Наьна мотт – лакъаргбоаца хьаст - Статьи - ЧИЭКО\nМехкхой, к1езига да г1алг1ай метта чоалхане г1улакхаш дувца йоазонаш. Цудухь тахан г1алг1ай меттах лаьца дувца ловра сона.\nМотт - адама уйлан лоарх1амег1а бола г1ирс ба. Меттаца гучадоал дика мел дар: хьаькъал, сакхетам, эхь-эздел, г1улакх, сии, денал, ший мехкацара безам, иштта кхы а.\nВ1алла к1opда а дергдоацаш укх лаьттан букъ т1а дуккха х1амаш долашше a, x1apa сага ши-ший дар деза. Иштта ларх1а мегаргба меттацара безам а.\nСаг х1ама ийша а эшанза а хул, х1аман совволаш-воацаш а хул. Хоза хийта алац г1алг1аша мотт ховш волча сагах «корта болаш саг ва», аьле. Сага кхетама лакха мах ба цу дешо бер.\nДукха хургбац наьна мотт яха дешаш ца хозаш а, уж ца довзаш а.\nДийца варгвоацаш хоза а к1оарга ма1ан долаш ба наьна мотт. Воча дешашца бувцача хана ч1оаг1а дегаза хет из. Бакъда, лебе безачча тайпара к1аьда, хоза из лебеш хилча ч1оаг1а хьамсара ба из. Ший кер чу лелаваь хьа а ваь, воча, б1ехача, унзарча х1амах лоравеш, ший мотт д1а а хьехаш нанас хьалкхевича, из ший наьна мотт лертт1а ца бувцар эхь да дезалхочоа. Воашош хала кхедаьча воай ноаной сийна, цох эхь хийтта а, лорабе беза вай мотт, кегалургбоацаш. Цудухь вай фуде деза, ма хулла из наьна мотт боагг1ача тайпара нийсса бувца беза.\nХьамсара мехкхой, вай теркам бича, воашта а ховш, ч1оаг1а к1оадо ю вай наьна метта. Воашта х1араненна уллув ба ала йиш йолаш да вай лертт1а г1алг1ай мотт хьабувца ца хов нах.\nУйла яьйий вай? Доккха зе ма дий вай воай т1ехьен дер, боагг1ача тайпара царна из мотт д1а1ома ца бой. Ца1-м хов сона, боккхий хилча цу вай т1ехьено вай бехке дергдолга. Из цар дой царех бехк боаккхилга хургдац.\nЦул совг1а, вай ишколашки кхы йолча дешара моттигашки г1алг1ай мотт к1езига бувц. Къаьстта наьна мотт хьехаш долча дарсашка мара ца бувцаш.\nЦхьаькха а да лоарх1аме, бийцача доаллаш дац из, нийсса бувцаш ца хуле.\nСога хаьттача ц1аккха лакъаргбоаца хьаст ба наьна мотт. Хьаст ц1ена хилча хиво хьогал йоаю. Цох тара х1ама да мотт а. «Хьалъаьннар дото - чудитар дошо» яхаш дале а, ала дезача аьнна дош дошол а дезаг1а да, яьхад вай даьша.\nСага са да из наьна мотт. Лебеча меттага хьежжа хул наха юкъера сага лоарх1ам а. Вайна цхьачарна оалаш хеза да-кх вай дай дешаш. «Наьна мотт - дунен кор», «Наьна мотт - Даьла совг1ат» - яхаш. Из кор баьддерзийта а, Даьла совг1ат тишде а йиш яц вайга. Даьша а ноаноша а цох доккхал деш метта ганз йитай вайна, вайх шоай йоакхо еш. Цун хам бе а, из т1ехьенга д1акхачийта а вай декхарийла да. Т1аккха цар шоай т1ехьенга а т1ехьен т1ехьенга а д1акхоачийтаргья из метта ганз.\nЦхьаволчо оал: мегаргбар из-м нах д1акхеташ хилча. Мегаргбац, даьра, нагахьа санна иштта мегаргбаларе яьздаргахьа а бувцаргахьа а ший бокъонаш йолаш хургбацар мотт. Вай даьша, дукхача халача заманна шоаш духьалнийсбенна болашше, кега ца беш, вайга хьакхоачабаьб из. Вай из лорабе декхарийла да.\nВайна ховш да-кх хьалха вай къаман цхьацца халонаш т1алаьтталга.\nБакъда, г1алг1ай мотт, йоазув хинна деце а массаза дег1аихаб багахбувцамца. Дукха фаьлгаш, кицаш, лоаца дувцараш, ховлий довзалеш, иллеш да вай наьна мотт, къам, хоза г1улакхаш хестадеш. Сога хаьттача шийна ховчо кхувш йоаг1ача т1ехьенна уж дувцаре, цох пайда хургбар.\nХийла нийслу г1алг1аша шоайла эрсий мотт бувцаш. Эрсий мотт хар а дика да, из ханза баргбоацаш ба вай мехкал д1аховаьлча. Бакъда, шоайла наьна мотт кхетабеш болча наха эхь да кхыча меттал къамаьл дар. Наха шоай мотт кхыча меттал халаг1а хетилга да из. Г1алг1ай дукха дешаш да, кхыча къамай вай санна хьадаккха ма1ан а долаш хьадоаладе да а доацаш. Наьна меттала дешар 1омалац яхачо дувцар дош доацар да. Кхыча къаман сага цу тайпа дош д1ахозе фу хетаргда. Цхьаволчо оал, сага шира дош доаладича, «д1авал хьай къаьнара мотт а т1ехьа». Из в1алла мегаргдолаш дац.\nМерза ба наьна мотт лерга хезача, юхь к1айеннача къоаночо тайжжа бувцаш хилча, берий йиткъача оазаца бувцаш хезача а. Ай, цу наьна меттел техка еций вай Г1алг1айчен, лоамий, арений, шахьарий, юртий, оахамий, гувний, хиний, иштта кхы а дуккхача х1амай ц1ераш.\nЧехкка 1омавала веза г1алг1ай меттал деша. Дийнахьа цхьан сахьата деше, к1ира 1одеша 1омалургва, бетта - шаьрлургва. Селла хоза мотт вайна беннача Даьлах эхь хета а деза.\nДуххьал мотт аьнна ца а буташ, из нана яха дош хьалха даьккха цох д1а а хетта, наьна мотт аьннад цох, кхыча меттал хьамсараг1а из лоарх1аш. Ма хулла нийссаг1а бувца хьажа деза вай из, хьалкхувча т1ехьено нийсса д1а1омабергболаш. Цхьаккхача х1аманга кхоачаргбоаца мах ба наьнна мета из нийса бувцар. Жи! Дукха дахаш, 1омабе наьна мотт.\nТкъоалаг1ча б1аьшера мара г1алг1ай мотт йоазонга баьннабац.\nКерттера бахьан из а да цун цхьацца дола х1амаш ах-астаг1а хилар, воай метта вай хийра хилар, вай цунна кхы а гаьнадоалаш латтар.\nМах баь варгвоацаш, безача маьхе да ший мотт ц1ена хар. Ше ц1ена бувцарца йоаккх метто ший хозне. Дала низ лолба вайна массанена а из к1оаргга 1омабе а цун къайленаш йовза а.


ГIуран-бутт 22, 2013\nКанада -- Рамзаева Бирлант, нохчийн композитор, иллиалархо.\nМахкахь Хьалхара тIом бирзича дара иза. Нохчийн театран хIусамехь, шайн керла иллеш довзуьйтучу кхечу артисташа а санна, къоман маршонца ехачу Рамзаева Бирланта дуьххьара лекхира «Яхь йолу нохчо» йиш. Массо а чо ирахIоттош яра иза. Цо велхийра гулбеллачех хийланиг…\n15 шо даьлла цул тIаьхьа. Дуккха а хийцабелла нохчийн артисташ. Хьалха, халкъо турпалхой а лоруш, шаьш эшаршкахь хестийна къонахий - емалбеш, селхана халкъо къиллой лоруш хилларш - базбеш ду тахана церан иллеш. Ткъа Рамзаева Бирлант-м яц хийцалуш.\nШен цIийнда-поэт, Ичкерин синбахамаллин министран гIовс Сабдулаев Маккхал мохк дIалаьцначу оьрсийн Iедало доьза вайъича, иза лехар эрна дуйла кхетча, цу тIе ша а оцу Iедална резаяцарна шен даймохк бита дийзира цуьнан.\nКанадехь еха иза хIинца. Цигарчу композиторийн юкъаралло шен декъа а эцна. Амма дог-м дац Бирлантан Декъастах дIакъаьсташ – цо дийнахь а, буса а сагатдо даймахкана, цуьнан исбаьхьаллах а, иштта сакхтех а лаьцна доху шен иллеш а.\nТхан дуьненах а, дахарх а, иллех а лаьцна хилира къамел.\nХьо марша Iойла, сан Нохчийчоь\nМаршо Радио: Шина декъе декъаделла дахар – «селханлераниг», «таханлераниг» аьлла. Хьайн дахар хьуна гой шина декъе декъаделла?\nРамзаева: «Сайна хеттарг ца аьлча ца йолу, харцдерг дуьйцу хан а яц сан хIинца. Йисина хан мел ю а хаац. Бакъдерг дIааьлча, нах реза ца хуьлу, нийса а ца хета! …Шина декъе декъадалар. Бекъабелларш – уьш шортта ахча а долуш, цхьана а тайпа хьожа а ца йогIуш, галбоху оцу ахчано. Со саннарш…со Дала кхуллушехь, хIара дог дуй, иза чIогIа долуш, ахча-бохчанах Iехалур доцуш, кура кхоьллина ю.\nСо саннарш дукха бу. Муьлхха а мах ахь хIоттийча а, суна иза мах ца хета. ХIунда аьлча, со сайн махкахь а яц, суна со цIаяха езийла а хаьа, сайн цIахь со дIаюллийла а лаьа суна.\n…Со жима йолчу хенахь дуьйна суна хезна баккхийчара дуьйцуш, эвлаяо аьлла бохуш, нускал санна хаз а лур ю ГIала, РегIа кхаччалц хин буха а гIур ю, Доккас аьлла бохуш. Оцу эвлаяо аьлларг а цара тидаме оьцуш ца хилча, суна-м ца хаьа и нах хьанах теша беза.\nБохка цабелларш, Iеха цабелларш – уьш дуккха а бу. ВаллахIи, и миллионаш дуй, ...со царех яша а-м ца еша, ахь суна и гали охьадиллахь а! Гарзанаш хIун ю?! Гарзанаш - гарзанаш ю-кх!\nСо Дала кхуллушехь, кура кхоьллина ю. …Сайн ненах тера ю со. СагIа ца доьхуш, ша лай бухара Iежаш лахьо йоьдура, олура нанас, ша иза цIера арадаьхча а ца дехна, олий. Иштта Iаш юкх со а. Со юхьдуьххьал дIахьажа йиш йолуш ю-кх хьанна а. Со чIогIа маьрша ю-кх! Сайна луъург дIаала йиш ю сан. Со цIахь яц. Цигахь Iаьржа бода бу, иза бу-кх сан бала. Кхин кху дуьнентIехь сан бала болуш дисина хIума дац…\nМаршо Радио: «Тахана а «яхь йолу кIентий» хестош лоькху. Амма… «яхь йолу кIентий» селхана цхьана тобанах бара, тахана «яхь йолу кIентий» кхечу тобанах бу. «Къонахий» а хийцабелла – селханлеранаш цхьаъ бара, тахана – кхин бу. Къонахийн васт а, гар а хийцало нохчийн артисташка, хьоьга стенна ца хийцало?\nРамзаева: «И ахь буйцурш, уьш пхи сом дел-деллачохь локхурш бу! Хьажал, меташка йоллушехь, Антоненко бохуш яра, вайн Нохчийчохь Iийна яра иза. Димаев Сайд-Эмина Ельцине сийлахь цIе шена тиллар доьхуш, яздина – айса дешна-хьуна ас, Ельцина даийтина «хIан-хIа» - ткъа Антоненкос, сийлахь еш шена тиллина цIе, ша дина хIумма а дац, ца оьшу шена, аьлла, юхаяхьийтина! … Ткъа хIорш? Мецхалгаш ю-кх хIорш!\nАртист, цо политика а ма йо. Эсамбаев Махьмуда олур-кха: «Сан иллиалархо хьелийъозархо яц», олий. Шен дешна а, цхьа некъ а болуш волучо ойла ма йо! Сайн дахарехь цкъа а синкъерамашкахь, ловзаргашкахь, ара а яьлла, пондар лекхна яц со, чубаьхкинчу гергарчарна доцург…\nШуьйтара бIо богIу\nМаршо Радио: «»Хьо даймахках яьллачул тIаьхьа, кхузарчу иллиалархошлахь а, композиторшлахь а хьайн дог-ойланца бехарш карийний хьуна, цаьрца уьйраш юй хьан?\nРамзаева: «И гергарлонаш сан дуккха а ду. Найвл Озборн бохуш композитор ву суна вевзаш, Лондонехь Iаш ву иза, университетан хьехархо а волуш. Хорватехь цуьнца цхьана театрехь деа шарахь болх бина ас. Цигахь 27 пачхьалкхера артисташ бара. Уьш тайп-тайпана, бес-бесара къаьмнех бара.\nВаллай, дIататта йиш йоцуш, дика адамаш ма дара уьш! Цкъа Гуьржийчохь вайн тIемалойн тоба йийра-кх, уьш байича, со йоьлхуш Iара. «Хьо хIунда йоьлху?» - хаьттира соьга. Саца ца луш, йоьлхуш яра со. Ас дийцира хилларг. 67 вара уьш, 13 бен дийна а ца висина, аьлла.\nИ юьззина йолу зал, хьала а гIаьттина, тезетан минот хIоттийна лаьттира. ХIордаца балха доьлхура тхо, театр хIордал дехьа яра. Вайн байракх шайнчунна улле дIа а тухий, новкъабовлура. …Цара вуно чIогIа лара ма лерина.\nВайн музыка а ма товра, аьлча а, сайниг яра массанхьа а локхуьйтуш. Нохчийн музыка Европехула яржайо, бохуш. Вайн къомехьа протесташ кхайкхош, вуно чIогIа вай лоруш бара уьш.\nВайна ца хаьа вешан мах. Лара ма лерина цара. Дуккха а бу сан и тайпа накъостий. ХIинца кху Квебекехь кхеран режиссераша шиъ филм а яьккхина. ТIаьххьара яьккхина филм ю нохчех лаьцна, цу чохь сан эшарш а ю. Массанхьа а хьалхахара меттигаш йохуш ю и филм, ерриг а Iамеркахь гайтина.\n…Вайн йоккха потенциал ю, вайна вешан мах ца хаьа. Вай оцу Кремлан бага а хьоьжуш, цо аьларг а деш деха. ОстопираллахI, со цецйийлина а ца йолу оцу вайн артистех!..\nТахана маьрша йоцчу Нохчийчохь кхераме ду, нах боцчу нахах дог кхаьрдаш, Рамзаева Бирланта лоькхучу эшаршка ладогIа а, уьш арахь, хезаш, лекхийта а. Амма шеко яц Бирлантан ша къомана оьшуш хиларх а, тIекхуьучу нохчаша ша йицйийриг цахиларх а. Цундела курра лоькху цо шен керла эшарш а…\nРамзаева Бирлантан интервью


Ӏилма - Howling Pixel\nIилма (эрс: Наука, ингал: Science, лат: Scientia) — долаш долчох ховраш хьаIоадарáи уж ражах дIанийсдарáи тIайирза адамий дера (деятельность) область я.\nЦу дера лард я: факташ гулдари, уж массаза кердадахари, уж ражах дIанийсдари, иштта критически анализ а цун буха тIа керда хараца еш йола синтез а. Цу харо зем беш Iалама е юкъарча хиларий (явлений) сурт оттаду. Факташцеи поалхамашцеи бакъйеш йола гипотезаш дIачIоагIъю Iалама закона е юкъарлен закона хьисапе.\nЕцхам (лаьт: Vaccínium vítis-idaéa, эрс: Брусника) — даимабаьца кӀотаргаш, Дарбабаьцай тайпа баьцовгӀаш да.\nСомий бӀаса — комар я.\nКраеведение (ингал: Local history) къаьстта белгалбаьча мехка, е пхьен е эйлан бIарчча тахкар.\nМIизар (эрс: Нарко́з, къ.-элл. νάρκωσις) — саго кхыча сага юкъера нерва раж Iосоцаяр. МIизар оттайича хул тхьовсар, кхетам чура валар, иштта дагалоацам бовр (амнезия), тIехкий гома мышцаш хьамелъялар, цхьайола рефлексаш лаьгIялар е сацар, иштта дIадоала лазар хоадалар.\nIаламдовзар (эрс: Природоведение) — ишколера дешара предмет я, Эрсечен юкъерча дешарченаш чу зӀамагӀарча а юкъерча а классашта хьéхаш йолаш. Дуккха ишкóлашка из предмет «Гоннахьара дуне» (Окружающий мир) аьнна цӀи тилла я.\nӀаламдовзаро Ӏомаю Ӏалама Ӏилмай (айламаIилмани, биологени, географени, геологени, физикайи, химени, экологени и. кх.), элементарни лардаш.\nУниверситет (хьадаьннад дешах: лат: universitas — юкъарло) — тайп-тайпара Iиламаш чу говзанчаш кийчбеш йола лакхера дешарче я. Бокъонца ма дарра, университето Iилман-тохкама болх а лелабу. Дуккха хIанзара университеташ болх беш я дешара-Iилман-практикий гулламаш санна. Университеташ шой лоаттама чу вIашагIтоха массехк факультет. Цар хьагойта Iилман хара лард лоаттаеш йола тайп-тайпара дисциплинаш.\nШе дола Iилмаш\nШе дола Iилмаш («Естественные науки») — Iалам тохка Iилмаш да.\nШе долча Iилмаех да Iалама чухьа хилар тохкаш дола Iилмаш. Царна духьала латт адамий юкъарле тохкаш дола гуманитарнии социальнии Iилмаш.


Германи -- Немцойн канцлер Меркел Ангела ког-салазаш хахка яханчехь лазийна, делахь а шен болх ца битина цо, Дечк7, 2014\nНемцойн канцлер Меркел Ангела ког-салазаш хахка яханчехь лазийна. Дийцарехь, цуьнан ког-салазаш дукха тиша а, йорах а хиларна нисделла иза.\nМеркел Ангела ког-салазаш хахка яханчохь лазийна аьлла немцойн урхаллин пресс-секретар волчу Зайберт Штефана дIакхайкхор шина бахьанийца тамашийна хетало. Хьалхарниг – цкъа мацах советан пачхьалкхан куьйгалхой, ткъа хIинца Оьрсийчоьнан хийцало ца ло тхьамда Путин Владимир а, вуо-дика цомгаш хилар я лазор къоман а, пачхьалкхан а къайле а йой, лардеш хилар Iеминчарна цеце хета, Малхбузера куьйгалхой, муьлха а кхиндолу адамаш санна, цамгаро лаца а, чов хила а йиш йолуш хилар а, иза цхьаммо а лачкъош ца хилар а.\nШо хьалха Путин Владимиран сторх олучу гIургIезийн кепаца тIома вала а вахана, букъ лазийначу хенахь, Кремло иза дехха дацаре дира, мухха а журналисташна а, юкъараллийна а иза ша-шаха гучудаллалца. Ткъа Меркел цомгуш хилар цуьнан хьукматхоша шаьш дIакхайкхош ду.\nШозлахниг цу хиламехь тамашийна дерг – мича бахьанца лазийна Европехь уггаре а нуьйкъалчу а, таронечу а пачхьалкхан куьйгалхо, дуьненчохь уггаре а нуьцкъала ларалуш йолу зуда? Иза дера лазийна ша хохкуш йолу ког-салазаш дукха тиша а, йорах а хиларна.\nМацах цкъа ткъо шо сов хан хьалха, ша канцлер хIоттале а дикка генахь, ша шен чотах эцна хилла йолу, хIетахьлерачу Малхбалерчу Германехь Гермина фирмано йина хилла а, хIинца кхин еш йоцу а дечиган ког-салазаш хилла цуо лелош ерш, хIинцалерачу ахчанца цхьа бIе евро герга мах болу.\nДустархьама ала догIу, вайн заманахьлера тоьллачех йолчу ког-салазех мел кIезга а 500 евро доьху, амма масех эзар евро кхаччалца хила а йиш ю и мах. Еккъа цхьана мехаца хилла ца Iа ширачу а, керлачу ког-салазашна юккъера башхаллаш – вайнзаманахьлераниш кхерамазаллийна а, шера хахкаяларна а дуккха а гIолехь ю.\nМеркел Ангела, массарна а хууш, ког-салазаш хахкар дезаш а, хIора шарахь Iай цхьана-шина кIирана шен балхах мукъачу хенахь уьш хахка лаьмнашка йоьдуш а ю. Хийлаза тидам бинера журналисташа, цуо лелочу ког-салазийн тишаллин. Ур-атталла цу Гермина фирман куьйгалхочуо масех шо хьалха шен цхьана интервьюхь кхайкхам а бинера Меркеле, и шира салазаш ма лелаяхьара, уьш хIинца кхераме ю, шаьш хьуна шайн керла модел совгIатна а лур яра, аьлла. Амма кхоамечу канцлера и кхайкхам тергал а ца беш битнера.\nТамашийна хетало иза, Оьрсийчуьрчу а, Нохчийчуьрчу а хьаькамийн гIиллакхаш девзачарна. Меркел санна ког-салазаш хахкар дезаш волчу Путин Владимирс хIора шарахь ког-салазаш хохкучуьра сарташ зорбане девлча, блоггерш а, журналисташ а дагардан хIутту, хIун мах болуш ю цуо хоьхку салазаш а, цунна тIера салазхойн духар а.\nДукха хьолахь Японерчу Mizuno фирмано дина долу духар хуьлу шен патриоталлийца вевзаш волчу Оьрсийчоьнан президентана тIехь, гергарчу хьесапехь 1000 доллар мах болу. Ткъа цуо хохку ког-салазаш, Германерчу Фишер фирмано йина йолу мел кIезга а, 700 бIе евро мах болуш ю.\nИ Оьрсийчуьрчу а, Малхбузерачу а куьйгалхойн гIиллакхийн тайп-тайпаналла дика евзаш ю доллчу дуьнентIехь а. Куьйгалхойн хилла а ца Iа. МогIарерачу бахархошна юккъехь а ю изза башхалла.\nНагахь санна Малхбузера нах, уьш я артисташ а, телеседарчий бацахь, шайн хьал хьулдеш Iедал долуш белахь, Оьрсийчуьра хьоладай шайгара таронаш массарна а дIагайта гIерташ амал йолуш хуьлу. Белгехь вехачу политолога Асхьабов Хьамзата иштта дуьйцу цу „керлачу оьрсашний“, европахошний юккъерачу башхаллех лаьцна.\nАсхьабов Хьамзат: „70 шарахь йоллучу Советан пачхьалкхан бахархоша вовшахтоьхна рицкъ ма дуй цу оьрсаша хIинца дIасахохкуш дерг. Дикачу агIор ца бевза кхузахь и тароне оьрсий. ХIунда аьлча, кхузара ахча а, бохча а долчу нехан, - шаьш доккхург лечкъош даккха а ца дезаш, низамца догIуш ма -хиллара шайн и даккха йиш хиларх терра, хаза шортта ясакх Iедална дIа а луш, - царна юккъехь иштта хIума сийлахь дац.\nИ шайн рицкъ Iено гIертар а, иза нахана дIагайта гIертар а дан а дац. Мелхуо а, таро алсам мел хуьлу а, нахана юккъехь оьзда лелар тIедужуш Iадат ду церан, шаьшна юккъехь уьш муххаъ лелахь а“.\nАла догIу, Меркел Ангела цхьаъ бен йоцург яц лакхарчу даржашкарчу Малхбузерачу куьйгалхойх, кIеззигчу хIуманах тоам беш ерг. Иза шен кхоамаллийца евзаш елахь а.\nБританин коьртачу шахьаран Лондонан гIалин да волу Джонсон Борис, масала, массарна а хууш, вилспетаца дIасалела балха а, шен долахьчу гIуллакхашка а. Доллучу дуьнентIехь а даьржина иза, коьртахь вилспетхахкархойн шлем а йолуш, ги тоьхна рюкзак а йолуш, ши чIуьрг йолчу динахь балха дIасавоьдуш даьхна долу сарташ.\nИза санна вилспетаца лелаш ву Исландерчу Рейкьявик гIалин да Йоне Гнарре а. Ткъа ши бутт хьалха шен даржера дIаваьлла волу Нью-Йоркан мэр Блумберг Майкл, - ала дашна, дуьненчохь уггаре а таронечу нехан могIарехь 13-чу меттехь волу, - даима а метроца лелара дIасхьа. Ма хала дара аьлла дагадогIу ишттачу хьолехь, Москохан мэр я Соьлжа-гIалин да вилспетаца хьовха, таксица дIасалела ваша а.\nПолитикаш стенна буьйцу, миллиардераш а хуьлу Малхбузехь ша-башха кхоаме амалш йолуш. Гугл корпораци кхоьллина волу миллиардер Брин Сергей дуьнентIехь уггаре а бехачу нехан могIарера ву. Амма цуьнан шен долахь Мерседесаш а яц, гIопах терра дина даккхий цIенош а дац. Кхаа чоьнах лаьттачу петарахь вехаш ву иза, ткъа дIасалелар метроца ду цуьнан.\nАвстрера миллиардер Рабедер Карл къечу доьзалехь кхиина вара. Доллучу дахарехь къа хьегнера цуо шен миллиардаш вовшахтухуш. 47 шо кхаьчна, ша гIеметта хIоьттинчу хенахь иза эххар а кхеттера, ирс ахчанца карош доцийла. ТIаккха шен бахамаш дIа а боьхкина, и доллу ахча цуо дикадаран юкъараллашна а, къечарна а хьажийра. ХIинца иза дечигах динчу цIа чохь баттахь 1000 евронах хене волуш ву. Цкъа а ца хиллачу кепара ирсе ву ша а боху цуо.\nИ тайпа кхетамийн гуолатохар мацца а хилла а хир дацара те керла бевллачу нохчийн совдегаршца а? Тамаша бу хилахь.


Президентан харжамашкахь кхаьжнаш дагардеш ю Америка\nЛахьан-бутт 04, 2020\nАмерикан Цхьаьнатоьхначу Штаташкахь кхаьжнаш дагарден мур бу карарчу хенахь. Харжамаш чекхбевлла селхана, Лахьан-беттан 3-чу дийнахь, амма 100 миллион гергга наха – харжамхойх дукхахболучара – хенал хьалха тесна кхаьжнаш.\nПрезидентан дарж къовсуш ву республиканхо Трамп Дональд а (Пенс Майклца цхьаьна), демократ Байден Джо а (Харрис Камалица цхьаьна).\nМосквахь 9 сахьт даьллачу хенахь, Лахьан-беттан 4-чохь, харжамийн каппаш дIакъевлина Американ Штаташкахь. ТIаьххьара кхаьжнаш теснарг ю Аляска штат.\nAssociated Press агенталло 8.30 (мск) хан яьлча толам гайтина Байденан 18 штатехь, шайна юкъахь Калифорни а, Колумби кIошт а йолуш (харжам къасторхойн 223 кхаж), ткъа Трампехьа – 22 штатехь, царна юкъахь Техас, Огайо, Флорида штаташ а йолуш (210 кхаж).\n8,30 ханна къовсам марсабаьлла боьдура цхьамогIа штаташкахь, Трамп хьалха ву Джорджехь, Мичиганехь, Къилбаседа Каролинехь, Висконсинехь, Пенсильванехь. Байденехьа къастаелла Аризона а, Мэн а. Кхаьжнаш дагабдина довлаза ду, мила тоьлур ву ала дац цкъачунна.\nДжо Байдена а, Трамп Дональда аша-ша тоьлуш хиларх лаьцна къамелаш дина кху муьрехь.\nТолам а баьккхина, президентан дарж карадерзо оьшу кандидатна харжамкъасторхошкара 270 кхаж.\nМаршо Радионо онлайн-терго йо кхаьжнийн терахьашна тIехь.\nДуккха а кхаьжнаш почтехула дIахьовсина хиларе терра, уьш дагардан оьшур ду масех де.\nПрогнозаша бахарехь, цкъа а ца хиллий-те аьлла дукха америкахой бу харжамашкахь дакъалоцуш.


БIоба яийтина дешархошна ЕГЭ-экзамено\nОьрсийчоь --Дешаран министраллана хьалха протестан гулам хIоттийна дешархоша, Москох, 17Ман2009\nЕрриг а Оьрсийчохь а санна, экзаменаш дIа ца ялаеллачу дешна довлучу берашна рогIехь уьш дIаяла къастийна де дара кхаара. Нохчийчохь а гIоьртира бераш экзамен дIаяла. Амма уьш Iадийнначохь дисина...\nДешархоша шаьш хаьржина экзаменаш а тIехь мехкарийн а.кIентий а хаарш зер дIадирзина Нохчийчохь. «Оьрсийн мотт» дIаяларехь шианнаш даьхначара кху беттан I8-чу дийнахь дIаелла дIаялар массарна а тIехь долу и экзамен. Ишта мехала лоруш йолу шианнаш даьхначара «Математика» тIаьххьарниг шолгIа а дIалуш ю кху мангалан беттан 19 –чу дийнахь.\nМасех экзаменан жамIаш хууш ду, дIаялар массарна а тIехь долу «Оьрсийн мотт» экзамен биста кхаччалц. Шиъ ца даккха яха еза баллаш 36 тIера 24 тIекхаччалц кхушара лахйинехь а 22% сов дешархо лара ца велла и экзамен дIаяла.\nВуьшта аьлча, шайн хаарш зуьйш болчу I4 эзар цхьа бIе кхузткъаннах хIора а пхиалгIачуо дIа ца елла оьрсийн мотт экзамен. Вуьшта аьлчи шолгIа а шайн хаарш мел кIорге ю хьажа араваьлларг вара 2.550 сов кегийрхой. Кхин а ледара хьал ду кхиазхоша шаьш хаьржина экзаменаш дIаяларехь.\nЛитературана шианнаш даьхна 32% дешархоша. Говзанчаша а, хьовсархоша а бIокъажош, цецбохуш вуно ледара жамгIаш ду географи йовзарехь. И къар цаелларш инзаре дукха бу - 57 % кхаччалц. Дешаран а.Iилманан министараллин маьхькIамхошна хетарехь , хIордаш, океанаш мичахь а бу хууш,материкаш йовза а евзий те дешархошна аьлла, цхьана шарахь ца хиллачул гIаддайна гIуллакх географии хаарехь дерг. Оццул генадаьлла хьал дацахь а, кхин дIоггара толаме гайтам бац физика дIаеллачарлахь а.\nДешархойн хаарш оццул ледар хилар цхьаболчу дай-наноша кхушара цкъа а ца хиллачу кепара чIагIдинчу хьелашкахь берашка экзаменаш дIаялийтарца дузу. Цара дийцарехь экзаменаш тIекхача масех кIира хьалха дуьйна кхерамаш туьссуш Iаткъамехь латтийна бераш.\nЮх-юха дегIах хьуьйсуш, берашна тIеIаткъам барх, кхерамаш тиссарх дуьйцуш ву Соьлжа –гIалахь цхьана ишколехь экзаменаш дIалуш хиллачу кIентан да Магамадов Висхан.\nВисхан: « Оцу берашна, суна хетарехь, психологичеки ницкъ беш бу-кх. Цхьанхьа зераш до, тIаккха кхечанхьа киснашка хьоьжу, камерш йоц-йоцче а бохуш, мачаш дIайохуьйту, пазаташ чу а хьоьжу. Кхечанхьа доцург стенна леладо. Iадийча санна дIаялийти-кх цара и экзаменаш.»\nСоьца экзаменийн хьокъехь къамел деш волчу Висхана билгалдоккху ярташкахь долу дешаран хьелаш яккхийчу гIаланашкахь долчу хьелех дуьстича аьттехьа а тера догIуш, доццушехь экзаменаш дIаялар кхузахь а цигахь а цхьатерра нисдар харцо хилар.\nВисхан: « Москвахь а, кхечу яккхийчу гIаланашкахь а цхьа билам-хьелаш ду дешарехь. Кхузахь а, цигахь а цхьатерра хуьлийла а мА дац йоза-дешар Iамор. И цхьатерра долчуха экзамен дIайоьлуьйту ярташкахь болчаьрга. И нийса ма дац. Хьалха Советан Iедал долуш кегийчу къаьмнашна лерина программаш яр-кх. ХIинца иза а дац ур-аттал.»\nКхушара экзаменаш дIалуш хиллачу I6 эзар сов ккегийрхойх 4 эзар сов стохка экзамен дIа ца луш бисинчех бу бохуш даре до дешаран а.Iилманан а министараллин хьостано. Кхушара экзаменаш дIа муха елла тидамехь латтийначу цхьаболчу хьехархошна хетарехь, схьагучу суьртехь и терахь тIедогIучу шарахь кхин а масех эзарна лакхадала а сахьт дац.\nОццул чIагIдинчу хьелашкахь дIаялийтина кегийрхошка экзаменаш, уьш кIелбитар Iалашо лаьцча санна, къардайна хьийзаш тIехьовсуш берш а болуш.\nЭкзамен дIа ца ялало берашка


БуьритIехь зуламхо эшийначу йоIе болх кховдийна полицино. Ша тротил оьккхуйту аьлла, деношкахь гIаларчу туькан чу стаг иккхинчу муьрехь гайтина цо доьналла.\nКавказ.Реалиига Къилбаседа ХIирийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллин пресс-векалтехь дийцира туьканахь болх беш йолчу оцу йоIа зуламхо, цо букъ туха хан а ларйина, тIекхетта, полици чукхаччалц охьавиллина латторах лаьцна.\n"Майра хьовзарна йоIанна совгIат дан дагахь, цуьнца зIене бевлла тхан накъостий. Хиина, иза дукха хенахь дуьйна полицехь болх бан лууш хиллийла. ХIинца цо кехаташ гулдан деза балха хIуттуш", - дийцира пресс-векалтерчу белхахоша.\nБуьритIехь нах закъалте леца воьллачу стаганна дуьхъьал дов айдина, "нах закхалте лецар" олу бехк дуьхьал а боккхуш.\nОхан-беттан 12-чохь БуьритIерачу полице телефонехула хаам кхечира, вевзаш воцчу стага, туканна чу а иккхина, иза оьккхуйту ша бохуш хьийза, аьлла. Шегарчу тоьрмиг чохь тротил ду, аьлла, закъалте эцна латтийра цо туьканан йиъ белхахо а, пхиъ чохь нисвелла эцархо а. Цуьнгарчу тоьрмиг чохь оьккхучу коьчалх тарйина моттаргIа карийна полицина.


25 апреля в 16:43 (2017 г.)\nАвтор: Зубайр Байраков\nНохчийн Республикан Куьйгалхочо Кадыров Рамзана Инстаграмчохь нохчийн къам Нохчийн меттан денца декъалдира.\n«Ассаламу 1алайкум! Тахана вай даздеш Нохчийн меттан де ду! Къомах къам дийриг уггар хьалха цуьнан мотт бу. Матто шена чулоцу цу къоман г1иллакхаш, 1адаташ, синъоьздангаллин мехаллаш.\nВайн дуьххьарлерчу Президента, Россин Турпалхочо Кадыров Ахьмад-Хьаьжас даима шен тидамехь латтадора къам оьздангаллица кхиор. Шен къомана весет дитина Ахьмад-Хьаьжас х1ара дешнаш: «Нохчийн къам дийна хиларан мокхазан ч1аг1о ю нохчийн мотт».\nИза бакъду! Мотт – иза къоман са ду. Мотт дийна мел бу деха халкъан эс, кхетам, амал, синмехаллаш. Шен мотт д1атесча, бицбича, доьза, лар йоцуш дов халкъ.\nВайн мотт бан ца байта, цуьнан сий лакхадаккха, иза 1амор а, кхиор а пачхьалкхан т1ег1ан т1ехь хилар ч1аг1деш, т1еэцна дара сан Нохчийн маттах долу Указ. Нохчийн меттан де халкъан дезде а хилла д1ах1оьттина. Вайна го цу дийнахь къоман духаршца кечделла синкъераме адамаш, кегийнаш а, баккхийнаш а. Халкъан ловзарш, нохчийн мотт буьйцуш, хьеший т1еоьцуш, нохчийн кхача кечбеш йолу х1усамаш. Ярташкахь ехкина нохчийн шира дахар гойтуш йолу к1отарш. Иза дерриге а вайн т1екхуьучу т1аьхьенна гойтуш долу халкъан сибаташ ду, вайн халкъан дахар ду. Вайн кегийрхошка шайн орам, бух, дайн оьзда г1иллакхаш диц ца дайта.\nНохчийн мотт 1алашбеш, кхиош доккха дакъа лоцу яздархоша а, 1илманчаша а, хьехархоша а, журналисташа а, культурин белхалоша а. Царна т1ехь доккха декхар ду кегийрхошна къоман дахар, г1иллакхаш довзуьйтуш йолу киншкаш язъяр, нехан дегнех кхета хаза иллеш, эшарш кхоллар, спектаклаш х1иттор, нохчийн маттахь теле-радиопередачаш вовшахтохар.\nТахана вайн халкъан цхьа 1алашо хила еза: т1екхуьуш йолу къона т1аьхье бусалба динехь а, нохчаллехь кхиор.\nСайн къамел Ахьмад-Хьаьжин дешнашца дерзо лаьа суна: «Нохчий долуш, бусалбанаш долуш, вешан къоман хазачу г1иллакхашца дахар а, декъалхилар а лойла вайна вай кхоьллинчу Дала!»\nНенан мотт къоман йоккха хазна ю. Вайн дайша генарчу заманашкара кху дийне схьакхачийна иза. Вайн ненан мотт 1алашбан, цуьнан сий дан доьналла а, хьуьнар а лойла вайна Дала! Дала аьтто бойла вайн цу т1ехь! Ас даггара декъалдо шу нохчийн меттан Дезчу денца! Дала т1аьхье беркате йойла!», - яздина НР Куьйгалхочо Кадыров Рамзана.


Депардьён кино яккха йолийна Нохчийчохь\nСтигалкъекъа-бутт 08, 2013\nНохчийн шорта актераш юкъахь а болуш, Депардье коьрта турпалхо а волуш, кино яьккха йолош ю Нохчийчохь. Цкъа а ца хилчу агIор, ингалс маттахь васташ ловзо дезар ду массеран а. И болх хазахеташ тIеэцна нохчийн актераш.\n12-13 нохчийн актер хира ву, Депардье Жерар юккъахь а волчу кино .ккъахь. Иза, схьахетарехь, драма хила мегаш ю. Дукха хан йоцуш, режиссер волу Мартинес Филипп Нохчийчу а веана, меттигерачу актерашна юккъахь, шен бIегIийла берш хаьржинера.\nЦарна юккъахь ву, махкахь воьвзуш волу театран актер а, суртдиллархо а Исраилов Хож-Баудди. Цо дийцира Маршо радиога, оцу фильмах а , актерехъ а , цуьнан чулацамах а.\nИсраилов Хож-Баудди: «Ден дог» аьлла цIе а йолуш, Депардье Жерар юккъахь а волуш йоккхуш кино ю. Чулацамехь, цуьнана кIант Францера Москоха вогIу. Цигахь, цхьана тобанах а кхетий, иза вера нисло. Шен кIант лаха Москоха вогIу Депардьен турпалхо. Дуукха а оьзда нохчийн нах а боьвза цунна. Вай кхаа театрера актераш а бу цу кино чохь хира болуш. 15, я 12 валахь а ву».\nНохчаша кIантах ваьллачу стагана гIо дар коьрта агIонне диллина хиллехь а, Москохахь, цу юккъахь нохчий бу бохуш васташ ловзо оьрсийн актераш хIитто гIерташ хилла, амма, режиссеран шена лиъна, нохчийн артисташца болх бан, бохуш кхин дIа а дийцира Исраилов Хож-Бауддис.\nИсраилов Хож-Баудди: «Кино Нохчийочхь а йоккхура ю, Москохахь а ю. Режиссер гIараваьлла францера верг ву-Мартинес Филипп. Цо дуккха а кинош яьхна, гIарабоьла актераш а болуш. Кастинге ша веънера иза. Цо бахара, нохчийн меттана шен оьрсий бара Москохахь билгалбаьхна, амма, нохчийн актераш гIоле хетта цунна. Вай актераш васт чIогIа ловза йо бохура цо. Вай актераш чIогIа хаз бу бохура цо».\nНохчийн актераш, ингалс маттахь ловзора ю шайн васташ. Къамел, къаьсташ хила ца деза, и мотт ненан болчарах, аьлла, хIинца мел волу нохчийн актер а ву иза Iамош. ХIокху шарахь шен кхоллараллийн 40 шо кхочучу Исраилов Хож-Бауддинна а тIедоьжна иза.\nШа дукхачу хьолехь, театран актер волчу Исраилов Хож-Бауддин, дукха хена дуьйна лууш дара, кино чохь васт ловзо. ХIина шена Дала беллачу оцу аьттонах вокхвеш ву иза.\nИсраилов Хож-Баудди: «Ишшта аьтто суна цкъа а хилла яц. Театрехь балхахь ву со, амма, кино чохь цкъа а ца ловзийна ас васт. Суна хазахеташ дерг ду, и францийн актер а , режиссер а веана, со юккъелацар. Суна дозалла хета иза. Вай нохчийн актерш а боьвзара бу. Мартинес бохура, шена гIо оьшу тхоьгара. Аш дика гайтахь, ша кхечу кинош а бохура бу шу, элира цо. Со башха хаза вацахь а, сан типаж чIогIа дика ю элира цо».\nХIокху аьхкенна яьккхина яла езаш ю «Ден дог» цIе йолу и фильм. Иза яьккха дагадеанчу Депардье Жерара, дош делла, доьххьара цуьнан премьера Нохчийчохь хира ю аьлла.


Нохчийн мотт 2 класс солтаханов шардар 152 | Ольга Гісь Планета Міркувань 1 Клас Відповіді\nНохчийн мотт 2 класс солтаханов шардар 152. Решебник По Чеченскому Языку 4 Класс Солтаханов Эдилов\nНохчийн мотт 2 класс солтаханов шардар 152 Rating: 5,5/10 720 reviews\nЭ.Х. СОЛТАХАНОВ НОХЧИЙН МОТТ 4 класс ЧIагIйина Нохчийн Республикан дешаран Министерствос Соьлжа\nЦундела ала мегар ду оцу дийнахь массо а дешархочу де. Берашна 1емар ду хандешнаша лело г1уллакх билгалдакха. Индарби, Хадижат , Рукъет лайн мижаргех ловзу -Муха ду и ловзарш могашаллина? Шек а воцуш, ирахь лаьтта шел баккхий нах тергал а ца беш, гIанта охьа а хиъна, корах арахьоьжуш вогIура шийтта шо хир долу кIант. Бах-хьаш аь Берашка шайга болх байтар. Цхьаъ -Муха йолор ю аша иза? Хандешнашна буха ши сиз хьакха 6. Нацумэ Сосэки, первок большое сатирическое ппроизведение в японской литературе нового времени.\nСолтаханов Э.Х. Нохчийн мотт. Чеченский язык. (4 класс) [PDF]\nХьун аьлча, вайна хетало уьш-м дечигаш, коьллаш, зезагаш, яраш яра олий. Как совершить покупку на нашем сайте? Хи чу а бухкий, Iалашбо вайнаха хьаьмцаш. Disqus — Чеченский язык 5 класс янгульбаев махмаев решебник — Главное меню. Хьамц, кондар ларахь а, масийтта стомма гIад а долуш, дитт ду. Дуьххьара ло тесча схьаяьхна хьайбанаш мерза хуьлу.\nОльга Гісь Планета Міркувань 1 Клас Відповіді\nЦара вовшашна сагатдора -Маца хийцира оха бераша бух1анан к1орни д1а? Деша, ламанан, дешар, лам, дешархо, ламанхо, дешархочун, ламанхочун, пондар, вота, зурма, Iилма, пондаран, вотанан, зурманан, Iилманан, пондарча. Дог1а Мохо мархаш лоьхку, лоьхку, Мархаш йоьлху, йоьлху. Ловзуш, цIазамаш лехьош лелаш хилла хьуьнахула Лоьмий, Хьасанний. Тхан эвлахь Асланбек Шериповн цIарах урам бу. Билгалдешан маь1на , цуьнан г1уллакх х1уманийн билгало билгалъяр , хаттарш довзийтар. Ц1ечу мог1анчура -Маса предложенихир ю хьалхарчу декъан? Т1адамийн метана оьшу элпаш дохкуш. Т1е, т1ехула, т1ера -Муьлхачу предложенехь ю уьш? Сихха оха схьайилли Ткъеялхитта Абат.\nТеперь, наверное, в суматохе мы стали пуМасленичные блины так и просятся в жующие рты! Аьхка шовданан хи шийла хуьлу. N 74 Правительство Российской Федерации постановляет: Утвердить прилагаемые изменения, которые вносятся в Постановление Правительства Российской Федерации от 30 января 2002 г. Предложенешкара дешнийн уьйр яц -Х1ун дан деза? Берашан хуур ду къамелан дакъош предложенин муьлха меженаш хуьлу. Муха боху цара бух1анан бен карорах лаьцна? У элпаца ду вайн урс, Урчакх, узам, туре. Дийца, муха кIант хета шуна кху тIехь вуьйцург. Барта билгалдаха цIерниг дожарера цIердешнаш.\nНОХЧИЙН МОТТ 4 класс ЧIагIйина Нохчийн Республикан дешаран Министерствос Соьлжа\nТекст тоалла хаза яц -Стенна оьшу билгалдешнаш? Аьхке т1ееача берашна ч1ог1а хазахета -Х1унда? Экскурсе, экскурсехь, экскурсера -Мулханиг бу орам? Словарашна тIера дешнаш а дIанисдина ду алфавитан poгIexь. Проект краткого доклада Часть 1 Пункты 1, 2. Бакъо, лакхарчу текстах пайда а оьцуш, йийца. Юкъ Мор буззий ас дечиг дохьу, Туьллу иза пеша тхайн. Машинистан таро яцара цIерпошт сацо. Дитташ тIера гIаш гурахь охьаэгар.\nЮкъара орам болу гepгapa дешнаш схьаязде. Оха иза ц1а ялийра -Х1унда йора шина бух1ано г1овг1а? Дийца, дахарехь стенна оьшу алфавит. Оха яздархочух лаьцна дийцар хIоттийра. Учебник специально для классов чеченской школы. Подлежащи -Муьлхачу дожарехь хуьлу подлежащи? Индарбис конькеш хохку -Х1ун доМовлида? Иштта дика доьшуш ву Руслан а. Вай 1амор ду царех йозанехь билгалдаха. Цу чу ч1ерий хецара -Муха метин карийра цунна? Билгалъяха шайца цхьанатайпанара меженаш йолу предложенеш.\nСолтаханов Э.Х. Нохчийн мотт. Чеченский язык. (4 класс).\nХьуьнах дахара-дахара дашца уьйр ю -Дахара стенга? Экскурсе -Кхин муьлха дакъа ду цу дешнашкахь? Хьозанах лаьцна -Х1ун хоьтту автора хьозане? Дийца, уьш вовшех муха къастайо. Берашна 1ай ч1ог1а хазахета -Муха ду могашаллина берийн ловзарш? Муха хуур дара, цIердош муьлхачу дожарехь ду? Подлежащина кIел цхьа сиз хьакха, сказуемина кIел — шиъ. Дийца, церан хIун чаккхенаш ю. Поурочные планы по чеченскому языку 1 класс. Нохчийн мотт Тема: «Чаккхе» 1алашо: дешан чаккхе йовзийтра.\nИза хандашца цхьаьна а, къаьстина а язйо. Муьлхачу бакъонна тIедоьгIна яздина меттигехь бохучу дашехь г элпана хьалха и? Берашна ц1ердешнийн дожар къасто 1амор Билгалбаьхна кхиамаш : берашна хуур ду ц1ердешнаш дожаршца хийцалуш хилар. Корта бихкина со гахь, дог кIадлур ду мам. Бердах г1ур яра и шиъ -Муха кхета шу «Ницкъал хьекъал тоьлу» бохучу кицанах? Цу некъана цхьана аг1ор к1орга 1ин хила, вукха аг1ор ламанан берд хила -Морзахъялалуш хиллий и шиъ? Керла книга ешар — керлачу доттагIчуьнца цхьаьнакхетар. Ц1ецу мог1анчура -Д1аеша хьалхарчу декъана йолу предложенеш.\nБилгалдаьхначу дешнашна кIел сиз хьакха. Шена чохь муьлха цхьа хаттар долчу предложенех хаттаран предложении олу -Муьлха хьаьрк дуьллу цуьнан чаккхенга? Билгалбаьхна кхиамаш : берашна 1емар ду предложенеш вовшех къасто , 1емар ду церан чаккхенга оьшу хьаьрк х1отто. Изложенин текстах лаьцна къамел дар. К1анта маара а йоьллина , д1алачкъийра к1орни -Хьан д1ачовхийра ж1аьла? Дийца оцу дешнийн нийсаяздарх лаций. Хьалхарчу предложенерчу дешнашкара мукъачу элпашна буха сиз хьакха.\nНохчийн мотт 2 класс солтаханов шардар 152


Нохчийчоь --нохчийн полисхой Ханкалехь\nШема хьовсийнчу нохчийн полисхойх кIеззиг хаьа церан цIерачийн\nВайнехан кегий нах Гергарчу Малхбале Шемарчу тIаме хьовсош, гIардаьккхинарг дара уьш ДаIиш боламан тIемалойх мукъаяьккхинчу Алеппо гIала буьгу бохург. Iедалан хаамийн гIирсаша чIагIдарца царна тIедехкина декхарш дара лаьтта бухахь эккхаза дисина, минаш, фугасаш, хIоьънаш, кхидолу а ницкъалла герзаш лохуш, кхераме болх беш болу, сапераш олу говзанчаш ларбар. Цул тIаьхьа Iорадаьккхинера Нохчийчуьра Шема хьовсийначу тIеман полисхоша Алеппо гIалахь мукъаяьккхинчу меттигашкахь беха суннитийн синтем ларбийр бу аьлла ,царна шиIитийн дакъошка харц тIеIаткъам ца бойтуш. Лазархочунна кIез-кIезигчу барамашкахь лучу молханах тера,тIаккха хааме даьккхина нохчийн кIенташа блокпосташкахь къепе ларьян а мега,джихадан агIончаш бу-бац толлуш, меттигера бахархой литта а тарло аьлла. Цу генарчу хийрачу тIаме хьовсийначу кIентийн гергарчара ечу къароца юьхьанца, дIабигначу хьалхарчу баттахь, вайнехан векалша декхарш кхочушдеш, бакълена а гIуллакх дина Алеппо гIалахь,ткъа тахана цхьаболу дай-наной хадам боллуш ала хIуьттуш бац шайн доьзалхой мича меттехь бу. Иштачех цхьаъ ву сан юьззина цIе йоккхийла доцу цхьана тIеман полисхочун да. Цо дийцарехь цхьа къовзийна хаамаш бен ца кхочу Шемахь волчу кIантера.\nКIентан да: « ДIабигначу хенахь Алеппохь бара уьш. ХIинца билггал хууш дац уьш мичахь бу. Кхечанхьа баьхна.Цо дийца-м ца дуьйцу, ма-дарра дийца дихкина ду-дацца а хаац. Эзар а сов ву кхузара вигнарг. ТIебогIучу баттахь цIа бахка а тарло,билггал хаа-м хаац. Накъостий а дика бу боху…»\nВайнехан векалш Шема пачхьалкхе къепе хIотто хьовсор хьокъехь юьхьанца дай-наношлахь дуьйцург дара цхьана баттана бен буьгуш бац нохчий, и бутта-м, дIасахьаьжжа а валале, сихха дIабер бара боху хьааме къамел. Цул тIаьхьа даьржира, хIинцца лакхахь къамел динчу цхьана полисхочун дас ма эккхийттара кхаа баттана бигна, тIебогIучу зазанан баттахь цIахь хир бохург. Официалан олуш хIума цахиларо а дебадо эладитнех тера, шеконах дуьзина хабарш. Схьадалар миччара делахь а,карарчу хенахь дийца даьккхина ду Iаьрбийн Шема пачхьалкхе хьовсийна кIентий аьхкенан юьххьехь бен юхаберзор бац бохург. Цу декъехь Iедалхой мотт кхобуш хиларо могIарерчу нехан дегнашкахь кхерам чIагIбалийтина. И кхерам кIаргбеш,кхин а шорбина Цхьаьнатоьхначу Штатийн тIеман министаралло хIинцца дIасарбаржийначу хаамо. »Пентагоно дуьххьара дийца даьккхина Шема тIамтIе, ИГ олу ДIаIишан ницкъаш хIаллакбан гIашлойн эскарш хьовсор. Цу хиламо дай-наной сагатдар марсадаьккхина. Дуьйцуш ву Шемахь волчу цхьана эскархочун СоьлжагIалин кIоштера деваша.\nДеваша: «ЦIа мича хена балабо билггал хууш дац.Кхаъ батана аьлла бигнера дIабуьгуш, хIинца цхьа эладита санна аьхка цIабалор бу боху хабар а ду хазош. ТIема юкъахь бацца –м боху уьш. ТIемаш хиллачу меттигашкахь къепе латтош, хьал тидамехь латтош бу. Иза а бу-кх цхьа хьаам. Хорам а хилла Iаш-м ю и нана, кIант цIа варе сатуьйсуш».\nШема пачхьалкхе хьовсийначу кIентийн цIерачара, шеконашка буьйлуш, лерса ирдина ладегIар бахьана ду, юкъараллина дIадалхориг, гIардоккхург цхьаъ а долуш, Оьрсийчоьнан тIеман министараллин буьйранчаша нохчийн векалш мичча а, Iожаллина мел кхерамечу а меттигашка кхисса тарлуш хилар.


Iамеркан финансийн министралло "Магнитскийн низам кхочушдеш санкцеш кхайкхийна Висмурадов Абузайдна а (вуьшта йоккху цIе "Патриот"), Росгвардин Нохчийчуьрчу урхаллан СОБР "Терек" олучу тIеман декъехь гIуллакх дечу эскархошна а. Царна бехке дуьллуш ду республикехь ЛГБТ-н юкъараллан декъашхойн бакъонаш талхор.\nЦхьаьнатоьхначу Штатийн санкцийн тохаршна кIелвахана "Север" батальонан командиран когаметта хилла Геремеев Руслан а. Иза декъах хилла лоруш ву Оьрсийчуьра оппозицин политик Немцов Борис верна.\nЦу хьокъехь бина сацам Iамеркан финансийн министраллан сайта тIехь арабаларца Кадыров Рамзана жоп делира сихха. "Нагахь Iамеркехь лаккхарчу тIегIантIехь "Терекан" а, командиран Висмурадов Абузайдан а хаттарш дийцаре деш делахь, иза кхоччуш тоьшалла ду Iамерка тхохкхоьруш хилар - йоккхачу Iамеркана вуно гена йолчу жимачу Нохчийчоьнах", - яздина цо.\nНохчийчоьнан куьйгалхочо шен комментарехь доьху, ерриг а шен тоба санкцийн тептарна юкъатохар. Инстаграмехь видеон ролик арахецна цо. Цу тIехь шена кхайкхийначу санкцех воьлуш ву Висмурадов.\n"Нохчийчуьрчу СОБР "Терек" эскаран тобанна Iамерко санкцеш кхайкхоро гойтуш ду я дуьненаюкъара контртерроран цхьаьнакъахьер халчу даккха лаам хилар, я кхерам хилар цу тобан Арктикехь тIом бан йолчу таронех", - аьлла ду Вашингтонерчу Оьрсийчоьнан векалалло динчу дIахьедарехь.\nВисмурадов гIоьртира шена санкцеш кхайкхор аьшнаш дар санна тIеэца. "ХIун эр ду ас… Нагахь и тептар Iамеркан мостагIех лаьтташ делахь, ас сийлахь лору со цу юкъахь хилар", аьлла цо.\nКъилбаседа Кавказехула экспертана Соколов Денисана хетарехь, Iамеркан Iедалша динарг "нисса дIа цхьа а чулацам боцуш ду". Иза лара мегар ду, санкеш ловш берш а, цара лелориг а Iамеркахоша шаьш тIе муха оьцу гайтар санна. Цул сов, санкцеш кхайкхор маркер ю оцу нахаца а, юкъараллашца а цхьа а гIуллакхаш лело мегар дац ала.\nHuman Rights Watch тобанан программин директорна Локшина Татьянина хетарехь, санкцеш кхайкхор мехала ду, символан ишар санна. Иза адамийн бакъонаш талхочу стагана тIе мухIар таIор ду, массарна иза гойтуш долу.\n2014-чу шарахь Iамеркан Iедалша санкцеш кхайкхийра Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думан депутатна Делимханов Адамна, иза "Вежарийн го" криминалан тобанца уьйраш йолуш хила мега аьлла шеко йолуш.\nОццу 2014-чу шарахь Дечкен-баттахь санкцеш юкъаехира чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан Нохчийчуьрчу урхаллан куьйгалхочун когаметтана Алаудинов Аптина а, Нохчийчоьнан парламентан куьйгалхочун Даудов Мохьмадна а.\nМагнитскийн актехула Нохчийчоьнан куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна дуьхьал санкцеш ехира 2017-чу шарахь Дечкен-баттахь. Цул сов, иза юкъахь ву Iамеркан а, Европан а санкцийн тайп-тайпанчу тептаршна.\nТIаьхьо Iамеркан тептарна юкъатуьйхира чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан Устрада-гIаларчу декъан хьаьким хилла Катаев Аюб. Иза а жоьпехь винера Нохчийчохь ЛГБТ-н юкъараллан декъашхойн бакъонаш талхорна. Кхушара Стигалкъекъа-баттахь хаам кхечира Iамеркахоша шайн махкахь ган лууш боцчу нахана юкъатоьхна аьлла Нохчийчуьрчу Iедалан куьйгалхо Хучиев Муслим.\nРогIера санкцеш кхайкхийна Оьрсийчоьнан а, Iамеркан а юкъаметтигаш лортIе йогIуш ю аьлла хеталучу а, шина пачхьалкхан президенташ гергарчу хенахь цхьаьнакхета мега бохуш хьехочу а хенахь. Цо гойту цкъачунна Оьрсийчохь адамийн бакъонаш талхош хиларца доьзна хаттарш дийцаре ца деш Вашингтон дита лууш цахилар.


Шемара, Иракъера, ОвхIанистанера уьду мухIажирш ма-хуьллу чу ца бита гIертачийн декъахь яра, цара шайн новкъахь уггаре хьалха дозанаш хедаде пачхьалкхаш – Желтой-мохк, Балканашкара мехкаш – Серби а, цунна гонахарнаш а, Амма Евробертан мехкашлахь массарел хьалха и ойла баккъал а йийцареян яьлларг ю Голланди.\nЦуьнан Iедало а, кхиболчу цуьнан хьешаша-мехкаша а вовшашлахь хьехадо дозанашкахь нехан паспорташ зен эшарх лаьцна.\nШенгенан бертан 26 махкана юкъа кевнаш дегIар Евробертан принципашца догIуш дацахь а, шайн дахар ца кегаден некъ лоьху тIеоьхучу мигрантийн чотт миллионашка яларна сагатдечу европахоша.\nГерманин чоьхьарчу гIуллакхийн министро де Мезьер Томаса дIахьедира Берлинехь пресс-конференцехь, шен Голландерчу коллегас къадийна дозанаш паспорташ талларца Iалашдарх лаьцна, амма Германи йоккха ца е оцу некъах, аьлла.\n“Вайн политикан коьрта Iалашо ю Шенген маьрша хилийтар, дисинарг юкъ-кара дийцаре далург ду,” – элира де Мезьера.\nГолланди йогург, шеко а йоцуш, ши кIира хьалха Парижехь 232 стаг а вуьйш дина лелхийтарш ду. Цуьнан дипломатин куьйгалхочо Кундерс Бертас, мухIажирийн тобанашца тIех яккхий проблемаш хуьлуш йолчу мехкашлахь бен дац юкъадаьлла паспортех долу къамел.\nОцу гIайгIанан декъахь ю Австри, Германи, Белги, Люксембург, Голланди. Чоьхьара кхерамзалла, шайн мехкийн бахархойн хьал уггаре коьрта ду муьлххачу а махканна.\nДелахь а дозанаш тухучу Европа а ялахь, дакъаза долу демократин гIуллакх, ткъа иштта буху шайн дехьа-сехьа боьлху некъаш а, аьлла хетарш алссам бу европахошлахь.\nХьанна а тахь а, ца тахь а, пхийттех шаре даьллачу нохчийн мухIажиралло а гулбина Евробертан мехкашлахь, масала, нохчий.\nУьш вуно дукха бу вайн къам жима хиларе хьаьжча, кхузарчу муьлххачу а махкахь.\nГолландехь гIаьттина ойла муха тIеоьцу Европан пачхьалкхийн паспорташ долчу а, цкъачунна доцчу а нохчаша теллира Маршо Радионо.\nПарижерчу историн докторца Вачагаев Майрбекца иштта къамел хилира тхан цу хьокъехь.\nВачагаев: «Суна хетарехь, Европе схьа а баьхкина, Шенген олу доза а хадийна, кхузахь дIатасабеллачийн кхин башха баккхий хийцамаш хир бу, аьлла ца хета суна. И гIуллакх меттахдаьккхинарг церан партеш ю, националистех дог лозуш йолу.\nКхул тIаьхьа чубахка гIерта мухIажирш чу ца бахкийта, аьлла лоьхуш некъаш ду. ТIаьххьарчу 3 баттахь миллион гергга адам чудеана Германичу, тIедогIучу шарахь уьш кхоьрург ду, кхин а ши миллион чуван кечвелла ву бохуш, лела хабарш. Царна дуьхьал кечбеш болх бу хIара болийнарг».\nКхеташ ду, мухIажирех шаьш бол-болучохь мехкийн бахархой хиллачу нахана хетарг царна хетарг а хилла дуьсур дуйла.\nДелахь а ца хетало, Европа ша бIе шо а сов хьалха хаьржинчу адамна маршо латточу хьесапех къаьстар ю, Малхбалехь тIемаш лаьттара, цигара мигранташ тIеоьхура, царалахь лач ойланаш йолу нах а нислора аьлла.\nВачагаев: "И гIуллакх меттахдаьккхинарг церан партеш ю, националистех дог лозуш йолу..."


Алексей Александров, Карара хан (Настоящее Время)\nИтт шо хьалха йийначу бакъоларъярхочун Эстемирова Наташин йоIаца къамел\nУралехь йина Эстемирова Наталья. Нохчийн-оьрсийн доьзалехь йоккхахниг яра иза: да, беран хенахь махкахваьккхина, Казахстане хьажийна Эстемиров Хьусайн, нана – Свердловск махкара.\nКъона йоI йолуш еара Наташа Нохчийчу – Соьлжа-ГIаларчу университетехь деша. Школехь истори хьийхира, тIаккха журналистиках, адамийн бакъонаш ларъяечу балхах юьйлира. "Мемориал" центрца къахьега йолаелира 2000-чу шарахь.\n2009-гIачу шарахь дика евзара Эстемирова Наташа Оьрсийчохь а, Европехь а. Газеташка яздора цо, лецна нах болчу изоляторшка, набахтешка лелара, гергарнаш лечкъийна, сингаттамехь бехачу доьзалка кхочура, йовзуьйтура Нохчийчохь лела къизалла.\nТовбеца-беттан 15-чохь, Iуьйранна, ша ехачу Хмельницкийн урамерчу хIусамера араяьлла иза. ТIаьхьо тешаша дуьйцур ду, кIайчу жигули чу кхоьссирна иза, мохь биттира, ша ядош хиларх, бохуш. Оццу дийнахь ГIалгIайчохь, "Кавказ" трассина гергахь, коьртах а, некхах а герз диттина, йийна карийна Наташа.\n"Мемориалхоша" дийцарехь, Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана ша кхерамаш тийсина а хилла цунна. Амма официало бехкебира "тIемалой", газетехь цо динчу йозанашна бекхам беш йийна иза, аьлла. ГIаттийра бехктакхаман дов, ткъа бац тахханалц я бехкебийраш а, я бехке хила тарлурш а. ГIаттийнехь а, меттахдаланза лаьтташ ду гIуллакх.\nЭстемирова Наташин йоIан Ланин 25 шо ду. Шен нана йийна хан ялале, махкахъелира иза, исс шо ду Британехь еха. Нана йийна 10 шо кхочуш Москох еана Лана. Къамел хилира цуьнца "Карарчу Хенан" ("Настоящее Время").\n— Оьрсийчохь стенна ца еха хьо, хIунда еана кхуза хIинца?\n— Ас дукха ойланаш йо ненах. Иза кхелхина итт шо даьлча "Мемориале" кхача дагалаьцна яра со хьалха дуьйна а. ЧIогIа лаьара Нанас болх биначохь хила, цуьнца къахьегна нах ган. Цундела леррина еана со массех де даккха, цуьнан доттагIий ган, кху дийнахь цаьрца хила.\nЭстемирова Наташа, Reuters\nБританехь еха со хIинца. Нана ен ма йийннехь, хиира суна Оьрсийчохь сайн дахар нислур доцийла, Нана ша а яра ас дозанал арахь доьшийла лууш. Цундела ас Оьрсийчохь, ненан гергара стаг йолучохь а ехаш, яьккхира 11 класс, цул тIаьхьа деша яхара Оксфорде, Лондоне.\n— Дешар дара хьуна коьрта? Я хьайна кхузахь кхераме хетарна дIаяхара хьо?\n— Суна, сан кхерамзаллах, сагатдора Нанин уьйраша. Кхин тIех боккха кхерам бу сайна аьлла-м ца хета суна. Делахь а, бакъдерг олу ас, со йижина Iачу юкъанна, цIенна гена доццуш, Нана ядийначул тIаьхьа, юха иза йийначул тIаьхьа Нохчийчоьнах херъелира со, хала дара цунах хIусам ала. Тхуна бинарг тешнабехк бара, ас ишта тIеэцна хилларг, цундела со кхийтира, сайна ас дахар кхечу меттехь кхуллур дуйла.\nИ де. "Хьоьга цхьаммо а ца аьлла? Нана йийна хьан"\n— ДагадогIий хьуна и де?\n— ХIаъ. Хала ду дагалеца. Цунах лаьцна дийца Iама езачух тера ду.\nТIекхелдинчу цIенош чохь Iаш дара тхо. Со йижина яра, оцу юкъанна Нана ядийнера. Тхан кораш кхечу агIор дара, суна ца хезна цуьнан мохь. Со самаелира, массех сахьт даьлча Наница ган дезаш дара тхойша, со юьрта, гергарнаш болчу йига дагахь яра иза. Со хьалагIаьттира, францойн мотт Iамо яха езара, сайн тоьрмиг кечбира. Эсэмэскаш кхоьхьуйтура ас, жоп ца лора. Даима ен ойла йира ас: ма чIогIа балханна чуюлу хьо, айхьа олу, эсэмэскаш язъе, ткъа язйича, ган а ца го! Телефон тоха юьйлира, амма жоп луш яцара цуьнан телефонаш. Юьхьанца горгали дIабоьдура, тIаьхьо иза "дIа ца кхочу" олура операторо.\nСо ГIаларчу "Мемориалан" офисе яхара. Цигахь бара цуьнан коллегаш – гуш дара цара сагатдеш хилар. Амма со тейора: "Доьхна хIума дац, дерриг а дика хир ду", бохуш. Иза цхьаьнхьа сайцийна хила мега, цхьана хьаькаман офисехь хила тарло, ойла йора ас. Хьалха цкъа-шозза лаьцна ма-хиллерий иза. Цундела со юьхьанца саготта а яцара, амма бала тIаьхьо боьссира кийра. 5-6 сахьт делира иза йоцуш, со Нанин коллега йолчу йигира буьйса яккха. Сингаттам IаьIира дагчу, хаьара хьал дика доцийла.\nЭстемирова Наташа дIаюллуш, Reuters\nСоьга цхьаммо а ца дийцира хилларг, цундела хууш яцара хIумма а. ЦIеххьана телефон туьйхира цхьана зудчо, иза суна евзаш а яцара, йоьлхура иза. Боху: "Хьуна хIинца а хууш дац?" –"ХIун?" - "Хьоьга цхьаммо а ца аьлла? Нана йийна хьан". Коьртах хIума тоьхча санна хилира суна. Оцу зудчуьнга вон йист а хилла, телефон охьакхоьссина, цхьаьнхьа дIахьаьдира со, дага догIу суна, Iеттийра, тIаккха тиларчуьра елира. Теша ца лаьара, ца тешалора, делахь а, дагна хаа-м хаьара и бакъ дуйла. Буьйса яьккхира ас гонахара хьал ца кхетош, тиларчуьра юьйлуш, бакъдерг билгалдаланза дара.\nШолгIачу дийнахь тхо офисе дахара, цигахь адам дара гулделла. Кхийтира со дерриг а чекхдаьллийла. Стенна дара а хаац, дейишига телефон тоха дIахьадира со: "Ма теша цхьаннах а, Нана дийна ю хьуна". ТIаккха Нанин накъостийн яххьаш гира суна, кхийтиратIаккха иза дийна йоцийла. Нанин коллегас со юьстахъяккхира, дийцира хилларг.\n— 16 шо дарий хьан хIетахь?\n— Ахь оцу хенахь ерриг а хан ца йоккхура Нохчийчохь, хаьа суна, Екатеринбургехь доьшуш хилла хьо. ТIаьххьарчу хенахь хьо Нохчийчу аьхка бен йодурий?\n— ХIан-хIа, шо бен ца даьккхира ас цигахь, гергара зуда йолучохь, 2008-2009-гIа шо, нанас сагатдора суна. Цул хьалха Москохна гена доццуш а гIоьртира со деша, массех баттахь – амма суна хала дара цигахь, цундела Нанас дIайигира массех беттанашна, 14 шо дара сан хIетахь.\nНанас дерриг де балхахь доккхура, суна сагатдора, со хIун лелош ю ца хууш. Олура цо соьга: "Сихха цIа гIолахь, школин кертахь берашца ловзуш а ца Iаш".\nДукха хан яьхьина охашимма вовшахкъаьстина, и халахета суна чIогIа. Цуьнан тIаьххьарчу шера чохь тхойша шозза бен ца гира, Iеткъа суна иза.\nБакъонашларъяр. "Суна бераллехь дуьйна а хаьара иза атта болх боцийла"\n— Нанас хьайга Нохчийчоьнал арахьа хан яккха алар муха тIеоьцура ахь? Хьо кхетарий цуьнан болх шайна кхераме буйла?\n— Ас ловра Нанин болх. Ловра бохург-м нийса дош а дац – суна гора цо муха болх бо, гора, шайн кIентий лечкъийча, богIу и декъаза наной. Суна дукха хьалхе хиина иза 9 даьлча 17 сахьт даллалц беш болу болх хилла ца Iайла – иза деза декхар дара, цунна Дала тIедиллина. Кхетадора ас иза, цундела ца бора дегабаам. Со йоьллера тхан дахар ишта хиларх.\nАмма сан 14 шо долуш, гергарнаш болчу дIахьажийча, хала хилира суна, вуно чIогIа хала хилира. Кхуьу шераш дара сан, цхьа къайленаш а ма хуьлурий сан оцу хенахь, ас чIогIа сагатдора Нанина. Айса-сайна лелош йозанаш дара сан, яздора ас, со кхета Нанина шен болх тахана массо а хIуманал беза буйла, амма дан хIума дац сайна, сагатло, чIогIа лаьа тхаьш цхьаьна дехийла, олий.\nНаггахь дегабаам оьккхура коьрте, делахь а кхетара, ца бича ца йолура иза шен болх. Дегабаамаш беха а ца кхобура ас сайца, суна хаьара айса лелориг бералло леладойтуш дуйла, Ненан кхин приоритеташ юйла.\n— Цо дуьйцурий хьоьга оцу хьокъехь? Хьоьхурий?\n— Иза цо дийца оьшуш а дацара. Соьца атта дара цунна, аьлла хета суна. Олуш товш дацахь а, атта дара, цо суна хьеха ца оьшуш, синошца лелаш зIе яра тхойшиннан. Охашимма ца олуш дуьтура дукха хIума, амма кхетара вовшех. Ша со хIоразза а кхаа кIиранна юьрта хьажош, цо ца олура: "Со кхоьру хьуна цхьаъ хиларна". Олура: Iе цигахь кIеззиг, хьуна шичой ганза хан ма яьлла".\n— Нанас шен и кхераме болх буьтийла лаьрий хьуна?\n— Ас эриг даима а цхьаъ дара: ларлолахь. Ас доьхура цуьнга, кхерама кIел цахIиттар, йоьду-йогIу меттиг сайна хаийтар.\nЦуьнан тIаьххьара шо дара суна сингаттаме, даго хьоьхура, цхьа бохам хила боллу, бохуш. Вон гIенаш гора суна, наб ца йора буса. 2009-чу шарахь, Дечкен-баттахь дара моьтту суна иза, Маркелов Стас вийра, бакъоларъярхо, антифашист, юрист, тхоьца хьошаллехь вара иза. Цул тIаьхьа нанна кхин а чIогIа сагатдора ас. Амма ас цкъа а ца аьлла цуьнга, болх бита.\nТаллам. "Бакъдерг дийца йиш йоцу система"\n— Нана ер толлучу бехктакхаман гIуллакхо хьо лорий зен хилларг? Талламчаш зIене бовлий хьоьца?\n— Сан ненайиша лелла толлуш, официалехь иза ю зенхилларг язйина, хIунда аьлча, нана леш со кхиазхо яра, шераш дацара сан талламна юкъайола. Таллам тергалбийриг ненайиша ю. Кхеташ ду, со йоккха хилла, тергалдо талламо дийриг ас а. Бакъду, шераш девлира соьга талламчийн йозанаш деша ца луш, суна чIогIа хала дара и дерриг а.\n— Ткъа толлуш ма дац хIумма а?\n— Иза ду-кх. Къасталуш дац цхьа а хIума, гIуллакх цкъа сацийнначохь латтадо, тIаккха юха а айдо. Официалехь боху талламо, Нана йийнарг тоххара велла волу цхьа тIемало ву. Со аьттехьа а ца теша оцу версех.\n— ХIинца хIун статус ю гIуллакхан?\n— Хетарехь, юхаайдина. Бакъдерг аьлча, со теша-м ца теша.\n— Хьуна мила хета бехке? Хьайн нана йийнарг мила лору ахь?\n— Ас тIе пIелг хьажор бац хIинца цхьанна а. ХIунда аьлча, дерриг а долу дуьхьал. Массо а бу бехке - Путина а, Кадыровс а кху 20 шера чохь кхиийна система ю бехке. ТIаьхьало йоцуш бакъдерг дийца йиш йоцу система, Iедало дийриг, я цадийриг далхо йиш йоцу система. И ерриг а система яра сан нанна хийца лиинарг, цунна дуьхьал къийсалуш бу хIинца а бIеннаш бакъоларъярхой, журналисташ, адвокаташ.\n— "Керлачу Газетан" ("Новая газета") журналистийн а, "Мемориалан" а версица, Эстемирова Наталья ер доьзна ду цо тIаьххьара талла юьхьаръэцна хиллачу хиламца: Куьршалан кIоштарчу полицино нах идорца. Ахь къобалйой и верси?\n— ХIаъ, со 100% теша Нанин коллегех. И верси цераниг хиларна, со тешна ю, бакъдолчунна герга йолу верси ю иза. Ас даима а хотту цаьрга, сайна цхьаъ хаа эшча, я талламца дерг хаа лиича.\n"Со чIогIа оьгIазъяхийтинера". Титиев Аюбехьа дIаяьхьина акци а, Эстемирова Натальях лаьцна йолу книга а\n— Шо хьалха долийра талла Титиев Аюбан дов, ахь цуьнан агIо лоцуш видео араяьккхира. Стенна дира ахь иза?\n— Титиев Аюб Нанин коллега волундела, нохчийн бакъоларъяран боламна уггаре хала долчу муьрехь шен тIома кIел ийцира цо "Мемориал". Иза доьналла дара. Иза лаьцча вуно йоккха оьгIазалла йоьссира соьга! Сайга иза кIелхьараваккха далуш дерг дерриг а дан лиира суна.\nНийса ца хила а мега со, Нана йийна бевлла "уьш", хIинца мелла а кхерамзаллехь бу цуьнан белхан накъостий, аьлла хетара суна. Моьттура, кхин цхьа а ваьхьар вац и тайпа гIулч яккха. Амма Аюб лаьцча кхийтира со дерриг а кхечу хьесапехь дуйла… Уггаре хьалха суна дагатесинарг дара: Далла бу хастам, иза дийна ву, ца вийна, ца хьийзийна цхьаммо а. ХIетте а оьгIазалла йоьссира соьга, Нанин кхечу коллегашка а санна, иза лаьцча.\n— Хьо книга арахеца кечлуш юйла хаьа суна. Ингалсан маттахь стенна язйо ахь иза?\n— Дукха хан яра со книга язъян лууш йолу. Нана дIайоьллинчул тIаьхьа ас цхьанненна а ца елла интервью, амма хаьара тхайх лаьцна ас айса цкъа мацца а дуьйцур дуйла. Нохчийчохь хуьлуш лаьттачух, тхайн дахарх.\nШи шо ду со язъян йолаелла. Юьхьанца оьрсийн маттахь яздеш яра, амма ингалсан матте яьлла. Айса ингалсан маттахь яздеш сайна бохамах мелла а "юьстахъяла" атта дуйла кхетта со. Сайн йозан хатI лардан атта ду суна ингалсан маттахь. Мелла а атта бу суна и мотт, сан йозанаш а ду кхетон атта.\n— Дагалецамаш бу уьш? "Мемуараш" олу жанр-м яц иза?\n— ХIаъ, мемуараш ю. Сайн накъосташка, бевзачаьрга ас кху тIаьххьарчу шерашкахь кест-кеста дуьйцу тхаьш муха дехара. Деккъа Ненах лаьцна а дац сан дийцарш – бомбанашна кIел муха даьхна, дийнаташ а тIехь муха хьерайовлура оцу къематденна кIел, тхаьш я хи а, я серло а йоцуш муха даьхна… Дукха бу дагалецамаш, уьш книгина чулаца йоллу со.\nАс кечъеш йолу книга – иза бу сан синтем, дагчохь мел еха оьгIазалла, сингаттам, адамаша кхеточу кепехь, креативехь, цунна чубилла йоллу со. Суо-сайн огучул, къарлучул, яхначу заманахь юьсучул, сайн ойланаш нехан кхеле яхкар атта ду суна, тIаккха балур бу дахарехьа некъ а. Нана а, цуьнан дахар а цкъа а дицлур доцчу кепехь наханна довзийта лаьа суна. ХIуманна а бехке а боцуш, цхьа лаам бу сан – зуламхойн цIерш йовзанза йисахь а, диц ца далийта ненах долу иэс. Иза-х доккхур даций соьгара цхьаммо а.\n— Нана ерах болу дагалецамаш хир буй хьан йозанашкахь?\n— ХIаъ, ас сайггара дуьйцу цу тIехь, сайн бIаьргашна ма-гарра. Книгин цхьа корта бу Нана ерах лаьцна, и ирча де дагалоцуш. Нана ерах лаьцна а яц сан ерриг книга. Иза дахарх ю, уггаре хьалха, сатийсамах ю. Беламе меттигаш а ю цунна чохь.\n— Маца арахеца дагахь ю хьо иза?\n— Цхьацца хIуманаш ду къасто дезаш. Кхушара арахецаре догдохура ас, гарехь, хьалхадер дац иза, тIедогIучу шеран юьххьехь араяла мега.\n— Ингалсан маттаххьий?\n— Ингалсан а, оьрсийн а меттанашкахь\n— Ахь ойла муьлхачу маттахь йо?\n— Оьрсийн маттахь къамел деш – оьрсийн маттахь, ингалсан мотт буьйцуш – ингалсан дешнашца.\n— Ахь стенгахь дешна, хIун говзалла ю хьан? Болх хьайн говзаллица боьзна буй хьан?\n— Ас Лондонехь экономикан, политикан, дуьненаюкъарчу зIенийн Школа чекхъяьккхина. Шина шарахь майрачунна тIекхача бакъо луш йолу виза йоцуш Iийра со, аьтто ца белира сайн корматаллица болхбан. Цкъачунна книгина тIехь ю ерриг терго, тIаьхьо дIагIертар ю-кх дахаре.\n— Хьо дешна яьлла дукха хан юй?\n— Ши шо.\n— Марехь юй хьо?\n— Ю. Делахь а, дуьйцур дац ас дерриг.\nНохчийчоь. "Соьлжа-ГIалахь Нанин хIоллам хуьлийла лаьара суна"\n— ВВС-на интервью луш, ахь аьлла, хьуо Нохчийчоьнца йоьзна йолуш санна хета хьайна. Оцу махка юхаяха дог дуй хьан? Со кхета, хIинца бацахь а, цкъа и лаам буссур буй хьоьга?\n— Нохчийчоь сайн хIусам лара мел хала делахь а, суна цкъа а йицлур яц Нохчийчоь. Хаьа, со кхиболу нохчий санна яц, ас мелла а кхечу хьесапехь кхетадо дахар, со маьрша кхиийна ю. Делахь а, нохчо ю со, юьртах а сагатдо, Соьлжа-ГIала ган а лаьа. Сатийсам беха соьца. Цкъа мацца а Кадыровн цIе южур ю заманийн ор чу, Соьлжа-ГIалахь Нанин хIоллам хуьлийла лаьара суна – цо болх бинчу "Мемориална" хьалха, Эгначу Журналистийн Майданахь. Ас догдоху со цига кхачаре, хIоллам схьабоьллуче.\n— ХIоллам хIоттабойла дац аьлла хета хьуна? Ша, Оьрсийчоь, шалхенашца еха пачхьалкх елахь а, атта хIитта ма бо цигахь беллачарна хIолламаш…\n— Кадыров Iедалехь а волуш, суна ца лаьа хIоллам хIоттабойла. ХIунда аьлча, оцу стага шен хIилла, шалхе хьалхайоккхур ю оцу тIехь а.\n— Британехь хьоьца доьшучу кегийрхошна хаьарий хьо стенна дIаяхана Оьрсийчуьра?\n— Хаьара дера, массарна а хаьа, ас къайле ца йо цунах. Хьалха ас сайн бераллах, сайн ненах лаьцна дуьйцуш, сан накъосташна – уьш Лондонна юьстахо хьалакхиина бераш дара – ца хаьара шаьш соьга хIун ала деза. Амма цара леррина ладугIура соьга, соьца вуно дика бара, сох доглозуш хуьлура. Ас дозалла до сайн доттагIех, шаьш цкъа а Нохчийчохь хилла боццушехь, цигара Iазап гина боццушехь, со суо ма-ярра, ларамбеш, тIеоьцура цара.


Танканийн биатлон ю йоьдуш Шелахь\nНохчийчохь Шеларчу «Гвардеец» полигонехь танканийн биатлон йолийна шинарийдийнахь. Дуьненаюкъарчу «АРМИ-2017» къовсадаларшкахь дакъалаца кечлуш ю Къилбаседа Кавказера гIагIанан герзан 58-гIа бригада. Эскарийн гонан пресс-гIоьнчалло бечу хаамца, пхийтта Т-72Б3 танк ю биатлонехь дакъалоцуш.\nНийса хIоъ кхосса а, дуьхьалонех аьттонца чекхбовла а Iамаш бу танкисташ. Иштта, оьшу танкисташна шайгара хьуьнар а, говзалла а гайта. Нохчийчохь тоьлла танкисташ хьовсор бу ерриг Къилбаседа Кавказан гонехь къовсабала.\nАьхкенан беттанашкахь хиндолчу дуьненаюкъарчу танкистийн къовсадаларшкахь дакъалоцур ду Оьрсийчоьнан, Китайн, Беларусан, Казахстанан, Азербайджанан эскархоша. Дахначу шарахь и санначу танканийн биатлонехь дакъалецира 19 пачхьалкхо. Туьйлира Оьрсийчоь, шолгIачу меттехь яра Казахстан, кхозлагIаниг – Китай.


VII дакъа. Зама а, оьздангаллех болу къоман кхетам хийцабалар а — Нохчалла.com — Чечня, чеченцы, обычаи, традиции, история и многое другое\nМуьлххачу къоман а оьздангаллех болу хьежамаш гуттар а цхьатера боцуш, заманца хийцалуш, нехан Iер-дахаре, цара лелочу дине, и дин мел доггах леладаре — цадаре, церан хьал-бахаме, Iедалан дIахIоттаме, мехкан Iаламе хьаьжжина хуьлу. Цундела нохчийн къоман оьздангаллин сурт-сибат гуттар а ца хилла цхьатера, хенан йохаллехь хийцалуш схьадеъна иза.\nДарвинан я Марксан харц Iилманийн лехамашка а хьаьжна, лахара мах хадо мегар дац нохчийн тайпанийн институтан. Тайпанаш, ца духуш, кху замане схьадахкар – иза вайн къам шен кхиарехь тIаьхьадисар а дац, я хьалхадалар а дац. Иза вайн къоман шатайпаналла а ю, вайн къоман лаам а бу. Цо иштта тайпанашка декъадаларан хьал, шена лаа а лууш, латтийна ду. ХIунда аьлча, нохчашна гуш хилла гонахара къаьмнаш, шайн цIийн гергарлонаш а дитина (тайпанаш), хьал-бахаме хьаьжжина, тобанашка (классашка) декъаделла хилар. Стеган хьал-бахаме хьаьжжина, сий-лерам хуьлуш а хилла оцу къаьмнашлахь, цуьнан шен я цуьнан ворхIе ден оьздангаллин сурт-сибат мухха хиллехь а. Дуьненан хIума IаьIнарг эла хуьлуш, и доцург цунна ваца дезаш — и тайпа юкъараллин дIахIоттам нохчаша тIе ца эцна. Бакъду, и дIахIоттам нохчашна коча болла гIерташ, тайп-тайпанчу заманашкахь цхьацца боламаш хилла. Iилманчас Хасиев Сайд-Мохьмада дийцарехь, нохчех элий хила гIерташ болу нах гIеттинчу халкъо тIаьххьара хIаллакбина XV бIешарахь, хIетахь дIа а кхайкхийна, нохчий массо а эла ву аьлла.\nТкъа нохчийн кхачанах лаьцна яздина XIX бIешарахь ваьхначу оьрсийн Iилманчас А. П. Бержес: «Нохчо кхин тIера а вац юучунна, цундела и йоцуш Iен ницкъ кхочуш а ву. Межарг, кIах йина чорпа, деттина жижиг, ахьаран худар — и бу-кх цуьнан берриге а кхача».\nСов бахам IаIорна дуьхьал, цхьа стаг шен хьолаца шен тайпанан вежарел я юьртахойл лакха ца валийта кхоьллина гIиллакх а хилла нохчашлахь дехаш — байттал ваккхар. Сов хIума гулделлачу стагера, и схьа а доккхий, мискачу нахана юккъехь дIасадоькъуш хилла, ткъа и ша юьртах воккхуш хилла. Нислуш хилла наггахь и тайпа стаг, юьртан я мехкан кхиэлан сацамна кIел ца соцуш, шен доьзалца я шен гIеранца дуьхьал волуш а. ТIаккха тайпа я юрт цунна дуьхьал гIоттуш хилла, хIаллаквеш а хилла иза.\nМехкан кхиэло тIеоьцуш хилла халкъан юкъарчу гIуллакхийн, тIеман, стагана наьIалтан барз – кIарлагIа хIотторан я иза махках ваккхаран, тайпанийн я яртийн къовсамийн, юкъадоккхучу керлачу гIиллакхан, вайн махка кхечу къаьмнех болу элий кхайкхаран я уьш махках бахаран, иштта цу тайпанчу кхечу а гIуллакхийн хьокъехь сацамаш. Нагахь вер-ваккхар хиллехь, Мехкан кхиэло билгалбаьхначу наха — МаслаIатан дайша, маслаIат деш хилла, и дан аьтто болуш хиллехь. МаслаIатна реза воцчо, я и дан аьтто ца хилча, шен стаг вийначо шен чIир лохуш хилла.\nДIаяханчу заманахь, мел даккхий девнаш, вер-ваккхарш хиларх, тобанашца вовшех а бетталуш, цкъа а гина а, бевзина а боцчу нехан цхьана политикин я динан (идейни) хьежамаш бахьанехь, вовшех леташ ца хилла нохчий. ХIунда аьлча, и тайпа хIума нохчийн синкхетамна акха хилла. Нохчийн къоман стаг кхетош-кхиоран коьрта Iалашо хилла адам ша кхиор, шен ойланаш, шен дуьнене хьежамаш болуш, и адам ша дуьненчу даьлла а, ша Далла дуьхьал хIотта дезаш а хиларна. Цундела адам цхьана йоккхачу чорхан коьчалг санна а ца кхиош, я кхечу дешнашца аьлча — тобанан стаг санна а ца кхиош, ша дечух дуьненахь нахана хьалха а, велча Далла хьалха а жоп дала дезийла хууш волу стаг санна кхиош хилла.\nМехкан кхиэлахоша хоржуш хилла шайн тхьамда — Мехкада а, иштта мехкан бIобаьчча — ТIемада а. Наггахь и ший а дарж цхьана стагана тIедуьллуш а хилла. Иштта, Iилманчас Саидов ИбрахIима дийцарехь, и ший а дарж шен хенахь тIедиллина хилла Таймин Биболатна.\nЦхьаболчу Iилманчаша дийцарехь, хIора тайпано цхьацца векал вохуьйтуш хилла (оха дIабехьначу талламашца, Нохчийчохь 84 тайпа ду, царах 68 — ламчохь, шаьш схьадевлла кхерчаш а болуш). Кхечу Iилманчаша дийцарехь, хIора юьртана тIера шишша стаг (юьртда а, молла а) хоржуш хилла. Тхуна хетарехь, хьалхара чIагIдар бакъдолчунна герга ду аьлла хета, хIунда аьлча, Нохчийчохь йиъ бIе гергга юрт ю; ткъа цу хенахь (XVIII-XIX бIешо) уьш ши бIе бен ца хилча а, Мехкан кхиэлан декъашхой виъ бIе хила везара, хIора юьрта тIера шишша стаг хоржуш хилча.\nШа-тайпа гIуллакх кхочушдеш хилла нохчаша куьйгалла дан кхайкхина балийначу гонахарчу къаьмнийн — гIебартойн, таркхойн, гIумкийн — элаша. Цара нохчашний, оьрсийн я кхечу мехкан паччахьний юкъахь зIенаш латтош хилла, Мехкан кхиэло шайна тIедехкина цхьацца декхарш кхочушдеш а хилла. И болх барна элашна хIора а ларош волчу стага, билгалбинчу барамехь ялта я кхитайпа ял луш хилла, иштта лаьттах дакъа деш а хилла. Нагахь адам элана реза ца хилча, иза эккхош хилла, девне ваьлча, вуьйш а хилла.\n«…Кхоротах а, Комалха а, ЦIайн-пхьеда а ул-уллохь ю. Комалхара хьалавоьдуш, Кхоротах олучу меттехь, юьрта хьалакхоччехь, кIентан а, ненан а маьлхан каш ду. Сибрехара нах цIа баьхкича (1957 шарал тIаьхьа. — М. А.) хилла и каш. Иза Зайтан каш олуш ду.\nОцу дийцаро а гойту нохчашна юкъахь мел деха даьхна Iесачу (цIунийн) динан (язычествон) ламасташ, гIиллакхаш. И гIиллакхаш дIатесча а, ца къаьстина Iесачу заманан амалш, хьежамаш вайнахах. Иза къеггина гуш ду вайн халкъан барта произведенешкахь. Масала, вайн дуккха а иллеш ду турпалхочо, хийрачу махка а вахна, нехан даьхни – жа я говрийн реманаш – лохкуш, уьш байшна а, жоьрахь бисначу зударшна а, мискачу нахана а дIаекъаран Iалашонца. Наггахь новкъахь хиллачу тасадаларехь турпалхо, чов хуьлий, вала вужуш меттиг а хуьлу; тIаккха иза стиглахула тIехдолучу олхазаре вистхуьлу: «ХIей доьду олхазар, хьо оцу юьрта додахь, со кхузахь, ца воьрзу чевнаш а хилла, воьжна ву алалахь», — бохуш.\n«Цкъа цхьа лахенцара стаг цхьана шен гIуллакхна ламчу вахна хилла. Суьйре тIе а кхаьчна, цхьана ламарочун хIусамехь буьйса яккха сецна иза. ХIума а йиъна, хIара паргIатваьлча, хIусамдас хаьттина хьеше: «Хьан да волуш вуй?» — аьлла. «Вац, хьо марша, дIаваьлла шен да», — жоп делла хьешо. «Муха велла хьан да?» — хаьттина хIусамдас. «Цомгаш а хилла, метта охьа а вижна, велла-кх», — жоп делла вукхо. «Ткъа хьан денда муха велла?» — кхидIа а хаьттина хIусамдас. «Иза а иштта, цомгаш а хилла, метта охьа а вижна, велла-кх», — иштта хилла хьешан жоп. КхоалгIачу дех а изза хаттар дича, изза жоп делла хьешо. ТIаккха хIусамдас, шен хьешана бегаше Iоттар еш, аьлла бохура: «Хьо охьа ма вижалахь, лийр ву хьо».\nТаханлерчу дешархошна мелла а хала хир ду хIусамден хаттарийн а, цо хьешана йинчу Iоттаран а маьIнех кхета. Цундела кхетадо вай иза. Iесачу (цIунийн) динан философехь боьрша стаг тIамехь, къовсамехь, леташ валар уггаре доккха дозалла хилла. Цундела дуьненчуьра иштта къона боллушехь дIабевллачу шен дайх куралла еш волчу хIусамдас, шен хьешан дай мел сий-ларам болуш хилла хьажархьама, дина и хеттарш. Ткъа «вала ма-веззара» велла цуьнан кхаа дех цхьа а ца хилча, шен цунах «цавашар» (бегашийна делахь а) гучу а доккху хIусамдас («хьо охьа ма вижалахь…»). Цо а гойту и хIусамда ислам-динан философин гурахь воцуш, Iесачу заманан хьежамийн йийсарехь хилар.\nИштта, нохчех уггаре а тIаьхьа бусалба дин тIеэцна бу гуьржийн махкахь беха вайнах. ДIадахначу бIешеран 50-чу шерашкахь а къаьстина дацара церан динца долу гIуллакх: цхьаберш — кериста бу шаьш бохуш, вуьйш — бусалба бу бохуш бехара, цу юккъехула цIунийн ламасташ а лелош.\nМасала, тахана вайна акха ду, къилахь дуйла хаьа вахош долу малар. Амма и малар а, шуьнехь дош алар а (тост), ловзаргахь хьовха, стаг веллачохь — тезетахь а хилла Гуьржехарчу нохчашна юккъехь хIинц-хIинцца а. «Тост» боху дош а ду церан маттахь — «ханеха». Гумашвили Сулеймана дIаяздина царах цхьаъ, тезетахь олу ханеха ялайо оха кхузахь:\nНохчаша шайн рогIера гIаттам а бина, кхайкхина а, кхайкхаза а баьхкина хилла, шайн олалла халкъана тIехь чIагIдан гIоьртина кхечу къаьмнех болу элий лаьхкинчул тIаьхьа яьллачу маршонах уггаре а хьалха пайдаэцна вайн махкахь алсамъевллачу гIеранаша, тилла-тобанаша. Царах цхьаерш даррехь, лечкъар а доцуш, харцонан некъ юьхьар а лаьцна, боданан лай хилла, ларош волчунна а, мискачунна а — «шайн» воцчунна – массарна а талораш, къоланаш деш араевлла хилла. Боьхачу некъах духадовла шайна меттиг ца йита, цара ша-тайпа дуй бууш хилла, масала, иштта: «Ас дуй буу Соьлжа хи чохь хьозанна кхосса тIулг а ма бац, Органан чIожахь старана тоха сара а ма бац», — олий. И дуй а буий, уьш йилбазан новкъа бовлуш хилла, талорца а, зуламца а, осалаллица а оьздангалла, гIиллакх хуьйций. Цара харцахьа мел дерг деш хилла, цхьа а бехкам боцуш, уьш совцо цхьа а хьехам а ца хилла, цхьа Iожалла йоцург.\nДийнера де мел дели алсамъюьйлучу гIеранаша керлачу лолле дерзош хилла вайн халкъ — цхьа а барам а, доза а доцчу зуламхойн лолле. Оцу хенахь кхолладелла ду вайн халкъан барта произведенешкахь дисина «Орца дала! ГIера йогIу!» — боху дешнаш. Юьртана тIелата йогIучу гIеранах бIаьрг кхетча, олуш хилла уьш. Ткъа гIера, дуьхьал ваьлларг тухуш, Iуттуш, вуьйш, йилбазмохах юкъахьаьвзаш хилла. Нехан бахамна тIекхийдина ца Iаш, шаьш нах а лечкъош хилла цара, шайн болчарна я кхечухьа дIабуьгий хийрачу мехкийн хьолахошна, лай санна, мехах бухкуш.\nИ тайпа ун нохчашна юкъа даржаран коьрта бахьана хилла хийрачу элаша олалла дечу хенахь нохчашна юкъахь Мехкан кхиэлан Iедал а, и шена тIехь лаьтташ хилла гIиллакх-оьздангаллин баххаш а гIелдалар, цара халкъана беш болу тIеIаткъам жимбалар. Оцу уьнна дуьхьал Делан цIена дин — ислам халкъана карладоккхуш гIеттина Алдара Ушурма.\nНохчийчохь баьхначу дуьххьарлерчу эвлаяэх цхьаъ хилла иза. Шен хьехамашца нахана юкъавалале хьалха Делан дош — Къуръан, Делан Элчанан (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) хьадисаш Iамош къахьегна цо. Хетарехь, халбата хиъна Iийначух тера а ду иза.\nНах, хIума ган бIаьрса делла вайна, хIума хаза лерса делла вайна, вистхила — мотт, кховдо — куьг, баккха — ког, вайна делла, ялта дуьйш, рицкъа даккха аьлла, хIара Iаьржа латта, вайна елла догIанца, лайца Делан беркат тIеделхош йолу и сийлахь Iаьршаш; вайна делла де а, дийнахь кхета малх а, шен йовхонца дерриге а дендолуьйтуш болу; вайна елла буьйса а, бодане хорам ца байта, седарчий а латийна, оьздачу адамийн синойн серлонца лепа бутт а кхетийтина. И дерриге а вайна АллахI цIе йолчу Дала делла, оцу Делера охьа а доьссина Къуръан ду вайгахь, Далла дукхадезна гIиллакхаш вайна хьоьхуш, Iамош.\nНагахь и вай ца дахь, вайна тIебуьссур бу буьйцу а ца хезна баккхий баланаш. Вай стенна дуьйцу, тахана вай лелон харцонаш, зуламаш, осалаллаш бахьанехь, вайна тIаьхьа тIейогIучу тIаьхьенийн а дезар ду баккхий баланаш лан…».\nИштта, цхьана агIор оьрсийн паччахьан эскар тIелатар а, вукху агIор Алдахь хиллачу тIамо дегнаш ира-кара хIиттийначу нехан лаам а бахьанехь, шен коьрта некъ — адам бусалба дине далор, оьздангаллехь нисдар — Iадда а битина, тIеман новкъа вала дезна Ушурмин. Амма цуьнан тIеман кхиамаш кIезиг хилла шен къоман синкхетам кхиош цо бинчу белхан беркатечу жамIел. Церан мах цкъа а бан йиш яц нохчийн къоман исторехь. Шайх Мансура нохчашна юккъехь дIабехьначу кхетош-кхиоран балхо дуьххьара гайтира, бусалба дин довзуьйтуш, оьздангалле кхойкхуш олучу цIенчу, даггарчу даше ладогIа а, дикчу агIор хийцадала а ницкъ болуш вайн къам хилар.\nМансуран зама дIаяьллачул тIаьхьа, Шемала имамалла дIакхоьхьучу хенахь нохчийн къоман оьздангаллин сурт-сибат дикка хийцаделлера. Иза доьзна дара Шемала шен тIеман-политически Iедал чIагIдарца. Оцу Iедалан лехамаш тера бацара нохчийн дукха хьалха дуьйна схьаеъначу урхаллин кепах — Мехкан кхиэлан куьйгаллех. Нагахь нохчийн пачхьалкхалла дерриге а халкъо Iедалехь дакъалацаран буха тIехь лаьтташ хиллехь, Шемала хIоттийнарг — цхьана стеган (имаман) лаам коьрта болуш, массо а цхьанна муьтIахь волуш хила дезарна тIехь дара.\nМилла велахь а, цхьана стагана муьтIахьалла ца дезаш, гуттар а самукъне а, беламе а, иллешний, хелхаршний тIера а болчу, шайн лаам кхочушбан самаьрша а, коьртамукъа а хиллачу нохчаша Iаламат хала тIеоьцура Шемалан Iедал а, цу Iедалан керла гIиллакхаш а. Масала, нохчийн Iаламат деза лоруш ду , хийра стаг волчу чу а вахна, цуьнан ялтех кхетар. Оцо стагана тIебожабо цхьацца бехкамаш, хадо йиш йоцу дозанаш. Царах цхьаъ ду цхьана хIусаман шуьнехь хилла стаг оцу хIусамехь ехачу йоIана тIехьовза йиш цахилар. Амма шарIе диллича, галдаьлла хIума а дац иза. Цундела Шемала оцу нохчийн Iадатан бехкам атта бохабо ша цхьана вайнехан хIусамехь — ШаIбанан доьзалехь — нисвелча.\n— ЙоьIан дега олу ткъа ишттаниг? — хаьттира ШаIбана, иза зерхьама.\n— ХIунда ца олу?\n— Тхан гIиллакхехь чIогIа бехке ду иза.\n— Бусалбанашна массарна а мега гIиллакхаш ду шарIо вайна схьахьоьхуш, ШаIбан. ШарIо адамаш ца къестадо, нохчо, суьйли, гIумки бохуш. […]\n— Шемал, хьо имам а, шайх а ву, — элира цо курра. — Ткъа со оьзда нохчо ву. Шайн цигахь шайн гIиллакхаш лелор ахь. И сан гIуллакх дац. Амма сан хIусамехь нохчийн гIиллакхийн сий дан дезар ду хьан. Нагахь и тайпа эвхьаза дош суна шолгIа хеза-кх… Хьо милла велахь а, могуьйтур дац ас.\n— Дависарг яI! Шена зен а ца хуьлуш, и эпсар вийначунна ма совгIат лур дара-кх ас.\n— ХIун боху имамо? — хаьттина цо.\n— Делахь, ас боху ала оцу имаме, совгIат цо суна дахь, хIокху делан сохьта цу эпсаран аьтту куьг имаман динна хьалха охьатосур ду ас.\n— Хьоьга велур вара иза?\n— Гур ду хьуна иза-м.\n— Дика ду, — аьлла Шемала. — ТIехьаьжча, цу эпсаран карах валарх кхоам боцуш стаг ву хьо. Ткъа ахь и вехь, ши доттагI а хир ву вайша. ХIун совгIат ду ахь соьга доьхург?\n— Имаман дош пайхамаран дош санна ду, — аьлла нохчочо. — Ас и вен а вийна, цуьнан цIет деъча, бакъо ло суна хьайна хьалха цигаьрка оза.\n— Ели ас хьуна и бакъо.\nКхуьнан топ харц хили моьттуш, «хIинца-м хьаха вара ас хьо вуьйр», — дагадеъначу эпсаро, голаш а таIийна, шен кIайн дин тIехецна къонахчунна.\n— ХIан, имам! Кхин этIор дац хьан дог цу эпсаро!\n— Наиб! ХIара сан говр дин боцчу тIемалочунна ло!\n— Тур дацара оцу керистанехь? Иза хIунда ца деара ахь схьа? — олуш, мохь тоьхна цхьана бIаьхочо.\n— Баттара а даьккхина, беречун некха тIехь дитира ас иза. Бусалба велахь а, кериста велахь а, майраниг майра ву. Майрачун сий дан деза, и милла велахь а!\n— И луьлла озар хьуна хьанал дин ас. Тахана дуьйна дIа уггар йоккха майралла гучуяьккхинчунна луш совгIат хир ду сан: «Цигаьрка оза бакъо». ХIара къонаха воцчунна, сайна хьалха и озар цхьанна а могуьйтур дац ас.\nИштта хьал хиллачух тера ду томка озарца Шемалан заманахь. Ткъа пондар, вота, илли, хелхарш, забарш, узам — и дерриге а нохчашка дитийтарехь кхин а кIезиг бара Шемалан кхиамаш. ХIунда аьлча, уьш нохчийн амалан, синкхетаман ца хилча йиш йоцу дакъа хилла массо а заманахь. Иза деккъа цхьа самукъадаккхар хилла а ца Iа нохчашна. Иза, хала киртиг тIехIоьттича, церан дог-ойла меттахь латто догIу орца а хилла. Дагалоцур вай Дадин-юрт йоккхуш Дадин Айбикас дина хелхар, мостагIех летачу юьртахойн дегнаш ира-кара хIиттош.\nЦуьнан хьехам, адамашка Далла Iамал ярехь нисдаларе, совдовларе кхойкхуш, тIегIертачу вуонна, мостагIчунна еш йолу дуьхьало тIамца ца еш, бусалба дин лелорца, синкхетам лакхабаккхарца, дегнашца цIандаларца ян еза бохуш хилла. Делан парзаш а, Элчанан — Делера салам-маршалла хуьлда цунна — суннаташ а кхочушдинчул тIаьхьа а, шайн зама эрна ца йойуш, Далла Iибадат дар — зуькар дар, вирд даккхар — тIедуьллуш хилла Кунта-Хьаьжас шена тIаьхьабазабеллачу нахана — мурдашна. Цо уггар хьалха адамашна юккъехь машар, маслаIат лохуш хилла, ткъа шен Iалашоне кхача коьрта ницкъ — цIенчу дашехь, кхетаман балхехь гуш хилла цунна.\nМостагIашна дуьхьал тIом бар бен, кхин некъ ца гучу Шемална тан йиш яцара Кунта-Хьаьжин хьехамаш. Церан тIеIаткъам баржарна дуьхьало ян гIоьртира иза. Амма Кунта-Хьаьжа бакъ эвлаяъ хилар тосаделлехь а, я кхечу бахьанина хиллехь а, Шемала кхин йоккха дуьхьало ца йира цунна. Ткъа Хьаьжин хьехаме дош даьржира Нохчийчохь, иза малхо деттинчу лаьтто беркате догIа санна, худура тIамо дардинчу адамийн дегнаша. Дийнера де мел дели шорлуш хилла цунна тIаьхьахIиттинчу адамийн хIорд. Цо шен цIенчу хьехамца имам Шемале тIамца ца данделларг а до: гIалгIайн халкъ цIенчу дине — исламе даладо.\nНахана юккъехь, уьш мостагIий белахь а, маслаIат лахар, тIом ца бар — иза дара Кунта-Хьаьжин хьехамийн коьртачарах цхьаъ а, имам Шемална ца дезаделларг а. Амма и мостагIашца деш долу маслаIат доза доцуш дацара Кунта-Хьаьжин. «Нагахь шуьга АллахIна гIуллакх а ца дайтахь, нагахь шун зударий сийсазбан а гIертахь, тIаккха массо а лата, шаьш хIаллакьхиллалц».\n«Цхьа нохчийн хьолада хилла боху, Соьлжа-ГIалахь долчу шен тIекIел динчу цIенойн коре а хиъна, кхерзинчу котаман меженаш мазала а Iуьттуш, юуш Iаш. Уллохула тIехволучу къечу, мискачу стаге аьлла боху цо: «Сан гIуллакх муха хета хьуна?» — аьлла. «Хьан гIуллакх-м вон дац, амма тIаьхье сайнчул а гIийла хир ю-кха хьан, — жоп деллера мискачу стага. — Хьайн гIовталан тIам хьала а лаьцна, сагIа доьхуш, цхьамма сагIийна цхьа ахьаран кана елча, кхин цхьаъ тIейохкахьа бохуш, лелар ву-кх хьо». Цул тIаьхьа, дукха хан а ялале, советан Iедал тIе а деъна, шен берриге бахамах а ваьлла, вукхо ма-дийццара, сагIа доьхуш, ярташкахула волавелла лелаш вара боху и стаг».\nОьрсийн юкъараллин лакхарчу классийн — дворянийн, совдегарийн — амалш тIеэцахь а, вайнехан дуьххьарлера хьоладай шайн доьзалшкахь йолчу юкъаметтигашкахь нохчийн гIиллакхаш лелош, вайнехан Iеламнахаца, къаьсттина устазашца, церан тIаьхьенашца дика юкъаметтигаш а латтош бехаш хилла. Масала, бIе шаре ваьллачу Олхазар-КIотарарчу къаночо Сулаймин Мутуша дийцарехь, Хонкар-махкара Нохчийчу еъна Кунта-Хьаьжин йоI Эсет, оьрсийн паччахьан Iедало дIалаьцна Соьлжа-ГIаларчу набахти чу йоьллича, «терзанца узуш деши а делла», и кIелхьара яьккхинарг БухIан-Юьртара хьолада Дунга-Хьаьжа хилла.\nМузыкан дешар дешна Магомаев Муслим, шен дешар хьашт долуш Нохчийчохь стаг а ца карийна, Азербайджане а вахна, цигахь оцу къоман классически музыкан бухбиллархо хилира…\n«Муртазан ТоргIа санна, куц долуш кIант ца кхиънера вайн ламанца», — олура иза хьахочара гуттар а.\n— Неха-м дашо раьгIнаш хилахьара, Къахьир. Хьенех къонаха вара боху дош дуьсийла-кх кху дуьненчохь сох даха! — элира цо тхан дега.\n— Нахах ларвала везара, ТоргIа, массарах дIа а ца ветталуш… Сов майралла дика яц, – элира тхан дас.\n— Со харц ца лийна, Къахьир, цхьанна а стаге. Майралла нийсонца карийна суна. Стешхалла харцонца бен хила йиш яц, — элира цо, соьга забаре бIаьрг а таIош.\n— Схьагайтал, борз, дIогара мерз-пондар, кIеззиг мIараш хьакха ас цу тIе, — элира цо тIаккха, куьг генна схьа а кховдийна.\nЮха, тхан да вайча: «ТоргIа вала ца лахь, хьайн ден чIир лохур ю-кх ахь, борз!» — олура цо соьга. Со кхиъна валале, иза ша а вийра Соьлжа-ГIалахь, тоьпаш а тоьхна.\nТоргIина гина ца хилла Баччал цкъа бен — ша ядочу буса, ловзаргахь.\nТIаккха ТоргIас мохь тоьхна бохура: «И лампа дIаяйа стаг вац-те кху ловзаргахь!» — аьлла.\nХIета а ца гIеттина цхьа а. ТIаккха хьалагIеттинчу Баччала — ТоргIига сакъоьруш йолчу — шен лаьхьанан санна долу дуткъа деха дегI сеттош, кура тIе а яхна, тхьамдина хьалха лаьтта аьнгалин лампа, аьтто куьйга генна ирах а ойуш, лаьттах тоьхна, аьтта дIаяхийтинера.\nТоргIа вистхуьлуш хезча, кхин бажа ца кхевдара дин — гуттар а дIаийзалора, карара бала гIерташ, дена тIебаха.\n«Варраш, ламанан варраш! Аш юьгуьйтур яцара соьга йоI, паччахьан эпсаре!» — аьллера пурстопа, нуьцкъах юьртера йоI яккха веъначу.\nВелларг — вуьсуш, ваьлларг — волуш, тIом чекхбаьлча, ламаройн яртех кхин цхьаъ чим хилла яьгнера.\nДена вина пхи ваша вара ТоргIин. Девешехьара шичой а бара шортта. ТоргIин ненан — Залиматан — хIара цхьаъ бен вацара.\nТоргIа цIа веънера. Нанас Залимата ша элира олура ТоргIига: «Нана яла хьан, ма чIогIа вовшахбеттало-кх хьан вежарий, шичой тховса… лохха къамелаш до-кх цара, къайла а буьйлуш. Хьуна тешнабехк бан-м ца гIерта-те хIорш», — аьлла.\nДас а, вежарша а, шичоша а аьллера ТоргIига: «Вай хIокху Iедало хьо бахьанехь кхузахь даха а ца дуьту… вай гуьржийн махка дIадаха деза. Вайн бахамаш наха тIаьхьа дIабохьур бу, вай тховса сахилале новкъа довла деза… Цхьа кIеззиг садаIа хьайна, дIа а вижий», — аьлла.\n«Ца оьшу, Далла воьзийла, хьенех», — аьлла, кхоссавелла, говра тIе хиира бохура ТоргIа.\nТIаккха шен дега Муртазе вистхилира бохура ТоргIа: «Муртаз! Асхьабан некъий олуш, цхьа декъаза цIе яра вайн наха йоккхуш… и цIе йожий-кх аш вайн… Со-м аш дIавелча а, ца велча а, хIумма а яцара», — аьлла.\nЮха велааьшна дира боху ТоргIас: «Маржа Шанд яI! Маржа Шанд яI», — олуш, гIийлла лаьтта охьа а хьаьжна.\nХанъяьллачу хенахь набахтин неI а тоьхна: «Деллахь, Пхьара, кхана охьавигча, суна тоьпаш а тухур ма ю… сан ма чIогIа гIуллакх дар-кха тховса цIахь хила везаш… оцу хьайн говрана нуьйр тиллахьа, хIара догIанаш дIа а дахий…», — аьлла бохура ТоргIас.\n«Ва ТоргIа, ахь хIун дуьйцу, со кхин инарлин когаметта а вац… лаьцна стаг хехочо дIахоьцучу ваханий хьо!» — аьллера цуьнга Пхьарас.\n«Со сахилале юха-м кхочур вара хьуна, Пхьара. Сан дош галдаьлла олуш-м ца хезнера хьуна?» — хаьттинера тIаккха ТоргIас.\n«Хьо Iуьйранна кху чохь ца каравахь, суна, кху чуьра кхин ара ца воккхуш, тоьпаш тухур юйла хаьий хьуна?» — Пхьарас шега аьлча:\n«Дош — дош доцчу стеган, дуй — дуй бац хьуна, Пхьара. Ас дош дели-кх хьуна, сахилале кхузахь хила», — аьллера ТоргIас.\nПхьарас ТоргIа дIавахийтинера. «Ведча хIун дара-те… я ца водуш саца со, ТоргIех а тешна», — бохуш, ша ойланаш еш Iаш, сахилале схьакхечира ТоргIа, олура Пхьарас.\n«Хьенех, дукха са-м ца гатдира ас хьан? ХIара говр йовха ю хьуна чIогIа, дIасаозаелахь хIара», — аьлла.\nМуртаз, гуттар а бахам а тобина, юьртан а, мехкан а да а хилла, ша вехачу юьртахь чIагIвелча, наха: я хьо, я тхо — вайх цхьаъ бен Iен йиш яц кху юьртахь, элира цуьнга.


Невран кIоштан куьйгалхо хийцина Нохчийчохь. World News in Chechen — все новости (вчера, сегодня, сейчас) от 123ru.net\nКхин а 4 стаг цомгуш хилла коронавирусах ГIалмакхойчохь\nWorld News in Chechen » 26.02.2020 » Невран кIоштан куьйгалхо хийцина Нохчийчохь\nНовр-гIалех а, кIоштах а жоп лур ду хIинца дуьйна дIа керлачу префекто - Бухадиев Мохьмада. Шинарийдийнахь иза вовзийтина бухарчу Iедалхошна мехкан парламентан спикеро Даудов Мохьмада.\nМуьлхачу даржашкахь хилла Бухадиев хIинццалц, кхеташ дац. Даудовс бахарехь, «Iедалан даржашкахь» Iийна ву иза. Хаа луучунна тIехкочехь яц Бухадиевн биографи.\n"Шена тешийна хиллачу массо а Iедалан даржашкахь дика гайтина цо ша. Со тешна ву, цо дика дIакхоьхьур бу кIошто хийцамашкахьа бен некъ», - аьлла новрхошна Бухадиев вовзийта вахначу спикеро.\nБухадиевл хьалха Невран кIоштан куьйгаллехь йийна Кашлюнов Дмитрий деъьаваьккхина Нохчийчоьнан къоман политикан министралле. Умаров Жамболатан (министран) гIовс хIоттийна иза. Новр-ГIалахь I982 шарахь вина а, 2002-чу шарахь полисхочунна даржера шен карьера йолийна ву Кашлюнов.\nНохчийчохь эцначу 31 тесто гайтина коронавирус, царех Москвахь бакъйина 17\n"А" оьшу а, ца оьшу а чаккхенаш


Мотт а, цуьнца доьзнарг а — Зори Ислама\nМотт – иза къоман са ду. Лаа аьлла дац:«Мотт бу–къам ду, мотт бац–къам дац». Иза иштта дан а ду. Маттаца доьзна ду оцу къоман г1иллакх, г1уллакх, амал… Мотт лахь, цуьнца цу къоман х1ума д1адер ду бохург ду, лакхахь вай хьахийна долу «Мотт бу-къам ду, мотт бац-къам дац»,-бохург. Уьш мух-мухха а аьлла дешнаш дац, оцу дешнашкахь 1аламатйоккха к1орге ю. Масала, Вог1уш вуй хьо? Араваьлла хьо?-олу вай. И дешнаш кхечу маттахь ахь аьлча, дуьххьал д1адолчу маь1ница кхетар ву кхечу къомах волу стаг. Нийсса аьлча, ахь и х1унда боху кхетар вац иза. Амма, вайн халкъах волу стаг хьох кхетар ву, ахь шеца г1иллакх х1оттадой а хуур ду цунна. Х1унда аьлча, вайн маттаца бу и тайпана кхетамаш. Вайн цу дешнашкара долуш долу маь1на-оцу стагаца г1иллакх х1оттор ду. И тайпана кхетамаш болуш аламаш к1езиг бац вайн маттаца.\nВайн мотт – г1иллакх ду. Гуттар цуо яьккхина хьалхе и ю. Иштта кхид1а забар, хьехар, масане ду уьш вайн маттаца гуттар цхьана дог1уш дерш. Вайн мотт цхьанненчул оьшуш бац. Олуш ма хиллара, муьлхха а шен синхаам д1акхачалуш бу вайн мотт и хаа ма-безза хуучуьнга.\nНохчийн мотт – б1ов ю, и йохахь, вайн къоман амална доккха зен хир долуш. Зен аьлла 1ийча нийса а хир дац иза. Иштта дайн и дита шеко а ца юьту цо. Х1унда аьлча, къоман культурин бух-мотт бу. Бух галбаьлча, ц1а а хаьрца.\n← Мухьаммад Пайхамар (Делера салам-маршалла хуьлда цунна), стигалаваккхар\nТерачуьнга терра лелаш ца хуьлу →


Оьздангаллин министраллаца дага а а ца буьйлуш, иллеш алар артисташна дехкарца шаьш нохчийн ламасташ Iалашдан гIерта аьлла Нохчийчоьнан Iедалхоша, амма юкъараллехь кхин бахьанаш даладо. Масала, КадыровгIеран доьзал базбеш иллеш олурш бен сцени тIехь ца бита гIертар.\nНохчийчохь юьхьаръерзийна филармони кIел боцчу артистийн кхолларалла. Меттигерчу телехьожийлехь дукха хан йоццуш емалбина цхьаннах бозуш а боцуш, шайн лаамехь иллеш олурш республикан културан министро Дааев Хож-Бауддис. Ца ваьллачу денна вистхилла ша аьлла, дIахьединера министро. Ишта цо бахарехь, и къамел дуьххьара а дац, кхул хьалха а дийцарш хиллера цуьнан оцу кегийрхошца. Амма цара пайда ца беана.\n"Нохчийн културан авторитет ца йожон гIертар" ду аьлла синбахамаллин министралло, оцу иллиалархошна бехкамаш бар. Ткъа юкъараллехь кхечу кепара хьежамаш бу оцу хьокъехь.\nРеспубликехь кхоллараллана тIехь а монополи дIахIотто лаарца юкъадаьккхина хIума ду аьлла, тешна ву оппозицин блогер Абдурахманов Тумсо. Цунна хетарехь, "нохчийн гIиллакхех" доглозуш юкъадаьккхина дац и дехкар.\n"Конкуренци дIаяккха Iалашонца юкъаялийна цезура. Гуш ма ду, и иллиалархой гоьбовлар а, Кадыровн артисташчул а мах цара лахара боьхуш хилар а. Цундела оцу некъашца церан бага лакъо гIерта", - аьлла, хета Абдурахмановна.\nИшта шайн куьйгакIел эцна Нохчийчуьрчу културан министралло зуда ялийча хIоттон ловзар а. Филармонехь болх беш боцу артисташна некъ бехкар хьоьхуш, "болх дIабаьхьна" шаьш аьлла Дааевс, махкарчу ловзарш хIитточу банкетан хIусамийн долахошца а. И бакъхилар тIечIагIдина Соьлжа-ГIаларчу цхьана цIийнан белхахочо а. Шайн хIусамехь иллеш ала кечбеллачу артистех шайга информаци кхачор тIедожийна министраллан векалша аьлла, дийцина белхахочо.\nИллеш ала магийначу а, дихкинчу артистийн кечдина тептар дац аьлла Соьлжа-ГIаларчу кхечу банкетан цIийнан белхахоша. "Ловзарга кхайкхинчу артисто синбахамаллин министраллаца ша бартбина, цаьргара бакъо еха еза", - аьлла, кхетийна къамел динчо.\nРамзан а, цуьнан доьзалш а базвен илли\nКултурехь официалехь болх беш болчу артисташа санна, шайн иллешкахь мехкан куьйгалхо Кадыров а, цуьнан доьзалхой а базбеш цахиларца доьзна хила а тарло артистийн кхоллараллехь цензура чIагъяр.\nКадыровгIар хестош юкъаяьккхинчу жанран хьалханча хилла дIахIоьттина нохчийн халкъан иллиалархо Межиева Макка. "Беной кIант" аьлла, цо арахецначу композицино некъ баьккхира тIаьхьабогIучарна а Нохчийчоьнан куьйгалхо а, цуьнан гергара нах а хестош иллеш ала.\nДелахь а цхьа Рамзан вазвина ца Iа иза. Регионан куьйгалхочун цIийнах мел волчунна а иллеш доху Межиевас: дена Ахьмадна а, нанна Айманина а, хIусамнанна Кадырова Меднина а.\nАла дашна, Кадыров Рамзанан да валарх а яьккхира Межиевас йиш.\nМакка бахьана долуш музыкехула КадыровгIар базбар цхьа мейнстрим хилла дIахIоьттина. КадыровгIар хестош дукха иллеш шен репертуарехь хиларца къовсавала таро йолуш ву къона иллиалархо Эсамбаев Iийса.\nЦуьнан хIара илли-м ирахь бен тIеэца йиш йолуш а дац.\n"Нохчо" иллиалархойн тобано а дIаолу мехкан куьйгалхочух лаьцна илли. "Баркалла, паччахь" цIе ю композицин.\nЦундела цецволийла дац, музыкехь юкъаяьллачу модаца а догIуш, меттигерчу Iедалхошна оьшуш цахилар "дикачу паччахьах" иллеш олуш боцу артисташ. Цундела сценитIера церан хIу дайа гIерта.\nМатериал оьрсийн маттахь "Кавказ.Реалии" портална кечйинарг Романова Софья. Гочдинарг Димаева Лиза


ХIордан бердашца лаппагIа а юг1ий, цунах "база" олу...\nИзбербашехь хIордо яьхьначу 4 нохчочух шиъ кароза ю хIинца а\nНохчийчуьра Дагестанерчу Избербаше, Борисовка олучу метте, Таркхойн хIорда тIе лийча бахначу ненах, цуьнан шина йоьIах, шина йоьIайоьIах Жимчу АтагIа, шен цIа юхаяханарг цхьа йоккха стаг Магомадова Асет бен яц. Шийла кхаъ эцна кхаьчна иза юьрта. Цуьнан ши йоI – ПетIамат а, Хьава а, церан 15 а, 17 а шераш долу йоIарий Медни а, Хеда а хе баьхьна.\nКхо де-буьйса ю Дагестанан орцан министраллан белхахоша хIорд толлу. Цкъачунна карийнарг ПетIамат, Хьава ю. Уьш дIабоьхкина. Ткъа цу шиннан ши йоI лохуш арабевлла лела нах, хIордан бердаца дIасахьийзаш бу берийн гергарнаш.\nМаршо Радио зIенеелира Гакашев Мохьмадца. ЦIийнаненан тезетехь лаьттийла доцуш, кароза йолу йоI Медни а, хIинцца дIайоьллинчу стунйишин йоI Хеда а лоьху орцанхой ларбеш, хIорда йистонца хьийзаш ву иза кху сахьтехь. Цкъачунна лехамех лаьцна баккха кхаъ бац цуьнан.\nГакашев: «Орцанхой болх беш бу кхузахь. КхоалгIа де ду, карийна бац. Хитоллурш а бу кхузахь, орцанхой, ала хIума доцуш, болх беш бу, Iуьйранна схьабогIий сарралц болх бо. ХIинца а кароза ю-кх и шиъ».\nБохамаша инзарбаьхна кавказхой\nХиллачу кху бохамо хир хадийна хIинццалц и тайпа бохамаш тергалбечу массо а аьлча санна кавказхойн – хIунда аьлча, Таркхойн хIорд юкъара бу, цига воьду, аьхке бурконе йирзича, таро ерг а, хийла йоцург а.\nКхушара нах хIорда тIе дIаэхабоьлчхьана ваьхьна, хIинца и йиъ нохчо йоцург, кхо кIира хьалха кхо дагестанхо. Кху тIаьххьарчу шоьтадийнахь ваьхьна Нохчийчуьра Батукаев Акраман.\nТаркхойн хIордо ваьхьина деношкахь Батукаев Акраман.\nДукха бу и тайпа кхаьънаш тIаьххьарчу шерийн статистика зийча.\nМел адам дахьа деза хIордо Дагестанан Iедал самадаккха?\nФейсбукехь, Инстаграмехь, интернетхоша кар-кара а луш, даьржина лела тахана хаттар: «Мел адам дахьа деза хIордо Дагестанан Iедал самадаккха, нах луьйчу меттигаш кхерамзалле кхачо, оцу меттигашкахь хила догIу орцанхойн хаш хитIе даха, луьйчийлашкахь хих ларвала оьшу гIирс латтабайта?»\nХьал девзачунна гарехь\nКхераме меттигаш бердашца дукха стенна ю, хIун дича лахлур дара баларш, толлуш ю кху муьрехь ХIинжа-ГIалара журналист Омарова Саида. Цуьнца проблема йийцарейира Маршо Радионо. Цо дийцарехь, ирча ду, луьйчийлаш а латтош, хьешашкара ахча доккхучу бенашкахь кхерамзаллица долу де.\nОмарова: «Товбеца-беттан юьххьера Марсхьокху-бутт болабаллалц кхераме ду хIорда чохь лийча – оцу муьрехь хин-буц яьржа, цундела бухахула лела тулгIенаш совйовлу. Иштта хуьлу нахах Каспин закъалташ.\nШолгIа делахь, орцан ницкъаш ца тоьу массо а бердашна. Долара луьйчийлаш, садоIу базанаш ларъян декхаре а ма баций Iедалан орцанхой.\nТовбеца-беттан юьххьера Марсхьокху-бутт болабаллалц кхераме ду хIорда чохь лийча\nДолахь Базанаш латтораш бу декхаре кхерамзаллах жоп дала. Амма чIогIа ледара ду цигахь хьал. ХIора шарахь хичу оьху нах, иттаннашкахь хе хьо. Оцу лаппагIех олийла дац садоIу базанаш. Дечка ши цIаьлг а хIоттайой, олу цунах «садаIаран база».\nЦхьа адам мукъане а кхеле даьлла делахьара и проблема мел йистина ю хаийта гIоьртинехьара, Iедалан цIарх тIехьожу хьукматаш меттахъевр яра, хетарехь, декхаре бийр бара цара луьйчийлийн дай, базанийн дай кхерамзалла дIахIотто, говзанчаш, орца кхачошберш балха эца.\nХалахеташ делахь а, кхеле нах бевлла суна ца хааделла. Кавказехь нахана хаа а ма ца хаьий шайн бакъонаш къийса».\nНаха догдоху – цара иштта яз а до социалан машанашкахь – Дагестанан куьйгалхоша Таркхойн хIорд хIинца а акха буьсуш хилар, цу тIе лийча лелачарна кхераме хилар тергоне а эцна, орцан ницкъаш совбахарал совнах, шайн лаппагIашка баьхкинарш хе баьхьина меттигаш евлла бердийн дай-бизнесхой жоьпе ийзорах. Иштта догдоху, хIордаца бизнес ечу меттигашкахь оьшшу кхерамзалла хуьлуьйту болх болабаре а.\nНохчийчохь яц лийча магош 2 меттиг бен\nЦхьа Таркхойн хIорд хилла ца Iа луьйчучарна кхераме хилла. Иштта кхераме а, зуламе а ду Кавказехь даккхий хиш.\nАзбиев Расул Гумсо ваьхьина ши кIира хьалха.\nМасала, лоьхуш ву хIинцца кху сахьтехь а Терко ваьхьина Iели-Юьртара жима стаг Букулов Ислам. Ши кIира хьалха БухIан-Юьртарчу "Соьлж-ГIалин хIорд" олучу ишало яьхьира 17 шо долу йоI. Оццу деношкахь Гумсо ваьхьира иштта 17 шо долу Азбиев Расул. Бехха бу бийца и бохамаш Нохчийчохь.\nХитIехь лийча мегаш дац\nСтенна ду-те ишта, аьлла, оха шега хаьттинчу Нохчийчоьнан орцан ницкъийн пресс-гIоьнчас Тайсумов Тимура дийцарехь, йолчуьнга хьаьжча, махкахь янне а йоцу хьесап ду луьйчийлаш.\nТайсумов: «Шо доладелчхьана Нохчийчохь болх бу беш, луьйчийлашна аттестаци еш, меттигаш кийча ю, я яц, хьовсуш. «Соьлж-ГIалин хIорд» олучуьра ши луьйчийла – божарийн, зударийн – йоцург, йисина меттигаш аттестацех чекхъевлла а яц.\n… Терка тIехь лийчар. Иза низаме диллича, «хитIехь лийча мегаш дац» аьлла ду. Орцан ницкъаша а, кхечу тIехьожучара а, шайна цамегачохь нах луьйчуш хаабелча, гIуда тухуш меттигаш а ю».\nНизамо бахарехь, Терк а, ЧIаьнта а, Шаройн а - массо а Орган гаранаш, Соьлж, Гумс, Жалкх, кхидолу Нохчийчоуьра хиш а, Iедална гергахь, лийча хьарам ду.\nЦIахь луьйчийлаш ца тоарна а лелачух тера ду цхьаболу нохчий Таркхойн хIорда тIе. Ткъа цигахь а яц оьшшучу барамехь цивилизаци – акха, кхерамзаллах маьрша, шен варшашка шеца эвхьазваьлларг дIаийзош Iа хIорд.


Оьрсийчохь уггар дукха бахархой тIекхуьу мохк бу ГIалгIайчоь\n2017-2019-чу шерашкахь бахархой массанхьачул а дукха тIекхиина мохк бу ГIалгIайчоь. Дуьйцучу шерашкахь цигара бахархойн совбевлла 5,5 процентна, хаамбо "РИА Новости" агенталло.\nОцу регионал тIаьхьа йогIу рейтингехь Украинера аннекси йина йолу Севастополь (4,8%), кхоалгIаниг бу Ленинградан мохк (4,7%). Оьрсийчохь бахархой тIекхиарца боьалгIачу меттехь лаьтта Нохчийчоь, 4,5% лакхадаьлла цигарчу бахархойн терахь.\nСтатистикан эксперта, ГIалгIайчуьрчу «Оьрсийчоьнан гIортор» юкъараллин лидера Оздоев Мохьмада шена хетарг элира шайн махкахь бахархойн алссам тIекхуьуш хиларх лаьцна: «Оьрсийчуьрчу статистикана, хьакъ а долуш, критика йо кест-кеста, амма адамаш тIекхиар баккъал а лакхара ду ГIалгIайчохь».\nДелахь а, ма-дарра аьлча, 10-12 эзарне кхочу хIора шарахь махкахь тIекхуьучу бахархойн терахь, «ткъа иза 2-3% ю», боху Оздоевс. Цо бахарехь, «Оьрсийчуьра статисташ терахьна юкъа деш лаьтта бераш яздой ца Iа, оцу юкъа язбо, кхечу регионашкахь а бехаш, ГIалгIайчу шайн берашка пачхьалкхан юкъара экзамен (ЕГЭ) дIаялийта богIу нах а».\nКъилбаседа Кавказехь Оьрсийчуьрчу юкъарчу терахьал лакхара ду тIекхуьучу бахархойн терахь – хIора 1000 стагна шарахь тIекхета кхузахь 7 вахархо.


Туристашна дозанаш схьаделлар тIедожийна Гуьржийчоьнан Iедалхошна\nКоронавирус юкъаяллалц Гуьржийчоьнан экономикехь туризм уггар а пайда бохьучу секторх яра: оцу сферехь къахьоьгуш бара иттаннашкахь эзарнаш бахархой, яздо Настоящее Время телеканало. Официалан информацица, стохка цхьана шарахь туризм бахьана долуш 3,3 миллиард долларшкахь ахчана пайда хиллера пачхьалкхана.\nТкъа тахана Гуьржийчуьрчу туризман сферан белхахоша латкъамаш бо, шайн юкъахъяьллачу туристикан сезонна а, хиллачу зенашна а, белхазаллина а. Цара Iедалхошна тIедожийна пачхьалкхан дозанаш схьаделлар.\nХьалхо мехкан урхаллехь болчара дош деллера, Гуьржийчу бахка таро хир ю кхечу мехкашкарчу бахархой карарчу беттан юьххьехь аьлла. Юха а, шайн сацам юхаийцира цара, ткъа дозанаш хIинца а къевлина ду.\nЦкъачунна билггал хууш дац, шен-шен рожехь кхечу пачхьалкхашка лелаш хилла кеманаш юха лела маца дIадуьйлалур долуш ду.\nТбилисерчу хьешан цIийнан административан директоро Оситашвили Нинос гойту шен хIусамера яьсса холл. Адам дац ресторан чохь а, конференц-зала чохь а: Зазадокху-беттан юккъерчу деношкахь Гуьржийчохь карантин кхайкхийча схьа дуьйна нах тIеоьцуш бац цигахь. Йоллу персонал, луш алапа а доцуш, цIахь бита дийзира цуьнан.\nБутт хьалха Iедалхоша бакъо елира Гуьржийчуьрчу хьешан хIусамашна белхаш боло. Делахь а, Нинос урхалла ден отел сих ца ло: цуьнан неIаре вогIуш стаг а вац.\nОццу хьелашкахь йиссина Гуьржийчуьра дуккха а отелаш. Хетарехь, ситуаци иштта лаьттар йолуш ю, кхечу пачхьалкхашкара чуоьхучу туристашна дозанаш схьаделлалц.\n"ХIаъ, дера дозанаш схьаделла а ма деза, мел а дуккха а хьеший тIеозорхьама. Амма цхьа кхерамзаллечу некъашца, со хууш яц, тхан пачхьалкхо и муха дийр ду, - боху Оситашвилис. – Дикка ойла а йина, вовшашца дага а дийлина дан дезаш хIума ду иза. Амма дозанаш схьаделла деза. Туризман бизнес бахьана долуш Iаламат боккха пайда хуьлура, ткъа хIинца дерриг а сецна лаьтта. ХIинца а кхин дIоггара тхуна хаалуш дац хилла зен, амма ГIадужу а, Лахьан а беттанашкахь тхан бюджетна тIехь къаьстар долуш ду".\nОфициалан Тбилисино бIаьста чIагIо йинера, пандеми йоьдучу юкъанна Гуьржийчоь дуьненахь а хьалхара пачхьалкх хир ю, кхечу мехкашкарчу туристашна шайн дозанаш схьадиллинчарех аьлла.\nУггар а хьалха кхузахь буьйцурш бара Евробертан пачхьалкхашкара туристаш: планехь дара, карарчу беттан хьалхарчу дийнахь уьш Гуьржийчу бита.\nХIетахь иза кхочушдойла йолуш хIума дара, хIунда аьлча, Гуьржийчохь коронавирусан ун даьлла эзар гергга бен вацара, цундела, цхьа а кхерам а боцуш, туристийн садаIа аьтто хир бу, ткъа меттигерчу бизнесхошна – кхин тIе а пайда хир бу аьлла, дегайовхо еллера.\nАмма Мангал-бутт бовш гуьржийн Iедало дIахьедира, кхечу мехкашна дозанаш схьаделла хIинца а хьалхе ду аьлла. Церан дIахьедар ца тайна бIеннашкахь туризман сферан белхахой – гидаш, таксхой, хьешан хIусамийн а ресторанийн а белхахой, протесте бевлира урамашка - "КIелхьарайоккхур ю туризм" аьллачу лозунгаца.\n"Тхан коьрта тIедиллар – дозанаш схьаделлар ду, амма ас билгалдоккху, оха юьйцурш коронавирусан кхерам лахара болу, хьал контролехь латто пачхьалкхаш ю, - боху туристикан компанин векало Джапаридзе Цотнэс. -Евробертан пачхьалкхаш ю аса юьйцурш. Оха ца боху, лаьттахулара некъаш даста, тхо кхеташ ма дуй, луларчу регионашкахь ситуаци цкъачунна ледара хиларх. Амма мел а сиха кеманаш дIасалелийта дозанаш даста деза. Иштта бен туризм юхайоло аьтто бац. Чувеанарг шина кIиранна карантине хаор а юкъарадаккха деза, и дIа ца даккхахь – тхо долчу цхьа а вогIур вац".\n"Адамашлахь доьхна кхерам тийсарна а дуьхьал ду тхо. Ларадо тхо "коронаца" а, вирусаца къийсам мел латточунна доккха баркалла эр дара ас. Амма, туристаш чу а баьхкина, цара "корона" яржор ю бохуш, адам стрессехь латтор нийса дац, ма-дарра аьлча, - боху акци вовшахтоьхначех волчу гидо Гиоргидзе Александрэс. – Нагахь санна, дозанаш схьа ца достий, бизнесехь яккхий проблемаш гIуьттур ю. Тхан бизнесна гIо дан лууш шаьш делахь, Iедалхоша схьаала, маца, хьаьнца дозанаш делла дагахь бу уьш, кхиндерг оха тхаьш дийр ду".\nМангал-бутт бовш Евроберто, туристаш кхача бакъо йолчу "кхерамзаллин" пачхьалкхех хIоттийначу тептаре язйира Гуьржийчоь а. Ерриг а 15 пачхьалкх яра цу тIехь билгалъяьккхина.\nГуьржийчоьнан Iедалхой кечам беш бу, Европерчу пхеа махка шайн кеманаш лелийта – Германи а, Франци а, Латви а, Литва а, Эстони а.\nАмма Тбилисино билггал муьлхачу дийнахь гIоттур ду кема, цкъачунна хоуьйтуш дац.\nКхечу пачхьалкахшкара чубогIучу туристашна тесташ яр а, карантине хийшор а юкъарадаккха лаам бу Iедалхойн, амма хIинцале а хууш ду, Гуьржийчу богIучу туристийн цхьа могIа тIебилламаш кхочушбан дезар дуйла.\n"Гуьржийчоьнан дозана тIе бовлале уьш декхаре хир бу лерина хIоттийна электронан кепера анкетехь хаамаш бита. Цу тIехь ма-дарра къастийна хир ду кхочушъян езачу процедурех. Иштта хIораммо а хаийта деза, Гуьржийчу кхачале, тIаьххьарчу 14 дийнахь ша хиллачу меттигех а,- дуьйцу Гуьржйчоьнан Iедалхойн пресс-спикеро Чиковани Ираклийс. -Иштта анкетехь хьешо билгалдаккха деза, ша стенгахь саца дагахь ву а, мичахь хила лаам болуш ву а, шех лаьцна контакте информаци а цхьана йита еза. Тхуна оьшуш хилахь а, иштта, кхинйолу информаци а".\nТкъа, Евробертан пачхьклкхашкара цIа баьхкинчу Гуьржийчоьнан бахархойх дерг аьлча, даймахка бирзинчул тIаьхьа уьш декхаре хир бу шина кIиаранах карантинехь хан яккха.