П1ераскана де дара. Рузбана де. Цхьана а тайпана къийсамаш я т1емаш бен а, лорт1ахь волчу бусалба стага доккха г1уллакх д1адолон де а дацара. Делахь а тахана кху юьртахь д1абахьа билгалбина бара гулам. Рузба чекхдаьллачул т1аьхьа харжа везаш вара юьртан къеда. Кхузахь хьалха хилларг дукха хан йоццуш кхелхинера.\nРузба чекхдаьлча д1аболабелира къеда харжаран болх. Кху юьртарчу нахана башха оьшуш г1уллакх а дацара х1ара, цхьа молла а тоьаш вара кхузахь. Цу т1е, уьш теша а ца тешара кхуза баьхкинчу хьаькамийн «ц1енчу» ойланех…\nЮьртан моллас Юсуп-Хьаьжас, и гулам маьждига чохь а ца беш, арахь бахьара аьлча г1уллакх ца хилира. Кхуза баьхкинчу баккхийчу хьаькамаша дийхира и г1уллакх маьждига чохь д1адахьийтар. Хетарехь, Рузба чекхдаьлча нах д1аса ца бовлийтархьама дина дара иза. Цаьрца и къийса ца тарделла 1ад1ийра молла.\nТахана кхуза гулбелла бара 1едалан тайп-тайпанчу дакъойн векалш. Гулам д1аболош вистхилира районан администрацин куьйгалхо. Иза жима стаг вара, г1алара дукха хан йоццуш кхуза балха хьажийна.\n- Накъостий! Вай тахана кхуза гулдаларан бахьана шуна дика хаьа: вай харжа веза кху юьртан къеда. И 1аламат жоьпаллин г1уллакх ду. Цу т1е доккха политически маь1на долуш а ду иза. Вай массо а цхьаъ санна, вешан куьйгаллехь болчу накъосташна юххе а х1иттина х1ора юрт, х1ора район, ерриге а республика меттах1отторан белхаш т1ехь жигара дакъалацан дезаш ду. Иза вайн патриотически декхар ду. Кху юьртахь д1ахьочу массо а г1уллакхана хьалхаваьлла лелан дезаш а, дерриге а жоьпалла шена т1елаца дезаш а ву х1инца вай хоржу волу юьртан къеда. Шу массо а дика кхета аьлла хетта суна оцу жоьпаллечу декхарех. Цундела аша жигара дакъалоцийла луур дара вайн таханалерчу балхахь. Х1инца суна дош дала лаьа вайн районан имамана, лоруш волчу 1абдул-Къедар-Хьаьжина.\n- Бусалба вежарий! Вай тахана харжа веза кху юьртан къеда. Сан дехар ду шуьга, г1уллакх хабаре а ца доккхуш, вайн болх дукха бах а ца беш, юьхьк1ам боллучу кепара чекхбалийтар. Къеда харжан хьакъ волчу стагах лаьцна х1инца хьена х1ун ду ала?\n- Х1ун ду кхузахь дийца а, баха а? Аша хьалххе къастийна хир ву шайна оьшуш верг. Аша цуьнан ц1е яьккхича-хьана, оха массара а куьйгаш айбарца къобалвийр ву-кха шун кандидат!..\n- Дела вазалор вийр вац-кха цхьацца болчара-м!\n- Оха тхаьш хоржур ву тхешан юьртан къеда. Тхоьгара и бакъо д1аяккха х1унда г1ерта шу?\n- Шун бакъонаш шуьгара д1аяха г1ерташ цхьа а вац. Шайна товш верг харжийша. Цу т1ехь цхьа а новкъарло хир яц шуна!\n- Делахь х1ета, вай дера веза лаха к1ажарчу Гатин Аьрсамикан к1ант 1абдул-Муслим харжа. Цунна дика хуур ду и г1уллакх д1алело. Шуна ма-хаъара, иза дуккха а шерашкахь даккхийчу пачхьалкхан даржашкахь лелла а, жоьпаллин белхаш бина а ву.\n- Иза мегар вац. Цкъа делахь, иза Хьаьжин Ц1а вахана вац. Цу т1е, Советан 1едал долчу хенахь милицин районни отделан начальник хилла а ву. Иза оцу большевикийн 1едал ч1ог1а лоруш, цунна ч1ог1а муьт1ахь коммунист вара, шуна дагадаг1ахь.\n- Цу т1ехь харц ву хьо, Букар-Хьаьжа. Советан 1едална муьт1ахь а волуш 1абдул-Муслима шен белхан декхарш кхачам боллуш кхочушдеш хиллехьара-м хьо кхузахь лаьтташ а дера хир вацара!..\n- Х1унда ца хуьлуш ву со лаьтташ? Мича вахана хир вара-те со?\n- Дера хир вара Магаданан маьлхан басешкахь хьонка лахьош!\nМаьждига чохь мел хилларг велавелира.\n- Накъостий, соьга ладог1ал. Гатин Аьрсамикан к1ант вайна мегаш вацахь, Бузуркъин Шапталан дукха луьйш волу Бушт1ар хаьржича х1ун дара-те вай! Мелла а вайна пайдехь хила тарлуш накъост ву иза. Шуна массарна а ма-хаъара, сих-сиха саг1ийна жижигаш а доькъу цо!..\n- Иза бакъ ду. Саг1а ч1ог1а доккхуш ву Бушт1ар-Хьаьжа…\n- Вайн к1оштан хьаькаман, ломара мох хьаькхча а яла южуш йолу, стуннана цомгаш мел хили Деле а, цуьнан массо а эвлаяашка а оцу къанъеллачу зудчуьн могашалла юхайоьхуш, тухий цхьа старг1а я шинар а доьй, саг1анаш доху Бушт1ара а, цуьнан вежарша а!.. Шуна массарна а гина хир ду иза. Х1оразза а вайн телевиденешкахула гойту-кха цара и бежанаш тилош…Цу т1е, диц ма де, борз санна, т1ейог1уш гуьйре хилар а! Дукха хан ца йисина цуьнан шийла денош т1екхача…\n- Дера иза а бакъ ма ду. Кестта т1екхочур ю баккхийчу наха а, къаьсттина зударша а цамгарш лехьон гуьйренан йочанаш…\n- Доцца аьлча, жижиг дезачунна пайденна хир волуш накъост ву-кха Бушт1ар!.. И харжа веза вай!\n- Аса а тоьшалла до шуна иза ц1ена бакъ ду аьлла! Цу т1е, ч1ог1а мерза а хуьлу оцу Бушт1арг1еран жижигах йина шашлык!..\n- И жижиг мерза хилар дукха хьолахь оцу бежанна урс хьокхучух дозуш дуй хаьий хьуна, ва Саьрмасекх!..\n- Нийса боху. Шен каяьллачунна шаьлта тухуш волчу Буккал Г1умин к1анта Мамеда, я паччахьан 1едал д1адаьлла б1е шо гергга хан яьллехь а, х1инца а Теркал дехьара г1алг1азакхийн говрийн реманаш вайн юьрта кхуьйлучу Коврнакъан Маккхал-хьаьжин к1анта Абубакара урс хьаькхначу уьстаг1ан я бежанан жижигах йина йолу шашлык ч1ог1а мерза хуьлу!\n- И шиъ-м хьа ву урс-м хьанна а хьокхур долуш!.. Ву дера!\n- И х1ун къамелаш ду? Дикчу наха саг1ийна декъначу жижигах маларна т1екхалла шашлык ян мега ткъа?!\n- Х1унда ца мегаш ду-те х1инца мах боцуш керадеанчу жижигах шашлык ян?\n- Мила ву и дихкинарг?\n- Мича юккъера ву иза?\n- Схьавалвел иза вайн буфете!..\nИ челакха къамелаш марса дохуш верг к1унзал болу Эмал-Муса вара. Ч1ог1а харцахьа «борз» яра иза…\nМолла юкъа ца г1оьртинехьара кхузахь дов далан герга дара.\n- Накъостий, вайна х1инца девнаш ца оьшу. Иштта ца оьшу вайна телевизорш чохь саг1анаш дохуш, дукха луьйш болу Бушт1арг1ар а. Нийса бохий аса, юьртахой? Ткъа ша вистхуьлуш волчо, вай маьждига чохь хилар диц а ца деш, сих а ца луш, хаза оьзда ала олуш дерг! Сацаел шайн ца оьшу г1овг1анаш! Бакар-хьаьжа, хьо ваьллий хьайна хетарг аьлла? 1аламат дика ду ваьлла. Охьахаа, делахь, г1овг1а а ца еш.\n- Накъостий! Ладог1ал х1инца массара а! Шаьш дуьйцуш дерг х1ун ду хууш мукъане а дуьйций-те аша? Суна ца лаьа сайн юьрта къеда кху юьртан бух биллинчу тайпанах а воцуш, цхьана хенахь сан дайша т1елаьцна хиллачу нахах стаг харжа! Иштта аса тамаша ца бо селхана яа х1ума йоцуш варрашкахь хьаьмцашка а лелла, тахана яа сискал хиллачу нахах а! Уьш бу ц1ерахазмана саг1анаш дохуш берш а! Массарна а хаа ду шуна: и тайпа стаг цкъа а кху юьртан къеда хоржур вац, цуо хьанна т1ера саг1анаш дахахь а! Я аса шуьга хоржуьйтур а вац! Иза диц ма де цхьаммо а! Бегаш – бегаш бу, ткъа г1уллакх г1уллакх ду! И шиъ иэдан ма г1ерта, бехк ма билла челакхо вистхиларна!\nНаха лерина ладуьйг1ира х1инцца вистхиллачу Дутин Вадудан к1анта Мохьмада аьллачуьнга. Цунна дуьхьал вистхила цхьа а ца х1оьттира. Иза кху юьртахь дош лелаш а, ца лелахь лоьлуьйтур долуш а борз яра.\nКхузахь цхьаццаболчарех 1отталуш Мохьмада динчу къамело бина болу т1е1аткъам мелла а малбархьама, шеха вела а къежаш, масла1атан дош ала дагахь хьалаг1аьттира цуьнан тайпана ваша, дуккха а шерашкахь кху юьртарчу клубан директор хилла волу, дехьарчу Саьлмирзин Аюбан к1ант Обарг-хьаьжа.\n- Юьртахой! Къеда харжаран меттана вай вовшашца девнаш а даьхна д1асадохахь ма юьхь1аьржо хир ю. Амма со тешна ву вайн собар а, оьздангалла а хьалха а яьлла, вай веша болх кхиамца чекхбоккхург хиларх. Дала аьтту бойла вайн цу т1ехь!\nМассо реза хилира цуо аьллачунна а.\n- Соьга а алийтал цхьа дош. Суна хаьа мила харжа веза. Вай дера веза вешан юьртан къеда Шаьхьтамаран Муц1ин к1ант Донц1а харжа.\n- Василий, ахьа х1ун дуьйцу!\n- Со Василий вац, со Висади ву!\n- Д1авалахьа, х1ун бен ду иза!..\n- Висади, цуьнга тхо х1аллакдайта-м ца г1ерта хьо? Къаьркъа а молий, цуо Ша1ин ресторанехь лелош хилларг дицделла хьуна? Иштта стаг мега ткъа юьртан къеда харжа?!\n- Х1инца малар а дитина имане ма веана иза!\n- Имане веанехь а, ца веанехь а гена ваккха! Х1инца и «япп1арг1а» вара вайна оьшуш верг!\n- Шун х1ун дара суна ала, яьсса хечеш? Таманин буфетехь неха ахчанах дорах чаг1ар муьйлуш-м ца лелла шуна со, кхузахь 1аш болу цхьацца болу «хьаьжой» санна!.. Хьажахьа, хьанна а х1ума ала ма кийча а ю х1ара гезарий. Цу т1е даьлча, мала а мелла, молуш а ву, мер долуш а ву! Я х1окху шун «гужбане» кхин вог1ур волуш а вац!..\nЧ1ог1а оьг1азвахана Донц1а маьждиг чуьра аратасавелира…\n- Бусалба вежарий, маьждига чохь дийца тамехь къамелаш дац х1инца аша кхузахь деш дерш! Х1ара х1ун ду аша лелош дерг?!\n- Дац хьуна цара и къамелаш дукха деха-м дийр. Довла массо а ара! Маьждиган хьалхарчу майданахь д1ахьор аша х1ара шайн «гужбан»… Шу эвхьаза довлуш лаьтта! – аьлла маьждига чохь мел хилларг хьем ца беш араваьккхира моллас.\nХ1инца маьждига хьалха д1атарбалан г1ертачу нахана хьалха юха а вистхилан дийзира районан администрацин куьйгалхочун.\n- Накъостий! Бусалба вежарий! Сан дехар ду шуьга х1ораммо а олучуьнга дика ла а дуг1уш, оьг1азлонаш а ца лелош, вайн гуламан болх д1абахийтар. Сарралц кхузахь 1ийна а къеда харжаза ца довлу шуна вай. Дала аьтту бойла вайн цу т1ехь!\n- Со вист хила мегар дарий? – аьлла дика доьшучу дешархочо санна куьг хьала а айбина, вистхилира шовзткъа шарахь гергга кху юьртарчу школехь директоран болх бина волу Сатун Макшерипан к1ант Мохьдан.\n- Аша суна бехк ма билла, юьртахой, со дика ца кхета аша х1инца лелочух. Вай харжа г1ерташ долу юьртан къеда т1ом а беш, девнаш а дохуш харжа везаш вац, суна хетарехь. Вайх т1ебаьхкина болу хьеший а ца кхардош, собарца, хьекъалца чекхбаккха безара вай х1ара болх!\nМаьждига хьалха гулбелла нах массо а реза хилира цо аьллачунна.\n- 1аламат хьекъале а, нийса а х1ума ду Мохьдана аьлларг. Цо бохучуьнга ладуг1уш хила деза вай! – аьлла шен ши мехк а хьовзош, парг1атчу боларца дош ала майдана юккъе велира кху юьртахь лоруш хилла волчу Овтин Микин к1ант 1адлан-Хьаьжа. – Суна хетарехь, вай вийцаре ван везаш верг Ибахи Вахин к1ант Бадрудди-Хьаьжа ву. Иза вайна массарна а дика вевзаш а ву. Масех дош эр дара аса, шун пурбанца, цунах лаьцна. Дийцина ца валлал, дийцича адам ца тешшал майралла а, доьналла а долуш стаг ву иза! Дера ву! Х1инца цхьана бакъдолчунна т1ехь масал далон воллу со. Дика дагайог1у суна и йовха аьхкенан суьйре. Иза дара Германаца т1ом болабалале шо хьалха. Х1окху Бадрудди-Хьаьжин раг1ун к1елахь, т1о-берам чу, х1инцца кхера схьаяьхна, мартанхойн к1айчу ахьарх йина тоьпаш а 1уьттуш, т1е шура тоьхна чай а молуш, луьйш-олуш 1аш дара тхо… Мелла а бода ч1аг1ло хан яра, хевшина 1аш долчу тхуна т1е цхьа накъост веача. Салам-маршалла хаьттинчул т1аьхьа т1евеанчу хьешо элира:\n- Х1ара х1усам Ибахим Вахин к1ант Бадрудди-хьаьжа вехаш ерг юй? Со нийса кхаьчний-те?\n- Кхаьчна-те, сехьавала, охьахаа.\nЮххе а веана стогаран серлонга ваьлча тхуна вевзира т1евеана хьаша.\n- Ой, ой, Сталин, хьо вац иза! Марша вог1ийла, генара хьаша! Ма дика ду хьо веана! Х1инцца жижиг-галнаш ду схьадовлуш! Хьо ч1ог1а нийса кхаьчна! 1аламат нийса!\n- Ахьа х1ун Сталин вуьйцу, х1ай накъост? Лорт1ахь вуй хьо?\n- Вай дохийна х1аллакдина хилла волу вайн къоман чаьлтач и Дела мостаг1а а – Сталин ву ахьа вуьйцуш верг?\n- Х1инца цунна хьошалла деш дара шу!?\n- Дара, дукхавахарг, дара! Иза Гитлерца т1ом а балале ма дара! Вай х1етахь дохийна а дацара, цкъа делахь. Ткъа шолг1а делахь, иза хьаша ма вара вайн юьрта веана! Кхетий шу?\n- Кхета. Кхид1а х1ун хилира дийцахьа!\n- Хьо лаа лелий, ва Сталин? – аьлла хаьттира аса цуьнга. Т1аккха цуо соьга х1ун элира хаьий шуна? Дера элира: «Кху Бадрудди-хьаьжица цхьажимма г1уллакх долуш веанера со-м» аьлла. Муха хета шуна? Ша Сталин веанера-кха кхуьнца г1уллакх долуш!!!\n- Хьажахьа, тхуна хезна а дацара вайн юьрта Сталин веана хилла олуш. Иза ма тамашийна х1ума ду!\n- Тамашийна хилла а-м ца 1а! Т1акккха хьошалла дирий аша цунна?\n- И ду хаза! Дира дера! Тоьхна синкъерам а бира. Оцу сарахь Эг1ашбетара кхеран лула хьошалг1а еана хиллачу цхьана жерочуьнца мосуьйттаза хелха а велира Сталин. Шолг1ачу дийнахь, йовха мохь тоьхна сискал а, бакъийна дума а таьлсаш чу а тесна, дукха хан йоццуш 1аьндашкара эцна балийна болу шен расха дин а белла, Соьлжа-г1ала д1ахьажийра Бадрудди-хьаьжас и веза хьаша… Иштта къонаха ву-кха вайн юьртахь вехаш! Суна хетарехь, иштта верг бен хьакъ а вац вайн юьртан къеда хила!\nКъамел а сацийна гонаха д1асахьаьжира 1адлан-хьаьжа, ша х1инцца аьлларг юьртахоша т1е муха лаьцна хаа г1ерташ санна. Т1аккха шена гиначуьх мелла а тоам хилла, шен доттаг1чуьнга вистхилира:\n- Цул т1аьхьа кхин моссазза цхьаьнакхетар нисделира шуьшиннан, ва Бадрудди-хьаьжа?\n1адлана дийца долийначунна ч1ог1а реза вацара, кхуьнан челакха забарш к1ордийна волу, Бадрудди…Амма х1ара юьхь1аьржа ца х1отто, кхетарг кхетар ву-кха аьлла, кхуьнан къамелана юкъавахара иза, ткъа цул т1аьхьа шена а хазделира шаьшшиммо дуьйцуш дерг…\n- Бакъдерг дийцича, цул т1аьхьа вовшен кхин гина вац тхойшиъ, 1адлан-хьаьжа. Иза ч1ог1а дегабаам бина ву бохуш хезнера суна…\n- Астаг1фируллах1! Ма доккха х1ума ду иза! Аша соьга-м ма ца аьллера вайн юьртахь Сталинан доттаг1а ву вехаш, аьлла! – юьртан мола, кхуза гулдаларан коьрта 1алашо йиц а елла, ч1ог1а цецваьлла бага а г1аттийна лаьттара. Иза х1инца а т1аьхьа ца кхуьура хуьлуш долчунна…\n- Дакъаза ма вала хьо дела1, Сталина дегабаам балла х1ун далийтина хилла-те ахьа хьайгара, ва Бадрудди-хьаьжа?\n- Делахь х1ета, хьо ву-кха бехке вай дохийна Сибарех дахийтарна!..\n- Д1асацахьа, Сонта-хьаьжа, дийцитахьа кхид1а а!..\n- Накъост, хьо х1ун ала г1ерта? Иза Сонта-хьаьжа вац. Цуьнан ц1е Сунта-хьаьжа ю! Башхалла гой хьуна?\n- Цу Дела вазалор ца го-кха!..\n- Шайн г1овг1анашца аша тхо ладог1а ца дуьту. Совцийша, тарлахь! – Кхара дуьйцучуьнга леррина ладоьг1уш лаьтташ волу районан администрацин куьйгалхо, дукха ч1ог1а цецваьлла, ша мича кхаьчна хаан г1ерташ санна, д1аса хьежа велира…\nРайонан къеда а дукха цецваьлла шен маж къажъеш лаьттара…\n- Бакъдерг дийцича, суна х1инца а ца хаьа тхойшинна юкъа х1ун доьлла хиллера. Вуьшта цул т1аьхьа со волчу хьошалг1а веана хиллачу Ворошиловс элира соьга. «Хьо Гитлерца цхьаьнакхетар ца тайна вара хьан хьаша Сталин!» аьлла. Ша иза дацахь, сан са а кхеташ, кхин х1ума-м дацара соьгара даьлла.\nХ1инца цецваьлларг 1адлан-хьажа вара…х1окху рузбане, аьлча а, кху гуламе баьхкина хилла нах маьждиг чохь дийца ца дог1у къамелаш дийца бевлча, моллас маьждиг чуьра дукха сиха аратийсинчул т1аьхьа кхара дуьйцучуьнга ладог1а гулбелла бара дуккха а лула-кулара нах а, новкъахула дехьа-сехьа воьдург а. Моьттур дара х1инца кхузахь Болкхара веана пелхьо воккхуш ву. Къаьсттина дукха дара бераш. Церан массеран а ч1ог1а самукъадаьллера…\nАмма кхуза баьхкина болчу хьешашна ца вевзара х1инца дерриге а къамел шайн караэцна волу ши доттаг1а. Х1окху шиммо дуьйцург х1ун ду ца хууш ч1ог1а цецбевлла 1ара уьш…\nЮха а маьхьарий девлира гулбеллачарна юккъехь:\n- Бадрудди-хьаьжа, Гитлер а веанера хьо волчу хьошалг1а?\n- Иза маца ду? И нажжаз муха кхаьчна кхуза?\n- Урс х1унда ца 1оьттира ахьа цунна, цхьажимма чож а дат1ош?\n- Ма дийца хьашт доцу х1уманаш! Г1иллакхе хила. Шен хьешана урс 1уттуш хуьлу ткъа. Лорт1ахь вуй хьо? Мегар ма дац иштта хила!\n- Иза Германа пачхьалкхаца т1ом болабеллачу шолг1ачу шарахь ду моьттуш ву со. Билггала дага ца дог1у. Ткъа харц лер, шуна ма-хаъара, со дезаш вац! Цхьана дийнахь Махкат1ера цхьа чермо веара со волчу. Чай а мелла тхойшиъ парг1атваьллачул т1аьхьа цо соьга схьакховдийра немцойн маттахь т1ехь йоза яздина долу кехат.\n- Х1ара кехат хьан кера д1ало аьлла ваийтина-кха со Гитлера. Иза селхана кхаьчна тхан юьрта.Хьайн аьтту белахь, хьо ша волчу вог1ийла лууш вара иза. Вуьшта ша а хьо волчу вог1ур волуш дера хиллера иза-м. Вордана т1ера охьавуссуш, ц1еххьана ког а керчина, цул т1аьхьа иза бистина харцахьа а баьлла, т1е ца х1отталуш лазабаьллера цуьнан. Хьайн аьтту белахь хьоьга ша волчу вола бохура, ткъа хьан вог1ийла ца нислахь, масех дийнахь, ког то а балийтина, ша хьо волчу хьошалг1а кхочург хилар хьоьга д1ахаийта а элира Гитлера.\nОццул генарчу Берлинера вай долчу Гитлер веана хилча г1иллакхе а ма дац Веданара Махкат1е а ца вахча, аьлла со а вахара-кха цига. И чог1а дагахкхетта хиллера-кха Сталинна… цунна дицделла хиллачух тера дара вайнехан хьаша-да т1еэцаран г1иллакхаш. Наггахь х1ума дицлуш 1едал дара цуьнан!.. Ткъа вай-х ма даций веша г1иллакхах духур долуш! Шуна ма-хаъара, вайн юьртара, Иди а ца воьхна шена дечке ваханчохь хен хаьрцича…\nМаьждиган хьалхарчу майдана гулбеллачеран ч1ог1а самукъадаьллера…\nМассерачул а ч1ог1а самукъадаьлларг а, амма цуьнца цхьаьна, шен доттаг1чо лелочух ч1ог1а цецваьлларг а 1адлан-хьаьжа вара… Кхуьнан доттаг1а кхуо йинчу забарийн г1анел а т1ехъиккхина д1аваханера…\n- Собар дехьа, Бадрудди-хьаьжа! Цхьа х1ума хатта воллура со хьоьга. Суна бехк ма биллалахь, мел хан ю хьан?\n- Т1едог1ачу шарахь, б1аьста, 1один ирзехь хьаьжк1ашна шолг1а асар дечу хенахь, кхузткъе итт шо кхочур ду-кха, Дала оцу хене со валийтахь!.. Вуьшта кхин сингаттам болуш-м ца хаьттира ахьа иза, ва Буркъин бекъа?\n- Ой, и бохург х1ун ду? Х1инцца 1адлан-хьаьжас ма-аллара, и дерриге а лелочу хенахь «хьаьжо» хиллачу хьан кхин хан яц? Иза муха нисло ткъа? И ма тамашийна х1ума ду! Х1ай 1аламаташ!.. Цхьана а тайпана х1инца аша дуьйцучунна т1аьхьакхуьуш вац-кха со!\n«оцу 1адлан-хьаьжас юьйцучу хенахь Бадрудди-хьаьжин мел дукха а кхо-диъ шо бен хуьлийла дац!.. Т1аккха муха нисло иза? Хьаьжо а муха хуьлу цугах? Иза а Сталинан заманахь! Я со кхетамах туьлуш ву-те…» оцу ойланаша а, шен хеттаршна Бадрудди-хьаьжас деллачу жоьпо а дукха ч1ог1а цецваьккхина, вог1авелча санна, лаьттара вахабистийн 1едал долчу хенахь кху к1оштан шар1ан кхелехь г1уллакхехь лелла, ткъа тахана долчу 1едалан а жигархо хилла лелаш волу Симакин Гатин боккха мара болу Тоьмаркъа… хетарехь, цхьана х1уманна т1аьхьакхиа г1ертачух тера дара и къена жигархо…\nКху гуламе гулбелла нах саца ца луш буьйлуш бара…\n- Х1окху вайн маьждигехь мел дешначу къур1анор, юртахой, кху сингаттамечу заманахь, к1иранах цхьана дийнахь мукъане а доггахь вешан самукъадолийла лаахь, х1ара Бадрудди-хьаьжа харжа ма веза вай вешан юьрта къеда! – аьлла вистхилира кху юьртарчу клубехь дуккха а шарашкахь киномеханик болх бина волу Мутин Асхьабан Шепа1.\n- Цуьнан г1оьнча 1адлан-хьаьжа харжан а мегар ду! – т1етуьйхира цхьаммо-м…\nНахана юккъехь яккхий г1овг1анаш евлира… Царех дукхахберш йийцаре ечу кандидатурана дукха ч1ог1а реза бара.\n- Юьртахой, х1окху гуламах синкъерам бан а ца г1ерташ 1ад1ейша! Деле шайна цхьажимма собар дехийша! Аша лелош дерг дан х1ун ду?!\nМасех минотехь г1овг1анаш а йина д1атийра к1адбелла, амма, дика самукъадаьлла нах.\n- Суна хаьа вай мила харжа веза юьртан къеда! Вай дера веза астаг1чу Миндаран Седакъан Абу харжа! Иза ч1ог1а товш хир ву оцу даржехь! Аса шайга бохург де, юьртахой! Толам вайгахь бу! Аллах1у Акбар! – аьлла аьтту куьг хьалха кхоьссира Абу волчохь дика са а къийрина ц1а вог1уш, ларамза кху гуламна т1енисвеллачу Дуц1ин Буркъин Салмана. Амма иза сиха «говрара воссийра» юьртан моллас…\n- Ладог1а соьга, накъостий! Битал х1ара синкъерам! Со х1инца оьг1азвахийта г1ерташ шаьш дацахь, цхьажимма собаре хила г1орта! Дукха мийлинчу къаьркъано гуттара а вестина лелачу, оцу Россин, Ельцин бохучу президентан хьадалчийн г1оьнца шайна юккъехь барт а бина, масех стага х1ара республика шен ден мере яхийта 1алашо йолуш, массо а халкъо дагалоцуш харжамаш бо аьлла куц а х1оттийна, вайн, аьлча а, шаьш санна болчеран президент, оьрсийн инарла хилла волу Дудаев х1оттийначу хенахь, цуьнан хечин барчах а тасавелла, леррина йолчу цхьана подразделенехь г1уллакх деш ву ша бохуш, варраш хоьхкуш леллачу, шен ворх1ий а дена ца гина йолу тиша иномарка хоьхкуш лелла волу х1инца х1окху Дуц1ин Буркъин Салмана шен дагахь харжа аьлла хьалхатеттина волу массарна а мотт бетташ, иман а, беркат а доцчу, астаг1чу Миндаран Седакъан к1ант Абу, шуна массарна а дика дагайог1учу хенахь, Соьлжа-г1алахь къома къаной бу бохуш массо а ярташкара лахьийна ялийна еса х1уманаш хьалха а яьхна чалахь бинчара и шайн шайт1анийн ловзарш д1ахьочу хенахь хаьнт1а а оьллийна, мера к1ел ши чо а латийна, Соьлжа-хи йистехь церан жижиган еш кхехкош лелла ву. Шен дена санна, мотт беттар ц1ийх доьлла волу иза, х1инца а ву боху цхьана российски спецструктурашкахь болх беш. И санна верг товш хир вац вайн юьртан къеда! Кхеттал х1ума дуй аса х1инца аьлларг? Делахь х1ета и чекхдели!\n- Кхечара бохучуьнга ла а ца дуг1у вай?\n- Д1авалахьа, Василий, х1ара г1уллакх дахдан ма г1ертахьа.\n- Со Василий вац. Со Висади ву. Моссазза баха деза шуьга?\n- Цхьа ког коша а бахана лелачу хьуна х1ун бен ду х1инца милла хилчи а? Дика ду. Хьуна иштта ч1ог1а халахеташ хилча, кхин эр дац аса. Вуьшта, ч1ог1а тера-м ву хьо царех…\n- Д1асовцал! Шу кхуза сакъера гулделлачух тера хета суна. Дера хета. Малхбуза ламазан хан т1екхачале чекхбаккха беза х1ара гулам. Дита и ца оьшу къамелаш. Х1ара синкъерам я ловзар а дац! Тоьар! Мацах цхьаммо баьхначунний а дайна – халлас!\nКхузахь цхьацца болчара дуьйцуш долу и деса къамелаш к1ордийна волу Юсуп-хьаьжа кхин шеца бегаш бойтур болуш вацара. Цо совцийра кху гуламах синкъерам бан г1ертачийн г1овг1анаш.\nКху юьртара молла Г1арсин 1абдулла-хьаьжин к1ант Юсуп-хьаьжа шен х1инцца корта боккхур белахь а, бакъдерг шен дега а д1аэр долуш вара. Вахабистийн 1едална а ца везара иза ц1ена стаг волу дела.\nЦхьана дийнахь, церан йоккха тоба еара х1ара д1а а ваьккхина кху юьртарчу маьждиге шайн молла д1ах1оттон 1алашо йолуш. Иза 1аьржа 1аьрби вара, ц1ена оьрсийн мотт а буьйцуш… х1инца ша бусалба ву бохуш волу х1ара 1аьрби, кочахь ж1араш лелочу керстанийн маттахь, шен дагахь кху нахана дин хьеха воллуш вара!..\n- Тхуна оьшуш вац аша валийна негр! Шаьш схьадаьхккинчу новкъа юхадахан мегар ду шуна!\n- Тхуна г1оьнналлина аьлла валийна ву аша х1ара? ФСБ-с леррина кечвина кхуза ваийтинчу шайн палестински моллане, тхуна ца оьшуш долу г1о дан а ца г1ерташ, иттаннаш шарешакахь шайн коьшкала а хевшина 1аш болу жуьгтий д1абаха ала!\n- Нийса боху! Х1инца 1аьрбийн «чегевараг1ар» бара вайна оьшуш!\n- Собарде цкъа! Шуьга хоьттуш х1умма а дац! Кху шун юьртарчу маьждиге керла молла ваийта сацам бинарг вайн нохчийн пачхьалкхан бусалба неха «шура» ю!\n- Шайн ворхх1е а дена не1алт хуьлда шуна а массо а «шураш» вовшахтоьхначийна! Шуна моьттуш дерг аьттехьа а доцийла аса х1инцца шуна хауьйтур а ду! – аьлла сихха маьждига уллерчу шайн чувахара Юсуп-хьаьжа. Дукха ца 1аш схьа а веана, моссуьйттаза кхарна т1ехула автомат а кхоьссина, х1окху ардангина хьалхаваьлла веанчу, ерриге районан а хууш, КГБ-н стукач а лелла, х1инца эвлаяъ хила г1ертачу, лулара юьртарчу цхьана вахархочуьнгахьа а вирзина элира:\n- Схьаверзал, х1ей, Чабан-хьаьжа! Оцу сийлахьчу Маккахь мел дешначу Къор1анор аса дуй ма буу шуна, х1инца и шайн къуот1алг1а вина негр а эцна шу сихонца д1а ца долхахь, х1ара етташ кху маьждига хьалха шун декъий охьадакха!\nЦуо шен дош кхочушдийр дуйла а хиъна кхайкхаза баьхкина «бусалба вежарий», шайн молла а эцна сихонца д1абахара.\nКъеда харжар дахлуш лаьттара. Жерахь чекхдер ду аьлла хеттачу кху г1уллакхан йист яла гена долчух тера дара.\nКхин а еххачу хенахь къийсинчул т1аьхьа моллас юкъадилларца гулбеллачу наха шайн юьртан къеда хаьржира Сатун Макшерипан к1ант Мохьдан.\nМохьданах лаьцна дош олуш Юсуп-хьаьжас элира:\n- Х1ара Макшерипан к1ант, ц1ент1ера схьаваьлла оьзда г1иллакх долуш стаг ву. Шуна ма-хаъара, доьазза Хьаьжин Ц1а вахана а ву. Шеца ламаз-марха долуш, и Сийлахь Къур1ан эханнал сов дагахь а хууш ц1ена бусалба стаг ву! Амма уггаре а коьртаниг, юьртахой, х1ара юьртахь а, районехь а, жимчо а, воккхачо а лоруш, сийдеш хилар ду. Иштта волу стаг бен хьакъ вац вайн юьртан къеда хила! Иштта хила а хилла, иштта кхид1а хир а ду, Дала вайна совг1атана деллачу кху инзаре хазчу Ведана лаьмнашкахь, сийлахь-доккхачу нохчийн бусулба къоман оьзда к1ентий мел беха! Х1инца ала мегар ду шуна:\n- Аллах1у Акбар!\nСоьлжа-г1ала, 2008-чу шеран март-беттан 26-г1а де


Вай мехка цIихеза хиннача хьехархочо, Овшанаькъан Баадулий Тамарас, кхувш латтача тIехьен, хоза хьехам луш дIадихьар ший вахар\nЯхаргья дегашка массе хана!\nСелий бетта 15 ди 2022 шу\nМехка цIихеза хьехархо йолаш яьха Овшанаькъан Баадулий Тамара, ишкола вахаре боккха оагIув болаш лаьттар! Укх шера, бекарг бетта 2-ча дийнахьа 80-шу даьнна йолаш хаьдар цун сийрдача вахара никъ. Из яр къахьегама ветеран, Российски Федераци лоархIаме болхло, ГIалгIай Республика цIихеза хьехархо! Ший вахарера 62 шу беркате тIехье кхееш ишколе къахьегаш Iодилар цо. 1942-ча шера Мужиче яьяр из дог цIена, беркате саг.\nХьехархой наькъа тIа, ший хьалхара гIа 1958-ча шера баьккхар цо Первомайскерча юкъерча ишколе зIамагIа долча берашта хьехаш. 1959-ча шера из деша эттар Шолжа-гIалий тIарча педагогически института филологически факультете, 1965-ча шера тIехь — дика дешаш из чакхъяьккхар цо. 1961-ча шерагара 1975-ча шерага кхаччалца Мужичера ишкола кулгалхо йолаш къахьегаш лаьттар из. Дешархошта дукха езаш, ший дезала санна царна хьехам беш, дог лазаш, ишкола ерригача тоабо лоархIаш чакхъяьлар Тамара.\nЦун дика бовзар ший болх, бовзаш хиларал совгIа, ший цIа лоархIар цо ишколах, беррига низ дIатIабохийташ тоаде гIертар цигара хьал. 1975-ча шера эрсий моттеи, литературеи хьехаш хилар из дог — цIена хьехархо. Дешархой хозахеташ болхар цун уроках. Цун ховр, цхьа ший тайпара, тамашийна вахар шийна гонахьа кхолла. Дешарцара берий безам чIоагIбеш, цар начIал гучадоаккхаш къахьегар цо. Керда хьабаьхкача хьехархошта дега эггара гаргагIа йола доттагIа хиле дIаоттар из.\nИшколан вахаре дуккхача шерашка ше Iомадаьр царца декъар, гIо де кийча яр хIара хьехархочоа. Цун хьаькъал долча къамаьлаша, дукха керда хьехархой нийсача наькъа тIа баьхар. МоллагIча темах лаьца къамаьл де атта дар Тамарайца. Наха дала хьаькъал долаш, сабаре, кIаьда, тешаме новкъост яр из ерригача ишкола тоабан. Тахан, из санна йола саг юкъера дIакъастар, тха массане дегашта доккха халахетар да.\nДика саг, цун вахар хаьдача а сийрда седкъа хиле вах ше вийзарий дегашка! Ишттача нахах яр Овшанаькъан Тамара. Цун дегага хинна дикал тха массане вахаре йисай. ЦIена, сийрда никъ шийна тIехьа бита дIаяхар из эздийча оамалех йизза йолаш яьха саг! Мужичера ишкола тоабан хьехархой из хало екъаш ба цун гаргарча нахаца. Дала Iаьхартен меттиг даькъала йойла цун!


Нохчийн меттан истори — Зори Ислама\nМотт – г1ирс бу, кхидолчу муьлххачу х1уманна вай лелош болу г1ирс санна, адамаша вовшийн хаамаш д1асалуш болу, олуш 1едал ду журналистан Тумчаев Адаман. Суна а цунна т1етан лаьа.\nМотт– хаам бу, иштта юкъараллина юкъара з1е а ю и. Нийсса аьлча, мотт – г1ирс бу… Г1ирс бу и, и ца хилча адамашна мел эшам хир бара ойла а ца ялуш болу. Маттаца вайн лаамаш буьйцу вай: д1аолу вай, схьаолу вайга. Адамашна юккъера хаамийн з1е ю мотт. Мотт ца хилча, х1инцца вай лакхахь ма-хьахадарра, ма-торру шега хаам схьакхача а, я шегара хаам д1акхачон а аьтто хир бацара нехан. Нийсса аьлча, и аьтто гуттар а къен хир бара: и аьтто куьга ишарца, иероглифца, я петроглифца хила там бара вайн. Вайна цу кепара къахьега а ца дезаш аьтто бу вовшка хаам д1акхачон. Ткъа и дерриге меттан беркат ду. Дукха хан ю нохчийн халкъ цу беркатца дехаш долу. Масех эзар шарера дуьйна схьа, беха орам бу нохчийн меттан. И орам Урарту олучу цивилизацера схьа бу. Иза 1илманчаша къобал дина ду. Нохчийн, г1алг1ийн меттанашца бен, кхин цхьана а маттаца талла ца делла цу цивелизацех дисина долу йозанаш. Цо гойту вайна орамаш мел гена доьлху! Вевзаш волчу урартолога И. М. Дъяковс шен белхашкахь боху: «Хурритийн, урартийн, малхбалехьарчу Кавказан меттанаш гергара хилар билгалдаьккхина лара мегар ду»(уггаре хьалха цо буьйцурш вайнах бу). Иштта боху Вевзаш волчу 1илманчас-лингависта Ю.А Дешериевс а шен «Урартун а, Нохчийн а лексика, морфологи, синтаксис», аьлла болчу 1илманан белхашкахь. И.М. Дъяковс бохург т1еч1агдеш санна, оцу дакъошкахь Урартийн мотт вайн нехан маттаца ч1ог1а бог1уш хилар хоуьйту цо. Ткъа дуккха а кхечу тайпана ойланаш ерш а нисло. Вайн орамаш Урарту доьлху, я уьш Урарту ца доьлху аьлла, и т1еч1аг1дан а х1уьттур дац вай бохучу маь1нехь ю церан ойланаш. Х1унда аьлча, иштта ду и аьлла, цунна зайл тоьхна, и цу т1ехь сацон к1орггера бина талламаш дукха бац 1илманчаша, я царна и талламаш бан цу цивилизацех дисина иштта дукха йозанаш а дац, боху цара.\nТкъа ша Урарту йоккха цивилизаци хилла хилар билгал ду. Шайн дика эскар хиларе терра, дуккха а мехкаш схьалецна а хилла цара. 1илманчаша бахарехь, иза х1инца Эрмалойчоь йолчу меттехь хилла. Лакхахь ц1ераш яьхначу 1иманчаша бахарехь, ткъа цо вай цу аг1ор 1ийна хилар билгалдоккху.\nУрарту цивилизаци 1амор ч1ог1а мехала ду историкашна, археологшна тахана. Дуккха а къайленаш юьсуш, вайн эре схьакхаьчна вай. Х1етта а вайн эрехь дерг а ма-дарра хууш дац вайна. Маттаца доьзначун дуккха а къайленаш йисина вайна кху эрица а. Б1аьвнашна т1ехь, чарташна т1ехь, цхьацца герагашна т1ехь, иштта д1а кхечанхьа Нохчийчохь дукхазза а карадо тайп-тайпана йозанаш, хьаьркаш, петроглифаш… Цара а билгалдоккху Нохчийн мотт «селхана» кхоллабелла цахилар. Къаьсттина билгалбаккха бог1у IV-чу б1ешарахь гуьржаша вайна бина т1е1аткъам. Мотталлархоша яздо, цу хенахь йина хиллачу вайн г1ишлошна т1ехь гуьржийн элпашца яздина йозанаш карош хилла хилар.\nКхин а хьахон лаьа, тахана а Нохчийчохь вайна карош лаьтташ ду идеографически йозанаш а. Къаьсттина уьш карадо ширачу б1аьвнашна т1ехь, чхернашна т1ехь, чарташна т1ехь. Тайп-тайпана и идеографаш к1езиг яц… Говзанчаша билгалдаккхарехь, гуонна юкъахь йолчу ж1аро – дуьненан йиъ аг1о, беккъа гуоно – абаде, иштта д1а кхин а х1уманаш билгалдохуш хилла цу идеографаша. Цундела юха а цкъа ала йиш ю вайн, вайн къам шира хилар а, вайн къоман шен маттана оьшуш йолу билгалонаш йозанехь лелош хилла хилар а.\nПайхамаран (Делера салам-маршала хуьлда цунна) асхьабаш баьхкина Дагестане дин довзуьйтуш, бусалба дин даржадоладелла Къилбаседа Кавказехь. Дагестанера схьакхаьчна Нохчийчу бусалба дин. Дин довза, 1амон буьйлабелла нохчий. И 1амош, оьшуш хиларе терра 1арбийн мотт 1амон буьйлабелла уьш. Цу маттаца мелла а уьйр тасаелла. Динца дерг мелла синна гергара хиларе терра, нохчаша 1аьрбийн алфавит т1еэцна. Ткъа 1аьрбийн маттахь элпаш мелла а к1еззиг ду, вайн маттахь долчу аьзнашца дуьстича: церан ткъе ворх1 аз-элп ду, ткъа вайн шовзткъе исс. Цундела, дуккха а аьзнашна элпаш карон дезаш хилла. И бахьана долуш, 1аьрбийн алфавитца дерг нисцаделла.\nЦул т1аьхьа Услара Петара нохчийн алфавит х1оттийна оьрсийн графикин буха т1ехь. (Досов Къеда хилла олуш берш а хуьлу цуьнца цу балхана юкъара. Амма, ас х1ара язъян материалаш йоьшучу хенахь со цуьнан ц1арна т1е ца нисвелла). Ткъе варх1 элпах лаьтташ хилла и алфавит. Дисинчу аьзнашна элпаш лоьхуш, кхечу къаьмнийн алфавитах пайдаэцна царшимма. Уьш хилла латийнин а, гуьйржин а элпаш. Цо бинчу балха т1ехь йоза 1амош г1алахь схьайиллина школа а хилла. Цу школехь дешархоша сихха лаккхара кхиамаш бохуш а хилла. Цу ханчахь а, цул т1аьхьа а нохчий шайн амале берзон, цаьрна шайн идиологи д1акхачон йоза 1амон г1иртина хилла олу уьш. Иза иштта хирг хиларх теша а теша. Церан 1алашо нохчашна шайн амал, лелар чудилла 1алашонца хиллехь, я ца хиллехь, Услара а, и санначара а бина и болх бахьана долуш, дешарехь мелла а кхиадоладелла вайн халкъ. Цундела,и церан хилла лаам вайна 1овжаме белахь а, вайна хаа деза цуьнах вайна баьлларг пайда буй.\nЧ1ог1а мехала хилла цул т1аьхьа 1908-чу шарахь Эльдарханов Таьштамира х1оттийна абат. Оьрсийн графикин буха т1ехь х1оттийна хилла иза. Цхьацца хийцамаш хиллехь а цу т1ехь, коьртачу декъана Услара Петаран бинчу белхашна т1ехь бина хилла цо и болх. Дуккха а цуьнан графика аттачу яьккхина а хилла цо. Услара гуьржийн маттера т1еэцначу элпийн билгалонийн меттана цхьацца оьрсийн элпаш а т1еэцна хилла цо, цхьаццадолчу элпийн билгалонаш иштта д1а а яьхна Таьштамира. 36 элпах лаьтташ хилла и алфавит. Цул т1аьхьа 1911-чу шарахь юха араяьккхинехь а Таьштамиран абат, амма, Услара бина болх санна т1е ца эцна иза, я иштта шуьйра баржа а ца баьржина Таьштамаран и болх.\nЮха а 1аьрбийн алфавита т1едевлла. 31 элпах лаьтташ хилла и ерриге алфавит. Вай лакхахь ма-хьахадарра, ткъа иза вайн маттахь долчу аьзнашка хьаьжча, 1аламат к1езиг хилла. И бахьана долуш, язъечу хенахь дуккха а хьаьркаш яхка езаш хилла. Оцо ч1ог1а халчу доккхуш хилла йоза. Оцу ерриге халонашца, 1910-г1а шо кхаччалц цу алфавита т1ехь хилла Нохчийн йоза. Оццу 1910-чу шарахь Гайсумов Со1ипа цу алфавита т1ехь книга арахецна. Цу книги т1ехь цхьацца хийцамаш а бина цо. Цо бина и болх бахьана долуш, цхьацца вайн элпаш доцуш долчу аьзнашна элпаш а карийна хилла. Цу алфавитан а ца хилла беха кхоллам. Цул т1аьхьа иттех шаре бен ца яьлла и книга а. Нийсса аьлча, 1920-чу шаре кхаччалц хилла цуьнан кхоллам. Цул т1аьхьа цхьа шо даьлча, 1921-чу шарахь соавтор А.Турчаев а волуш, Эльдарханов Таьштамара юха оццу алфавита т1ехь абат арахецна. Юха цхьацца хийцамаш бина а хилла цо цу абат т1ехь. И абат а ца яьлла цхьана шаре гергга бен. Х1уъ а дича а, д1анислуш ца хилла алфавитца дерг. Оццу шарахь Сугаипов Шах1аба хийцамаш бина юха а цу т1ехь. Х1инца хаъал элпаш сов девлла а хилла. Уьш 39 хилла. Цу хийцамашна т1ехь севцца мелла хан-зама еана.\nСоветийн 1едал т1едеанчул т1аьхьа а нахана йоза 1амон г1ерташ къахьегна 1едало. Цу хенахь хьалхадаьккхинарг хилла «Дуьнена юкъара революци» а, малхбузехьарчу къаьмнашна пролетариат а бохург. Вай лакхахь ма-аллара, шайн идеологи чеккхархьама хилла церан нахана и йоза 1амон г1ертар. И дерриге латинийн алфавита т1ехь дан хьийзош а хилла. Цхьайолчу республикаша т1еэцна хилла латинийн алфавит. Ткъа Нохчийчохь цу алфавита т1едовларна дуьхьал хилла нах. Къаьсттина дуьхьал хилла динан дай. И бахьана долуш, цкъачунна чекх ца долуш дисина хилла и г1уллакх.\n1925-чу шарахь нохчийн областан президиуман ЦИК-хь т1е а ч1аг1йина, т1еэцна Ошаев Халида, Сельмурзаев Мохьмада кечйина латинийн графикин буха т1ехь йолу нохчийн алфавит. 1927-г1а шо кхаччалц вайн газеташ оьрсийн, 1аьрбийн, латинийн графики т1ехь арадийлина. Амма, 1927-чу шарахь дуьйна йоза дерриге а латинийн графики т1ехь сецна.\nШайн идеологи чекхъяккхархьама, вайна шайн йоза 1амон г1ерташ хилла уьш аьлла, вай билгалдаьккхинехь а лакхахь, 1аьрбийн маттехула нохчашна хуьлуш болу т1е1аткъам юхатоха шолг1а 1алашо а хилла церан. Церан цу 1алашонехь кадаккха санна, латинин графика 1аьрбийн графикел дуккха а атта хилла. Йоза яздар гуттар атта каредоьрзуш хилла.\nЦул т1аьхьа, мелла а хан яьлча, т1аьхьа юха а 1едало шайн хьалха хиллачу лаамашна, хьежамашна, т1еберзабо шайн лехамаш. Х1инца церан интернационализм, малхбузехьа йолу пролетаризм боху х1ума оьрсийн патриотизм бохучу кхетамца хийцало. Йозаш йолу республикаш кириллицин графикин бух т1ехь хила еза боху кхетам хуьлу церан хьалхьабоккхий. Иза дерриге Россех кхидолчу кигийчу къаьмнашна д1аэн атта хилийта а хуьлу церан. ЦИКан къаьмнашкахула йолчу кхеташонехула низамдоккхий, и дерриге халкъера долуш санна, «халкъийн дехаршца», бохуш, оьрсийн графики т1едоккху цара йоза. Иштта 1938-чу шарахь т1еэцна ю тахана вай лелош йолу алфавит. Цу хенахь дуьйна цу алфавита т1ехь ду вай.\n( Дагадаийта лаьа, 1990-чу шерашкахь юха а латинийн графикан т1едовлар дийцаре деш хилла хилар. Амма, вайна ма-хаара цунах а г1уллакх ца хилира.).\nПайдаэцна И. Ю. Алироевн, Р. В. Гудаевн книгех.\n← Сан хьоме нана


Францин Iедал Оьрсийчу депортаци ян кечлуш ду 37 шо долчу Нохчийчуьрчу мухIажарна, юкъаралхочунна Гадаев Мохьмадна. Хьалхо кхел цуьнан адвоката тешийнера цунна тIехь цIахь Iазап хIотториг хиларх.\nЛаьцна, депортацин набахте хьажийна Гадаев Охан-беттан 8-чохь, иза полице куьг яздан вахча, хаам бина цуьнан зудчо Кавказ.Реалиига. Зазадоккху-баттахь хиллачу кхело, хIора дийнахь полице а воьдуш, куьг яздан декхаре вина хилла иза, ша депорт юхаяьккхина хиларе терра.\n"Со комиссариатна хаьлха лаьттира, карахь жима бер а долуш, соьга цIийнда цига чохь ву, олура. Хан яьлча, хьаькамо ара а ваьлла, элира, иза тхо долчохь вац, кхечу гIалара бахкийтинчу полисхоша дIавигина. Адвоката префектуре арз яздина, язлучу массо метте а яздина", -дийцира Гадаев зудчо.\nЦIийнненаца ша зIене ваьлла Гадаев, цо хаийтина ша аэропортана уллехь лаьттачу депортацин набахтехь вуйла – цигахь цуьнга хьалха а баккхийтина масех бутт, Зазадоккху-беттан 25-гIа де тIекхаччалц. Полисхоша шега ша Францин чоьхьарчу гIуллакхийн министран сацамца дIахьажош ву Оьрсийчу аьлла, депорт йийр ю боху шена пIераскана, Охан-беттан 9-чохь, хаийтина цо.\nЗудчо дийцарехь, Гадаев уггаре кхийринарг ду хилларг: мухIажар депортацин набахтера дIа а хоьций, цIеххьана лоцуш, дIахьажош практика яьржина Францехь.\n"Кхело бина сацам боллушехь, иза Оьрсийчоьнан каравала магош доццушехь, лаьцна, 20 де даьлча тховкIело яларх долу гIуллакх дара цуьнан кхелехь листа дезаш", - билгалдаьккхира Гадаевас.


Элдин Микаил. ГIан\nГIуран-бутт 25, 2018\nАнайист… Дуьненан анайист… Дахаран йист… Лаьттера тIуналла ца кхочучу орамийн дитт дакъало, цунах цкъа хьалха IиндагI хуьлу, тIаккха чан… Лаьтто стиглане салам луш кховдийначу ломан буьххьехь, мохо чкъор цоьстучу кху тIулгийн шийлачу дуьненахь, хьайн кхолламан йисттехь, мел хиллачунна, хиндолчунна дуьхьалвирзина соьца къамеле вуьйлу хьо. Махьшарехь, мизан-терзанна хьалха санна, хьайн деган терзанна хьалха а хIоттийна соьга бартхаттам бо ахь.\nТкъа ас-м сайн боцчу бехканна, хьан деган лаамийн а, ойланийн карзахаллин а къинош, кхиэл хилла яьлла, къинхетаме тийса са доцучо санна, сайна тIелоьцу. Дахаран тIаьххьарчу мIаьргонехь, махкана лурвоьллачу обарго ша-шена доьшу Ясин санна, мохо беш болу гIийла узам хезий хьуна? Хьанна тийжа техьа и мох?...\nЦхьанхьа, геннара, боданехь Iуьллучу бух боцчу ойланийн Iаьпказчуьра* гIоттий, меллаша, шайгахьарчу хьегамах а, лазамах а хьан дог Iабош, кху мIаьргонах чекхйолий, хьан дагалецамийн къепал, сан когаш кIел лаьттачу лахьти чу йоьрзу. Со цхьа лазамечу ойланца хьоьжу хьоьга. Ткъа хьо-м, шен реманна тIаьхьа чов хилла сай санна, хьайн дагалецамийн лорах вогIу кху мIаьргоне кхаччалц.\nХьан коьртехь цхьа Iеса ойла кхоллало: – Везан Дела, Ялсаманерчу дагалецамаша цистина дог карзахдаьлча, ша-шена къинтIера ца волуш, Адам Пайхамара ша-шена йина кхиэл юй-те Къабилан кхоллам? – олий. Ас-м хьо Деле воьху, азаллехь дуьйна айса ма веххара.\nМокхазан суй кхетча, тоьпан молха санна, безамна а, цабезамна а дага кийчча долчу хьан даго а, лаамийн лай долчу хьан ямартчу дегIо а хьо жоьжахатин неIаре валийча, лазамна тийжа бен ницкъ бац-кха сан. Хьуна-м, кху харц дуьненан бIарлагIечу хазалло а, ямартчу марзоно а хьуо Iехийча, дуьне хьайна совгIатна кхоьллина ду моьттура. Пайхамарша харц а, адамаша бакъ а леринчу дуьненахь-м, куьйгана цхьа салам, маттана цхьа дош, дагна цхьа марзо, когана цхьа лар бен я леха а, я тIаьхьадита а дезаш хIумма а ма дацара. Кхоьллинчунна гергахь юьхькIайн хила изза тоьур ма дара.\nАмма хьо… Хьо сутара а, цу сутараллехь гIорасиз а ву-кх, Адам Пайхамаран массо а бер санна. ДагадогIий хьуна, белшах белш тухий, гIаддайначу дийнахь, вовшашна букъ туху берд хиларх тешаш, хазахетарш а, халахетарш а вовшашка дуьйцуш дина деза-даккхий къамелаш?.. ДагадогIий хьуна, шен исбаьхьчу аматца хьан бIаьрса даьхьна, шен экамечу дагца хьан кхетам тилийна, шен кIайчу боларца хьан дуьне техкош, курачу амалца хьо цIергахь вагош, нуьре ши бIаьрг буьззина шен тамашийна дуьне а дохьуш хьан кхолламе йоьссинчу йоIа кху дуьненах а ваьккхина, ирсечу дуьненахь хьуо ваьхна?..\nДагадогIий хьуна, хьан бIаьргаш тIе бIаьргаш хIиттош, гуро лаьцначу барзана иччархо санна, хьайна Iожалла къежаяьлла?.. Диттан гIодах хутал санна, хьох хьаьрчина сутара къизалла хьайх Iебича, Дала хьайна елла хIора а мIаьрго цIечу дешин мехха хьайна язъелча, Iазапан эрда тIехь дуьне Iаббол болчу лазамо хьо хьулвича, къизаллин багара, Iожаллийга айхьа сатийсина?…\nМича бахара, тобанехь бен даха ницкъ боцчу адамаша, шайна аьттонна кхоьллина «Тешам», «Безам» цIераш йолу кхетамаш? Уьш йилбаз-гIаланаш хиллера, адамийн дахарехь дукхахболу кхетамаш санна. Хьо-м тIаьхьа а, хала а кхийтира цунах. Ткъа со?.. Хьуначул бIозза сов базлора-кх суна хьан лазам а, бала а. Буьйсанна, хьо набаро Iехийча, сайн Далла дуьхьал хIуттий, хьуна къинхетам боьхуш доIанца хьо Деле воьхур-кх ас. Ненан кийрара лаьттан кийра кхаччалц бен некъ а боцчу, махьшаре даьхьнарг бен хьал а доцчу хьуна, азаллера абаде кхаччалц некъ а, азаллехь дехнарг хьал а долчу сох кхета атта дацара.\nАйхьа дегалехамех йоьттина гIаланаш херца йоьлча, айхьа безамах кхоьллина бIарлагIаш яга йоьлча, махьшаре доьдуш долу хьайн некъатача гатделча, хьайна сийлахь мел хеттарг осалчу нехан байракх хилла гича, хьайн сирла сатийсамаш, да воцу кешнаш санна, гIийла карийча, лен коьртахь элан таж товш цахиларх кхийтира хьо...\nПайхамарша харц дуьне хIунда олуш хилла а кхийтира хьо...\nАдамаш, хьо а цхьана, лай ма ду шайн лаамийн, моттаргIанийн... Шаьш шайна кхоьллинчу бIарлагIийн лай ма ду адамаш. Кху доккхачу дуьненахь гIамарийн арахь даьлла синтар санна цхьалха ма ву хьо. Гонаха дерг – хьан даI динчу кхетамо кхоьллина бIарлагIаш а, йилбаз-гIаланаш а ю. Бакъдерг хьан лазам бу.\nЛазаман сийлалле кхаьчнехь Далла гергахь хатI ду-кх хьан. Лазамо-м адамаш а, акхарой а Iовжадо, амма пайхамараш, эвлаяаш бен цIан-м ца бо. Дала хьайна совгIатна елла цхьалла тIеэций, хьуо къинойх цIанвеш болу лазам хьоьстуш, бIарлагIечу синхаамашка тила ца войтуш, махьшаре боьдучу новкъа валахьа. ХIинца, хьайн кхолламан бух боцчу берда йисттехь, сатийсаман цхьана машанна тIехь хьуо кхаза висча, дагалецамийн йийсарера валахьа.\nАс-м хьо къематде хIотталц, тховса санна, хIора буса Деле воьхур ву. Ткъа къематдийнахь, мизан-терзанна хьалхахь, кхоьллинчу Дала: – «Ас делла дегI лелийрий ахь?» –бохуш, барта хаттам беш, хьан къинойх (лазам бен хьуна тIехь олалла доццушехь) жоп дала дезаш со ма ду, хьан са. Со – хьо ма ву, ткъа хьо – со.\nБуьйсанна паналлехь лелий, хIинца санна юха хьан дегIа чу схьадогIу со Делан кхиэлаца. Со схьадеана... Iибадат де!.. Самавала!.. Самавала!.. Со… Са…\nЭлдин Микаил нохчийн поэт.


Сухов: ТIемалоша Iаткъам бина ЦарнаевгIарна\nОхан-бутт 23, 2013\nОьрсийчоь -- Сухов Иван, Маршо Радион Москох студехь, 23Охан2008\nБостонехь лелхийтарш дарна бехке лоруш болчу ЦарнаевгIер Тамерлана а, Джохара а Къилбаседа Кавказерчу исламан гIаттамхойн а вовшашца уьйраш хилла бохург къастош бу талламхой. Къилбаседа Кавказехь уггаре а йоккха лоруш йолу тоба Имарат Кавказ терроран тоба лоруш ю Вашингтоно.\nЦу тобано дIахьедар дина, Бостонехь хиллачуьнца шаьш доьзна дац аьлла. Амма цу регионехь хуьлург дика девзуш волчу журналисто Сухов Ивана дийцарехь, мухха а далахь а бусулба тIемалоша тIеIаткъам бина хила мега терроран тIелатар дина аьлла, шеко йолуш лаьцна волчу Царнаев Джохарна а, цуьнан вешина а.\nМаршо Радио: «Имарат Кавказ уггаре а евзуш тоба ю Къилбаседа Кавказехь. Маса цу кепара тоба ю цу регионехь? Вовшашца уьйраш латта йой цара»?\nСухов Иван: «Иттаннаш ю цу кепара тобанаш. Теори схьаэцча, уьш массо а цхьана, Имарат Кавказ брендана къеллахь ю. Амма уьш цуьнан дакъа ду бохург дац иза. Уьш тоаъал автономин тобанаш ю. Цхьа структура яц церан, хьалха нохчийн сепаратистийн тобанийн ма хиллара. Схьагарехь, и табанаш а, шаьш лела нах а вовшахтухург идея ю».\nМаршо Радио: «Вежарша ЦарнаевгIара социалан машанашкахь дуккха а пайда эцна Къилбаседа Кавказерчу гIаттамхойн интернет сайтех. Хьуна зIе ю аьлла хетий Бостонехь динчу лелхийтарийн а, радикалан ойланаш йолчу цIахь болчу бусулба нехан а. .\nСухов Иван: «Суна уьш шаьш лелаш хилла аьлла хета, къилбаседа Кавказерчу къайлахчу боламо карзах баьхна хиллехь а. Со шеко йолуш ву уьш цхьана Къилбаседа Кавказерчу тIеман куьйгалхочуьнца баккъалла а уьйраш йолуш хилла бохучух. Суна хетарехь, уьш шайн дагахь агIончаш хилла Къилбаседа Кавказерчу гIаттамхойн, интернетехь цара дуьйцучуьнга а, лелочуьнга а хьежна. Цхьана дийнахь, хIинца цхьаъ дан деза хан тIекхаьчна аьалла, сацам бина цара».\nМаршо Радио: «Умаров Доккас ша Имарат Кавказ кхоьллина аьлла 2007-чу шарахь дIахьедар деш, шаьш тIелетарш дийра ду кхечу пачхьалкхашна, ша аьлча Британина а, Цхьаьнатоьхначу Штаташана а аьлла кхерамаш тийсира. Умаров юхаваьлла шен кхерамех? Бостонехь тIелатар а дина мича Iалашоне кхачар тIемалой, нагахь цара иза дина хилча»?\nСухов Иван: «Цу хенахь дуьйна Оьрсийчоьнах Нохчийчоь дIакъастор Iалашонца тIом беш болу Къилбаседа Кавказера сепаратистийн болам хийцабелира, динан болам хиалар Iалашонца. Умаровс Цхьаьнатоьхна Штаташ а, Британи а хьехайора джихадистийн глобалан боламан цхьа дакъа ду ша ала гIерташ. Иза дукхачара тидам а ца беш дитира, Малхбузе цунах кхето гIерташ Закаев Ахьмад воллушехь».\nМаршо Радио:«Аль-Кхайдех дог лозуш ву Умаров. Идеологин йоцург цхьа а уьйраш уьй Къилбаседа Кавказерчу тIемалошна а, Аль-Кхайдийна а юкъахь»?\nСухов Иван: «Гергарчу Малхбалеца а, глобалан джихадаца а уьйраш йолуш ю. И уьйраш гойтуш болу цхьамоггIа къорге талламаш бара журналисташа 2000-чу шерийн юьххехь бина. Глобалан джихад долуш ду. Ткъа цуьнан Къилбаседа Кавказца уьйраш хилар а бакъду. Амма Къилбаседа Кавказера хьал туьдуш цунна дукха боккха тидам тIебахийта оьшуш дац. Цигарчу проблеман орамаш цIахь ду".\nКху кIирнахь Къилбаседа Кавказехь хилла цхьаболу бIаьрла хиламаш\nДаханчу КIирнах МаьIне ХIун Хилира Къилбаседа Кавказехь?\nКегий нах хIинца а хьаннашка дIа хIунда оьху?\nБостонехь лоьхуш ву террорхо Царнаев\nЦарнаев Анзор: Сан бераш Iехийна цхьана наха\nЦарнаевгIар бехке бо Бостонехь динчу лелхийтаршна\nЦарнаевгΙеран доьзал зуьйш ву массо а\nЦарнаевга бехк кховдо кечлуш бу прокурораш\nЕвкуров: Нохчаша кхин операцеш йийр яц ГIалгIайчохь\nТIемалоша доладечу ярташкара куьйгалхой дIабовла беза аьлла Абдулатиповс


Казахстан -- Казахийн кIомах волу Алимулы Мурагер а, Мусаханулы Кастер а зорбан конференцехь,Алматы, 14ГIад2019\nКазахийн кIомах волу Алимулы Мурагер а, Мусаханулы Кастер а Китайн махкахо ву. Цу шиммо къайлаха доза хадийна Казахстанехь политикан тховкIело ехар Iалашонца.\nАлматы дIакхаьчначул тIаьхьа зорбан конференци а елла Алимулы а, Мусаханулы а тIевахара миграцин полицина. Цул тIехь и ши стаг дIавигира шаьш Казахстанан къоман кхерамазаллин комитетан дозанан сервисан белхахой ду аьллачу наха.\nЗорбан конференцехь Алимулыс а, Мусаханулыс а хаам бира шаьшимма доза хадийна хиларх лаьцна Казахстанан Шиликты эвлана гергахь. Цул тIаьхьа и шиъ Алматы вахара. Цунах лаьцна дуьйцуш ду "Настоящее время" сайто зорбане яьккхинчу материалехь.\nШи казах, доьзалш а битина, Китайра вадаран бахьана доьзна ду Пекино Синьцзян провинцехь дIахьочу политикица. Цигара тIаьхьарчу шерашкахь хаамаш кхочу туркойн мотт буьйцу бусалба юкъараллаш, шайна юкъахь казахаш а болуш, хьийзош хиларх лаьцна.\nКитайра веддачу шина казахо дуьйцу, цу провинцехь беха кхечу къаьмнийн векалш кхерам кийрахь къуьйлуш бехаш хиларх лаьцна. Шаьшшиъ юханехьа Китай дIа ца хьажавайта, ши мухIажир цхьаьнакхийтира журналисташца, цара дIахьедар дира шаьшшиъ политикан тховкIело йоьхуш ву Казахстанехь аьлла.\n"Сан а, Мусаханулын а дийзира доза хадо. Тхойшиъ кхуза веана Китайн территори тIехь баккъалла а хуьлучух лаьцна дийца. Цигахь болу берриг а казахаш вуно чIогIа бала хьоьгуш бу. Тхо дехачу цхьана Дурбульджин гIалахь, иза дукха жима меттиг ю, 9 колони ю.\nБаккхийчу нахе мажош дIайошуьйту. Хьо бусалба хилар гайта мегаш дац. Лаххара а 5 шаранна чуволла сахьт дац политикан кхетош кхиоран лагере. Со сой кхузза хилла цигахь. ХIоразза а 24 сохьтана лацара со. Оцу хеначохь кIиза ницкъ беш хьийзавира со, - дийцира Алимулы Мурагера.\n"Лагере дIакхачорца хьалхарчу кIиранах когашна а, куьйгашна а буржалш тоьхна латтийра со. Даима а еттара, масийтта зулам дар тIеэца, бохура соьга. Ас ца лайра сайна ницкъ бар, сайна тIеийцира ас ца дина зуламаш. Ницкъ бечу хенахь кхача а, хи а ца лора. Ас цигахь 4 шо 8 бутт хан яьккхира, - дуьйцу Мусаханулы Кастера.\nКитайра веддачу шина казахана тIехIиттина "Атажурт ерiктiлерi"(Даймехкан шен лаамерниг) цхьанакхетаран бакъонашларъярхой а, Адамийн бакъонашкахула дуьненаюкъара Бюро а.\nЗорбан конференци хиллачул тIаьхьа бакъонашларъярхой Китайра веддачу шина стагаца цхьаьна бахара миграцин полице. Цигара и шиъ леван дIавигира дозанан сервисан векалша. "Атажурт ерiктiлерi" бакъонашларъярхойн цхьаьнакхетаран куьйгалхочо Максутханулы Бекзата бинчу хаамца, дозанхошна ца тайнера Iедалшна тIевале хьлха Китайра веддачу шина стага зорбанан конференци дIаяьхьна хилар.\n"ДIадоьлхуш цара хеттара, дозанан сервисе хIунда ца даьхкира шу доггIушехь бохуш. Нагахь и шиъ цкъа дуьххьара шуна тIевеана хиллехь хIинцале а Китай юханехьа дIахьажийна хир вара, элира ас. Ткъа Китайхь хууш хилла "Атажурт ерiктiлерi"цхьаьнакхетар хиларх лаьцна, цундела и шиъ гIо доьхуш тхуна тIе веана", - дийцира Максутханулыс.\nЖурналисташца къамел дан реза ца хилира Казахстанан Кхерамазаллин Комитетан дозананан сервисан векалш.\nМусаханулыга а, Алимулыга а бехк кховдо мегаш бу "низамаш дохош леррина пачхьалкхан доза хадорна". Криминалан кодексаца а догIуш, и низам дохийначунна боккхачу барамехь гIуда тоха мегаш ду я цхьа шо хан а тоьхна, иза чуволла мегаш ву, хан текхна ваьлча Казахстанера ара а воккхуш.\nЦу артикалца стохка кхеле озийра казахийн къомах йолу Китайра Сауытбай Сайрагуль. "Кхетош кхиоран лагершкахь" болх байта хьехархой Iамош хиллачу цо доза хадийнера, цо дийцарехь, Китайн Iедалша шена бакъо ца яларна, 2016-чу шарахь Синьцзянера дIабаханчул тIаьхьа Казахстанехь бехачу шен доьзалх – хIусамдех а, шина берах а -- дIакхета.\nШина баттахь листира цуьнан дов кхелашкахь. Эххар Сауытбайна дихкира дIасалела, амма махкара ара ца яьккхира иза. Казахстанехь тховкIло каро шен аьтто ца баьлча ( пачхьалкхан инстанцеша юхатохар цуьнан дехарш) и зуда шен доьзалца цхьаьна дIаяхара Швеце.


Бойкот — Википеди\nKFC предприятешна бойкоте кхойкху нах, Мичиган, 2007 шо.\nБойкот (инг. boycott) — политикин а, экономикин а къовсаман кеп, ерриг я цхьаьна декъехь цхьаьна стагаца, кхолларца, предприятица, масала, балха ца боьдуш, оцу предприятин сурсаташ ца оьцуш, кхин а юкъаметтигаш дӀахадаяр.\nВКЪКХ уставаца дуьненаюкъара юкъаметтигашкахь — машар латторан цхьа нуьцкъала гӀуллакх ду (тӀеман ницкъаш а ца лелош). Пачхьалкхан Ӏалашо ю цхьаьна я масех пачхьалкхаца юкъаметтигаш ца лело. Бойкот ала мегар ду цхьаьнца цхьаьна хӀуманна реза ца хиларна муьлхха а юкъаметтигаш сацорех. Дош даьлла ингалсан урхалчин Бойкот Чарльзан фамилех, цунна дуьхьала 1880 шарахь ирландин арендаторша и болх бира.\n1 ГӀараевлла бойкоташ\nГӀараевлла бойкоташ[нисйе бӀаьра | нисйе]\nДуьххьарчарех гӀараяьлла цхьа бойкот хилла «бойкот» дош юкъа а далале, йина XVIII бӀешарахь Ингалсахь аболиционистийн боламо. Боламан декъашхой шекаран эрзах даьккхина шекар а, лайш бацийна дина кхин сурсаташ а даа дуьхьала бевлира, тӀаьххьара тешийра лондонан серлонан доккхаха долу дакъа, шекарца чай малар — оьзда ца хилар. Оцуо юьхьиг йиллира 1833 шарахь Британин имперехь лолла дӀадаккхарна.\nПачхьалкхан тӀегӀанера дуьххьарлера формалан бойкот хилира, 1933 шеран 1 апрелехь нацистийн Германехь йина, дерриг къоман цхьана дийнан жуьгтийн фирмийн а, туьканийн а бойкот.\nБойкоташ сих-сиха лелайо къоман-паргӀатдахаран боламаша а, гражданийн бакъонийн къовсамехь а. Масала, XX бӀешеран хьалхарчу декъехь, цийчоьнан къоман боламаша (4 майн болам, Гоминьдан, кхин а) диллина бойкоташ йора Японин сурсаташна, шеш Цийчоьнца йолу Японин империн политикин реза ца хилар гойтуш. Махатма Гандис 1921 шарахь, ХӀинди маьршаяккхаран къовсам болуш кхайкхара хӀиндихошка британин фирмашна а, дешаран меттигашна а бойкот яре. Меттигера тӀегӀанера бойкоташ (расийн хьесапашца дискриминаци ечу билгалчу кхолларашна дуьхьала) хилира коьрта къовсаман хьесап АЦШн хӀуӀаьржачеран гражданийн бакъонаш къовсарехь 1950-гӀа а, 1960-гӀа а шерашкахь.\nШуьйра евза Олимпийн ловзаршна бойкоташ. Масала, АЦШ а, цхьа могӀа бартхоша а бойкот йира Москохахь хиллачу 1980 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршна советийн эскарш 1979 шарахь ОвхӀан чудахарна. Цунна дуьхьала ССРС а, дукхаха йолу социалистийн мехкаша а бойкот йира Лос-Анджелесехь хиллачу 1984 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршна.\nУггаре яккхийчех бойкот йира Ӏаьрбийн мехкашкахь данин дааран сурсаташна 2006 шарахь, гӀарадаьллачу карикатуран дов бахьнехь.\nБойкот Викиларма чохь\nВикидошам чохь бу йаззам «Бойкот»\nБойкотировать // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Бойкот&oldid=7844152»\nРеза ца хилар гайтаран хьесапаш\nНицкъ ца бар


Магомадов Руслан Депардьё велахьара...\nМарсхьокху-бутт 16, 2013\nНохчийчоь -- Магомадов Руслан, дуьненаюкъарчу фестивалашкахь коьрта совгIаташ даьхначу "ЦIа" филман автор, кинорежиссер, Соьлж-ГIала, 08AМар2013\nНохчийн трагеди йижанза, кест-кеста айъеш ю дуьненаюкъарчу фестивалашкахь. Толамаш бохучийн декъахь ву массех нохчийн режиссер а. Дала гечдойла цунна, Мазаев Мурад вара цхьаъ. Тоьлла совгΙаташ доху Бельгехь вехачу Шерипов Эмишан филмаша. Иштта авторна алссам дуьненан фестивалашкахь совгΙаташ гулдеш ю Магомадов Руслана «ЦΙа» («Дом») филм а. Русланан оцу филмо хΙинцца а яьккхи Италерчу Амантеахь «Ля Гуаримба» олучу дуьненаюкъарчу фестивалехь коьрта приз.\nМагомадов: «Суна дагахь а дацара и филм дуьненаюкъарчу фествалашкахь гойтуш хир ю аьлла. Юьхьанца иза сан дипломан болх бара Сценаристийн Лакхарчу курсашкахь. Оцу филмаца сайн диплом схьаэца Ιалашао яр-кха сан хΙетахь. Хьехархой хьаьвсира оцу филме, царна иза чΙогΙа тайра.\nЛакхара курсаш лаьттачу 20 шера чохь яьхначу филмашлахь тоьллачех ю а элира цара иза. Цара элира-кх, фестивале хьажо езара иза, аьлла. Со-м, кхеташ ду, тешаш а вацара сайн филм цига дΙаоьцур ю бохучух. Делахь а, дуккха а фестивалаша тергоне ийцира иза. Гайтира дуккха а мехкашкахь. Штаташкахь, Ингалсехь, Германехь, Бусулба филмийн Оьрсийчуьрчу фестивалехь а хьалхара меттигаш а бехира цо.\nХилларг суна дагахь а доцург ду. ХΙунда аьлча, филман кеп шатайпа ю. Массо а хьовсу гайтам бац иза. Къаьсттинчу хьовсархошна лерина ма юй иза. Со вуно воккхаве и филм Европехь, Ιамеркахь, кхечу мехкашкахь гойтуш яьржина, хΙунда аьлча, цо вайн нохчийн культура сийлале йоккху».\nLa Guarimba - Дуьненаюкъара инфестивал (лейбл), Марсхьокху-бутт, 2013\n«ЦΙа» филм, цхьа хьуна хьайна а ца хууш, баьлла аьтто-м бац-те, хенан йохалла кинорежиссурехь тоьлларг хилла виса ницкъ-похΙма тоаррий-те хьуна, Руслан, аьлла, эвхьаза хаттар а дира ас Магомадовга.\nШа чΙогΙа кино езаш а, цунна чусадиллина а стаг ву, кинохь толамаш кхин а бохур бу бохучух теша ша, жоп делира цо.\nТΙейогΙучу ханна хΙун филм ларъян еза хьоьгара нохчаша а, дуьнено а бохучу хаттарна иштта жоп ду Магомадов Русланан.\nМагомадов: «ХΙинца тхо «Чиллан-бутт» («Февраль») филм йоккхуш ду. И 1944 шеран депортацин заманаларчу шина вешех лаьцна хир ю. ТΙаьххьарчу беттанашкахь оха Нохчийчохь кастинг дΙаяьхьна, коьрта турпалхой кечбеш-лохуш, 200 сов кандидате хьаьжна, гΙеххьачул билгал а девлла коьрта декъехь оцу филмехь дакъалоцур долучаьрца. ТΙедогΙучу шеран Чиллан-бутт тΙекхочуш тхаш и филм яьккхина довларе са а туьйсу ас. Исбаьхьаллин кепехь, шатайпа филм хир ю иза бьакъдолчун тΙехь яьккхина».\nЙоккхучу киноно миллионашкахь ахча худу. Дуй хьан, карийний хьуна оццул ахча, хаьттира ас.\nМагомадов: «Дерриг а ахчанна тΙедоьду и тайпа йоккха филм йоккхуш хилча. Цкъачунна мелла а шай-кай ю тхан, филм яьккха йолон. Амма и юьззина ерзон тхуна, кхеташ ду, таро оьшу. Бовла а тарло бала берш республикехь, хаац суна-м, хуьлда уьш бизснесхой, гΙо дан луурш».\nМагомадов Русланан къамел оригиналехь (оьрсийн мотт)\nАхча деза Магомадов Русланна дуьненна нохчийн лазамашкахь юккъераниг ларалуш йолу депортаци дуьненна дΙагайта. Амма дац ахча. Кадыров Рамзана а ца кховдийна цунна иза. Амма йоккхучу филман маьΙна нохчех хьакхалуш дацахь а, шен иза яккха, даймахкана букъ а тоьхна, цига веъначу францхочунна Депардьена деза совгΙаташ дан-м комаьрша хили Нохчийчуьра Ιедал...\nТкъа Ιедало ца лахь, халкъо гулдан а мегар дара Магомадов Руслана йоккхучу «Чиллан-бутт» филм яккха оьшшучул ахча.\nДуьненаюкъара приз яьккхина Магомадов Русланан "ЦIийно" юха а


РогIерчу президентан харжамашкахь дарж къовса реза хилла Трамп\nТрамп Доналда официалехь реза хилла Республикан Партин цIарх Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн президентан дарж къовса. Оцу хьокъехь дIахьедина цо еарин дийнахь, Республикан партин гулам берзош ша динчу къамелехь.\nТрампа кхаа декъехь дира шен къамел: президентан администрацино баьхначу баккхий кхиамех лаьцна а, Американ хиндолчун хьокъехь а, Демократин партин кандидата Байден Джос пачхьалкханна бохьучу кхерамех лаьцна а. Цо дош делира, Китайно, цуьнан дешнашца аьлча, шега сацалушшехь ца сацийначу вирусна тIехь толам баьккхинчул тIаьхьа Америка "лаккхарчу толамашка" кхачо. Иштта цо бохура, герггарчу хенахь коронавирусна дуьхьал вакцина арайоккхур ю пачхьалкхо.\nШеца дарж къовса кечлуш волчу Байденах лаьцна дуьйцуш, Трампа элира, иза шен харжамхой Iехош ваьхна ша политикехь доккхучу 47 шарахь. Байден толахь, Америка Китайн долайоьрзур ю, бохура Трампа.\nТрампа шен къамел дечу муьрехь Байден Джос массийтта твит арахецна. "Обамах-Байденах йисина, дика кхуьуш хилла экономика кхаьчна Трампан кара иза дарже веъча. Цуьнан дерриг хьал а ду цунна кхечаьргара кхаьчна, иштта мехкан экономика а. Трампа ша тIеман заманара президент ву боху. Ткъа коронавирусца къийсалучу метта, иза кIайн байракх лестош хьийза", - яздина Демократин партерчу кандидата Байдена.


Выходит с 1 мая 1923 года; № 136 (9657) вторник, 8 ноября 2005 года\nБорова Марем аз хьо дег чу лелабу\nЭшаш ба вайна Наьна мотт. Безаш ба вайна Наьна мотт. Наьна мотт хьо Хоза мотт Хьо г1алг1ай мотт. Х1ара сага бовзаш, Х1ара сага безаш, Масса метташта Юкъера, хозаг1а бола Вай наьна мотт Сиглара к1ай, морх мо, ц1енабола Дег чу бесса бола Наьна мотт. Хамхоев Дауд Наьна мотт Хьо ца ховр ва Ираз дейнар. Ткъамаш доаца Олхазар,\nДийна воллаше Веннар ва. Бетта сердал йоаца 1аьржа бийса мо, Вахар хургдар 1аьржа Боацаш хилча хьо. Аз доаккхал ду Хьо хиларах, Са наьна мотт. Ма ираз да са Хьо бувца йиш йолаш, Хьо бувца болаш Са г1алг1ай мотт. Картоева Роза Са кора к1ал яг1ар га, Зиза теха къона. Безам бацар цун вахар го. Ший сом бала сона. Бакъда хьакхар ц1аьхха мух, Унзаре ди къувкъаш. Дегчур баьлар г1ийла мухь, Гаьно дора къургаш. Овла хадаш ежар га, Кхензар 1ажий кхача. Цо мухь, беттар легош г1а, Ва нах! – шо т1акхача. Иштта ка цо техар сох, Ший 1у хургья мотташ. Аз ца йоалаш цох сатох. Дог дале а делхаш. Дув биар ца йожа 1о, Лоам мо латта ура. Со кхайкаргьяц дехаш г1о, Сона-м сай низ гу… Цхьаь я со… Доттаг1ий гонна со юкъе яле а цхьаь я со. Тешац кхы вахарах, цхьаь я со уйлашца. Бехк ма бе вахар, делац дог хьона. Цкъа дилло йоагаяьй цкъа лозаяьй. Фу аргда кхалсагах цо безам бохке… Фу аргда цунах? цо ше йоаяьй. Кхел ергья хано. со теш цох ч1оаг1а Ха, - къиза кхело цхьаккха дицдац. Цхьабакъда, хала да даьра чов йоагаш, Зама д1аахарах дарба хилац. * * *\nСа яхаре сийрда денош, Аз п1елгашца дагарду. Хоза денош ший боадонца, Къизача кхело къайлахьо. Цкъа хьож яха, къона йолаш, Кхело г1ийла ловзаю. Юха лаьрх1а ираз лохаш, Лоадам боаца фусам лу: х1анад вахар селла къахьа? Селла къиза х1анай кхел? Сайна т1ехьа, сай сакхеташ, Аз даь къинош дарий хьог1? Х1анай кхел хьо селла къиза, Фу бехк, бахьаш – кхард хьо сох? Дегт1а етташ, вахар д1ахьош Со-м елхаргьяц, теша цох. Льянов Мухьмад Текъам Ва Даьла! Ахилеса дар санна Герз ца латаш, Са дег1а т1а Ц1ока 1а де, Низ а ба 1а сона, Сона могаргдолаш. Балай цу кхолламга Юкъ кагье. Тахан цо маьхках доаккхаш Латта сай миска къам. Ший ц1енгахьа Юха аз дерзадергдар Хоздаь цун вахар Лакхбаь вахарцара цун чам, Юха 1охоадергдар 1944 ш. Язьяьй 1охьоча вагона чу Новкъостага (Масленников Михаилага) Д1ай-хьай лехк со Сай рузкъано, Кхело даьд сох Ший ловзорг. Маьхкаг1а ваьккха Дожало, Лел со Ц1ийна 1увдаш дог. Сибарег1ен охло Сох ваьв, Хьабе деллад Аьшка нух. Балай к1оаг чу Чу со кхессав. Ца гу г1абаш Доахк когех, Ва со цхьаккха Бокъо йоацаш, Дилла г1елал Сога яхь. Мерзаг1а из валар хеташ Укх дунен т1а Со х1анз вах. Хьо б1аргагар Деза сона: Тахан из Хургдоацар да Г1алг1айче я Йийхка сона. Сай из Фуд кхувс Йийхка я. 1944 ш. Золотоноша Абдурашид Азиев Малая Земля Все силы напряглись здесь до предела Бойцов народных – силы бытия… Земля и небо смертью озверелой Тебя терзали, милая Земля. Ревел сурово битвы ад кромешный… Дух умножал в бойцах войны азарт. Фронт гитлеровцев разгромил успешно И взял на Запад легендарный Старт… Дух объявил суровый поединок, Народный дух – с коричневой чумой; Геройский дух войны горами двинул, - И стала малая Земля – большой! Мы ежегодно чествуем героев, Демократический порядок строя.\nРуслан Гайтов Родиола розовая Шел мужик больной по тротуару, Желал в больницу он добраться поскорей. Он так спешил и про себя все думал, К кому же обратиться из врачей. Как не спешил, а шел он все же тихо, Ведь нес багаж болезней он с собой. Болели: сердце, печень, селезенка, А спину грызли тысячи чертей. Вдруг повстречал он старика седого, И он поведал про болячки старику. И тот сказал: «Не надо вам в больницу. Пройдем ко мне, живу я на углу». Поил он долго мужика микстурой, На цвет красивой, с запахами роз. И стал мужчина резко поправляться, И выходить стал чаще на мороз, Старик признался, что вот уже полвека Он ежедневно пьет этот настой. Ему благодаря дожил до этих дней И что на днях он справил сотый юбилей. Мужик усердно пил эту микстуру, И через месяц веселый шел домой. В руках он нес с лекарством пузыречек С простым названьем – «Корень золотой». *\t*\t*\tИграй, моя гитара, семиструнная, Напомни мне ты молодость мою. Четыре раза в жизни был влюблен я, Сильнее всех, конечно же, в жену. Любовь свою мы пронесли полвека, Храня и оберегая, как дитя. И вот на жизнь свою, когда ты оглянешься, То всей душой поймешь, что жил не зря. Детей растили очень аккуратно, Любили с детства, любим и сейчас. Но мы не вечны, скоро мы уходим И наши дети будут жить за нас. Дай, Бог, чтоб жили они долго-долго, Оставляя на земле прекрасный след, Чтоб их любили и они любили. Так жизнь прожить обязан человек. Наказ отца Он крепок был, как дуб, но вот болезнь сломала, Как будто грянул гром и прокатился в миг. И все померкло вдруг, и солнце закатилось И таять стал отец, как в мае снеговик. Он прожил жизнь свою, не так уж длинную, Ведь мог же он прожить, хотя бы полный век, Но … сердце, сердце, сердце подшалило, Угас такой прекрасный человек. Его любила и знала Ингушетия, Его любил и знал седой Кавказ. И он любил, взаимно отвечая, А потому, давал такой наказ: «Живите, дети, дружно вы с народом, не забывайте вы их доброту. Посейте счастье, свет в народ несите, Запомните, что вы всегда в долгу. Не режьте яблоко раздора вы с народом, А коль порезал – тут же извинись. И извинившись, сразу ты узнаешь, Как жить легко и как прекрасна жизнь». Теперь живем мы по наказу папы, С народом ладим, меж собой – броня. И проживем, надеюсь, мы без ссоры, Друг друга уважая и любя. 26.ХII.1987\nЧахкиев Са1ид Сога лувш ва массаварг О, тха ц1аг1а туржа1 доал. Корта ийккха бала боал. Лувш ва папа, лувш я мама, Дади, нани – массаварг. 1а, йоах, даьхад тхо цец-амаг1, Кхы хиннавац, йоах, со морг. Ц1аккха ц1аг1а 1ац хьо, йоах, Наьха коашка лел хьо, йоах, Атаг1 ловза ух хьо, йоах, 1ам т1а лувча ух хьо, йоах, Бургац хехкаш лел хьо, йоах, Гой, хьо бахьан, папас йоах, Юкъах битаб аз сай болх: 1урра ц1аг1ар аравоал, саррахь юха гучавоал. Машин т1акхет, фу хул хац, Ваьннав хьо, йоах, ч1оаг1а харц. Мамас, - доккха са цо доах, - Корта хьаллувц; «Ох-ох-ох!» Ва ма лела даим ара, Кхы мичав тха, хьо ца1 мара?! Водар кога к1ала доал… Хьеж уж сога, аз фу оал. Мегад ях аз, диканд, ях. Аравоал со, з1ы чуяхь. Кхы ловзаргвац, ва со бехке. Укх з1анарца д1а а вийхке, 1охоаве со, ж1али санна, Е вай беша, мунда санна, Д1аоттаве, ха дергдолаш, Шоашта гучча со хургволаш. Т1аккха вай дов цигга хадий? Мама, папа, нани, дади, Сога фу аргда ца ховш, Шоайла в1аший б1арахьож. Ц1аьхха ч1оагг1а белалу: Шоаш харцболга кхетаду.\nШоай истори довз г1алг1ашта Лаккха лоам т1а латт тха в1ов. Нийса, шаьра да цун г1ов. Доккха, шера да цун ков. Седкъий цхарал цунга тов Бийсан, дийнахь-маьлха тов. Са даьдаьдас яьй из в1ов, Юрта, мехка из д1ахов. Цу чу яха хайнай бов. Саг чуватац, ду цо дов. Михьаръяьнна хьувз из сов. Цо из г1ишло ший я, йоах, Желтешкара ийцай, йоах, Дуккха ахча, дошо денна. Фуд 1а дувцар?! Г1алг1ай санна Т1оговзачаш, - деша дац, - Кавказе кхы хиннабац. Т1аккха желтий сенна бувц! Бовно сихха къамаьл хувц: «В1овнаш… гой уж… дуккха я»… Я, цхьабакъда, х1ара в1ов Ший да, тайпа долаш я. Г1алг1ашта из дика хов. Ч1оаг1а хиннаб уж в1овнашца. Шоай истори довз г1алг1ашта. Бов, хьо в1алла дийша яц, Цудухь хьона х1ама хац. Хьога лоацца ала лов: Хье ма ярра я хьо бов! Аушев Сулм-Бек\nМандре Романа т1ара дакъа\n…Ц1ера ала ва юкъе, Оакхарашта ва юкъе,\nМолха к1ура ва юкъе. Даша пхорчашта юкъе, Хье цхьаькъа вар хьо. Яхь йола к1ант Г1алг1а, - Нальгиев Мандре! Ч1ир лехаш вар хьо, - Г1а т1ехьашка ца воалаш. Г1оазоте лаьттар хьо, - Сурхот1ара къонах, - Нальгиев Мандре!! 1919 шу. Из бацар моллаг1а бола т1ом. Деникина добровольчески арме 1омабаьча салташа 1ошаьрйир, йоагаяь, йоккхий топашца 1охоарцайир Сурхот1е. Къиза хьайзар деникинцаш. Духьал-м эттар г1алг1ай. Бакъда, низаш цхьатарра дацар. 17 деннеи, бусеи юртара ара валанзар Нальгиев Дотмарзий Мандре. 187 моастаг1 валар цун топах. Цун нана Муъи йийра, из коа – беша д1аеллар Мандречо. Из каша тахан долаш да Сурхот1а. Деррига дуне сийрдадаьккха хьежаб лира дошо малх. Из айлуш, лакхлуш латт. Хоза ений 1уйре, са мел доаллачун дог хьоасташ, озабезам боацаш нийсхо еш. Селхан моастаг1чо йоккха топ чуетташ. К1уреи молханеи хьадж д1аийна хинна фо ц1енна хул массе хана а Сурхот1а. Ч1агаргий ашараш хоз лерга. Царга ладувг1а а, уж зе а ваьннав Мандре бера хана денза. Цар цхьа к1еззига сало1ам бу дега… Дагаух нана Муъи беша оасар яьлла. Ше з1амига волаш цунга хьийжа, хьажк1ашта оасара деш. Нана х1анз готтача лахьтийча улл. Шийла гудара яьй цох моастаг1ий топо. Цун ч1ир лийха 1ийнавац турпал. Из мехка ч1ир лехаш ва хадданза. Ший дег1 дехка ва, деникинцех кхераш вац. Бакъда б1а тассал юкъ-м йодац лорацалуш, царех тийша. Ха йоацаш х1ама хургдац ма оалий! 1уйре тийна яц! Бурув г1алийгахьара, цхьа мо тата а деш, сигала г1олла Сурхот1енгахь т1айоаг1а биоплан. Цо ду тата хьахоз гаьннара. Дикана-м хьо а яг1ац. Сурхот1а бухь билла чуластай из х1анз. Маьждига т1а г1олла го боаккх, т1аккха Мандречун ковнат1а кхоач. Ца1 де-м г1ерт хьона хьо ткъам – лаьча уйла ю цо. Б1арг т1ера баккхац из зувш волча партизана. Боамба тох, ца1…, цхьаькха а. Ч1оаг1а тата а доалаш лелх уж. Бакъда Мандречоа юхе хилац уж лелхар. Гаргий осколкаш д1аух гаьнна. Дика да-кх со цу туржа1а юхе воацаш. Хьаэца х1ама дусаргдацар-кх сох. Массех го а баьккхе д1айода биоплан. Сийна, боамбай гаргаш яда д1аиха. Коа юкъе а беша а. Астох1апруллах1, хоастам ба Далла хьо д1аяха! Чам боацаш да г1улакх. Нокхарий яшкаях, хьажк1ий доах, хьаэца х1ама дитадац техача боамбаша. Котамий бу а 1ошаьръяьй лаьттанца. Шек д1а вац Мандре! В1алла а вехавац… Кхерам фий ховш вац дог майра турпал! Хур д1а хургда-кх укхох уйла ю цо. Маькара хиларо дика аьттув боакх цун лоравала. Маьрж я1 хьо дуне. Ма йоккха харцо я-кх белогвардейцаша г1алг1ашка яхьар. Ма низ ба-кх цар бер. Топ ц1енъеш ваг1а из. Тепча ц1енъяьй тхьоврре а. Къаьга, ц1ена хила деза герз, лак оза мара ца дезаш кийча хила деза. г. Тулера герз ийдеш, из ц1а кхухьаш атта дацар. Ший т1ема новкъосташта д1адийкъар накъа а даьлар. Зака, Хьамад, Хьадис Овшанаькъан, иштта Мудар, Сулейма, Зовра Зака, Оздой Атаби раьза бар цу г1улакха. Герз кара кхаьча, шек д1а бацар уж моастаг1а духьал оттара. Бузуртанаькъан Махьмада, виъ салте вийра, т1ом эттача хьалхарча дийнахь Сурхот1а. Казакий топ кара кхаьчар цун. Денал къонахчал гойтар цо цу дийнахь. Эй Мандре, партизан, партизан! Из фу да… Алмаим, алман, алман Мандре, - г1ара хоз лерге. Турмала хьож. Кулг т1аьр юкъе санна салтий гу цунна, орал дехьа берда йисте. Ураг1а яхача г1ажат1а к1ай киси доал – гойт турмало. Парламентераш ба-кх уж. Тоха йиш яц царна… Фу дахьаш баьхкаб хьох ераш. Мен мусульман туркмен, ни стреляй только, не убивай – йох цхьанне. Хороши вест прнес я тибе. Уходи, уходи отсюда. Ти миного люди убивал. Тебе болшой кровь проливал. Командовани просит уходи. Рапорт писайт нелизя генералу Деникину пока ти здес. Нодоел ти! Серавно убьеш тебя. Уходи ради Бога. Миня прислал командир на возми 500 руб, и чати золотие. Хватит тебе люди убивать иди к мусульману возми это все тибе. Ну иди давай, иди сюда возьми. Толко не стрляй меня поджалуйста. Меня дети есть, я писарь и больше никто. Миня прислал командир сам Заболуев. На получай, и уходи мусулман! Иштам ца 1ехаву 1а со акха даьинна лела ж1али. Ер боанг-м даьра я сона ег1а. Боанга гаьна хила веза. Турмалача гу д1аболхараш. Гадоахарг виъ салте д1акхийтар царех. Х1а, х1а уж даьра ба сона тоха к1ийлен хайша баьг1араш. Бе йоахкаш топаш я, - эпсарий топаш. Болхаш латт, наьха бешамашка чутилла. Царна Мандре турмал хьежий а хац, е мичахьа ва а хац. Ахча, сахьат хьаэца со 1от1аваха валаре, вокха к1ийлен б1аьг1ачар топаш тохаргъяр-кх сона. Т1аккха чакхдоалар-кх ер, царна хеттача тайпара. Ха кхаьча хинна яц-кх са. Лора вар 1а со Даьла, хоастам ба Хьона! Шоай 500 сом а, дошо сахьат а шоашта да царна. Лаьрх1ар хилац, дег1ар мара! Капитан Зубарев ши кулг т1ехьашка а делла латт духьалболхарашта. Уж виъ саг ва. Фу дахьаш доаг1а шо?!, - Цимхаро б1арахьеж из царна, шуга ма луй со ж1алеш. Т1ачовх. Амар кхоачаш даьдий оаш. Кортош 1учу а даха латт виъъе а салте. Мичад ахча, сахьат. Д1адовл са б1аргагучар. Аз дергда шоана де доаг1ар. Деникина хьалхашка бехке ва шеввар. Мандре оаш вувргавац, е лаьца хьа а вахьаргвац, пхьагалаш! Д1адовла са хьалхашкар… Салтий бехк хьат1а а ийце юстарбовл. Сов эг1азваха Зубарева багара чопаш арабет. Корзаг1ваьннав, чухехкаш ва массанена. Хьо, Хьасана писарь воацилга, хайна хургда партизана. Эрсий мотт а ба хьа кегабенна. Дехке даьннад тхо, хьо цига вахийта. Хьо говра баргашта ланаш детта мара пайдан вац туркмен. Из 1а дика ду. Ванаг1а фу дергда, фу дергда цу партизана. Цхьа б1аь ах б1а совг1 саг вийнав цо. 150 совг1. Кечъе йоаккха топ. Мичав артиллерист… хьавеха. Лувча вахав из озерча. Фу лувчар да из укх юккъе г1олла. Хьавеха, хьавеха сов чехка. Воаг1аш лат д1а воаг1а. Йоаккха топ чуетта йоале… залпаг1. йоаккха топ нийсъеш, 1ооттаеш латт. Низ т1абахьа лаьрх1ад йихейисар а юрт х1алакъеш. Геттар а, бирсбеннаб деникинцаш, дорхбеннаб бисараш а. Д1айха ух денош, бийса а садикъа я. Хьогал кер боаг. Кхуркхолгера дена хий кхоачаденнад…, дисар а мелденнад й1овхалах. Хий да деза. Кхуркхолге вода Мандре аьле чу г1олла ураг1. ц1аьхха зув цо хий молаш, менна ваьлча юхь юлаш воалл салте. Зем боаккх. Ше цхьа саг ва из. Тепча тоха лац Мандречоа цунна. Укхунга хьадувций та деза деррига а, моастаг1чун ставке мел дар... КАРТОЕВ Мурад\nБашанза биса ша\nДагадаг1ац сона се фу деш вар, цхьа саг кхайк хьога аьнна ц1еннанас д1авехача хана. Дохаш латтача г1анда когага хьежаш воаллар, е дивана оаг1онца лаьтта улг ч1оаг1деш воаллар. Ц1аг1а висача цхьа х1ама ца деш 1елац со. 31амига волча хана денз белхага ваьнна, къахьегаш хьавенача сага атта дац б1арччача дийнахьа хайна ваг1а.\nЦудухьа дарий а хац, ч1оаг1а г1адвигар со сесаго бенача хоамо. Маьче т1иргаш эзза д1а а йийхка, коча чопилгаш д1а а дехка, уйча хьаараваьлар со.\nСецца т1аяьхкача морхаша кхаьлаяр сигале, 1аьржача беса а йийрза, лаьттана геттара гарга 1от1аенаяр из. Гаьнаш а, нана йоацаш хьалакхийна йи1игаш санна, г1айг1ане яр. Х1аьта а 1аламга лa ца дувг1аш, ший тайпара детталора дог.\nАраваьнна со д1ахьежача, саг вацар. Коа ара а ца воалаш, тхой беш йолчахьа со д1аволавелча, согахьа букъ а болаш, сай ц1еннаьнаца къамаьл деш латтача сагах б1арг кхийттар са. Букъа т1ара вайзанцар сона из, со д1ат1акхачале юха а вийрза, шерра вела а венна, салам делар цо сога, кулг а хьакховдадир. Салам юха а дерзадаь, ц1аг1а чувийхар аз хьаша. Баркал оалаш, уккхаза беша гаьна к1ал 1оховшаргдар вай, аьнна дехар дир цо. Щеннанас хьаденача г1андашта 1охайшар тхо ши1.\nШий г1улаккх даьннад аьнна сесаг а чуяхар.\n- Со дагаваг1ац хьона, - аьлар хьашас. - Ха д1айода, воше, геттара сиха йода.\nСай хур аз дарах цу сага сибат дагадоха маганцар сона. Мичахьа, маца вайзав-те сона ер? Мичахьа в1ашаг1кхийтав-те тхо шиъ б1аьхачавахараыовкъа? Ха-зама д1аяхача дицлу наьха сибаташ, геттара гаьна беттача гургала тара дерз уж: е бокъонца гургал ба, е гаьннара кхайка оалхазар да, е лергашка латта зов да къоасталац. Йист ца хулаш цхьа юкъ а яьккха, юха а к1ирвенна хъаьшага хьежар со.\n- 1а хьавовзийтача, дага а вохаргва, - аьлар аз, сайгара цхьа бехказло яьлча санна, баламаш а эза. Тайп-тайпара уйлаш ухар са дега чу, цхьабакъда, царех цхьанне а хьехацар сона ер фу саг ва а, малаг1а г1улакх дахьаш венав а.\n- Дагадоаг1а хургда-кх хьона цхьа иттех шу хьалха хьехархой в1ашаг1кхийтта, - бегаш бе воаллаш санна аьлар хьашас. - Гостиница....Вай чу1еш хиннача номера ши ни1 эг1ахьа маьхкарий , cap-сарахьа пандар, халхараш, дийца зоахапол, даьха дог, бохабаь кизга б1аьлг. Массарел хьаьраг1а хьийза Исма1ал...\n- Исма1ал - иккхар сога, - маьрша ва хьо, х1анз дагавехар. 1а бехк ма баккхалахь! Г1алат даьлар сога. Ма сакъийрдар вай! Х1анз геттара napгlaтa ваьлар со, г1адвахар. Дагадехар деррига а. Долла х1ама дагадехар.\n- Со ма варий из б1аьлг бохабаьр, Исма1ал, - велар со.- Кхалнахах тоам хетацар. Вешта, из дитал, фу деш ва хьо, могаш-маьрша? Дезал фу деш ба? Кхо йи1иг я яхаш вецарий хьо, цхьаккха к1аьнк а воацаш?... Йи1игех-м маьхкарий хинна ма хургбий.\n- Ца1 маьре а яхай, к1аьнк-йи1иг а долаш яхаш я, - аьлар хьашас, согахьа п1елг а лостабаь. -31амаг1яр а кхувш латт. Из хьай ви1ий ханнара я яхацарий 1а? Зоахалол дергда вай яхаш 1айха дийцар дицденна ма хургдий хьона-м.\n- Дицденнадац. Фу дувц 1а, Исма1ал. Хьадувцал, хьадувцал...\n- Фу дувцаргда укхаза. Д1авах-кх нах бахаш санна. Сесагаца дов а доаккхаш, т1аккха та а товш д1авах-кх. Балха ух, новкъостий а ба.\n- Сакъердаме саг ва-кх хьо, Исма1ал. Дагадоаг1ий хьона , 1а дер де г1ерташ со лийнна. Ма хьагар со хьох. Вах-вахача, кхоач-кхоачача чура-т1ера волаш, дика тарлора хьо нахаца.\n- Дош дацар из-м, - велакъежар Исма1ал. - Къона волча хана хулаш дола х1амаш да 1а дувцараш. Дика хетар сона Исма1ал вена. Цун гергача юхьага хьежаш ваг1аш цхьа юкъ яьккхар аз. Б1аьхача новкъа ваьнна наькъахо санна, сих ца луш д1айода ха. Исма1ала к1айлуш латтача кертага хьежача, дукха уйлаш самаювл са дег чу . Цхьавола саг лоадам болаш хувцалац, ше вар хул из дуккхача шерашка. Т1аккха Исма1ал в1алла вовзаргволаш а вац. Со се а хетахургва иштта воккха, хьашт дале, къаьна а.\n- Лаьрхх1а хьо волча венавац со, - йоах сога Исма1алас. - Уккхаза ва везаш г1улакх эттача дагавехар сона хьо.\nГ1улакхаш-м т1ехьаг1а дувцаргдар вай. Фу бе-башха да из лаьрхх1а а ца лаьрхх1а а, - раьза воацаш аьлар аз. - Исма1ал, хозахет сона хьо вена, мишта йода ца ховш д1аяха ха юхаеча мо.\nЛувш-оалаш тхо даг1ача юкъа шийтта сахьат даьлар.х1анз-х1анз 1oт1aелхa кийчъенна хинна сигале айяла йолаелар, сийрдаяьлар.\n- Хьога из мишта дувцаргда а хац сона-м, - аьлар Исма1алас, - цхьан х1аман уйла еш санна, йист ца хулаш ваг1аш тоъала ха а яьккха. Ц1аьхха михо оагабаьча хена тара хетар сона цун оаз.\n- Укхаза хьона гаьна йоаццаш, -дувцар Исма1алас, - ца1 мара йоаца са йиша яхар. Х1анз яц из. Дала гешт долда цунна.\n- Малий 1а ювцар? - цецваьнна хаьттар аз. - Сона-м хезадац цох х1ама.\n- 31амига долаш нана йоацаш дисар тхо, - аьлар Исма1алас. -Дас саг йоалайир. Во яр тхоца. Б1арччача денна маькха ч1егилги, ятача шурий пелеи лора тхона. Йиша елхар, меца я ше яхаш. Лоаллаг1а яхача йоккхача сага бун чу а вувлаш фуаш кхухьар аз. Сайна даацар: д1адехкар. Йиша йийлхача д1алора. Бийда доллаше дуар цо уж. Хой хьона, йоккха хинначул техьаг1а а дуар цо бийда фуаш. 1емаяр из ну г1улакхага.\nБ1аргах хий даьлар Исма1ала. Сона из б1аргадовра кхераш, картагахьа д1авийрзар из. Корзаг1а-м со а ваьннавар. Иштта безаме д1адоладенна къамаьл талхаш латтар.\n- Дагадоаг1а сона цхьан дийнахьа со сецца сомаваьлча, соца уллаш хина са йиша яцар. Ведда ара а ваьнна со д1ахьажача гаьнна д1а а яха, лакхача баьцашта юкъе яг1ар, кера кортилг хьа а къедаш. Зиза мо яр-кх. Ведда-ведда со д1ат1авахача, елаш-елаш г1адъяха, марх1акхийттар сона йиша. Со хьалхеи из т1ехьеи чудоладелар тхо шиъ. Ц1аьхха катеха хьал а ийца ги еллар аз из, баьцахиво когаш а т1одабаь цамогаш хилар кхераш. Цул т1ехьаг1а воккха хилар со, кхийра из. Хоза йо1 хинна д1аэттар.\n- 1айшет-м яц 1 а ювцар, - иккхар сога, - Мате нускал 1айшет? Маьре ена дукха ха ялалехьа, ц1аьхха цамогаш а хинна елар из.\n- Х1а, - аьлар аз, - из д1айоллача дийнахьа делкъел т1ехьаг1а кхо сахьат даллалца, х1анз-х1анз воша т1акхоачаргва яхаш, фу дергда цо ховш лаьттар нах. Кхы хьежа хьашт дац аьнна бокхийча наха аллалца. Хьо хиннав-кх из воша.?\n- Со хиннав.\nЦецваьккхар со Исма1алий хьахьажаро, воагавир. Ц1аккха вайнавац сона цу тайпара веха, корзаг1 ваьнна саг.\n- Со ва-кх из воша, - юха а аьлар цо, согара къахетам бехаш санна.\n- Иштта нийсделар-кх са из. Массане йоахар, едда маьре яхай, веший сий доадаьд. - Аз ладийг1ар. Укх коа чуютаргьяц яхаш ulorla дийттар. Сенах ховра селлар сиха лергйий. Даиман яхаргйолаш санна ма хетарий. Иззала хало т1алатташе ла ца леш ма дисадарий тхо шиъ. Даха хайшадар, ц1енош даьдар оахош шинне, цотоппар а хьоахаш. Со-м х1анз а вах цо хьаьхача топпара юкъе.\nКорта кулгашца хьал а лаьца ваг1ар Исма1ал. Х1анз кхетадир аз сендухьа к1айеннай цун мож ханал хьалха. Йист хила магацар цунна, делхача дего оаз лаьг1ъяьяр.\nДукха ца говш д1авахар Исма1ал. Д1авахале хьалха кулг хьа а кховдадаь велакъежар из.\n- Со-м цун каша т1а а хиннав, - аьлар цо. -Цига вахарах сало1ам хиннаб сона. Исма1ал накъа а ваьккха чувеча ц1еннаьнага д1абийцар аз цо бена никъ.\n- Зайнапа воша вар из? - хаьттар сога сесаго со сай къамаьл даь ваьлча. - Гоама ба сона цу тайпара нах, гоама я цар оамалаш, дегаза хет цар б1аргех уха хиш, цар къахетам бехаш дувца къамаьлаш гоама да. Из цамогаш йолаш со иллар цунца больнице. Сона ц1аккха йицлургяц из. Тхо кхалнах в1ашаг1а а кхийтта 1охайшача, тхога вувцар цо ший воша. Map вувцацар, маьрйижарий бувцацар. лайна халонаш ювцацар - воша вувцар. Ше цамогаш йолга хайча воаг1аргва йоахар. Ше цамогаш йолаш дика хетар цунна, лазаро мукъаг1а ший вешийца хинна цатоам д1абаккхарга догдоахаш. Наб йицар цо из варга хьежаш. Ший й1аьхача керта мосех яхк а хьекхаш яг1аргьяр хьона, корах ара а хьежаш. Тхоца мел хинна кхалнах хьагар цун хозалах. Чура хьайоаг1а хозал яр из. Вешийгара къахетам бехаш яла а елар. Леча хана а моттар цунна ше даь г1алат вошас деш латтачул доккхаг1а долаш санна.\nСона гоама ба-кх цу тайпара нах, - аьлар ц1еннанас, - харцахьача а бакъахьача а, ц1енача а б1ехача а бе ца хеташ шоай когаш т1а а лувзаш д1алел уж, шоаш даьча г1алатех шоашта къинт1ера балар а дехаш. Форда берда т1а хьат1акерча талг1е санна, д1аболх-кх уж, цхьаккха лар юхе ца юташ.


"Левада-центран" таллам: Путинах теша 23 процент бахархой\nОьрсийчоьнан президентах Путин Владимирах теша 23 процент "Левада-центро" тIаьххьара таллам беш хаттарш делла Оьрсийчоьнан бахархой, хаам бо Маршо Радион Оьрсийн сервисо. Юьйцург ю "схьадаьстина хаттар" даларан олу методика. Цуьнца а догIуш, бахархошка дехар до шаьш тешачу политикийн а, юкъараллин жигархойн а цIераш яхахьара олий.\nЦхьа шо хьалха – 2019-чу шеран аьхка – Путинах теша шаьш элира 40 процента талламехь дакъалаьцначу наха, ткъа 2017-чу шарахь и терахь дара 59 процент гергга.\nЦуьнца цхьаьна, Путина президентан даржехь болх бар къобалдо талламехь дакъалаьцначу нахах 60 проценто, нисса бIостанехьа жоп делла 33 проценто. Ах шо хьалха и терахьаш дара иштта: 68-31.\nТIаьххьарчу беттанашкахь Путинна критика йора, цуьнан коронавирусан эмидемина йолу реакци бахьана долуш. Дуьхьал бара бахархой президентан даржехь виса кхин а шозза цунна бакъо луш Конституцина тIехь бинчу хийцамашна а.\nАдамаш тешачу нехан тептарехь "Левада-центран" версица кхин дIа бу премьер-министр Мишустин Михаил а, ЛДПР партин лидер Жириновский Владимир а, тIеман министр Шойгу Сергей а – царах теша хIораннах а 10 процент респонденташ. Хаьттинчерах 3 проценто жоп делла лаьцна а, балхара дIаваьккхинчу Хабаровн мехкан губернатор хиллачу Фургал Сергейх теша шаьш аьлла.\nОццу талламехь респонденташка деллера даима а луш долу нийсачу новкъа йоьдуш юй пачхьалкх аьлла хаттар. 42 проценто жоп делла "хIаъ" аьлла, мохк нийса боцучу новкъа боьдуш бу аьлла хета 40 процент талламехь дакъалаьцначарна. 18-на дала жоп ца карийна.\nВЦИОМ олучу кхечу, Iедалшна муьтIахь лоручу Оьрсийчуьрчу социологин сервисо а довзийтина, "схьадаьтина хаттар" а хIоттийна, ша бинчу талламан жамIаш. Цаьрца а догIуш, Мангалан-баттахь лаьрча Путинах тешаш бу Оьрсийчохь 28,6 процент бахархой. Стохка, "схьайиллинчу" методикица Путинан рейтинг охьаялайолаелча ВЦИОМ-о коьрте яьккхира "хьулйина" методика. Цу методикица респонденташна кхаж таса кховдайо хьалххе билгалбаьхначу политикийн цIераш.\nОьрсийчоьнан Конституцехь хийцамаш беш ю Нохчийчоь а\n"Левада-центр": Iедалан а, халкъан а хьежамаш цхьаьнабогIуш бац\nХIора Оьрсийчоьнан шолгIа вахархо пачхьалкхера дIаваха лууш ву\nПутин а, цуьнан метта хин берш а, «Саддам Хусайнан IиндагI» а


Нохчийчохь хилла а вацахь, ма къа ду хьан!\nКерлачу Шарна дерриг дуьнено кечам бечу юкъанна, Нохчийчоьнна тоьу цхьана стага, республикан куьйгалхочо, реклама йичхьана, мел волу турист кхуза "схьавало". Кадыров Рамзанна хетарехь, пекъар ву махкахь Керлачу Шарахь хилла воцург!\nКерла Шо - Нохчийчохь. Кадыровн кхайкхам.\nАла догIу, ма хуьллу республикана марзъеш цо даима а, ша чохь а волуш, видеош йоху уггаре а исбаьхьа лоручу меттигашкахь. Цкъацца бакъ чIара а лоций, иза беттина бууш гойту, юха ломанца, къоман тIум лоручу Нашха а воьдий, цигахь бIевнан саьлнаш тIехь байташ олу, уллехь дечиг пондарчас иллин мукъам а балош. Стаг Iаламца цхьанаийна сурт хIоттало.\nОьрсийчуьрчу туристийн лаамаш, тIаьххьарчу шерашкахь лакхабевла. Хьалха тоам бара, арахь четар а тоьхна, цигахь гитара а локхуш, кхехкийна а, деттина а жижиг а дууш Iар. Ткъа хIинца, вовшашца къийсалуш санна, лела садаIа. Миллиардаш долларш а дойуш, тойинчу Сочехь аьхка садаIа мисканаш бен ца боьлху аьлла хетало.\nНохчийчохь тахана масситта меттиг ю туризмана пайде - Ведуче, Къоьзан-Iам, Итон-Кхаьлла, иштта кхиерш. Соьлж-ГIала юьйцу, ша Рим а, Венеци а, Нью-Йорк а санна, дIагайта шира я кхиаме технологица хьалайина меттиг санна.\nКхин дIоггара аьттонаш а бац кхуза баьхкинчарна сакъера, аьлла, Маршо Радиога дийцира Соьлж-ГIаларчу вахархочо Хамзатов Бекхана.\nХамзатов: «Со башха тIера а вац оцу даздаршна. Делахь а чуьра берашна аьлла, цхьацца аьттонаш беза-кх. Вайн цIахь уьш бу аьлла ца хета суна, кхечу яьккхий гIаланашкахь санна. Эцца гIала юккъахь цхьа баз ю дIахIоттайина»\nКхузахь бехачарна ца гуш хила а мега, меттгера историйн а, Iаламан а йозалла йолу меттигаш. Схьабаьхкинчу туристашна ган а мега иза, аьлла кхин дIа а дийцира цо.\nХамзатов: «Вайна кхузахь бехачарна ца ган а мега и хIума. Ткъа, тIабаьхкинчарна ган мега. Туристашна самукъадаккха луура ду, ткъа вайн цIахь, и эвхьазлонаш Делан къинхетамца яц».\nХIинца, доккха ло диллинчу хенахь, уггаре а хан ю, когасалазаш а, сноуборд а хахка. И аьттонаш бац махкахь. Ведучи курортехь, ша дерриг цкъачунна кхочуш дина дац. Оцу спорте безам бахана нохчийн кегирхой а, Гуьржийчу Гудаури олучу курорте боьлху. Царах ву Виситаев Халид а. Цо шаьш чIогIа сатуьйсу элира махкахь иштта цхьа меттиг схьаоьллург хиларх.\nАбдурахманов: «Кху Нохчийчура накъосташца сноуборд хахка доьлху. Цига хIинца дахана ши де а даьккхина цIадирзира. Вайн цIахь Ведучи курортехьсхьайоьллура ю бохуш дуьйцу. Дуккха а нах бу цунна сатуьйсуш».\nНохчийчу туристаш оьхуш бац бохург бакъ дац. Иза, схьагучу суьртаца кхиаме кхане хинйолу агIо ю. Масийтта фирма а ю схайиллина болх беш, тIебаьхкинчу хьешашна товриг латтош а, деш йолу.\nАмма туризм яьржорца, тIевеанчунна хьалхахь кураллаш а еш, букъ а ца саттош лелар а, цхьана догIуш хIума дац. Иштта гIуллакх латтахь, тахана санна экстремала туризм яьржина лору меттиг хира ю Нохчийчоь даима.


Терроро Iадийна немцой\nГермани -- Рутлингенехь терроран тохар дича, 24Тов2016\nГерманехь мигранташа ден зенаш\nЦхьаьна бохаман йилбаз-мохь дIатийна балале вукху бохамах долу коста даьржаш даьхкина Германехь тIаьхьара иттех де. КIира долалуш Вюрцбургехь 17 шо долчу овхIанхочо урс, диг детташ 14 стаг лазийнера. Кху деношкахь Мюнхенехь цхьана 18 шо долчу жимчу стаго тапча етташ 9 стаг а, ткъа цул тIаьхьа ша а вийна.\nЦу хIуманаша Iадорах хIинца а меттабахканза болу Бавари лаьттан бахархой кIирандийнахь бехк боцуш белларш даглаца, уьш баъйинчу метте зезагаш а, чIурамаш а дохьуш гулбеллера. Амма цу беллачийн тезет дIаерзале, керла ирча хаам баьржира, оццу Баварехь Ансбах олучу жимчу гIалахь кIиран сарахь эккхийтар хилла аьлла.\nХIора шарахь аьхка цу гIалахь дIахьочу Ansbach Open цIе йолчу мукъамийн фестивалехь хилла иза. Сарахь 10 долучу хенахь Ансбахерчу ипподромехь дIахьочу фестивалана чу вуьту кевнашна хьалха гаррехь цхьана хIуманна сингаттаме а волуш, гехь рюкзак а йолуш, дIай-схьай лелаш волчу цхьаьна жимчу стеган тидам хилла тIаьхьарчу хенахь Германехь хиллачу бохамаша семалла лакхаяьккхинчу хехойн.\nКонцертан кевнашна цкъа тIевоьдуш, тIаккха юхаволуш волу и стаг шеконе хетта, иза ларвеш хиллачу секьюритишна гина, жимма дехьа а ваьлла, уллорчу ресторанан учахь иза соцуш. Оцу мIаьргонашкахь хилла эккхийтар, 12 стагана чевнаш а еш, ша талор динарг вала а леш.\nНагахь санна цу стеган фестивал дIахьочу керта кхача кадаьллехь, талоран закъалташ кхин а дуккхаъ алсамох хир дара, хIунда аьлча, цу концерте гулвелла 2500 стаг хилла, элира Баварин чоьхьарчу гIуллакхийн министро Херрман Йоахима оршот Iуьйранна ша журналисташна еллачу пресс-конференцехь.\nЗулам динарг мила ву вуно сиха къастийра полисхоша. Иза 27 шо долу Шемара мухIажар хилла, нийса шо хьалха, Германехь тховкIело ехна волу. Болгарехула немцойн махка кхаьчна волчу цуьнан тховкIелонах долчу дехарна дацаре жоп делла хелла мигрантех йолчу хьукмато.\nШена Болгаре депортаци яллалца Ансбахехь мухIажарийн юкъараIойлехь вехаш хилла иза. Тайп-тайпана къепедацарш лелор бахьана долу массийтаза полицино йоцачу ханна лаьцна, юха а дIахецна а хилла иза. Цул совнаха, шозза ша шена тоьхна вала иза гIортар а, цу стеган психика галйаьлла хилар а хууш хилла иза вехачу мухIажарийн кхерчан белхахошна.\nХIинца Ансбахехь хилларг тIаьхьарчу деношкарчу ирчачу хиламийн гIайгIане могIаршлахь рогIера бохам хилла дIахIоьттина. Меттигерчу бахархоша а, йоллучу юкъаралло а хаттарш до – хIара дан хIун ду? ХIара иштта кхин дIа а лаьттар долуш дуй, хIара тамашийна хьал?\nМичара яьлла Германин бахархоша даханчу шарахь цIерпоштийн вокзалашка а оьхуш, дуург-молург а луш, тIараш а детташ, йовхонца тIеэцначу нахалахь сел къиза агресси а, шайна хьошалла динчу нахаца гамо а? Iедалан хIун ницкъ а, хIун таронаш а ю и санна долу талорш кхин ца хилийта, царна дуьхьало ян?\nМюнхенехь ехаш йолу яздархо Штайнер Хайди дуккхаъ шерашкахь мухIажаршца болх бина ю. Нохчийчохь тIом болчу хенахь Германехь тIамна дуьхьал митингаш а еш, тIеман бала ловчу нахехь гIо доккхуш, цу тIамах бевда баьхкинчарна белшашгIортош хилла ю иза. Амма тахана Германехь яьржаш лаьттачу маьршачу нахана ницкъ баран тулгIено ала дош доцуш йитина ша а, шен хьеший а боху цо.\nШтайнер: „Хаттар иштта ду - урхалла хIун деш ю кху хьолехь? Кхузахь дIасалелаш цхьа тамашийна адамаш а ма ду, меттигера нах шайна арсаш хьекха схьаделла бежнаш долуш санна хеташ? Шаьш царна шайна ма-тов герзаш детта а, къоланаш дан а, уьш хьийзон а мега аьлла хеташ долу? И хаттар тIейогIучу хенахь наха алсам хIиттор долуш ду, Мюнхенехь хIиттийна а ца Iаш“.\nЦу юкъана полисхоша хIинца а билгал жоп ца ло, Ансбахехь эккхийтар динарг радикалан исламхошца я ДаIишца зIенаш йолуш хилла я иза коьртана телхина амокхо ву, Мюнхенехь жимма хьалха нах байъинарг санна бохучу хаттарна.


Оьрсийчура сурсаташна бойкот йина Украинехь\nУкраина -- Одесса-гIалахь студенташа акци йинера супермаркетехь, оьрсийн сурсаташ ма эца, бохуш, 30Заз2014\nУкраинехь Оьрсийчура кхоьхьу сурсаташна бойкот кхайкхина украинхоша. Цул сов, оьрсийн долахь йолчу туьканашка а, кхача кечбечу меттигашка а ца бахар доьху жигархоша. Оццу хенахь, экономикина гIортош еш меттигера мехаш лакхадаьхна Украинан Iедалша. Шен агIора, Москохо а лакхабаьккхина Украинина юхкучу газан мах.\nУкраинхой бойкот еш бу Оьрсийчура сурсаташна. Киевера «Сегодня» газето бечу хаамца, цхьаммо аьлла хIума доцуш, нах шаьш севцца шайн туьканашкахь духку Оьрсийчоьнан 46 штрих-код тIехь йолу сурсаташ оьцучара. Цара дийцарехь, агрессор йолчу пачхьалкхе ахча доккхуьйтуш дакъа лаца ца лаьа царна. Нийсса шина кIирнахь Оьрсийчура сурсаташ дохкар лахделла 40%.\nОьрсийчоь Украинина тIейирзинчу минотехь дуьйна дукхах берш Украинехь деш долу сурсаташ эца буьйлабелла. Цхьайолчу яккхий туьканашкахь, супермаркеташкахь, туьканан белхахоша хIума эца баьхкинчаьрга олу, шаьш оьцучу хIуманан штрих-код тIе хьовса. Цу тIехь хьалха лаьтташ долу 46, и сурсат Оьрсийчохь дина хиларан билгало ю, олий.\nУкраинан малхбузехь йолчу цхьайолчу супермаркеташа оьрсийн сурсаташна дуьхьал йоза туху «Оккупанташна бойкот!», олий. Жигархой кхин а гена бахана.\nОьрсийн долахой болчу туьканашкара бедарш ца эца а, церан долахь йолчу кхачанан меттигашкахь хIума ца яан а, церан телевизионан каналашка ца хьажа а кхойкху. Иштта, кинотеатршкахь Оьрсийчохь яьхначу киношка хьовса а ца боьлху украинхой.\nЧеркассы-гIалин юккъерчу цхьана супермаркетехь акци дIаяьхьна меттигерчу студентийн кхеташоно. Туьканахь оьрсийн сурсаташ лаьттачохь студенташа йозанаш лецира «Оьрсийниг эцна – тIамана ахча делла!», «Бойкот е Оьрсийчура йолчунна!», «Оьрсийниг эцахь – оккупант кхобу!», «ТIамна гIортор ма е!». Шайн акци ерзош, студенташ лаьтта охьаэгнера, оьрсийн сурсташа эцча хин дерг гойтучуха.\nОцу юкъанна, Украинера йохкаран брендаш сиха меттах а евлла, цу хьолах пайда оьцуш ю. «Украинерниг эца, Украинина дола де!» боху акци дIахьош ю уьш. ХIора йоьхкинчу хIуманах деллачу ахчанна тIера итт кепек Украинан эскаран чота тIе доккхур аьлла дош делла цара.\nУкраинхой зударша а ша-тайпа дакъа лаьцна Оьрсийчоьнна ечу бойкотехь. Оьрсийчура божарий тергал ма бе боху акци дIахьош бу уьш.\nОьрсийчоьно Харьковехь бина барташ юха а баьхна, газанна тIетоьхначу мехашца цхьаьна, эхе кхоччуш лакхаболуш, арара чудохьучу йийх, 25% процент лакхаболуш бу маларх а, тонканах а луш болу мах. Гуьйре тIекхачале хьаьалбохур бу уьш.


Мултимедиа, Чиллан-бутт 11, 2019\nОршот-де 11 Чиллан-бутт 2019\nЧиллан-бутт 11, 2019\nСамукъане Къоьзан Iам\nIаьнан роже дирзина Нохчийчоьнан лаьмнашкарчу садоIийлийн дахар: салазаш, довха чай, кофе, дагах кхета эшарш. Йочанаша лайнах яккхарх, кегий а, баккхий а хьешех юьзина лаьтта дегIана а, сина а аьхна меттиг – Къоьзан Iам.\nЧиллан-бутт 08, 2019\nКадыровн стаг лаьцна ГIирмехь/ Прокуратура тIехIоьттина тутмакхна\nДахначу шинаридийнахь Дагестанан парламентан спикер Шихсаидов Хизир Нохчийчу ваханера шина республикана юкъара дозанаш билгалдахаран хьокъехь дийцарш дIадахьа. Делахь а, къаьстина хIуммаъ дац хIетте а.\nМухьаммад Iелах летта боксер къоьлла ловш ву\n40 шо хьалха Мухьаммад Iелих тасавелла боксер Любберс Руди ийшира хIиттийначу баллашкахь. Дуккха а шераш хилла иза корта кIел бахьа тхов боцуш, Болгари мел ю ваьлла лела.\nЧиллан-бутт 07, 2019\nКамаз бердах яхна/Латтанаш хийца лууш ю Нохчийчоь\nОьрсийчуьра «гIемаш» Путинехьа ду\nIаьржа духарш доьхна, кара жайнеш лецна иттанашкахь зударий гулбеллера Москох, Оьрсийчоьнан президентехьа шаьш хилар дIахоуьйтуш. "Оьрсийчоьнан ницкъболу гIемаш" шаьш лоручу царна хетарехь, цаьргара магин гIо оьшуш ву Путин.\nДоьхкур-те Гуьржийчохь хьиджаб лелор?\nНах гуллучу меттигашкахь ерриг шайн яххьаш а хьулъеш, духарш лелор зударшна дехкар хьоьху Гуьржийчуьрчу "Альянс патриотов" партино. Цара кхочушдан леринарг "дискриминици" ю аьлла бакъонашларъярхоша. Цул совнах, цу кепарчу низамо туризман сферехь а зенаш дийр ду аьлла, хета царна.\nЧиллан-бутт 06, 2019\nОти чохь 5 йоI яьгна Астанахь\nЦIе йолучу буьйсанна бераш шаьш хиллера цIахь. Балхахь вара церан да а, ишта кхо де хьалха балха араяьлла нана а. Маса кхерстинчу цIаро дагийна, чим бинера гIад дайначу, уьш бехаш хиллачу отех. Хууш дац, муьлхачу бахьанашца Iедалхоша гIишло оьшучийн тептаре язбина ца хилла и доьзал.\nДоза къовсар. Кадыровхоша кIомал бухакхоьссина Дагестанерчу Iедалхочунна?\nСоциалан машанашкарчу дагестанхойн тобанаша шуьйрра дийцаредо кIиранан сарахь Нохчийчуьра ГIалгIайчу боьдучу новкъахь Дагестанан техникан инвертаризаци ечу а, латта Iедалан тергаме дерзочу а бюрон декъан хьакам Хизриев Хизри нохчийн полицино сацорах лаьцна.


Дуьне, Стигалкъекъа-бутт 01, 2013\nКхаари-де 1 Стигалкъекъа-бутт 2013\nТаханлерчу дийнан тоьллачех долу сурташ\nМаршо Радионан регионашкара а, царна гонахара а даьхначу суртех тоьлларш\nТIемалошна дукха еза шайн ноутбукш\nТIаманна арабевллачу наха дукха дIахьедарш до, шаьш арабаьккхина некъ я шайн Iалашонаш юьйцуш. Цхьаболчара и дIахьедарш, компьютерш чу а хьоьжуш, до. Цхьаберш-м ур-аттала, лэптоп хьалха ца хилча, бистхила лууш боцучух тера ду.\nАстанара зударий куьгйозанаш гулдеш бу\nЗударий пенсе боьлху хан лакхаяккхарна дуьхьал куьгйозанаш гулдан йолаелла Казахстанан Астана-гIалин юккъехь зударийн тоба. Цхьаберш карахь йоза латтош бара «63 шо кхаччалц болх бан деза сан» бохуш долу. ТIебаьхкинчу полисхоша и акци дIаерзор тIедиллира царна. Астана, 28Оха2013\nБусулба эрмалой кхин лечкъаш бац Туркойчохь\nОхан-беттан 24 чохь Туркойчохь Iаш болу бусулба эрмалой дагалоцуш бара Iусманан империно шайн къомах болчу нахана тIехь йина геноцид. Туркойчохь дукха бац иман диллина эрмалой. БIеннаш шерашкахь Iедалх къехкаш Iийна бу уьш. Iусманан пачхьалкх йоха герга яхча, 1 миллион хиллал эрмало хIаллаквинера махкахь. Тахана эрмалойн бусулбанаш дукхачу декъана Туркойн мехкан малхбалехь Iаш бу. Геноцид дагалоцуш яра Тунчели-гIалахь. Сурташ даьхна AFP агенталлин корреспондента Килич Буьлента.\nЦарнаевгIаьрца ФБР-о къамел дечу муьрехь\nЖурналист: Маца даха дагахь ду да-нана Цхьанатоьхначу Штаташка? Юрист Цадахаев Заур: Ойла ю, маца гIур бу-м ца хаьа. - ФБР-о гIо дой царна? - Ца хаьа. Саратова Хеда, нохчийн бакъоларъярхо: -Дика, тΙекаре къамел хилла церан. Анзор селхана могуш вацара, цо тахана дина талламчашца къамел. Дена-нанна хала ду кхета хиллачух, CNN чохь Тамерлан, могуш а волуш, полицино лаьцна вуьгуш гайтича-м муххале а. Ткъа шолгΙачу дийнахь иза вийна гойтуш вара. Уьш ца теша зорбан хьостанех, цара доцурш яздо прессехь. Оха дуккха а къамелаш дина деца-ненаца. Уьш къадбелла кху доллучух а. Журналист: Тамерлан кхузахь дΙавуллур вуй? Цадахаев Заур: Тарло иштта нисдала а. Канадера дейиша ю церан кхерамехь, цунна кхуза юхаян лаьа. Тамерлан дакъа цΙадохьуш ян лаьа шена, боху цо.\nЦарнаев Жовхарна бехке дуьллуш дерг\nДуьненан маьI-маьIнерчу Маршо Радион корреспонденташа, дашца кхоьллина ца Iаш, сурташца а кхуллу заманан васт. Кху денойн хиламаш гойла ду тхан фотогалерейхь.\nЦарнаевгIар дагабогIу ГIиргIазойчуьрчу Токмок-гIалин бахархошна\nГIиргIазойн Токмок-гIалин бахархоша дагалоьцу шайца баьхна ЦарнаевгIеран доьзал. Иштта дагавогIу царна Бостонехь лелхийтарш дарна бехке вен ши ваша Тамерлан а, ДжовхIар а. Уьш ца теша цара дикачу агIор бен хьехош а воцчу шина вашас и зулам дина бохучух. Маршо Радион ГIиргIазойн сервисан белхахочун Асаналиев Уланбекан видео.\nБостонехь лелхийтарш дарна шеко йолуш стаг лаьцна полицино\nБостонерчу полицино лаьцна цу гIалахь марафонехь эккхийтар дина аьлла шаьш льоьхуш хилла 19 шо долу Царнаев Джохар.\nБостонан полицино зорбане даьккхина шаьш лоьхучу стеган керла сурт\nБостонан полицино зорбане даьккхина, марафонехь эккхийтар динарг хила мега аьлла, шаьш лоьхуш волчу стеган керла сурт. И сурт даьккхина видеокамеро Массачусетс-штатерчу Кембриджехь. ШолгIа лоьхуш хилла стаг вийна полицица хиллачу герзашдеттарехь. AP видео.\nИккхинчу молхано зенаш дина Техасехь\nБIеннаш нах лазийна Вако-гIалин йистехь Охан-беттан 17 чохь, лаьтта-молха арахоьцучу заводехь эккхийтар хилча. Эккхийтаро йохийна дукха гIишлош, шайна юккъехь баккхийчу нехан хIусам а йолуш. Ерриг Техас-штатера гIоьналлин тобанаш болх беш ю бохам хиллачу меттехь. Эккхийтар хилла меттигерчу хенаца сарахь 8 даьлча (05:00 Соьлж-ГIалахь). AP video\nТIаьхьий-хьалхий ши бомба иккхина оршот-дийнахь Бостон-гIалахь йоьдуш хиллачу марафонехь, лаххара 3 стаг вуьш, кхин 140 сов лаза а веш. Финишан сизана улле кхочуш хиллачу цу шина лелхийтарна юккъехь 13 секонд яра. Бостонан марафон Патриотийн Дийнахь хуьлуш ю. Оцу дийнахь дагалоцу Iамерко, шен маршо йоккхуш, бина болу тIемаш. AP video\nIамеркан Шемара эскарш Пентагоно Иракъе хьовсош ду\nНохчийчохь берийн бошмийн къоьлла латтарна нанойн аьтто бац балха арабовла


www.islamannur.org - Дакъа 63: АллахIан а, Цуьнан элчанан а (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) гIоьнна кIе\nДакъа 63: АллахIан а, Цуьнан элчанан а (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) гIоьнна кIе\n«АллахIаца биначу бартана тешаме хила. Шаьш и барт биначу хенахь, чIагIонаш а ма йохае, шаьш уьш йиначул тIаьхьа: АллахI ма виний аша шайн юкъархо. Боккъалаъ, АллахI хууш ву аша дийриг!» («ан-Нахьл», 91).\n«Эскарна я тобанна тIе буьйранча хIотточу хенахь АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) цунна весет дой тIедуьллура: АллахIах кхерар а, шеца цхьаьна болучу бусалба нахаца дика хилар а. Цо элира цуьнга:\n«Новкъа довла шайна гIазоте АллахIан цIарца. АллахIаца керстаналла диначарна дуьхьал тIом бе аша. ГIазоте новкъа довла шайна, ва амма массарна а юккъехь нийсонца дIаеккъалц - хIонсаш дола а ма ерзае, барташ а ма дохаде, байъиначеран декъий сийсаз а ма даха, бераш а ма дайъа.\nМушрикех болучу хьайн мостагIашна хьо дуьхьал кхетча, кхаа хIумане кхайкха беза ахьа уьш. Нагахь царех муьлхха а цхьаъ цара къобалдахь - цаьргара и къобал а дай, паргIат бита ахьа уьш.\nЦкъа хьалха Ислам-дине кхайкха ахьа уьш - нагахь цара и тIеэцахь, маьрша бита ахьа уьш.\nЦул тIаьхьа мухIажарш (Iаш) болучу дIакхалхаре кхайкха ахьа уьш - нагахь цара и дахь, уьш мухIажарийн йоллу ерриге бакъонаш йолуш хирг хилар а, иштта мухIажарашна тIехь доллу дерриге декхарш долуш хирг хилар а дIадовзийта царна.\nНагахь уьш цига дIакхалхарна дуьхьал хилахь - дIадовзийта царна: церан хьал кхинболучу могIарерачу бусалба Iаьрбийн санна хир дуйла, вуьшта аьлча: Сийлахь-Везачу АллахIан хьукма лелаш хир ду царна. ХIонсах а, файъах а дакъа а кхочур дац царна, нагахь цара бусалба нахаца цхьаьна жихIад ца дахь. Нагахь уьш (цунна а) дуьхьал хилахь - жизйат [син цIарах а, лаьттах а ясакх] еха цаьргара. Нагахь уьш цунна берта багIахь - цаьргара и къобал а дай, паргIат бита ахьа уьш. Нагахь уьш цунна а дуьхьал хилахь - тIом бе цаьрца, АллахIера гIо а доьхуш.\nНагахь айхьа гIопанна чохьа болучу мостагIашна го лаьцнехь, ткъа царна шаьш ахьа АллахIан а, Цуьнан элчанан а гIоьнна кIел лацар а лаахь - ма ло ахьа царна АллахIан а, Цуьнан элчанан а гIоьнна кIел лацаран чIагIо. Хьайн а, хьайца болучу нехан а гIоьнна кIел лаца ахьа уьш, хIунда аьлча, нагахь ахьа а, хьоьца болучу наха а царна дан хьакъ доллу дола ца дахь - иза жимоха къа хир ду, АллахIан а, Цуьнан элчанан а доланна кIел лацаран чIагIо цаларъярал а.\nНагахь ахьа го лаьцначу гIопанна чохь болучу мостагIашна шаьш АллахIан хьукманна кIел балор лаахь - АллахIан хьукманна къел ма балабе ахьа уьш. Хьайн хьукма даржаде ахьа царна тIехь, хIунда аьлча хьуна ма ца хаьа хьоьга царна тIехь АллахIан хьукма хIотталур ду я дац» (Муслим: 1731).


Нохчийчоьнан куьйгалхочун кIанта Кадыров Адама, боксехь къовсаме даьллачу латарехь, толам баккхарна тIехь аьшпаш лелорна а, "пиар" ян гIортарна а бехке бина мехкан парламентан спикеро Даудов Мохьмада хаамийн гIирсаш.\nГIебарта-Балкхаройчуьрчу латархочух Биттиров Асланца хиллачу тасадаларехь техникан нокаут а еш, толам баьккхира цо.\nЛатарх дуьйцучу Даудовс кхетийна Кадыров Адаман толамах "боксан низамашца" а, берийн могушаллана терго ярца а.\n"Оцу латарехь рефери хиллачо дийцарехь, Биттировн бIаргашца кхетта хиллера иза, латархо концентрацех воьхнийла, тIаккха волавеллера иза дагардан. Секунданто ринг тIе гата охьатесча(боксехь -шен лаамехь латарх юхаваларан символ ю иза)догIуш ма-хиллара, латар сацийнера цо",- аьллачу парламентан куьйгалхочун дешнаш далийна "Чечня Сегодня" агенталло.\nДаудовс тIетоьхна, Кадыров Адам кхин цкъа а Биттировца лата кийча ву аьлла.\nКадыровн а, Биттировн а 13 шераш ду. Шина латархочунна юкъахь конфликт иккхира декъашхой узучу заманчохь. Кадыров Адама муьшка йира Биттировна, оцу юкъа баккхийнаш а лилхина, дерзийра гIуллакх.\nДуьненаюкъара "Время Легенд 6: Спецоперация" турнир хилира Соьлжа-ГIалахь Охан-баттахь. Хьовсархошлахь вара республикан куьйгалхо Кадыров Рамзан а. Латарш дирзинчул тIаьхьа "Грозный-информ" агенталло яздира шен агIонехь, хьовсархоша дийцарехь, "цхьа а шанс ца йитира" Кадыров Адама шеца леттачунна аьлла.