(Поэми тIера 1-ра дакъа)\nКъамел дан йиш хилча.\nЦIий лайнчу тIулгаший,\nТIом гинчу пепнаший,\nХийла аз хазор дара.\nКхолламо дай, дедай\nХIетахь ца хьистина,\nВон хьоьгуш диканах\nЦара дог ца диллина.\nШайн чул сов ницкъ болчо\nДай бIаьрзе вайн хилла.\nМасийтта шо хьалха,\nБен санна, юрт хилла.\nЦхьа акха Iуьллучу\nЛахьанан лар санна,\nСиттина некъ хилла.\nХIинца и ян а яц,-\nЙохийна я яьгна, -\nИ-м суна хууш дац,-\nБаьрзнаш бен ца дисна.\nЦигахь кхин хезаш дац\nЮьртахойн жIаьлеш а,\nСуьйренца кIур а гац,\nЯ дийлац герзаш а.\nЦкъа, - кIеззиг хан хьалха, -\nТалла тхаьш даханчохь,\nХьалха юрт хиллачу\nМеттиге тхо кхаьччахь.\nДийцинарг ца дицло,\nМа хаззар ас хьуна,\nДоттагI, и дIаяздо.\nЛерг хьоьстур дацахь а\nХилла сурт гойтур ду.\nХьоь ойла йойтур ю.\nУьш – нохчийн лаьмнашкахь\nБаьхначийн гIилкхаш ду,\nЦара хьегна къай, балий\nСо гайта хьожур ву.\nКхетаме лоруш ду,\nВайн оьзда декхар ду.\nСтиглахь марха ва йоцуш\nМела догIа догIур дац,\nКийрахь бала ва боцуш\nШи бIаьрг боьлхур бац.\n(Халкъан иллина тIера)\nБоьра чохь хьулйина,\nЛамаройн юьртахь мох\nГIаш дего боьллера\nМалх лаххахь цIийбелла\nЧаррал гуш бара,\nЮьртахь гIар хезара.\nЦхьана лохчу лапгIанийн\nКетIахь шайн даггара\nКъамел деш, гIайгIане\nШи къонах лаьттара.\nШинний а тIехь чоэш\nЦIахь бинчу машин ду,\nНеIаран мачаш а,\nКуйнаш а -цаI дара.\nТIехь беркъа велахь а,\nШи къонах товш вара,\nДегIана цаI лоха,\nВажа лекхуо хетара.\nЙоца топ кхозура,\nЦо буйнахь йилгIанан\nТесна дин лаьттара.\nЦо, некъе кечбиний\nХууш, берг еттара.\nДинна тIе воьдура,\nТIаккха а схьавогIий\nКъамел дан хIуттура, -\nХетарехь, ткъех шо бен\nКIентан хир дацара,\nКуц долуш, оьзда дегI\nИ хилар гуш дара.\n"Бехк буьллий даций хьан,\nШахIид, со дIавахарх, -\nЭли цо, - дог дийца\nХьо бен сан вацара.\nГан доьгIнехь, гур ду вай.\nХабар а кхетар ду,\nМацца а къастаза-х\nВай девриг дацара.\nЦа ваьлла велира\nСо винчу юьртах а,\nЦа ваьлла волий-ца\nКху сарахь со хьох а.\nСан даго къастийна-\nОьзда йоI Селехьат\nЦа ваьлла йитар а,\nХетало лен сахьат".\n"АслагIа…Цхьа ши де"…-\n"Тешам бац сан кхин Iен" –\nОлуш а хезара.\nТкъа, цара хIун дуьйцу\nХууш стаг вацара,\nАмма уьш дог доьхна\nХилар-м гуш дара.\nМо болчу шен хьаьж тIехь\nЛуьста шад а къуьйлуш,\nIаьржачу шаьлтан тIехь\nШога куьг а латтош,\nХIусамдас шен хьеше,\nЦунна дан гIо доцуш,\nВашасчул шен веше,\nДог лозуш дуьйцура.\nТкъа некъе кечвеллар,\nКъадайнчу даг тIехь дерг-\nИ хьанна хаьара.-\nЦIиэн богуш хилла бос\nХьаьрса мекх тIехь балда\nЦо церга лоьцура.\n- Цхьалха стаг велахь а,\nШахIид ву тешаме,\nЛурвоьлла велахь а,\nЦуьнца дац кхераме,-\nАьлла стаг вийцина,\nИ волчу воьссина,\nКIант шарахь цIахь санна\nКху юьртахь ваьхнера.\nБерашца бер дара,\nБаккхийчийн доттагI а\nЦу кIентан къа дара,\nВажа ирсе вацахь а.\nАтта стаг хетало, -\nАслагIин дагах ах\nКху юьртахь юьсура.\nХIинца цо шен динах\nВаша веш чуэцна\nШарахь ша ларвинчух,\nХIинца сел цIеххьана\nКъастар – и Iеткъара,\nТкъа юьртахь, кху юьртахь\nШа валар!..Тахний бен\nИ ган ца тарлора.\nШа винчу цIийнан сурт\nДицделла дацахь а,\nКху юьртах вина юрт\nШен меттиг бацахь а,\nКху юьртахь езначо\nЛаьцна и хиллера.\nДIатаса атта дац,\nДуьххьара езна йоI,\nДекъала хилла вац\nЕзначух хьегна воI.\nШен йохьах ца воха\nСобаре-м хир ву стаг,\nЦа къуьйлуш Iац хьан лаг.\nАмма дог, - и гуш дац, -\nСелехьат, ден, ненан\nИ цаI бен яцара,\nАслагIас езна йоI\nШен бен ца лорура,\nТкъа хIинца, маржа яI\nДагера, - дог ду цаI!-\nЦо орца лоьхура.\n"ХIинца вай цхьалха ду,\n"Леча", шек ма яьллахь,\nХийла некъ тосур бу\nАслагIа шен динна,-\nВайша дIаюьгур ю\nСелехьат, и ягIахь"…\nКъаьстира кIант хIинца\nШен ваша хиллачух,\nДIавоьдуш ша динца\nБIаьргех хи даьллачух.\n"ХIун дер ткъа, АслагIа,-\nВисахь а со цхьалха,\nЦа хилла вай хира"…\n"Мерза хан яьккхи вай, -\nВоьдучо элира, -\nШахIид хьан цIентIехь, сайн\nЦIахь санна, со Iийра,\nТкъа хIинца, хIинца вай\nКъастанза ца довлу,\nКху метте со лоьхурш\nЦа кхаьчча ца бовлу.\nКъастал воцчу хенахь\nДе-ненах къаьстар со,\nНийсархойх велира со!\nМаццах цкъа (ткъа маца?)\nТхох стаг вер тIехтоьхна,\nЧIирна тхан ден керах\nСтаг валар хиллера.\nЕхха хан ялале\nТхан да а кхелхира,\nСо кхиъна валале\nСоьга чIир хьайира,\nТкъа тIаккха, бехк боцу\nСо бале вуьйжира,\nСел жимчу сан коьрте\nМел гIайгIа кхечира?\nДехаре юрт эхарх\nМашар ца хилира,\nАс доьхуш кхойкхушехь\nСан маршо дIаяйра.\nБехк боцу луралла\nСан кочахь дисира,\nСа лачкъо геннахь сан\nХIинца со дIавоьду,\nХьанна тIевоьду со?\nБIаьргаш чохь бу бода,\nХууш вац хиндерг со.\nБорз санна, хьаннашкахь\nЛечкъа сан дезар ду,\nЦхьалха нах бу бухахь,-\nУьш а со саннарш бу.\nУьш цхьаберш паччахьо\nШайн цIийнах къастийнарш,\nВайн нехан кхолламо\nДакъаза мел баьхнарш,\nШайн хила йиш йоцчу\nИрсах дог диллинарш,\nОбарг – цIе кхолларо,\nБу яртийх къахкийнарш.\nМела мох хьоькхура\nГовран кхес ловзаеш,\nМалх бузуш боллура\nКIур тийса йоьллера,\nГIулкхаш дан боьллера.\nДовха тов хIоттадо\nШал шийла шовданаш\nЦу юьртан йистошкахь\nДекаш ду моттало,\nКъамел деш бердашкахь.\nЭвлйистехь кегий нах\nАкхтарган гаьннаш кIел\nШен кIудал хIоттийна\nШа лаьтташ йоI яра\nЦIехьа ца йолалуш…\nХин йист дIайоьхнера,\nБода тIе болалуш.\nКхул хьалха боданах\nСел чIогIа кхийрина\nЙоI хIинца суьйренах\nКъоначу цу дагна\nКхин кхерам, кхин гIайгIа\nХин йисте богIучу\nНекъаца цу юьртах\nЙоьIан бIаьрг кхийтира.\nЦIеххьана шен дегIах\nЦIе ели моьттира.\nХийла цо лардина\nЙоI кхуза йогIу сахьт,-\nТIаьххьара дош ала\nШа йола аьллашехь,\nВоьхна и воьссира,\nЦунна тIе кхочушшехь.\nЛоге шад хIоьттина\nЙоI сецна йиснера.\nСа санна везна верг\nШаьшинна хуьлуш дерг-\nХиъна и хиллера.\nЦо деха бIаьрг-негIарш\nЙогучу беснеш тIе\nХин тIадамаш оьгура.\nКъона дегI, оьзда дегI\nГIа санна диэгара,\nДог доьхна, дог иэшна\nИ миска лаьттара.\nЙогIур юй хуъушехь,\nЦа яре дог даьхна,\nИ хийла кхийрина\nДан амал доццушехь,\nЦа гайта ша йоьхна,\nЙоI кийрахь йилхина\nIуьргаш чу дулучу,\nГулбечу цу хенахь\nДиэза шиъ кху сарахь.\nАслагIас йоI шеца\nЯда и кхоьрура.\nМел деха дийцарах,\nБарт хуьлуш бацара,\nКIант тешаш вацара.\nБохуш со хьехавеш,-\nЛурвоьлла стаг ву и,\nШун юьртахь сох бохуш,-\nЯцар хьо, Селехьат,\nХIетахь а со вевзаш,\nХьан безам бу бохуш,\nСо тIе а хьийзавеш?\nСелехьат, топ кхетта\nСан ког а нийса бац,\nЛурвоьлла стаг ву со,\nСоьца хьан ирс хир дац,-\nЦу хенахь ас аьлча, -\nЙогIур ю, хIума дац,\nХIара гуьйре чекхъяьлча,\nХьоь маре, - хьан дош дац?\nСо лечкъа меттиг сан\nВалаза ца ваьлла,\nШун юьртах со ваьлча,\nХьо ягIахь дIайогIу\nДе хIинца тIекхаьчча,\nСоьца ян хьо кхоьру,\nЙиллина хан кхаьчча.\nХIинццалца ахь соьга\nДийцинарг харц хилла,\nДехар до ас хьоьга\nКхул тIаьхьа бакъ хилар.\nНехан сох чIир яллар\nЦхьа бала хиллера,\nХьо езаяларх а\nБала хирг хиллера".\nИ дешнаш олуш, цо\nШен буйнаш хьабдира,\nЦуьнан бIаьргаш хьабдира.\nТкъа и йоI, гIийла йоI,\nБо санна хьоьжура,\nЦо сарахь елхийна\nЭшарш бакъ хиллера.\nХеназий, ва къизий\nIожал тIе кхочий,\nВа диъний, даазий\nДуьне, хьо дуьсуш ду,\nШел тIаьхьа ва вуьсуш,\nКIайн маьлхан хьо дуьне.\n(Ширчу иллина тIера)\nIа санна, шийла ю,\nМалделла де хиларх\nГинчунна билгал ю,\nМесал куй, мачашший\nЙоцуш ца вахало.\nIаннаш чохь, я ломан\nДан а дац, хьашт а дац.\nМасех юрт гуллучу\nКIиран чохь мел хилларг\nХаанза стаг висац.\nРузбанан маьждиг а\nДу иштта нах гуллуш,\nМашар беш, кхел кхуллуш,\nВон, дика къастадо\nЦеран дош Iалашдо\nДелкъанна мел хезнарг\nЯ сийлахь, я сийсаз\nДу аьлла сацийнарг\nЛамаройн дош хуьлий\nАслагIа вина юрт,\nВаьхна юрт, воьхна юрт\nАслагIин оза сурт\nЦу юьрта йистехьа\nГинарш а хиллера.\n"Цара йийнарг котам яц,\nЦуьнан дац стаг вийна;\nЭвхьаза мостагI гар,-\nЭхь ду и тайпанна".\nЦундела, цаI хилла\nЦа Iара и лоьхуш,\nМисканна кIело еш\nШена и хуъушехь,\nДелера гIо доьхуш,\nКIентийх цаI я ШахIид\nКхаччалца и Iара.\nЦкъа буса цу хьуьнхахь\nЦхьалха дин терсара,\nИ генна хезара,\nСедарчий цу стиглахь\nХьуьнхарчу ирзу тIехь\nБеш мукъам хезара:\nВай духа дийриг дац;\nБезам вайн мерза бац,\nШа висча лахьти чохь\nШен дахар гIийла ду,\nКIайн маьлхан хьо дуьне\nШа маца дуур техь…\nШен чевнах вирзина\nКхузахь и лечкъинер,\nДе даьлча, шиъ даьлча\nБере ван везара,\nШахIид а ца вогIуш\nIийриг хир вацара.\nХенаш тIе топ кхетча,\nБос сира сай санна,\nКондаршкахь шарх аьлча,\nЦец хьалаэккхар и.\nБер дижо ша йижча\nКъона нана санна,\nСин маршо ларйича\nГIелвелла тхевсир и.\nЦхьа гIалат дIасхьайра,\nТиэкхачо шен буйнахь\nКIайн шаьлта йохьура,\nВижнарг цу тийналлехь\nИ ца гуш Iуьллура.\n-Ма гIерта, ма гIертахьа\nЦунна герга, витахьа,\nКъона пекъар ву иза,\nКъуоналлех ирс эцаза.\nШен паргIато йовзаза.-\nМаьрша стаг шех хилла,\nИрс долуш ша хилла.\nГIан-набарш гуш шена\nIуьллур и вицвелла…\nЦIеххьана гIар хезна\nДийзира бIаьрг белла.\nЧIирхочун шаьлта, ло\nСанна, кIай лестира,\nБекх боцчун некхах цо\nИ шаьлта йоьллира,\nТIулга тIехь сеттира,\nЦIин хьоста кхоьссира.\nЦо балдаш хьадира,\nБIаьргаш чохь неканца\nДуьне а хьаьвзира.\nТурпалчу некха тIехь\nКIайн маьIан мукъ гора,\nШен некха ойуш цо\nШий а куьг гIортийра.\nШа динчух воккхавеш\nИ вийнарг вацара,\nИ воьхна лаьттара.\n"АслагIа, хьан синна\nГечдойла вайн дала,\nСайн декхар ийци ас,\nКъинтIера хьо вала!..."\nКъинтIера ваьлла со,-\nСан дас хьан да вер а,\nАхь хIинца со вер а\nШарIан кхиэл ю иза,-\nХийла дегI Iовжийна…\nВоха ма воха хьо…\nКIант, соьга ладогIа,\nХIинца леш воллу со,\nХьо сиха дIагIолахь.\nЦо лазо там бу хьо,\nЦунна гарх ларлолахь.\nМухха а юьртана\nКхузахь дерг хаийта,\nДог лозуш волчуьнга\nСан дегI дахьийта!.."\nКхин лен ницкъ бацара.\nЮха а вуьйжира\nТIулга тIе аркъала…\nВоьжнарг а Iуьллура.\nХийлаза и саннарг\nДайна хьун эшшара\nЦа гучха и хилларг\nЛаьмнашкахь дерг гайта\nЛатийна чиркх санна,\nМожа бутт стиглара\nЛаьтта тIе хьежара.\nЮххехьа говрийн хур\nБергийн гIар таръелла,\nАслагIин дин дена\nТIе беъна терсира.\nЦу хенахь ирзу тIе\nШи бере кхечира,\nИ шиъ тIехьаьдира,\nДан амал дацара,\nХьун екош инзаре\nЙоIе мохь белира.\nГинчунна лан хала\nЦигахь сурт хIоьттира;\nГIийла бIаьрг биллира…\nЦо ши цIе яьккхира,\nТIаккха кхин ца делла\nБIаьргаш а хьабделира.\nХьан мохь ма шийла бу!\nАхь дан а хIун дисна,\nХьо хьанна тIе гIур ю?\nДа-нана, хьан ваша,\nХьан везар Iуьллуш ву!\nЯхаран ирсан некъ\nКхузахь хьан хедаш бу!-\nАслагIин дегIах йоI:\n"Iожаллин ницкъ хир бац\nВай къасто, АслагIа…\nХIун де ас..Вайший а\nДийна – хьо вийначо.\nСо хьоьца дIайогIу,\nКхел ер-кха кхоьллинчо!"\nЦо шена йожийра,\nБIаьштиг тIе хIоъ тоьхна.\nИрзу тIехь ши дакъа\n- Маржа яI, ШахIид: хьо\nВоьхна, ткъа бехк а бац!\nХьайн дагца чIагIло хьо-\nУьш шиъ кхин гIоттур дац…\nХьан бан а аьтто бац.\nБакъонан малх кхетталц\nХьан нехан ирс хир дац!\nШа хIун дер ца хууш\nЙиш йоьхна ШахIид Iеш\nДекъаза и буьйса\nВаре ла дийгIина\nБере а цу хенахь\nЮьрта шаьш дIакхаьчча\nТезетан да хинверг\nКхузахь дерг юьртана\nЦу хьаннийн кIоргешкахь,\nМеца борз угIура,\nСел ирча, сел йоьхна\nИнзаре и буьйса\nКху нохчийн лаьмнашкахь\nДIаяхна зама – сан халкъан\nЦIий мийлла зама!\nХIара дуьне даанзий,\nИрсан де ганзий\nМасане къона дегI\nАхь лаьттах доьлна.\nКъа хьегна сан дайша,\nБала а лайна,\nАмма Iа дIадаьлча\nБоданехь хийла вон\nХиллехь а дайна\nДешархо! Дийцина вели со кхузахь.\nАс хIара деха.\nСо, хилларш дийцарна,\nБехке ма велахь, -\nПусар а делахь.


Протесташка буьйлучу кегийрхоша садуу хьаькамийн\nКегийрхойн протест кхераме ю\nПолитикан протесташна юкъаийзабала боьллачу кегийрхошца къийсало Оьрсийчоьнан Iедал: лаамза хийшош, хьоьжуьйту «кхетош-кхиоран» филмашка, гулбо лекцешка, дуьйцу мел кхераме ю урамашкара протесташ. Оцу хьокъехь ю Маршо Радион корреспондентан Шрек Карлан артикл.\nТольятти гIалара 17 шо долу Матвей кхетара, шаьш, ша а шеца доьшурш а, класса чуьра ара а даьхна, стенга дуьгу.\n«Тхуна хаьара филм кхечу школашкахь а гайтинийла», боху Маршо Радиога шен цIе юьззина цаяккхар дехначу цо.\nИза бакъ хиллера – Оьрсийчуьра оппозици фашистийн, террорхойн могIара хIоттош яккхинчу филме хьовса дIагулдира бераш.\nСуна нийса ца хета школашкахь политика яржор...\nМатвейс и филм гойтучу хенахь шен шерашкарчу кхечу бераша диннарг дира – шен телефон чу «историна» дIаяздира филм гойтучу миноташкахь лелла хьал.\n«Ас иза пропаганда лору. Хьулйина пропаганда. Иштаниг школо лело мегаш а дац», аьлла хета кIантана.\nМатвей: «Суна нийса ца хета школашкахь политика яржор, Iедална, оппозициний юкъахь лаьттачу тIамна юкъа бераш ийзор».\nТIаьхьо Матвейс а, цуьнан классерчу бераша а оцу филман кийсак а, хьаьвсина девлча, шаьш опоозицин боламах лаьцна директорца а, хьехархошца а къуьйсуш яьккхина видео а хIоттийра интернете.\nYouTube-хь яьржина и тайпа видеош нехан тергоне йирзина – цара гойту Путин Владимиран Iедалний, къоначу чкъораний юкъаюлуш лаьтта гамо.\nОьрсийчохь лелачу коррупцина дуьхьал ши бутт хьалха иккхинчу протестан гуламашкахь кегийрхой хаабаларца доьзна статисташа бинчу талламаша гойту къона чкъор цхьана доккхачу декъанна Iедалх тешаш доцийла.\nКху беттан 17-чохь Оьрсийочьнан дешаран, Iилманан министро Васильева Ольгас аьлларг даржийра ТАСС агенталло: «Протестан дог-ойла лелаш ю, оцу берашца-протестхошца вай болх бан а беза».\nИштта, цо элира, мегар дац кегий нах «халкъана дуьхьаллаьттачу боламашка ийзабалийта», «адам талхочу маьттазчу радикализме» берзийта.\nРогIерчу президентан харжамашкахь Путинера гIант къовса кечлуш волчу Навальный Алексейн кегийрхошлахь авторитет кхуьуш хилар гойту хьоло. Цуьнан цIе кегийрхошлахь яьржаш ю, Оьрсийчоьнан официало а, пачхьалкхан хаамийн гIирсаша а иза кхераме экстремист вина вийцахь а.\n«ДIа а гIой, хьайна цIахь бан белла болх бе!»\nШи кIира хьалха, Зазадоккху-беттан 12-чу дийнахь протестан акцеш хила а езаш, интернетехула яьржира массех видео – протестхошна юьстах совца бохура цара кегийрхошка. Дахначу кIиранах поп-эшаръалархочо Вокс Алисис ша арахецначу клипан текстехь боху, «Ма гIерта политикана юкъа, дIа а гIой, хьайна цIахь бан белла болх бе!»\nТкъа реперо Птахас бехкейо Iамеркан Штаташ «кема техкорна», боху «тамаше ду Сэма деллачу ахчанах патриот ваьлла лелар». Кремлерчу критикаша Навальный Алексейх эрриг ду реперо бохург – «Iамеркан марионетка».\nНавальныйс бехкейо Кремл цо ша бахархошкара йоккхучу йола тIера и тайпа видеош яржош ахча дайарна – 3 миллион адам хьажна протесташна дуьхьал интернетехула яьржинчу видеошка. Амма уьш ша ца яржийна, дIахьедина Путинан администрацис.\nМоскох Лаккхарчу экономикан школехь политикан талламийн лабораторин куйьгалхо ю Касамара Валерия. Цунна хетарехь, кегийрхошна, уьш протестан боламах къахкош, Iаткъам алсам мел бин а кхераме ду Iедална. «Оцо мелхо а совдоккхур ду протесте буьйлучу кегийрхойн терахь», элира цо Маршо Радиона интервью луш. Ткъа цунна хетарехь, цкъачунна кегийрхойх доккха дакъа теша веккъа цхьана стагах – Путинах.\nСтудентийн юкъара васт го тхуна: баррикадашкахь шаьш зен лууш бац уьш...\nКасамара: «Вайна гуш долу сурт - иза президенталлах теша бохург дац. Деккъа дIа Путин Владимирах теша. Уьш цунах теша, цхьаъ делахь, дог дохуш цуьнгара диканиг кхачаре, иза бен ца го царна президентан даржехь, сатийсам бу беккъа оцу стагна тIехьажийна».\nIилманчас Касамара Валерияс, шен коллегашца цхьаьна, 6000 студент декъа а озош, зийна кегийрхойн политике болу хьежамаш. Цо бахарехь, скепсис ю церан ойланашца, ца лаьа царна шайна дезарг «баррикадашкахь тIедаккха».\nКасамара: «Студентийн юкъара васт го тхуна: баррикадашкахь шаьш зен лууш бац уьш, мульхха а протест – иза риск ма юй. Ца лаьа царна кхерамна кIел нисбала. Царна шайн дахаре некъ боккху комфорт еза».\nКасамарин хьажамца догIуш нисло кIира хьалха бинчу талламан жамIаш а. 66 процент реципиенташа боху, коррупци йоккха проблема ю Оьрсийчохь. Амма 72 процент наха протесташка эшалур яц боху коррупци.\nИштта бу Маршо Радион корреспондента Шрек Карла арахецначу артиклан чулацам


Х1ума карла ца даьккхича, дицло - Новости - Гудермесская районная газета «Гумс»\nХ1ума карла ца даьккхича, дицло\n25.02.2021 16:57 Четверг\nВыпуск 7-8 от 25.02.2021 г.\nАвтор: Дени Сумбулатов\nТ1аьххьарчу хенахь къаьсттана ч1ог1а хаало вай вешан маттанна, нохчийн маттанна, пе беттар. Оцу пе беттаро херабаьхна а ца 1аш, д1ахадош бу вайх цхьаберш маттах, г1иллакхех, ламастех, доцца аьлча, къоман орамех. Муьлххачу а къоман са, т1ум, лард цуьнан мотт бу. Шен маттахь синхаамаш, ойланаш йовзийта дешнаш ца тоьаш, ца карош, кхечу меттанашкара дешнаш юкъадалош, «керла мотт» буьйцурш к1езиг бац вайлахь. Цуьнан бахьана\nх1ун ду-те? Суна хетарехь, бахьана деккъа цхьаъ ду: шен къоман меттан сий-пусар цадар, ша-шех, нахах, кхечу къаьмнийн векалех а эхь цахетар. Тоьлларг машен, т1ек1елдина ц1енош, лекханиг холхазан куй, х1ора дийнахь юуш-молуш чомехь ерг цахилар дац эхьениг.\nЭхьениг, вай лакхахь мел дагардинарг а долуш (я доцуш), шен къомах д1ахадар\nду. Шен къомах д1ахадар уггар а хьалха къоман маттах д1ахадар ду. Халахеташ делахь а, ишттанаш вайлахь дуккха а бу. Шена ала луург, шен ойла маттаца схьа ца алалуш, ч1ог1а\nкъахьоьгу цхьаболчара. Ткъа цхьаболчара иштта а олу: «Оьрсийн маттахь\nдийца атта хир дара суна, цундела оьрсийн маттахь дуьйцур дара ас». Дуьйцург оьрсийн маттахь дийца хууш мукъана а велара я оьрсийн маттахь дийца а ма ца хаьа. Доцца аьлча, шина а маттахь къамел д1а ца доьдуш, къахьоьгий, дерзадо пекъаро шен «къамел». Бахьана х1ун ду? Дера ду, и пекъар шен маттахь ойла ян а, къамел дан а хууш цахилар. Къамел дан хууш велахьара, шен дагахь дешнаш, предложенеш гочйичхьана волуш ма вара иза. Дешнаш хаа йиш яц, предложенеш х1итто говзалла а хир яц, нагахь цо дика нохчийн мотт\nбуьйцучаьрга ла ца дег1нехь, исбаьхьаллин дашца цуьнан уьйр-марзо ца\nхиллехь. Дукха бу шаьш буьйцучу маттахь нохчийн меттан дешнех пайдаоьцурш. Нохчийн меттан дешнаш церан маттахь хила йиш яц, х1унда аьлча царна и дешнаш я церан маь1наш ца девза дела. И дерриге тидаме а эцна, оха лерина «Гумс» газетан аг1онаш т1ехь\nнохчийн меттан дицлуш лаьтта дешнаш зорбане даха (оьрсийн матте гочдеш я\nнохчийн маттахь маь1на а деш). Х1окху аг1онехь шун тидаме дохку оха царах


Эххар а меттахIоьтти нохчийн рузма\nМангал-бутт 15, 2015\n2010-чу шарахь дозанал арахьа тховк1ело карийначу Ичкерин 1едало т1еч1аг1йира рузман цхьа вариант.\nШераш дара нохчашлахь беттанийн цIерш - рузма - шайн маттахь хила еза боху къамелаш лела а, оцу тIехь говзанчаша болх бо а. Бакъду, Маршо Радионо-м хьалххе юкъа а яьккхина, лелош ю нохчийн шира рузма.\nШира а, гонахарчу дуьненах, Баттах, Малхах, жил-Iаламо шен дахарехь шарахь бечу некъах кIоргга хаарш долуш схьадеъна ду нохчийн къам.\nЭзарнаш шераш хьалха кхоьллина а, ехха лелла а ю вайнахалахь шен рузма. Гонахарчу дуьненан башхаллех тидамаш беш, я шайн дахаран хотIца йоьзна, я шаьш теша цIуйш базбеш техкина хилла беттанашна цIерш.\nКавказ оьрсийн карайирзича ца лелош датесна, тIаьхьо Советан Iедал тIедеъча оьрсаша йоху беттанийн цIершца хийцина нохчаша рузма.\nДерриг дуьнентIехь яьржаш йолчу Маршо Радион нохчийн редакцино ша юхакхоьллина дукха хан ялале дитира оьрссийн кепехь беттанийн цIерш яха. Пхи шо ду оха вайн дайша лелийна цIерш беттанийн йоху.\nМуха нисделира, Нохчийчохь рузма оьрсийниг а лелош, еккъа ша Маршо Радионо беттанийн цIерш нохчийн маттахь яхар? Цунах лаьцна иштта дагалоьцу Къилбаседа Кавказан сервисан куьйгалхочо Аюбов Аслана.\nАюбов: «Маршо Радионо и рузма лело маситта шо ду, 5-6 шо хIете а вете а хир ду. И тIеэцарна 2 бахьана дара тхан. Цкъа делахь, Маршо Радиохь болх беш болу журналисташ шайн маттах а, шайн къомах а, шайн ламастех а дог лозуш нах бу. Уьш гуттар гIерта нохчийн мотт цIена бийца а, дицлуш долу дешнаш дендан а, вайн меттан кхане Iалашъян а.\nЦундела вай нохчийн вебсайт схьайоьллуш хенахь, цу тIехь лелош йолу календар нохчийн маттахь хилийта лууш дара тхо. Вай тIеэцна долу рузма, кхета атта ша хиларна, аьхна хета вайн ладогIархошна а, сайтан ешархошна а.\nШолгIа делахь, къам чIогIа даьржина вайн тIаьххьарчу хенахь. ГIазкхийн мотт ца хууш болу нах дебаш бу вайна юккъехь. Уьш Туркойчохь, Урдун-махкахь а хилла а ца Iаш, хIинца Европехь а, Iамеркехь а баьржаш бу. Къаьсттина хьалакхуьуш долчу чкъурана оьшу вайн маттахь йолу календар, аьлла хетара тхуна».\nХIинца, тIаьххьара а, хийцамбина Нохчийчуьрчу Iилманчаша а, ненан мотт халкъалахь чIагIбан гIертачу жигархоша а рузманехь – иза нохчийн маттахь лелийта магош низам тIе а эцна махкарчу Iедало. Ша и хилам шена беза лара а догIу нохчаша, хетарехь.\nМаршо Радиога рузма нохчийн матте ша а, шеца кхечу говзанчаша а муха яьккхира, муха тIечIагIйира дуьйцу оцу балханна кхоьллинчу комиссин коьртехь хиллачу журналиста, «Даймохк» газетан коьртачу редакторан гIовса Дадаев Сайд-Хьасана.\nДадаев: «Экспертийн кхеташо дIадаханчу шарахь кхоьллина, куьйгаллехь Кадыров Рамзан а волуш. Оцу кхеташона юкъахь кхоьллина ю хаамийн гIирсашкахь нохчийн мотт нийса бийцарна тIехь терго латторан комисси. ХIетахь дуьйнна болх бан гIерташ, хаамийн гIирсашкахь нийсаязадаран бакъонаш, орфографи олу-кх цуьнах. уьш ларъярна тIехь терго латтош, шалха-кхалха кепаш ца хилийта гIерташ къахьоьгуш ду тхо.\nТхайгара кхоьллина яц рузма, дIакхайкхаяле, Иорданехь бехачу нохчашка, вайн Нохчийчохь мел болчу Iилманчашца дага а дуьйлуш, Алероевн, Хасиевн, Мадаеван белхаш талла а теллина, беттанийн бала мел кхаьчначаьрца дага а девлла хIоттийна ю».\nМеттахIоттийна нохчийн рузма а, яртийн, кIотарий цIераш а. Амма мел хан оьшу и цIераш адамийн матте а, коьрте а ерза, хууш дац.\nТIеэцна рузма, кхета атта ша хиларна, аьхна хета вайн ладогIархошна а, сайтан ешархошна а\nРеза дуй шу Нохчийчохь тIеэцначу беттанийн цIершна?


Кавказан шира эшарш - Европе...\nOred Recordings фолк-лейбл ю Кавказан къаьмнийн шира эшарш гулъеш а, яржош а. Режиссерца Мун Винсентца а, Лондонерчу NTS радиоца а халкъан иллеш гулдеш къахьегна гIебартойн а, балкхаройн а накъосташа. ХIинца церан хьалхара гулар арайолуш ю Британерчу йозушйоцчу Death Is Not The End проектехь.\nКавказхойн шира эшарш хьакъ ду йовза\n«Шина кассетехь хир ю оха цхьацца шерашкахь дIаязйина эшарш. ГIебарта-Балкхаройчуьра, Нохчийчуьра, Дагестанера, Адыгейра, кхечу регионашкара ю уьш. «Тоьлларш» аьлла а хир яц гулар, кхузахь къестайойла дац «тоьлларш-эшнарш». Тайп-тайпанара гайта еза эшарш», - боху Ored Recordings кхоьллинчаралахь волчу Халилов Булата.\nКъаьмнийн векалша шайн-шайн эшаршка ладоьгIур ду, боху цо. Чергазийнчаьрга – чергазаша, ногIийнчаьрга – ногIаша… Ткъа иштта марзлуш ю и эшарш Европерчу ладогIархошна а.\nOred Recordings гулйинчу эшаршка ладогIа кхузахь\nЧергазаша Ушарма-Имамна лекхна йиш а ю гуларе язйина\n«Дукха хьолехь Малхбузерчу фолк гулъечу говзанчаша Африкера я Малхбалера эшарш дIаязйо. Ткъа оха – тхайнаш», - боху шаьш бечу белхан башхаллах Халиловс, - «Юьстахара хьажча, хета, Кавказехь акха нах бехаш санна. Иза арахьарчу нахана хетта ца Iаш, Москох а хета. Тхо тхаьш гулъечу эшаршца гайта гIерта, уьш миччанхьа а ладогIа торуш, хаза юйла. Халкъан музыка – иза дика ду, кху заманца а догIу».\nКерла эшарш лахьо Ored Recordings Кавказан мехкашка лела. Халахета оцу тобанна шех фольклор гулъярхо аьлча а.\n«Тхо эшаршна тIаьхьадевлла леларш а дац, я пропагандисташ а дац. Уггаре хьалха тергамчаш ду», - билгалдоккху Булата.\n«Деле доьху эшарш а ю, ламасташца йоьзнарш а ю. Масала, гIазгIумкийн Балхар юьртахь тхуна къинхьегамхойн йиш лекхира зударша. Нохчийчохь депортацех лаьцна лекхира зудчо, шен къомо лайна бала а балхош, къадоьхура цо Сталинна. Амма иза илли дац, барта кхолларалла ю. Болшевикаш емал беш а локху, бIонан эшарш а лоькху, юкъахь лаьттинчу тIемех а лоькху, туьйранашкара цахилларш кхоьллина а лоькху…» - дуьйцу Халиловс.\nOred Recordings-на, цуьнан декъашхоша бахарехь, доккха гIо а ца хуьлу нахера, шен болх бан кхин ахча долуш а яц.\n«Халкъан эшарш езаелла хиларна дуьйладелира тхо, тIаккха уьш яржо лиира, - боху Булата, - Цул совнаха, къаьмнашна шайн шира эшарш йовзийта а лиира. Уьш дIалокхурш а оьшура. Тхан гулар – иза фолк езачарна ю. Къоначарна а, къеначарна а. Иза жимчу гонашна бен оьшуш яцахь а, тхуна лаьа дуккха а наха оцу эшаршка ладугIийла.\n«Фольклор – иза къанойн йиш ю, аьлла, хета цхьаболчарна. Къеначу стага бен иза лакха а йиш йоцуш санна. Иза бакъдац. Йовш лаьтта эшарш ю оха лехьораш, баккхийнаш бен а ца бисина уьш хууш. Цара тхуна лакха а лекхна. Иза дац, локхушверг кхана вала вожжал къена хила веза бохург», - тешна ву Халилов.\nOred Recordings рогIехь эшарш гулъян яха дагахь ю Гуьржийчу, Нохчийчу, иштта Ставропол махкахь лоьху цо молоканийн, гIалгIазакхийн-некрасовхойн эшарш.


Путин юхахаржарца декъал стенна ца вина Трампа?\nОьрсийчуьрчу харжамашка шийла хьоьжу дуьне\nВовшийн къобал а еш, 197 пачхьалкх ю дуьнентIехь. Юха а президентан дарже харжарца Путин таханенна декъал ца вина царех ткъеха сов пачхьалкхо бен. Йисинарш цкъачунна "ладоьгIуш" Iа.\nЯц Оьрсийчоьнан "керла" президент къобалвечаралахь Прибалтикерчу кхаа пачхьалкхах цхьа а. Яц Гуьржийчоь. Яц Украина.\nЕвроперчу пачхьалкхех Кремле Путин декъалвеш телеграмма яхьийтина Германино, Венгрино, Сербино, Босни-ХIерцоговино, Италино. Кремлан сайто Путин декъалвиначийн могIара язво Францин президент Макрон Эмануэл а.\nАмма иза бакъ дац, я Францин а, я ерриг а Европерчу а прессехь ца боху Кремлехь хьалхалерра долахо висар Парижо къобалдина. Оьрсийчуьра бевдда Британе баьхкинчу нахана химин герзца зен дар муха нисделла талла аьтто бар дехна Макрона Путине, иза бен а ца боху, масала, Франспресс агенталло къамелах лаьцна далочу тоьшаллехь.\n" Конкуренци йоцчу хьелашкахь"\nДешан маршо, гуламаш, цхьаьнакхетарш лакъийна хиларе терра, конкуренци лелаш йоцчу хьелашкахь дIабаьхьна Оьрсийчохь президентан харжамаш, боху оршоьтадийнахь ша динчу дIахьедарехь Европан кхерамзаллехула а, цхьаьнаболхбарехула а йолчу организацино (ОБСЕ).\nХаржамашкахь тоьллачу Путинна кхечу кандидаташначул дукха эфиран хан елира телерадиокомпанеша, билгалдоккху Организацино. Харжамийн компани йолалуш кандидаташка язбала гIиртинчех цхьаберш чекх ца бовлуьйтуш юьстахбитира, нах ницкъаша харжамашка лоьхкуш, харцонаш Iораяха гIерта тергамхой лоьцуш меттигаш яьхкира, боху дIахьедаро.\n"Трамп лерина вац Путин декъалвеш телефон тоха"\nПутин харжамашкахь тоьллийла хууш ду, амма иза декъалвеш телефонехула къамел дан дагахь вац Iамеркан президент Трамп, аьлла КIайчу ЦIийнан векалол Гидли Хогана.\nБахьана кеп-кепара туьду тергамчаша. Юкъара ду дукхахболучарна хетарг: ишта а гIорийна лаьтта Iамеркан-Оьрсийчоьнан юкъаметтигаш шелйина деношкахь Британехь, химин дIовш а делла, шпион-оьрси Скрипаль Сергей а, цуьнан йоI а, ингалса полисхо а дарбан цIийне кхачоро. Хиламца Вашингтонна Кремлан лар го, Лондонна а, кхийолчу Европан шахьаршна а санна.\n"Советан Iедал леллачу лаьтта тIехь уггаре боьха харжамаш"\nЧекхбевлла харжамаш маьрша, нийса, цIена бара олуш ца ваьлла Путинца къийсабеллачу кандидатех цхьа а. ХIораммо а хазийна шена гина сакхташ.\nСобчак: "Вай кхерадала ца деза кху харжамаш санначу барамах - кандидаташна цхьабосса прессе кхача йиш яцар, административан ресурсна духьаллатта дезна хилар…"\nЯвлинский: "Тхо кхетара хIара барам бакъ-харжамех тера боцийла".\nГрудинин: "Советан Iедал доьхча дисинчу лаьтташ тIехь уггаре боьха харжамаш".\nЖириновский: "Демократи яц, я паччахь, коммунисташ болуш а ца хилла – пачхьалкх ю вайн иштта".\nРакеташ, яккхий тоьпаш юьйлу дозанехь...\nПутина харжамаш бирзича динчу омранех ду тIекхочучу бIаьста рогIера кегийрхой эскаре бигарх лаьцна даржийна омра.\nОршоьтадийнахь Оьрсийчоьно ракеташ, артилери тIеман Iаморашка яьхна. Декъаялийна, дуьнено емалдешшехь, ша "маршаяьккхина " Абхази, Къилба ХIирийчоь, ГIирма. Пачхьалкхан дозанашкахь даржийна и эскарийн ловзарш.


Оьрсийчоь -- Кремлехь Путин Владимир цхьаьнакхетта Кадыров Рамзанца, Зазадоккху-бутт, 25, 2016.\nМаршо Радион программа (ГIуран-бутт, 18-гIа де, КIиранде)\nГарехь, Кадыровн шеко кхоллаеллачух тера дара, ша цу даржера дIаваккха дага деана-те Кремлна аьлла. Иза саготта хилар гуш дара хуьлург билггал хIун ду ца хууш. Амма дерриг а цунна дика дIадирзира. Кадыровс юха а шен гIант дIалецира, ткъа цуьнца цхьаьна дерриг а хьалха санна дисира республикехь.\nНохчийчоь -- Республикан куьйгалхочуьнан дарже дIахIуттуш шен инаугурацехь чIагIо еш ву Кадыров Рамзан, Соьлж-ГIала, ГIад. 5, 2016\nТахана Кадыров Рамзан уггаре а еххачу хенахь шен даржехь волу регионан куьйгалхо ву. 2005-чу шарахь иза Нохчийчохь Iедалан да хIоьттира, президент Алханов Iалу а волуш.\nАмма массарна а гуш дара Нохчийчоьнна урхалла деш верг шен карахь онда ницкъ болу Кадыров хилар.\nИза тидаме эцча, гонахарчу республикашкахь куьйгалхой хуьйцуш а болуш, шен даржехь виса аьтто баьлларг иза цхьаъ бен вац Къилбаседа кавказехь, цхьа жимачу Адыгейн куьйгалхо 69 шо долу Тхакушинов Асланчерий воцург. Иза цу республикан куьйгалхо хIоьттина 2006-чу шарахь ГIура-баттахь.\nДелахь а, вайн дайша дукха диъча моз а къахьло олуш хилар тидаме эцча, маца дуьтур ду Кадыровс мехкан куьйгалхочуьнан дарж, маца гур ву вайна кхин амал а, кхин Iалашо а йолу Нохчийчоьнан куьйгалхо боху хаттар дуьсуш ду.\nШевченко Максим Оьрсийчура журналист а, юкъараллан жигархо а ву. Къилбаседа Кавказехь хуьлург шен тидамехь латтош ву иза тIаьхьарчу хенахь.\nМаршо Радионна интервью луш, муха аьтто баьлла Кадыровн еххачу хенахь, ма дарра аьлча, 11 шарахь, Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнан даржехь латта, хIун хила деза иза хуьйцуш гIулч Кремло якхха бохучу хаттарна иштта жоп делира цо.\nОьрсийчоь - Шевченко Максим, 24 Чилл2014.\nШевченко Максим: «Суна хетарехь, Кадыров хир ву шен даржехь Путинан оьшшучул. Кадыров маслаIатан фигура ю. Махкахойн тIом соцоран билгало ю иза. Вуно хала ду Кремлна кхин дIа гIулч яккха, регион кхин дIа ша йита. Кадыров а, цуьнан кхелхина да а, царах хIуъа дийцахь а, дуккха а бахьана долуш а, наггахь бахьана доцуш а, симболш ю тIом сацоран, керла барт баран Кремлна а, билггал аьлча, Путинна а, нохчийн Iедална а юкъахь».\nЦхьа а вац кхана хIун хир ду хууш. Цундела нагахь Путин Iедалера дIавалахь муха хир бу Кадыровн кхоллам аьлла хаттар кхоллало?\nЦу тайпа хьал нислахь Нохчийчоьнан куьйгалхо керла хIоьттинчу президентаца тарвала хьожуш ву аьлла хета Оьрсийчура «Политикан технологийн центран» директоран когаметтана Макаркин Алексейна.\nОьрсийчоь -- "Политикан технологийн центран" директоран когаметта Макаркин Алексей.\nМакаркин Алексей: «ТIаккха керлачуьнца дIатарвала хьажа мега иза. Иза чIогIа тарлуш стаг ву, баккъалла а аьлча. Кхета хала долу позици ша дIалоцуш иза кхеташ хуьлу, ша дуьйцург оьшуш хиларх а, иза ала догIуш хиларх а.\nНагахь ша кхечу агIор вахана аьлла шена хеталахь, иза юхаволу. Иза дуьхьал гIерташ ца хуьлу, ша дуьйцург тIедаккха гIерташ.\nДагадогIу суна. Ша Iедале веъча дагадеанера цунна Соьлж-ГIалана шен де цIе тилла. Амма Кремл цунна реза ца хиллий хиъча, цо дитира иза. Цундела, суна хетарехь, гергарчу хенахь цуьнан цхьа а яккхийн проблемаш хир яц".\nКху деношкахь Оьрсийчура а, дуьненан юкъара а зорбанан гIирсаша шуьйра дийцира Нохчийчура эскархой Шема гIуллакх дан хьажорах лаьцна. Шема йоцург, Украинерчу конфликтана юкъахь а ю Оьрсийчоь. Оцу хьолехь Кадыровн мехала хилар алсам долу, хIунда аьлча, цо кечбина тIеман ницкъ бу Нохчийчохь.\nПутина бохург чекхдаккха цу ницкъах пайда эца кийча ву ша, цуьнан гIашсалти ша волун дела бохуш, дIахьедарш до Кадыровс. Амма и гIуллакх доьзна дац иза шен даржехь висарх боху Шевченко Максима.\nШевченко Максим: «Суна ца хета Кадыров Рамзан Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнан даржехь латтор Шемахь боьдучу тIамца я Украинехь боьдучу тIамца доза мегар ду аьлла. Уьш вовшех дозуш доцу хIуманаш ду. Дерг дийцича, иза уггаре эвсаречерах куьйгахо ву Оьрсийчоьнан регионашкарчу куьйгалхошна юкъахь».\nКадыров цхьа а тоьхна хан а йоцуш, республикан куьйгалхо хиларна дуьхьал боцуш дуккха нах хир бу Нохчийчохь. Амма кIезиг хир бац цигахь, дахар дикачу агIор хийцалур дара, нагахь цхьа мелла а машаре, кхерамаш туьйсуш воцу, къеда стаг мехкада хилча аьлла хетарш а.\nОьрсийчоьнан низамаш мукъане делира кхузахь лелаш бохуш хуьлу республикера бахархой. Оьрсийчохь цхьана а меттехь лелош доцу дехкарш а, декхарш а ду Нохчийчохь шуйьра юкъадаьхна. Иза нийса дуй-те, Нохчийчоь Оьрсичоьнан Федерацин дакъа хилча, бохуш хуьлу и нах. Шевченко Максима и проблема баккъалла а йолуш ю боху.\nШевченко Максим: «Цхьа шеко а йоцуш и проблема йолуш ю цигахь. Цхьана стеган карахь ду тIех сов Iедал. Цуьнах массо хIума дозаш хилар а ду. Амма и хаьл ерриг а пачхьалкхехь ду, ма дарра аьлча. Делахь а Нохчийн Республика шен билгалонаш йолуш хиларна, и проблема тIех сов цхьана цIарца йоьзна ю».\nЦхьана юкъанна къамелаш даьржнера Кадыров Рамзан Москох лаккхарчу дарже дIавига мегаш ву аьлла. Цуьнан карьера эххаре а цу агIор ерза мегаш ю бохучух тешаш болчух тера ду цунна гонахбевлла нах а. Амма Малашенко Алексейс иза хир дац боху.\nМакаркин Алексей: «Кремлехь болх беш дукха халонца го суна иза. ХIунда аьлча, Кремле дехьа ваккхалур вара кхечу тайпана волу стаг. Рамзан федералан Iедалхо санна дуьхьал хIотто чIогIа хала ду. Министр, я президентан администрацин декъашхо иза хир ву ала хала ду.\nИза кхин тайпа ду. Цундела кхин дIа цуьнан белхан дахар доьзна ду Кремлца, иза доьзна ду мел латталур ду цуьнга Нохчийчура хьал шен карахь бохучуьнца (тахана гуш ду, иза дан иза аьтто болуш хилар). Вуьшта аьлча, иза доьзна ду дуккха а факторшца.\nТкъа хууш дац кхин дIа хIун хир ду, еххачу хенахь муха дIайоьрзур ю цуьнан режим. Кхеташ ду и тайпа Iедалан раж цигахь даиман а хуьлийла доций».\nНохчийчохь Хьалхалара тIом болийна 22 кхаьчна. ШолгIа тIом болабелла а даьлла лаххара а 17 шо. Цу хенахь гIеметта хIоьттина хилла нах хIинца жима бац. Иттаннаш эзарнаш махкал арабевлла лела нохчий улле гIоьртина кхерамечу ханна. Вуьшта аьлча, дукха хан ца йисина нахана кху дуьненчохь яккха. Уьш шайн цIаберза лууш бу.\nАмма карарчу хенахь долу политикан хьал а лаьтташ, кхеташ ду, цаьрна Даймахка боьду некъ бихкина хилар. И проблема хилар кхетадой Кремло? Цуьнан бала болуш стаг вуй Оьрсийчохь?\nШевченко Максим: Буьззинчу барамехь (Кремл) цуьнах кхета аьлла ца хета суна. Нохчийн юкъаметтигехь лаьцна хаттарш цара дийцаре до аьлла хета суна Рамзанца хуьлучу цхьаьнакхетаршкахь. Вуьштта аьлча, цара олу (Кадыровга) айхьа къасто еза ахь юкъаметтигаш оппозицица а, Ичкерин агIончашца а, Имаратан агIончашца а, демократашца а, кхечарца а...\nЦхьа а вау (Москох) буьззинчу барамехь кхеташ аш лелочу юкъаметтигех. ЧIирхой муьлуш бу, чIир эца ца богIу нах муьлуш бу. Хьа мила вийна а, хьа хьанна тIехь къизаллаш лелийна а, хьа мила сийсаз вина а дагадогIуш бу нах иттаннаш шерашкахь лелийнарг. Цундела шаьш нохчий бен кхетар болуш дац иза, баккъалла а аьлча.\nТкъа нийса хир дуй иза? Кремло шена тIе ца лаьцна, эр вай, нохчашна юкъахь долчунна кхелахо хилар? Оьрсийчоь яц цигахь цхьана нахана тIехIоьттина?\nШевченко Максим: «Со накъосталла дан кийча ву, сайга дехар дахь. Амма суна гIоле хетар дара сайн нохчийн доттагIашна вовшашца маслаIат карийча, со дIоггара шун гIуллакхашна юкъа а ца гIерташ. ХIунда аьлча, со мухха кавказан говзанча велахь а, я со а я цхьа а стаг а кхетар вац аш лелочух".\nКадыровс совгIатдина устагIий Майкопехь лечкъийна?\nКадыровс юха а схьабоьху Туркойчоьне шена цабеза нохчий


Дингат — Википеди\nБухара доьзал: Mustelinae\nДингат (оьрс. Ласка) — аьлла цуьнан цӀе яьккхича иза кертара дӀайоьда олуш ду. Цундела иза кертара дӀа ца яхийта "кхобу" цуьнан цӀе. Иза кертахь хилар пайдехь хета адамашна. ХӀунда аьлча, цо мукадехкий а, дехкий а хӀаллакдо. Иза дехо дуткъа дегӀ а долуш, дехках тера жима экха ду. Луьстта ира цергаш ю цуьнан. Кегийра кхоьлина бӀаьргаш ду. Ша дайанчу дехкийн хье боу цо . Хье биъна дуьзчи а цаӀеш дехкий дойу цо, шена тӀаьхьало еш. Кхин дахка ца карош ша мацделчи юха догӀу иза, ша тӀаьхьалонна дитначу дехкашна тӀе. Цуьнан садоӀуш хан ян а яц. Буса а, дийнахь а толлу цо дехкашна. Цхьана дийнахь бусий 10-15 дахка боу цо ша оццулла жима доллушехь. Хаддаза уьдуш леларо мацдо иза. Цундела сих-сиха доу цо и пхьор. Герггарчу хьесапехь 2-3 эзар дахка боь цо цхьана шарахь. ГӀодмин такхорана кӀелахь карийна 450 дахка. Дингато дойуш гулдина хилла уьш. Дингат керта кхаьчначу меттехь дехкийн хӀу дов. Цхьанхьара ша уьш хӀаллакдича кхоьчахьа дехкий долчу дӀадоьду и жима экха. ХӀусам дехкашкара схьайоккху дингато. Дехкан Ӏуьрг шор а дой, цу чохь шена кӀеда мотт буьллу цо екъачу бецах я ша дайанчу дехкийн цӀокарчех.\nКхоъ, йиъ, иссанна тӀекхаччалц хуьлу дингатан кӀорни. Цо кӀорнеш шарахь моссазза йо хууш дац. Шеран цхьана заманчохь ца йо цо уьш. Ӏаьнан а, аьхкенан а, бӀаьстенан а, гуьйренан а, муьлххачу а баттахь карош хуьлу цуьнан кегийра кӀорнеш. Дингато бецан меъ а, лекъ а, кхин долу олхазар а доь гӀортантӀера цӀий лела пха а хадабой. ГӀиргӀано мӀарашца катоьхна дадийчи, шен и гӀорта яхъеш, дӀакхевдина цуьнан лаг а хадийна дингат цуьнца охьадоьжна меттигаш а хилла.\nЦхьана таллархочунна пхьагал уьдуш, готуьйсуш, кхиссалуш карзахъяьлла гина. Цецваьлла иза пхьагало лелочух. Дукха хан ялале пхьагал йоьжна. Таллархо, когаш а хьоькхуш леш йоллучу пхьагална тӀевахча, цунна юххера дӀаедда дингат. Цо логах а тасаелла лаг цоьстуш холчу хӀоттийна хилла пхьагал. Дехкал бен доццушехь иштта шел йоккхачунна а кхераме экха ду иза.\nАдамашна зиэделла хилла буьйсанна божли чохь говро мийраш бетташ, синтем байна деш дерг. Ӏуьйранна хьацар а долий, гӀеллой карош хилла говр. "ГӀам ду цунна и ницкъ беш дерг" олуш хилла говр йолчу дас.\nИштта говро сагатдеш хезчи, фонарь а буйнахь чувахча, говр йолчу дена говран кхесса юккъера хьала а яьлла дӀайоьдуш гина дингат. Иза кхеса юккъе яьлланчу меттехь, вортанах хьаладевлла цӀийн тӀадамаш гина говр йолчу дена. Говран синтем байна корзахъялар лаа ца хилла.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Дингат&oldid=6039019»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 30 май, 22:21.


Мацаллин протест сацаяр дехна Сенцовга политикан тутмакхо Клыха\nОьрсийчохь набахтехь валлочу политикан тутмакхо Клых Станислава кехат дахьийтина кхечу хан токхучу украинхочуьнга Сенцов Олеге. "Украинан бакъдерг" газетано яздарехь, Сенцовга мацаллин протест сацаяр доьхуш, кехат яздина хилла Клыха.\n"Стаса Сенцовга яздина, - дийцина Клыхан нанас Клых Тамарас. – Ас и кехат дIакхачор ду Украинан омбудсмене Денисова Людмиле а. Ша мацалла кхайкхаяле хьалха Стаса шега кехат даийтинера боху Сенцовс. Тутмакхаша тутмакхашка кехаташ дIаса ца кхачадо, цундела соьга дIатаса аьлла цо".\n"Олег массарна а тIе а хIоьттина, мацалла хьоьгуш ву" яздина Клыха, цуьнан нанас дийцарехь. "Нагахь и цхьаъ цара маьршаваккхахь а, шайн дегабаам хир бац", - аьлла Клых Станислава. Сенцовн ши бер ду, церан ойла а яй, мацалла хьегар сацаде аьллачу шен кIентан дешнаш далийна нанас.\n2016-чу шарахь Нохчийчуьрчу Лакхарчу кхело 22, 5 а, 20 шо а хенаш туьйхира украинхошна Карпюк Николайна а, Клых Станиславна а.\nЦушинна бехедиллира, Нохчийчохь тIемаш бар а, оьрсийн эскархой байар а.


"Оцу наха хIоттийначу "гIиллакхе" хьажий, нохчийн мах ма хадабелахь, Собчак"\nНохчийн бакъонашларъярхочун Титиев Аюбна тIехIотта еанчу Собчак Ксенияна новкъарло йира Путинан цIарахчу проспектехь дIасаяха масех жимачу стага. Цара го а бина, шайн дагахь иза сийсазъяккха гIерташ, маьхьарш диттира. Ша хьаьнца а къамел дан кийча ю, хьо боьрша стаг ма ву элира массарел чураваьллачу цхьанга.\nОцу проспектехь кофе юьхкучу жимачу стаге хаьттира Собчака, иштта хуьлий кхузара божарий аьлла. Ша а цецваьлла ву цара динчух аьлла, жоп делиира цо.\nЖимма дехьо лаьттачу кIанте а, йоIе йистхилира иза. Цара а хаза къамел дира, вукхарах тера а доцуш. Амма хIетте, кхеташ дара дийцаре доккхург вукхара лейина бага хир юьйла.\nИ инцидент хиллачул тIаьхьа, дуьххьара социалан машанехь айдина дийца долийра и гIуллакх. ХIумма а нохчийн кегий наха динарг къобал а ца дора.\nАдвоката Касумов Султана и кегий наха тергал ца еш, я цуьнца къамел дан хьекъале стаг хIотто везаш вара боху дуьхьал: "Собчак массарна ма хаара говза политик ю. Ларлуш хила дезара вай. И зуда дукха хууш а ю. Лела хууш а ю. ГIиллакх дIагайтичхьана чекхдолура иза. Цуьнца къамел дан маттана говза цхьа стаг хIоттичхьана дIасабевр бара".\nХьалха мичахь бара уьш, оцу хенахь хIунда ца дора цара сел майра хилча, из Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнца гергарло лелочу хенахь,-элира Соьлж-гIалара вахархочо Наурханов Джамбулата: "Селхана-стомара Гуьмсе а кхайкхиина, ги а йоьллина лелочу хенахь хIунда ца элира цхьана а дас цунна хIума? ДIагIо кхузара хIунда ца элиира цара?"\nАла догIу Собчакан гIароллехь а бара нах. Иза а, цуьнца хилла журналисташ а яккхий, еза джипаш олучу машенашца бара. Оцо а гойтура, лаккхара пурбанца и зуда лелаш хилар.\nДаьхнилелархочунна Джантамиров Абу-Салманна а ца тайна кегийчу нехан маьттаза лелар: "Собчак кхузахь хьийзарх галдала хIуммаъ а дац. Иза президент хир йолуш а яц. Цхьаммо элира цуьнга мел волчу нохчох жоп луш ву ша аьлла. Шех цо жоп делча а дика ду. Нохчех жоп дала оьшуш дац цо".\nЖурналистна Серганова ТIаусна а хета Собчакс Соьлж-гIалахь хиллачуьнах политикан пайда би, ткъа цуьнга багайиттинарш юьхIаьржа бу аьлла.\n"Бехк-гуьнахь а доцуш дIалаьцначу Аюбна цо тIехIуттуш,къамел даро, иза милла а елахь а, муьлхачу Iалашонца цо иза динехь а, со цунна реза ю. Цуьнах хIинца хIун хили: иза туьйли, ткъа иза сийсазъяккха гIоьртина нах шаьш цунна даьккхинчу ор чу ийги".\nТеркйистан кIоштерчу Тепсуркаев Iийсанна Собчак Ксенияга Соьлж-гIалахь багаеттаро дагадаийтина Воронежехь нохчашка урамехь бахархой коча бахар: "Воронежехь нохчийн цхьана шина йоIаца Iедалан белхахой тIе а баьхкина, лийча вайга иза ла ца делира. Собчак политикана юккъе а яьккхина, лелош ю.\nИ зуда ю, мухха а елахь. Вайн гIиллакхехь къамел динехьара дика хира дара. Майралла хилча - собар ца хуьлу вайгахь, сонта хилча - хьекъал ца хуьлу вайгахь, гIиллакх ца гайтича - оьздангалла а ца гойту вай. ГIеххьа реза воцуш ву со и сурт гина".\n"Испанхойн эхь" олу термин ю дукха хан йоцуш дуьненахь лела яьккхина. Цхьамо динчу маьттаза, хаза доцучу хIуманех кхечунна эхь хетарх олу иштта.\nОцу хьолехь бу селхана дуьйнна дуккха а нохчий Собчак Ксенияга Соьлж-ГIалахь цхьаболчу кегийчу наха базарара зударша санна бага йиттинчул тIаьхьа.\nЦундела, дуккха а дIахьедарш дина цара леррина цуьнан цIе а йоккхуш, оцу наха дийцинчунна тIе а товжий, нохчийн къоман мах ма хадабелахь аьлла.


Мазаев Маташ хила а хилла бакъволу турпалхо. Дера лом санна летта иза т1еман арахь мостаг1чух. Цунах лаьцна вайна дукха дийцина. Маташан майраллех даьхна иллеш а к1езга дац. Халкъан а, мехкан а дозалла ду и яхь йолу к1ант. Шен дахар, б1аьрганег1ар ца тухуш, даймехкан сий лардеш д1аделла цуо.\nДелахь а, цхьа дагахьбаллам бу, къоман турпалхойх, х1инца а деригге а вайна ца хаар. Маташан йиша, Есимат ма хилла цу т1амехь дакъалоцуш. Цунах дерг 1аламат к1езга хаьа, къуоначу чкъурана муххале а. И к1айдаргаш д1айоху хан т1екхаьчна аьлла хета суна. Маташан а, Есиматан а ден ц1е Хамзатхан хилла. Церан нана Алероева Бала хилла. Вайнехан кхерчашкахь хуьлуш ма хиллара, боккха доьзал хилла Мазаевг1еран. Цкъа цхьана хенахь кулакаш бу бохуш та1зар латтийна хилла цаьргахь советан 1едало. И 1азап-м советан 1едало вайнах боцучаьрга а такхийтина. Хийла г1алг1азакхи махкаха ваьккхина, нилха яьхна церан станицаш. Ткъа яссаеллачу станицашка, «раскулачить» бин олий вайнах баха ховшош хилла.\nИштта, Итум-Кхаьллан к1оштара Басхарахь баьхначу дишнех ву, шортта шен долахь жа а, бажа а долуш вехаш хилла, Лакха Невре кхаьчна Мазаев Хамзатханан да а. Деригге а Делера дуй хууш волчу цуо, шен к1енташна зударий балийна, орам д1атесна Теркайистехь. Цигахь 1920-г1а шеран 23-чу мартехь дуьненчу яьлла Мазаева Есимат а. Амма дукха хан ялале берашка дешийта лууш, шен доьзал балош Серноводске охьавеъна Мазаев Хамзатхан. Серноводскехь чекхйоккху Есимата юккъерачу ишколан ворх1 класс. Т1аккха хьехархойн училище деша а йоьду. Делахь а, цунах тоам ца бо кхиина йог1учу Есимата. Жимчохь дуьйна лор хила лууш яра йо1. Амма лоьраш кечбен училлище Соьлжа-Г1алахь бен яцара, ткъа Есиматан дена, йо1 шена гена ялийта ца лаьара. Вайнехан г1иллакхна т1ег1ертара Хамзатхан, зудбер б1аьргана гучохь хилар бег1ийла хеташ. Шен вешига Маташе орца даьккхира т1аккха Есимата, дас цуо аьллачуьнга ладуг1ий а хууш. Эххар а да т1евирзира йоь1ан лаамна. Иштта шен 1алашоне кхаьчна, Соьлжа-Г1алара лоьрийн училище чекхъяьккхина фельдшер хилира Есиматах. Цунна дукха безара шен болх. Кхин д1а а деша дагахь яра Есимат, шен говзалла, дарбанан къайле к1орггера йовза лууш. Амма, дагахь доцуш болабелира луьра т1ом. Маре яхана, карахь жима йо1 йолуш.\nСоьлжа-Г1алахь 1аш яра Есимат 1941 шарахь 22-чу июнехь и буьрса т1ом болалуш. Дуьненна хууш ду т1ом болалуш итт эзар вайнехан жима стаг ц1иечу эскаршкахь г1уллакх деш хиллий. И т1ом болабеллачу хьалхара деношкахь шайн лаамехь кхин кхойтта эзар стаг т1ам т1е вахара. Царна юкъахь вара Мазаева Есиматан х1усамда а. Т1еман арахь мостаг1ех леташ вара Есиматан воккхаха волу ваша Маташ а. Т1аккха шена хетарехь юьстаха яьлла 1ойла дацара Есиматан. Цунах т1еман фельдшер хуьлу. Кхин болу лоьраш санна лазийначу салташна г1о-накъосталла дан арайолу иза.\nГрозный-Малгобек маршрутца, т1аьхьо Кропоткинская ц1е йолчу станци кхаччалц, хаддаза, санитарни поезд т1ехь, д1асалела лоьраш, чевнаш хилла б1аьхой госпиталашка идош. Аьттехьа дац и некъаш маьрша дара бохург. Де-буьйса ца лоьруш немцуоша луьста деш авиатохарш дара. Амма Мазаева Есимат озаелла юха йолачарех яцара. 1943-чу шарахь Кропоткинехь ч1ог1а чевнаш хуьлу йо1ана, цхьана ханна госпиталехь 1иллар т1е а дужу. Мазаева Есиматан лаккхара кормталла, доьналла долуш, б1аьхочун декхарна хьанала хиларна 1едало тидаме эцна, дина алссам совг1аташ дара кхуьнан. Есимат лазочу хенахь исс орденан а, масех мидалан а кавалер яра вайн махкахо.\nКапитан медицинской службы чинехь яра Мазаева Есимат. Чевнаш дика йирзина йовлале, госпиталера йодий юха а шен балхана т1ейоьрзу и турпала йо1. Амма х1инца беха ца бойту Мазаева Есимате и болх. Ирча г1ан санна, къинхетмза йог1ий схьакхочу 1944-чу шеран февраль беттан 23-г1а шийла 1уьйре. Махкаха доккху деригге а нохчийн къам. Шен жима йо1 мара юллий, къена нана а оьций цу къаьхьачу новкъа йолу Есимат а.\nМаташ т1еман арахь воьжна, иштта воьжна Есиматан х1усамда а. Цара Даймехкан сий ларош д1аделла шайн къуона дахар. Даймехкан дуьхьа къахьоьгуш яьхнера Есимата шен орденаш, мидалш. Амма х1инца уьш тергалъеш стаг а вацара. Шайн ц1ий 1енош нохчаша яьхначу мидалин мехалла цкъачунна т1епаза яйнера. Цунах дика кхетара 24 шо кхачаза йолу Мазаева Есимат. Бакъдерг дийцча, цу муьрехь йо1 уьш дагайог1учохь яцара. Даймахкана турпалхо кхиина шен нана а, луьрачу т1еман арахь да воьжна жима йо1 а хене яккха напха лаха дезара хийрачу махкахь. Пекъарш, Мазаева Есимат а, цуьнан къена нана а уггаре шийлачу метте кхаьчнера, уллехь цхьа а гергара стаг воцуш. Акмоленск г1алана юххехь яра Есиматара баха, цкъачунна д1атарбина юрт. Делахь а, хастам хиларан Аллах1-Делан комаьршачу къинхетаман орца кхечира кхарна а.\nЦигара цхьа казах Маташаца т1ом бина, иза дика вевзаш хиллера. Шайн юьрта кхаьчнарш, т1еман накъостан наний, йиший юй хиъчиа юьхьанца дуучуьнца,молучуьнца 1аламат доккха накъосталла дира казахо. Т1аьхьо, вайнахана дехьа-сехьа бовла бакъо яьлча, шайн гергарнаш болчу Алма-Ата д1абаха зударшна аьтту а бира.\nАлма-Атахь сихха балха яхара Есимат. Кхуьнан б1аьххьаллийн некъах дерг девзича, Алма-Атан 12-чу участке фельдшер балха х1оттайо 1едало вайн махкахо. 1948-чу шарахь шолг1а маре йоьду Мазаева Есимат, Шелара Асхабов Мохьмаде. Иза а вара цу заманан турпалхо. Блокадни Ленинрадехь т1ом бина. Цуьнан ваша Асхабов Ахьмад Брестски г1опехь т1ом беш хилла. Асхабов Ахьмадах дерг ма-дарра Ошаев Халида язйина «Слово о полку Чечено-Ингушском» киншки т1ехь ду. Ткъа Есимата дуккха шерашкахь фельдшеран болх бо вай билгала яьккхиначу Алма-Атан 12-чу участкехь. И больница заь1апхойн ц1а лоруш дара. Т1амехь лазийна заь1апхой бара цигара дукхаха болу дархой. Т1еман хьал дика девзаш йолчу Мазаева Есимата ц1енчу даггара бора цу дархошца болх. Цундела иза массарна дукхаезара.\nТ1аьхьо, Алма-Атахь Гидроэлектростанци юьллуш, дика лор хиларна билгалайоккхий, цига хьажайо Мазаева Есимат. Вайнахана ц1а берза бакъо яллалца цигахь къахьогу цу хьуьнаре зудчо.\n1957-г1а шеран 7-чу ноябрехь даймахка ц1а боьрзу Есимат доьзал. Вайнехан г1иллакхца дог1уш ма хиллара, юьхьанца х1усамда схьаваьллачу Шела д1аг1урту х1орш. Амма Шелара керт-кевне дог ца дохуьйту. Асхабовг1еран х1усамехь 1аш суьйли бара, ц1а вирзинарг т1емало вара аьлла, кхуьнан дех дисина ц1енош дассо дагахь а боцуш. Девне бийларх шаьш тоьлур боцийла кхеташ болу Есиматар, т1аккха 1ен-баха Серноводске д1абоьлху.\nЦу муьрехь 37 шо дара Мазаева Есиматан. Хьалха яханчохь йина йо1 д1аяьллера. Асхабов Мохьмадана йина йо1 яра Есиматан ишколехь доьшуш. Ша санна каде а, «т1ах» аьлла кхиира Есимата и шен цхьаъ бен йоцу йо1. Йоь1ан ц1е Тамара ю. Шен нана яьхначу Серноводскехь ехаш ю иза х1инца, цигара №1 йолчу школехь хьехархочун болх беш а ю. Шен нана санна хьуьнаре стаг а, къам, мохк дукхадезаш ю. Тамарийна тахна дагахь лаьтта ненан хьехамаш. Мазаева Есимат ма яра собарца, г1иллакхаца, доьналлийца чекхъяьлла. «Хьегнарг-лайнарг д1адолу, – олура цуо, – халкъалахь юьсуш ерг стеган ц1е ю». Бакъду, Мазаева Есимата, мел луьра хало, харцо, шело, мацалла дуьхьалаяларх къар ца луш, зуламечу мехашка ша гор ца х1оттайойтуш ларйина шен сийлахь ц1е. 1957 шеран ноябрехь, Серноводскера больнице балха д1ах1оьттина, 1992 шеран декабрь бутт т1еккхаччалца хьанала къахьегна цуо, шена дукхабезачу юьртахойн могшаллийна г1ароллехь лаьтташ. Болх дукха дика барна 1едало алссам дина совг1аташ ду Есиматан. Делахь а, халкъана, махкана уггаре доккха совг1ат – Мазаева Есиматан сийлахь ц1е ю.\n2008 шеран 23-чу июнехь бакъ-дуьнена йирзина, вай массара шех дозалла дан хьакъйолу турпалхо. Дала геч дойла цунна! Дика хир дара аьлла хета, Мазаева Есиматан доьналлийн некъ бовзуьйтуш дагалецамийн суьйре д1аяьхча а. Тахна т1екхуьучу чкъурана доккха масал хир дара, Мазаева Есиматан турпала дахар.


www.islamannur.org - 330-гIа дакъа\nКемсех «карм» ала цамагарах лаьцна\n1740. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Кемсех «карм» ма олийла аша, хIунда аьлча, боккъалаъ, «карм» - бусалба ву» (Бухари: 6182, Муслим: 2247. Кхузахь далориг Муслиман ривайат ду).\nОцу хьадисан Муслима далош долучу кхечу ривайатехь дийцина, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «…хIунда аьлча, «карм» - муъма стеган дог ду».\nОцу хьадисан Бухарис а, Муслима а далош долучу кхоалгIачу ривайатехь дийцина, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «…цара «карм» олу, ва амма «карм» - муъма стеган дог ду».\n1741. Ваил бин Хьужра (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: ««Карм» ма олийла аша, ва амма «Iинаб», «хьабала» ала» (Муслим: 2248).\n «Iинаб» - кемсаш ю.\n «Хьабала» - кемсийн таьллинг (хутал) ю.


Нохчийн меттан де я кхайкхаза баьхкина хьеший...\nОхан-бутт 26, 2017\nИтт шо хьалха юкъадаьккхинчу нохчийн меттан денна лерина даздаран коьрта барам Соьлж-ГIаларчу театран майданехь хIоттийнера кху шара. Цундела, дукха хьалхе дуьйнна дихкина дара машенашна а, адамашна а дIасалелар.\nЖимма тIаьхьабисина нах а, журналистийн тоба а ца йитира бинчу гона юккъе, "нохчийн духар дац шуна тIехь" аьлла. Цундела, нохчийн меттан денна леринчу даздаршка геннара хьежар дисира тхуна а.\n"Шу-м хIунда дуьйцу аш, культуран министраллера, и духар доьхна боцурш а кертара арабаьхна",- аьлла, реза доцучу тхуна хазийта санна элира, уллехь лаьттачу цхьана стага. Схьагарехь, ша вара цо вуьйцург.\nОцу даздаршка кхачаре догдиллина, телефонца зIене велира со нохчийн меттан Iилманчаца-лингвистца Вагапов Iарбица.\nИтт шо ду Нохчийчохь нохчийн меттан де аьлла, хIора шарахь цхьа де билгалдоккху. Оцу хеначохь, муха хийцаделла маттаца хьал?\nБашхаллаш гой хьуна аьлла деллачу хаттарна, иштта жоп делира Iилманчас.\nВагапов: «Нохчийн меттан де къаьсттина дика дIахьош ду школашкахь а, лаккхарчу доьшийлашкахь а, цара хIиттош йолу кийсакаш а, йоьшуш йолу байташ а чIогIа дика а, шера а хуьлу. Дуьххьара халла Iамийча санна хетара, ткъа хIинца шаръелла го суна».\nКерла кхерам а го Вагапов Iарбина нохчийн маттана тIехIоьттина. ХIинца бийцар а гIеллуш ду, аьлла хета цунна. Керла технологийн гIирсаша адамийн юкъаметтигаш а, уьйраш а талхош ю. Иза цхьана нохчийн маттана хуьлуш Iаткъам бац, иза дукхачу къаьмнашна хуьлуш бу, элира цо.\nВагапов: «Иэшаме хIуманаш а ду. Ас гуттара а олуш ду цуьнах. Дуьненахь хуьлчу глобалан хийцамаша деш ду иза. Телефонаша а, компьютерша а деш ду иза. Кхечарна а хуьлу и Iаткъам, амма вайн маттана къаьсттина чIогIа хуьлу».\nМотт кхиош ца хилча, заманан технологи, я керла билгалонашца иза дIанислуш ца хилча, цуьнан кхане чолхе хир ю, аьлла хета лингвистна Вагапов Iарбина. Оцу тIегIанехь, керла дешнаш юкъадохуш болх соцуш бац, аьлла дийцира цо.\nВагапов: «Керлачу дешнашна тIехь болх беш дукха говзанчаш бу. Ас а лелайо цхьайолу кепаш. "Беракема" а, "кемааьзни" -стюардесса. Дукха ду уьш. Шортта нах бу дешнаш юкъа а дохуш, пайда оьцуш».\nТахана нохчийн меттан говзанчаш бу бохуш, дуккха а нах баьржина вайлахь. Массо а меттигашкахь, шайга мел ладугIучу майданашкахь, цара шаьш бина боху «Iилманан» белхаш гIарабоху. Керла алфавит кхоьллина нах а бу, хIоранна шен-шен варианташ а йолуш. Нохчийн маттан хьовха, муьлхачу хIуманна а доккха зен до, цу тайпа, говзалла а, кIорге йоцучу наха аьлла, билгалдаьккхира Iилманчач-лингвисто Вагапов Iарбис.\nВагапов: «Шен говзалла а йоцуш хIума лелийча, цуьнах зулам долу. "Крокодилах вока олий хаий шуна" бохуш, арабовлу цхьаберш. Ца олу цуьнах вока! И ца оьшу нах, ца хуу нах IадIан безара, и болх Iилман белхахошкахь а битина».\n«Нохчийн меттан де» а дIадирзира сарахь Соьлж-ГIалахь концертаца. СовгIаташ делира ненан маттахь язъечу журналисташна а, цу тIехь болх бечу Iилманчашна а, иза берашна Iамочу хьехархошна а.


Соьлжа-ГIалара вахархо Умаров варца доьзна бехктакхаман гIуллакх айдина\nСоьлжа-ГIалахь бехктакхаман гIуллакх айдина меттигера вахархо Умаров Мовсар варца доьзна. Ткъа айдина иза кодексан "Стаг вер" цIе йолчу декъехула. Цунах лаьцна Кавказ.Реалиин редакцига хаам бина Талламан комитетан Нохчийчуьрчу урхаллехь.\nУмаров лецира цо болх бечу Соьлжа-ГIалин центрерчу ресторанехь биъ бутт гергга хьалха. ШолгIачу дийнахь иза полицин декъехь хилар билгалделира гергарчарна. Цигахь цаьрга аьлла, YouTube машанехь оппозиционеран-блогеран Абдурахманов Тумсон видеоканале хьежарна лаьцна иза. Ткъа тIаьхьо доьза вайна лаьцнарг. Гергарчаьрга полицино, ша талламаш дIахьош, иза шен карара ваьлла, ведда, аьлла. Доьзална хетарехь, дийна вац Умаров.


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Накъоста ша оьгIаз ваханчахь ше зудчуьнга МСН чохь "йитан ю" аьлла яздина, иза йитан ларалуш юй?\nАссаламу Iалайкум! Са накъост Европехь ву, цуьнан хIусамнана Нохчийчохь ю. Накъоста ша оьгIаз ваханчахь ше зудчуьнга МСН чохь "йитан ю" аьлла яздина, иза йитан ларалуш юй? ЧIогIа цушинна барт ба лаьара суна, вовшах кхетта дукха хан яц и шиъ! Эца зудчуьнгара йиттал даьлла бахьана дац аьлла хета сун, делахь АллохIу аIлам! Хьай ма-хуьллу сиха жоп лахьара ахь, АллахI реза хуьлда.\nХIокху хаттарехь хьажа везаш кхо агIо ю: оьгIаз ваханчахь зуда йитар а, яздарца зуда йитар а, таханлера зIенан гIирсашца зуда йитар а.\nАмма оьгIаз ваханчахь зуда йитаран хьокъехь дерг – оьгIаз вахар кхаа кепара ду:\n1. Ша дуьйцург хIун ду а ца хууш, йа ша олуш долчу дешнашна тIехь дола далуш а воцуш, кхетам чура ваьлла хилар. Йа вуьшта аьлча, хьекъал чура воккхуш долу оьгIаз вахар. ХIокху хьолехь зуда йитар нийса хуьлуш дац, йа цуьнан багара девлла дешнаш цхьаъа маьIна долуш а дац, хIунда аьлча иза хьекъал чохь воцу дела, коьртана галваьллачу стагах тера волу дела. Ткъа иштта хьал адамехь наггахь бен хуьлуш дац, оьгIазло вуно чIогIа чIагIйелла хилча бен нислуш дац. Иштта волчунна тIера Дала къолам дIаайбина бу, хьадисехь деана ма-дарра.\n2. Ша олучух кхеташ а волуш, ша олург лууш а волуш, кхетам чура ваьлла а воцуш, хьекъал дIадаьхьна а воцуш, оьгIаз вахана хилар. Иштта оьгIазло зуда йитарехь дукхах долчу хьолехь хуьлуш дерг ду. Ишттачу хьолехь зуда йитар нийса лоруш ду, ишттачу хьолехь йитина зуда йитина лоруш а ю, хIунда аьлча иштта хьолехь волчунна тIера жоьпалла дIаайлуш яц, цо стаг вийча а, даьхни талхийча а, керстаналла дича а цуьнга хаттам беш бу.\n3. КхоалгIаниг оцу шинна юккъера хьал ду, массо агIор кхетам чура ваьлла а воцуш, коьртана галваьллачу стагах тарвелла а воцуш хилча. ХIокху хьолан хьокъехь Iеламнахана юкъахь тайп-тайпана аьлла дешнаш ду, цхьаболчара ишттачу хьолехь аьлла долчу дешнашца зуда йитаелла хуьлу олу, вукхара ца хуьлу олу, ткъа шафиIий мазхIабехь дерг зуда йиталуш хилар ду.\nАмма яздарца зуда йитар – кхузахь кхо агIо ю:\n1. Маттаца вистхилалуш волчу стага зуда йитаран дешнаш яздахь, яздарца цхьаьна маттаца уьш схьа а олуш – цуьнан зуда йитаелла ларалуш ю, хIунда аьлча цо шен маттаца ша́ шен зуда юьту аьлла долу дела.\nБакъду, цкъа хьалха маттаца йита а йитина, тIаккха иза йитина хилар цунна хоуьйтуш яздина делахь, тIаккха иза йитаелла хуьлу цо хьалха аьлла долчу дешнашца. И кхо агIо вай йоцца йийицича: маттаца схьа а олуш яздича, зуда йитар ду́жу; маттаца схьа а ца олуш, маттаца ша́ шен зуда йитина аьлла а доцуш яздича, йита лаам хиллехь ду́жу, ца хиллехь ца ду́жу.\nАмма таханлера зIенан гIирсашца зуда йитар – иза а шина кепара хила йиш ю:\n1. Иза маттаца хила а йиш ю, ладугIуш волчунна хаза а хезаш, масала телефон тохарца, йа скайпа чухула а, мсн-мессенджер чухула а, иштта уьш санна йолчу интернетан программаш чухула а вистхиларца. Иштта оцу кепара майрачо шен зудчуьнга «хьо йитина ю» алахь, иза йитина ларалуш ю, хIунда аьлча майрачо шен маттаца и дешнаш схьааьлла долу дела. Делахь а, зудчуьнан агIор билггал хууш хила деза шеца къамел динарг шен майра вара йа вацара, хIунда аьлча оцу гIирсашца мелла а Iехон аьтту бу, цундела шен жимма а шеконаш елахь, ша цхьа ког баккхале хьалха билгалдаккха деза зудчо, шен майрачо ша билггал йитина хилар. яздарца хила таханлера Iеламнаха цхьаболчара магош ду, вукхара магош дац.\n2. Иза яздарца хила а йиш ю, масала телефон чухула смс язйар, йа интернет чухула смс язйар, йа интернет чухула кехат дахьийтар, иштта кхидIа а. ХIокху кепара болчу гIирсашца зуда йитаран хьокъехь таханлера Iеламнаха тайп-тайпана аьлла дешнаш ду. Цхьаболчу Iеламнаха, цо и дешнаш яздечу хенахь маттаца уьш схьааьллехь йитаелла лору; маттаца схьа а ца олуш яздича, йита ниййат хиллехь йитаелла лору, ниййат ца хиллехь йитаелла ца лору, доьххьара вай ма-дийццара. Вукху Iеламнаха, оцу кепара зуда йитар ловзар санна хIума ду олу, иза шеца зен долуш а, кхераме а хIума ду олу, тешаш а хIиттош, чIогIа чIагIбеш бина болу мах оцу гIирсашца иштта атта бохабайтар до́гIуш дац олу, цундела цара оцу кепара хилла долу йитар цхьанне агIор нийса дац олу. Ткъа суна гергахь, майрачуьнан агIор догIуш дерг доьххьаралера дош ду: оцу гIирсашца зуда йитар яздечу хенахь майрачо иза маттаца схьааьлла делахь, йа цуьнан иза йита лаам хиллехь, иза йитало; маттаца схьааьлла а дацахь, йа йита лаам хилла а бацахь, иза ца йитало. Делахь а, и гIуллакх къедане дуьллуш хилча, йа юкъараллин низаме дуьллуш хилча, къедано а, мехкан куьйгалхочо а низам тIелаьцча дика хила а мега, оцу гIирсашца зуда йитар нийса а дац, йа къобал деш а дац аьлла, цхьадолчу низамашкахь шиъ теш ца хилча къобал ца даре терра. Ткъа низаман тIегIана тIехь иштта и билламаш хIитторан бахьана – уьш ца хилча хуьлуш долу доккха зен ду, ткъа шариIат зен духатухуш деана ду.\nТкъа хьан хаттарна доьххьала дIа долу жоп луш аьлча: нагахь санна и хьан накъост и дешнаш яздеш волчу хенахь кхетам чура дIаваьлла хиллехь, коьртана галваьллачу стеган хьолехь санна хиллехь, ша яздийриг хIун ду ца хуучу хьолехь хиллехь, цуьнан зуда йитаелла яц. Иза оцу хьолехь ца хиллехь, нагахь санна цо и дешнаш яздечу хенахь цо уьш маттаца схьааьллехь, йа уьш яздале хьалха цо шен маттаца зуда йитаран дешнаш аьлла хиллехь, цуьнан зуда йитаелла ю; цо маттаца зуда йитаран дешнаш аьлла дацахь, тIаккха цо и дешнаш шен зуда йита ниййат а долуш, дагчохь и лаам болуш яздинехь, цуьнан зуда йитаелла ю; нагахь санна цо и дешнаш зуда йита ниййат доцуш, йа лаам боцуш яздина делахь, масала кхерорхьама, йа цхьаъа ойла а йоцуш, тIаккха цуьнан зуда йиталуш яц.\nТIаккха, нагахь санна цуьнан зуда йитаелла хилар нислуш делахь, и шиъ кхин вовшахкхета мегар дац бохург дац иза. Мелхо а, цуьнан зуда доьзалхочух елахь цо и доьзалхо охьавиллалц, доьзалхочух яцахь кхозза иза ламазана цIанйаллалц йолчу юкъахь и зуда цуьнан зуда лоруш ю, цуьнан цIахь Iен езаш а ю, цо иза кхаба езаш а ю, оцу хеначохь шена луъучу хенахь иза юхаерзо йиш а ю цуьнан, керла мах а ца беш, керла урдо а ца луш. И хан дIаяьлча а иза юхаяло мегар ду цо, делахь а керла мах а бан безар бу, керла урдо а дала дезар ду, доьххьара иза ялочу хенахь санна.\nЦундела, цуьнан зуда йитаелла нислуш елахь а, яцахь а, хьайн аьтту белахь церан барт бан хьажа хьо, и шиъ цхьаьнатоха а хьажа хьо, маслаIат дар вуно мелехь хIума ду хьуна. ТIаккха цаьршинна шинне а хьехар дан а хьажа хьо, и шиъ галдаьллачу хIуманна тIехь, майрачуьнга оьгIаз ихарца шайтIанан кера ма гIо аларца а, зуда йитарх ловзар ма де аларца а, чIогIа чIагIбина мах иштта атта бохош ца хуьлий довзийтарца а, зудчуьнга шегара кхин ледарло ма ялийта, шен майрачунна муьтIахь хила аларца, цаьршимма вовшийн лардан деза хьаккъаш а, бакъонаш а йовзийтарца.\n26.03.2010 = 10/04/1431  «Ал-мавсуIатул-фикъхIиййатул-кувайтиййахI», 29/18; Шейх ВахIбат Аз-Зухьайлий, «Ал-фикъхIул-исламий ва адиллатухI», 9/343; Шейх Саййид Сабикъ, «ФикъхIус-суннахI», 2/249.\n Уьзза жайнаш. Кхин а: Имам Ибн Хьаджар Ал-ХIайтамий, «Тухьфатул-мухьта́ж», 32/460.


Лахарчу Новгородера лачкъийна валийначу шина вашас Исаев Исмаила а, Магамадов Салехьа а Нохчийчуьрчу Талламан комитетан урхалле арз дина, шаьшинна тIехь полисхоша ницкъбарх а, харцонаш лелорах а. "Оьрсийчоьнан ЛГБТ-машанан" пресс-секретарна Бесцвет Тиман хаамна тIетевжина яздо цунах лаьцна "МБХ медиа" ресурсо.\nМагамадовс а, Исаевс а дIахьедарца, царна тIехь ницкъбина дуьххьара стохка аьхка Соьлжа-ГIаларчу Кадыров Ахьмадан цIарахчу шолгIачу полкан белхахоша лаьцча а. Иштта гIело йина цу шинна кху шеран Чиллан-баттахь лоцучу заманчохь а. ГIаттамхойн тобанхошна гIо латтийна ву аьлла, хIиттийначу кехаташна нуьцкъаша куьйгаш яздайта а хьийзина шаьшиъ аьлла ду чуделлачу кехата тIехь.\nГIаттамхошна гIо латтийна ву аьлла, бехкевинчу шина вешин: 17 шо долчу Исаев Исмаилан а, 20 шо долчу Магамадов Салехьан а гергарчара шайна кхерамаш тийсарна Оьрсийчуьрчу Талламан комитете арз дина "Оьрсийчоьнан ЛГБТ-машано".\n"Медиазона" ресурсо бина цунах хаам.\nЛахарчу Новгородехь меттигерчу полисхоша Нохчийчуьра ши кIант лачкъорах Чиллан-баттахь нахала делира. Кхул хьалха а Нохчийчохь лаьцна вигина хилла ву Магамадов а, Исаев а, "Осал Нах 95" оппозицин телеграм-каналан модераторш и шиъ хиларна.\nСтохка аьхка шина кIантана гIо дира Нохчийчуьра Лахарчу Новгороде водуш "Оьрсийчоьнан ЛГБТ-машано". Оьрсийчоь а дIатаса дагахь хиллера и шиъ, амма ца ларийна. Лачкъийначул тIаьхьа масех дийнахь цу шиннах хилларг хууш стаг а вацара. ТIаьхьо ши кхиазхо бехкевира нохчийн Iедалхоша, терророшна гIо латтийна ву аьлла.\nМагамадовн а, Исаевн а цIийнах болу нах бигна хилла полисхоша. Шина кIентан да-нана лоьху цара\nНовогородехь лаьцна, Нохчийчу вигинчу шинна лоьраш а, гергарнаш а тIебитар тIедожийна Европан адамийн бакъонашкахула кхело


Шаьш COVID-19 дуьхьал кечйина вакцина шайна тIехь зийна Москварчу эпидемиологин центрерчу Iилманчаша\nСтигалкъекъа-бутт 22, 2020\nГамалеян цIарахчу эпидемиологин а, микробиологин а Халкъан талламан центрерчу белхахоша шайна тIехь зийна шаьш коронавирусана духьал кхоьллина вакцина, яздо "Интерфаксо", центран директорна, Оьрсийчоьнан Iилманийн академин академика Гинцбург Александра еллачу информацина тIе а тевжаш.\nГинцбурга дийцарехь, вакцина шайна тIехь зуьйш дакъалаьцна иза кхоьллинчара а, юхьанцара талламаш дIабаьхьначара а, технологаша а. Цхьа а вац царах вакцино могашалла эшийна, "массо а ву дийна, могуш-маьрша, шайн балхах воккхавеш ", - аьлла Гинцбурга.\nIилманчас бахарехь, вакцина кхоьллинчара иза деккъа дIа шайна тIехь зерхьама ца тохийтина шайна, "пандеми лелачу муьрехь шаьш уьнах Iалашдархьама, маьршша шайн болх дIабархьама" тохийтина.\nЯьржина лелачу керлачу коронавирусан ген йоьзна оцу Центрерчу Iилманчаша ДНК-н аденовирусах – иштта кхоьллина ю кхин а ехха талла езаш йолу вакцина. Цомгушчарна тIехь цкъачунна зенза ю иза. Академика Гинцбурга бахарехь, масех бутт баьлча кийча хир ю Центро кхоьллина вакцина.


Iадат (Исмаил Акаев) / Проза.ру\nСан да Акаев Наурдин а\nночхчийн шина т1амехь\nбехк боцуш эгна адамаш\nСа хуьлуш дара…Меллаша набарха йолура юрт. Амма Заурбекан х1усамехь дукха хан яра массо а г1еттина. Кхузахь Тасуевг1еран тайпанера массо а къонаха вовшахкхеттера. Цара бийцаре беш бара тховса кхочуш хила беза шайн дахарера уггаре а маь1не хилам. Уггаре а ч1ог1а кху дийне сатийсина волу Наурдин-м вацара къамелехь дакъа лоцуш. Иза массарна а генна ваьлла кхоьлина 1аш вара. Еха къоьжа месаш а, яьлла маж а – замано г1елдиначу цуьнан юьхь-сибат т1е хьаьжча гуш дара мел беза хилла дахаран мохь.\nГ1айг1ане ойланаша к1елвитинера Заурбек. Цуьнан б1аьргашна хьалха лаьттара яханчу заманера и ирча суьрташ. Цунна гуш яра генарчу паналле шаьш эцна йоьдучу цу шийлачу ц1ерпоштан вагонаш, луьрабоьллачу саьлтийн оьг1азе яьххьаш, лай т1е охьакхиссина сенделла декъий. Цунна тховса юха а х1етахь санна уллохь хеталора чилланах кхуьнан и эг1азе жима дег1 дохда г1ерташ хилла ненан ховха ши куьйг.\nТкъа юха дагалецамаша дуьхьал тессира х1орш махкаха баьхна масех шо далале генарчу Казахстанехь кхунна т1е1оттаелла дахаран и чолхе киртиг. Даго х1инца а бохура х1етахь кхин некъ ца хиллий, кхин юхавала меттиг ца хиллий. Алихан ц1е йолчу цхьаьна са к1езиг х1умано бехк боцуш кхуьнан ненан ц1е сийсазйира. Ткъа и санна дерг нохчийн 1адатан терзанан барам т1е диллича ц1ийца бен декхалуш дац. Х1ара шиъ тассавелира. Алиханан г1о лаца цуьнан накъостий кхечира. Ницкъаш цхьатерра бацара, цундела Наурдин урса т1е кхевдира. Чов ч1ог1а ца хиллехь а, Алихан дукха ц1ий д1аэхар бахьана долуш д1авелира.\nЗаурбекана ша цу девнехь ч1ог1а лазийна воллушшехь 1едалан кхелах ца велира - цунна итт шо хан туьйхира. Ала деза, Заурбекана хилла чевнаш к1езиг яцара. Алиханан гергарчу наха цу девнехь диг диттина а ца 1аш, тоьпан д1аьндарг а дег1ах чекхяьккхинера . Рицкъ хиларна Заурбек виссира.\n1едалан кхеле х1ара г1уллакх диллинчу хенахь, кхин цхьа кхел яра йоьдуш – цигахь сацам беш Алиханан гергара нах бара. Цара ч1аг1о йира шайн аьтто ма белли Алиханан ч1ирана Заурбек вен. Заурбекана хаьара 1едалан кхел чекхьялча, 1адатан кхел хир юй, ткъа иза кхуьнан ц1ий 1анорца бен кхочуш хир йоций а.\nКху заманахь ч1ир лехар иза дицдан хьашт долу къиза 1адат хета. Амма чаккхе йоцучу т1емашкахь шайн маршо къуьссу нохчийн ч1ир лехаран 1адато ур-арталла совцабаро адамна т1екховдарах.\nСталин веллачул т1аьхьа, 1953-чу шарахь Заурбекана амнисти йира. Кхо шо набахтехь а даьккхина, иза маьрша велира, доьзал а кхоьллира. Дуьненчу велира цуьнан дуьххьара к1ант Саь1ид. Денош а шераш а луьстуш д1ауьдура зама, хеталора дахар шен хорше доьрзуш ду.\nАмма дукха хан ялале нана д1аелира. 1941-чу шарахь Брестан г1ап ларъеш доьналлица кхелхиначу шен ц1ийндена а, геналлехь биссинчу Даймахкана а сагатдаро г1елдинчу цуьнан деган кхин д1а деттадала ницкъ бацара. Ша дуьненчуьра д1аяллалц ларйира цо фронтера деанчу кехатан мажъелла юьхк.\nИнзаре дукха нохчаша гайтира шайн доьналла Даймехкан Сийлахь боккхачу т1амехь. Цхьаьна Брестан г1опехь т1еман хьалхарчу деношкахь шайн синош д1аделира ши б1е сов нохчийн б1аьхочо. Амма майраллица шаьш Даймехкан сий къуьссучу хенахь царна ца хаьара ямартхойн йоцу ц1е а кхоьллина массо а нохчий а, г1алг1ай а сийначу Сибрех а, Казахстане а, Г1ирг1азойн махка а д1абохор буй. Кху дуьненна шех тераниг кхин гина доцу, шен къизаллица дуста барам боцу и зулам хилира 1944-чу шеран чилланан беттан 23-чохь Ц1ечу эскаран дезчу дийнахь.\nРе1адат кхелхинчу шолг1ачу дийнахь д1айоьллира. Назманан г1ийлачу узамца т1аьххаьрчу новкъаеккхира к1еда-мерза, комаьрша хилла нана…Цкъа а ца хилча санна д1аелира иза Заурбекан дахарера, к1ентан дагчохь цкъа а йоьрзур йоцу чов а юьтуш. Гергарчу наха г1о дина доллушшехь, дайн 1адаташ лардеш, йолла ма еззара шен нана д1айолла аьтто ца белира Заурбекан. Тезет а г1ийла яра. Чуртан метта Ре1адатана кошан г1овланга цхьа жима т1улг биллира. Иза х1инца а 1уьллу цигахь…нехан лаьттахь. Ткъа ц1а а еана д1айолла езаш ма яра, амма цкъачунна я таро а, я ницкъ а бац. Амма Заурбек тешна ву заманан йохалла кхуьнан лаам к1енташа кхочуш бийриг хиларах.\n1957-чу шарахь нохчий а, г1алг1ай а буьрсачу 1ай б1аьстенах хьаьгна човканаш санна, кестта Даймохк гур хиларо ойла т1омаяьккхина, хазахетарца схьаоьхура Кавказе. Ма боккхачу сингаттамца новкъйохура Заурбека Даймахка ц1а оьхучу шен махкахойн и ирсе тобанаш. Ч1ир хьаьрчина хилар бахьана долуш, ц1ехьа боьду некъ цунна бихкина бара, цундела иза виссира цигахь, нехан махкахь кхи д1а а чолхечу дахарах доьналлица тийссавала. Дахар дан а дацара атта, амма набахто зийна волу Заурбек ца къехкара халонех. Заурбекан доьзал нахал тоьлла 1аш бацара, я эшна а бацара. Саь1ида школехь кхиамаш бохура, иштта дуьненчу делира кхин а ши бер йо1 Зарган а, к1ант Ибрах1им а.\nХаза кхаъ беара Кавказера а. Цигахь цуьнан гергара нах шайн ма-хуьлла Алиханан гергарчу нахаца барт бан г1ертара кхи д1а хин долчунах лаьцна, х1унда аьлча Заурбек къаьсттина цу доьзалца г1иллакх лаьцна ма вара Даймахка ц1а верза йиш йоцуш.\nЗама-м шен шераш хуьйцуш, ша цхьаммо сацорна кхоьруш санна д1ауьдура. Заурбек массарна а къайлахь Нохчийчу ц1а веара, шен тайпанера къаношкара бакъо а яьккхина. Амма ца веара ша вина а, кхиъна хиллачу, нохчийн лаьмнийн к1ажехь 1уьллучу шен юьртам-м. Иза ваха хиира цунна дукха гена, Теркйистера цхьаьна к1отарехь. Кхузахь иза цхьаьнна а новкъа воцуш, шен хьанал рицкъ доккхуш, къахьоьгуш 1аш вара.\nДоьзал кхиира. Школа а ткъа цул т1аьхьа университетан юридически факультет а чекхяьккхира воккхахволчу к1анта Саь1ида. Лоьран корматалла кара а ерзийна, нехан ц1ент1е д1аяхара Зарган а.\nЖимох волу Ибрах1им школехь доьшуш вара. Леккхачу дег1ахь, зоьртала, ц1ена нохчийн амат а, иштта дахаре сирла хьежам а болуш, шен дена дика накъост кхиира цунах. Заурбека массо а берашна юкъахь Ибрах1им вара уггаре а комаьрша а, схьаийна а.\nЗаурбека цхьаьнна а ца хоуьйтура ша Ибрах1им доьзалехь къастош вуй. Амма х1ете а цхьацца х1уманна т1ехь гучуболура цуьнан жимхага болу безам. Иза ларамза а ца хиллера. Заманан йохалла Ибрах1има шен оьздачу г1иллакхашца, йист йоцучу доьналлица гойтур ду массарна а эрна ца хиллий дас шеца лелош хилла и шатайпа юкъаметтиг…\nНохчийн массо а 1адаташна юкъахь ч1ир йитар уггаре а к1орг1ера а, чулацаме а лара мегар ду. Вайн дайша шираллера схьакховдийначу цу ламасто бен доцуш вуьтур вац цхьа а. И кхочуш деш йоккхуш йолу х1ора а г1улч ю к1оргера маь1на долуш. Цкъа хьалха билгалйиначу меттиге т1екхочу нехан карах веллачун гергара нах. Цхьаьнакхетаран меттиг дукха хьолахь юьртана геннахь, шерачу аренгахь билгалйоккху. Вийначу стеган гергара нах схьакхаьчначул т1аьхьа, юкъахьлелаш волчо ларамца хаам бо цаьрга ч1ирхой кхеран кхеле ладог1а кийча хиларах лаьцна. Ткъа цул т1аьхьа ц1ий 1анийначун аг1онерчара д1аболабо шайн и башха некъ. И меттиг мел гена елахь а, цига г1аш ваха веза. Тобанна хьалха ваьлла шен уллерчу гергара нахаца (да, ваша, к1ант) воьдуш хуьлу ч1ирхо. Еха палаш, башлакхца д1акъевлина корта а, юьхь а. Цунна т1аьхьах1иттина бог1уш хуьлу цуьнан гергара нах, ткъа царна т1аьхьа тайпанан векалш.\nШайн стеган карах веллачун гергара нахана т1екхача масех метр йиссинчу хенахь, тоба соцу. Цигахь шина тайпанан къаной дуьхь дуьхьал х1уьтту шайн деха къамел д1адоло. Шина а аг1оно билгал ван везаш волу къано юкъараллехь дика ц1е йоккхуш, динан 1илма долуш хила веза. Нагахь санна и санна верг вацахь, тайпанера я, юьртара кхайкха веза. Церан къамелах доьзна хуьлу кху г1уллакхан муха т1аьхьало хир ю. Ткъа бина сацам шина аг1оне бовзуьйту. Ч1ирхо вуьту, амма цу т1ехь дерриге а чекх ца долу. Шега дош доьхий вистхуьлу стаг стаг вийначеран аг1онера векал лаьтта къано. Иза гулбеллачаьрга вистхуьлу. Цуьнан къамел дукха хьолахь кегийчарна лерина ду. Цо сийлахьчу Къор1анан сураташна т1етевжаш дуьйцу мел беза бу адаман мах, мел деза ду Аллах1 Дала стагана чудиллина са, ткъа иза дег1ах къасто цу Аллах1ан бен бакъо а яц. Цо дуьйцу мел беза бу адамийн вовшашца хила беза ларам, нохчийн юкъараллас кху дийне схьадеанчу 1адатийн мехаллех лаьцна дуьйцу цо. Къаночун къамел деха хуьлу, амма цуьнан маь1на массарна а кхеташ ду – оза терза карор доцуш еза ю нохчийн къоман син-оьздангаллин лард, ткъа иза ларъян къонахалла, доьналла хила деза х1орангахь а.\nКъаночун къамелана новкъарло ярна кхоьруш санна, меллаша диттийн гаьннаш хьоьстура б1аьстенан мелачу мохо. Лаьттахула доьдучу сагалматан болар а хезар долуш тийналла х1оьттира гулбеллачарна юкъахь. Ткъа къано-м ойланаша масачу дойша санна вадийна генарчу геналле вигира. Тахана иза шина тайпанна юкъахь машар бан лаьтта. Тасуевг1ар бу тховса ч1ирхой – Заурбекан карах велла Алихан, амма къаночунна хаьа шен цхьа а шеко йоцуш царех дош дала бакъо юй, х1унда аьлча дагалецамаша иза сихвина кху тийначу Шина-Суьйра юкъара майданера буьрсачу Органан ч1оже вигира. Цигахь…дуккха а дуккха а шераш хьалха лаьмнийн марахь 1уьллучу Ч1иннахахь ц1ий 1анар бахьана долуш, цхьаьна тайпанера шина к1отарна – Боки-Дукъархошна а, Уьшкхалошна а юкъахь заманан йохалла д1адоьдуш дов дара. И шайна юкъара ч1ир кар-кара а оьцуш д1акхоьхьуш дара цара и мостаг1алла. Т1екхечира т1еман и къиза шераш. Паччахьан 1едало ницкъ бина ламарой шайн маршо къовса г1евттина мур бара и. Цу т1амехь майраллица летара Боки-Дукъара Заурбекан кхоалг1а да Т1ас а, цуьнан ваша Арсгири а. Х1етахь церан ч1ир йитаза яра, х1унда аьлча кхара Уьшкхалхойн байинчу нехан терахь ворх1 стаге даьллера, ткъа Буки-Дукъархойн дуьхьал винарг ялх бен вацара. Оцу кепара и чот нисъян, Уьшкхалхой декхарийлахь бара шайн ч1ир эца. Амма т1еман к1урлахь-м церан мостаг1а цхьаъ хилира, х1унда аьлча къуьйссуш ерг Даймехкан маршо яра. Цигахь ламанца Паччахьан эскарна дуьхьал летачохь, Арсгири шен ваша Т1ас цхьаьна а волуш т1екхечира мостаг1чун герз кхетта воьжначу уьшкхалхочунна. Хетарехь, цуьнан накъостий и дакъа д1адахьа аьтто ца болуш д1абахнера. Юьхьанцара воьхнера иза, шаьш церан ч1ирхой хиларе терра, амма кийра буьзна йолчу нохчаллина шена хиира кхи д1а х1ун дан деза. Меллаша охьалахвелла, шена т1ера верта схьа а даьккхина, Делан ц1е а йоккхуш, дакъа цу юкъа а хьарчийна, иза веллачун говра т1е а диллина, шен ваша Т1ас т1аьхьа а х1оттийна новкъавелира Арсгири. Сахуьлуш, Уьшхкхала кхочуш, цо меллаша, д1ахийцира говр. 1уьйранна и говр шайн керта еъча, цу т1ера шен к1ентан цхьаммо леррина г1айг1а беш кечдина дакъа охьа а доккхуш, дас элира – суна хаьа х1ара тайпа х1ума дан доьналла Арсгирехь бен хир дацара. Уьшкхалахь доьдуш тезет а долуш, Боки-Дукъа геланча кхечира – шуьца долу мостаг1алла тховса чекхдаьлла, Уьшкхалахошна лаьа шу шайн тезетахь ган аьлла. Оцу кепара Боки-Дукъархоша гайтина яьхь бахьана долуш, шерашца лаьттина мостаг1алла хадош, т1аьххьара шайн вийна стаг витира царна Уьшкхалахоша. Шайн мостаг1аша гайтиначу доьналлин дуьхьал шайн лаккхара син-оьздангалла а, г1иллакх а гойтуш. Къано сецира, вехха лаьтта б1аьра хьоьжуш. Маржа-я1 нохчалла…Башломал леккха хилла-кх хьо, амма хьан ирхенаш яха дац-кх атта…\nБехк боцуш вийначун ч1ир атта йитина яц нохчаша. Хийла ц1ий хьуьйдина ду нохчийн латта, эцна ч1ир бахьана долуш, хийла хьех ю мостаг1ех ведда ч1ирхо шена чохь лечкъийна. Амма делла дош нохчочуьнга юха оьцуьйтуш, цуьнга шен оьг1азло къинхетамна хийцийта ницкъ кхочург г1иллакх ду! Заманан йохаллера дуьйцуш схьакхаьчна вайга нохчийн лаьмнашкахь некъ тилина, ларамза шен керта веана ч1ирхо и хьаша хиларна витина масалш. И ч1ир оьцуш а ларйина нохчаша шайн оьздангалла. Масала, ч1ирхо вен а вийна, цуьнан дакъа цкъа а тесна дитина дац нохчочо, иза экханах лардеш, юьстах а доккхий, цунна т1ехь Йеса а доьший, иза волчарга хоуьйтуш хилла – оха тхайн стагах ч1ир эцна, ткъа шайн дакъа билггал эццера д1ахьо. Иза ю и заманан дарцашка ца йожъелла нохчалла…кху дуьненан букъа т1ехь цуьнца юста мехала карор яц цхьаьнна а я, карийна а яц…\nШен къамел дерзош, цо ч1ирхошка хаам бо уьш бита а, т1елаца а дуьхьал йолу аг1о реза хиларах лаьцна, ткъа цул т1аьхьа шайн стаг вийначу мостаг1ашна ц1ий хьанал деш, гечдан собар а, кхетам а Аллах1а баларна хастам беш до1а до воккхачу стага. Бехк боцуш даьккхина са ц1ийца бен декхалур дац, амма нагахь санна ахь и кхел Делан каралахь, хьуна цуьнгара ял хир ю.\nЦул т1аьхьа ч1ирхойн аг1онера къано вистхуьлу. Цуьнан къамел доца а, оьзда а ду. Цо баркалла олу Дела шен доьхьа шаьш т1еэца собар карорна, Делан шен доьхьа шайн стеган ц1ий хьанал дарна. Т1аккха шина а аг1онера нах куьйге боьлху.\nАмма цу т1ехь а чекх ца долу и. Т1екхочу уггаре а чулацаме а, уггаре а ч1ог1а дагах кхеташ, и дог карзахдоккху м1аьрго. Селхана-стомара мостаг1ий хилла лаьттинарш, тховса цхьа гуо бой д1ах1уьтту. Цу гуонна юккъехь лаьттачу г1анта охьахуу ч1ирхо, ткъа цунна т1евог1у ч1ирхочун карах веллачун к1ант. Цо шен куьйга схьайоьллу заманан йохалла кху дуьненахь ч1ирхочо лечкъийна хилла юьхь. К1ентан карахь шаьлта санна ира урс ду. Селхана ша шен ден сина дуьхьал са даккха ч1аг1о йиначу стеган тахана цуо х1уммаъ собарах ца вухуш, маж а, корта а бошу. Дала хийцина цо шен дахарехь х1оттийна хилла уггаре а коьрта 1алашо. Къаьхьачу цабезаман метта, Кхоьллинчо цуьнан кийра ца духу собар а, кхетам а боссийна. Ч1ир леха араваьлла хилларг кху м1аьргонехь урс карахь лаьтта, амма и урс ц1ий 1ано айдина дац, шина тайпанна юкъара мостаг1аллин пардо д1айоккхуш айдина ду. Шен ч1ирхочун юхьт1е оьзна башлаккх д1а а йоккхуш, цуьнан шерашца яхъелла къоьжа маж д1а а йошуш, цо тоьшалла до мел боккха ницкъ хилла шегахь, кийра буьзна хилла оьг1азло, тховса шайт1а эшош, къинхетамана хийца. Цо шена а, нахана а хьалха тоьшалла до ша Делан лай хиларан, ша делла дош, х1ара дуьне мел деха, дехар хиларан, ша а, шен дийнна тайпано а тховса Делан лаам хьалха а тоттуш, дерриге а дуьне а, 1алам а теш а лоцуш, шайн стаг вийначу ч1ирхочунна ц1ий хьанал деш хиларан. Амма ширачу заманера схьадог1уш алар а ду – делла дош дохош, маж йошуш долу куьйг «дегийна» - 1аьржачу лаьтта ц1ий 1енина меттиг нисъелла бохуш. Ткъа х1етахь-м ши тайпа т1амца дуьхь-дуьхьал доьдуш хилла. Нагахь и санна дерг халкълахь дуьйцуш диссинехь и тайпа са к1езиг нах а хилла хила тарло нохчийн юкъараллехь. Цундела ларамза хир дац ч1ир йитарехь зударий хилийта магош ца хилар. Цул совнаха, цигахь нохчийн 1адатаца, ч1ирхочун уггаре а жимох волу к1ант а, я, цхьаъ бен воцу к1ант а хилийта бакъо яц ч1ир юьтучохь. Амма т1аьхьарчу б1ешерехь ч1ирхошна делла дош дохийна меттиг нисъелла яц нохчийн юкъараллехь, цуьнан теш лаьтта халкъан иэс лардеш болу, замано къежбина къаной.\nТеркан тог1ехь 1уьллу и жима к1отар самаяьккхира сийначу 1уьйрено. Цуьнан массо а маь11ера схьахезара летачу ж1аьлийн а, дажа д1адаха сихделлачу даьхнийн а г1овг1а. Г1айг1ане ойланаша ц1еххьана самаваьккхира Заурбек а. Б1ешеран доьалг1а дакъа-м х1ете а д1адаьллера цо кху 1уьйрене сатуьйсуш. Иза меллаша корах тессина к1ади д1а а теттина ара хьаьжира. Стигал а ша ма-ярра сийна яра, х1уммаъ ца хилча санна лаьтта шен з1аьнарш эгайора дашочу малхо, амма Заурбекана хеталора дахаран синтеме кхуьнан некъ бихкина хилла дийнна лам шен кийрахь охьахаьрцина….\nТ1аьххьара кечамаш а чекхбевлира. Къаноша кхин цкъаъ дага а бевлла, сацам бира кхо шо кхаьчна старг1а а, ши гали дама а, оццул шекар а, иштта пхи эзар сом ахча а Алиханан доьзална д1акхачо. И г1о дар 1адато магийна ду. Цуьнан барам шина аг1оно билггал ма барра бу, амма иза шовзткъа бежанан мехал сов балийта мегаш а дац. Амма и мостаг1алла ширалле дирзина хилар бахьана долуш, Алиханан гергара нах и т1еэца ца тигира, амма х1ете а Заурбекаг1арна лиира юха а и г1иллакх цаьрга кховдо.\n1адато ма-бохху а, шен дас дина дехара бахьана долуш а, Заурбекан жимох волу к1ант Ибрах1им цу дийнахь ц1ахь сецира. Нагахь санна ч1ир йитарехь дагахь доцург дуьхьал далахь, Тасуевг1еран х1у ца хадийтарна жоьпалла Ибрах1имана т1ехь юьссура. Доьзалехь оцу кепара мехала дакъа лаца шена бакъо елла йоллушшехь, Ибрах1има дукха х1ума лур дара тховса шен дена а, шен дерриге а тайпанна а уллохь хила. Цуьнан жималлин ц1ергахь догучу дагна ца лаьара оццул ч1ог1а шен дас сатийсина йолу м1аьрго тховса шена ца гуш т1ехъялийта…\nМашенийн а, автобусийн а еха мог1а новкъа елира. Б1е шовзткъе итт километр йохалла некъ бара цара арабаьккхинарг. Довхачу дешнашца, ловцашца новкъабохура уьш лулахоша, шайн даго ма-бохху цу г1уллакхан чаккхе хилла ц1а дерзар нислойла шун бохуш…\nБилгалйиначу меттиге уьш схьакхаьчна масех минот ялале, кхуза кхечира 1аьржачу басахь «Волга» машен. Цу чуьра охьавоьссира нохчийн къомаха а волуш, тайначу аматехь цхьа стаг. Схьахетарехь, иза лериначу урхаллийн белхало вара. Цо дийхира гулбеллачарна юкъара милла а цхьаъ шега вистхила юьстахвала аьлла. Къаноша дукха ойла ца еш Заурбекан воккхах волу к1ант Саь1ид д1ахьажийра КГБ белхалочуьнга вистхила. Могуш-парг1ат а хаьттина, и шиъ машенна чухиира. Цаьрга хьоьжуш лаьттачарна и къамел чаккхе йоцуш дахделла хеталора, амма ма-дарра аьлча яьлларг ткъа минот бен хан яцара. Саь1ид машенчуьра охьавоьссира, цунна т1аьхье КГБ шиъ белхало а. Лаккхара дарж долу шолг1аниг оьрси вара. Советан 1едалан муьрехь республикин массо а нуьцкъаллин структурашкара лаккхара даржашкахь оьрсий а бара, лериначу урхаллашкара муьлха а декхара кхочуш деш волчу нохчочун терго еш даима а цхьацца оьрси а хилла.\nКхайкхаза баьхкина хьеший Саь1идан 1одика а йина д1абахара. Саь1ида дийцира гулбеллачаьрга уьш х1ун дахьаш баьхкинера. Цхьанна а башха цецвала х1ума дацара уьш кхуза кхачар. Дукха хьолахь церан «хьошалла» къамелаца д1адоьрзура, амма х1ете а шайгара дукха ца оьшу, 1адатаца ца бог1у хийцамаш бора цара х1ара тайпа г1уллакхехь. Ч1ираца партица кхайкхина болчу къиссаме хьаьжжина, КГБ-на хууш дара мила хьенан ч1ирхо ву. Цу организацис шен ницкъ кхочург дара деш нохчийн юкъараллера ч1ир йитаран 1адат д1адаккха.\nТховса а уьш кхуза баьхкинера дукха хьолахь гулбеллачарна диц ца далийта шайна ца хууш кху махкахь х1умма а чекхдер доций. Иза бакъду. Советан 1едалан заманахь КГБ вуно ч1ог1а ницкъ болу организаци яра. Цуьнан лергаш а, б1аьргаш а ца кхочуш ца юьссура Нохч-Г1алг1айчохь цхьа а генара а к1отар. Бахархой-м боьллера цу г1уллакхах. Цхьа кхузткъа-кхузткъе итт шо хьалха 1едалца къайлах уьйр латтош, айкх эцна вахар нохчийн юкъараллехь ц1анлур доцу эхь хеттера. Мотт бетташ волу стаг а, цуьнан берриге а доьзал а махкахоша йемал деш, юьртаха боккхуш хилла. Цуьнан къеггина масала ду Хорчара Борщиговг1еран доьзал. Уьш юьртаха баьхнера Харачойн Зелмхаца ямарт хиларна. Таханлерачу дийнахь а, цу доьзалан т1аьхьенан аьтто бац шайн дай баьхначу лаьтта ког баккха. Цул совнаха, цу доьзалца цхьаьна а кепара юкъаметтиг латтор эхь лерина нохчаша.\nНагахь санна антиколониальни т1емаш долчу хенахь къайлах мотт беш волчо дийнна юьртана а зен деш хиллехь, тахана совхозан ча лачкъийна, я 1едална луьйш гучуваьллачунна мотт бар ши-кхо шо хан тохарца чекхдолу.\nМотт тохар иза шуьйра дийцаре долу г1уллакх хилла. Нагахь санна цхьаммо мотт тохар бахьана долуш зен хиллачун доьзал и айкх эцна ваханчунна д1адекха г1ерташ хилла. Х1оранна а лаьара законе хьаьжжина ваха. Шерашца баланаш лайна адамаш кхетара Советан 1едалах тийссабала шайн ницкъ тоьар боций, цундела цуьнца бертахь 1аш хилча аттох ду, цу 1едалан харцо хьайн гуш ялахь а. Миска нахана-м башха ишта вуо а дацара и 1едал ма-дарра аьлча.\nСаь1ид ч1ирхочун к1ант хиларал совнаха, иза эпсаран ц1е лелош, чоьхьарчу г1уллакхийн министерствон белхало а, коммунист а вуй хиъча, КГБ белхалоша йемалдарца т1елецира и тайпа цхьаьнакхетаршкахь цо дакъа лацар. Эпсарана дагадийтира цу хьокъехь партис х1у боху а, пачхьалкхан ойланна дуьхьал долчу цхьаьнакхетарехь дакъа лацар республикин партийни куьйгаллина хуур хилар а. Иштта кхерам тессира гулбелларш нуьцкъала д1асалохкур бу аьлла.\nСаь1ида уьш кхетийра шина тайпанна юкъахь ткъе пхиъ шо сов хенахь дуьйна хилла х1ара мостаг1алла тховса кхин цкъа а ца хьахо д1адоккххуш ду аьлла. Цул совнаха, х1ара тайпа цхьаьнакхетар мелхо а машарна т1ехьажийна ду, т1екхууьчу чкъурана а кхетийта, геч дина стаг вита, цуьнан ц1ий 1аночул совнаха доьналла оьший. Саь1ида к1оргера къамел дира лериначу урхаллийн белхалошца. Партина дуьхьал вала а ца г1ерташ, нохчийн 1адатийн к1орге йовзийта шен дерриге а хьекъал а, кхетам а т1ехьажийра цо. Саь1ида билгалдаьккхира 1едалан та1зар кхочушдаран система буьззинчу барамехь тоьлла яц аьлла, х1унда аьлча набахтичуьра араваьллачо ша дина зулам кхин цкъаъ до, амма заманан йохалла гина дац витиначу ч1ирхочо юха а адамна т1екхевдина а, ур-аттала цхьа жима зулам дина аьлла а гучудаьлла. Оцу кепара вайна го мел еза ю 1адатан мехала. Амма х1ете а социалистически юкъараллехь 1адат хьалхататта а оьшуш дац. Цу т1ехь церан къамел чекхделира.\nБаккхий нах дукха ч1ог1а реза хилира Саь1ида диначу къамелана, цуьнан дешаран пайда билгал а боккхуш. Цул т1аьхьа гулбеллачара кхи д1а шайн г1уллакх д1адехьира.\nЧ1ир йитар нохчийн 1адатан лехамашца дог1уш, кхин цхьаьна а х1умано нокъарло ца еш д1а чекхделира. Алиханан гергарчу наха шаьш хьалха д1ахьедина ма-хиллара, сурсаташца а, ахчанца а деш долу г1о т1е ца лецира, ткъа шайн рог1ехь Заурбекаг1ара цаьрга тешо йира и кхачанан сурсаташ а, ахча а шаьш Алиханна т1ера саг1ийна мискачу доьзалшна д1асадоькъур ду аьлла.\nЧубуза кечбеллачу малхо шен з1аьнарш яржийна, ц1ийелла йогура стигла. Ма шатайпа йоьссира х1ара суьйре тийначу Теркан тог1ехь. Яханчу заманехь йиссира шерашца кийрахь къийлина массо а г1айг1анаш а, сингаттам а. Доьзалах болчу кхерамо кхин дагах м1араш туьссур яц. Хилларг, б1аьргаш дуьхьал х1иттош, набарха вохуш, дагалецамаша а кхин хьийзор вац. Ма маьрша еара х1ара суьйре. Ма шатайпа детталора дог. Заурбек юха а лаьттара корах ара а хьоьжуш. Ц1ег1а босс беттачу стиглахь, меллаша шен шекъа 1енош, баьржара маьрк1ажен бода. Са б1арзделла, даш санна базбелла сингаттам кийрахь а къуьйлуш, хийлозза б1аьрг биттинера Заурбека кху к1отаран шерачу аренашка, ткъа тховса-м г1енахь лаьмнаш гур ду…Х1инца цуьнан бакъо ю лаьмнийн к1ажехь 1уьллучу, шен дай баьхна йолчу цу исбаьхьа юьрта доьзалца ц1а верза. Муха ю теша и х1инца? Хьалха санна зевнечу олхазарийн аьзнаша йохий теша и сама? Тишъеллий те кешнийн керташ? Бераллехь идда некъаш къухь яьлла-м дац те? Юьрта йистера гу т1ехь х1инца а довлий теша шелонца къийссало и ховха лайснаш? Х1инца а дуй-те варшашкахь лечкъаш мекара иччархочух кхераделла лу? Нускал санна к1айчу зазанца кечбелла, лаьттий т1е х1инца а дадас д1абийна хилла кхор? Ткъа х1аваъ…х1инца а дуй теша иза ишта ц1ена? Хеталора иза кху юьртан гуо бина лаьттачу лаьмнийн кортош т1ера мархаша гулдой х1ора а 1уьйранна кху юьртана совг1атна дохьу…\nИза ша дерриге а гур ду те? Аьтто хир бу те шерашца яйна хилла кхерчара ц1е юха а лато?! Хастам хиларг ма ницкъ бу хьоьгахь! Заурбекана х1инца х1ара дерриге а дуьне кхечу аг1ор гуш дара. Дуьне хаза дара! Иза хьакъ дара къийсса а, ваха а. Заурбек тешна вара шен берашка а, берийн берашка а хьоьжуш сирла кхане хиларна. Иза тешара тахана дуьйна ша нехан стеган ц1ий 1анор бахьана долуш хьарчинчу къинах цу стеган доьзална хьалха маьрша вуй…Х1ора а ламазехь ма доьхура цо Деле шена гечдаре, х1унда аьлча кхана дог1ур долчу Къемата дийнахь а ша жоп дала дезаш вуй хууш.\nЦу сарахь саг1а а даьккхира, гергара нах а, лулахой а кхайкхина, Дела а, цуьнан Элча Мухьаммад Пайхамар (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) хестош мовлид йийшира. Ах буьйса яьлча д1асабахара хьеший. Амма Заурбекан корехь стогар х1инца а д1абанза бара. Хазахетар лан а оьшуш хилла-кх бала лан санна онда ницкъ. Наб озийна х1усам буьйсанан тийналлица ийра. Амма цу чохь вижанза шиъ вара – Заурбек а, цуьнан жимох волу к1ант Ибрах1им а….\nДуьненан йеаъ маь11е Советски Союза шен аьчка м1аранаш д1атуьссуш, дуьненахь машар къуьссу шатайпа зама яра и. И къовсам хийцалучу кхиамца боьдуш бара: новкъарло еш НАТО пачхьалкхаш яра, къаьсттина 1амаьркан Вовшахтоьхна штаташ. Амма эшамша къовсаман шовкъ д1а ца йоккхура, иза мелхо а алсам йолура. Африкан а, Азиян а, Латинин 1амаьркан а мехкашка вежараллин г1о сацанза д1акхачош дара, дукха хьолахь иза СССР-а 1аламат боккхачу барамехь арахоьцу герз дара. Иштта Советан 1едало царна ахчанца а, т1еман хьехамчийн девнашкахь дакъа лацарца а г1о дора. Бартхоша баркаллица и г1о т1еоьцуш, шайн ницкъ ма кхоччу чоьхьарчу мостаг1ийн кепехь йолчу «не1алт хиллачу» империализмаца къиссам латтабора. И «вежараллин» г1о саццалц, цуьнца уьйр латтийначу аг1онаша « дуьненна машар» Советан 1едалан кхайкхамца шайн жигара къиссам д1ахьора. Амма и г1о сецначу м1аьргонехь Советски Союзан селханлера «вежарий» цуьнан мостаг1ий хилий, сихонца шайн меттамот хуьйцуш капитализмехьа бовлура.\nСССР-н арахьарчу политикехь кхин а ч1ог1а дагахьбалламе г1алаташ а хуьлура, масала Венгрехь, Чехославакехь а, кхин йолчу социалистически пачхьалкхашкахь хилла революциш.\nКхузахь галбаьллачу пачхьалкхан д1ах1оттамна шен «вежараллин г1о» Советски Союза ша цхьаммо хилла ца 1аш, Варшавски Ч1аг1аман декъашхой йолчу пачхьалкхашца цхьаьна дора. Г1аттам я, революци социализман мехкашкахь къизаллица йохайора.\n1978-чу шарахь Советски Союза «машар» бан г1ортар бахьана долуш х1аллакьхила бисте кхечира Афганистан. Дерриге а дуьненна д1ахьединера Афганистанера хьал Советски Союзан къилбера дозанна кхераме ду аьлла а, иштта СССР «декъазчу» афганцашна халкъана ницкъ беш болчу пачхьалкхан д1ах1оттамах к1елхьарадовла г1о дан декхарийлахь ю аьлла а.\nПартийн гуламашкахь а, кхеташонашкахь а партис а, правительствос а дина д1ахьедар хазахетарца т1елецира къинхьегамхоша. Интеллигенци ша интеллигенци хиларе терра йист ца хуьлуш, оьзда 1аш яра, ткъа наггахь цхьалха диссидента туху мохь дерриге а халкъан хазахетаран ц1ог1анехь хезийла а дацара.\nОцу кепара дийнна халкъо къобал а деш 1979-чу шарахь СССР шен берриге а т1еман ницкъаца Афганистанна т1елетира, 1едало хьийзош долу цуьнан къам к1елхьарадаккха 1алашо юьхьар а лаьцна. Къиза а, ирча а т1еман зама кхайкхаза хьаша хилла йоьссира Афганистане. Б1е эзар маьрша адам х1аллакьхилира, иштта эзарнаш, эзарнаш интернационалисташ-т1емалой а эгнера цу муьрехь. Амма Афганистанна дуьхьал ша долийнарг сий долуш чекх ца делира я советски политикина а, я цуьнан герзана а. Феодализман муьрехь хиллачу Афганистанаца биначу т1амехь СССР эшаран бахьанаш иза дукха ойла ян хьакъ долу чолхе х1ума ду.\nКхузахь билгалдаккха хьашт ду цу толамехь куьйг бехкениг уггаре а хьалха ша Афганистанан къам а ду, иштта итта шеран йохаллехь цу къиссамехь царна г1о дина йолу пачхьакхаш а ю. Ткъа кху сохьта т1ом болалуш бен бацара…\nДуьненан ялхолг1а дакъа д1алоцучу Советски Союзан хьаьрмахь хаамийн пропаганда д1айолаелира. Шен бахархойн кхетамна т1е1аткъам бан 1алашонца, пропагандин ницкъ болу машен чухийцира СССР-а. Бакъдерг ала деза, цо шен болх цхьа а шеко йоцуш дика кхочуш а бира. Дош ала башха бакъо йоцу к1езигаха дакъа диссалц, советски адамо 1аьржаниг к1айн а лоруш, цхьаьнаэшшара къобалдира шайн пачхьалкха Афганистанна т1елатар. Цул совнаха, цу т1амехь эгначийн наношна-м хетара шайн к1ентий бакъо къуьссуш кхелхина.\nТамаша бацара башха дахаро зийна воцу Ибрах1им а Советан 1едало шуьйрачу хаамийн г1ирсашкахь дуьйцучух тешар. Коммунистически ойланашца кхиийна волу жима стаг доггах тешара шен пачхьалкха адамана зенехь хир йоций, иза нийсонан бухт1ехь кхоьллина хиларах. Цунна коьртачу а дог1ур дацара цкъа а, СССР-а оццул мекара т1елатар дина Афганистанан машар бохор буй. Воккхах волу ваша Саь1ид ша кхето г1оьртича иза цунах ца тийшира. Ибрах1имана моьттура цо иза ша ларвархьама дуьйцуш ду. Дагчохь цо дуьйцучух ша реза воццушшехь, Ибрах1има моттарг1а йира вешина нийса хетарг дийр ду ша аьлла. Амма к1анта бина сацам цхьаьнга а хийцалур болуш бацара – Ибрах1им хьаьгна вара Даймехкан декхара д1адала. Иза тешара ша дахар ларда воьдуш хиларах, цунна ца хаьара ша ц1ий 1ано цига воьдуш вуй.\nКху гурахь Ибрах1им эскаре ваха везаш вара. Ишкол чекхяьккхинчул т1аьхьа институте деша ваха цунна ца лиира, х1унда аьлча гуманитрани лаккхарчу дешаран хьукматаш чекхяьхнарш эскаре иштта а кхойкхуш бу. Цуьнан х1етале 22-23 шо хир ду.Ткъа Ибрах1имана хетара х1инца шен йолчу хенахь эскарехь т1е1иттало халонаш лан шена дуккха а аттох хир ду. Цул совнаха, эскарехь ма хуьллу сиха шен дика амалш а гайтина, КПСС мог1аре х1отта а аьтто хир бу. Ибрах1има биначу сацамна дуьхьал ала х1ума долушшехь, дас а вашас новкъарло ца йира цо хаьржинчу некъана.\nИшкол Ибрах1има лаккхарчу кхиамашца чекхяьккхира. Т1аьхьарчу пхеа шарахь цуьнан къаьстина ч1ог1а спортаца гергарло тасаделира. Дзюдо лелар бахьана долуш, иза х1инцале цу спортан кепехь мастер хила хьакъ волуш вара. Амма цхьа спорт хилла ца 1ара Ибрах1иман тидам т1еберзийнарг. Къаьсттина боккхачу лаамца оьхура иза литературни кружоке. Цунна ишта ч1ог1а оьрсийн мотт а, литература а езаяларехь, шеко йоцуш, «бехке» яра Мария Владимировна.\nЦхьаьна дийнахь Ибрах1им доьшуш волчу пхоьалг1ачу классе чоьхьавелира ишколин директор, ткъа цуьнан букъа т1ехьа а лечкъаш оьрсийн йо1 а. Директора берашна йовзийтира Мария Владимировна – церан керла классан куьйгалхо а, оьрсийн меттан а, литературин а хьехархо а. Ищерски станице Мария Владимировна Астраханера еанера, х1етахь дуьйна цуьнан дахар доьзна хилира Теркана гена йоцуш 1уьллучу нохчийн жимачу юьртаца. Ибрах1им а кхузахь доьшуш вара, х1унда аьлча церан к1отарехь юьхьанцара бен школа яцара, цундела иза дас-нанас кху интернате деша х1оттийра. Мокъа деношкахь бен ц1а вар а ца хуьлура Ибрах1иман.\nШо шаре мел долу Мария Владимировнина Нохчийчоьнах доггах безабелла шолг1а Даймохк хилира. Толстойн а, Лермонтовн а, Пушкинан а, говзаршца нохчийн амал а, 1ер-дахаран кеп а мелла а шена йовзуш йоллушшехь, юьхьанцара йоь1ана хала дара нохчийн дахарах кхета.\nНевран к1оштан Ищерски станица Теркана аьрру ийстехь 1уьллура, Соьлжа-Г1алина б1е километр генахь. Йист йоцу пох1ма долчу суртдиллархочо басарш ца кхоош кечйича санна яра юьртан б1аьстенца сенъелла йог1у и шера аренаш. Цкъа мукъне а кхуза кхаьчнарг тийналло, синтемо йийсаре лоцура. Моьттура, даима а ламанца мостаг1ех тийссаелла и буьрса Нохчийчоь кхузахь тийначу Теркийстехь садо1уш ю. Адам а дара кхузахь меттигера 1алам санна син-парг1атонах дуьзна. Вовшашца к1еда-мерза болуш, цхьаьна дика а вуо доькъуш, бертахь бехара нохчий а, оьрсий а. Каникулаш йолчу хенахь ишколан администрацис дешарт1ехь кхиамаш баьхнарш совг1атна Соьлжа-Г1ала буьгура. Ибрах1им а хуьлура даима царна юкъахь. Дешархойн ч1ог1а самукъадолура цу г1уллакхах. Г1алина гена 1аш долу бераш хьаьгна хуьлура Нохчийчоьнан коьртачу шахьаран и леккха г1ишлош а, суьйренца лета чиркхаш а, шуьйра урамаш а, зезагех юьзна некъаийстош а, т1ай бухахь сих-сиха болар хуьйцуш, маьлхан з1аьнарш тулг1ешца лепош доьду Соьлжа а ган.\nМария Владимировна чоьнах мах луш Таибат ц1е йолу цхьа нохчийн зуда йолчохь 1аш яра цуьнца цхьаьна цу кхерчан йовхонах марзо а оьцуш. Таибатан х1усамда а, иштта цу школехь доьшуш долу ши бер а дара 1аш. К1ант шолг1ачу классехь вара, йо1 ворх1алг1ачу классехь. Къоначу хьехархочун дахар шен хорше дирзинера. Нохчийн амалах а йоьллера йо1. Берийн а, белхан накъостийн а боккха ларам бара цуьнца. Иза ларамза а дацара. Мел к1оргера безамца довзуьйтура цо дешархошна литературин и чулацаме дуьне. Цуьнан корматалла а, шен балхе йолу шовкъ а бахьана долуш, генарчу Нохчийчуьра берашна мел шайна гергара хетара Вальтеран а, Дюман а, Достоевскин а, Толстойн а турпалхойн васташ. Хеталора цуьнан чаккхе йоцуш ду царех лаьцна дийца. Де дийне мел долу марзлора берашна литература. Царна билла бехк а бацара, х1унда аьлча книга йоьшуш а ца кхетара ишта дагах турпалхойн кхоллам, хьехархочо дуьйцуш санна. Вежарийн Карамазовг1еран боьхна барт, Чацкийн шатайпа амал, Безухов Пьеран васта романехь д1алоцу меттиг. Литературин турпалхойн дахарехь т1е1иттаела киртигаш шайга хьехархочо юьйцуш цецдевлла ладуг1учу берийн ойла цигахь яра…генарчу геналлехь. Царех х1ораммо а ойла йора цу турпалхочун метта хилча ша-ша х1ун дийра дара те. Х1оранна а лаьара иза хьехархочунна довзийта. Цундела классачуьра тийналла наггахь юхура бераша деттачу маьхьаршна:\n-Хьажахь, ма к1ант хилла и! Ма нийса дина цо и! Ас дийр дара ишта! Х1ан-х1ан и харц ву!\nИ г1овг1анаш къоначу хьехархочунна ша бечу балхана уггаре а доккха совг1ат хетара.\nКхин долчу берашна санна къаьсттина и Мария Владимировна бахьана долуш езаелира Ибрах1имана а литература. Дуккха а книгаш ешар бахьана долуш к1ентан оьрсийн мотт а шарбелира. Ала деза, нохчийн мотт а, литература а 1амор ишколехь т1едожийна хиллехь а, Теркал дехьа, дешаран программи юкъара нохчийн мотт д1абаьккхинера. Ламанца а, лаьмнийн к1ажера а ярташкахь, цигахь дукха хьолахь бехаш нохчий хиларна факультативни занятиш д1ахьора.\nИбрах1иман ерриге а ойла д1алецира литературас. Уьссолг1ачу классе волуш цуьнан шен библиотека яра кхо б1е сов книга а йолуш. Ибрах1иман нанас Хедас башхачу дегайовхонца сих-сиха дуьйцура ша пхи шо кхаьчна волу Ибрах1им а эцна г1алит1а базар яхча, мороженое эца шега делла долу ахча а эцна Ибрах1има ведда вахана киоскехь шена берийн киншкнаш эцарах лаьцна.\n«Дядя Степа» а, Чуковский Корнейн «Мойдодыр» а…уьш х1инца а ю кхеран киншкийн тарха т1ехь, Ибрах1иман нанас безамца дола а деш.\nШколехь хьехархоша Ибрах1им даима нийсархошна масалийна валавора. Уьш тешна бара к1анта лаккхарчу дешаран ирхенаш йохур хиларан. Ткъа уьш массо а цецвоккхуш, Ибрахи1ма кхочуш до ша ният дина т1елаьцнарг – институтан метта цо эскар хоржу.\nИбрах1има ишкол чекх а яьккхина аттестат схьаэцначул т1аьхьа, цуьнан доьзал шайн дай баьхначу лаьмнийн к1ажехь 1уьллучу юьрта д1абахара. К1ант берх1иттара велира. Масех бутт биссинера иза эскаре ваха. Дас-м цуьнан ойла кхечу хорше ерзо сатуьйсуш, машен а ийцира. Амма Ибрах1им ша аьллачунна т1ера вер волуш ца хиллера. Цо т1етаь11ина кечам бо эскарехь т1еман декхара д1акхехьа. Иза эрна а ца хиллера. Цигахь ма зийра и дахаро, шен ерриге а аг1онаш цунна йовзуьйтуш….\nСвидетельство о публикации №221081701366