Москох - Инженерийн Университетан студенташ бу экзаменашна кечам беш, 2011\nIаьнан сесси дIалуш, курсан белхаш дIаберзош бу Оьрсийчура студенташ. Амма цхьаберш, атта некъ а лехна, шайн меттана и маьIне белхаш язбан ахча далар гIоли хеташ бу. Критикийн хьесапехь, цхьа мацах дозалла дина хилла Оьрсийчоьнан дешаран система йоцчунна тIе йолу и бахьанехь.\nГIезалойчохь ехаш йолу Лайса цIе йолу жима зуда студентийн тайп-тайпанийн белхаш а, диссертацеш а язъеш доккхуш ю шена ахча. Сьуденташна юкъахь шуьйра евзаш ю иза. Цуьнан шен гуттар а болу нах бу цуьнан гIоьне сатуьйсуш.\nЛайса: 5 000 соьмана тIера бу рефератан болх. Вуьшта, хIора стагца буьйцу мах, цуьнан тароне хьаьжжина. Аса интернетера хIумма а схьа ца оьцу, кхечарах тера ца язбо белхаш. Библиотекехь айса талламаш бо. Сайн цIе ларъйо аса, сайн клиентех яла ца лаьа суна.\nМаршо радио: ГIезайлочоьнан коьртачу Казань-гIалахь университетехь беш болу белхаш бохкар мел юкъара хIума ду гойту, Оьрсийчохь уггар а йоккхачех йолу социалан машанехь вКонтакте боху вебсайт тIехь цара шаьш и тайпа белхаш беш хиларх яздаро.\nГIезалойчохь тоьллачех лоручу Казанера Федералан Университетан социологин профессоро Ясавиев Искандера бахарехь, и тайпа белхаша доккха зе до лакхарчу дешаран стандарташна:\nЯсавиев: Иза чIогIа шуьйра даьржина хIума а ду, ша долу дешар моттаргIанех а тардина цо.\nМаршо радио: Гийматдинова Ания оццу университетехь гIезалойн филологи а, истори а Iамош ю. Шеца доьшучу студентийн мел лаххара а ах декъо мехах язбойту шайн белхаш. Дукхах болчу хьехархоша, шаьш ца кхетачуха, баьргаш къовла цу хIумана. Маршо радиога къамел деш цо элира.\nГlезалойчоь -- Гийматдинова Ания, Казанерчу Федералан университетан студент, 08Деч2013\nГийматдинова: Гергарчу барамехь ах студентийн декъо шаьш язбо шайн белхаш. Вукхо эхо ахча ло шайн метта иза язбойтург. Суна бевзачарна юкъахь курсийн белхаш а, рефераташ а яздойтурш а бу. Уьш хьекъал доцуш бац, книгаш йоьшуш, библиотекехь шайн хан яйа мало йо цара.\nМаршо радио: Оьрсийчохь дешаран системехь лелош йолу бозбуунчаллаш а, моттаргIанаш а хьесапе эца хала ду. Цхьа а официала хьесап дац цунна дина. Оьрсийчоьнан Дешаран министралла а, Лакхарчу Дешаран Аттестатан Комисси а - реза ца хилира и хаттар дуьйцуш, Маршо радиоца къамел дан.\nЦхьа моггIа университеташ хьаьвсина и проблема къастош гIулчаш яха. Цхьаццанхьа ур-атталла студенташ дIа а баьхна доьшучара плагиат ярна (нехан болх лачкъорна) я цхьанге шайн меттана яздайтарна.\nМоскохарчу Йохка-эцаран а, экономикан а пачхьалкхан университетехь информацин, совдегараллин а, коммерцин а бакъонийн кафедран куьйгалхо ву Рассолов Илья. Цо дийцарехь университетийн шайн гIирсаш бу бозбуунчаллашца къийса.\nРассолов: Университетийн тIегIанехь шен гIирсаш бу бозбуунчаллашца къийса. И гIирсаш эвсара а бу. Тхан университетехь оха цIераш а, теманаш а хIора шарахь хуьйцу, тIаккха студенташка оцу белхех юха а пайда ца эцийта. Цул сов, оха юкъайохуш йолу цIераш тхоьл а хьалха цхьаммо цкъа а ца лелийнарш хуьлу. Муьлхха а Iилман кандидате язлур болу курсан болх а ца бац иза, диссертаци хьовха.\nМаршо радио: Рассоловс бахарехь, дешаран тIегIа лакхаяккхарца а, университеташкахь урхалла дар тодарца а Оьрсийчура дешаран системехь бозбуунчаллаш лелор лахдалур дара.\nАмма официала дуьйцуш дацахь а, бозбуунчаллаш хIинца а чIгIа ду Оьрсийчоьнан лакхарчу дешаран системехь.\nКазанера социолог Низамова Лиля хьаьжнера даханчу шина шарахь оцу хиламан мах хадон. ЖамIаш, цо динчу хьесапца, инзарвоккхуш дара. Дукхах болу студенташ шайн меттана белхаш язбан нах лоьхуш хуьлу. 40 сов стаг карийнера цу гIалахь шаьш и белхаш бо аьлла, лачкъа а ца деш, газеташкахь, интернетехь хаам беш.\nНизамовас ша бина таллам Дешаран Министралле хьажийча цунна жоп деллера, лакхарчу доьшийлашкахь оьшу белхаш бохкар совдегараллица доьзна хIума ду, министралло къастадан йиш йолуш хIума дац иза, аьлла.\nАмма Казанерчу университетера профессорна Ясавиевна хетарехь, Оьрсийчоьнан дешаран система кхаьънаш тIехь йина хилар ду, бозбуунчаллаш лелор сел даржарна бехке.\nЯсавиев: Цхьанне къайле яц хьехархойн т1ех дукха болх хилар. Церан боккъалла кхин хан ца юьсу 1илманан урхалла лелорна. И бахьанехь, студенташ 1аткъамна к1ел хуьлу, хьехархочунна т1е а к1ел хи кхаьччий бен ца боьлху. Болх бийца к1ира хуьлу дисина. Т1аккха студенташна г1оли хета кийчча болх схьа а эцна, цунах ахча далар. Беккъа студентийн бехк хилла ца 1а иза. Оьрсийн дешаран хьолаца йоьзна ю и проблема.\nМаршо радио: Мах белла язъяйтинчу диссертацица аспирантура чекхяккхар шуьйра даьржина ду Оьрсийчура менеджершна а, хьаькамашна а юкъахь. Дешаран лакхарчу оцу тIегIанера цIе хилар дозаллин а, статусан а билгало ю. ТIаьхьарчу масех шарахь ишттачу дипломашца гучубевлла буй буьззина лакхара даржашкара стоьлан дай.\nДепутатан Бурматов Владимиран Оьрсийн Пачхьалкхан ДУМехь дешаран комитетан комиссин гIентден дарж дита дийзира даханчу шарахь, цуьнан докторан болх ша-берриг аьлча санна нехан йозанашна тIера схьаэцна хилар гучу а даьлла.\nПлагиат, нехан белхаш шен цIарца буозар оьрсийн низамехь таIзар догIуш зулам ду.\nИштта, 2006-чу шарахь Архангелькан мэр хиллачу Донской Александрна арахь даккха шо хан кхайкхийра, ша ца дешначу дешарна харц диплом даккхарна.\nАмма цунна кхайкхийна хилла таIзар, цуьнан президентан гIант къовса лаарна дуьхьал Кремло бина бекхам санна лоруш бу дукха наха.\nВуьшта, ма-дарра аьлча, дешаран системехь бозбуунчалла лелор, коьртачу декъана, таIзарза дуьсуш ду.\nОьрсийчоьнан президент Путин Владимир а нисвеллера 1997-чу шарахь Петарбухерчу ломан институтехь ша язъйина диссертаци талларна кIел. Iамеркан Iилманчо чIагIдарехь Путинан диссертацин 16 агIо кхин башха хийцуьш къа а ца хоьгуш, Питтсбурган Университетрчу шина профессоро бинчу талламна тIера. Путина цкъа а харц ца бина и бехкаш.\nДеша а ца доьшуш, диплом дезачарна университетан харц сертификат эцар кхин цхьа агIо ю.\nМоскохарчу метро станцешна уллехь духкуш хилла университетийн дипломаш хIинца эзарнашкахь йолчу сайташна тIехь эца йиш ю цхьана эзар долларх. Гергарчу барамехь ах миллион харц дипломаш духку хIора шарахь Оьрсийчохь.\nЦхьа тамашийна хиламаша шайна тIе тидам озабо хаамийн гIирсийн. Масала, Сибрехарчу йоккхачу аэропортехь дийнна цхьана шарахь ша гучувалале кеманийн моторшна талламаш беш хилла инженер бакъдоцу диплом долуш хилла. Я, 2007-чу шарахь Оьрсийчохь шеран тоьллачех волу хьехархо хаьржинарг шен дешна хиларна цIе яьккхина хиллий гучудалар саннарг.\nЛаккхара кхерамазалла йолу «Сухой» кема дечу Оьрсийчоьнан генарчу Малхбалехь йолчу заводера 70 стаг билгал а ваьккхина, балхара вохон хьовзийра 2010-чу шарахь. Цара меттигерчу техникан колледжехь дешначуха дипломаш эцна аьлла, гучубевллера уьш.\nАмма завод дуьхьала елира, хин болу инженераш балхара дIабаххал доккха а дац цаьргара даьлла зулам, аьлла. Заводо деш ду Су-27, Су-30, Су-35 кеманаш а, некъахой дIасалелон Superjet а. Даханчу шарахь иза Индонезерчу лаьмнашкахь ломах кхеттера, иза зуьйш гойтучу хенахь. Цу тIехь 45 стаг велира.


Нохчийчоь -- ТIеман Iамораш дIахьош ду Оьрсийчоьнан эскарш Нохчийчохь Серноводски полигонехь. Заз.19, 2015\n42 гвардин мотогIашлойн Евпаторин ЦIечу байракхан дивизи Нохчийчохь дIатаръян вовшахтоьхна йолуш ю аьлла, хаамийн гIирсашкахь дIакхайкхийна Къилбан тIеман гонан зорбанан сервисо.\nЭскарех тIехъюьзуш ю Нохчийчоь\nХууш ма хиллара, 12 тIера 24 эзаре кхаччалц эскархой юкъахь болу и тIеман тоба куп тоьхна лаьттар ю Ханкалахь а, Калиновская олучу станицехь а, Шелахь а, Борзехь а. Доккхачу декъана цу юкъахь хир бу контрактаца эскаре баьхкинарш. Керла кхузаманара герз а хир ду цаьргахь. Цунах лаьцна хаам баржийна цу дивизерачу хьостано.\nИ кхаъ хезча нохчийн юккъараллехь ца хаьа хазахета деза, я халахета деза. Схьагучу суртаца, кхерамазалла лакха а яьлла, бухара, меттигерачу бахархошна белхан меттигаш совъяла езара. Ткъа кхечу агIор хаьжча, кхеташ дац стенна гулбеш бу оццул дукха эскархой, тIом тоххара чекхбаьлла лоруш а болуш. Юкъараллан жигархочунна Успанов Юнина ца хета уьш кхузахь богIуш бу аьлла.\nУспанов: «Вай и некъ дIа ма баьхьна. ТIом балале цаьргахь герз ду аьлла тIемаш долийнера цара. Харжамашкахь а церан дакъалаца йиша ю. ТIаккха, шайга омар ма делнехь цара оьшучунна кхаж тосура бу».\nНохчийчура кегирхой Оьрсийчоьнан эскаре ца буьгу дикка хан ю. Луларчу, масала Дагестанехь кхаанна ахча а луш, оьху божарийконтрактан эскаре.\nЦарах дуккха а Нохчийчохь а бу болх беш. Нохчийчохь эскарша оццул дукха латтош хилча, уьш меттигерачу бахархойх мукъана а хIоттош далахьара бакъхьа хир дара бохуш, кхин дIа а дуьйцу Успанов Юнис.\nУспанов: «Хьовсийша, массо а дакъошкахь нохчий бац-кх.Дагестанера а, кхечу мехкашкара а нах чу а бахкош хIума до цара. ХIинца нах Iадийна бу. ЙогIуш тIеман ковр гича а ца мега нах. Шайна ма тов лела эскархой лаьмнашкахь, вайн бIаьвнаш а йохош, Iалам а хIаллак деш».\nМашар а, массо а агIор кхиамаш богIучу Нохчийчохь эскарш стенна оьшу? Оьрсийчохь шортта меттигаш ма ю, шен доза цо чIагIдан дезаш, аьлла шена цу хьокъехь хетарг довзийтира юкъаралхочо Хаджимурадов Сулеймана.\nХаджимурадов: «Цхьа а эскар оьшуш дац. Вайна чугIерташ цхьа а мостагI вац. Китай ю Оьрсийчоьнан дозанехь лаьтташ. Вайна цхьацца цIераш кхолла гIерта. Вайна оьшуш дац-кх и эскарш. Маца хир ду теша тIом а боцуш? Иштта лаьттара ду теша хIара хьал тIаьхь тIейоьгIучу тIаьхьенна а?»\nМел ийна хир бу Нохчийчохь куп тоьхна лаьттачу дакъошкара оьрсийн эскархой гайтира шо хьалха Борзехь хиллачо а. Оьрсийн а, нохчийн эскархошна юккъахь дов а даьлла, дукха къиза леттера, аьлча а, тIебаьхкинчарна йиттинера бухахь болчу нохчаша. И гIуллакх дижна лоруш далахь а, тахана а цу тIехула тIеман кхелаш таIзарш деш ду нохчийн эскархошна.


Дари-Ваша-паччахьо паччахьалла динчу шолгІачу шеран, йолхалгІачу беттан, хьалхарчу дийнахь Хьагай-пайхамарехула Везачу Элан хаам кхечира. И хаам ЯхІуд-мехкан мехкада волчу Шалтаалан кІанте Зурбабелна а, коьрта динан да волчу ЯхІу-ЦІадакъан кІанте ЮшаІана а лерина бара.\nИштта элира массо а ницкъийн Везачу Эло: «Кху халкъо боху: „Везачу Элан цІа до хан хІинца а ца кхаьчна“».\nХьагай-пайхамарехула халкъе Везачу Элера хІара хаам кхечира:\n«Ткъа, хІара Сан цІа дассийна лаьттачу хенахь, куц а далош, шаьш динчу цІеношкахь шу Іан мегаш йолу хан тІекхаьчний?\nЦундела хІинца иштта боху массо а ницкъийн Везачу Эло: „Шайн дегнаш леррина тІедерзаде шаьш бечу некъаш тІе.\nАша дуккха а дІадоь, амма кІеззиг схьагулдо. Аша юург йоу, амма шу дуза а ца дузу. Аша мала а молу, амма шу хьогах дуьсу. Аша тІе бедарш юху, амма шу дох ца ло. Аша доккху алапа Іуьрг долчу кисана доьду“.\nМассо а ницкъийн Везачу Эло иштта боху: „Шайн дегнаш леррина тІедерзаде шаьш бечу некъаш тІе.\nЛаьмнаш тІе а довлий, дитташ а хедадай, уьш схьада, тІаккха Делан цІа юхаметтахІоттаде. И гІуллакх Суна хаза а хетар ду, иштта Сан сий а ойур ду“, – боху Везачу Эло.\n„Аша дуккха а долчу хІумане сатуьйсу, амма кІеззиг бен ца хуьлу шуна. Ткъа аша шайн цІа деанарг, Аса Сайн садеІарца дІадаьккхина. ХІунда ду иза иштта? – боху массо а ницкъийн Везачу Эло. – Шу хІорра а, сихло, шайн-шайн цІа доьлхучу хенахь, Сан цІа хІинца а доьхна лаьтта дела ду иза.\nИ бахьанехь стигал а дІакъовлаелла, шуна тхи а ца луш. Лаьтто ялта а ца ло шуна.\nАса лаьттахь а, лаьмнаш тІехь а йокъа хІоттийра. И йокъа бахьана долуш ялта а ца хилла, керла чагІар а ца даьлла, зайтдаьтта а ца даьккхина, лаьтто мел кхиош дерг хьала а ца даьлла. Йокъано талхийна лаьтташ ду адамаш а, бежанаш а, шайн куьйгашца аша къа мел хьегнарг а“».\nТІаккха Шалтаалан кІанта Зурбабела а, ЯхІу-ЦІадакъан кІанта коьрта динан да волчу ЮшаІа а, дисинчу дерриге а халкъо а шайн Везачу Делан озе ладуьйгІира. Хьагай-пайхамаро шайна бинчу хааме ладуьйгІира цара, хІунда аьлча Хьагай церан Везачу Дала схьаваийтина вара. Везачу Эле ларамах дуьзна дара халкъ.\nТІаккха Везачу Элан геланча волчу Хьагайс Везачу Элера болу хІара хаам бира халкъе: «„Со шуьца ву!“ – боху Везачу Эло».\nЯхІуд-мехкан мехкада волчу Шалтаалан кІентан Зурбабелан а, коьрта динан да волчу ЯхІу-ЦІадакъан кІентан ЮшаІан а са а, дисинчу халкъан са а иракарахІоттийра Везачу Эло. Уьш, схьа а баьхкина, шайн Делан, массо а ницкъийн Везачу Элан цІийнаца боьзна белхаш бан буьйлабелира.\nИза дара Дари-Ваша-паччахьо паччахьалла динчу шолгІачу шеран йолхалгІачу беттан ткъе доьалгІачу дийнахь.


ТIебогIучу Лахьан-беттан 3-чу дийнахь президентан харжамаш хир бу Американ Цхьаьнатоьхначсу Штаташкахь. Кавказ.Реалиин редакцино теллира, хьанна кхаьжнаш таса дагахь бу цигахь беха Къилбаседа Кавказера эмигранташ, цхьана декъанна, нохчий.\nМел бу Американ Штаташкахь Къилбаседа Кавказера я Нохчийчуьра дIабахана нах, билггал хууш дац. Цхьаццайолчу хьостанаша бахарехь, ерриг а штаташкахула дIаваьржина ву масех бIе стаг ву. Ца деза Америкерчу нохчашна шаьш хьахош. Ткъа YouTube-хь гойтучу видеошкахь гойтурш – уьш доккхачу декъанна океанал дехьара дуьне ган боьлху туристаш бен а ца хуьлу.\nАмерикан Штаташка дуьххьара нохчий кхаьчна, 19-чу бIешерахьлера Кавказан тIом бирзича, Iосмалойн Туркойчу а бахана, цигара массанхьашхула дIасабаьржина мухIажирш ца лерича, Дуьненан шолгIа тIом боьрзуш.\n1950-чу шерийн шолгIачу декъехь Америке дIабахана, Дуьненан шолгIачу тIамехь немцойн йийсаре а нисбелла, цунах Америкерчу эскарша мукъабаьхначу нохчех цхьаберш. Уьш океанна гена бовлуш, дIатарбелла Нью-Джерси штатехь – цигахь еха церан тIаьхьенаш тахана а.\nНохчийчохь тIемаш буьйлабелча алсамбевлира эмигранташ. Амма яц цигахь, Германехь, Францехь, Австрехь санна, йоккха диаспора.\n23 шо долчу Чимаев Булата стохка университет чекхъяьккхина Бостонехь, болх беш ву дуьненаюкъарчу ингалсан меттан школехь (English international school of Boston). Цо ша цкъачунна ца къаставелла боху харжамца, республиканхойнний, демократийнний кандидатийн Трамп Дональдан, Байден Джон дебаташ тергалъеш Iа иза.\n– Суна уьш дуьххьара харжамаш бу, цкъачунна къаставалаза ву со сайна муьлха кандидат тов. Харжамашна кечлучу муьрехь со сенаторехьа Сандерс Бернигахьа вара, ткъа цо Демократин партин праймеризера шен кандидатура юхаяькххира ша Флоридехь, Иллинойсехь, Аризонехь хиллачу праймеризашкахь Байден Джос эшийча. Хаац, гур ду-кх.\n– Хьан накъостийн дог-ойла муха ю? Хьуна бевза кавказхой, нохчий, масала, хьаьнгахьа кхаж таса дагахь бу?\n– Сан накъосташлахь кIезиг бу Къилбаседа Кавказера нах. Со кхуза, Бостоне, деша веара кхузарчу марафонехь лелхийтарш дина масех шо даьлча. Да-нана кхоьрура кхузара нах соьца вон хиларна (терроран тохар дарна кхело вен кхачийна ву нохчо Царнаев ЖовхIар - ред.).\nБакъду, я университетехь доьшуш а, я цул тIаьхьа а соьга вон дош ца аьлла цхьаммо а. Оцу хьокъехь хьехархойх я студентех соьца цхьаммо а ца дина къамел. Нохчийчоь хьахош-м нисделла, амма къамелаш къоман исторех, культурах лаьцна хуьлура.\nНохчех, къилбаседа кавказхойх, со цхьаъ бен бен вацара дешархошлахь, цундела ца хаьа суна вайн махкахошна харжамех лаьцна хIун хета. Цхьа доьзал бевза суна нохчийн, цаьрца юкъаметтиг а лелайо ас. Суна гарехь, уьш кIадбелла политиках, дахаран кхин агIонаш ю царна коьрта.\nБатаева Мадина ши шо ду Нью-Йоркехь йолу, цигарчу цхьана фирмехь контрактаца болх бо цо. Ша Трамп Дональдехьа кхаж тосур бу, боху, дуьйцу шен сацамах лаьцна:\n– Трамп Дональд деа шарахь президент лаьтташ хилла бац цхьа а тIом. Иза мелхо а чекхйохуш, ерзош ву шел хьалха президенташа йолийна конфликташ. Трампа Штатийн эскархой эзарнашкахь цIабалийна. Экономика ю кхуьуш. Коронавирус яржале белхазалла яра вуно лахара. Дуккха а дина цо шегарчу даржехь диканиг. Пачхьалкхан кошкала хевшина, къа а ца хьоьгуш нах Iойла ца лаьа цунна. Дика болх а, дика алапа а нахана хилийтарехьа ву иза.\nКхин а цхьа проблема тергалйина ас Штаташкахь. ТIаьххьарчу 15-20 шера чохь Европерчу пачхьалкхаша тойина шайн инфраструктура, дахар тодина. Ткъа Америкерчу дуккха а штаташкахь тишъелла гIишлош. Некъаш, вокзалаш, аэропорташ, йохк-эцар ен меттигаш – уьш ерраш а «куьг Iотта» дезаш лаьтта.\nТрампан инфраструктура карлаякхха Iалашо ю, дукха ахча хьажийна оцу гIуллакхна, коронавирусан пандемино новкъарло йина белхаш чекхбаха. Боцу бехкаш тIекхоьхьуш хьийзаво иза цхьацца политикаша, дуьхьаллаьттачу тобанаша.\nБусалба наханна, Африкера схьабевллачу америкахошна иза дуьхьал волуш санна вуьйцу. Ткъа дац иза бакъ, цунна дуьхьалболучара кхоьллина ду иза.\n– Хьуна бевзачу нохчашлахь лелий хьан санна ойла?\n– Хаац, каввказхой, нохчий, тхо дукха а дац кхузахь, суна гарехь. Техасехь а, Калифорнехь а бу суна бевзаш, ши доьзал Денверехь а бу. Вашингтонехь бу дагестанхойн цхьа доьзал. Цаьрца кIезиг нисло тхан цхьаьнакхетар, кIезиг го тхо вовшашна, халахеташ делахь а, мессенджерехула леладо юкъарло.\nКIезиг го тхо вовшашна\nХаржамийн тема коьртаниг ю кху деношкахь. Ас ца лечкъадо сайна хетарг, со Трампехьа волонтер ларалуш ю. Нохчий, кхибо кавказхой реза хуьлу ас дуьйцучунна, я суна томанна кеп хIоттош хила а тарло цара, хала ца хетийта. Цара кхаьжнаш хьаьнгахьа тосур бу ца хаьа суна.\nГадаева Элина Массачусетс штатехь еха. Къилбаседа-Малхабелерчу университетехь дуьненан юкъаметтигийн факультетехь доьшуш ю иза.\n– Демократин партин кандидатна Байден Джона со кхаж таса гIур йоцийла суна билггал хаьа. Суна хетарехь, цхьа а программа яц цуьнан, берриг а болх шеца къовсалучу Трамп Дональданна лер бу.\n– Хьоьца доьшуш берш хьаьнгахьа бу, масала, хьан курсера кегийнах?\n– Сайца доттагIаллехь болчу мехкарех алалур ду соьга. Дагестанера ю цхьаъ, важа – Украинера, кхоалгIаниг – Германера. Дукхахболу студенташ а санна, тхо демократ а, сенатор а волчу Сандерс Бернигахьа дара. Ткъа иза вац хIинца кандидадат, юьстахваьлла, Трмпаца къовсавала демократин партех цхьа Байден бен вац, аьлла. Байден суна ца тов, цул гIолехьа хир ву ша лелориг хIун ду, шен Iалашо муха ю хууш волу Трамп.\nЖурналист, прфессионал-гочдархо, оьрсийн меттан хьехархо Межидов СаIид дукха хан ю Вашингтонехь веха, цигахь болх беш волу. Кавказ.Реалиица къамел деш, Къилбаседа Кавказерчу эмигранташа даима а санна тосу кхаьжнаш демократашна, элира цо:\n– Дукхахболчу нохчаша а, суна бевзачу Къилбаседа Кавказера схьабевллачу наха а а демократашна тосу кхаьжнаш – дешнашца бен дацахь а, уьш кIеда хуьлу бусалбанашца. 2016-чу шарахь а дара иштта. Суна бевзачу нохчаша Клинтон Хилларина тесира кхаьжнаш. Ткъа Трампа бусалба нахах лаьцна динчу цхьацца къамелаша цунах къахкийна кавказхой.\n– Хьо а ву церан ойланца?\n– Ву, верриг а вацахь а. Трамп бусалбанашна дуьхьал ву аьлла-м ца хета суна. Кхузахь, Америкехь, сан вешин воI веха. Иза гольф-клубехь болх беш вара цхьана хенахь, Трампан яра иза – президент воцу зама ю ас юьйцург – мукъаденошкахь шен доьзалца оцу клубе вогIура иза. Сан вешин кIенте даима а куьг лой, маршалла хоттура цо, иза нохчо вуйла а хууш, бусалба хилар а хууш, цуьнца чIогIа дика вара, ахча а лора шенна.\nСуна дукха бераш девза вайн къомах, генна машенаш лелош бу уьш. Трампехьа бу, царна цуьнан экономикан хьажар тайна. Ткъа къанойх дукхахберш кхерабелла, Трамп социалан программаш лахъеш ву, боху цара, уьш Байденехьа хир бу тешна а.\nАмерикан Штаташкахь иттаннашкахь бу дика бохку нохчий-бизнесхой. Царех дукхаболучара хьалха хиллачу харжамашкахь Трампехьа тесна кхаьжнаш, хетарехь, дохко а ца бевлла.\nReuters агенталло кху беттан 12-чу дийнахь нахе бинчу хеттамийн жамIо гойту 51% америкахой Байденехьа, 40% - Трампехьа хилар.\nАх бутт хьалха чекхъевллачу президентан кандидатийн дебаташа дукха нах галморзабехира ойланца. Маршо Радиона ша еллачу интервьюхь Нью-Джерси штатерчу Сетон-Холл университетан профессора Найт Натаниела "уш (дебаташ. – Ред.) лартIахь ю ала дац", Трампа къамел дан а ца вуьтура шен оппонент Байден, бохура. ТIаьхьо президента хаийтира ша кхин дебаташкахь дакъалаца лууш воцийла – ткъа хила еза дебаташ кхузза.


Патуалан кІанте Юале Везачу Элера хаам хилира.\nЛадогІа бохучуьнга, къаной! Тидам бе, кху мехкан массо а бахархой! Хиллий те хІара саннарг шу я шун дай баьхначу деношкахь?\nДІахаийта хІара шайн берашка, цаьрга а дІадийцийта церан берашка, ткъа церан берашка – хинйолчу тІаьхьене.\nЦІазан хьалхарчу тобано диинчух диснарг шолгІачу арданго дуура, ткъа царах диснарг кхоалгІачу арданго дуура, ткъа царах диснарг йоьалгІачу арданго чекхдоккхура.\nДастало, маларо дахийнарш, делха, тийжа, массо а чагІар муьйлурш, шайн багара иза дІадаьккхина дела!\nСан лаьтта тІе нуьцкъала а, барам боцуш дукха а цІазан эскар деана. Цуьнан цергаш лоьман цергаш санна ю, ткъа цуьнан мочхалш – стечу лоьман санна ю.\nЦо Сан кемсийн таьллангаш а яссийна, Сан инжиран дитташ а, дохийна, дерзина а даьхна, дІакхиссина! Церан гаьннаш а кІайделла.\nСингаттаман духар тІе а дуьйхина, шен къоначу заманчохь дош деллачунна йоьлху йоІстаг санна, делхийша!\nДІасецна Везачу Элан цІа чохь кІен а, чагІаран а сагІа даккхар. Тийжаш бу Везачу Элана гІуллакх деш болу динан дай.\nДассийна кхаш, доьлху латта, ялта хІаллакдина, кемсийн мутт дІалекъна, зайт-дитт а маргІалдоьлла.\nЭхьах дузийша, латталелорхой, делхийша, кемсашлелорхой, гІайгІане хилийша кІена а, мекхана а, хІунда аьлча хІаллакьхилла кхаш тІехь ялта.\nЯкъаелла кемсийн таьлланг, инжиран дитт а маргІалдоьлла. Наран дитт а, хурмин дитт а, Іожан дитт а – дерриге а дитташ дакъаделла аренгахь. Цундела массо а адамийн сакъерадалар а дІадаьлла.\nСингаттаман духар а духий, юкъ а ехкий, делха, динан дай! Тийжа, сагІа доккхучу кхерча тІехь гІуллакх дийраш! Схьадуьйла, сингаттаман духарш а духий, буьйсанаш яха, сан Далла гІуллакх дийраш! ХІунда аьлча шун Делан цІа чохь лелош дац кІен а, чагІаран а сагІа даккхар.\nДІахІоттадейша Далла марха кхабар, схьакхайкхийша халкъ динан гуламе, схьакхайкхийша къаной а, кху мехкан берриг а бахархой а шайн Везачу Делан цІа долчу. ГІо доьхуш кхайкхийша, кхайкхийша Везачу Эле!\nЭхІ, ма де ду-кх иза! ХІунда аьлча герга ду Везачу Эло кхел ен де. Цу дийнахь Нуьцкъалчо дерриг хІума а хІаллакдеш болу ницкъ гойтур бу.\nВайн бІаьргашна хьалхара дІа ца баьккхинера кхача? Вайн Делан цІийнера дІа ца даьккхина сакъерадалар а, хазахетар а?\nХІуш хІаллакьхилла лаьттан бухахь, уьш дакъаделла долу дела. ЧІоьнаш а яссаелла, уьш йохийна йолу дела.\nМа узарш до даьхнино! Хьайбанаш а ду охкаделла лелаш! Яц царна дежийлаш. УьстагІийн жаш а ду гІайгІане.\nХьоьга кхойкху ас, Веза Эла! ЦІеро ма ягийна яьссачу аренан дежийлаш. ЦІеран алуно дагийна аренашкара дерриге а дитташ.\nУр-атталла дийнаташа а орца доккху Хьоьга, охьаоьхуш хилла йолу хин Іовраш якъаелла дела, цІеро яьссачу аренан дежийлаш хІаллакйина дела.


"Коммерсант": стенгара долу Мишустин Михаилан доьзална миллионашкахь ахча?\nБIеннаш миллионашкахь активаш ю деношкахь премьер-министран дарже хIоттийначу Мишустин Михаилан, цо хIора шарахь доху соьмашкахь иттаннаш миллионаш, депозиташка ахча а дуьллуш, яздо "Коммерсант" газето.\n1990-чу шерашкахь «Дуьненаюкъарчу компьютерийн клубехь» болхбеш даьккхинчу ахчанах эцна шена Мишустина хIусамаш, боху газето.\n2000-чу шерийн юьххьехь ял гулъечу министран гIовс хIоьттича, цунна президентан гIуллакхийн урхалло петар елира Москвахь Трехгорный Валехь. Ткъа 2005-чу шарахь МишустингIара, Михаила а, цуьнан зудчо Владленас а, шайн берашна лаьттан дакъа а, цIа а совгIатдира, «Коммерсанто» дийцарехь. Амма 2010-чу шарахь доьзало бахамийн реестрехь къайлаяьккхина шен цIе – хIинца церан бахам бу Оьрсийчоьнна тIеязбина (иштаниг а магодо низамо).\n2008-чу шарахь UFG цIе йолчу инвестицийн компанехь болхбан волавелла Мишустин Михаил. Шо даьлча цо чуеллачу декларацино дийцарехь, цо шарахь даьккхина алапа ду 79 миллион сом. 2010-чу шарахь Оьрсийчоьнан йолан урхаллин коьрте хIоьттина иза.\nШа Iедалан балха юхавеача, шен зудчуьнга дIаелла Мишустина шен активаш. И активаш доьзало дIайоьхкина 2015-2016-чу шерашкахь –царех Мишустина Владленас схьаэцна 310 миллион сом.\n«Йиллина медиа» ("Открытые медиа") портало бахарехь, Москварчу Рублёвкина гена доццуш 2,6 гектар латта ду МишустингIеран - "Коттон Вэй" эвлахь. Оццу хьосто дийцарехь, 2456,7 квадрат-метрах лаьтта пхи цIа а ду доьзалан. Оцу бахаман мах бу, «Йиллинчу медиан» информацица, 1,5 миллиард сом. Ткъа оццул ахча Мишустина Михаила даьккхина дац, цуьнан декларацино гойтучу терахьашца дуьстича. ТIаьххьарчу 9 шарахь ша а, шен зудчо а схьаэцна ахча миллиард ца кхоччуш ду аьлла гайтина цо декларацехь, боху интернет-портало.\nКоррупцица къуьйсалучу фондан лидера Навальный Алексейс деношкахь дехна Мишустине дийцар, муха даьккхина цуьнан зудчо 2010-чу шарахь 800 миллион сом гергга ахча. "СПАРК-Интерфакс" базин информацица, Мишустинан долахь яц цхьа а компани, вац иза я совдегар а.


В§Ъ§Э§а§Ш§Ц§Я§Ъ§Ц. §¶§С§в§Ю§С§Ь§а§Э§а§Ф§Ъ§й§Ц§г§Ь§Ъ§Ц §г§У§а§Ы§г§д§У§С.§Ј§с§Ш§е§л§Ц§Ц, §б§в§а§д§Ъ§У§а§У§а§г§б§С§Э§Ъ§д§Ц§Э§о§Я§а§Ц §г§в§\n1. §¤§С§Ю§С§Ю§Ц§Э§Ъ§г§С §Я§С§г§д§а§Ы§Ь§С, §Ь§С§б§Э§Ъ §Ф§а§Ю§Ц§а§б§С§д§Ъ§й§Ц§г§Ь§Ъ§Ц.\n§¶§С§в§Ю§С§Ь§а§Э§а§Ф§Ъ§й§Ц§г§Ь§Ъ§Ц §г§У§а§Ы§г§д§У§С.§Ј§с§Ш§е§л§Ц§Ц, §б§в§а§д§Ъ§У§а§У§а§г§б§С§Э§Ъ§д§Ц§Э§о§Я§а§Ц §г§в§Ц§Х§г§д§У§а.\n§±§в§Ъ§Ю§Ц§Я§Ц§Я§Ъ§Ц. §¬§С§Ь §Ф§а§Ю§Ц§а§б§С§д§Ъ§й§Ц§г§Ь§а§Ц §г§в§Ц§Х§г§д§У§а §б§в§Ъ §У§Ц§Я§а§Щ§Я§а§Ю §Щ§С§г§д§а§Ц, §У§С§в§Ъ§Ь§а§Щ§Я§а§Ю §в§С§г§к§Ъ§в§Ц§Я§Ъ§Ъ §У§Ц§Я, §Ф§Ц§Ю§а§в§в§а§Ъ. §©§С §в§е§Т§Ц§Ш§а§Ю §У§н§б§е§г§Ь§С§Ц§д§г§с §п§Ь§г§д§в§С§Ь§д §Э§Ъ§г§д§о§Ц§У §Ф§С§Ю§С§Ю§Ц§Э§Ъ§г§С §б§в§Ъ§Ю§Ц§Я§с§Ц§Ю§н§Ы §У §Ь§С§й§Ц§г§д§У§Ц §У§с§Ш§е§л§Ц§Ф§а §г§в§Ц§Х§г§д§У§С §б§в§Ъ §в§С§г§г§д§в§а§Ы§г§д§У§С§з §Ь§Ъ§к§Ц§й§Я§Ъ§Ь§С, §Я§С§в§е§Ш§Я§а §Ь§С§Ь §в§С§Я§а§Щ§С§Ш§Ъ§У§Э§с§р§л§Ц§Ц.\n§¬§°§І§Ў §¤§І§Ў§Ї§Ў§ґ§°§Ј§°§¤§° §Ґ§¦§І§¦§Ј§Ў – CORTEX GRANATI\n§±§§°§Ґ§Ѕ §¤§І§Ў§Ї§°§ґ§°§Ј§°§¤§° §Ґ§¦§І§¦§Ј§Ў – FRUCTUS GRANATI\n§¤§в§С§Я§С§д §а§Т§н§Ь§Я§а§У§Ц§Я§Я§н§Ы (§¤§в§С§Я§С§д§Я§Ъ§Ь) – Punica granatum L.\n§°§б§Ъ§г§С§Я§Ъ§Ц. §Ї§Ц§Т§а§Э§о§к§а§Ц §Х§Ц§в§Ц§У§а §г §д§Ц§Ю§Я§а-§Щ§Ц§Э§Ц§Я§н§Ю§Ъ §Ь§а§Ш§Ъ§г§д§н§Ю§Ъ §Э§Ъ§г§д§о§с§Ю§Ъ §Ъ §Ь§в§С§г§Ъ§У§н§Ю§Ъ §с§в§Ь§а-§Ь§в§С§г§Я§н§Ю§Ъ §и§У§Ц§д§Ь§С§Ю§Ъ; §б§Э§а§Х §г§м§Ц§Х§а§Т§Я§н§Ы — §Ф§в§С§Я§С§д.\n§І§С§г§б§в§а§г§д§в§С§Я§Ц§Я§Ъ§Ц.§І§а§Х§Ъ§Я§С — §Є§в§С§Я §Ъ §©§С§Ь§С§У§Ь§С§Щ§о§Ц, §Ф§Х§Ц §а§Я §У§г§д§в§Ц§й§С§Ц§д§г§с §У §Х§Ъ§Ь§а§Ю §У§Ъ§Х§Ц. §Є§Щ§Х§С§У§Я§С §Ь§е§Э§о§д§Ъ§У§Ъ§в§е§Ц§д§г§с §Ь§С§Ь §ж§в§е§Ь§д§а§У§а§Ц §Х§Ц§в§Ц§У§а §У§а §Ю§Я§а§Ф§Ъ§з §д§в§а§б§Ъ§й§Ц§г§Ь§Ъ§з §Ъ §г§е§Т§д§в§а§б§Ъ§й§Ц§г§Ь§Ъ§з §г§д§в§С§Я§С§з §Ю§Ъ§в§С, §У §д§а§Ю §й§Ъ§г§Э§Ц §Ъ §Я§С §д§Ц§в§в§Ъ§д§а§в§Ъ§Ъ §г§д§в§С§Я §і§Ї§¤.\n§·§Ъ§Ю§Ъ§й§Ц§г§Ь§Ъ§Ы §г§а§г§д§С§У.§¬§а§в§С §Ф§в§С§Я§С§д§С §г§а§Х§Ц§в§Ш§Ъ§д §С§Э§Ь§С§Э§а§Ъ§Х§н: §Ъ§Щ§а§б§Ц§Э§Э§Ц§д§о§Ц§в§Ъ§Я, §Ю§Ц§д§Ъ§Э§Ъ§Щ§а§б§Ц§Э§Э§Ц§д§о§Ц§в§Ъ§Я (§У §г§а§У§а§Ь§е§б§Я§а§г§д§Ъ §а§Ь§а§Э§а 0,5 %) §Ъ §б§г§Ц§У§Х§а§б§Ц§Э§Э§Ц§д§о§Ц§в§Ъ§Я (§Х§а 1,8 %). §±§Ц§в§У§н§Ц §Х§У§С §С§Э§Ь§С§Э§а§Ъ§Х§С—§Ш§Ъ§Х§Ь§Ъ§Ц, §С §б§г§Ц§У§Х§а§б§Ц§Э§Э§Ц§д§о§Ц§в§Ъ§Я — §Ь§в§Ъ§г§д§С§Э§Э§Ъ§й§Ц§г§Ь§а§Ц §У§Ц§л§Ц§г§д§У§а. §Ј §а§г§Я§а§У§Ц §Ш§Ъ§Х§Ь§Ъ§з §б§Ц§Э§Э§Ц§д§о§Ц§в§Ъ§Я§а§У §Э§Ц§Ш§Ъ§д §б§Ъ§б§Ц§в§Ъ§Х§Ъ§Я§а§У§а§Ц §Ь§а§Э§о§и§а, §г§У§с§Щ§С§Я§Я§а§Ц §г §б§в§а§б§Ъ§Э§о§Я§а§Ы §Ф§в§е§б§б§а§Ы, §а§Ь§Ъ§г§Э§Ц§Я§Я§а§Ы §Х§а §Ь§Ц§д§а§Я§С. §µ §б§г§Ц§У§Х§а§б§Ц§Э§Э§Ц§д§о§Ц§в§Ъ§Я§С §б§Ъ§б§Ц§в§Ъ§Х§Ъ§Я§а§У§а§Ц §Ь§а§Э§о§и§а §г§Ь§а§Я§Х§Ц§Я§г§Ъ§в§а§У§С§Я§а §г §й§Ц§д§н§в§Ц§з§й§Э§Ц§Я§Я§н§Ю §и§Ъ§Ь§Э§а§Ю, §Ъ§Ю§Ц§р§л§Ъ§Ю §Ь§Ъ§г§Э§а§в§а§Х§Я§е§р §ж§е§Я§Ь§и§Ъ§р.\n§¬§а§Ш§е§в§С §б§Э§а§Х§С §Ф§в§С§Я§С§д§С §г§а§Х§Ц§в§Ш§Ъ§д §Х§е§Т§Ъ§Э§о§Я§н§Ц §У§Ц§л§Ц§г§д§У§С (20— 28%) §Ь§а§Я§Х§Ц§Я§г§Ъ§в§а§У§С§Я§Я§а§Ы §б§в§Ъ§в§а§Х§н.\n§¶§С§в§Ю§С§Ь§а§Э§а§Ф§Ъ§й§Ц§г§Ь§Ъ§Ц §г§У§а§Ы§г§д§У§С.§Ґ§Э§с §Ю§Ц§Х§Ъ§и§Ъ§Я§г§Ь§Ъ§з §и§Ц§Э§Ц§Ы §г§а§Т§Ъ§в§С§р§д §Ь§а§в§е §Ь§а§в§Я§Ц§Ы, §в§Ц§Ш§Ц — §г§д§У§а§Э§а§У §Ъ §У§Ц§д§У§Ц§Ы. §¬§а§в§С §Ф§в§С§Я§С§д§а§У§а§Ф§а §Х§Ц§в§Ц§У§С §Ъ §Ц§Ц §б§в§Ц§б§С§в§С§д§н §б§в§Ъ§Ю§Ц§Я§с§р§д§г§с §У §Ь§С§й§Ц§г§д§У§Ц §г§в§Ц§Х§г§д§У §б§в§а§д§Ъ§У §Э§Ц§Я§д§а§й§Я§н§з §Ф§Э§Ъ§г§д§а§У. §і§б§Ц§и§Ъ§ж§Ъ§й§Ц§г§Ь§а§Ц §б§в§а§д§Ъ§У§а§Ф§Э§Ъ§г§д§Я§а§Ц §Х§Ц§Ы§г§д§У§Ъ§Ц §У§н§Щ§н§У§С§Ц§д§г§с §Ъ§Щ§а§б§Ц§Э§Э§Ц§д§о§Ц§в§Ъ§Я§а§Ю §Ъ §Ю§Ц§д§Ъ§Э§Ъ§Щ§а§б§Ц§Э§Э§Ц§д§о§Ц§в§Ъ§Я§а§Ю. §±§г§Ц§У§Х§а§б§Ц§Э§Э§Ц§д§о§Ц§в§Ъ§Я §п§д§Ъ§Ю §Х§Ц§Ы§г§д§У§Ъ§Ц§Ю §Я§Ц §а§Т§Э§С§Х§С§Ц§д.\n§¬§а§Ш§е§в§С §б§Э§а§Х§а§У §Ф§в§С§Я§С§д§С §г §е§г§б§Ц§з§а§Ю §б§в§Ъ§Ю§Ц§Я§с§Ц§д§г§с §б§в§Ъ §Э§Ц§й§Ц§Я§Ъ§Ъ §Х§Ъ§Щ§Ц§Я§д§Ц§в§Ъ§Ъ §Ъ §в§С§г§г§д§в§а§Ы§г§д§У §Ь§Ъ§к§Ц§й§Я§Ъ§Ь§С.


Адамашкахь йисина тIаьххьара маршонаш а лекъаш го Къилбаседа Кавказехь. Шатайпа бу оцу могIарахь нохчий. Цхьана агIор массо а мехкел тоьлла мохк бу боху Iедалан реляцеш, вукху агIор - лоьцуш, луьттуш бахархой.\nТIеман битамаш болчу хиламех дуьзна ду Нохчийчуьра дахар\nТIеман битамаш болчу хиламех дуьзна ду Нохчийчуьра дахар. Балане, луьра зама махкахошна дагар ца ялийта Iалашо лаьцча санна, къардайна хьийзаш ю кху деношкахь массо тIегIа ницкъаллин структураш а, Шелахь а. Курчалойхь а дагийна зиярташ бахьнехь кхерамаш туьссуш, куьг бехке лоручарна наьIалташ кхайкхош, хьасартне хьийзаш бу молланаш а, имамаш а.\nТкъа цхьаболчу Iедалдайша дIакхайкхийна зиярташ дагийна кегийрхойн Шемахь боьдучу тIеман декъашхошца зIе хилла аьлла.\nЦу генарчу Iаьрбийн пачхьалкхан тIам тIера цIа баьхкина нохчий кIентий лоьхуш буй, лартIахь кехаташ доцу машенаш билгалйохуш буй бохуш, юкъараллехь дуьйцуш тайп-тайпана хабарш а долуш,кху деношкахь шуьйра зераш дина полисхоша Теркаца Iохкучу ярташкахь.\nМассо бахархойн керта а оьхуш, бен-бен хеттарш деш, кегий бераш доцург кертахь вехаш мел верг дIа язвеш, талламаш бина кху лахьанан беттан 18-чу дийнахь Ломаз юьртахь, 19-чу дийнахь Iелин юьртахь.\nБIеннашкахь полисхой бу цу гIуллакхна арабаьхна. Герггарчу барамехь луш долу хеттарш ишта ду: "Дехьа-сехьара тIевеъна стагга а вуй? Шеко йолуш хIумма а хааделлий тIаьхьарчу хенахь? Хирг хила даьлча тIаьхьа ду, цхьаъ тусалахь хаийта..." Ишта кхин дIа а.\nНизамхой ярташка баржар хьокъехь юьхьанца дукха дестийна, ирча дуьйцура, бакъду схьахаа лаьцна дIавигна а, ца богIу тIеIаткъам бина а стагга а вац. Кегийрхой дIабигна масех меттиг нисьелла бохуш дийца даьккхина хиллехь а, хьо дIа ахка воьлча бух болуш ца карийна цхьа хабар а.\nЦхьа хIума ду Нохчийчохь масех батте а даьлла, тIеман чIагIдинчу хьелашкахь санна, хаддаза дIахьуш- кIадбоцчу бахьаненна нахера машенаш схьаяхар а, токхамаш ца бича дIацаялар а.\nВовшашца яхьа бевллачух тера массо бохург санна кIошташкахь, гIо деш кхийолу структураш а йолуш, некъан низам лардечу полисхоша, мел кIезиг бахьна а тоаме а лоруш, бIеннашкахь дIайохуш ю бахархойн машенаш.\nКIоршаме низам талхош, жима а лерам боцуш, кехаташ схьа а дохий, хIуьнехдинччу метте дIаяийтал машен олий, долахочун пусар-юьхьиг а ца еш дIабоьду полисхой. Цара а,церан хьаькамаша а мискъал зарратал хьесапе оьцуш дац, шаьш сий дойуш пачхьалкхан низам талхош хилар а, и талхадайта бахархошна тIеIаткъам беш хилар а.\nЦара лелочунна къора а, бIаьрзе а хилла Iаш мехкан сийлахь, массо хIуманан, нехаш чукхуьссучу тускаран а бала кхочуш йолу прокуратура а, кху чуьра ца хилчахьана,кхечу муьлххачу а кIошташкахь лело харцонаш дукха дика гуш йолу Нухажиев Нурди коьртехь волу бакъонан урхалла а.\nЦу кепара бIорзгалш а хилла, къорбоьлла Iаш «нийсонан» дай а болуш, аьхкенан марс хьокхучу баттахь дуьйна,доцчу бахьаненашна 32 миллион сом сов токхамаш байтина машенийн долахошка.\nОфициалан хаме даккхарца хIетахь дуьйна нахера схьа а йохуш, гIуданан майданашка кхачийнарш ю 34 эзар сов машен.\nЛач а доцуш, дуьххьал дIа тIамца возавелла хиларна, чохь яккха 3,5 хан а тоьхна набахте хьажийна Ойтарара вахархо Эмиев Булат.\nТалламхоша чIагIдарехь иза масех баттахь шемарчу тIеман декъашхо хилла, кхушера бIаьстенан Стигалкъекъа- бутт тIебаллалц.\nЦул тIаьхьа, Хонкар махкахула чекх а ваьлла, Даймахке вирзина.\nЦунна кху беттан 18-чу дийнахь хан тоьхна Шелан кIоштан кхело. Цу кхелана реза а ца хилла арз дан хьашто яц аьлла, сацам бина, дийцарехь, цуьнан гергарчара а.\nХIунда, цунна 5 шарера 10 шаре кхаччалц хан тоха низамо таро лушшехь,шайн стаг кIедо таIзар а дина витина лору гергарчара.\nСхьагарехь, Шемара тIом бахьнехь тIаьххьара кхел йинчех хир вац Эмиев Булат.\nСтенна аьлча, урхаллехь болчеран а даре ца дича баха меттиг а йоцуш цу генарчу Iаьрбийн пачхьалкхан тIамехь дакъалоцуш хилла 500 сов нохчийн къомах стаг.


ТIалибашца тIемаш бинчул тIаьхьа 300 овхIанхойн эскархо юхаваьлла Таджикистане\nТовбеца-бутт 04, 2021\nТаджикистанан дозана тIе дехьабевлла овхIанхойн тIемалой, архивера сурт\nОьрсийчоьно йихкинчу террорхойн организацийн могIаре яьккхинчу "Талибан" радикалан исламистийн боламо шен контроле оьцучу Бадахщин провинцера юхаваьлла 300 сов овхIанхойн тIемало Таджикистанан дозане чувитина. Свобода Радион таджикийн сервисо бина цунах лаьцна хаам, дозанхойн урхалло динчу дIахьедарна тIетевжина.\nЦхьана кIиранчохь кхозлагIа хиллла хIума ду иза. Iедалхойн позицешна тIалибаш тIегIертачу юкъанна уьдуш бу тIемалой.\nТIаьххьарчу кIиранашкахь церан аьтто хилла иттаннашкахь кIошташ шайн караерзо. Боьлхучу тIемашкахь церан ка яьлла ишта дозанхойн комендатура схьаяккха а.\nАмерикан тIемалой ОвхIанистанера арабохучу заманчохь дIахьош ду тIалибийн тIелатар. Шайн эскарш цу чуьра арадаха Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн президенто Джо Байдена тIаьххьара де билгалдаьккхина - Гезгамашин-беттан 11-гIа.\nТIалибаша тIелетачу юкъанна Американо дехар дина Узбекистане а, Казахстане а, Таджикистане а, шайн эскархошна гIо дина 9 эзар овхIанхо цхьана ханна шайн мехкашкхаь дIатарвахьара аьлла, яздо Bloomberg агенталло.\nАрахьара контингент дIадаьккхича, цаьрца юкъарло лелийна овхIанхой кхоьру шайн кхерамзаллех. Ткъа Вашингтонан цкъачунна таро яц царна лочкъийла яла.


Мултимедиа, Марсхьокху-бутт 23, 2019\nКраснодарехь хилларг къаьмнийн дов дац, Къилба ХIирийчохь 6 нохчо лаьцна, СоьлжагIалахочо "низамехь къу" вийна\nГIиргIазойчохь кавказхойн хелхар Iамадан хала дац. Иттанаш школаш ю оцу Iалашонца схьайиллина. ГIиргIазой а, оьрсий а, дунганаш а, уйгураш а бу хелхар Iамош. Бишкекерчу хелхаран школе кхечира Маршо Радион корреспондент.\nNew York Times хьостано хаамбарца, Кремло ахча ло Европерчу мухIажиршна, цара цигара къепе йохорна. Мел лахара а, пхи теш ву оьрсийн журналисташа Швецехь мигранташка шаьш ахча а лур ду бохуш, камера хьалха оцу пачхьалкхехь "проблемаш яхар" доьхуш хезна.\nКоьртахь йовлакхаш лелош, дуккха а зударий ган аьтто бу Гаванерчу ширачу, исбаьхьачу урамашкахь. Бакъду, бац уьш кхечу мехкашкара баьхкина туристаш, Кубан бусалба зударий бу уьш. Де дийне кхуьуш ду церан терахь.


Оьрсийчоьно шен Шемара ницкъ арабоккхуш бу баха хьалхе ду\nОьрсийчоьнан тIеман министралло бинчу хаамца, Шемара кхин а цхьа кеманийн ковра йирзина цIехьа. Цуьнца ду тIеман кир лелабен Ил-76 а, СУ-25 а кеманаш. Президента Путина оршоьтадийнахь динчу омрица арадаккха долийна Шемара Оьрсийчоьнан ницкъийн доккхаха дакъа.\nОцу юкъанна тIеман министран гIовсо, статс-секретара Панков Николайс дIахьедина, террорхошна ден тохарш совцор дац оьрсийн кеманаша, аьлла. Шинарийдийнахь Вашингтонан векало Эрнест Джоша бакъдира Оьрсийчоьно шен эскарш Шемара арадохуш хилар. Амма цкъачунна дIадаханарг массех кема бен дац, цундела Оьрсийчоьно шен Шемара ницкъ арабоккхуш бу баха хьалхе ду, элира Эрнеста.\nПхи бутт бу Оьрсийчоьнан авиацино Шемахь тIом болийна. Кремло дуккхаза а дIахьедина, шен кеманаша исламан экстремисташна до тохарш, аьлла. Амма Iамеркарчу гергамчаша а, Шемарчу бакъоларъярхоша а чIагIдо оьрсийн кеманаша тохарш Шемин президентна Асадна дуьхьаллаьттачу оппозицина до бохуш.


"Левада-Центр": Оьрсийчоьнан бахархой реза бац Iедалхоша вирусана дуьхьал латточу къийсамна\nПрезиденто а, министрийн кабинето а, коронавирусан эпидемица къийсам латтош, пайда оьцу кепаш ца тов 48 процент Оьрсийчуьрчу бахархошна. 30% респонденташна барамаш тоаме бац аьлла хета, ткъа 18 проценто тIех сов лору. Цуьнан тоьшаллаш далийна "Левада-Центро" бинчу, "Открытые медиа" хьостано зорбане баьккхинчу хаттамо.\nОхан-баттахь динчу зераша гайтарца, яккхийчу гIаланашкахь федералан Iедалхоша коронавирусца бечу къийсамна резабоцучийн терахь кхин а лакхара ду - 61%.\nПрезидентан а, Iедалхойн а антивирусан кепаш нийса ю аьлла 46 процент бахархоша. Мэрийн а, губернаторийн а леларна а реза бу 50 % респонденташ. Адеквате дац церан некъаш аьлла 30 проценто. ТIех сов бу боху цара лело барамаш 15 процент хаттамехь дакъалаьцначара.\nМоскварчу а, кхечу яккхийчу шахьарашкахь а меттигерчу Iедалхошка тешам лахара бу, ярташкахьчул а.\n"Левада-Центран" директорна Гудков Левна хетарехь, федералан а, регионалан а Iедалхошна юкъахь башхалла го президенто а, министрийн кабинето а "виртуалехь" дийцарш деш хиларна.\n"Бахархошка чохь совца бохуш, дехарш до президенто, жоьпалла тIе а ца лоцуш, пайде хIума а ца олуш, губернаторшна а, администрацина а тIетоьтту цо дерриг а. Ткъа губернаторша дийриг а, бохург а бух болуш хета нахана", - аьлла Гудковс.\nКремлна халкъ резацахилар гойту ВЦИОМ-ан зераша а. Цуьнан статисташа тIаьххьара динчу жамIашца, Путин Владимире тешам лахарчу тIегIанехь бу бахархойн - 28,3 %.\nТIаьххьарчу заманчохь Оьрсийчоьнан бахархойн тешам болчу политикашлахь ву премьер-министр Мишустин Михаил а, Москван мэр Собянин Сергей а.\n"Открытые медиа" хьостан дехарца, "Левада-Центро" теллина, балхахь боцчу деноша мел тIеIаткъамбина бахархошна. Билгалдаьлла, 44 проценто хьалхалерачу рожехь болхбеш хиллийла, ткъа график йоьхна шайн аьлла 56 проценто.\n21% бахархой цIахь, я юкъ-кара балха тIера къахьоьгуш схьабогIу. 15 % балхара мукъабаьхна ханна, я белхан алапан цхьана декъах бевлла. Алапа хийцам боцуш хьалха санна оьцурш 8 процент бен бац.


Нохчийн оппозицин 1ADAT телеграм-канало йовзийтина Нохчийчуьрчу ницкъхоша шина баттахь нах лечкъорах лаьцна ша хIоттийна статистика. ТIаьххьарчу шина баттахь вайна махкахь 132 вахархо.\nКавказ.Реалиига IАДАТ каналан администратораша бинчу хаамца, нах идораш дукха хьолехь кхочу сарахь я буса, нах доьзалшца цхаьна болчу хенахь.\n"Лецначара кхечеран цIерш а йоху. ТIаккха мога бой лоьцу кхиберш а. Хеннахь орца аьлча, стаг кIелхьара вала а тарло. Оха йовзуьйту массеран цIерш, амма тхуна ца хууш, наха ца хоуьйтуш а ма нисло. Ткъа керла шо доьрзуш Iедалхошна "результат" оьшу, Кадыровна (мехкан куьйгалхо) хьалха белхан эвсаралла гайта, цундела лецарш шорло", – дуьйцу 1АДАТ-ан авторша.\nКерлашо тIекхача кхо де дуьсуш канало хаийтира массех стаг вадийна хиларх лаьцна. Кадыровхой юьрта баьхкича, Эвтарара вигина 32 шо долу Джабаев Турпал а, цуьнан хенара волу Идрисов Мохьмад-Садахь а, Аласханов Супьян а. Меттигерчу полицехь кхобу уьш. Юьртахоша дийцарехь, юхьанца кхин а дукха бара дIабигинарш.\nДочаева Лариса. Хууш ду иза чоьхьарчу гIуллакхийн министраллин махкарчу урхалле кхачийнийла, цул тIаьхьа йовш ю лар\n1ADAT каналехь йолчу информацица, Соьлжа-ГIалахь лечкъийна Темурзиев Ахьмадхан, Дарсигова Лида, Темурзиева Зарета – кху деношкахь Путинан майданахь полисхошца иккхинчу конфликтехь байъинчу вежарийн ТемурзиевгIеран да, нана, йиша. Кадыровс тIемалой бу аьлла байъинарш.\nЛечкъийначу нахах дукхахберш доьза бов. ЦIеран цIерш ца хуьлу я полицин документашкахь а, я байначу нехан могIаршкахь а. Иштта шен петарара йигина 52 шо долу Соьлжа-ГIалин яхархо Дочаева Лариса. Хууш ду иза Соьлжа-ГIаларчу министраллин урхалле кхачийна хилар, цул тIаьхьа йовш ю ларш.\nИштта байначу беттан 8-чохь цIера йигина Соьлжа-ГIалин яхархо, 52 шо долу Дочаева Лариса. Хууш ду иза чоьхьарчу гIуллакхийн министраллин махкарчу урхалле кхачийнийла, цул тIаьхьа йовш ю лар.\nЦкъацкъа ерриг а куп юьгуш а нисло, яздо телеграм-канало: "Сийсара Шелан кIоштан цхьацца ярташкара 80 гергга жимастаг вигина. Цкъачунна тхуна ца девза бахьана. Гкргарчаьрга, даима а санна, дIахоьцур бу олу лецнарш. Доьзалш кхоьру шайн нах бовдорах лаьцна дош ала а".\nДукха кхочу 1АДАТ-е и тайпа ирча хаамаш, масала, "Дуьйцу, Катаямехь (Соьлжа-ГIала) кадыровхой юха а хIусамех хьийсина бохуш. Дукха нахана цIийнах хьийсина. ХIун лоьхуш хилла хууш дац". Оцу кепехь хаамаш баржорца IАДАТО-о хоуьйту нахана, муьлхачу метте кхача кхераме ду бахархошна.\nВадор гIарадаьккхича атта ду – стаг дIахеца а мега\n1АДАТ-ан администратораша чIагIдарехь, вадор нахала даьккхаро гIо до стаг схьалохуш. Иштта цIаваийтина Джамалдинов Асхьаб, Абдурахманов Тумсон видео хьажарна лаьцна хилла волу.)\nБутт гергга хьалха Беларусехь лаьцна, махка вигина волу Сайдумов Сидекъ (Дишни-Ведана), кхиберш дIахийцира – хилларг нахала даккхаро гIодира.\nкадыровхоша Серноводскан кIоштан полицин буьйранчига полковнике Исраилов ИсмаьIале дIабелла ХамидовгIар\nВидео хьажарна лацарал сов, лаца тарло дин "нийса цакхеторна" а. Дукха хан йоцуш лаьцначуьра дIавахийтина 22 шо долу Алханашвили Iаьрби, муфтиятна ца тайнера цуьнан кхетам.\nЛечкъийначех цхьаберш байъина. Масала, IАДАТ-о бечу хаамца, дийна Хамидов Биназир а, цуьнан майра Мухьаммад а. Уьш бехаш хилла ши бутт хьалха лерина операци дIахьош вийначу Имамурзаев Майрбекан хIусамехь. Iазапна кIел кхаьбна зуда а, майра а. Биназир берах хилла, остаяьлла. Дарбан хIусамера де даьлча йигина иза полице.\nКаналан администратораша дийцарехь, кадыровхоша Серноводскан кIоштан полицин буьйранчига полковнике Исраилов ИсмаьIале дIабелла ХамидовгIар (Исраиловн ваша, полисхо, вийна юьйцучу леринчу операцехь). IАДАТ-о бахарехь, чIир оьцу аьлла дийна зуда-майра. Амма официалехь цхьаьнхьа а дац уьш балар тIечIагIдина.\nИмамурзаев вийча дIайигина цуьнан зуда а, йиша а яц цIакхаьчна. Кхо бутт бу ши зуда ницкъхошкахь йолу.\nIАДАТ канало дечу тоьшаллица, шаьш дIабуьгучу нехан хIуманаш а лечкъайо ницкъхоша. Лахьан-беттан юьххьехь Соьлжа-ГIалин кIоштарчу Виноградное юьртара хаспахо Автаев Шемал а, цуьнан виъ белхахо а вадийра. ТIахьао кхин цхьаъ а вигира цуьнан накъостех. И нах буьгучу муьрехь церан хIусамашкара дайна деши а, ахча а.\nНоркотикаш бухакхуьйсу, лаца а, бехкебан а бахьана доккхуш\nЦхьаболучарна, IАДАТ-ан анонимаша дийцарехь, полицино наркотикаш буха тосу, лаца, бехктакхаман дов айдан бахьана доккхуш.ВорхI беран да Сайдулаев Сайхан вадийра, айдира цунна дуьхьал наркотикашца доьзна гIуллакх, ницкъ а беш декъаозавайтира кхин а ши стаг.\nБан тарло Iедалхоша шаьаш лецначех "террорхой" а. Цхьаболучех ахча доьхуш а нисло мукъабохург, Шина Суьйра Коьртехь вехачу Габуев Мохьмаде а, Идрисов Ахьмаде а, йолчу информацица, етташ алийтина шаьш "Лирика" молха лелийна наркотикийн метта, гергарчаьрга и шиъ дIахоьцург дехна 300 эзар сом хIораннах а.\nмашенашца буьгу лоьцу нах. Ноьмарш машенийн хила тарло ГIалгIайчоьнан а – амма уьш кехаташкахь йоцу ноьмарш ю\nОппозицин материалаш яржочу IАДАТ телеграм-каналан жигархой шаьш а нисло Нохчийчоьнан администрацин таIзаршна кIел. Урамехь, туьканахь, автобус соцучехь цIеххьана тIебахка тарло ницкъхой хьанна а – ницкъаша хьуйсу нехан телефонаш чу. IАДАТ-е стаг хьажар, цо Iедална ен критика ешар а лору доккха зулам.\nКаналан дайша дийцарехь, Нохчийчохь Росгвардин эскархой лела Iаьржачу "Тойота-Камри" машенашца. Оцу машенашца буьгу лоьцу нах. Ноьмарш машенийн хила тарло ГIалгIайчоьнан а – амма уьш кехаташкахь йоцу ноьмарш ю, боху IАДАТ-о.\nЗудабераш идош меттиг а йогIу Нохчийчохь. IАДАТО ГIуран-беттан 9-чохь бовзийтира оцу могIарара хилам.\nНицкъхоша нахе, шаьш герз туху дIаса цабовлахь аьлла, ядийна йоI \n"Гуьмсерчу автостанцина уллехь кадыровхоша, юьхь тIехь маска яцарх бахьана а дина, йоI ядийна. Гонахара нах дуьхьаллаьттина, амма ницкъхоша шаьш герз деттар ду аьлла нахе, уьш дIаса цабовлахь. Ядийна йоI", - ядо телеграм-канало.\nГIуран-беттан 6-чу дийнахь Соьлжа-ГIалахь лаьцна 23 шо долу Юсупов Имам а, цуьнан ши белхан накъост Пинтаев Мохьмад-Эми а, Дашкуев Рамзан а. 3D-моделаш ярца бу церан болх. Уьш лецна латтабо шахьарин Заводской кIоштарчу полицехь.\nКалинин-юьртахь (Соьлжа-ГIалара Ленинан кIошт) цIера вадийна ши ваша АхтаевгIар – Русламбек а, Саламбек а. Болчу хаамца, Старопромыслан полицехь кхобу уьш.\nIАДАТ пабликан администраторша кхойкху нах шайн гергарнаш бовдийча тийна цаIаре, хилларг сихха нахала даккхаре – оцо мукъавала аьтто бан тарло вадийначунна.\nКавказ.Реалиин редакцино телефонаш йиттира Нохчийчуьрчу полицин урхаллашка, хаа гIерта IАДАТ-о лецначийн цIерш йовзуьйтуш хIоттийна тептар мел бакъ ду. Амма жоп дац делла цкъачунна.


Iедалца юкъаметтиг Iалашъяр я адамийн бакъонаш?\nНохчийчохь демократин маршонаш яцарца бакъоларъечу юкъараллин белхаш дIалекънехь а, адамийн бакъонийн хьокъехь кест-кеста вистхуьлуш хаало Нухажиев Нурди.\nСоциалан зIенехула, интернет машанехь Оьрсийчоьнан пачхьалкх йохо а, Нохчийчуьра Iедал юьхькIаме, бIаьрла ца гайта а Iалашонца леррина дIахьуш хаамийн тохар-тIелетарш ду боху Iедалан бIарIуналлехь адамийн бакъонаш ларьечу урхаллин хьаькамо Нухажиев Нурдис.\nВуьшта аьлча, информацин-хаамийн экстремизм. Цу хьокъехь цо дIахьедар дина цхьацца юкъараллин дахаран жигархошца а, хIайттархошца дIадехьначу цхьаьнакхетарехь. Кхиберш боцуш цигахь дакъалаьцна мехкан профсоюзан Кхеташонан коьртехь волчу Солтагерев Хьусайна а.\nЦу гуламо дика гайтина лору цхьаболчу тергамхоша хIара хаттар вуно чIогIа бух болуш хилар. ХIун ду мехала нохчийн омбудсмена, Iедалца юкъаметтиг ларьяр я адамийн бакъонаш? Цунна бакъонан, нийсонан гIаролхочо кхачо йоллуш жоп делла аьлла хета шен къамелехь.\nНухажиевс «кхоа ца йо» ур-аттал, оппозици хьокъехь хьажам гIарбаьккхина Iедалдай бакъ ца беш, царна Iоттар еш, уьш «нисбеш», дош аьлла, Москвара шен хьаькам Памфилова Элла а.\n«Билгалдаккха догIу, адамийн бакъонашларьян векал винчунна низамо доьхкуш политика юкъагIертар. Иза Iедалца девне вийла а ца вогIу. Шен бакъонаш талхийна аьлла федералан омбудсменна тIе арз дохьуш стаг веъча и ша ду. ТIаккха Панфилова а меттахъяла еза, низамхойн а сагатдала деза.\nНагахь и бакъонаш Нохчийчоьнан вахархочун талхийнехь, со а вер ву орцах». Ишта къамел хазийна Нухажиевс цу цхьаьнакхетарехь.\nЖимма а хьекъалехь верг дуьхье кхиа а тарлуш, Нухажиевс боху ша а, шен урхалла а махкахь бакъонаш ларьяйтарехь, йоккхачу самонца гIароллехь ду. Кху тIаьхьарчу хенахь хаамийн гIирсашкахула Iиттарш еш, куьйгалхой бехбарца, сийсазбан гIерташ, меттигера хьал кIоршаме гойтуш ницкъаш бу карзахе хьийзаш боху Нухажиевс.\n«Цхьаболчу наха нийса ца кхетадо дешан маршо, хаамийн бакъо хила еза бохург. Вай кхета деза, дешан маршо бохург иза шена хетарг маьршша дIаала бакъо хиларал сов, юкъараллина хьалха жоьпалла хилар а. Дешан маршоно кхерам тийса ца беза къоман кхерамазаллина а, юкъараллин къепена а, гIиллакх-оьздангаллина а…»\nИшта хьажам-ойла Iораяьккхина бакъонашларьярхочо. Цуьнан къамелах кхиа воьлча хетало кхузахь хIуъу а дIаала а, шена хетарг кхечеран кхеле дилла а паргIато ю. И ишта цахилар го муьлхха вахархо а ахь къамеле ваьккхича. Цу хьокъехь дуьйцуш Новр кIоштера Рахьман.\nРахьман: «Прокуратурехь болчарна а,изза бакъонашларьярхошна а гучух тера да махкахь долу хьал. Iедалехь болчара тIе кIажа а теIош, хьоьшуш ю адамийн бакъонаш. Еккъа цхьана машенашца цара лелориг тоьур ду.\nДоьхка тесна дацахь,лампанаш лато хьо вицвеллехь машен схьа а йоккхий дIаюьгу. Цул тIаьхьа токхамаш ца бича схьа а ца ло. КIоршаме низамаш талхош делахь а массо а дIа Iад Iаш ву. И ца гуш бу уьш? Бац. Балхахь я кхечанхьа хьайна хетарг ала маьрша дац. Тухий балхара а дIавоккху…»\nЦхьаммо дийца а ца оьшуш Нохчийчохь шена хетарг гIардаккха мел маьрша делахь а дацахь а хаийтаран масалш кIезиг ца тергалло социалан машанехь а.\nХIора дийнахь эзарниш нахана гуш дерг ган а, хезаш дерг хаза а охIла хуьлчух тера дац Нухажиев.\nРахьман: "Балхахь я кхечанхьа хьайна хетарг ала маьрша дац..."


Ламасташ лардо а бохуш, нах хьийзор? Нохчийчуьрчу зудаберашна тIаьхьабевлла лелларш лецна Австрехь\nМарсхьокху-бутт 28, 2020\nКху муьрехь Австрин полицино Нохчийчуьра ялх вахархо дIалаьцна. Талламчийн версица, лелар а, духар нохчийн ламасташца догIуш дац бохуш, шайн махкара баьхкинчу мехкаршна тIаьхьабевлла лелаш хилла уьш. Ву царлахь 19 шарера 37 шаре ваьлла пхи стаг а, иштта зуда а ю бехке еш, кхерамаш а туьйсуш, психологин ницкъ бина ца Iаш, леташ а хилла бохуш. Европехь бехачу нохчийн уггар а йоккхахйолу диаспора ю Австрехь, цундела, цара хьийзо нах а дукха хила тарло.\nАвстрерчу полицин урхаллан векало Дитрих Маркуса ма-дийццара, лецнарш зудаберех а, церан гергарчу нахах а бетталуш, кхерамаш туьйсуш, царна тIеIаткъам беш хилла. Цхьацца меттигашкахь, церан доьзалашкарчу нахах а, бевзачарех а леташ хилла. Кавказ.Реалиин корреспонденто хаьттира полицин пресс-гIуллакхошка, хьан, маца йиттинера аьлла, амма гIуллакх толлучу юкъанна, цунах лаьцна дийца бакъо яц шайн элира цара.\nДохкучу бехкашца, буьйцучу кегийрхоша а, иштта, царна гIо деш хиллачу зудчо а, Австрехь дехачу нохчийн зудаберашна тIехь терго латтош хилла., церан социалан машанашкарчу аккаунташкахула. Амма, интернетехь царна тIаьхьабевлла ца Iаш, уьш боьлхуш-богIуш а тIехь контрол латтош хиллера цара.\nПолицино бинчу хаамца, "оьздангалла ларъярхой" кхаьчна хилла меттигерчу школашка а цхьана. Нохчийчуьра схьабевллачу бахархойн кIенташна тIедиллина хиллера цара, оцу школехь доьшучу нохчийн зудаберийн леларе хьовсуш хила аьлла. Нагахь санна, "дукха тIех малхбузерчу леларца" уьш тусалахь, тобан векал церан цIа а воьдуш, шаьш дендолчух дIахоуьйтуш хиллера. Мехкарийн суьрташ а, уьш тIехь болу видеош а яржош хилла цара Телеграмерчу къевлинчу группашкахь, цара кхин дIа яржош хилла, масала, WhatsApp-ехула.\n"Комментареш бен тергал ца йо наха"\nАвстрерчу нохчийн диаспорана оцу тобанах лаьцна хууш долу дикка хан а хиллера: стохка дуьйна лелаш дара хабарш, хууш дара муьлш бу а, цара юьхьарлаьцначарех а дара дерриг а хууш.\nЛаьцначех цхьаннан, Австрехь вехачу 22 шо долчу нохчочо боху, шена и тоба юьйцуш хезнера, амма ша вацара церан могIарехь\n"Дуьйцуш ду, цара ницкъ бина, кхиндолу зуламаш а лелийна бохуш, и дерриге а бакъ дац. Зудаберашка дIахьедора цара, шун лелар нийса дац, нохчийн мехкарий санна дац шун хатI олий", - боху, шен цIе яккха дуьхьал хиллачу жимчу стага.\nЦхьана дикачу ойланца лелара уьш боху къамел дечо: "Дукха хьолахь, оцу мехкарийн дайшна а, вежаршна а хууш ма ца хуьлу, цара лелориг. Ткъа кегийрхоша кхерабора уьш, шаьш дIадалхор ду шу дайшка, нагахь санна, шайн лелар аш ца хийцахь олий. Суна-м ца лаьара, сайн йиша иштта лела.\nТкъа 18 шо долчу Исаева Заремина хьажам иштта бац (цуьнан кхерамзалла Iалашъярхьама цIе хийцина оха). Цхьа ларамза даьккхина сурт бахьана долуш, муьлш бу ца хуу нах тIаьхьабевллера шена боху цо. Заремас чIагIдарца, инстаграмерчу цуьнан пена тIера эцнера цара иза тIехь йолу сурт. Школехь хIоттийначу барамехь шеца цхьана доьшучаьрца ша йоьлуш, бат сеттош даьккхина дара боху цо и сурт.\n"ХIара ду аьлла, лаца хIума ма дацара цу сурта тIехь, - дуьйцу йоIа. – Амма цара иза лачкъа а дина, даржа а дина, маьттаза комментареш язйича, сан сайн а цхьа шеконаш-м кхоллаелира, лартIахь дац-кх аьлла. ХIун дуьйцур ду, комментарийн бен терго еш боцчу кхечу нахах лаьцна?"\nЗаремас дийцарехь, чIогIа кхераеллера иза, шен сурт тобанашкахь дийца даьккхича. Цхьа кхераме хьал тIехIоьттича зударшна хьехарш дечу организацига орца дехнера цо. Ткъа цара полицига дIахаийтинера.\nЮьйцучу юкъараллан белхахочо (ша юьйцу йоI гучу ца яккхархьама шен цIе а хьулъяр дийхира цо) дийцина Кавказ.Реалии портале, полицига хаам бале хьалха, нохчийн диаспорехь социалан белхахой леха ша гIертарх. Цаьргахула кегийрхошка дехар дан йоллура ша боху цо, гIуллакх гена а ца долуьйтуш, дуьйцу сурт социалан машанера дIадаккхахьара аьлла. Амма цунах а гIуллакх ца хилира.\n"Иштта ламасташ дац"\nАнониман телеграм-каналеррчу "оьздангалла Iалашъярхоша" лелориг полицино толлуш хилар хууш дара нохчийн къаношна а. Оцу тобанхоша лелочух шайга масех бутт хьалха дийцира полисхоша боху "Австрерчу нохчийн а, гIалгIайн а Кхеташонан" куьйгалхочо Мусаитов Шайхис. Кхеташонан декъашхоша чIагIдарехь, церан аьтто хилира шеконаш кхоллаелла нах схьакарон а, цаьрца къамел дан а.\n"Уьш кхето гIоьртира тхо, йа нохчийн Iадаташца а, йа шарIехь а, йа Австрин низамашца а догIуш дац аш лелориг аьлла. Нахана тIаьхьа а буьйлуш, массарна а хьалха уьш сийсазбеш, юьхьIаьржа хIиттош гIиллакхаш нохчийн хилла дац. Шаьш бехкехиларна мукIарло дина цара: дош делла, массо а суьрташ дIадохур ду шаьш, и тоба а йохор ю аьлла", - дийцина Мусаитовс.\nДелахь а, группа дIа ца яьккхинера, Австрин "Кобра" олу спезназан эскархой администраторан хIусамех хьовса бахккалц.\n2017-чу шарахь Кавказ.Реалиис яздира "оьздангалла къийсархойн" ВКонтактерчу "Карфаген" цIе лелочу тобанах лаьцна. Социалан машанашкахь Нохчийчуьрчу зударша зорбане дохучу суьрташна а, цара юьтучу комментарешна а тIаьхьабевлла лелара уьш.\nМатериалан оригинал кхузахь еша.\n"Роскомнадзоро" йохор ю… «Карфаген»?\n"Карфаген" дIакъевлина Роскомнадзоро\nНохчийн зударий интернетехь оьзда лела Iамо гIерта... "Карфаген"


ХӀинца хӀокху Википеди чохь, нохчийн маттахь 254 173 яззам бу.\nДийнахь хилларг — 19 ноябрь\nДуьненаюкъара божарийн де; Ракетийн эскарийн а, артиллерин а де (Росси)\n1740 — гӀалан харцам бахьнехь вожийна регент Бирон.\n1824 — Пиетарбухан исторехь уггаре доккха хи хьаьдда (яздина Пушкин Александра «Йоьза берехь»).\n1863 — Линкольн Аврааман Геттисберган къамел.\n1917 — Быховр йийсарера бевдда тӀаьхьа Шайн лааман эскар коьллина болу инарлаш-«корниловхой».\n1942 — болабелла Сталинград бухахь советийн эскарийн контртӀелатар.\n1969 — американ космосан кема «Аполлон-12» Бутт тӀедоссар (сурт тӀехь).\n1986 — ССРС тӀеэцна «Шен белхан гӀуллакхан» закон.\n1998 — АЦШ Конгрессехь президентан Клинтонан импичмент яран дийцарш долийна.


Ставрополехь кхеле делла Оьрсийчоь янне а яц бохучуьнан дов\nФрагмент картины Серова "Ленин провозглашает Советскую власть".\nСтаврополерчу Промышленни кIоштан кхеле листа хьажийна Соболев Николайн дов. Иза бехкево экстремистийн тоба кхолларна. Талламан версица, Соболев шарахь лаьттина Оьрсийчохь магош йоцчу "Оьрсийчоьнан славянийн ницкъийн цхьаьнакхетаралехь" (СССР).\nНизамхойн урхаллаша чIагIдарехь, 66 шо долчу Соболевс цхьаьнакхетаралле кхойкхуш хилла нах социалан машанашкахула, ткъа 2019-чу шарахь иза шен гоно хаьржина "Ставрополан комендант".\n2020-чу шарахь ша Iедалхоша зен волийча, талламчига, ша дечу зерех юхавалар хьоьхуш, "сацам" хьажийна цо, кехат язде, бохуш хилла, Советан пачхьалкх дийна хиларх даредеш. Вукхо тIедиллар юхатеттича, "Советан Iедалан тIеман трибуналехула" таIзар кхачор ду, бохуш, кхерамаш тийсина цо цунна, бехкевина талламча "Даймахканна ямартло ярна".\nЛоьраша Соболев могуш лору. Цо тIе ца эцна шена бехк.\n"Оьрсийчоьнан славянийн ницкъийн цхьаьнакхетаралла" ("Союз славянских сил Руси") низамера яьккхина 2019-чу шарахь Коми махкарчу прокуратуран лаамца. ХIетахь кхело шен сацамехь билгалдаьккхира оцу цхьаьнакхетаралло жуьгташна ницкъ барехьа кхайкхамаш беш хилар а, Iедал ницкъаша караэца хьоьхуш хилар а. Коми махкахь "Оьрсийчоьнан славянийн ницкъийн цхьаьнакхетараллера" лаххара а шина стагна кхел йира нахалахь гамонаш яржорна а, экстремизмаллин кхайкхамаш барна а.\n"Оьрсийчоьнан славянийн ницкъийн цхьаьнакхетаралла" кхоьллира 2010-чу шарахь Москварчу стоматолога Тараскин Сергейс. Цо шех дIакхайкхийра "Советан пачхьалкхан президентан декхарш ханна кхочушдийриг", волавелира Оьрсийчоьнан регионашкахь губернаторш а, гIаланийн мэраш а "хIитто".\n"Оьрсийчоьнан славянийн ницкъийн цхьаьнакхетараллин" бухехь ю Советан пачхьалкх юридикан хьесапехь йоьхна яц, цундела Оьрсийчуьра Iедал легитимехь дац боху идеологи. ФСБ-н хаамашца, 2018-чу шарахь цхьаьнакхетараллехь хилла 150 эзар декъашхо.


Украина -- Iамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн вице-президент Байден Джозеф, Украинан парламентана хьалха къамел деш, Киев, 22Оха2014\nМалхбузехьа долчу Украинан Iедална Цхьанатоьхначу Штаташ гIортор еш хилар гайта ваханера байден Киеве. Иза цигахь цхьанакхийтира Украинан президентан декхарш кхочушдечу Турчинов Александрца а, премьер-министрца Яценюк Арсенийца а.\nБайдена Украинан Iедалца дийцаре дира, Стигалкъекъа-беттан 25-чу дийнахь дIабахьа кечбинчу президентан харжамийн хьокъехь. Iамеркан Iедалша Украинина гIртор йина ца Iаш, Iамеркан къомо а гIортор йо украинхошна, элира Байдена.\nБайден: «Украинан экономика тоеш а, чIагIъеш а гIо дан лууш ду тхо. Шуна гIо дан лууш ду тхо, экономикан агIора бечу харц Iаткъамна дуьхьал ду тхо. Шуна цу тIехь гIо дан кийча ду тхо. Аса кхин а эр ду, Iамеркан къам а ду кийча лаьтташ. Обама Барак а, Байден Джо а хилла ца Iа. Iамеркера нах бу.»\nСтигалкъекъа баттахь Украинехь дIахьон болчу президентан харжамах лаьцна дуьйцуш Байдена билгалдаьккхира, Украинан исторехь уьш уггар а коьрта харжамаш хир бу, аьлла. Оццу хенахь, Байдена тидаме диллира, коррупци олу вуо цамгар дIаяякха, ондда къийсам латтон безаш хилар.\nОцу юкъанна, хьастагIа, Iамеркан пачхьалкхан секретаро Керри Джона а, Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министро Лавров Сергейс а телефонехула дина къамел, Украинера дов бахьанехь, вовшашна бехкаш кхийдош, дирзира.\nКеррис Лавровга дехар дира, Женевехь бина берташ кхочушбеш, Оьрсийчоьне ладаме гIулчаш яха, аьлла. Амма, цунна дуьхьал жоп луш, Лавровс Киевера керла Iедалша бехке дира, женевера берташ юкъахдохурш уьш ду, аьлла.\nОццу Шинарин дийнахь, ГIирмера гIезалойн лидерна Джемилев Мустафина Гiирмина чувахар дихкина пхеа шарна. Меджлисан зорбан-секретаро элира, Джемилевга хаам бина, 2019-гIа шо кхаччалц иза ГIирмина персона нон-грата кхайхкийна, Украиница долу хадорна, аьлла.\nШен агIора, Джемилевс ГIирман Оьрсийчоьнехьа долу керла Iедалш бехке дина, цара, баханчу баттахь ГIирма дIаяьккхичхьана дуьйна, ГIирмера гIезалошна дуьхьала репрессеш йолорна.\nМеджлис дуьхьал яьлла ГIирман керла Iедалш къобалдина, тIеэца а, ГIирма дIаяякхале дIаяьхьна референдум а харц лерина.\nИштта, Украинан Лакхарчу Радин векал а волчу Джемилевс емалбина, шена ГIирме вахар доьхкуш болу сацам. Ша тергал бийр бац иза, аьлла цо.


ДАХАР ХАДА ЙИШ ЯЦ\n1995 шеран январь бутт. Йоккха Атаг1ахь дийнахь а наггахь бен хезаш г1ар-тата дац. Амма, цкъацкъа хьахьовди кеманаша ракета тухий, бомбанаш кхуьссий кхемата-де х1оттадо. Цу балех шайн доьзал к1елхьарабаха цхьаберш кхtчу ярташкий, мехкашкий д1асабахна. Юьртахь кхезга нах бу, дукхахберш – къаной. Царах вара Ахьмад а. Дела кхоьлах хьалха вер вац, ша цхьанхьа а ца воьду аьлла сецнера иза.\nДоьхниг х1ун дара аьлча, иза воцуш ша а цхьанхьа г1ур вац аьлла дуьхьалваьллера цуьнан к1ант Рамзан. Рамзан, шен зудчуьнций, шина бераций дай наний долчу кертахь 1аш вара. Цуьнан ши к1ант вара цхьаъ 8 шой, важа 4 шо кхочушший. Раг1у къелхьара шина чоьна чохь 1аш цуьнан да Ахьмаддий, нана Асеттий дара.\nК1ента берех дог лозачу Асета Рамзане ч1ог1а дехар дора:\n– Делахь, Рамзан, тхо-м тхаьш дуун дерг диънаъ, гундерг гинаъ девлера, хьайн доьзал эций кху юьртара, берийн къина дуьхьа валий а, д1авалахьара хьо.\n– Со шуь шиъ дитна цхьанхьа а ца воьду хьуна, – аьлла, к1ант дуьхал велира.\nТ1аккха Асет ц1ийнадена т1ейоьрзара:\n– Ва стаг, вай шиъ бахьнехь ц1ахь 1аш ву и к1ант. Берийн дуьха мукъне а д1адахийтахь вай. Царна цхьаъ хилахь ма лалур дац соьга.\n– Шена лаахь и к1ант шен доьзалца д1авахийта. Со цхьанха г1ур волуш вац. Кхин суна и къамел а ма делахь, – аьлла т1ечевхира Ахьмад.\nЦхьана шийлачу буса кхеран кертахь ж1аьло уг1уш г1овг1а яьккхира.\nК1ента бераш самадахьа мега-кх цо аьлла Ахьмада, ара а ваьлла човхина сацира иза.\nБуьйса юкъал т1ех яьллачу хенахь кеманийн г1овг1а хезира. Иштта а сема наб еш долу Асеттий, Ахьмаддий къулха доьшуш дара. Кемани г1овг1а улле кхечира. Ц1аьххьана цхьа инзаре, дуьне эккхаш санна ирча экккхар делира кертахь. Х1орш чохь 1аш болу х1усаман раманаш чу а тухуш, вуон чена к1ур г1аттош, ч1ог1а дегира. Сихха метта деана х1ара шиъ ара хьаьдира.\nКху шинна гинарг Дала кхин ма гойтийла цхьанна а. К1антий, цуьна доьзаллий чохь 1аш болу даккхий ц1енош аьтта дара, юкъ-юкъехула хьала г1ерташ сийна ц1е а йолуш..\nАсет, дог г1елделла, ша йолчохь юьйжира. 1адийча санна лаьттачу Ахьмадан кийрара шийла мохь белира: «Ва Везан Дела! Х1унда вита ахь со кху дуьненахь! Х1ун дуьне дуур ду ас х1инцачул т1аьхьа».\nДукха хан ялале лулара масех стаг схьахьаьдира. Цхьаболчара ц1е д1аяйа еза, вукхара цунах г1уллакх хир дац бохура. Юьрта молла Хьусайнас ц1е д1аяйалур яц, и д1а а ялийтана 1уьйранний бен х1умма а дойла хир дац, цундела массо а д1асаваха веза элира. Лулахоша айбина Асет чу йигира. Вуон деанчаьрца масех кхеран гергара стаг сецира буьйса яккха.\nДийца а, я ала а х1ума дацара. Уьш сатассалца Ахьмадий, Асетий б1аьра хьоьжуш 1ийра. 1уьйранна лулахой а схьабаьхкира, уьйтахь делла 1уьллу ж1аьла цхьанхьа юьстах ор а даьккхина д1адоьллира.\nНах хьакълаг1 кегаян буьйлабелча, дукха хан ялале диъ дакъа схьаийцира. Моллас уьш г1азотехь бу, лийча а ца беш, цхьана лахьтичохь д1аберзо мегар ду элира.\nБакъ дерг дийцича, диъ каш даккха хала а, кхераме а дара: г1орийна латта, цхьана метте гулбеллачу нахана хьаьвда даьхкинчу кеманаша ракеташ тоьхна меттиг а ю. Цундела массо а моллас аьллачунна реза ву.\nЦхьа ткъех стага лулахь докъа ламаз а дина, сихха бахана каш а даьккхина диъ дакъа д1адерзира. Ахьмади уьйтахь х1оттина тезет а яц, наггахьа верг вог1ий сихха кадам а бой д1авоьду. Шайн сингаттамца х1ара шиъ цхьалха дисира. Вовше баш дистхилар а дац. Т1евеанчуьнга Дела кхел ю бахахь а, даго бехках ца волуьйту. Ц1ийндега х1ума ца алахь а, Асетан коьртера ца йолу, шен хеннахь ц1ера девлехь х1ара бохам ца хила мегар боху ойла. Делахь а, ц1ийнда мел холчохь ву а гой, х1умма а ца олуш 1ад-1а.\nДенош д1аоьхура, б1аьсте а т1ейеара шен хеннахь. Т1ом а лома боьрзу, юьртара нах ц1а эха буьйло. Кхаьрга бог1ий кадам а бо. Амма кхеран кийрара ша бешаш бац. Хийлаза, уьйт1ахь цхьанна б1аьра хьоьжуш санна йог1алой 1аш х1усамнана а гой, вист а ца хуьлуш чу воьду Ахьмад.\nЦхьана дийнахь Асета ц1ийнадега элира:\n– Делахь, стаг, уьйтахь садолу х1ума яц-кх вайн, эцца котам х1ума эцча х1ун дара техьа ас». Ахьмад реза хилира, цуьна сингаттам лахбаларе сатуьйсуш волу. Базара яхана Асет котамаш ца оьцуш, ши москал а йохьуш еара.\n– Ва зуда, хьо котамаш оьцу аьлла ца яханера? – цецвелира Ахьмад.\n– Кху шиммо «къурли-къурли» бохуш и базар яккхина ечу г1овг1анах ч1ог1а самукъадаьлла х1орш ма иций ас, – элира Асета, сихха москалшна юучунна г1айг1а бан тоха а луш.\nЦул т1аьхьа кхеран уьйт1ахь, дехачу дийнахь ца соцуш, москалийн декар лаьтта. Асет-м цхьа доккха з1акар-даьхни лелош санна, царна т1аьхьаяьлла лела. Борг1ал къаьстана ч1ог1а г1овг1ане ю, ткъа котам-москало кест-кеста цунна т1аьхьа йиш ялор бен деш х1ума дац. Амма кху шинна цу г1овг1ах самукъа долу.\nЦхьа ши бутт баьллачул т1аьхьа бенахь карош х1оа хуьлу. Котам-москал йоьдий лулара есачу керта а хьийза йолало, жимма хан яьлча иза д1аяйра. «Ва, Дела! Ж1аьлеша ехьа те иза. Я лулара къаьркъан кедаша лачкъи те, Дала кхел царна ярг», – бохуш, йоьхна хьийзара Асет. Амма борг1ал ша цхьаъ йисна аьлла йоьхна яц. Йоьди лулара есачу кертахь ехха хьийзий йог1у. Цо лелачух Асет ца кхета.\nЦхьа бутт хан йолуш, 1уьйранна уьйт1ахь йоккха г1овг1а хезна араяьлла Асет гинчо цецйоккху. Яйна моьттуш хилла котам-москал яра шена гонд1а иттех къорни а долуш хьийзаш. Йоккха г1овг1а яккхина, корта ирах бахийтина, ша цхьа стаг шен доьзална улло вуьтур ма вацар бохуш санна, царна го туьйсуш борг1ала а ю.\nЕлхаран къурдашца елайалар деъна, к1орнеш хьеста х1оьттира Асет. Эццахь: «Ванах, х1орш меца ма хир ду», – аьлла, дагадеанчу Асета яхана сихха ахьар а хьакина къорнешна мижарг кечбой йог1у. К1орнеша, кхера а ца кхоьруш, кхуьна керара шайн кегий ц1акарш етташ мижарг баа х1уьтту. Борг1алин а, къорнин ненан а г1овг1а лахло, шайн къорнешна кхерам ца хиларх кхетча санна.\n«Дела дахка шу марша! Ма хаза дукха шу», – уьш хьоьсту Асета. Цунна дага веара жимах волу к1ентак1ант. «Ма самукъа дера дара цуьна», – боху ойла хьаьвза коьрте.\n– Хези хьуна? – мохь тухуш араваьлла Ахьмад тап-аьлла сецира, к1орнеш хьоьстуш самукъадаьлла, елаелла 1ачу Асете хьаьжна. – Ванах, зуда, хьара х1ун ду? – цецволий хотту цо.\n– Вайна яйна моьттуш хилла москал дехьа кертахь тевна хиъна 1аш хила-кх. Со ма 1ара и борг1ал цу есачу керта ма дукха леста бохуш. Деа къирнах ма 1ий-те х1ара москал тевнахь. Бехк боцуш лулара къеркъан кедашна а сардамаш дихкина къа лиети-кх ас. Дела къинт1ера волийла суна. Хьажахь, стаг, ма хаза ду х1орш», – бохуш, самукъане яра Асет. Юха ц1аьххьана юхь т1е марха еара.\n– Берийн ма самукъа дера дара… – элира цо.\n– Зуда, Дала динчун реза хила деза вай, уьш-м ялсманехь хир бай. Дала вай а кхачадойла цига. Цулле къорнешна юучунна сагатде ахь, – олуш вистхилира Ахьмад.\nАсет меллаша хьалаг1аьттина, шен кучара цуьргаш охьа а дегош элира:\n– Айса ца юуш а, х1орш-м меца дуьтур дацар ас.\n«Дела, Хьо дика ву-кх! Т1е беъна бала Айхьа д1аоьцу-кх Ахь. Т1е мел во х1ума дарах дуьненахь дахар, къемата-де т1екхаччалца саца йиш йолуш дац-кх. Хастам бу-кх Хьуна, Везан Дела!» Цу ойланца чу воьдучу Ахьмади б1аьргаш ду хих дуьзна.


Кадыровн шпионо гIо доьху кхеле\nВенехь дIайолаеллачу кхелехь жоьпе озийна Австрехь "Кавказан Имаратан" векал хиллачу, ткъа хIинца ша Оьрсийчоьнан Коьрта Талламан Урхалла цIе йолчу къайлахчу сервисийн агент ву боху стаг.\nХьалхара элп И. долуш ю цуьнан фамили, Мохьмад ю цIе. 2012-чу шарахь Гуьржичуьрчу Лапота чIожехь тIеман тийсадаларшкахь Европера дIабигина болу нохчийн кегирхойн буьйранча хилла ву иза, шен накъостца Чатаев Ахьмадаца цхьаьна.\nНагахь санна Чатаев и зулам дагдеанарг, кечдинарг а, цунна куьйгалла деш а хилларг Венерчу прокуратурано ларахь, Мохьмад цуьнан аьтто куьг а, операцина куьйгалла дан цо хIоттийна командир а лору.\nБакъду, „командир“ ларалуш хиллачо ша оьрсийн айкханча вара бохуш чIагIдо кхелехь, Чатаевца а ша ловзуш вара, иза Iеха а веш, цу тобанна юккъе ша вахар а юхьанца дуьйна церан Iалашонех лаьцна оьрсийн къайлахчу сервисашна дIадийцархьама.\n"Кхеле цунна белшашгIорто веана гуш цхьа а нохчо вацара"\nАмма дерриге а шен рожехь. Венерчу кхелехь кхаарийдийнахь дIайолаелла процесс вуно резонанс йолуш санна дIакхайкхинера меттигерчу хаамийн гIирсашкахь.\nБакъдолуш, дукха журналисташ бара кхелан кхерчахь, чолхе кхерамазаллин гIулчаш а яьхнера.\nКхел дIахьочу чоьнахь, ишттачу процессашкахь бехкевечунна морала гIо дан гуллой дуккхаъ цуьнан гергарниш а, доттагIий а хуьлу.\nАмма Австрехь шуьйра вевзаш Мохьмад цIе йолу, цо ша ма-дийцара, "Имаратан" векал а, оьрсийн къайлахчу сервисийн векал а хилларг велахь а, цу кхеле цунна белшашгIорто веана гуш цхьа а нохчо вацара.\nКхелан белхахочо журналисташка лохха къадийра, „ур-атталла цуьнан зударех цхьа а ца еана кхуза“, аьлла, „зударех“ ша олучу хенахь къайлене къажа а къежаш.\nТеррорхо а, зуламхо а, агент а санна прокуроро шен къамелехь вийцина Мохьмад лохчу дегIахь а волуш, Iаьржачу аматехь жимстаг ву. Цо шега дош делча, ша шен бехк тIе ца оьцу, амма вистхир ву ша шен хьокъехь олу.\nЦо ша дуьйцург кегош дуьйцура, цкъа цхьаъ олуш, тIаккха кхин..."\nТIаккха шена оьрсийн маттера гоч дойтуш, дуьйцу цо, Ичкери йолчу хенахь Гелаевн тобанехь вара, 2004-чу шарахь лаьцна, Хоси-юьртарчу набахтехь таIзарш дира шена, когах тапча а туьйхира шена, тIаккха ша царна болх бийр бу, вен ца вийчахьана аьлла, церан шпион хила реза хилира, бохуш.\nЦо ша дуьйцург кегош дуьйцу, цкъа цхьаъ олуш, тIаккха кхин, ткъа кхелахочо ахь хьалха вуьшта ма-аьллера, алла ша аьшпашна тIехь лаьцча, кийтарлонаш йо, иза дIадерзон гIерташ.\nДерриге а цуьнан масех сохьтехь хиллачу кхелехь вистхилар цхьана хIуманна тIе догIуш ду – ша Лапота чIоже вахаран бахьана оьрсийн къайлахчу сервисашна болх бан вахар дара, цигахь дан кечдина тIелатар хиларх лаьцна ша хаддаза оьрсашна информаци дIалуш вара, бохучунна.\nБасаев а шен командир вара аьлла дийцира цо, иза вийначул тIаьхьа Умаров Докка вара шен командир. Ткъа Докка хьан командир хиллехь а, айхьа де аьлларг деш а, айхьа бохучунга ладугIуш а вара ма бохура ахь аьлла, кхелахочо шега хаьттича, „Хьан сийлалла, со 2005-чу шарахь Австре схьавеана, суна мичахь гур вара Умаров Докка?“- элира кхелахочуьнга болчу ларамна ирахь лаьтташ къамел дайтахьара шега аьлла охьа ца хууш волчу Мохьмада.\nПроцессан хьалхарчу дийнахь Мохьмадан дов хоттуш волу прокурор а, цуьнан адвокат Блашниц Вольфганг а, ша бехкевешверг а вистхилийтира кхелехь.\nПроцессан болх йоцачу ханна сацийначехь бехкевечуьн адвокатера Блашниц Фольфгангера интервью эца каделира Маршо Радион.\nПрокуратурано Мохьмад И. террорхойн цхьаьнакхетараллин декъашхо лору, ткъа ахь иза иштта дац боху, хIунда хета хьуна хьайн клиент цу бехках маьрша аьлла хаьттича, Маршо Радиога иштта дийцира Блашница.\nМохьмадан адвокат Блашниц Вольфганг, Вена\n"Иза къайлахчу сервисийн белхахо ву"\nБлашниц: „Суна иштта го иза, хIунда аьлча, сан клиенто схьаеллачу информацица, иза я террорхо а вац, я чаьлтача а вац. Иза къайлахчу сервисийн белхахо ву, шен кадолучу кепар зуламе хIумнаш ца хилийта гIиртина волу а, и зуламаш шен таронашка хьаьжжина сацийна а волу“.\nПрокуратуро чIагIдарехь, процессехь гайта кечйина видео а ю, Мохьмада ша къамел деш, цу тIехь цо ша "Кавказан Имарат" декъашхо хиларх дозаллаш а деш, цунах лаьцна хIун эр дара ахь аьлла хаьттира Маршо радионо лаьцначуьн адвокате Блашниц Вольфганге.\nБлашниц: „И видео суна сайна евзаш, гина а ю. Амма цуьнан иштта прокуратурано ма йийццара мехал яц. Цу тIехь цо я ша "Кавказан Имаратан" декъашхо ву бохуш ца дуьйцу, я дозаллаш а ца до.\nЦо цу тIехь деккъа деш дехар ду шена гIо де бохуш. ГIо доьху цо шена оцу тасадаларшкахь йина чов йолу дела“.\nАвстрехь "Кавказан Имарат" мехалчех векал санна лелла волу, ткъа хIинца ша оьрсийн шпион ву, австрихойн полицина а болх бора ша, бохуш чIагIдечу Мохьмадан кхел тIедогIучу деношкахь кхин а дIахьур ю.\nМаршо Радионо шен тергонехь латтор ю и скандале процесс.


Чехи - Babybox Ца деза бер чудуьллуш долу гIутакх, ПрахIа, 01Ман2010\nХIинцца дуьненчу даьлла бер иза ца дезачарга бер ден а дийна, тIе къа ца лацийта а, и бер Iалашдан а, «ваву-бох» олу гIутакхаш ду дIахIиттийна дуккха а пачхьалкхашкахь. Цу чохь масех минот бен ца йоккху беро. Оцу мIаьргонехь дуьйна Iедало шена тIе лоцу иза лардар а, цунна керла да-нана карор а. Нохчийчохь муха ду берашца долу хьал?\nХIокху тIаьххьарчу шерашкахь, Нохчийчохь хилла дац, дина бера нанас вахькхоссар, ян дарбан хIусамехь, цуьнан долара а йолуш, иза дитар. Юккъараллехь уггаре а чIогIа емал дечарах долу и хIума, дан дагдеъча а, иза цхьанна а ца хуучу агIора деш хила там бу.\nДIакхуссуш долу бераш чу доьхкуш йолу боттанаш Соьлжа-гIалахь хьов, луларчу цхьанна а регионехь хуьлийла дац. Наноша, шай бера дарбан хIусамехь дитар а гIуллакх ду, боху лоьраша. Нохчийочхь тIаьххьарниг хилла, масех шо хьалха, аьлла Маршо радиога дийцира, республикан могашаллийн министраллера, берийн а, нанойн а департаментан куьйгалхочо Ибракова Асета.\nИбракова Асет: «Иза наггахь бен хуьлуш хIума дац. ТIаьххьарчу хенахь-м суна иза хезна а дац.Суна дага а догIуш цкъа, ян шозза хилла и санна дерг. Иза а масс шо хьалха хилла а дага ца догIу суна. Цхъана зудчо, марехь а йоцуш бера дира. Иза Хьалха-Мартан кIоштахь бера дитина дIаяхнера.Ткъа, важа оьрсий яра. И хIумш хилла дукха хан ю. ХIинца суна хезна а дац, бераш дитина бохург. Дац уьш».\nДан ма диннехь дарбан хIусамехь дитинчу беран кхоллам, лоьраш а , йоккхачу комиссино хадабо. Цара цуьнан могашалла а толлий, долаллийн декъе дIало, цул тIаьхьа, цигахь сацам бо, иза муьлхачу доьзале лура ду. Берийн цIа боху дош дIадаккхийтна махкахь, дукха хан йоцуш, нохчийн сийлаллийца догIуш иза дац аьлла.\nИбракова Асет: «Бера ишшта дитича, иза республикан берийн дарбан хIусаме дуьгу. Цигахь комиссии ю. Цара берийн могашаллийн хьокъехь сацам бо. Бера могша дацахь, циггахь дарба леладо цунна. Вай цIахь берийн ценош дан ма дац.Цул тIаьхьа уьш дIало, долаллийн декъе. Цара до тIаккха дан дезарг».\nДарбан хIусамехь дитинчу берийн, дуьненахь, тIехь да а нана а доцуш хан яьккха дезахь а, аьтто бу дийна диса. Амма, наггахь нисло, бера эрна арахь дIакхуссуш а. 5-6 шо хьалха, нехаш санна дIакхоьссина долу делла бера дIадоьллина Султан цIе йолчу хIокху стага.\nСултан: «ГIалара цхьана накъоста телефон а тоьхна соьга аьллера, шен кафена уллехь, дан ма диннехь вахькхоьссина делла бера карийна шена аьлла. Юьрта моллина тIе даьхьара оха и дакъа. Хаза а, доккха а бера дара иза. КIант вара иза. Дакъха лийча дан молла валийра оха. Иза воьлхуш вара. Оццула хаза бера дара имза. Iабдул-Керим аьлла цIе а тиллина, каш а даьккхина, кхиъ шиъ-кхоъ молла тIе а веана, дIавоьллира оха и кIант»\nМаршо радио: «ХIун бахьанаш хилла аьлла хета хьуна и бера вахькхоссар?\nСултан: « Бера дIакхоссар хIун бахьана ду суна ца хаа. Къайлахь дина а хила мега. Ишшта дIакхуссучулла, цо иза, мичча а нехан коьвна хьалхахь вахьдилла мегар ма дара. Иза мьулхачу стага урамехь гича а схьаоьцура волуш, кIай а волуш, Iьаржа месаш а йолуш, хила ма веззара, доккха дегIа а долуш кIант вара-кх»\nНохчийчохь, 20 шо хьалха болабеллачу тIамо, къоман гIиллакхехь юккъахь дукха инзаре керчамаш бина. ХIета шаьш а кегий бераш хилларш, хIинца дай-наной а бу. Массерана а тоьана хира дац, хьекъал а, собар а, диканиг а, вониг а къасто, аьлла хета тергамхошна. Къоман синмогашаллан хилла болу Iаткъам цхьанна а тайпа байбан ца гIоьбртина Iедалша.Цундела тохар хуьлуш дерш ду, уггаре а экаме долу чкъор-бераш.


Динозавран хIоаш карийначух тера ду Шаройн лаьмнашкахь\nОхан-бутт 13, 2012\nНохчийчоь -- Шайна динозавран хIоаш карийна хиларан тоьшалла гойтуш ву Нохчийн университетан хьехархо, географ Джабраилов Сайд-Эми, Соьлжа-ГIала, 13Оха2012.\nШаройн къоштарчу ХIимой юьртана гергарчу лаьмнийн чхарнашца дохкуш, миллионаш шерашкахь шайх тIулгаш а хилла, динозавран хIоаш карийна географин талламаш беш Нохчийн университетерчу тобанна. Тобан коьртехь хиллачу Iилманчица къамел дира Маршо Радионо.\nНохчийн пачхьалкхан университетерчу геологийн факультетерчу тобанна Шаройн кIошта цхьацца талламаш бан йоьдучу хенахь ца моьттура цигахь динозавран хIоаш хуьлийла ду. Оцу тобанна хьалхаваьллачу Iилманчас Джабраилов Сайд-Эмина Маршо радиога дийцира, шайна карийначух лаьцна.\nДжабраилов: Даима а талламеш беш ю тхан экспедици. Тхо Шаройн кIошта даханера, цигара ши чухчари талла. Тхайн болх чекх а баьккхина, тхо лелаш, цхьана басех дохкучу даккхий тIулгех бIарг кхийтира тхан. Шера, горга дара уьш. Цигахь оха тIехула бинчу талламца, динозаврийн хIоаш ду, аьлла, сацам хилира тхан. Кегдинчу тIулгашна юкъахь долчу суьрте хьаьжча, гуш ду, уьш цхьана хенахь хIоаш хилла дуйла. Юккъахь кIай а, буьйра а хилла ларш а йолуш. Вайн Кавказ 60-за хи буха йоьдуш, хьалайолуш хилла ю. РогIехь хи тIедолучу хенахь хиллачух тера ду иза. 60 миллион а сов шерашкахь хи бухахь лаьттинчу оцу хIоанех тIулг хилла".\nНохчийчоь -- ХIимой-Юьртана гергарчу ломан тархаца дохку горга тIулгаш динозавран хIоаш хиларх тешна ю экспедици, 09Оха2012.\nИ хIоаш карийначу меттехь даьхначу суьрташка а хьоьжуш, Iилманчаша, юха-юха а чIагIдо уьш динозавран хIоаш хилар. Цхьа тIулг юккъехула кагбича, чуьра гуш ю цуьнан чкъуьйриг а, кIай а, буьйра а хилла меттигаш. Гуш ю, оцу чохь хиллачу сарсалан лар а тIехь. Иза билгалдоккхуш ву оцу экспедицин декъашхо волу Iилманча-геолог Алхазуров Мохьмад.\nАлхазуров: "ХIара геологин гучудаккхар Юра-заманара долчух тера ду.Оцу муьрехь яьхна, массо а Iилманчаша бахарехь, и динозавраш. Иза мел лаххара а 65 миллион шо ду аьлла хета суна. Тевна даккха дехкина хилла и хIоаш. Оцу суьрташ тIехь гуш ду оха бустамаш бохуш. Цхьадолу хIоаш даккхий ду, вуьйш кегий ду".\nМуьлха а, и тайпа хIума карийча, иза, Iилманчаша гул а лой, зерашка даьккхинчул тIаьхьа, цхьа сацам а бой, дIадоьрзу, иза я даре деш, я харц деш. Карийна и тIулгаш хIоанех тера ду, амма леррина говзанчаша мах хадабаллалц, уьш динозаврийн хIоаш ду, бохуш, чIагIдан ца оьшу аьлла хета кхечу Iилманчана Висмурадов Адамна.\nНохчийчоь --Динозавран хIоа хила тарлуш болу тIулг, ХIимой, 09Оха2012\nВисмурадов: "Уьш хила мега хIоаш. Тера ду чIогIа. Амма палеонтологаш шайн жамI даллалц, ду я дац, ала хала ду оцу гIуллакхца.Таханлерчу дийнахь вай оццул дукха хIоаш дIагайтича, палеонтологина а, геологина а, Iилманна а мехалла ду. ХIинцалц вай цIахь динозаврийн ларш лохуш болх бина бац. Кавказ хин бухахь лаьттина хилла ю, бохуш, тIеэцна сацам бара лелош. ХIинца и карийнарг, юха а боху ас, мехалла ду, сенсаци ю, нагахь санна иза Iилманчаша даре дахь".\nАла догIу, Висмурадов Адам хIокху кIирандийнахь карийначу тIулгийн гериг а эцна, Ессентуки-гIала воьдуш ву, цигарчу лабораторехь таллам байта.\nГарехь, динозаврийн хIоаш ду бохучу оцу тIулгех пайда эца хьожур ду меттигера Iедал. Иза чIогIа оьшуш хIума ду махкахь туризм яьржорехь, боху цхьаболчу тергамхоша.\nДинозавраш яьхна нохчийн лаьмнашкахь


Нохчийчуьрчу Iедалхоша лаьцна ши ваша СИЗО-ра вайна\nМарсхьокху-бутт 15, 2021\nСоьлжа-ГIаларчу талламан изоляторехь латтош хилла ши ваша Исаев Исмаил а, Магомадов Салехь а вайна. Цунах хаам бина Дождь телеканале Оьрсийчоьнан ЛГБТ-машано, яздо "Эхо Москвы" радионо.\nТIехьа-Мартанарчу кхеле селхана, Марсхьокху-беттан 14-чохь и шиъ ца валийча, орца даьккхина ЛГБТ-юкъараллан векалша. Герзашца вовшахтоьхначу тобанца хилла ву аьлла, бехкевинчу шина кIентан гIуллакхах лаьцна дийца дезаш дара цигахь. Талламан версица, Исаевс а, Магомадовс а цхьана тIемалочуьнга тIоьрмиг белла чохь сурсаташ йолуш.\nКоронавирусна тIехула карантин ю аьлла адвокат Немов Александр тIе ца витина СИЗО-хь волчу шинна. Оцу юкъанна, Немовс дийцина, шина жимчу стагана вакцинаци ерриг а йина хиларх.\nХьалхарчу СИЗО-хь ши ваша латтон ахшо ду. Нижний Новогородехь ОМОН-н белхахоша лаьцна даймахка валийначул тIаьхьа дуьйна латтош вара и шиъ талламан изоляторехь.\nОьрсийчоьнан ЛГБТ-машано масех де хьалха хаам бинера, Исаевс а, Магомадовс а шаьшинна тIе адвокат витар дехнера, цунна цхьа информаци дIахаийта Iалашонца.\nНемовс латкъам бина федералан таIзар кхочушдаран урхалле (ФСИН)-е а, прокуратуре а, ша Iалашван тIелаьцначу шинна тIе ца вуьту ша бакъо йоцуш аьлла.\nМагамадов а, Исаев а лецира Чиллан беттан 4-хь Лахарчу Новгородехь. Полицехь масийтта сахьтехь бакъ ца дора и шиъ дIалаьцна хилар. Адвокато кегийрхой лачкъийна хиларх лаьцна дIахьедар деш кехат чуделлачул тIаьхьа бен бакъ ца дира Нохчийчуьрчу Iедалхоша, уьш шайн карахь хиларх.\nБютукаев Асланан тобанехь дакъалаьцна ву шаьшиъ аьлла, мукIарло дина Магамадов Салехьа а, Исаев Исмаила а, чIагIдо меттигерчу Iедалхоша.\nЕвроперчу адамийн бакъонашкахула йолчу кхело (ЕСПЧ) дIахьедар дира, Магамадов а, Исаев а лацаран бахьанаш довзийта шайна, ишта, царна тIе адвокаташ а, лоьраш а, да-нана а дита аьлла.\nЛахарчу Новгородехь лаьцна вигинчу Нохчийчуьрчу шина вахархочун Магамадов Салехьан а, Исаев Исмаилан а гIуллакх таллар дехна федералан омбудсмено Москалькова Татьянас Оьрсийчоьнан инарла прокуратуре.


1аьржа истанг. (Хилларг)\nВайн Нохч-Палг1айчохь пачхьалкхан 1едало мискачу нахана т1ехь шен харцонан толам баьккхина, и миска нах бохийна 1аьрбин махка д1абахана. Кху махкахь биссинарш шен кога к1ел балийна аьлла Николай паччахьна хеттачу хенахь, из а оцу ойланца парг1ат ваьллачу хенахь, хенак1уьро попа т1е етта з1ок санна, Николай паччахьан эпсарш бойуш, совдегаршна т1ехь та1зарш латтош волу цхьа Хорачойн к1ант — Зеламха кхиира. Шен болуш болчу. ницкъана, шена карадир зинчу х1илланца Ведана эскар даийтира паччахьо Зеламха лаца, аьлла. Цунах г1уллакх ца хилира. Цул т1аьхьа шен сардале хаам бира цо, Зеламха вехаш-лечкъаш лела меттиг йийцинчунна 13 б1е туьма ло ша аьлла, цул сов цу хаамна т1ехь аьлла дара\nялхозза юьртада а х1оттаво ша иза. Паччахьан и омра шена хезча Зеламханна ч1ог1а там хилира цунах: сайн тешаме доттаг1а Махьматха юьртда а х1оттавойтур ву ас, цунна и лакхахь билгалдина ахча а хуьлуьйтур ду ас, аьлла, йолу ойла хиллера цуьнан.\nЗеламхас Махьматхане хаам бира «со вайи Лечийн бердах йолчу\nхьоьха чу г1ур ву, ахь хаам бе цуьнах Веданан округехь волчу полковнике, со цу хьеха чохь ву, алий. Со оцу хьеха чохь ву аьлла ахь нийса хаам -барна, цо хьоьх юьртда вийр ву, цул сов, хьуна 13 61е туьма ахча а лур-ду совг!атана». Махьматхана цунна дуь-хьало йира, «со хьуна мотт тоьхнарг ма хуьлу», аьлла, Амма вукхо ца вуьтура: «Ахь иза ца дича ца долу. Ахь цу хьеха чохь хир ву тховса Зеламха ала деза». Ткъа Махьматхас полковнике шега Зеламхас аьлларг д1аэлира, полковник вол чу а\nвахана. Полковника шел лакхарчу хьаькамашка хаам бира иштта тховсалерчу\nбуьйсанна - Зеламха Лечийн хьехачохь буьйса йоккхуш хир ву, аьлла. Ткъа\nМахьматха лаьцна сацийра. Оцу г1уллакхана цолковникана г1оьнна тоъал эскар даийтира. Махьматха шайна хьалха а ваьккхина, Лечийн бердахь\nдолчу хьехана т1ебаьхкира х1орш. Махьматхана дуьхалло йира кхин д1аван.Цо элира,нагахь сана шуна хьалха ваьлла вог1уш со гахь, Зеламхана\nсунна топ тухур , вуьйр ву.Салташна хьалха ваьлла волчу эпсаро Махьматхане омра дира, «хьалха вала шайна,— аьлла. — Нагахь санна хьо тхуна хьалха ца валахь, вуьйр ву хьо оха!» Лечийн бердана, эпсаро омра а\nдина, кхаалха го лецира. Полковника 8еламханна т1е нах бахийтира, каравола, аьлла,, Вукхо ша шуна караво-г!ур вац, аьлла, хаам бира. Т1аккха полковника Зеламхане элира: «Стигал вала т1емаш дац хьан, лаьттах ,вола м1араш яц хьан. Ша оцу хьеха чохь вуьйр ву хьо», — аьлла. Зеламхана полковнике иштта элира: «Иза нийса боху ахь. Со тховса кху хьехачуьра д1аг1ур ву. Хьайн болу а, боцу а ницкъ т1еоза, тховса кху чуьра ахь дийна со д1а-вахийтахь, паччахьо хьо вохор ву я хьайн долчул лахарчу чине вок-кхур ву. Со кхоьллинчу; делор гина суна сийсара г1енах — со кху хьехачуьра шун карара ваьлла д1авоьдуш. Со делах тешаш стаг ву. Дала сайна хьалха х1оттийначу новкъа лелаш ву со. Ахь суна бехк ма билла. Пач\nчахьан некъ бакъ некъ ма бац, цуьнниг харц некъ бу. Х1ун де боху цо? Х1окху шелонехь, ломахь т1ехь, т1улгаш юккъехь даа-духа доцуш бехаш болчу нахе х1ун де боху паччахьо? Хьайн куьйгалли к!ел долчу халкъашна т1ехь нийсо х1унда ца латтайо ахь? хаттахьа цу паччахье».\nОцу дешнаша карзахваьккхира полковник.Цо бохура; «Вала меттиг бац хьан, сан карахь ву хьо. Хьуна моьттург бакъдац». «Со Делан пурбанца лелаш ву!» — элира Зеламхас. Иштта и къамел хилира полковникана\nа, Зеламхина а юкъахь. И къамел д1асадехьира Хорачарчу Туммахьаьжин к1анта Сайдуллас. Шен къамел д1асахьочу хенахь Зеламхас и стаг бен шена гергахьа, дош хезехьа вуьтуш ца хилла: топ тухий вожош хилла. Цу шиннан — полковникан а, Зеламхйн а къамел чекхдаьлча, Зеламхана Сайдулле\nхаьттира: «Хьаьжиг1ар буй кхузахь?» — аьлла. Сан дуллас элира: «Хьуна нийсса т1оьхула бу уьш, Зеламха, — аьлла. — Тховса хиндерг\nшайна а хуур хир ду-кха царна».Буьйсанна ши дакъа хиллачул хенахь,\nЗеламхас дечган гоьрга т1е истанган б1ег1иг а хьарчийна, массийтаза топ\nа кхоьссина Лечийн бердах чуяхийтира. Салташа цунна т1е том болийра. Зеламха хьехачуьра араваьлла шена к1ело йинчу нахана юккъехула ваьлла, ламт1е хьалавахара. Ша гена ваьлча юха а кхузза топ кхоьссира цо\nполковнике ша аьлларг цуьнца т1еч1аг1 деш. Кхузахь бакъдерг ала деза. И\nнах Зеламха вен ца луш ца Iнйна: цунна топ ца тухуш 1ийна. Х1етахь нах къонахалла йолуш а, майра а хилла. Мостаг1чун луур ца даккха цатоьхна цара Зеламхина топ. Вен ца вуьйш вахййтина цара иза. Цул т1аьхьа—дуьйцура Хушалаева Зезага — Махьматха юьртда вахийтира. Цунна 13\nб1е туьма ахча а делира, бохуш.\n...Зеламха Г1алг1айчу вахана хилла, шена тешаме накъост лаха. Цигахь иза кара а вина, вуха ц1а а веана, шеца доьзал а болуш цига\nвахара Зеламха. Цигарчу хьешо Башломана гена йоцуш йолчу хьуьнах тоьла яьккхина хиллера. Цуьнан тхевна т1е биллина хиллера корсум. Берашна шура\nяккха яй а эцна, цу тоьли чохь баха ховшийра Зе-ламхан доьзал. Иштта цигахь тхо дехаш-1аш цхьа зама яьллачу хенахь — мархин баттахь дара иза — и тхан тешаме г1алг1ай юьртан базара вахийтира, цигара эций кхоьаш йохьуш ваг1ахьара хьо аьлла, дехар дина. Массо а маьрк1ажан ламазна тхо х1иттинчу хенахь ворх1 шо кхаьчна волу к1ант шеца етт боцуш ведда ц1а веара. Цо элира:— Вайна го тесна т1едог1уш эскар ду! Зеламхана: — Чохь йолуш йолу юург схьаэна. T1e хи гохий ц1е д1аяйа! Чехкка кхузара д1адовла де¬за вайн.\nЗеламханан берриге а, доьзал цхьаьний Башломехьа бахара. Зеламхана яах1ума эцахьара ахь аьлла базара вахийтина хилла г1алг1ай тхо\nчуьра арадовлучу хенахь, шуна го лоцуш бу, аьлла, кхечира. Тхо дерриге а\nБашломана юххе кхечира доьлхууш. Бераш а, зударйй а царна кхерам цигахь\nхир бац аьлла шена хетачу чхарашна юккъе д1анисдира Зеламхана. Зеламха а, Солтамурд а и г1алг1ай а, г1аьпнаш чуьра патарманаш схьа а даьхна, уьш вертанаш т1едехкина, х1ораммо а шена хьалха ч1аг1онаш йина, т1амна кечбелира. Зеламханан ц1инанана Бици царна т1е яхара, Коьртара даьккхина цу кхаанна хьалха кортали туьйхира: Д1адолхахьара шу кхузара! — аьлла. Зударшна а, бе¬рашна а паччахьан эскаро х1умма а дийр дацара, — элира цо. Зеламхана цунна оьг1азло йина тоьпан бух туьйхира: —\nЗударий а, бераш а дитий, д1аг1о бохург х1ун кьамел ду хьан?— аьлла. Зеламхана Зезаге элира. — Хьо ма йоьллахьна кхуза изза дехар дан!\nБаштарнехан стаг х1аллак ма хуьлу вай бахьанехь. Цунна х1ун-до ахь?. — хаьттира Зезага Зеламхане. Нагахь царна и вайца каравахь\nиза ша х1аллакьхилла ца 1аш, паччахьо цуьнан беррнге а доьзал х1аллакбийр ма бу! Зелам¬хана Зезаге элира:—Доха ма доха, оха к1ело йийр\nю хина т1ех шу дохуш. Шуна т1е уьш кхочуьйтур бац оха. Цул т1аьхьа цу кхааммо а шайн мачашна к1ел ма1арш йолу ленаш дихкира. И кхоъ Башломана т1е нисса ирх хьалавелира. 1уьйранна хиира голаьцначарна уьш д1абаханий.\nИ шайна хиъча тхуна т1евеара цхьа эпсар: — Шу лецна ду! — элира цо. Тхоьца юьрта охьадахка дезар ду шун х1инца. Цу эпсаро — дуьйцура Зезага шен хенахь—тхо юьрта охьадалийра. Тхуна чохь 1ен ц1а делира. Цу юьртда хиллера шен ц1а тхуна чохь 1ен делларг. Тхан хьашташка хьожуш яра цу юьртден йо1. Иза ша жеро яра. Гуьржин хьаькамо тхойший а шена т1екхайкхийтира. Барт хоьтуш, 1иттарш йора цо тхойшинна:—К1езий д1а\nа тийсина, стенга вахана иза? Цунна дуьхьал йист ца хилча, д1аг1о, аьлла, х1усамден ц1ачу яхийтира. Доьзалш болчу. Тхойша ехаш йолчу ц1енош\nчу кхаьчча, вовшех дагаяьлла, охашима жеро кхайкхина, цуьнга цхьацца хеттарш дира: Маса полк ю кхузахь? Бусулба нах буй цу полкех цхьанна а юкъахь?—Гуьржийн цхьа полк, оьрсийн цхьа полк, суьлийн цхьа полк ю кхузахь, — аьлла, жоп делира тхойшиннан хеттаршна жерочо, xlycaмден йо1а.—Нохчийн мотт хууш цхьа а салтий вуй цу суьлийн полкехь? — аьлла, хаьттира охашимма.—Суьлийн полкехь волу эпсар 1алашвеш волчу салтичунна нохчийн мотт хаьа, — аьл¬ла, жоп делира йо1а.—И салтий вовзийтахьа тхойшинна, — элира цуьнга Бицис. Цо и суьлии тхойша йолчу валийра.—Оцу\nхьайн суьлийн хьаькамана тхойшиъ т1е йигахьара ахь, аьлла, дехар дира охашимма. Цо кхочушдира тхойшиннан дехар. Цу эпсарна хьалха корталеш туьйхиpa охашимма.—Х1ун дехар ду шуьшиннан шега? — хаьттира эпсаро тхойшинга.Тхойшиннан дехарх кхетча, цо элира:—Соьлжа — Г1аларчу хьаькамна т1екхачор ю шуьшиъ а, шун доьзал а.\nШолг1ачу дийнахь цо новкъадахийтира тхо гуьржийн полке. Цунна хьалха ваьлла вара гуьржийн эпсар. Иза хьалха а волуш, тхо ахкал дехьа долучу т1ай т1е кхечира. Тхо цига ма-кхаьччинехь, тоьпаш евлира. Салтий боьхна д1асабевдира. Юха меттабаьхкинчу цара тхойша а, бераш а т1ай т1е дигира. Цу т1ай т1ехь, ах дег1 чу олладелла а волуш, кхозавелла 1ара велла волу, тхойшинга барт хиттина эпсар.—Х1ара-м шен метта д1акхаьчна, —\nаьлла элира и гуьр¬жийн эпсар гинчу Бицис. Юханехьа д1ахьаьжначу тхойшинна гира, вертанаш т1е виллина вохьуш волу, велла стаг—суьлийн эпсар. И эпсар чов хилла вара...\nЗеламхана и сурт ше на ма-гиннехь мохь туьйхира:- Воо, Лом-1ела, воха ма вохалахь. Саца ца юьтуш мажар йийла йолало хьуна!.. Болабелира т1ом. Цхьа дела воцчунна хилларг х1уи ду хуур доцуш къемата де х1оьттира...Соьлжа-г1ала охьадалийна, цигарчу хьаькаме д1аделира тхо, Биций, цуьнан доьзал а г1алахь совцийра, со ц1а яийтира. Ведана ц1акхаьчначул т1аьхьа кхузарчу хьаькамо т1екхайкхира со.— Хьо лаьцна яц—naprlaт ю хьо! — элира соьга цу хьаькамо. Амма ахь тхуна цхьа г1одан деза. Шаьш долчу Зеламха веачи цуьнан хьокъехь тхоьга хаам барца. Иза соьга далур дац, — элира ас цуьнга: тхаьш дехачу меттигера Ведана а еана\nмуха бира бу ас шуна цуьнах хаам? Шаьш дехаш долчу ц1енойн цхьана коре —\nкъилбаседехьа долчу коре 1аьржа истанг тоха, — хьехар дира цо. Шу дехачу меттигехь вехаш тхан стаг ву.Ас коре и истанг ма туьххи цо сун топ тухур ю, — элира ас. Делахь-х1ета, хьо лаьцна ю, — аьлла, цо со юха Соьлжа-г1ала охьаяла яйтира. Зайнди Зухайраев. Колхозан дахар 5.04.90 1\n5Категория: Проза | Добавил: kav-kaz (31.01.2011) Просмотров: 1913 | Теги: проза, Проза на чеченском языке\nАнекдот про ИнгушейСидят два Нохчи в ресторане в России.Год за годом, день за днемЗаря алела на востокеКАК ЛЮБИТЬ НЕ РОДНЫХ?- Слушай, вон дерево видишь? Хочу сфотографироваться, -Жирафа - 24 зуба, у панды - 28, у человека - 32.Встреча знакомыхНевезение / Глупец и верблюдАзербайджанец приходит к стоматологу.


1 марта в 17:20 (2010 г.)\nГазетдешархойн бусалба динца доьзна цхьадолчу хаттаршна жоьпаш ло Нохчийн Республикан Президентан гIоьнчас Кадыров Хьасайна. Iуьйра ламазан хан вижина а висина тилча, ша самаваларца дан мегий? Муха дехка деза и ламаз? Муьлхха а тилла ламаз дехкар цхьатерра ду. Ас нийят до фарз (Iуьйра) ламаз доькхуш Далла дан. АллахIу Акбар! Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) аьлла: «Наб чIагIъелла я вицвелла дисина ламаз ша самаваьлча я дагадеъча дан деза. Дичий бен тIера дер дац цунна иза. Пхьуьйра ламаз Iуьйра ламазана молла кхайккхалц туьлуш дац олу. Иштта дуй иза? Иза бакъ ду. ТIаьхьо мел дин а мелехь ду. Амма шен хенахь дича деза ду. Ламаз-марха доцучу стага хьаьждан мегий? Дала тIедиллина пхиъ фарз ду: шахIадат далор, ламаз дар, закат далар, мархийн бутт кхабар, хьан ваха таро елахь ХьаьжцIа вахар. Цу фарзах цхьаъ тIера долу цунна ХьаьжцIа вахча. Вукха фарзах жоп доьхур ду цуьнга.\n– Леш верг хезаш велахь а, вацахь а цуьнга ЛаилахIа-ИллаллахI алийта деза.Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) аьлла: «Леш волчу стагана ЛаилахIа-иллалахIа дага тасалаш, тIаьххьара дош ЛаилахIа-ИллалахI хилахь ялсамане гIур ма ву иза. Верасна магийна дац лешволчунна бIаьргаш къовла. Цунна дагатаса тарло, со валаре, сан рицкъане сатесна хилла-кха хIара аьлла.\n– Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна)элира: «Шун веллачунна дуьххьарлерчул хала буьйса йогIур яц. Цунна сагIа даккхалаш».\n– Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) аьлла: «ПIерскана буьйсанна вала а велла, пIераскана дийнахь дIавоьллинарг декъала хир ву, нагахь иза Делан омра а, нахIи а лардеш хиллехь.\n–ШариIатехь кхаъ эцар-балар дац. Цхьаммо шена хазахеташ хаам бича, сагIина ло аьлла, совгIат дала мегар ду. ШолгIа маьIна – взятка. Иза доккха къа ду. Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) аьлла: «Делан наьIалт хуьлда кхаъ лучунна а, оьцучунна а».\nДала Къуръанчохь аьлла: «Собар динчаьргахьа ву Ша. Шу зенза Iанне а Iийр вац Ша.\nМостагIчун кхерам тIетосуьйтур бу Ша шуна.Мацалла йоуьйтуш зуьйр ду Ша шу. Шун рицкъ хIаллакдеш, зуьйр ду Ша шу.\nШун стоьмаш бакъаболуьйтуш зуьйр ду Ша шу. ДегIах лазар тухур ду Ша шуна. Шун гергара стаг вейтина зуьйр ду Ша шу». Собар динчуьнга кхаъ баккха аьлла Дала. Элчанан (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) чиркх дIабайра боху. ТIаккха аят дийшира цо. Iайшата цецъяьлла элира боху: «Чиркх бен ма бац и дIабайнарг». Элчано жоп деллера: «Бусалба стагана сингаттам мел беш долу хIума бала бу хьуна».\n– Хьан Дала хьоьга чIогIа, хадам беш, омра дина, АллахI-Дела Ша воцчунна аш Iибадат ма де, шайн дена-нанна дика де, аьлла. Да а, нана а доккха хилахь, ахь ма алалахь цаьршинга вуон дош, «уфф» алий а. И шиъ човха ма делахь, сийлахь дош алалахь цаьршинга. КIеда-мерза агIо царна охьатаIош а, цаьршиннах къинхетам беш а хилалахь. Ахь алалахь: «ХIай, Веза Дела! Цаьршиннах къинхетам бехьа, со цаьршимма къинхетам беш, кхаьбна, кхиийна хиларе терра».\n– Маьждигехь имамаша хьехамаш беш долу жайнаш нохчийн матте а даьхна, зорбатоха таро а, аьтто а хир буй вайн махкахь?\nЛюбовь к оружию сыграла с нами злую шутку.Надо делать выводы.


Оьрсийчоьнан Iедалша дIакъовлуш бу кеманца махкал арахьарчу курорташка кхача тIаьххьара аьттонаш\nРостуризм урхалло, Росавиацияна тIаьххье хаам бина, кеманаш лелар официалан кепехь юхаметтахIоттийна доцучу пачхьалкхашка кира а, некъахой а дIасалелон рейсаш совцош ю шаьш аьлла. Цунах лаьцна хаам бо Свобода Радионо, "Коммерсант" газетана тIе а тевжаш.\nКарарчу хенахь Оьрсийчохь магош ду рожехь йоцу рейсаш ян, кхечу пачхьалкхийн гражданаш дIабуьгуш а, Оьрсийчоьнан махкахой цIабалош а, ткъа иштта дарбадайта а, деша а дIасабоьлху нах дIасалелош а.\nТуризман индустрин векало дийцарехь, карарчу хенахь коьртачу декъана цу кепарчу кира а, некъахой а дIасалелочу рейсашца туристаш боьлху меттигаш ю Кипр а, Тунис а. Охан-баттахь дуьйна Оьрсийчуьра туристаш тIеоьцучу Кипре воьдура хIора дийнахь 3 эзар гергга турист. Верриг а оцу гIайри тIехь хила мегаш ву тахана 14-42 эзар Оьрсийчоьнан махкахо.\nОьрсийчоьнан пандемица къийсам латторан оперативан Штабо бинчу сацамца, Мангал-бутт болалуш лаьрча кеманаш лелар юхаметтахIоттийна 43 пачхьалкхаца. Кипр а, Тунис а яц царна юкъахь.\nОьрсийчуьрчоьнан аэропорташкара кхечу пачхьалкхашка кеманашца дIасалелар ханна сацийна ду стохка Зазадоккху-беттан 27-хь дуьйна, коронавирус яьржаш а йолуш. Пандемияца долу хьал гIолечу даларе хьаьжжина цхьайолчу пачхьалкхаша юхаметахIоттош ду цхьана декъана махкал арахьа кеманаш лелар.


ГIалгIайчоь: варяго хийцина варяг\nГIалгIайчоьнан куьйгалхочо Калиматов Махьмуд-Iелас Дечкен-беттан 27-хь дIасахийцира Суриков Константина куьйгалла дон меттигера Iедал. 30-хь хиира Суриков Москвахь республикан векалаллехь Калиматовн хьехамча хIоьттина хилар. Iедалан куьйгалхочун гIант ГIалгIайчохь, гарехь, дIалоцур ду иза санна Самарехь болх беш хиллачу Сластенин Владимира, яздо Кавказ.Реалиино.\nГIалгIайчоьнан премьер-министран даржехь Суриковс болх бира 5 баттахь, амма Калиматовс хастийра цо динарг, йоцчу хенахь Iедало дика жамIаш гайтира аьлла. Де хьалха ГIалгIайчоьнан куьйгалхочо Халкъан гуламе кховдийра меттигерчу керлачу премьер-министран кандидатура. Иза ву карарчу хенахь Iедалан куьйгалхочун декхарш кхочушдеш волу Сластенин Владимир.\nСуриков санна иза а ву банкийн сферехь болх бина зеделларг долуш. Хьалхалерчу Iедалехь Сластенин вара Iедалан гIантден хьалхара гIовс. Халкъан гуламан декъашхошна иза хьалхахIоттош, Калиматовс элира, шена иза вевза 30 шо сов хан ю аьлла.\nСластелин Владимира 1981-чу шарахь Куйбышевхь чекхъяьккхина политехникан университет. 1995-чу шарахь банкийн гIуллакх Iамош дешна цо Москвахь Iедалехь йолчу говзалла лакхайоккхучу институтехь. 2000-чу шерашкахь урхалла дина Сластелина "Союз" банкан Самарерчу филиална.\n2015-чу шеран Марсхокху-баттахь дуьйна куьйгалла дина Саратовн финансийн департаментана. Ткъа 2016-чу шеран Товбецан-баттахь дуьйна 2017-чу шеран Лахьанан-батте кхаччалц Самара гIалан куьйгалхочун хьалхара гIовс хилла Сластенин. ГIалгIайчуьрчу Iедалан куьйгалхочун декхарш кхочуш деш ву иза кху шеран Дечкен-беттан 22-хь дуьйна.\nГIалгIайчохь баш дIогара дохйовхо хиларца тIе ца оьцу республикерчу Iедалера хийцамаш. "Яблоко" партин гIалгIайн декъан куьйгалхо волчу Муцольгов Русланна хетарехь, Iедалан куьйгалхо хийцаро хийцамаш бохьур бац могIарерчу бахархойн дахарехь.\n"ГIалгIайчоьнца цхьана а агIор боьзна боцчу "варягийн" Iедало цхьа а диканиг дийр дац… Дикачу агIор цхьаъ хийца лаам болуш хила мега шен кхане кху республикехь гуш волу стаг", – боху Муцольговс. Иза тешна ву федералан центро хIоттийна волу стаг там бан гIертар хиларх, ша регионе хьажийначу нахана.\n"Лакхара дахкийтина омраш а, тIедахкарш а кхочуш деш хир ву иза", - боху Муцольговс.\nСунжера вахархочунна А. Мохьмадна хетарехь, хIокху я кхечу министраллан коьртехь мила хир ву бохучух сагатдеш цхьаъ ву ала хала ду республикехь. ГIалгIайчоьнан куьйгалхочун халкъаца къамел дан а, цуьнан хьаштех кхета а эха шарахь хан карийна ца хилча, министаршкара а, Iедалан гIантдегара а хIун хазаре ладоьгIийла ю, даиман а лелош йолу могIарера фразел а сов, бохуш вара иза.


Берийн ирсе яххьаш - Новости - Гудермесская районная газета «Гумс»\nБерийн ирсе яххьаш\n26.01.2017 14:43 Четверг\nТахана Нажин-Юьртан к1оштан Гилна юьртахь «Жайна» берийн бешахь д1адаьхьира керлачу шарна лерина даздарш. Б1аьста стоьмийн бешахь дека хьозарчий санна, берийн аьзнаш хезара. Ловзарш, хелхарш, ирсе кхийсадаларш – х1ора а беран ч1ог1а самукъадаьлла хилар гуш дара. Уьш иштта ган таро хилар вайна боккха кхаъ бу. Хетало уьш х1ора а ирсан беша кхаьчча санна.\nОцу цхьаьнакхетарна леррина кечам бинера х1ора а нанас – уьш кечбарца, ткъа иштта кхетош-кхиорхоша а – уьш 1аморца. Цара хьегна къа эрна цахилар бераша дика д1а а гайтира.\nЦхьаьнакхетар д1адаьхьира йоккхачу, хаза кечйинчу х1усамехь, сонехь бес-бесара лепачу базалгана гуонаха хьийзаш бераш а дара, тайп-тайпаначу, хазачу духаршца кечделла. Амма царах х1ора а сатесна дара Г1ура-Дада ган, шайн корматаллаш цунна д1агайта.\nЦара сатийсина ирсе миноташ т1екхечира, Г1ура-Дада а веара, шеца цхьаьна Лайн-Аьзни а йолуш. Х1ора а бер хьостуш, цо шайна кечдинчуьнга ладуг1уш я хьовсуш, Керлачу шарца декъалдеш, х1оранна а совг1аташ деш чекхделира Г1ура-Дада а, Лайн-Аьзни а.\nТкъа оцу тайпана хаза совг1аташ берашна даийтнарг яра Нохчийн Республикин Куьйгалхочун г1оьнча Кадырова Зарган.\nБерийн бешан куьйгалхочо Хаджиматова Зинас Керлачу шарца декъалбира вайн махкахой, шен юьртахой, шен белхахой, иштта х1ора беран дог хьостуш цо элира: «Шу х1ора а сан сих схьадаьлла са хета суна».\nИштта, цхьа дагах кхеташ, хаза дешниш элира берийн бешан кхетош-кхиорхочо Исаева Элисас а: «Х1ара болх тхайн декхар хеташ бо оха. Х1унда аьлча, вайн берийн кхане вай ваьш кхолла еза, церан дахаран некъ хоржуш вайн декхар ду царна и гайта».\nХазахета вайн т1екхуьучу чкъуран иштта сирла, ирсе яххьаш гуш. Дала декъалдойла вай!


"Паччахь-м дика вара, цуьнан го бу-кх вон..."\nДжалалдиновн метта хила тарло мьулхха а...\nЦул тIаьхьа гIарьяьлла цу ламанхочу а, и вехачу юьртан а цIерш. Цунна а,цуьнан доьзална а тIеман барзакъ дуьйхинчу наха кхерамаш а тиссина,хIаваэ герз деттар биста кхаччалц. Официалан кхайкхо эшна а доцуш, Джалалдинов Рамазан, цо ша дийцарехь, тIебазбеллий лаьттачу кхерамах ведда цIераваьлла а лелла цхьана ханна.\nЦо шена цIаверза некъ лоьхуш, Iедалдай къинтIера бохуш, къамелаш а хазийна телевизионехь. Бакъду, цуо арз-леткъам бина шо кхача герга делахь а,цо ша даре а деш, шен гIуллакх тешаме ца хета Джалалдинов Рамазанна. Кхузара иза хIуттуш вац эвла а вирзина,кхиболу шен юьртахой санна,сапаргIат Iа а,ваха а.\nЦу хьокъехь цо совнаха а дIахьедар дина Нохчийчуьра бахархой жоьпе ийзор,царна тIеIаткъам бар дийцаре деш хIинцца Москвахь дIаехьначу пресс-конференцехь. Цига кхачар муха нисделлехь а цу гуламан хьаша-декъашхо хилла Кенхи юьртара ламанхо Рамазан а,»Гражданское содействии» комитетан кортехь йолу бакъонашларьярхо Ганнушкина Светлана а, «Новая газета « журналист Милашина Елена а кхиберш а.\nИ конференци дIа а йолаялале Джалалдиновс аьлла:» Сайна баланаш бу ас балхориш… Суна цхьа бехке ван а ца лаьа,я цхьанне вон болх хуьлийла а ца лаьа».\nДолуш дерг аьлча цхьаболчара Джалалдинов,цкъа цхьаъ дуьйцуш, юха кхин дуьйцуш, коьртана дика воцуш лору.\nКхечарна хетарехь иза,Iедална тIехь хьоькх-томмагIа кхоллийта,цунах тешам байа цхьамма,дан дезарг а,ала дезарг а хьоьхуш, леррина «куьг лаьцна» лелош, вайнаха хIуьппIаьлдиг олу,адамийн сибтехь тайниг ю.\nЦхьабакъду, Джалалдинов Рамазан дуьйцург дахарера бакъ сурт лоруш берш а бац кIезиг. Кху чохь Iедалан гIуллакхъхоша ,маьхькIамхоша,низамхоша лелош дерг гуш дацахьара Джалалдиновс мел дуьйцург харц лерина IадIам хала дацара боху ишта хьажам болчара. Царех ву Новр кIоштера вахархо Ката а.\nКата: «Валлай и Джалалдиновга боцу бехк кхийдабо аьлча со теша-м теша. Стенна аьлча кху кIошташкахь,ярташкахь лелош дерг,нахана беш болу ницкъ суна а,нахана а гуш ма ду. КIадбоцчу бахьаненна а машен дIайоккху.ток,газ дIахадайо.\nХIинцца 12-чу дийнахь бахка а баьхкина чоь юьззина бераш долчу сан лулахочун токан телаш дIа а хедийна, дIабахи. Эхь дац иза. Цуьнан таро ю я яц стенна ца хьовсу, шаьш нийсо лелайо бохуш кхайкхош а хилча? Кхузара харцонаш гуш йолу дела и стаг а бехк боцуш хьийзавой те аьлла хета-кх суна».\nМахкара бакъ сурт, хьулам бина хIума доцуш,ма-дарра бахархошкара хьал-де,уьш мел зовкх хьоьгуш бу урхаллехь берш дуьхе ца кхуьуьйту а моьтту цхьаболчарна.Цундела дебаш лору цара кхузахь кхачамбацарш а,галморзахаллаш а.\nКъарвала ца туьгу Джалалдинов\nКенхихь дагийна Джалалдиновн цIа\nКенхи юьртана полицхоша го бина ши де а ду.\nКенхи балехь кхобу шен бала цо балхорна\nКхин цхьа критик а къарви – Джалалдинов\nБастрыкине латкъаман кехат яздина Джалалдиновс