Болгарерча музее кхыча дунен йоазонхошца цхьана хургья Базоркин Идриса цIи — Сердало\nБолгарерча музее кхыча дунен йоазонхошца цхьана хургья Базоркин Идриса цIи\nКириллицан лаьрхIа оттаяь цаI мара йоаца музей йола шахьар Плиска Болгарий паччахьалкхен къаьнарчарех лоархIаш я. «Двор Кириллицы» яхача аллее долаш да кириллица ларде яздеш мел долча халкъий кхоллама йоазонхошта лаьрхIа оттадаь Культурно-исторически цIа. Цига, кхыча дунен йоазонхой цIерашца цхьана дIаоттае лерхI гIалгIай халкъа йоазонхочун Базоркин Идриса цIи.\nИз музей хьаяьча Алексанян Карена дагадохарца, ГIалгIайчен Культура министерствос лаьрхIадар цу кхыча халкъий йоазонхоел хIамма а эшашагI воацача гIалгIай халкъа йоазонхочун Базоркин Муртаза Идриса цIи цу музее белгалъе. Цун цIи белгалъеш бола аламбекъа е кхы дола гIулакх дар нийса хургда, хIана аьлча ший хьамсарча ГIалгIайче хезача а ца Iеш, гаьнна кхыча паччахьалкхенашка дIахезай йоазонхочун ший цIи а, дукхача наха дукхабезабеннача цун кхоллама цIи а.\nЦу Болгарерча аллее иштта белгалъяха дIаовттаяь я кхыча эрсий йоазонхой цIераш, уж ба: Александр Пушкин, Сергей Есенин, Лев Толстой иштта кхыбараш а. Цу цIихезача боккхача эрсий йоазонхошца цхьана хургья Базоркин Идриса цIи. Цул совгIа, цига белгалъяха хьоахаяь я кириллица ларде яздеш хиннача дукхача цIихезача йоазонхой цIераш.\nЦу гIулакха вай мехкара Болгаре йодаш йолча тоабан хьалхале ГIалгIайчен Культураи Архиваи министерства кулгалхочунга ГIазданаькъан Маретага я. МоллагIа ший чам болаш волча саго цун цIи белгалъеш дIахьоргдолча вIашагIкхетаре цу дийнахьа дакъа лаьцача нийса хургда ший аьттонга хьежжа.\n← Сеуле яьккхача коталон 30 шу дизад\nВенначул тIехьагIа цIи хазийтар →\nБераш – дега-гIозле\nЭхь, эздел, гIулакх — деррига дIадаьннадац


Нохчийчоь -- Пайхамаран сий лардеш хIоттийначу гуламехь, Соьлж-ГIала, 19Деч2014\nНохчаша тахана стенна магадо шайна шайлахь буьйцу мотт а оьрсийниг хила. Ненан мотт цаэшар ду иза, я цабезар ду, я цахаар ду?\nКест-кеста хуьлуш ма-хиллара, нохчийн шахьарахь Соьлж-ГIалахь яздархой гуллучу вахначу Маршо Радион корреспондентна деношкахь йиш йохар, гулъеллачу интеллигенцино буьйцург нохчийн мотт бацарна, иза болх бойла доцуш висар стенна ду туьду Аьрсбин Абубакара.\nМаршо Радио: Деношкахь оха тхайн корреспондент хьажийнера Соьлж-ГIалахь яздархой гуллуче. Цигахь оьрсийн мотт бу буьйцург, хаам бо цо. Оха доьху цуьнга яздархошка цара нохчийн маттахь стенна ца хIоттийна барам хаттар. Уьш реза ца хуьлу жоп дала, иза тхан провокаци ю, боху…\nАбубакар: « …Дера и чубаьхкина гIазакхийн нохчашкахь доьналла дита баьхкина ма бац. Кхин шайна дуьхьало ца йийрриг къоман бух аьтна дIабаккха баьхкина бу. Иза ю церан программа, иза бу цара бен Iаткъам. ХIинцца нохчаша шайна динарг кхин ца дайта, шайн мотт тIебоккхуш бу, вайниг отуш бу\n«Ненан мотт», «Ненан меттан Де» бохуш, и цIерш а етташ, ПутингIара, Москохно вайна дуьхьал болх бойтуш бу вайн массо а институцешка. Вай йина академи, кхийолу стктураш йитина болх бан. Иза цара даим а до. Наибаш а хилла цара дийна буьтуш, уьш шайгахьа бевлча, царех пайда оьцуш а хилла. Динарг доха а ца деш, иза шайна дерзадо – цара хьекъале бо шайн болх. Церан зеделларг а ду, баккхийн гIирсаш а бу карахь\n«Нохчий» бу бохуш а дуьйцуш, массанхьа а буьйцуш гIазакхийн мотт бу. Хьалха а дара, нохчийн мотт хуург акха стаг ву, оьрсийниг хуург дуьненан иралле кхаьчна ву олуш. ХIинца а оццу тIехIоьттина хьал. Тахана Соьлж-ГIалахь стен а, борша а, шаверг, гIазакхийн мотт бийца гIерташ ву».\nТамаше кхин цхьа хIума а лела шаьш нохчаллах буьзина а бу, шайна санна нохчийн хIуманаш а ца девза, шайна санна къам а ца деза бохучу нахалахь - массо а кIоргга маьIна долу, шаьш вовшашна дика кхетам луш долу къамелаш оьрсийн маттахь дар, къаьсттина оьрсийн меттан йозанца.\nИза иштта нислур дара нохчашна шаьш баккъал а муьлш бу хаахьара аьлла хета Аьрсбин Абубакарна. Амма шен къоман сий-ларамбар цхьаъ ду, ткъа иза тIех даздина стигалан Iаьрчашка кхачош хестор – иза кхин ду...\nМаршо Радио: Ватсап, Фейсбук, кхиболу социалан интернет-машанаш бу нохчашлахь баьржина. Цигахь нохчаша чуьрабовллий, къийса а луш, нохчаллах, гIиллакхаш лардан дезарх, мотт Iалашбан безарх дуьйцу… дуьйцу оьрсийн маттахь. Ахь хотту, вайлахь цхьа а оьрсий а ца хилча, и къоман гIайгIа нохчийн маттахь балхабе вай, олий…\nАбубакар: «…Ца лаьа царна».\nМаршо Радио: …Цул совнаха, ца хаьа.\nАбубакар: «Цахаар – цалаар. Лаамо лелош ву стаг. Дала а хьоьга хьан лаамех долуьйтур ду жоп. Дайшкахь лелла гIиллакхаш… Iаьрбаша аьлларг дуьйцур ду ас. Вай Маршо яьккхинчу муьрехь Хьалха-Мартана Iаьрбийн дешна нах, къаной, баьхкина хиллера, виъ стаг. Цара дийцинарг ду хIара.\nШаьш кегий долуш шайн Iеламчаша-устазаша олура шайга, Кавказехь цхьа къам ду, асхьабийн гIиллакхаш а долуш, лоьмийн дегнаш долуш – Шишанаш, иштта дуьйцура шу, шуна маршо -яьлла, шун юьх-сибаташка, шуьга хьовса даьхкина шаьш, боху бахара.\n«Асхьабийн гIиллакх, лоьман дог» - лаккхара мах бу и хадийнарг. Иза вай довза а девзаш хадийна бу. Оцу тIера дийцина, хIара дуьне цец а дохуш, вайх лаьцна вайн доттагIаша а, мостагIаша а вайх лаьцна. Вай маьрша къам хилла дела ду иза. Маьрша хилла вайлахь я элий а, я паччахьаш ца хиларна. Вайн маршоне, паргIатоне а богIий, вайца баха ховшуш хилла ерриг а Кавказера нах, уьш хIинца вайлахь бу, вайх бу».\nТахана нохчийн ша дех-дехачохь цхьабосса яц я бакъонаш а, я дешан маршо а. Дозанал арахьа беха вайнах маьрша бу шайн къоман гIайгIанаш, Кремлан бага ца хьоьжуш, шайн къамелийн политикан ираллах ца кхоьруш, бийцаребан.\nНохчийчохь адамашкара доккхачу декъанна дIаяьхна и тайпа маршонаш. Ткъа ша-шена маршо кхачошверг, Iедалх, цу Iедалан дайша шаьш хьоьххучу барамехь, кхоьруш воцург я вуьйш ву, я набахтехь кхобу. Масала, вайнах махкахбаьхна де билгалдоккхуш Соьлж-ГIалахь конференци хIотторна маршонах ваьккхина кхобу политик Кутаев Руслан санна.\nИза боккха лазам бу Европерчу а, Малхбалерчу а, Iамеркарчу а нохчийн. Оцу хьокъехь а хилира къамел Маршо Радион Аьрсбин Абубакарца. Кхиберш а санна, иза теша, Нохчийчохь лаьтта диктатура цкъа кхачориг хиларх, къам паргIатонашкахь дехарг хиларх а.\nМаршо Радио: Паччахьаш хилла бац вайн, элий хилла бац вайн. Эла хуьлуш велахь, вай массо а ду элий, бохуш, схьадогIу вай. Амма тахана Нохчийчохь куьйгалхочух «вайн паччахь» ца ала кхераме а долуш хьал деана. Иза муха тида деза?\nАбубакар: «Тахана нохчашкахь цхьа а нохчийн хIума ца магийта тIедеъна хьедал ду Нохчийчохь. И нах нохчийн бац, уьш гIазакхийн политика дIаяхьа хIиттийна церан нах бу. Церан салтий а бу уьш, церан белхахой а бу уьш. Нохчий уьш бац. Шайн маршо ларйинарш бу нохчий, шайн маршонна тIехь лаьттарш бу нохчий. Уьш «чеченаш» бу. Кремло шена ма-оьшшу кечбина, дIахецна нах бу уьш.\nДума а хьокхуш Нохчийчоьнан корта боккхуш бу уьш, вайн дайшна а дайна. Адам пис долош, тIекхуьурш лайн амалехь кхиош. Инструкци Кремлера арайолуш ю. Шайн лаамехь нах бац мехкан Iедалехь. Маршо ю ала меттиг битина бац. Хьовсал оцу политикна Кутаев Русланна, цхьа а бахьана а доцуш, набахте а хьажийна, тIехь бен ницкъ! Шайна тIехь харцо ма лелае ала а паргIато яц тахана нохчашкахь.\nИза дерриг а хьайна къомана. Къам юха а гIатта сахьт дац. Дай-нанойн, гергарчийн цIенош дагор – иза маца хиллера вайн? Оцо цкъачунна сецабо къонахий. Амма деха лаьттар дац ишта. Цкъа оьккхур ду собар нехан. Амма нохчочо бIешарахь а ца дицдо шена дина вон. Массарна а хаьа шайн чIир хьаьнца ю, мила стенна бехке ву. Оьккхур ду собар..»\nАьрсбин Абубакаран даймахках ойланаш


Нохчийчоь -- Оьрсийн эскарш чекхдоьвллачу Семашкахь белхарца схьайогIуш ю йоккха стаг. ГIура-бутт, 1994 шо.\n22 шо хьалха, 1994-чу шарахь ГIуран-беттан 11-чу дийнахь, луьра тIом болало Нохчийчохь. Оцу хенахь Оьрсийчохь президент хиллачу Ельцин Бориса, шен политикин хьелаш тодархьама, эскарш хьажадо Нохчийн Республике, низам а, къепе а, юкъараллин кхерамазалла а дIанисъян.\n22 шо кхаьчна Нохчийчохь луьра Хьалхара тIом болабелла\nЦу хькъехь цо куьг таIийначу номер 2169 йолчу указан цIе иштта яра: «Нохчийн Республикан территори тIехь низам а, низаман къепе а, ткъа иштта юкъараллан кхерамазалла а дIанисъян оьшучух лаьцна».\nОццу дийнахь, тIеман министраллан а, Чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан Чоьхьарчу эскаран а цхьаьнатоьхначу эскарийн тобанан дакъош чудуьйладелира Нохчийчоьнна. ДIаболабелира Хьалхара тIом.\nКхаа декъе декъна эскарш чудахара кхаа агIор. Малхбузехьара – Къилбаседа ХIирийчура а, ГIалгIайчура а, къилбаседа-малхбузехьара Нохчийчоьнца доза долчу Моздокан кIоштара, ткъа иштта малхбалехьара - Дагестанан территори тIера.\nТIаьхьо Хьалхара тIом боьдуш президентан указийн а, Iедалан сацамийн а доккхах долу дакъа Конституцица догIуш дацара аьлла дIакхайкхийра Оьрсийчоьнан Федерацин Конституцин кхело.\nНохчийчура хьалхарчу тIамехь кхелхинчу адамийн терахь билггал хууш дац.\nИнарло Григорий Кривошеевс куьйгалла деш хиллачу Оьрсийчоьнан талламан тобано чIагIдарехь, Нохчийчохь Хьалхарчу тIамехь вийна 5042 Оьрсийчоьнан эскархо, 510 - лар йоцуш вайна лоруш ву, 16 098 стаг чевнаш йина хилла.\nМемориало дийцарехь, цу тIамехь кхелхина 2700 гергга нохчийн тIемало. Оьрсийчоьнан Кхерамазаллин Кхеташонан секретар хиллачу Лебедь Александара тоьшалла дора Нохчийчохь 80 эзар маьрша стаг вийна бохуш.\nОцу хенахь болийна тIом хIинца а буьззинчу барамехь бирзина бац адамийн дегнашкахь.\nТIаьхьарчу хенахь нохчийн къоманна балабоьссина и де дагалоцуш Iедал ду махкал арахьа, коьртачу декъана Малхбузехь. Иштта Австрин коьртачу гIалахь Венехь гулбеллера вайн махкахой кху акце.\nНохчийчохь Хьалхара тIом болабелла де дагалецира Венехь


Нохчийчоь, ГIуран-бутт 31, 2013\nШинари-де 31 ГIуран-бутт 2013\nКерла Шо. Соьлж-ГIала.\nШуьйрра даздеш ду Керла Шо Нохчийчоьнан кIошташкахь а, коьрта шахьарахь Соьлж-ГIалахь а. Суртийн автор - Маршо Радио/Елхоев Леча.\nДимаев Iела: Керлачу шарца, вайнах!\nГIараваьллачу композиторо а, илланчо а Димаев Iелас Маршо Радион Керлачу Шарна хьажийначу программехь дакъалацар цхьа ша кепара ламаст а хилла дIахIоьттина. Димаев Iелас баьккхина бу тхан программаш йолалуш оха лелош болу дуккха а ладогIархошна безабелла томе мукъам.\nХьенан яздархо ву Ибрагимов Канта?\nОьрсийн маттахь бен язьеш воцу яздархо Ибрагимов Канта тахана Нохчийчохь вевзаш ву нохчийн яздархойн Кхеташонан хьаькам санна а, кест-кеста яккхий ирташ-романаш арахоьцу прозаик санна а. Нохчийн яздархошлахь уггар дукха гочвечех цхьаъ велахь а, цуьнан кхолларалла цхьабосса кхетош яц яздархоша я, дешархоша а. Цхьаболчарна цуьнан романашкахь кIорге карайо, ткъа вукхара, цо ден "охана" гома лору.\nХодорковский, Берлинера тоьлла хьешан цIа Нохчийчура петарх хуьйций ахьа?\nАша хIун мах хадабо ЮКОС компанин куьйгалхо хиллачу Ходорковский Михаила, Путина къинхетам бина, набахти чуьра аравалийтинчул тIаьхьа Берлинехь ша еллачу зорбан-конференцехь диначу дIахьедаран?, бохуш дара Маршо радионан рогIера хаттар.


Иза юьхьанца дуьйна долуш дара. Тхуна иза хаза а хезнера, тхан бІаьргашна иза ган а гинера. Тхо цуьнга хьовса а хьаьвсинера, тхан куьйгаш цунах Іотта а деллера. Иза дахар луш долу Дош дара.\nИ дахар гучудаьлча, тхуна иза гира. Цундела цу бакъдолчу дахарх тоьшалла а до, кхайкхам а бо оха. И дахар стигаларчу Дегахь дара, ткъа хІинца тхуна довзийтина иза.\nТхайна гиначух а, хезначух а лаьцна хаам бо оха шуьга. Оха и дуьйцу, шун а тхоьца уьйр-марзо хилийтархьама. Ткъа тхан уьйр ю Деца а, Цо леррина къобалвинчу Цуьнан КІантаца Іийсаца а.\nХІара яздо оха, вайн хазахетар кхоччуш дуьззина хилийтархьама.\nТхуна Цуьнан КІантера хезна болу а, оха шуна дІакхайкхош болу а кхаъ хІара бу: Дела – серло ю, Цуьнца цхьа а тайпа бода бац.\nНагахь санна Делаца уьйр ю а бохуш, боданехь лелахь, вай аьшпаш а бутту, бакъдолчуьнца а ца лела.\nАмма, нагахь Дела серлонгахь ма-хиллара, вай а серлонгахь лелахь, вайн вовшашца уьйр ю, ткъа Цуьнан КІант волчу Іийсан цІийно вай массо а къинойх цІандо.\nНагахь санна вай ваьшца къа дац бахахь, тІаккха вай цу дешнашца ваьш Іехадо, вайца билггал долу бакъдерг а дац.\nНагахь ваьш летийначу къиношна вай даре дахь, Дала вайн къиношна геч а дийр ду, дерриг а бакъдоцучух вай цІан а дийр ду, хІунда аьлча Иза тешаме а, бакъ а ву.\nАмма вай ваьш къинош ца летийна бахахь, тІаккха вай Дела харц а во, Цуьнан Дош вайца а дац.


Ӏам — Википеди\n(Iам тӀера хьажжина кхуза)\nХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Ӏам (маьӀнаш).\nДудергофан Ӏам, Росси\nБарилоче Ӏам (Аргентина)\nБоккха Алматан Ӏам, Кхазакхстан\nӀам — Ӏаламо кхоьллина, ша хӀордах (океанах) кхеташ боцу, хих буьзина Ӏоман кад, гидросферан компонент. Ӏаьмнаш Ӏамадо лимнологи олучу Ӏилмано. Дерриг дуьнен тӀаьхь бу 5 млн гергга Ӏам.\nПланетологин гарца, Ӏам хеначохь а, есаллехь а цхьаьнаэшшара лаьтта, тӀуьна кепара йолчу хӀуманца юьзина объект ю, цуьнан барам бу хӀордан а, адамо баьккхина Ӏоман а юккъера.\nГеографин гарца, Ӏам гуонахьара къовлаелла шена чу хи а оьхуш, иза чохь гуллуш йолу лаьттан кӀорге ю. Ӏаьмнаш Дуьненан океанан дакъа дац.\nӀаьмнийн химин хӀоттам дикка ехачу заманахь цхьаьна кепара латтахь а, эрках къаьстина иза дузу хӀуманаш карла йовлу чӀогӀа нилха, ткъа цунна чохь долу хин леларш, цуьнан раж билгалъяккхаран коьрта фактор яц. Ӏаьмнаша, дистина хиш боьрахь а сацош, ткъа кхечу муьрашкахь, хи ца тоьучу меттигехь, иза дӀа а луш эркаш охьаэхар нисдо. Ӏаьмнийн хиш чохь химин реакцеш хуьлу. Цхьайолу элементаш хин юкъара буха юьжу, вуьш тӀехула йовлу. Цхьа могӀа Ӏаьмнаш чохь, коьртаниг чура арадолуш эрк доцучарна, хи Ӏаьнаре дерзар бахьнехь айало туьхан концентраци. ЖамӀ ду хаъал Ӏаьмнийн минерализаци а, туьхан хӀоттам а хийцабалар. Ладаме йовхонан хин массан инерци бахьнехь даккхийчу Ӏаьмнаша кӀадйо гуонахьарчу кӀошташкара климат а, температура а, лахдо шеран а, шеран заманийн а метеорологин элементаш техкар.\nКеп, барам, Ӏоман боьран бухан рельеф хийцало Ӏоман бухайижинарш гулъяларца. Ӏаьмнашна чу буц яларо керла рельефан кепаш йо, нийса а,хьалатаьӀна а. Ӏаьмнаша а, кхин а чӀогӀа, хи латтийлаш а ойбу лаьттан бухара хиш, цуо гонахьарчу лаьттан декъех уьшал до. Гуттаренна а гуллуш йолу органикан а, минералийн а дакъолгаш бахьнехь Ӏаьмнаш чохь хуьлу стомма бухадижина чкъор. И бухайийшинарш бахьнехь тӀаьхьа Ӏам мел кхуьу цунах уьшал я латта до. Билгалчу хьолехь царех хуьлу органиках евлла ломан породаш.\nӀаьмнийн классификаци[нисъе бӀаьра | нисъе]\nШен Ӏам Арберзее\nСхьадовларца Ӏаламан Ӏаьмнаш декъало:\nтектоникан: кхоллало лаьттан чкъор лилхина меттигаш хиш юзарца; уггаре дика тектоникан Ӏоман масала ду Байкал Ӏам;\nшен: кхоллало ша башарца; шен Ӏоман масала ду, шен муьрах дисина Арберзее, иза лаьтта Богеман хьуьнан уггаре лекхачу ломан Боккха Арберан (1456 м) кӀожехь;\nэркан (я тиша хершан);\nхӀордйистан (лагунаш а, лиманаш а); уггаре евза лагуна ю Венецин лагуна, иза лаьтта Адриатикан хӀордан къилбаседа декъехь; хӀордан айманех хилла шортта хӀордйистан Ӏаьмнаш ду, КӀайчу хӀордан бердйистехь;\nчубоьжна (карстан, термокарстан); цхьадолчу чуэгначу Ӏаьмнийн башхалла ю уьш цхьаьна муьранна дӀадовлар, юха гучудовлар, иза доьзна лаьтта бухара хин ша-кепара динамикех; оцу тайпан векал — Къилба ХӀирийчуьра Эрцо Ӏам.\nтогӀин — тогӀеш бахьнехь хуьлу Ӏаьмнаш;\nхьаьттан-сунтан: хуьлу ломан цхьа дакъа чудоьжча (масала, Абхазера Рица Ӏам);\nломан: гулло ломан боьранашкахь;\nкратеран: хуьлу тийна тӀапломан а, эккхаран турбан кратерашкахь; Европехь иштта Ӏаьмнаш ду Айфель областехь (Германи); царна гергахь хаало тӀапломан гӀийла болх, довха хьосташ кепара.\nЛаттарца Ӏаьмнаш декъало (Дуьнен тӀехь):\nлаьттан тӀехулара, церан хиш жигара дакъа лоцу Ӏаламехь хи хьовзарехь,\nлаьттан бухалара (лаьттан бухара Ӏаьмнех тоха мегар ду Антарктидера шен бухара Ӏам), церан хиш Ӏаламехь хи хьовзарехь дакъа лацахь а, кӀеззиг бен ца лоцу; наггахь и Ӏаьмнаш дузу ювенилан хиш, аьлчи а ша схьадаьлла хи.\nХин балансца Ӏаьмнаш декъало:\nчура хи арадолурш (дукхах дерг эрк кепара);\nчура хи ара ца долурш, ца хуьлу тӀехула арадолу хи я латтан бухахула луларчу Ӏаьмнаш чу (хи дов Ӏаьнаре даларца).\nФайл:Михаил Спиридонович Эрасси. Вид на Ӏам.jpg\n(художник — Эрасси Михаил)\nХин химин хӀоттамца минералан Ӏаьмнаш декъало\nӀам чохь долчу дуучунца (трофаллийца) Ӏаьмнаш декъало кхаа тайпане.\nОлиготрофан (кӀезиг даар дерш) — яккхий а, юккъера а барамехь кӀоргенаш йолу Ӏаьмнаш, церан хин масса дикка лахара хуьлу температура кхоссаяларан чкъоьрал, сирла хуьлу, хин бос синачун тӀиера баьццарчун тӀекхаччалц, буха мел воьду O2 лагӀло.\nЭвтрофан (шортта даар дерш) — дика дохло Ӏаьмнаш (температура кхоссаяларан чкъор жима ду), сирлалла кӀезиг ю, хин бос баьццарачун тӀиера боьрачуьнга кхаччалц бу, буха биллина органикан сацкъар. Хица шорта ду дааран туьхнаш, O2 уха мел доьлху дужа, дан а доцуш меттиг а хуьлу.\nДистрофан (даарца къиенаш) — уьшал хилла Ӏаьмнаш кӀезиг сирла а, можа я боьра хин бос болуш (алссама гуминийн хӀумнаш хиларна). Хин минерализаци кӀезиг хуьлу, O2 охьадаьлла ду иза органикан хӀумнаш мустъяларан харж ярна.\nХӀинцалерачу гидрологехь а, гидроэкологехь а къастайо трофикан классификацин юкъара тӀегӀанаш: мезотрофан (олиготрофан а, эвтрофан а) а, гипертрофан а.\nСтигалан догӀмаш тӀехь латтарца Ӏаьмнаш декъало:\nУггаре даккхий Ӏаьмнаш[нисъе бӀаьра | нисъе]\nКаспий-хӀорд. Космосера гар\nКоьрта яззам: Ӏаьмнийн майданашца уггаре даккхий Ӏаьмнаш\nАралан хӀорд 2009 шеран августехь. Космосера гар.\nБайкал Ӏоман космосера сурт.\nДуьненан дерриг Ӏаьмнийн майда ю 1,8 % гергга лаьттанчух (2,7 млн км² гергга).\nХӀордан тӀегӀан тӀиера\nКаспий-хӀорд 371 -28 1025 Еврази (материк)\nЛакхара 82 183 393 Къилбаседа Америка\nВиктори 68 1134 80 Африка\nГурон 60 177 208 Къилбаседа Америка\nМичиган 58 177 281 Къилбаседа Америка (АЦШ)\nБайкал 32 456 1637 Ази (Росси)\nБоккха Черчийн 30 157 137 Къилбаседа Америка (Канада)\nБоккха Йийсархойн 29 156 150 Къилбаседа Америка (Канада)\nЭри 26 174 64 Къилбаседа Америка\nВиннипег 24 217 28 Къилбаседа Америка (Канада)\nБалхаш 22 342 26 Ази (Кхазакхстан)\nОнтарио 20 75 236 Къилбаседа Америка\nЛадожски 18 5 230 Европа (Росси)\nМаракайбо 16 0 250 Къилба Америка\nДунтинху 12 11 8 Ази\nОнежски 10 33 127 Европа (Росси)\nТонлесап 10 12 14 Ази\nЭйр 9,5 -15 (-9) 4 Австралии\nНикарагуа 8.4 32 70 Къилбаседа Америка\nАралан хӀорд 8,3 3,5 54,5 Ази\nТитикака 8,3 3812 304 Къилба Америка\nАтабаска 7,9 213 60 Къилбаседа Америка (Канада)\nСайнийн 6,3 350 60 Къилбаседа Америка\nИссык-Куль 6,2 1608 668 Ази (ГӀиргӀазойчоь)\nБоккха Дуьра 6 1282 15 Къилбаседа Америка\nТорренс 5,7 34 8 Австрали\nВенерн 5,5 44 100 Европа (Швеци)\n↑ Елена Краснова «Неправильные» озера // Наука и жизнь. — 2017. — № 3. — С. 24-29. — URL: http://www.nkj.ru/archive/articles/30842/\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Ӏам&oldid=2992266»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2019, 5 август, 05:18.


Бакъоларъярхойн хаамаш: Белоруссерчу акцешкахь 140 стаг лаьцна\nBelarus -- Protest in Minsk, clashes with police / Demonstrators and riot police during a protest after polls closed in Belarusian presidential election, in Minsk on August 9,\nПрезидентан харжамийн каппаш дIакъевлича довзийта долийначу харжамийн жамIашна резабоцу нах гуламашка бийла боьлла Беларуссехь\nБелоруссера президентан харжамаш чекхбовлучу кIирандийнан сарахь хIиттинчу протестан гуламашкара милицино лаьцна лаххара а 140 стаг. Оцу хьокъехь Фейсбукехула хаам баржийна "БIаьсте" центрерчу бакъоларъярхоша.\nЦаьргара йолчу информацица, кхин а дукха хила тарло лецначу нехан барам. Протестхой а, милици а дуьхь-дуьхьал лаьттина яхначу буса 3 сахьт даллалц.\nЧоьхьарчу гIуллакхийн министралло ца хоуьйту билггал маса стаг ву лаьцна, амма даредо ша демонстранташ дIасалохкуш хидетта гIирс а, татадоккху гранаташ а, резаьнкин даьндаргаш а юкъаяьхна хиларх.\nГуламера яьржинчу видео чохь гуш ду протестхойх цхьана декъанна чевнаш хиллийла. ТАСС агенталле "БIаьсте" центран Валентин цIе йолчу векала бинчу хаамца, милицин автозако хьаьшна велла цхьа стаг, кхоъ лазийна. Амма веллачун хьокъехь ТАСС агенталле ца кхаьчна милицера официалан информаци.\nГуламерчу цхьана стеган коган кIажа баьккхина иккхинчу гранато.\nБилггал маса стаг лазийна Минскерчу протестан акцехь цкъачунна хаийтина дац. Могашаллин министралло тIаьхьо довзийта тарло терахьаш, делахь а шахьарарчу орцан медицинан центре буса дIасалеллачу машенийн дукхалла лерича, алссам бу лазийнарш, яздо Би-Би-Си корпорацино.\nПротестхой гулбеллачу муьрехь Минскан центрехь дIаяьккхинера телефонан зIе, ешалуш яцара пачхьалкхерчу коьртачу хаамийн гIирсийн, Iедалан урхаллийн сайташ.\nБелоруссин Талламан комитето бехктакхаман девнаш айдина къепедацарш гIитторна а, милицина зенаш дарна а дуьхьал. Протест айинчу жигархошна кхерам бу 15 шаре кхаччалц набахтин хенаш тохарна, хаам бина Талламан комитетан куьйгалхочо Носкевич Ивана.


Нохчийчуьрчу заводера 13 миллион сом схьадоьху «Донмаслопродукто»\nСтигалкъекъа-бутт 12, 2019\nНохчийчуьрчу заводера 13 миллион сом схьадоьхуш арбитражан кхеле яьлла Ростохара «Донмаслопродукт» компани, яздо «RostovGazeta» зорбанан гIирсо. И гIуллакх къастор ду суьдхоша кхушара Мангалан-беттан 4-хь.\nРостохан кIоштарчу Веселый эвлахь йолу «Донмаслопродукт» комплекс ю маьлхан хӀуш тIеоьцуш а, царах даьтта доккхуш а, кхин дерг деш а. Ткъа цуьнан даьттанца оьшуш болу болх беш йолу завод ю Ростохахь. Соьлж-ГIаларчу «Первый Хлебозавод» бепиг дон заводана 2015-чу шарахь юхалург ахча делла хилла цо 8,5 миллион сом барамехь. Иза шен хеннахь юха а ца дерзийна, и ахча лелориг проценташ 4,1 млн сом) а ца елла Нохчийчуьрчу заводо. Хан тIехяьлча тоьхна 765 эзар сом гIуда а цхьана, дерриг а «Первый Хлебозаводо» дIадала дезаш ду 13 сов миллион сом.\nБолчу хаамца, 2017-чу шарахь «Донмаслопродуктана» хилла пайда бу 1 миллиард сом.\n«Первый Хлебозавод» олу компани регистраци йина ю Соьлж-ГIалахь. Цо коьртачу декъана бепиг а, ткъа иштта демах мерза кхача а бо. 2017-чу шарахь заводо даьккхинчу ахчанан барам бу 1 миллион 800 эзар сом, ткъа зен хилла цунна 20 миллион 700 эзар сом.


Конгрив, Уильям — Википеди\nХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Конгрив, Уильям.\nКонгрив Уильям (William Congreve; 24 январь 1670 — 19 январь 1729, Лондон) — классицизман муьран ингалсан драматург, лаьттина британин амалийн комедийн хьостехь, цIе а тиллина «ингалсан Мольер» аьлла. Цуьнан пьесаш къаьста суьйнаш туьйсучу хьекъалан диалогашца, модан тайпанаш сатирица кховдор, стюартгIеран Реставрацин претенцин леларшка аьшнаш ярца хьажар.\nКонгрив кхиина, дешна Ирландехь. Дублинан Тринити-колледжехь цуьнан накъост вара Джонатан Свифт. Сийлаллин революцил тIаьхьа КонгривгIар охьахевшира Стаффордширехь, ткъа жима къуонах хьажийра Лондоне юридичеси стажировке. Бакъо Iаморан дешаран меттана цуо псевдонимца 17 шо долуш ша язйина яйн «Ца евзарг» пьеса арахийцира. Иза тидаме ийцира, ингалсан литературин чам бевзачу, законаш кхуллучо — Драйден Джона. 1693 ш. Конгрива а, Драйдена а цхьаьна болхбира Персий а, Ювенал а сатираш гочъеш.\n1693 шеран мартехь Конгриван цIе къевкъира ерриг Лондонехь: цуьнан хьалхара «баккхийчеран» пьеса, цамгарах туолучу хенахь язйина йолу, «Зуда ялонза къанвелларг», хIоттийра сийдолчу Друри-Лейн театрехь, сценин тIиера шина кIирнах дIа а ца елира, иза оцу заманахь наггахь бен хуьлуш боцу аьтту бара. Драйдена кхайкхийра «Зуда ялонза къанвелларг» шен заманан уггаре дика театран дебют, ваккхийверца язйира волалучу авторо «Шалха ловзар» цIе йолчу кхоалгIа пьесан чувалар. И пьеса хIоттийра декабрехь, къегина йолу драматургин говзалле хьаьжна ца Iаш, чолхе мах хадийра коьрта шахьран театран мах бевзучара.\n1694 шарахь паччахьан Друри-Лейн театран труппехь къаьстамаш хилира, паччахьан дийзира цхьа дакъа актёраш керлачу театре Линкольн-Инн-Фильдсе дехьабаха. Иза дIайиллира 1695 шеран апрелехь, конгриван «Безаман дуьхьала безам» цIе йолчу пьесица, цуьнан боккха аьтту хилира. Драматурган кховдийра театран куьйгаллехь меттиг, ткъа цуо дош лора хIора шарахь цхьацца пьеса театран яла.\n«Иштта лела дуьненахь» цIе йолу дуьххьарлера комеди арахецар (1700)\nКонгрива паччахь-аьзни Мария яларан элеги язйинчул тIаьхьа цуьнан белхаш безарш хилира британин юкъараллин лакхарчу чкъоьрашна юкъахь а, елира цунна лакхара алапа долу синекура акцизан урхаллехь. Моде йовлуш яра оцу хенахь риторикан бохамаш, тIакхха 1697 шарахь Конгрива гайтира шен зиеделларг оцу балхехь цIе тиллина «ЧIир лелон нускал». ТIаьхьа и пьеса наггахь бен ца хIоттаяхь а, амма оцу хенахь боккха аьтту болуш яра иза.\nУильям Конгрив Викиларма чохь\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Конгрив,_Уильям&oldid=6102346»\nЙоккха Британин драматургаш\nXVII бIешеран драматургаш\nБинарш 24 январехь\nБинарш 1670 шарахь\nБелларш 19 январехь\nБелларш 1729 шарахь\nВестминстеран аббаталлехь дӀабоьхкинарш


Юккъерчу Азехь коронавирус марсаяьлла: Iедало юха а дозанаш детта\nИндустри юха болхбан а йолаелла, карантин малйина а масех кIира даьллачул тIаьхьа юха а Юккъерчу Азехь цIеххьашха ун даьржина бахархошлахь. Коронавирус марсаяларна Iедалхой декхаре хилла юха а дозанаш детта. Бакъду, коронавирусан кхерам латтар массо а Iедалхоша тIе ца лоцу, яздо "Азаттык" Радионо.\nЮккъерчу Азин пачхьалкхийн экамечу экономикана зен а деш, ехха лаьттинчу карантинера бевлла масех кIира даьллачул тIаьхьа, юха коронавирусан инфекци марсаяьлла. Цо декхаре бина урхалхой юха а изоляцин дозанаш юкъадало. Оцу бахьанашца дIакъовлур ю белхан меттигаш, юха а белхазалла лан дезар ду бахархойн.\nДуккха а белхаш хир бу пандеми йоьдучу заманчохь медицинан белхахойн а, кешнаш дохучийн а.\n- Хьалха цхьана беттачохь пхи стаг гергга дIавуллура оха. Ткъа тIаьххьарчу шина-кхаа дийнахь ялх-ворхI стаг вуллу, - дийцина "Азаттык" казахийн сервисе Казахстанан Актобана гергарчу кешнийн белхахочо Отебаев Турганбека.\nУзбекистанерчу Бухарахь Iедалхоша тIедиллина юкъарчу транспортан дIасалеларна дозанаш тохар, иштта, кхаарин дийнахь дуьйна цхьайолу базараш дIакъовлар а дехна, "бахархошна юкъахь ун даьлларш алсамбовларна", яздо пачхьалкхийн хаамийн гIирсаша.\nУзбекистанехь коронавирусаца къийсам латточу леринчу комиссино хаамбина байначу беттан 30-чохь, йохкаран центраш а, пачхьалкхера массо а базараш а мукъаденошкахь дIакъовлур ю, шуьйра санитаран-дезинфекцин белхаш бан аьлла.\nЮккъерчу Азехь уггар а дукха нах бехачу Узбекистанехь, 32 миллион вахархо ву цигахь, тIаьххьарчу заманчохь 230 стагаца коронавирусан инфекци къаьстина. Бакъду, билггал ун даьлла маса ву хууш дац, хIунда аьлча, тесташ цатоарна а, зераш лаххара Iорадохуш хиларца а. Оцу тIехула бехкаш дохку пачхьалкхан Iедална.\nКхаарин Iуьйранна Казахстанехь дIахьедира, беттан 5-чу дийнахь дуьйна шина кIиранна карантин кхайкхон дагахь ду шаьш аьлла.\nТIаьххьарчу кхаа кIиранчохь цIеххьашха COVID-19 вирус кхетта нах алсамбовларца керла дозанаш тухучу барамех дIахьедина цара. Президенто Токаев Касым-Жомарта хьаькамашна тIедожийна, Зазадокху-беттан 16-чу дийнера Стигалкъекъа-беттан 11-че кхаччалц пачхьалкхехь лелла "шогачу карантинан кепехь барамаш" юкъабаха аьлла.\nТаханалерачу дийнахь коронавирусан ун даьллачу нехан терахь 42 574-нне дистина Казахстанехь. Яхначу буса а, дийнахь а коронавирус гучуяьлла 1 509 вахархочуьнца аьлла, хаамбина пачхьалкхан coronavirus2020.kz ресурсо еарин дийнахь.\nИштта цомгашчийн терахь лакхадаьлла ГIиргIизойчохь а. Хала хенаш лайначу мехкан могашалла Iалашъяран системана Iаламат боккха Iаткъам бина хIоьттинчу кризисо.\nШолгIа тулгIе я хьалхарчун тIаьхье?\nМинистрийн кабинето яккхий йохкаран центраш а, кинотеатраш а, театраш а жим-жима йоьллуш, Мангал-беттан юкъехь схьаелла хьийзачу заманчохь Казахстанерчу официалан куьйгалхоша орца дохура, коронавирусан эпидеми кхин тIе а яржа йолаярна. Цундела Iедалхоша ца бевллачу денна кхин цкъа а дозанаш деттар чIагIдира.\nКазахстанерчу яккхийчу гIаланашлахь шолгIа йолчу Алматахь байначу беттан 15-чу дийнахь дуьйна базарийн а, туьканийн а белхан сахьташ дацдина. Изза бехкамаш хьакхабелира Карагандинскан а, Туркестанан а, Малхбузен а, Къилбаседан а Казахстанан а кIошташкарчу ресторанийн а, сурсатийн туьканийн а, базарийн а белхах а.\nДуккхаъчу Казахстанан дарбан хIусамашкахь тоьаш бац маьнгаш, ткъа дукха кхоьхьу коронавирусан инфекцин симптомашца болу нах. Пачхьалкхехь Iаламат дукха бу пневмоница болу нах а, алсам хуьлу царлахь баларш а. Ткъа хууш ма-хиллара, COVID-19 вирусо меттахйоккхуш ю пневмони.\nПневмони хилла ца Iа, коронавирусан тIаьхье ю? Регионашкахь алсамдаьлла ун даьллачийн терахь (Мангал-беттан 26-гIа де):\nМогашалла Iалашъяран министро Цой Алексейс дIахьедира байначу беттан 30-чохь, тIаьххьарчу хенахь хIора денна пневмони йолу нах 2 500 хуьлу аьлла. ГIиргIизойчоьнан дарбан хIусамашка Iаламат дукха телефонаш етта Бишкекерчу бахархоша, пневмоних терачу симптомашна латкъамаш беш.\nИштта пневмони яьржина Таджикистанехь а цхьана.\nЮккъерчу Азехь билггал йолчу коронавирусан статистикех дерг хаа чолхе ду. Критикаша емалбо Iедалхой, дукхахйолчу пачхьалкхашкахь COVID-19 вирусаца болчу дархойх хаамаш кхачам боллуш бац бохуш.\nКазахстан йоцург, йоллу регионехь диагностикан гойту терахьаш Iаламат лахара ду. Медицинан эксперташа а шеконашка эцна коронавирусна тесташ ечу гIирсан тешамалла.\nТаджикистанан кIошташкарчу лоьраша боху, коронавирус толлучу тесташна шаьш тIекхочуьйтуш дац, цундела анализаш Душанбе дIаяхьийта еза шайн аьлла.\nТаджикийн "Озоди" Радиога шина дарбан цIийнан коьртачу лоьраша хаамбина, тесташ цахиларна, нах баларх хIотточу документа тIехь, массеран а COVID-19 вирусан симтомаш йоллушехь, бахьана- пневмони яздо шаьш аьлла.\nБайначу беттан 30-чохь динчу зерашца, Таджикистанехь 5 954 стаг ву коронавирусан инфекцица. Ткъа беллачийн терахь – 52, хийцалуш доцу масех де а ду.\nЮккъерчу Азехь уггар а хьуламе, репрессеш лелочу пачхьалкхех ю Туркменистан. Коронавирусан ун даьлла цхьа а стаг вац боху цара шайн. Могашалла Iалашъяран сферерчу кеп-кепарчу хьосташа Азатлык Радиога бечу хаамашца, Iедалхоша бакъ ца дахь а, Туркменистанан массо а регионашкахь аьлча санна, бу коронавирусан инфекцица нах.\nЮьхьанца пачхьалкхан Iедалш дуьхьал хилира, Дуьненаюкъарчу могашалла Iалашъяран организацин делегаци шайн махка яийта, амма дахначу кIиранах шайн даша тIера а бевлла, Ашгабато дIахьедира, организацин векалш бахка мегар ду аьлла.\nДийцарехь, коронавирусан ун даьллачарлахь масех лор а цхьана ву. Ашгабатна гена йоццучу Чоганлы гIаларчу инфекцин лазартнехь кхелхира COVID-19 вирусах ши лор.\nКазахстанан президенто Токаевс боху, шайн "дуьненан юкъараллех лачкъон хIума а дац", цундела пачхьалкхера "ма-ярра" ситуаци гайта лаьа шена. Байначу беттан тIаьххьарчу деношкахь цо дIахьедира, дийнахь 28 эзар тест ян таро ю шайн аьлла.\nТокаевс тIедиллина инфекцийн дарбан хIусамашкахь маьнгаш совдахар, "пандемин шолгIа тулгIе хила тарлуш хилар" юьхьар а эцна. Казахстанан Iедалхой кхеташо дIаяхьа кечлуш бу, кризисо экономикана динчу зенех а дуьйцуш.\nОхан-баттахь энергоресурсех йоьттинчу пачхьалкхо дош деллера, пандеми йоьдучу юкъанна, шайн бахархошна а, жимчу бизнесна а лерина 13, 5 миллиард долларшкахь ахча хьажон.\nЮккъерчу Азин кхечу пачхьалкхаша хIинца а план кечйина яц, кризисах довларх а, шайн бахархошна гIо латторах а.\nКху шарахь Юккъерчу Азин дуккха а мехкаш пандеми йолаялале дуьйна а тишачу финансийн хьелашкахь дара.\nТаджикистано а, ГIиргIизойчоьно а жимма лакхадаьккхина шайн медицинан белхахошна алапаш, иштта гуманитаран гIо кхачийра тIедогIуш рицкъ доцучу доьзалашна а.\n- Пандеми йолуш а, йоцуш а, суна цкъа а ца хетта Iедало сайн дола до аьлла. Оьрсийчохь йолчу ситуацех гIоьртина ду сан хьал. Даим а хилла ду иштта, - аьлла Оьрсийчохь къинхьегаман мигрант волчу Таджикистанерчу Ганижона.\nМатериалан оригинал кхузахь - Азатык Радио


„Виндекс“ юкъараллин цхьаьнакхетараллан векал Фалбуш Ева яра суьре кечйинарг.\nАвстрера дIабахийта мегачу нохчийн мухIажирашна гIо дан гIерта „Виндекс“\n„Нохчашна хIинца а тховкIело оьший? ХIун деш бу уьш хIинца а кхузахь?“ – иштта тиллинера Австрехь нохчашна Оьрсийчу депортацеш яр дийцаре дечу суьйренна. Брегенц гIалахь нохчийн а, кхечу къаьмнийн а мухIажаршца болх бечу „Виндекс“ юкъараллин цхьаьнакхетараллан векло Фалбуш Евас вовшахтоьхнера иза.\nДорнбирнерчу културан кхерчахь гулбеллера меттигера юкъараллин жигархой а, регионал тIегIанера политикаш а, журналисташ а.\nЕвзаш йолу австрихойн журналист а, яздархо а Шолль Сюзанне яра цхьаьнакхетаре кхайкхина. Иза дуккхаъчу шерашкахь Оьрсийчохь болх бина ю. Нохчийчохь а хилла Шолль хийлаза. Цигахь Хьалха-МартантIахь цкъа лаца а лаьцнера иза. Нохчийчурчу хьолах лаьцна а, нохчийн зударех лаьцна а масех киншка а язйина цо.\nШолльс дийцира, тIаьхьарчу беттанашкахь шена бевзачу нохчех масийтана Австрера Оьрсийчу депортаци йина аьлла. И нах дика интеграци а йина, шера немцойн мотт а хууш, низамаш лардеш а болуш нах бара элира цо. Ткъа уьш махкара арабахар пачхьалкхан хьукматийн гIалат хилла ца Iаш, цу нахана дуьхьал деш зулам ду, элира Шолльс.\nМасалина цо валийра суьйре дIахьочу Форарлберг лаьттахь пхиъ шарахь ваьхна волу Сугаипов Юнади. Каратехь шозза Австрин чемпион ваьлла волу и жимстаг махкал араваьккхира Iедало Дечкен-баттахь.\nЦхьаьнакхетарехь дакъалаца кхайкхина вара Страсбургехь вехаш волу адамийн бакъонашларъярхо Ибрагимов Сайд-Эмин. Оьрсийчоьнан куьйгалло Нохчийчохь дина тIеман зуламаш талларан гIуллакх схьаделлийта документаш ХIаагехь Дуьненаюкъарчу кхеле дIакховдийра Ибрагимовс. Цо гулбеллачаьрга дийцира, Европехь нохчашна тховкIело оьшуш хиларан бахьанех.\nДуккхаъчу шерашкахь Европарламентана хьалха а, Европин Кхеташонна хьалха а дуьхьалонан акцеш дIакхоьхьучу Ибрагимовс билгалдаьккхира, нохчийн мухIажаршна депортаци ечу Малхбузерчу пачхьалкхаша низамаш хьоьшу, аьлла: „Кхузара цхьацца политикаш а, журналисташ а вовшахкхеттера нохчийн мухIажарийн хьал дийца.\nЦарна депортаци ян мегар ду, царна Оьрсийчохь цхьа а зе-зулам хир дац аьлла арабохуш бу нохчий цхьаццайолчу пачхьалкхаша. Иза харц хиларх тешна ву со. Европин Кхеташонехь а, Европарламентехь а цунах дерг дийца Iалашо ю сан. Цундела кхузара хьал муха ду хьожуш, толлуш ву со“.


Оьрсийчоьно Украинехь лелочунна реза бан немцойн депутаташ\nНемцойн Бундестаган депутаташ Германин Оьрсийчоьнца йолу юкъаметтигаш хийцаре кхойкхуш бу.\nГерманехь уггаре а тIеIаткъамечарех Оьрсийчоьнах волу аналист ларалуш ву Шоккенхофф Андреас, карарчу хенахь урхаллехь йолчу Меркел Ангелин Кериста-демократийн партин цIарах Бундестаган депутат волу. Немцойн арахьарчу гIуллаккхийн министраллехь Германин -Оьрсийчоьнан цхьаьнаболхбаран юкъараллина куьйгалла деш а ву иза.\nШинари дийнахь Шоккенхофф Андреаса Бундестагерчу кхечу депутатца, немцойн-украинхойн парламентхойн тобан куьйгалхо волчу Вельман Карл-Георгица цхьаьна, зорбане даьккхина керла программан документ, Германино Оьрсийчоьнца лелон хьакъ йолу юкъаметтигаш билгалйохуш долу.\nЦу кехата тIехь цара яздо, Оьрсийчоьно шен Украинехь болчу леламашца кху тIаьхьарчу 40 шарахь Европехь дIахIоьттина йолу къепе йохош ю, бохуш. Цундела, Бундестаган депутаташ тешна бу, Германино шен Оьрсийчоьнца йолу юкъаметтигаш хийца еза, аьлла.\n„Карарчу хенахь тхуна ца го Оьрсийчоь Европица эвсаре цхьаьнаболхбан сатессина хилар“, - аьлла яздина ду парламентхойн кехат тIехь. Цундела, НАТО тIеман альянсотIебогIучу гезгмашин баттахь еххачу ханна Малхбалерчу Европехь шен базанаш дIатарйаран аьттонаш талла йолаяла еза – Оьрсийчоьнан агресси бахьана долуш.\nИштта цара кхайкхам бо, Оьрсийчоьно Украинина ГIирма -ахгIайре юхаерзолца я цу шина пачхьалкхено ГIирмин хьокъехь цхьа барт баллалца Оьрсийчоьнна дуьхьал йолу санкцеш лах ца яре.\nТкъа Кремле цара кхойкху, Украинин малхбалехь сепаратисташна гIодар сацоре а, цу махкахь дестабилизаци йон гIулчахь ца яхаре а. Нагахь санна Оьрсийчоьно цу кхайкхамашка ла ца догIахь, Германи кийча хила еза, бохуш яздо Шоккенхоффа а, Велманна а, цу пачхьалкхана дуьхьал кхин а шогох йолу гIулчаш яха, шайна юккъехь, эшахь, экономикан санкцеш а хир йолуш.\nАла дашна, санкцийн тема йийцаре йира шинари дийнахь иштта немцойн экономикан министр волчу Шойбле Вольфганга а. Масех кIира хьалха Путин Владимир ХIитлерца вустарца гIарваьлла волчу цу немцойн министро шинари дийнахь дIахьедар дира, Германина шена цунах мел зе дер делахь а, амма Берлино Оьрсийчоьнна дуьхьал кхин а луьрох йолу санкцеш юккъеяхар къобалдийр ду, нагахь санна Кремло шен Украинера леламаш хийца ца хийцахь, аьлла.\nЦу гIулчана Германи кийча хилар а дIакхайкхийра цуо. Немцойн коьртачу экономисто мукIарло дира, Москохана дуьхьал экономикан санкцеш яхар Германина шена а цхьа могIа зенашца доьзна хир ду, аьлла. „Амма и бахьана долуш тхо тхаьш дан декхарийлахь дерг ца деш совцур дац“, - элира цуо Берлинехь ша еллачу пресс-конференцехь.\nЦуьнца цхьаьна амма Шойбле Вольфганга билгалдаьккхира, Германи Оьрсийчоьнна дуьхьал кхин а шогох йолу гIулчаш яха хьаьгна а, сатесна а яц, аьлла. „Тхуна партнералла оьшура, санкцеш ца оьшура, - элира цуо. - Делахь а, Оьрсийчоьно дуьненаюкъара низамаш лардеш ца хилахь, тхо уьш юккъе ца яьхча девр дац“, - аьлла.\nИзза ду Бундестаган депутаташа шайн кехатехь билгадоккхуш дерг а. Цара зорбане баьккхина официала кхайкхам хIинца немцойн урхаллехь бийцаре бан безаш бу. Ткъа Шоккенхофф Андреас цу урхаллин а, немцойн канцлеран Меркел Ангелин а вуно мехалчарех хьехамча ларалуш ву.\nТIаьхьарчу масех шарахь, къаьстина Путин Владимир президентан гIента юхавеъначул тIаьхьа, Кремлана ира критика ярца гIарваьлла волчу цуо иштта кхайкхам бо, Европера пачхьалкхаш Оьрсийчоьнан энергоресурсех йозуш хилар сихонца дIадаккхаре – цу пачхьалкхаца йолу юкъаметтигаш карарчу хенахь дика хилар - вуон хилар мехала а доцуш.


Сечин юха а туьйли\n«Роснефть» компанин президента Сечин Игора шен «сий, гIуллакхан репутаци» ларъярехь «Новая газетана» а, цуьнан журналистна Анин Романна а дуьхьал Москохарчу Басманан кхеле чуеллачу искана дуьхьал жоп делла оршотдийнахь.\nБеза мах болу «Сийлаллин Ольга» хикема Сечинца доьзна ду аьлла газетан журналисто зорбане йиллинчу материалехь дуьйцург бакъ дац, «Сечинан цIе емалъеш харц хаамаш бу» аьлла, дIакхайкхийна кхело, бохуш яздо «Интерфаксо». Кхелан сацамца, газетана тIедожийна и материал сайтера дIаяккхар, цул совнаха, оцу информацина керстдар.\nАхчанан барамехь компенсаци ца дехна «Роснефтан» президенто.\nМархьокху-баттахь «Новая газетано» зорбане йиллинчу артиклехь чIагIдора, 150 миллион долларов гергга мах болу хикема Сечин Игоран зудчо Сечина Ольгас доладеш долу таро ю аьлла. Сечин Игоран адвокаташа газета бехкедора, "стеган дахарна юкъагIортарна".\nТкъа газетан редакцино бахарехь, Iораяьккхина информаци юкъараллехь чIогIа интересе ю, хIунда аьлча, Сечина куьйгалла дечу компанин коьрта акционер пачхьалкх хиларца.\nХьалхо масех кхелехь туьйлира Сечин, къаьсттина «Ведомости» газетан йоллу тираж хIаллакяйтира цо, Подмосковьерчу Барвихехь деш долу цIа Сечинан долахь хиларх информаци оцу газетано арахецаран бахаьаншца.


(АьрроагIорхьара) Джабраилов Рамазан, Алханов Руслан, Эдилов Рамзан, кхиберш. ТIехьа лаьттачарна юкъахь - "Патриот"\nНохчийчуьра "элита" баккъалла а юкъаозалуш ю Iедал а, рицкъ а къийсарна.\nМуьлш бу Кадыровна юххе гIертарш?\nМалхбузехь дика вевза къона яздархо, лаххара а 18 матте яьккхинчу (LesBienveillantes) «Къинхетаме мехкарий» романан автор, Гонкуран совгIат делла волу Литтелл Джонатан «Мацаллана духьал болам» цIе йолчу вовхатохараллан цIарах болх бина ву Нохчийчохь, хьалхара тIом боьдуш. 2009-чу шарахь иза хилира хIинца Кремло урхалла дечу Нохчийн Республикехь.\nЛиттелла 8 шо хьалха Соьлж-ГIалахь кхаьчна хиллера «ГIишлошъярхочун де» даздеш болчу нохчийн хьакамашна юккъе. Цхьа йоццу кийсак ялор вай Литтел язйинчу репортажана юкъара.\nСоьлж-ГIаларчу театрехь вовшахтоьхначу цу даздаран суьйренехь дакъалаьцначу нехан цIераш а, церан духар а, лелар а хьахадой, яздархочо дуьйцу: "Цхьацца гIулчаш йохуш юкъараллехь ша дIалоцу меттиг гайта гIерташ нах болчу меттигехь, хетало, стага лакхара дарж дIалоцуш мел хуьлу а, цуьнан аьтто бу шен лаамехь лела, цунна оьшуш дац ша гайта гIерта олий.\nХьаькамийн гIаролхой а цхьаьна хуьлу цунах ловзуш. Президентан кхерамазаллан сервисехь гIуллакх деш болу нах массо а Iаьржа барзакъ лелош бу, кучамана тIе яздина «Антитеррор» а, наггахь Кадыров вехачу эвлан цIе йолу «Центорой» а долуш. Ша Кадыров дIасахьийзаш ву джинсаш йоьхна, хаьнтIахь тапча а, куьйгах дихкина шайн байркахан сурт тIехь долу дашо сахьт а долуш.\nЦу нехан ишарш ю инзаре: уьш ю дIадаханчу шерашкахь хиллачу нохчийн гIаттамхойн ма хиллара, церан марабеттабаларан, беларан, хабар дийцаран кеп, цхьанна уллера вукхунна улле шершар - дика кечйинчу, амма формалан йоцучу балетехь – чулацам болуш ду.\nЦара боху, мел дукха шаьш Оьрсийчоьно хIоттийначу Iедалехь болх барх, Оьрсийчоьнан бюрократин дакъа шаьш хиларх, амма кхузахь Оьрсийчоь яц, кхузахь гулбелларш оьрсий бац, нохчий бу.\nГонахбевлла гIаролхой а, сакъера баьхкина накъостий а болуш, Кадыров театран чоьхьаваьлча, берриг нах тIараш детта буьлало хьала а лелхий, ткъа суьйре дIакхоьхьучо микрофона чу мохь туху: «Нохчийн Республикан президент, Оьрсийчоьнан турпалхо – Рамзан Ахмадович Кадыров!»\nОьрсийчоьнан турпалхо охьахаарца, бакъо хуьлу спектакл дIайоло».\nТахана, 9 шо даьлча, хьаькамийн цIераш жимма хийца еллехь а, хийца ца елла цу хьаькамийн Iалашонаш. Нохчийчуьра цхьацца кланаш вовшашца къийсам дIахьош ю, Кадыровна гонаха шайн позицеш чIагIъян гIерташ.\nГезгмашин-баттахь Нохчийчохь дIахIиттийна полицин дакъойн керла хьаькамаш. Иштта, Соьлж-ГIалан Ленинан кIоштахь Делимханов Асланбек хийцира лакхарчу лейтенанто Бисаев Анзора. Старопромыслан кIоштахь подполковник волчу Эдилов Рамзанан метта хIоттийра оццу чинехь волу оццу полицин декъехь криминалан талламан декъан хьаькам волу Джабраилов Рамазан.\nСтаропромыслан РОВД-н хьаькам дIахIотточу хиламехь дакъалоцуш вара Нохчийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министр инарла-лейтенант Алханов Руслан.\nБина хийцамаш шайна тIе тидам бохуьйтуш бу, масийтта бахьана долуш. Цкъа делахь, Шема ваха дагахь хилла аьлла тIаьхьо чувоьллинчу Тазбиев Джамалайн а, Тарамов Мохьмадан а гергарчарна таIзар дина полицин декъан хьаькам ву хийцинарг. Цигахь хилларг шуьйра дийцаре дира Оьрсийчьрчу а, дуьненерчу а зорбанан гIирсаша.\nСтаропромыслан кIоштан полицехь адамашна таIзар деш дакъалоцуш вара республикан парламентан спикер Даудов Мохьмад (Лорд). Цо а, полицин декъан куьйгалло а, Нохчийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министран хьалхарчу когаметто Алаудинов Аптис а Iаткъам а бина, шен болх битира Тазбиевн а, Тарамовн а адвокато.\nТкъа Оьрсийчоьнан инарлан-прокуроре цу шина жимачу стагана кхел еш нийсо яр доьхуш латкъам бинчу Турбинехь бехачу нахе, Соьж-ГIалана юккъехь гул а бина, Iедал къинтIера даккхийтира, шаьш харц хилар даре деш.\nШолгIа делахь, керла полицин хьакамаш дIахIитточу церемонехь дакъалоцуш вара СОБР "Терек" УФСВНГ РФ Висмурадов Абузайд (Патриот) а, Соьлж-ГIалан полицин хьаькам Висмурадов Абушайх а, Нохчийчуьрчу ППСП хьаькам Ирасханов Аслан а, Нохчийчоьнан ОМОН-ан хьаькам Цакаев Алихан а, Нохчийчоьнан куьйгахочун «команда» олучу тобанан кхин болу декъашхой а.\nХууш ма хиллара, Висмурадов (Патриот) Кадыровн гIаролхойн хьаькам ву. Иза цига ваахаран бахьана кхеташ дац. Цу кепехь цуьнан ницкъ а, иза доьналла долуш а стаг хилар гайтар хила мега иза.\nШена тIе тидам бохуьйтуш дара цу хиламашкахь дакъалоцуш Алаудинов Апти цахилар. И стаг Патриотан тобан юкъахь вац. Алаудинов, коьртачу декъана, улле вьлла лелаш хуьлу Нохчийн республикан парламентан гIантдена Даудовна\nКавказ.Реалиин хаьстанаша чIагIдарехь, Алаудинов воцург Даудовн юххера нах бу Нохчийчоьнан прокурор Абдул-Кадыров Шарпудди а, дукха хан йоцуш респпубликан Лаккхарчуу кхелан гIантда хIоттийна волу Гардалоев Iалавди а.\nДелахь а билггала хууш дац «Лордан» а, «Патриотан» а кланаш вовшашца кIийсалуш ю я яц. Амма Нохчийчуьра "элита" тIаьхьарчу хенахь баккъалла а юкъаозалуш ю Iедал а, рицкъ а къийсарна.


"Шуна бIаьргашца го, тхуна - дагца..."\nЛахьан-бутт 13, 2016\n«Шуна бIаьргашца го, ткъа суна дагца го...»\nДуьненаюкъарчу могушалин юкъаралло динчу зерашца Оьрсийчохь 275 эзар бIаьрса дайна а, бIаьрса ледарчу хьолехь долу а нах бу.\nТкъа хIора шолгIаниг бIаьргашца цхьацца лазарш долуш ву.\nОцу юкъараллан говзанчаша чIагIдо, нагахь санна цамгар ца йолуьйту агIо ца лелаяхь, цхьа кхо шо далахь и терахь кхин а шозза совдаларан кхерам тIехь лаьтташ хилар.\nЛоьраша бакъдарехь, 75 гергга процент нехан галдаьлла бIаьрса юхаметтахIоттодойла ю\nХала хеташ делахь а, оцу проценташлахь ца нисбелла тхан программин декъашхой.\n12 шо хьалха хиллачу некъан бохамехь дийна висарх а тамаш болуш, Iожаллех хьалхваьлла Сайд-Эми Австри кхечира шен дайна бIаьрса юхадалоре сатуьйсуш.\n13 шо ду Сайд-Эмин Венехь дIатарвелла веха.\nОцу заманчохь дуккха а лан дийзира цуьнан: махкалладар, хийрачу пачхьалкхехь дIанисвалар, цабевза мотт иэшор, кеп-кепарчу дарбан цIийнан неIарш еттар.\nМосазза тешийра даго, мосазза Iехийра цо!\n20-30 шо хьалха бIаьрса дайначу нехан накъост цхьа Iаса бен ца хиллехь а, тахана электронан кеп-кепара гIирсаш бу юкъабаьхна церан дахарна аьттонна: гаджеташ, мессенджерш, интерфейсаш.\nМалхбузерчу Европан урамашкахь бIаьрса дайначаьрга ца хьоьжу доглазарца, пекъаре санна.\nХIунда аьлча, могуш болчийн могIаршкахь лаккхара даржаш дIа а лаьцна уьш бехаш хиларна.\nБу царлахь профессорш, яздархой, Iилманчаш, хьехархой, музыканташ.\nТкъа Оьрсийчохь бIаьрса дайначу наха кхин цхьа бала а лов. Церан бац аьтонаш шайн биъ пен дIахеца. НекъатIехь оьшшу хьелаш кхолла а, тодан а миллиардашкахь ахча латтошшехь, гIелонаш хьоьгу маьршша чу-ара бовлар доцуш, Iадда чохь бисинчара.\nЮхадоьрзур вай Нохчийчу. Хьалха Мартанарчу Янди-кIотарахь ехаш ю Адаева Асет.\nКхи дIоггара хийцамаш а ца хуьлуш, цхьатеррачу боларехь йогIу иза дахарехь.\nХIетте а, ша хьолан да хета Асетана, хIунда аьлча, цхьаллехь яц иза, цхьалха елахь а.\nЦкъа делахь, доттагIий бу даим уллохь, шолгIа аьлча, шен санна дика, тергоне йиша-ваша, гергара нах цхьаннен а хир бац боху цо.\nТкъа бац и бахам, дахарехь кхи зовкх ца хьоьгучунна, муххале а.\nСайд-Эмин а, Асетан а къамеле ладоьгIча кхета хьо, бIаьрса дар- дуьне сацар я дохар доцийла.\nБеха уьш шайн цхьацца сатийсамашца. Хазахетарш а хуьлу церан, халахетарш а санна. Тахана вайх хIора а гонах дIасахьаьжча, бIаьрса дайнарг ца гарх, ала дац, уьш вайна юкъахь бац.\nАсета ма-аллара, шайн ма хуьллу ца бовла гIерта уьш нахана юкъа, шаьш марзделлачохь атта хеташ.\nЯ вай шайх ца кхетарна кхерахь а.\nБIаьрса дайна цхьа воккха стаг хилла боху, вехаш. Массара а тамашена ву бохуш, аьшнаш веш лелош хилла иза. Дегабаам беш ца хилла вукхо.\nПхьоьхахь лаьттачу, буьйлуш, къамелаш дечу кегийчу нахана тIе а вуахана аьлла цо: «ХIара дуьне суна маггу ца го шуна цхьанна а!»\n«Хьо бIаьрзе ма ву! Хьуна хIун го? Дийцал, делахь хьайна гург», аьлла, кхардарца кегийчу наха.\nШен са ца гу бIаьргаш стигал хьовсийна, вистхилла воккха стаг: «ГIала го суна, сирлачу маьлхан зIаьнарша къагийна. Самукъане жаIу го суна шен жа дажош. Жима бер го суна, цхьа а гIайгIа-бала а боцуш, ловзуш лела…»\nТкъа цу гIалахь кхоалгIа де а хилла тIом боьду, хIоьттина йокъо, мацалла, кхоьлина де хилла…\n«ХIан-хIа, воккха стаг, харцлоь хьо, аьлла, дуьхьало йина цхьаммо.\nВела а луш жоп делла къаночо: «Шуна бIаьргашца го, ткъа суна дагца го», аьлла.\nТахана вайна юкъахь дуккха а бу ког-куьг, бIаьрса-лерса а долуш, амма шаьш декъаза хеташ нах.\nДекъаза ван а ву, бIаьргаш доллушехь, кийрахь къинхетаме, уллерчу ша санначу адамах кхета дог доцург.


Артистах бола дагалоацам — Сердало\n2019 — театра хетадаь шу\nВайна юкъе баьха, дIабаьннача наха вай дергдола эггара доккхагIдола гIулакх да, уж, биц ца беш, дагакхабар. Наьсарера ваьнна, Магасе цIаводаш хилча, цкъаза автобус лехкачунга оалаш хоз сона: «Цицкиева урам болча соцаелахь». Цу хана сона дагавох вай мехкахо, Россе гIорваьнна театра артист хинна Цицкиев Мухтара Мухьмад. Айса театре болх баьбеце а, цун цхьабола вежарий бовзаш, цунца шийца къамаьл доагIаш хиннав со, Мухьмад кхалхалцца йолча хана, цо дакъа лоацача спектаклашка хьийжав, цкъаза газеташ тIа йоазош даьд, царех йола сай уйлаш ювцаш. Бакъда эггара хьалха са белгалдаккха безам ба, цун воккхагIволча вошас Мухтара Батарбика сайна школе 5-6 шера физкультура хьийха хилар. ХIаьта со цунна дукхагIа безача, из тешача дешархоех цаI вар. Цудухьа спортзала дIоагIаш хьадале, урокаш йоацача хана хьашт мел да ловзийтар цо со а са новкъостий а. Дика саг а дика хьехархо а вар Батарбик.\nМухьмад сона дуккха тIехьагIа мара вовзанзар. Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен университета йиълагIча курсе вагIар со, Ленинграде театральни институте дешаш хинна гIалгIай труппа цIаенача хана. Цар эггара хьалха оттаяь гIалгIай йоазонхой пьеса яр Чахкиев СаIида «Къонгаш бовча хана» Дукха адам гулденнадар Шолжа-ГIалий тIарча театрально-концертни зале. Массе тайпа ханаш йола нах бар цига вIашагIкхийттараш. Цу спектакле Цицкиевс ловзайир дезала даь Айдмара роль. Мишта ловзайир яха хаттар оттадойя, кхы дикагIа ловзае йиш йоацаш, сел дика ловзайир из роль Мухтара Мухьмада. ТIема хана баьхача гIалгIай къонахий дизза сурт кхолла карагIдоал цунна. Цу ерригача спектакле декаш, чакхдоал цо доаха, гIалгIай хьалхарча поэтессас Мальсагова Фатимас яздаь «Котдаьлар вай» яха илли. Шоана дика довз аьнна хет сона цун дешаш:\n« Бийса баьде ма йоагIий,\nВа Iаьржа ва бийса,\nДарз хьекхаш ма латтий,\nВа шийла ва дарз.\nХьо кхера ма кхера,\nВа майра ва дог,\nХьо доха ма доха,\nВа кура ва дог…»\nИз да даь илли, Айдмара каст-каста доах из. Дувцаш дола илли хетадаь хиннад Граждански тIема. Бакъда дезала дас из доах, къонгий дегаш чIоагIдеш, мохк лорабе безилга дIахайташ, хьалха дIабаха дай моастагIчох мишта лийтаб дувцаш. Цул совгIа, цу иллеца ший дог уйла довзийт цо. Хьалха телеспектаклашка мара сайна гуш ца хинна Цицкиев Мухьмад, хIанз бокъонца сцена тIа гуш а, ше везаволийташ а вар. Цхьадола цун ролаца хинна дешаш, ткъамалдаьнна, лелаш да вай къаманна юкъе. ХIама хьа ца деш, мекъбеннача нахах оал, Айдмара дешашца: «ЦаI болх беш ва, ворхI Iагаш лестадеш ва».\nЦицкиев Мухьмад ваь хиннав 1941 шера 16 декабре (цхьайолча моттигашка 1940 шера 15 декабре) Цицкиев Товбота Мухтареи Могушков ТIоха ПаьтIаматеи дезале. Пхе вешийна юкъе эггара зIамагIа хиннав из. Цул боккхагIа хиннаб Мухарбик, Махарбик, Макарбик, Батарбик яха Мухтара къонгаш. Театральни критик хиннача Абадиев Бека «Дала дакъа денна артист» яхача статья тIа яздаь ма хиллара, цар шинне а чакхъяьккха хиннай Наьсарера школа. Уж шаккхе деша вода Ленинградерча театраи, ашарийи, кинематографеи паччахьалкхен институте, 1962 шера толамца чакх а йоаккх. ДIахо дIайодача хана, цо баьча балхах дувцаш хилча, сона хеташ, из кхаь даькъа бекъа беза, царех хIара дакъа чIоагIа лоархIаме а хиннад цун кхолламе. Уж кхо дакъа да: актёр, режиссёр, таржамхо.\nАктёра говзал ювцаш хилча, вайна ховш да цо Х. Нурадилова, М. Лермонтова цIерагIча театрашка болх баьлга. ГIалгIай къамах бола кагий нахи мехкарийи дийша баьнна цIабахккалца, цо дакъа лоацар нохчий спектаклашка, эрсий меттала увттаерашта юкъе. Цу театрашка а, ГIалгIай республика хьайича И. Базоркина цIерагIча театре а цо баь болх дика гуш хургба, духхьала цо ловзаяьча ролий цIераш яьхача: Меркуцио (В. Шекспир «Ромеои Джульеттаи»), Бешто (С. Бадуев «Бешто»), Йоакъап (А. Мальсагов «Революцен цIерагIа»), Лоамаро (М. Гешаев, М. Солцаев «Къовсам»), Городничий «Н. Гоголь «Ревизор»), Агабо ( О. Иоселиани «Ворда хаьрцача хана»), ерригаш йийца варгвац.\nШолжа-ГIалий тIа 1970-ча шерашка деша вагIаш, бIаргса доацаш хиннача вай къаьнарча поэта а иллиалархочоа а Хамхоев Ахьмада гIо деш (цо хьадувцар дIаяздеш), хилар со цхьан юкъа. Из вахар ЦIеча фронтовикий урам тIарча артистий цIагIа. Наггахьа, ди хоза денача хана, лохе техача гIандаш тIа вагIа, цхьаццаболча лоалахошца йистхила безам болаш, аравоалар къаьна поэт. Цу коа каст-каста нийслора нохчий артист Батукаев ХIарон, Хадзиев Махьмад-Гири, Эсамбаев Махьмуда дезал, Цицкиев Мухьмад. Хетаргахьа, магIарча подъезде вахар тIеххьарвар. ЦIаккха Хамхоевга Iуйре е сайре дика ца ювцаш, тIехвоалаш оамал яцар цун. Цхьайолча хана шоаш сен тIа болх беш ба, театра вахар миштад дувцар. Из дIавахача, Элмарзий Ахьмада хоаставора Цицкиев, дика саг а говза артист а санна.\nШоллагIъяр театра режиссёра говзал яр цун. Дуккхача наха цох долча шоай йоазошка белгалдаьхад из. Цу хьакъехьа цхьа масал доаладергда аз. Асхьаб Бендер яхача спектаклага хьежачул тIехьагIа, аз интервью ийцар цун авторгара Чахкиев СаIидагара. Тха къамаьла юкъе СаIида белгалдаьккхар, «Са кIаьнк» яха спектакль оттаяьчул тIехьагIа, режиссёра Цицкиев Мухьмада цу темах кхы а цхьа комеди язъяр дийхар согара…» Вешта аьлча, укхаза вайна гу Чахкиевс, актёр ца оалаш, Мухтара Мухьмадах режиссёр аьнна хилар. Цхьан юкъа из болх лелабир цо, цу тIехьа аьттув а боалаш. Цо оттаяьча спектаклашта юкъе я С. Чахкиева «Къонгаш бовча хана», «Са кIаьнк», Х. Ошаева «ШоллагIа талгIи», О. Иоселиане «Моакхаза топ ялар», К. Гальдоне «Шин аьлан лай», И. Шиллера «Кетарлои безами», кхыяраш.\nЮххера, Цицкиев таржамхо хинна хилар а хьоаха ца дича даргдац. Р. Ибрагимбекова «Парк» яха спектакль вай театро 80-ча шерашка оттаеча хана, со «Сердало» газета культуран отдела корреспондент вар. Цунна, гIалгIай меттала йоаккхаш, таржам даьр Цицкиев вар. Наха хоза хеташ тIаийцар из спектакль. Дукха доккха доацаш, газета лаьрхIа йоазув дир аз цох. Укхаза гучадаьлар сона, Мухьмад сабар долаш, ше харц волча юхавала, бехк дIатIаэца кийча саг волга. Дукха деце а, цхьацца гIалаташ даьдар таржамхочо. Царех цаI хIанз а дика дагадоагIа сона. Гилкеман пескаех «бахьаш» аьннадар. Цига пескаш яха дош аьлча нийсагIа хургдолга шийга дIааьлча, къовса ца отташ, раьза хилар из.\nВай республика хьаяьчул тIехьагIа, Мухьмад унахцIенонна вIашкавахача санна хийтар сона. Хьалха хиннар вацар из, вай къам мехкахдаьккхача денна хетадаьча вIашагIкхетаре Хашагульгов Iаьлас язъяь «Къаьра кхаьра» яха стихотворени ешача хана. Эггара тIехьа Мухьмад сона вайра И. Базоркина цIерагIча театра директора приемне. Цу чу вIашагIбетталора актёраш. Кроссворд йоашхаш воаллаш, «Мишта чIоагIлора болат» яхача кинофильман юкъе Жухрая роль ловзаяь актёр вицвеннавар сона. Приемне саг вацар алхха цхьа Мухьмад воацар. Тахан мо дагадоагIа сона:\n-Мухьмад, Жухрая роль ловзаяьр мала вар? – аьнна хаьттар аз.\n-Степанков, — цхьа дош мара аланзар цо. Сона хетаргахьа, Цицкиевс ше а ловзаяьяр цун роль цхьан спектакла юкъе.\nКхы вовнзар сона дукха веза артист, дика саг. Из валарах бола хоам, эггара кхоачарагIа вола саг валарах бола хоам санна, хала хеташ, тIаийцар аз. Цицкиев кхелхав 1997 шера 23-ча апреле. Къаман дагахьа-м из цIаккха лергвац. Мухтара Мухьмад вар РФ гIорваьнна артист, Нохч-ГIалгIай АССР халкъа артист. Венначул тIехьагIа, цунна еннай «КарагIдаьннарех» яха орден.\n← Ер сурт доаллар Сурхо тIа «Кен» чу.\nГоды уходят, но память жива →


Шема -- ДАIИШ-ах дIакхеттачу нохчаша шаьш лелочунна юкъаийзадо шайн бераш.\nШемахь куп тоьхна чIагIъеллачу ДАIИШах дIакхета боьлхучеран терахь лахлуш ца хилар бахьан дара, оршотдийнахь, Соьлж-ГIалара Зорбан цIийнехь горга стол олу цхьанакхетар дIадахьарна.\nЦигахь дакъалаьцначу юккъаралхоша а, бакъонашларъярхоша а, Iедалхоша а даре дора, оцу низамца догIуш доцучу хIуманна, дуьхьало кхиъ чIагIъян езаш хилар. Нохчийчохь иштта а церан гергарчарна, ма хуьллу таIзар ду деш, ткъа и царна кхерам боллушехь, уьш цига дIаэхаро гайтина, цунна дуьхьал цхьа кхин некъ оьшуш хилар.\nШаьш оцу цхьанакхетарехь айдинчунах иштта дийцира «Зударий кхиамехьа» цIе йолчу юккъараллин цхьанатохараллан куьйгалхочо Базаева Липхана.\nБазаева: «Вайн кегирхой а, зударий а ДАIИШ-о тIекIабарх, вайн кегий нах царех ларбан дезарх а дийцира оха оцу горгачу стоьлехь. Оцу зуламан юккъе уьш бахле дуьхьал баккха цхьа некъ лаха безаш хилар а дийцира».\nКъона божарий Шема дIаоьхуш хилла а ца Iаш,ДжихIад доккха шаьш бохучеран могIаршка боьлху зудабераш а, марех болу зударий а. Масех бутт хьалха иштта хиллера Нохчийчохь а. 4 бер а эцна, къайлахь цига дIаяхнера къона зуда.\nИза тахана а карийна яц, цунна тIаьхьабевлачу марсхошна а, дехошна а. И нах Iехош, болх беш, боккха ницкъ бу, церан синкхетам карча а бой, уьш Интернетехула цига тIекIа беш, аьлла кхин дIа а дийцира юккъаралхочо Базаева Липхана.\nБазаева: «Иштта меттигаш а ма ю. Тхуна хаа а хууш хIара хIума ду хилла. 4 бера далахь а, 22 шо бен дац цуьнан. Иза жима ю ша а. Майра а цхьана генахь болх беш хилла. Интернетехь, цуьнца зIене бовлу цхьа нах, цуьнан корт хьовзабо, хьо Ялсмане яха еза, хIара дуьне дош дац олий. ТIаккха, ма дош дац ша лелош дериг, аьлла царна тIаьхьа а ялла дIаяхна и зуда».\nКху сихачу заманахь, нохчий, шаьш тIемаш бахьнехь кхочуш ца дина долу дахаран хьелаш тадан гIерташ, букъсаттийна белхаш беш хуьлу, дукха хьолехь. Долу-долаш, бераш а церан Iуналлера долу, тIаккха цхьаъ хилча, тIаьхьа хуьлу, аьлла хета Базаева Липханна. Цо билгалдаьккхира, дас-нанас уггаре хьалха, иштта ца хилийта, шайн бераш тергоне эца дезарг.\nБазаева: «Дай-наний шайн доьзалца къамеле долуш хила деза. Оха шу кхобу, «сискал» латтайо, бедарш а оьцу бохуш Iан ца деза. Коьртаниг берашка дешийта а деза, уьш Iамо а деза, диканиг-вониг а, цIенадерг-боьханиг а, нийсаниг- харц дерг акъасто. Иза коьрта ду цара бечу балхал».\nДукхачу декъан Шема тIом бан оьхучу неххан категори хIара ю, уьш доьзалехь токхо йоцуш, я тIехь Iуналла доцуш, я мискачу доьзалера бара олийла дац. Лаккхара доьшийлаш яьхнарш а, дукха баккхий бахамаш болчеран доьзалхой а лаьцна оцу радикалхойн машано.\nЦундела, и гIуллакх, кестолгIа кхиъ шуьйра, цхьана Нохчийчохь а доцуш, луларчу мехкашкара векалш а кхайкхина йоккха конференци дIаяхьа Iалашонехь ду, тахана Соьлж-ГIалара горга стол вовшахтоьхначеран.


Нохчийчохь Лакхарчу кхелан сацамца лачболу сацам тIеэцна кIоштан кхело\nНохчийчуьрчу вахархочо Ибаев Руслана, шегахь хиллачу Тухаева Жанеттица ца вуьтуш, шайн ши кIант шеца витар доьхуш чуделлачу дехарца боьзна сацам арахецна Соьлжа-ГIаларчу Ленинан кIоштан кхело Гезгмашин-беттан 7-чу дийнахь.\nСацамо дихкина кхелаша церан хьокъехь кхоччуш къастаяллалц йовллалц Тухаевана а, Ибаевна а бераш деха меттиг хийца, хаам бина "Правовая инициатива" проектерчу Тухаеван адвоката.\n2016-чу шарахь дуьйна къуьйсу дас-нанас ши бер - Абубакар а, СаIид а. Тухаевас дийцарехь, Ибаевс шозза дIаваьккхина цуьнгара ши кIант, ткъа жимахниг кхиош вац иза цуьнан 6 бутт кхаьчначул тIаьхьа дакъалаьцна а.\n"Правовая инициативан" юриста билгалдаьккхира сацам низамца богIуш бацар – Нохчийчоьнан Лакхарчу кхело къовсам листина баьлла а, иза лелаш а хиларна.\nНохчийчоьнан Лакхарчу кхело ши бутт хьалха листира Тухаева Жанеттин арз: юхабаьккхира хьалха кIоштан кхело Тухаеван бакъонаш эшош бина сацам, бихкира бераш деца бен хила ца магош арахецна къастам, магийра нанна бераш ша ехачу метте дIадига.


Цхьогал — Википеди\nБухара доьзал: Caninae\nЦхьогал (лат. Vulpes vulpes) олу. Цхьогалаш дуккху а мехкашкахь хуьлуьш ду Европехь, Азехь, Ӏамерикехь.\nИштта Генарчу Къилбаседера, Къилбе дозанашка кхаччалц болчу вайн махкахь а ду цхьогалаш. Уьш хуьлу ламанашкахь а, генарцу цанашлахь а, хин тогӀешкахь а, гӀамаран аренашкахь а. Ӏаьмнаш дочу метте а кхочу уьш хин олхазаршна тебаш.\nЦхьогал массо а адамашна девзаш экха ду. Иза туьйранашкахь а дуьйцу. Цунах лаьцна кицанаш ду, баснеш ю. Дийцашкахь а, туьйранашкахь а цхьогал хӀиллане, хьекъале гойту.\nТаллархоша гобина кӀелхьарадала аьтту боцуш дисна цхьогал. Цхьана агӀор екъчу бацах летта йогуш цӀе хилла. Вукху агӀор догӀуш хи хилла. Кхин даха меттиг боцуш дисчи, хи чу иккхина цхьогал. Цигга дуьхьал хьаьлхина таллархойн жӀаьлеш. Цхьогал хи чуьра хьала а даьлла, дега ца луш, цӀарах чекх иккхина. ЦӀарах чекх а иккхина, ткъех метар дехьа даьлчи таллархошкахьа юха а хьаьжна, дега а делла, дедда дӀадахна цхьогал.\n<...>жӀаьлеш тӀаьхьадевлла ша эккхийчи шен лар яйа\n<...> а. Лай тӀехула лар юьтуш ца доду иза. Шен лорах\n<...> ваккха пхьагалан лорах доду иза, я шен шир-\n<...>йлехь цхьана метта хьийзаш гобоха, басеш-\n<...> кахь шалха, кхолха лар йо цо. Эккхийна\n<...>у тӀехь, гондахьара меттигаш гунйолчу мет-\n<...>а хӀума хаа лууш хуьлу иза. Стаг хьуьнах чу\n<...>ххье тебаш дӀадоьду цхьогал, цо хӀун леладо\n<...> ахь Ӏуьллуш аьчкан гӀутакх, я кхин тайпа хӀума гичи, цунна го а тесна хӀун ю ца хьожуш дӀа ца доьду иза.\nАдамашна герга гӀорта а даьхьа цхьогал. Шен ка яьллачхула нехан буьн чуьра котам а хьо цо. Ӏаьнан заманчохь, мацделчи, эвла йисте дӀакхиссинчу кхеллешна юккъехула хьийза иза шена яа хӀума лоьхуш. Цхьогало дехкий а, лаьхьарчий а, моьлкъарчий а, цӀазарчий а, олхазарийн кӀорнеш а, церан тойнеш а, лаьттахь тойна даккха хиъна олхазарш а доу. Наггахь цуьнан аьтту хуьлу къорза-къиг, кхин долу олхазар лаца а. Къорза къийгаш цкъа лаьтта ховшуш, тӀаккха диттан гаьн тӀе ховшуш кхерстачу хенахь текхаш, тебаш царна гун долу герга а доьдий, делла муттуьйтуш, когаш дӀа а хоьций, охьадуьжу цхьогал. Къийгаш цунна го туьйсуш герга гӀурту. БӀаьргаш мала коьртехьа йолу къиг. Циггахькаде катуху цхьогало. ХӀурдан йистошкахула тулгӀеша юьстахтесна чӀеран кӀорнеш а йоу цхьогало, хьаьъначу хи чуьра чӀара а лоцу. Цо юуш мел йолу хӀума билгалъяьккхичи, цо ца юуш хӀума ян а юй техьа олий хета. Хасстоьмаш, стоьмаш боу цо.\nЦхьогалан дахка ловзош сакъерало. Дехкан Ӏуьрга тӀе лерг а дуьллий, ладугӀу цо. ТӀаккха и меттиг охку. Дахка гучубаьлчи, когаца ирах а кхуьссуш ловзабо, хьалакхоьссанчуьра охьабоггӀушехь дӀакхоллу. И ловзар сахьташкахь дахло цуьнан. Цхьогал цхьана меттехь мотт лоций деха. Яйчу йортахь го туьсу цо ижонна. Лаьттах чу охкий, кечбо цхьогало шен бен. КӀорнешна кӀеда мотт буьллу. Цу чуьра къайлах хьаладала генна дйа шиъ-кхоъ Ӏуьрг доккху цхьогало. Бена чохь кӀур бина и бен ларо таллархо хӀоьттичи, къайлах даьккхинчу Ӏуьргехула арадолий, дӀадоьду цхьогал.\nКӀорнеш дуккху а хуьлу цхьогалан, иттанге кхаччалц. ХӀума дукха йоу цара, сиха кхиа а кхуьу. Церан нанна хала хуьлу уьш кхаба. Царна напгӀа латто гӀерташ, садоӀу хан хила а ца хуьлу нанна. Цхьа йоккхо ижо кеа еъчи иза кӀорнешна хьалха а юьллий, маьлхе а долий охьадуьжу цхьогал. КӀорнеш кхаба гӀерташ ницкъ хуьлий азло иза.\nЦхьана тамашийначу озаца йоьху цхьогало шен кӀорнеш шена тӀе. Доьхьала жоп луш изза до кӀорнеша а. КӀорнеш, ловзачу хенахь нанас ларйо. Жимма а кхерам болуш шеко кхоллаелчи нанас хаам а бой, Ӏуьрга чу ловчкъа уьш.\nНагахь санна лартоллачу жӀаьлина шен кӀорн <...>\nи тӀехьаьдчи оцу жӀаьлина Ӏинткъаш а йой, иза<...>\nца кхачийта, жӀаьла шена тӀаьхьа доккху цхьогало<...>\nХаза ду цхьогалкӀорнийн ловзар. Нанас ша<...>\nхӀума цхьа хаза бӀаьргаш а керчош, "гӀигӀ" <...>\nкхайо цара. Вовшашца ловзар цицига-кӀорн <...>\nВовшех тийсало. Вовшийн цӀога, я лерг<...>\nцхьаъ керча, вуьш цунна тӀе тасало.\nКӀорнеш кӀеззиг онда евлачи, барзо санн <...>\nхьалха деъна олхазар а, жима экха а вовшахд<...>\nа Ӏамайо нанас. Аьхке чекхйолуш, я гуьйре йолал <...>\nгӀа лаха Ӏема цхьогалан кӀорнеш.\nЦхьогалан дадар чехка ду. Цундела ижонна тӀаьхьа кхуьу иза. Дуккха некъ бало цуьнга. Хи чохь нека дан а хаьа цунна. Дитта тӀе а далало иза. БӀаьрса дика дац цхьогалан. Амма хӀуманах хьожа кхетар а, хӀума хазар а дика ду. Цъьогалан уггаре а луьра мостагӀ борз ю. Берзалой йолчохь цхьогалийн Ӏойла дац.\nЦхьогалан цӀокарчий мехала лору. Къаьсттина сира чо болу Ӏаьржа цӀокарчий. И тайпа бос болу цхьогалаш кхобуш а, кхиош а меттигаш ю вайн махкахь.\nЦхьогал шозза пайдехь лерина ду, цо ялтийна зуламе йолу садолу хӀуманаш юуш, хӀаллакьеш хиларна а, цӀокарчий яларна а. Бакъду, бецан меаш, акха котамаш кхиочу меттехь ларо дезаш доккха къу ду цхьогал. Атта кара Ӏемаш ду и экха.\nБерсанов Х.А. Вайн махкан акхарой а, олхазарш а.(нох.). — Соьлжа-ГӀала, 1992. — 176 а.\n↑ Берсанов, 1992, 5 а.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Цхьогал&oldid=5571273»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 14 февраль, 04:39.


Кадыровн хьехамчас тIалибех "красавчикаш" аьлла, ткъа шен дешнаш "хьекъалалла" лерина\nОьрсийчохь йихкинчу "Талибан" террорхойн тобана юкъабогIу матуридиташ-ханафиташ "красавчикаш" бу аьлла Нохчийчоьнан куьйгалхочун динан гIуллакхашкахула хьехамча волчу Шахидов Адама инстаграмехь шега деллачу хаттарна жоп луш.\n"Матуридиташ-ханафиташ гуттар а бара красавчикаш", - яздина Шахидовс. Цуьнан жоьпан тидам бина уггар хьалха "Лента.ру" интернет-ресурсо.\nМасех де даьллачул тIаьхьа и комментарий дIаяьккхина. ТIаьхьо Шахидовс дIахьедира, шен жоп ша дIа ца даьккхина, хаттар динчо шен йоза дIадаькхича, шен жоп а дайна аьлла. Ша яздинчунна тIехь ву ша аьлла, билгалдаьккхина динан гIуллакххочо.\n"Сан жоп хьекъале дара, со тIехIоьттина матуридиташна а, ханафиташна а. Нагахь санна, шаьш антисалафиташ а ду, ваххабиташна-экстремисташна дуьхьал а ду аьлла, тIалибаша тоьшалла даладахь, со цаьргахьа а хир ву, хIунда аьлча, и вайн некъ бу", - дIахьедина Шахидовс.\nОьрсийчоьно тIалибаш "хьеший санна" тIеэцна, уьш "кхераме" ца хета аьлла, тIетоьхна цо.\nКху беттан 16-чохь Нохчийчоьнан урхалхочо Кадыров Рамзана дIахьедира, бусулбанашна дуьхьал шайн рогIера "афера" ю америкхоша йолийна аьлла, шен шеконаш хиларх. Инстаграмерчу шен кIентан Адаман аккаунтехь хIоттийначу эфирехь элира цо ишта. Кадыровна хетарехь, Оьрсийчохь йихкина "Талибан" – америкхойн проект ю.


Бусулбанашна керла низам тIеэцна Австрехь\nЦхьаболчара хестадо керла исламах долу низам, вукхара емал до. Дуьххьара 1012 -чу шарахь тIеэцна хилла бусулба дин цу махкарчу кхечу динашца бакъонашкахь дIанисдеш хилла и низам ширдела лоручу Iедалан дайша цхьа могIа хийцамашца карладаьккхина иза.\nИ хийцамаш, Iедало чIагIдарехь, бусулба нахана шайн бакъонаш ларйарехь алсамох аьттонаш кхуллуш ду, амма меттигерачу бусулбачарна иза, мелхо а, шайн аьттонаш хедош го. Уггаре а хьалха го царна шайца дискримани яр, дозанал арахьарчу спонсорашна Австрерчу бусулбачийн цхьаьнакхетараллашна, масала, културийн кхерчашна я маьждигашна, я цигарчу имамашна а ахчанца гIо дар хIинцачул тIаьхьа дихкина хиларехь.\nИштта дозанал арахьара а ду и низам ирачу критике деш. Масала, туркойн Iедалша. Туркойн махкарчу урхаллин бусулба динах йолчу хьукматан кьуьйгалхочуо Австрерчу Оь-I радиона ша еллачу интервьюхь и низам бусулбачийн бакъонаш хьоьшуш а, 100 шо сов хьалха хиллачу хьоле Австре юхакхуссуш а ду элира. Уггаре а хьалха Австрерчу имамашна алапа дала кхечу пачхьалкхерчу спонсорийн бакъо дIаяккхар емал дира цуо. Ала дашна, цу пачхьалкхехь болх беш волчу 300 имамах 60 туркойн Iедалша алапа луш ву.\nИштта дуккха бу Iарбойн махкара, уггаре а хьалха СаIудийна Iарбара, алапа оьцурш. И бохург ду, Австрин Iедалхошна хетарехь, кхечу пачхьалкхаша Австрехь болх бечу имамашна а, ткъа цаьргахула меттигерачу бусулбашна а тIеIаткъам бан йиш ю бохург, царна радикалан хьежамаш герга бан а, церан интеграцина новкъарло ян а. Иштта хьахон догIу, кхечу пачхьалкхашкара Австре маьждигашкахь имамийн балха богIучу нахана немцойн мотт хууш ца хиларна, цара шайн хьехамаш Iарбойн я туркойн маттахь бо, ткъа цара хIун дуьйцу я муьлхачу кепара динах болу кхетамаш баржабо бо бохург хаа аьтто ца хуьлу я хьукматхойн а, я и меттанаш ца хуучу могIарерчу бусулбачийн а.\nМаршо радиога шайн цу низамна реза ца хилар дийцинчу Австрерчу къоначу бусулбачийн цхьаьнакхетараллийн векал йолчу Ясемин Измета дийцарехь, къаьстина къоначу бусулбчарна Iотталуш ду цу низамехь бусулбчара Австрин пачхьалкхан къепе ларйан еза бохург билгалдаьккхина хилар. Цу билгалдаккхаро ойла кхоллайо могIарерчу нахалахь, бусулбчара и къепе йохош йолуш санна боху цуо..\nЯсемин Измет: „Оцу исламах долчу низамехь массо а бусулбачех юкъара шеконаш хилар ду цIен тай санна чекхдолуш. Бусулбачаьрга бохуш ду цу чохь, ладогIал, аш къепе ларйан а еза, низамаш лардан а деза. Амма и саннарг цхьанге а кхечаьрга олуш дац. Дац иза я жуьгтийн динан векалех долчу низамехь а, керистанех долчу низамехь а, ортодоксийн килсах долчу низамехь а. Вайга хIун ала дезаш ду иза иштта? Цкъа аьлла а ца Iаш, массийтаза хьахийна ду иза цу чохь, пачхьалкхан низам лардан деза аш, бохуш.\nВай иштта а лардеш ду-кх уьш. Цул совнаха, пачхьалкхан конституци тIехь ишттаъ билгалдаьккхина ду-кх иза. Кхеташ ма ду, низамаш лардан дезаш хилар. Амма юх-юха а лерина хьайга цхьанге иза дуьйцуш хилча, ойла кхоллало-кх хьан, хьо потенциала кхераме стаг лору Iедало, хьо ша тергамехь латто веза аьлла хета Iедална олий. ТIаккха къоначарна шаьш Австрехь шайн цIахь долуш санна муха хета деза?! ХIинцалца схьа вуно ирсе дара тхо кху Австрехь I912-чу шарахь, тIеэцна бусулба динах низам бахьана долуш тхешан бакхонаш боллучу барамехь тхайна Iедало елла.\nЙолчу Европехь а масала хилла лаьтташ дара и шира низам. Тхаьш бакъболу Австрин бюргерш санна а гора тхуна, цу низамо тхайна и бакъонаш яларна. Ткъа хIинца тхоьга боху, шу кхечу тайпана нах ду, шуьца кхечу агIор юкъаметтигаш а лелор ю Iедало. Дискриминаци ю иза. Иза ду-кх тхуна коьртачу декъехь цу низамехь новкха дерг“.\nЯсемин Измета билгалдаьккхира, шаьш тIаьхьара денош кхаччалца а тешна дара, хьукматхоша бан лерина болу хийцамаш юхабохург хиларх. Амма хIинца, эххар а низам Австрерчу парламенто тIечIагIдинчул тIаьхьа, Австрерчу къоначу бусулбачийн цхьаьнакхетаралла меттигерчу Конституцин кхеле цу низамна дуьхьал латкъам бан дагахь ю.\nЯсемин Измет: „Йоллу кху махкарчу бусулбчийн базис цу низамна дуьхьал ю. И бохург ду, тхо цхьана жимчу бусулбачийн цхьаьнакхетараллин цIарах къамел деш дац, кху махкахь мел бехачу бусулабчарна шайна дсикримаци еш лору и низам. Цундела тхо тешна ду, тхайн латкъамана кхинберш а тIетовжар хиларх“.\nАмма нийса хир дацара цу керлачу низамехь бусулбачийн бакъонаш хьешар бен, кхин цхьа а дика хIума дац, бохуш, чIагIдича. Иштта, масала, тIедогIучу шарахь Венерчу университетехь схьаелла кечйинчу бусулба теологин факультетехь ялх профессор балха дIаэцарх сацам бина цу низамехь.\nЦул совнаха, бусулбчарна бакъо луш ю лоьрийн цIеношкахь а, набахтешкахь лерина Iамийна болу Iелим-психологаша хилийта, царна луш алапа а долуш. ХIинцалца и тайпа болх луучо мехаза беш бара. Лоьрийн цIеношкахь а, набахтешкахь а хьалал бен бусулбчарна кхача бала йиш ца хилар а тIечIагIдина цигахь.\nИштта меттигера бусулабачийн низамца чIагIйина бакъо хир ю хIинцачул тIаьхьа, шайн дезденошкахь балхара а, дешарера а мукъа де лаца. Цул совнаха, Австрехь хьалал хьесапехь хьайбанна урс хьакха а, кхин долу сурсаташ хьалал хьесапца дан а бакъо елла керлачу низамо.


Стаг бусалба лору, нагахь цуо шахIадат далийнехь: «Аса тешалла до, АллахI воцург кхин Дела ца хиларх, аса юха а тешалла до Мухьаммад\nАллахIан Элча хиларх». Бусалбачеран дин лаьтта пхеа бIогIам тIехь. ШахIадаца кхин а исламан бIогIамаш ду: хIора дийнан пхиъ ламаз, Рамадан баттахь марха кхабар, закат далар, таро ялахь Макка хьаьж дар.\nБусалбанаш Мухьаммад пайхIамар дин кхайкхо волавалалеНисйе\nКъуръанан пайхIамарш а, элчанаш а, царна тIехьабозурш а бусулба бу. Иштта Аль Iимран суратан 52 аятехь Iийса пайхIамаран\nсахьабаш боху цуьнга: «Тхо — АллахIан гIоьнчаш ду. Тхо тешна АллахIах. Теш хилахь тхо бусалба хиларан!». Къуръан доссале бусалбанаш декхарийлахь бара Мусага\nдиссина Товратан, Забуран, Инжилан тIаьхьабаза.\nРоссийн бусалба къаьмнашНисйе\nТӀаьххьара хийцам бина 2019, 12 октябрь 11:53


ГIадужу-бутт 18, 2013\nГреци -- Шай доьзалал а къен бехачу лулахошна чорпа эцна йоьду Фатима, ОвхIанистанера едда еъна Атенехь еха мухIажир, 06Чил2012.\nБаланаш шаьш ловчу даймехкашкара бевдда, Европе кхача гΙертачу мухΙажирех бΙеннаш ле шайн халачу новкъахь хΙора а шарахь. Европе кхочу некъаш оццул кхераме хилар харцо ю аьлла дийца даьккхина политикаша, царех цхьаъ ву ша Европарламентан куьйгалхо Шульц Мартин.\nШина кIиранчохь кхузза Европан хинбердашна уллохь мухIажарийн бохам хиллачул тIаьхьа, эххар а, Цхьанакхеттачу Европан мухIажиршца долу низамаш мелла а хийцадала мега.\nКхечу мехкашкара, уггаре а хьалха тIемаша а, къелло а халчухIиттийначу пачхьалкхашкара нах тIеэцар алсам даккха деза европахоша, Европарламентан спикерна Шульц Мартинна хетарехь.\n„Европана легалан иммиграцин система оьшу, Цхьанатоьхначу Штаташкахь а, Канадехь а, Австралехь а ма-хиллара,“ - элира цо, даханчу деношкахь Италерчу Лампедуза гIайренан хинбердашна уллохь мухIажарийн хиллачу бохаман хьокъехь ша вистхуьлуш.\nГIадужу-бутт болабелчхьана массийтта бохам хилла Африкера мухIажирш тIехь болчу хIордкеманашца Италин дозанашна уллорчу хишлахь. Кху беттан кхозлагIчохь Сицилина уллохь бухадахнера 500 герга стаг тIехь волу хIордакема. Царех 300 сов стаг велла, иттанашкахь тIепаза байна.\nИ бохам хилла масех де даьлча, Еврокомиссин куьйгалхо Баррозу Жозе Мануэл а, Италин премьер-министр Летта Энрико а ваханера Лампедуза гIайренна тIе, байъинарш дагалаца.\nБакъду, и шиъ ший а меттигерчу бахархша неIалташца а, дуьхьалонан акцешца а тIеийцира, Цхьанакхеттачу Европан мигранташца йолу гома политика бахьана долуш а, Лампедуза гIайре дуккха а шерашкахь Африкера Европе кхача гIертачу мухIажарийн уггаре а хьалхара доза хиларна, цу меттехь бухарчу бахархошца нийсса аьлча санна мухIажирш гулбелла хиларна а.\nАмма уггаре а коьртаниг - меттигера бахархой кест-кеста инзаре баккхийчу бохамаша Iовжийначу мухIажарийн баланашца шаьш буьсуш хиларна а. ХIунда аьлча, уьш бу уьш, меттигера бахархой, сих-сиха керчинчу хIурдакеманна тIерачу мискананийн декъий хIорда чохь схьалехьош берш а, дийна бисинчарна орца кхачо гIерташ къахьоьгуш а берш.\nКхин цхьа бохам а хилира Бароззу а, Летта а, цаьрца баьхкина кхиболу беза хьеший а Лампедузера дIабахана ши де даьллачул тIаьхьа а. ПIераскан дийнахь, цхьайтталгIачохь, Шемара а, Палестинера а, Мисар-махкара а мухIажирш тIехь болу хIурдакема доьхна, хи чу дахнера Мисар-махкарчу Александрия гIалина гена доццуш. Кхо бIе гергга кеманца хиллачу нахах мел кIезга а ткъа стаг веллера.\nТкъа кIирандийнахь Либиний, Мальтиний юккъехь рогIера хIордкема дуьйхира, 375 Шемара мухIажир тIехь а волуш. Царех мел кIезга а 200 стаг велла, бIе сов тIепаза вайна ву, хи буха баханчух тера ду уьш а. Ткъа дийна висина, кIелхьараваьлларг 70 стаг бен вац. Тешаша дийцарехь, Либерчу хинан полицино легале а, къайлаха а мухIажирш Европе кхачон арадаьлла хIордкема шайна гучудаьлча, иза сацон Iалашонца герз диттинера цунна.\nЦу кепара, шина кIиранчохь 600 бIе сов стаг велла я тIепаза вайна Европаний, Африканий юккъерчу хишлахь, Цхьанакхеттачу Европан дозане кхача гIерташ.\nТкъа даханчу шарахь машаран Нобелан совгIат шена делла йолу Цхьанакхетта Европа цу бохамашка бендацарца хьоьжуш ю кхин дIа а. Масала, уггаре а чIогIа мухIажарш шен лаьтта кхачарх кхоьручу пачхьалкхашна юкъахь ю Европехь уггаре а тароне ларалуш йолу Германи.\nЦуьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министро Фридрих Ханс- Петера Лампедуза гIайренна уллохь бохам хиллачул тIаьхьа кхин цкъа а тIечIагIдира, немцойн урхалла Евробертан мухIажарийн политика хийцарна дуьхьал ю, аьлла.\nЦу дешнашна ира критика йира ша а немцойн къомах волчу Европарламентан куьйгалхочо Шульц Мартина. „Вайн таронаш ю и нах тIеэца. Ахчанца а ю, лаьттанашца а ю“, - элира цо. Цо иштта билгал даьккхира, 400 миллион сов адам дехачу Цхьанакхеттачу Европан пачхьалкхашна цхьа а зе хир дац, 20 я 30 эзар мухIажир хIораммо а тIеэцарх, аьлла.\nИзза аьла хеташ ву Мальтин премьер-министр волу Джозеф Мускат а . Цо Европерчу пачхьалкхийн куьйгалхошка гуманитаран кризис ловчу меттигерчу мухIажиршца къинхетаме хиларе а, уьш тIеэцаран политика хийцаре а кхайкхира.\nМухIажирех дог лозурш кIезиг бу


Хьаькамийн хьарамло - къоман амал?\nНохчийн исторехь цкъа а ца хиллачу кепара суьпа ю Кадыров Рамзанан администраци. Ламаз ца дан ваьхьаш вац цхьа а хьаькам. Амма иштта тIера бу уьш, махкарчу статистико гайтарехь, къоланаш дарна а. Хаттар хIоттало: нехан хьакъ хьанал дина те царна цаьргарчу бусулбаллин кепо?\nНохчийчохь Iедалдай а, массо тIегIан хьаькамаш а Далла хьастабарна,Iамал ярна чIогIа тIера бу. Цунна даредо официалан хьостанаша. Бусалба нахана деза, лераме денош тIедахкарций, Iедалан куьйга кIел мел йолчу массо хьукхматашкахь сагIанаш доькъу, мовлидаш йоьшуьйта, гIийла бохкучарна гIо до. И тайпа къинхетамалла цхьа шатайпа ламаст а хилла дIахIоьттина махкахь.\nБакъду, цхьана агIор оццул суьпа, хьарам хIума аьттехьа ца дуьтуш, нийсонан дай санна гойтуш хьаькамаш а болуш, кест-кеста нисло Нохчийчохь уьш кхела хьалха хIиттор а.\nЙохк-эцар ен кеп а хIоттийна, лачкъийначу 15 миллион сом ахчанна тIаьхьакхиина шаьш аьлла, хаам гIарабаьккхина мехкан прокуратуро. Шайн урхаллашций цIарца буьйцуш бу куьг бехке хьаькамаш. Низамхоша дийцарехь, бехкечарна 10 шаре кхаччалц хенаш тоха а сахьт дац.\nНевран кIоштан гIантден гIоьнчан гIентахь Iийна кхин хьаькам, чохь яккха ши шо хан а, 40 эзар сом гIуда а тоьхна, тутмакхан гIанта хиина. Цунна бехке диллина спортахошна юург-мерг, бедарш а эца къастийна 1 млн. гергга ахча цо доладаккхар. Цунна кхел кхайкхийна Невран кIоштан суьдехь.\nБен-бечу тIегIан хьаькамаш жоьпе ийзийна масалш кхузахь кIезиг дац. Делахь а царна а, могIарерчу нахана а ден таIзар бен-башхалла йолуш лору цхьаболчу бахархоша. Иштачех бу Шелковск-кIоштара юьртабахаман белхалой Мусайп а, Халил а.\nМусайп: «Мел дукха ахча къайладаьккхина хьаькам а, цхьа-ши шо хан а тухий, вуьту. Наьрсийн банка лачкъийна мисканиг тоттий, хан а тухий, чувуллу. Москох дуьйна охьа ма ду иза, кхузахь хилла ма ца Iа. ТIеман министр хилла Сердюков миллиардашкахь ахча дина, маьрша витина. Москох мэр лаьттина Лужков Юрий дукха хьарамлонаш лелийна аьлла, вийца ваьккхира, цул тIаьхьа тап-аьлла дижийтира».\nХалил: «Мисканиг, кхуьнна-м вала да вацара, олий, таIIавой, чувуллу. Миллионашкахь ахча кхаьллинарг паргIат вуьту».\nДалла Iамал чIогIа еш бу бохуш, цхьана агIор кхайкхош а болуш, цу юккъехула хьаькамаш бу бохучара къоланаш дар аш муха кхетадо хаьттича, соьца къамел деш волчу Мусайпа а, Халила а элира.\nХалил: «Нахана хьалха лелош кепаш хета суна цо ден ламаз. Ма-дарра аьлча, мичара хIун лачкъор яра те бохуш, дог-ойла а йолуш, деш ду цара ламазаш. Хьуна бакъдерг дезахь, дукхахболучара Кадыровх кхоьруш деш ду ламазаш. Дуьйцуш ду-кх, цхьаммо ламаз нийса ца дича, Турпал-Iелас цуьнга ламаз юхадайтина бохуш. ТIаккха хаьттина, муьлха ламаз гIолехь хийти хьуна аьлла. Шена-м ша динарг гIолехь хийтира аьлла вукхо, стенна аьлча, шолгIа динарг хьох кхоьруш дина ас, айса муха до а ца хууш».\nМусайп: "Шаберш а бу-кх и хьаькамаш кхоьруш ламазаш деш. Уьш иймане богIур бац. Со ламаз а дина, араваьлла, цул тIаьхьа ас къола до. ТIаккха сан ламаз кхочуш хир ду? Хир ма дац.Бакъал а Делах тешаш волчу стага къола дийр а ма дац. И цу юкъа догIуш а дац».\nБахархошна хетарехь, кхузара дуккха а хьаькамаш моттаргIанийн, шалхонийн йийсарехь бу. Ца хилча, боху наха, цара шайна маггане а могуьйтур дацара, дола яккхар-м стенна дуьйцу, шен йоцчу хIуманна тIекховда а.\n... Европехь тховкIело а, болх-некъ а карийна бехачу вайнаха даредо, бусалба а боццушехь, хIума лачкъор, хьарам хIума леладар, хьаькамаша-м муххале а, цигахь тамаше, цхьа наггахь бен нислуш дац бохуш.\nНохчийн хьаькамийн амалш


Хьюман Райтс Вотч: Оьрсийчохь адамийн бакъонаш хьоьшу\nТовбеца-бутт 18, 2017\nБакъонашларяъран Хьюман Райтс Вотч (Human Rights Watch) организацино даредо, тIаьххьарчу заманчохь Оьрсийчоьно шога доьхкуш хиларх социалан машанашкахь шена хетарг дIаалар. Шинарийдийнахь зорбане йиллинчу организацин рапорта тIехь яздо бакъонашларъярхоша цунах лаьцна.\nБакъонашларъярхоша билгалдоккху, 2012-чу шарахь дуьйна оьрсийн пачхьалкхехь иттанашкахь бахархошна дуьхьал бехктакхаме гIуллакхаш ийдеш хилар, цара шайн агIонаштIехь артиклаш яхкарна, комментарий ярна я видеоконтент яржорна ду аьлла. Экстремизмаца къийсам латтабо шаьш бохуш, бIеннаш сайташ дIакъевлина Оьрсийчохь, яздо Хьюман Райтс Вотч организацин векалша. Цара чIагIдо, оцу некъашца Iедало адамийн бакъонаш ларъеш цахиларх.\nИнформацин-аналитикан "Сова" центран хаамашца, 2010-чу шарахь социалан машанашкара 30 стаг бехкевина, церан артиклаш "экстремизме" ю аьлла. 2015-чу шарахь 216 стагна дуьхьал даьккхина бехктакхаме гIуллакх.\nТкъа лурчаха дуьйна карарчу шеран Чиллан-батте кхаччалц интернетехь комменташ йитарна набахте хьажийнарш бу 54-нна тIера 94 кхаччалц.


Нохчийчоь, Зазадоккху-бутт 19, 2014\nКхаари-де 19 Зазадоккху-бутт 2014\nМассех бутт бара кеп-кепарчу хьостанаша Кавказ Имаратан амир Умаров Докка велла бохуш хаамаш баржабе. ХIинца оцу хиламах тоьшалла деш ю Имаратан ларалуш йолу сайт «Кавказцентр» а. Юьхьанцачул башха, Умаров вацар бакъ ца деш буьсуш бу тахана а Кремлера кхайкхамчаш.\n1944-чу шарахь нохчашна йиначу депортацин мах 10,000 сом хадийна Кремло\nКъам дохадарна доьзалера цхьанна луш долу 10 эзар сом ахча нохчийн эхье мах хадор санна туьду бахархоша.\nЗазадоккху-бутт 18, 2014\nСоьлж-гIалина хIун кхочу цунна Турпалхочуьн цIе елча?\nСоьлжа-гIалана «ТIеман Сийлаллийн цIе» йоьхуш кехат яздина Нохчийн Республикан парламенто. ГIало хьегна долу къа а, лайна баланаш а къобал дар хира ду, и цIе цунна лахь, бохуш ду цу документа тIехь. Ша оцу цIаро хIумма а ца ло гIалана. Амма иза чIогIа еза меттигера Iедалшна.\nТIаьхь-тIаьхьа алсамбуьйлуш бу махкахь, нохчийн маттехь йолу халонаш ган а гуш, иза ларбаран некъаш лоьхурш.\nЗазадоккху-бутт 14, 2014\nШа 60 шарахь болх бинчу школе юхавеана лоруш волу хьехархо\nНохчийчохь, 90 шо долу нохчийн хьехархо, шен дерриге а дахара дIадаханчу ишколехь, тахана цIа виса ца лууш болх беш ву. Шена цIахь Iан ца лууш, иза, юха а араваьлла берашна хьеха.\nЮха а оьшуш ву шира хьехархо\n90 шаре ваьлла Кюранбена олучу жимчу юьртара (Куршлойн-кIошта) Гугуев Ширвани дуккха а шерашкахь хьалхарчу классийн хьехархочуьнан болх бинчул тIаьхьа пенсе ваханера. Бераш гIалахь дехаш ду, ткъа дукха хан йоцуш хIусамнана а елла ша висинера воккха стаг. Меттигерчу школан директоро Абдулкадиров Iумара иза ша ца вита юха а школе балха дIаэцна шира хьехархо. ХIинца ша вац Гугуев Ширвани. Берашна юкъара цIа вирзича а мукъа ца Iа иза рогIерчу белхан денна кечам беш.\nТеркан бердаш вовшахбузу бурамо\n«Бурам сихонца схьа а даьстина, хIара шиъ хьалавелира. –Муш схьалацалахь Айдамар ,- аьлла, топ схьаэца буьне хьаьдира Ларка. Цу заманчохь хьун чуьра нийсса бурамна тIедогIура говрийн бергийн сихделла тата. Когаш кIел гIаж керчича санна хетаделла, охьакхевдинчу цо, Ларкас сихвеллачу меттехь охьакхоьссина топ схьаийцира.\nУкраинах доглозуш бу могIарера нохчий\nХьалха СССР юкъайогIуш мел хиллачу пачхьалкхех вайнаха лераме, гIиллакхе, мерза юкъаметтигаш лелочех, дош а хеташ, хастаме хьехочех ю Казахстан а, Украина а пачхьалкхаш.


Малхбузерчу Европехь тховкIело карийначу нохчаша кест-кеста хуьйцу шайн цIераш\nЕвропехь тховкIело карийначу нохчаша кест-кеста хуьйцу шайн цIераш, шаьш юкъехь дехачу къаьмнашлахь лелаш йолу цIераш схьа а оьцуш. Иштта нисло, масала, Норвегехь Ингвар цIе йолу нохчий, ткъа Францехь – Габриэль цIе йолу вайнехан боьрша стаг я Камий цIе йолу зуда.\nГерманехь а, Австрехь а дукха бу шаьш цу пачхьалкхийн паспорташ схьаоьцучу хенахь кехаташна тIехь керла цIе а, фамили а оьцуш болу нах. Цхьаболчара до иза кхерамазаллин бахьанашца, масала, шайн цIерашца шаьшна Оьрсийчуьрчу я Нохчийчуьрчу Iедалашкара кхерам а бу, царна шаьш керлачу меттехь карон а тарло аьлла хеташ.\nХила мега цхьаболчара шайн хьалхалера зуламийн ларш яйъархьама цIераш хуьйцуш. Иштта, хила там бу, цхьаццаболчара керлачу махкахь дIатарбала а, заман йохалла Оьрсийчу воьдуш-вогIуш нисвелча шайна оьрсийн Iедалхоша новкъарлонаш ца яйта а, кавказхо я нохчо ша хилар цу Iедалхошна цIаре ма-хьаьжжина къаста ца дайта а.\nМасех шо хьалха Венехь Исраилов Iумар вуьйш коьрта рол ловзош а хилла, иза верна, кхело велла дIаваллалца набахтехь яккха хан а тоьхна, чувоьллина Эдилов Руслана шена Отто Калтенбруннер аьлла цIе хийцинера.\nЦхьана хенахь Нохчийчохь тIом беш а хилла, цул тIаьхьа Австрехь тховкIело а елла, юха Шема тIаме а вахана Чатаев Ахьмада шена Давид Майер аьлла цIе тIеэцнера.\nЦара шайн цIераш хийцаран бахьанаш девзаш дац, амма ша шен цIе хийцаран бахьана дийцира Маршо Радионе Германехь диъ шо хьалха цу пачхьалкхан олалла ша тIеоьцучу хенахь шена Мюллер Эрвин аьлла керла цIе а тIеэцначу стага.\nШа дуьненчу волуш шена тиллина цIе Iела яра боху цо, фамили шен яккха ца лиира цунна. Шен гергарчарна хьалха ша даима а Iела хир ву, амма ша хазхета хийцина яц шен цIе бохуш дуьйцу Мюллер Эрвина.\nМюллер Эрвин: „Ас дан хIума доцуш хийцина яц и сайн цIе, сайн махках вала цхьацца бахьана долуш со кхуза схьавеана лелаш волун дела хийцина ю иза, сайн цIерачарна со бахьана долуш проблемаш ца хилийтархьама.\nСо лоьхуш волчарна сан керла цIе муха ю ца хаьа, царна иза мел ца хуу со паргIат хир ву. Ткъа со вевзачарна а, сан цIерачарна а до Iела ву, хир ву даима а, Даламукълахь“.\nШайн цIераш хийцинчу вайнаха доккхачу декъахь шаьш дуьненчу бовлучу хенахь шайна дегара-ненера кхаьчначу цIерашца екарца цхьаьнайогIуш йолу цIераш хоржу. Масала, цIе хийца дагдеанчу МаликагIара шена Моника цIе оьцу, я РамзангIара – Роман боху цIе оьцу.\nЦхьаццаболчеран шайн бакъйолу цIераш а Европехь лелачарех тера хиларна аьтто хуьлу, фамили бен хийца ца езаш. Масала, Тамара я Луиза я Зара боху цIераш европахойн зударийн а хуьлу. Адам, я Артур боху нохчаша а лелайеш йолу божарийн цIераш а кIеззиг яц меттигерчу бахархошлахь.\nТеррорхойн тоба лаьцна Москох\nТазбиевгIеран лулахой дIабигина Iедало\nБакаев Зеламха лаха арадаьлла Iедал\nГIалгIайчохь вийначу шина стеган цIераш яьхна Iедалхоша\n„Нохчийн мафи“ лаьцна шаьш боху Австрин Iедалхоша


Абажур — Википеди\nАбажу́р (фр. abat-jour, ма-дарра — серло юкъург) — къуьдан коьрта дакъа; шуьйра лелайо интерьерийн дизайнехь, хӀусамаш исбаьхьа кечъеш.\nАбажур уггаре хьалха лерина ю къегаш Ӏаткъамбечу серлонах бӀаьргаш лардан а, оьшу серло яр иза юхатохарца, дӀахударца я екъарца. Иштта абажур сих-сиха лелайо къуьда, чоь, хӀусам, уче кечъяран исбаьхьаллин элемент санна.\nАбажур дуьххьала юкъаяьлла Францехь ши бӀе шо сов хьалха, оцу хенара дуьйна дерриг дуьненахь яьржина, чӀогӀа орамаш тесна дукхачу нехан хӀусамашкахь. Ширачу заманахь дуьйна хаьштигийн, чиркхийн, тӀехьуо мехкдаьттан чиркхийн серлонах бӀаьргаш лардан, адамаша кхуллура леррина металлан дуьхьалонаш.\nТӀаьх-тӀаьхьа оцу декоран элементан башха тидам тӀебохуьйтура дизайнераш а, декоратораш а. Абажураш ян йолийра тайп-тайпана кепара а, беса а, тайп-тайпанчу тайпана кӀадех, кечйора чечакхашца, хеборшца, туьтешца. ХӀинца абажур интерьеран оьшу а, функционалан а дакъа хилла ца Ӏа, амма эстетикан син-паргӀато а йо.\n19 бӀешо чекхдолуш болало модернан мур. Цуьнан амалехь ду Ӏаламан мукъамашка, ораматийн а, тулгӀенийн бустамашка, кховдар. И дерриг а карийна интерьера дизайнехь. Абажураш тӀе дохкура зезагаш, гӀаш, полланаш, олхазарш. Ша абажуран бух хийцабала болабелира. Царна лора тайп-тайпана кепаш.\nЮьхьанца абажураш кӀадех бен ца йора, амма говза дизайнераш Тиффани Луис (АЦШ) а, Антонин Дома (Франци) а бахьнехь тахана таро ю хьежа ангалин а, цӀена ангалин а абажуре. Тиффанис шен хьалхара абажур йира витраж хотӀехь дисинчу бес-бесарчу ангалих. Цунна хазахийтира ангалин кийсагаш тайп-тайпана стелаӀодан беснашца хийцадалар. Иштта кхоллаелира керла агӀо. Антонин Домас йира абажураш цӀена ангалих, хӀинццалца люстаршний бен лелош хилла доцу. ЦӀена ангали даран керла техника бахьнехь абажураш нисъелира Ӏаламан тайпана дуккха а дийна бесаш долуш.\nЯр[нисйе бӀаьра | нисйе]\nАбажур ян тарло тайп-тайпанчу гӀирсех, масала, ангалих, пластмассех, металлех, кӀадих, картонах, куьйга йина цӀуоканах. Кепашца иза хила тарло, масала, конус, горгал, параболоид, параллелепипед, цилиндр я муьлхха а церан комбинаци. Абажуран чу хӀоттало цхьаъ я масех чиркх.\nАбажур кечъян тарло тайп-тайпана техникашца: туьтанаш юцарца, тегарца, макрамеца.\nВикидошам чохь бу йаззам «абажур»\nАбажур Викиларма чохь\nБольшая советская (1 изд.) · Брокгауза и Ефрона · Малый Брокгауза и Ефрона · В. Даля\nКуьйга йина серлонан хьосташ\nСерло тохаран эффекталла\nСерло дӀаяларан индекс\nЦӀиен дина эчиган бос\nкомпактан люминесцентан лампа\nӀаьржа селонан лампа\nЧеренковн серло ялар\nКхин серлонан хьосташ\nХимин серлонан хьост\nЭккха кхерамазаллин лампа\nКомпозитан серлонан когаш\nМаьлхан батарейца болу къуьда\nВуьжу чоьнан чиркх\nСерлонан урхаллин система\nЧоьнаш чуьра серлонан мах хадоран хьесапаш\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Абажур&oldid=2834568»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2018, 19 ноябрь, 06:31.


Нохчийчуьрчу вахархочун Янгулбаев ИбрахIиман хьокъехь Европерчу адамийн бакъонийн кхеле латкъамбина "Къизаллашна дуьхьалолатточу Комитетан" юристаша. Интернетехь посташ хIитторна а, комментареш язъярна а Соьлжа-гIаларчу полисхойн декъехь шена тIехь ницкъбина аьлла, дIахьедира Янгулбаевс\nНохчийчоьнан Лакхарчу кхелан хиллачу суьдхочо Янгулбаев Сайдис бакъонашларъярхошка дийцина, 2017-чу шарахь Стигалкъекъа-беттан 22-чохь Соьлжа-гIаларчу полицин декъехь шен воIна ИбрахIимна йиттина аьлла. "ВКонтактерчу" социалан машанерчу "Wolves Creed" тобан декъашхой схьабийца бохуш, ницкъбина шена полисхоша аьлла, хаамбира ИбрахIима.\n"Суна ца хаьа ас мел олу, пластикан биргIа еттара сан дегIах. Ишта куьйгаш а, когаш а эчигах дIа а тесна, ток йеттийтира суна оцу кабинет чохь. Масийттазза кхетамчуьра а велира со", - дийцина ИбрахIима.\nЦул тIаьхьа полисхойн декъо лецнарш латточу хIусаме вигина хиллера ИбрахIим. Кхо де даьлча, Стигалкъекъа-беттан 25-чохь, Заводской кIоштан кхеле а валийна, 15 дей, буьйсий тоьхна, чохь витира иза, меттигерчу цхьана техникуме а вахана, хьехархошка маьттаза лийна аьлла, бехкевина.\nИбрахIим хан такха дIавуьгучу хенахь, хадархочо цIа вигинера иза, тIера бедарш хийцийта. Гергарчарна гира иза, цIех вуьзна а, дегIа тIехь таммагIашца а. "ВКонтактерчу" пабликехь нохчийн Iедалхойн структураша лелочу харцонех посташ а, лайкаш а, комментареш а йитина аьлла, тIехь ницкъбина шена аьллера дега а, нене а ИбрахIима.\nИшта дIахаийтинера цо, "Оьрсийн эскархой" аьллачу социалан тобанехьа "цабезам, мостагIалла гIаттийна" аьлла, шена дуьхьал 282-чу артиклехь бехкзуламан гIуллакх даккха гIерташ хиларх а.\nНохчийчохь хьалхара а, шолгIа а тIом боьдучу шерашкахь байинчу маьршачу оьрсийн а, нохчийн а бахархойн суьрташ машанехь даржийна аьлла, бехкала воьллина ша аьлла, дийцинера ИбрахIима.\nИшта цо далхорехь, административан таIзар текхначул тIаьхьа, полисхоша юха а дIалаьцна, кехаташ ца кечдеш, Соьлжа-гIаларчу чоьхьарчу гIуллакхийн декъехь латтийнера иза Мангал-беттан 23-чу дийне кхаччалц. Товбеца-беттан 5-чу дийнахь Нохчийчоьнан прокуратуре арз дира ИбрахIима. Цигара дIа Нохчийчуьрчу Талламан комитете кхечира цуьнан латкъам. Талламаш бечу хенахь кхоаззе а дуьхьало йира, цунна тIехь Iазапаш латтийначарна дуьхьал бехкзуламан гIуллакх айдан.\nЯнгулбаевс шена йиттина аьлла, дина арз толлучу юкъанна хеттарш дира Соьлж-гIаларчу чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан полисхойн декъан куьйгалхочун гIовсе Дашаев Мохьмаде а, оццу урхаллан хьаькаме Висмурадов Абушайхе а, чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан урхалхочун гIовсе Алаудинов Аптига а. Цара массара а бакъ дац элира, Янгулбаевна тIехь ницкъбар.\nСИЗО-хь 1, 5 шарахь Янгулбаев латтийначул тIаьхьа, цунна дуьхьал айдина гIуллакх юкъахдаьккхира. Стохка Дечкен-баттахь изоляторчуьра араваьккхира иза.\n2017-чу шеран ГIадужу-беттан 16-чохь талламхочо Мурадов Мохьмада юха а дуьхьало йира, ИбрахIимна тIехь Iазап латтийначарна дуьхьал бехкзуламан гIуллакх айдан. "Къизаллашна дуьхьалояран Комитетан" юристаша юха а кхеле арз дира, хIетте а Соьлжа-гIаларчу Старопромыслан кIоштан кхел бакъонашларъярхошна тIе ца тайра.\nЦул тIаьхьа Нохчийчуьрчу Лакхарчу кхеле бевлира уьш, амма цара а ца листира гIуллакх.\n"Нагахь санна, Европерчу адамийн бакъонийн кхеле оха арз чулуш делахь, оьрсийн ницкъаллийн а, кхелан а системаш кхачам боллуш къизаллаш лелийна хилар талла гунахь яц бохург хуьлу. Ледара гайтам бу иза", - аьлла ЕСПЧ-н кхеле кхачийначу латкъамах Къилбаседа-Кавказерчу "Комитетан" декъан куьйгалхочо Пискунов Дмитрийс. Цо бахарехь, шерашка дIадахдала там бу кхело и гIуллакх таллар.\nИза тешна ву, блогеран да лакхарчу даржехь хиларца а, цо а, цуьнан накъосташа а Iедалхошна критика ярца а цуьнан кIант тергоне эцна хиларх Iедалхоша.\n"Нохчийчоьнан пачхьалкхан аппаратна а, Iедалехь болчарна а дискредитаци ечуьра иза сацийтархьама, тIебирзина уьш кIантана. Ницкъбина, бехкзуламан гIуллакх а даьккхина цунна дуьхьал, оьрсийн салташка цабезам кхуллуш, цим тийсина цо аьлла", - тIетуху Пискуновс.\nШа Янгулбаев Нохчийчуьра араваьлла. Тешаме дац цунна цигахь ваха.


Оьрсийчуьрчу 6 хьоладена дуьхьал санкцеш йохуш ю Британино\nСолсбери гIалахь хилла инцидент бахьана долуш Лондоно санкцеш тухуш ю Оьрсийчохь гоьбевллачу хьоладайшна. Оцу хьокъехь Британин къайлахчу сервисаша кечдина тептар къобалдина Великобританин премьер-министро Мэй Терезас. "Интерфакс" агенталло яздо цунах, Британин The Daily Telegraph газетана тIе а тевжаш.\nТептаре язвина Абрамович Роман, Дерипаска Олег, Усманов Алишер, Ротенберг Борис а, Аркадий а.\n"Великобританехь а, Европехь а, кхечу пачхьалкхашкахь маьршша дIасалела а, болхбан а царна дехка Iалашонца хIоттийна и тептар", - аьллачу британхойн Iедалшкарчу хьостан дешнаш даладо хьостано. Массо а пачхьалкхийн департаменташка а кхачийна, Великобританин Европерчу а, Къилбаседа Iамеркарчу а агIончашлахь даржор ду и тептар, "дIасалела а, шайн бизнес-импереш латто а" церан ницкъ ца кхачийтархьама.\nБританин хьостаца къамел динчо билгалдаккхарца, "оцу нехан уллора профессионалан а, ахчанашца а юкъаметтигаш ю латтош" Оьрсийчоьнан президентца Путин Владимирца.\nКху шеран Зазадоккхучу-беттан юьххьехь Британерчу Солсбери гIалахь дIовш деллера ГРУ-н хиллачу эпсарна Скрипаль Сергейна а, цуьнан йоIна а. СкрипальгIарна делла нервнопаралитикан "Новичок" дIовш Оьрсийчохь арахецна ду аьлла, дIахьедира Британин премьер-министро Мэй Терезас. Москоха бекх тIе ца лецира.


Туркоша Иракъехь мехаза дIаяьхьна концерт, Сулаймани, Гезгмашин-бутт, 2011\n50 шо хьалха дуьйна Германе дIаихинчу туркойн мигрантийн эшарийн альбом арахецна дукха хан йоццуш. Тхан Малхбузерачу Европера корреспондента Азимова Сийлахас теллира, цигахь бехачу нохчийн мигрантийн эшарийн а, мукъамийн кхоллараллин дуьххьарлера гIулчаш.\nГерманехь араяьлла дуьххьарлера мигрантийн эшарийн гулар. Нохчийн мухIажарийн кхолларала цу тIехь гайтина яцахь а, шаьш дехачу пачхьалкхийн меттанашкахь дуьххьарлера кхоллараллин гIулчаш яха буьйлабелла вайн махкахой а.\nТуркойн махкара мигранташ ах бIе шо хьалха схьаиха буьйлабеллера. Цу юкъана туркойн гайтарбайтерш кхоьллина йолчу эшарех уггаре а шуьйра яьрдинарш вовшаш а тоьхна, "Songs of Gastarbeiter" цIе йолу альбом арахецна немцойн Мюнхенерачу Trikont цIе йолчу мукъамийн фирмано. Кху деношкахь араяьллачу цу эшарийн гулар тIехь I4 йиш ю, Германин тайп-тайпанчу кIошташкахь бехачу мигранташ язйина а, дIалекхна а йолу – тайп-тайпанчу шерашкахь.\nНемцойн маттахь дIалекхначу цу эшарийн чулацам дукхахьолахь шайн белхан хьелех а, хийрачу махкахь долчу керлачу дахарах а, ширачу а, керлачу а даймахкех лаьцна ю. Ткъа царна юккъехь уггаре а шуьйра евзаш а, яьржина а хиллачех эшаран цIе „Немцойн доттагIий“ ю.\nОтон: „Немцойн доттагIий“ йиш\nДера, и эшарш хIинца-хIинца шаьш Германе баха схьабаьхкинчу хенахь язъйина а, дIалекхна а хиларх терра, дикка къаьсташ туркойн акцент а йолуш, ледаруочу немцойн маттахь локхуш, шайн чулацамца цхьа ша-башха догцIеналла а, мелла а Даймахца йолу гIайгIа гойтуш а, амма иштта цуьнца цхьаьна керлачу дахарх а, меттигех а, аьттонех а самукъадаларца а кхелина ю.\nЦаьрга ладугIуш ойла кхоллалора, нохчийн мухIажаршна мас шо оьшур те, шайн хийраллерачу кхоллараллин дуьххьарлера гIулчаш эшаршка ерзон а, уьш дIаязъян а, юкъараллин тергоне ехка а, аьлла. ДIаладоьгIча, цу некъахь мелла а болх вайн махкахоша а бина хилла.\nИнтернет машанахь хIинцале а карон аьтто бу, Европехь а, я кхечу дуьненан маьIIехь бехачу вайнаха язйина а, дIалекхна а йолу эшарш. Царна юккъехь ю цхьа могIа нохчийн кхиазхойн – божаберийн рэп локхуш йолу тобанаш. Дукхахьолехь шайн хеннарчу кегийрхошна юккъехь мода ма-хиллара, шех „гангста реп“ олуш йолчу кепехь локхуш эшарш ю уьш. Германерчу хIокху нохчийн кхиазхоша локхуш ерг санна.\nОтон: Германера реплакхархой\nХийраллехь вайнаха яьхна, я вайнах декъа а болуш яьхначу эшарийн цхьа ша лаьтташ долу дакъа ду, цара меттигерачу эшаршлакъхархошца я композиторшца цхьана болх а беш яьхнарш. Даханчу шарахь Польшехь Заира цIе йолчу вайнехан мухIажар декъа а йолуш польшхойн эшарлакхархочу Мигалска Мариуса яьккхина хила йолу йиш араелира. „Новкъахь“ цIе йолу цу эшарна яьккхина вуно кхачаме а, хаза а видеоклип а яра, хIинца а луучарна Ютюбехь ган йиш йолу.\nОтон : Мигалска Мариус\nИштта цу рогIера лара йогIу масех шо хьалха Францехь меттигерачу эшаршлакхархочуо „Нохчийчоь“ цIе йолу эшар а. Францехь бехачу вайнехан мухIажаршца цхьаьнаболх а беш яьккхина яра иза Мишель кхоллараллин псевдонимца эшарш лоькхуш йолчу францхочуо.\nОтон : Мишель\nИштта Германехь ехачу шийтта шо долчу нохчийн йоIа оьрсийн маттахь дIалекхна йолу „Сан даймохк“ цIе йолу йиш а ю Европерчу нохчашлахь шуьйра евзаш. Цхьаболчу нохчийн мухIажарша дийцарехь, и йиш локхуш йолу жима йоI бIаьрзе ю, тIом болчу хенахь Нохчийчохь оьрсийн ракеташа лазъяр бахьана долуш бIаьрса дайна, бохуш, дуьйцу цуьнан.\nОтон: Германера нохчийн йоI\nКхин а ю интернет машанахь нохчийн мухIажарш хийраллехь язйина а, дIалекхна а эшарш карон йиш.\nИ хийралла а, вайнехан тIаьхьарчу ткъех шерийн мухIажаралла а дуьйцучохь хьахон догIу, нийса бIостанерчу агIора кхуллуш а, хеза а йолу эшарш а. Уьш Нохчийчурчу Iедало Европе дIаоьхуш болу нах кест-кеста емал беш хиларх терра, цигарчу эшарлакхархоша кхуллуш йолу эшарш ю. Церан юкъара чулацам доцца аьлча, „цIаберза хIей нах, хIей, цIахь мел хаза ду, вайн гIала а юхаметта хIоттийна“ аьлла билгалбаккха мегар ду. Амма и тайпа эшарш сел дукха хиларна, лерина шена цхьа къамелан тема ю иза.