруш а, нахана дукхдезаш а хилла. Шайн комаьршаллица цIеяхна а хилла уьш. Жима волуш ненах ваьлла Бауддин, кIентан ворхI шо кхаьчча кхелхина цуьнан нана. Беран хенахь морзгалийн цамгарх бIаьрсан дайна, гуттаренна са ца гуш висна Баудди.\nСулимгIеран хIусамехь адам латтара, дехьа-сехьара хьеший а хуьлура. Царна юкъахь нислора барта шира дийцарш хуурш а, иллеш олурш а. Лерина ладугIура жимчу Бауддис ширчу дийцаршка, халкъан иллешка. Цунна езаелира нохчийн барта кхолларалла. Сулимин хьешаша Iамийра Бауддина дечиг-пондар лакха а, илли ала а. Говза илли олуш вара Галнера Дубин ТIака. Дуьххьара цо Iамийра Бауддина дечиг-пондар тIаьхьара а балош илли ала. Дубин ТIакас Iамийна Бауддина “Теркаца хьала-охьа вехаш хиллачу эла Мусостан, Адин Сурхон илли”, “Таймин Бийболатан”, “Эвтархойн Ахьмадан”, “Мержойн КIезалган” иллеш ала. Бауддис дог тIедаххийтина сиха караерзийра илли аларан корматалла. ХIинца иза кхечу ярташка а воьдура иллеш ала. Цунна бевзира Нохчийчохь цIеяххана болу иллиалархой, цара гIо дора къоначу илланчина.\nБауддин илли аларан корматалла кхиарехь къаьсттина доккха гIуллакх дина гIараваьллачу иллиалархочо ГихтIарчу Уьдин Эдас. Бауддис шен хьехархо лорура иза. Уьдин Эдас ша олуш долу дуккха а иллеш Iамийра Бауддина. Царах дара “Зайтан Шихмирзин”, “Мадин Жаьммарзин”, “Къеначу Дадин”, “ВорхI вешин йишин” иллеш.\nБауддин да Сулима кхелхина 1922 шарахь. Кхера хIусаме Сулимина тIеоьхуш хилла хьеший лахбелира. Делахь а иллиалархочун Сулимин Бауддин цIе Нохчийчохь дIаяхнера. Цуьнан уьйраш тасаелира яздархошца Нажаев Ахьмадаца, Бадуев СаьIидаца, Айсханов Шамсуддица. Цара гIо дора Бауддина иллеш йозане кепе дерзо а, зорбанехь, радиохь арадаха а.\nБезаман, доттагIаллин уьйраш ю “Мерза маршалла ду массаьргаа”, “Дозанхо”, “Тамарина даьккхина илли”, “КIанта йоIана аьлла илли”, “Геннара бералла”, “Бабин хаза йоI” бохачу иллешкахь. Нахана къаьсттина дукха дезаш дара “Дог майрачу” Юнусах лаьцна забаре илли.\nБауддина Iаламат дукха иллеш хаара. Цунна хууш а, цо олуш а хиллачу иллешна юкъахь цо ша даьхнарш башха дукха а дац. ЛадогIа дог доуьйтуш, говза, ша-тайпана хазачу мукъамехь, пондар говза тIаьхьара балош алара цо халкъан иллеш. Мелла а аз дахдеш, мукъам шера хуьлуьйтуш, кхечарех тера йоцуш, шен исбаьхьаллин кеп яра Бауддис илли аларан.\n1957 шарахь дуьйна даим а Нохч-ГIалгIайн филармонехь балхахь хилла Баудди. Кест-кестта радиохь а хуьлура цуьнан иллеш олу передачаш. Радиохула Нохчийчоьнан массо маьIIе кхочура Бауддин иллеш. Дукха адамаша хазахеташ ладугIура цаьрга. Филармонин артисташца цхьаьна районашкахь лучу концерташкахь даим дакъалаьцна цо. Сцени тIера а хаза декара Бауддис олу нохчийн халкъан иллеш.\nСулейманов Баудди кхелхина 1961 шеран 6 ноябрехь.\nБауддис олуш хилла иллеш хIинца а ду адамийн дегнашкахь. Поэташа стихаш йоху Баудди дагалоцуш.