Ненан мотт шорбар – “ура-партиотизм” хета Нохчийн университетерчу лингвисташна - Chechenews\nГлавная » Все Новости » Главная новость » Ненан мотт шорбар – “ура-партиотизм” хета Нохчийн университетерчу лингвисташна\nМалхбузехь кест-кеста дуьйцу, бовш лаьттачу меттанех лаьцна. Цунна тIе доьгIна рогIера дIахьедар динчу “Дийначу Меттанийн Институтан” эксперташна ХIаьррисон Дэвидана а, Андерсон Грегана а хетарехь, хIокху дуьнентIера шовзткъа процент меттанаш дIадовла гергга ду. Ишттачу жамIашна тIе кхаьчна Iилманчаш-лингвисташ, Къоман Географин Юкъараллин гIоьнца, масех шо хьалха талламаш дIабаьхьначул тIаьхьа. Iилманчаша чIагIдарехь, нийсса ах меттанаш, йоза доцуш ду. Уьш атта дицлур долуш ду. Цхьадолу меттанаш кхерамехь ду, уьш буьйцучех тIаьххьарниг вала ма веллина, дуьненчура дIадевр долуш а ду боху цара. Бицбала герга болчу меттанашна юкъара бу, нохчийн мотт а. Дуккха дийцина нохчийн маттах а, иза кхио а, денбан а безаш хиларх лаьцна. Мотт байча, къам а довр ду бохуш. Делахь а, дийцарш дар бен, гIуллакх кхин гена ца долу. Ткъа кхин дIа? ХIун дина, иза денбарна тIехьажийна? ХIун гIулчаш билгалъяьхна?\nНенан мотт денбаран, шорбаран а хьокъехь аса дуккхаза а къамелаш дина Нохчийн Пачхьалкхан Университетан ненан меттан хьехархошца а, маттаца болх бечу кхечу Iилманчашца а. Нохчийчохь нохчийн мотт денбар а, кхиор а тедиллина болчу говзанчаша дийцинарг, доцца дагадоуьйту аса.\nТимаев: Нохчийн мотт юкъабаккха кийча хила оьшуш дац\nНохчийн меттан кхане муха го шуна? ХIун белхаш бу аша тахана беш берш, аьлла динчу хаттарна жоп луш Соьлжа-гIаларчу университетехь нохчийн кафедра карахь йолчу Тимаев Вахас, телефонехула вистхуьлуш Маршо радиога дийцира.\nТимаев Ваха: “Вай и санна долчу хIуманна тIехь “ура-патриотизм” аьлла, сихдала дезаш хIума дац, аьлла дийцина оха. Вай, доьлху-уш, оцу тIе кхочур ду. Тахана а, кхана а, хIокху шарахь я вукху шарахь – хIокху гергарчу шерашкахь а массо классаш оцу тIе (нохчийн матте) яха вай кийча а дац, цкъа делахь. ШолгIа делахь, вай кийча хила оьшуш а дац, хIунда аьлча, вай бераш деша мича гIур ду? Даха муха ховшур ду, вай массо хIума оцу тIе (нохчийн матте) яьхча? Вайн берийн деша ма деза”.\nМеттан говзанчаш бу бохучу нехан ойла вуно дика гойту Тимаевс «вай кийча хила оьшуш а дац» бохучуо. Делахь а, дуьнентIера, кхин долу меттанаш денбеш бинчу Iилман балхах пайда эца хIунда ца хьовсу шу? Ненан маттах дог лозучу наха, масала, эвланашкахула чекх бовлуш, могIарерчу нахе къамелаш а деш, царгара шайна хезна дешнаш вовшах а тухий, лугIаташ ара а хоьцуш долийна мотт денбар, аьлла Маршо радионо рогIера деллачу хаттарна жоп дала лиира, Тимаевца цхьана кафедрин чохь нисвеллачу меттан говзанчина Халидов Мусана.\nХалидов Муса: «Хьажахь, вай цкъа а хилла доцуш долчу Iилманна вай терминаш хуьлийла а дац. Цхьана а эвлахь цхьаннена а хуийла ма дац. “Общая химия”, “Органическая химия”, “Неорганическая химия” схьайогIуш предметаш ю-кх уьш школехь. Цкъа а вай уьш хилла ца хилча, яц-кх уьш. ДегIан меженаш ягаръйеш йолу терминаш-м схьагулъйийр яра вай. Масала, анатоми Iамон. Хьажал, ишколехь йолуш йолчу хьалхарчу классера математика юй, хIумма а доцург ду-кх иза, дуй? Маситта шарахь халла делан балийца нохчийн матте яьккхи-кх иза. Йоцуш йолу терминаш юкъаяхарх, нах цунах буола а ма беза».\nНенан меттан говзанчашна юкъахь барт бац\nМаршо радионо дагадоуьйту, нохчийн яздархо волчу Бексултанов Мусас хьастагIа дийцинарг а. Нохчийн республикийн школашкара юьхьанцарчу еа классехь хьехар ненан матте даккха дезара бохучарех ву иза.\nБексултанов Муса: «Хьаькаманна тIекхаьчча мел волу накъост дуьхьала волу-кх тхуна. “Нах дуьхьала бу, церан “Конституционни праваш” йохо аьтто бац, вай кийча дац, орфографи я, пунктуаци яц, сийна цIе а ю” олий, мохь болу.\nТхо дахана долуш президенто эли тхоьга: “Шун барт ца хилча, соьга хIун де боху аша? Шай цхьа барт бе цкъа, шуна юкъахь барт бац”, аьлла.\nIилманчаш бу-кх дуьхьала бевлларш. Бакъ долуш».\nИ Iилманчаш тахана дуьхьала бевлла бац. Аьлчи а, шайна хетачу кепара цара белхаш бен дуккха а хан ю, советан заманахь дуьйна. Иштта, хIумма а самукъане доцу, дог Iийжош долу хьал кхолладелла нохчийн маттаца доьзна.\nОьрсийн паччахьан а, хIинца оьрсийн Iедалан а политика ю нохчашна шайн мотт бицбалийтар\nДа воцуш хIунда бисина нохчийн мотт? ХIун дан деза нах кхетон, мотт боцуш, къам дац бохучух? Стенна тIера долон деза и мотт денбан, хазбан а лерина гIуллакхаш? ХIокху кепара хаттарш дийца яздархой а, Iилманчаш, кхин а, кхечу меттанийн говзанчаш а, артисташ а, могIарера нах а эфире бохур бу Маршо радионо.\nБексултанов Мусас ма-аллара, нохчийн меттан Iилманчаш, нохчийн маттахь реформаш ярна а, уьш мотт кхион дуьхьала хиларан а ехха истори ю элира махкал а арахь вехачу нохчийн поэто Бисултанов Аптис.\nБисултанов Апти: «Хьалха а, даима а, суна, масала, Тимаев Ваха вевзичхьана дуьйна цо дуьйцуш хилла хIума ду-кх, цо хIинца дуьйцуш дерг а. ХIинца со а къанвелла, хан дIаяьлла. Со жимастаг, бер долчу хенахь хIинца сан хеннара стаг вара иза. Даима а и къамел дара цо деш дерг. Цунах терра – суна кхин цIераш яха ца лаьа церан, царна шайна хаьа иза – иштта, шаьш дуьненна а бевзаш бу аьлла а хеташ, шайн дахарехь, дуьхьала кхетта, хьо вистхилча, хьоьга салам-маршалла хоттучу хенахь а буьйцуш берг гIазакхийн мотт а болуш, нохчийн меттан баккхий профессорш а, баккхий докторш а, баккхий академикаш а ларалуш, лелаш бу и нах. Декъаза нах а бу».\nОцу хIуман кхин цхьа бахьана го нохчийн поэтана. Оьрсийчохь паччахь дIа а ваьккхина, болшевикаш Iедале баьхкинчул таьхьа, оьрсийн мотт баржорна хаза нехан санна дина доккха маьIна дара. Коьртачу декъана, политикан маьIна бохуш, кхин дIа а дийцира Бисултанов Аптис.\nБисултанов Апти: «Политика юй, массо агIора дIахьуш йолчу политике хьаьжжина, иза а ду цхьа бахьана. Цундела, таханлерчу дийнахь масала, вай жимма юха а девлла аьлча, вайна “пачхьалкх еза, пачхьалкх оьшу” бохуш лелла а, лелаш а нах, и ойла а ма юй вай дуккха а юьйцуш, схьайохьуш.\nТкъа къомана пачхьалкх оьшуш хилча, масала, и пачхьалкх хIун ю? Пачхьалкх, цу къоман башхалла а, оцу къоман маршо а, оцу къоман Iер-дахар а лардеш йолу цхьа пхьегIа ю-кх. Оцу пхьегIан коьрта инструмент хIун ю? И къам лардан дезаш дерг хIун ду? Мотт бу-кх уггар хьалха ларбан безаш. Пачхьалкхан мотт хила беза. Цу хенахь, Советан имперехь санна, Росси имперехь а схьайохьуш политика ю иза.\nВайна гуш ма ду, церан цIе яххана болчара, ПутингIарна а, кхечарна а и идейш охьайохкуш йолчарна, церан коьрта пропагандисташ ларалуш болчу наха лечкъош а доцуш, схьадуьйцуш ду иза. Россехь цхьа мотт хила беза, кхана-лама а, мел хьелахь а, и республикий, кхин меттанашший, кхин къаьмнашший, халкъашший бохург дIадала дезаш ду. “Русский”, “российский народ” хила деза аьлла, дIахIоттийна шайн политика ю. Иза, цхьа а шеко йцоуш, цара, тIетаIор йолуш ю. Оцу политикан, шен цхьана тIегIанна тIехь, масала, нохчийн литература елахь, и литература метта ца яийта а, цунах цкъа а цхьа сибат долуш, цхьа процесс хилла дIа ца хIоттийта, цу тIе виллина а стаг хилара церан.\nШерашкахь баккхий белхаш бира масала, нохчийн литературехь оцу наха цу хенахь. Иштта, мотт белахь, цу тIе хIиттабой а шайн нах хуьлу церан. Таханлерчу дийнахь цхьана агIора деш цхьа къамел долуш, “иза хила деза, важа хила деза” бохуш деш къамел долуш, вукъу агIора, цхьа а, халкъана юкъахь дог лозуш а, яхь йолуш а, къоман долуш дерш а, хин дерг а, доцург а дийца лууш а, цуьнан бала кхаьчна стаг валахь, цхьа а инициатива чекх ца ялийта, массо метте и нах, керла а боцуш, цу хенахь а (оьрсаша) пайда эцна болу и нах бу-кх цара охьаховшийна берш. Иза гуш ду».\nНохчийн мотт тахана сов дакъаза баьккхинчу бахьанашна юкъахь, коьртачех, дерриг къам, хIокху тIаьхьарчу шерашкахь дойуш, хIаллакдеш а хиларехь го, оцу маттана сагатдечарна. ЦIийнах-цIарах баьхначу нахана хала ду, ойла а йина кхета, ненан матто, оцу къоман кханенехь лоцучу меттигах. Оцу хьокъехь, Австрера схьа Маршо радиоца телефонехула къамел динчу нохчийн поэто Бисултанов Аптис дийцира.\nБисултанов Апти: «И цамгар, и дерриг а вайна тахана къаьсттина алсамдаьлла. ХIунда аьлча, кху тIаьхьарчу заманахь вайна тIебаьхкина баккхий бохамаш. И бохамаш массо тIегIанехь вайн сица а, дегIаца а чекхбевлла а бу. Массанхьа херцарш ю, даккхий зенаш ду.\nСоветан идеологи уггар чIогIа йолчу хенахь а, мухха Iамабахь а, ишколехь цхьа бахьанаш лелош дара оцу маттана. Бакъдерг дийца деза, чIогIа заьIап бахьанаш дара. Ца бевлла лелош бахьанаш а дара уьш. Амма и бахьанаш дара, вайн нохчийн-гIалгIайн пачхьалкхан университетехь ивайнехан филологин факультет яра заьIап, сакх долуш а, доцуш а, хаза нехан санна говза болуш а, дог ойла цIена йолуш а, цу хIуманна бала болуш говзанчаш а – хIора шарахь мел кIезга а бIе говзанча арахоьций а, вайн яртара ишколашка дIасабоьлхуш бара. Иза дукха кIезга а дацара.\nМеттан Iилма боху ахьа, цхьа а Iилма боху ахьа, таро йоцуш, аьтто боцуш, итт-пхийтта шо дIа а даьлла, хан дIайоьдуш ю вайн бераш кхуьу.\nЦхьа а тайпа маттаца юкъаметтиг лелон аьтто ца хилла. Цул сов, и мотт дIакхоьхьуш, мотт латтош а йолу къоман литература даккхийчу зенашкахь ю, баккхийчу бохамашкахь ю. Иштта, кхин долу, кхин долу и мотт латтон а, дIакхехьа а йиш йолу бахьанаш, некъаш а, доьхна ду вай».\nНохчийн литературин билгалонаш\nНохчийн литературех лаьцна аьлчи, тахана еша хума а яц я берашна а, я кхиазхошна а, я баккхийчарна а бохуш, яздархошна бехк буьллу, шайн агIора, нохчийн меттан Iилманчаш бу бохучара. Цундела, шаьш оцу маттаца болх барх, кхачо хир яц боху цара аьллачунна дуьхьала, Бисултановс элира.\nБисултанов Апти: «Изза дуьйцуш и нах и къамелаш деш муьлххачу меттехь хьо вист ма хиллинехь, обкоме “заявлени” яздан а, букъ тIехьа кехат яздан а и нах, Iилманчаш бу боху наххий, и яздархой бу бохуш бара вайн шортта нах. “Атеизмах язъян езий, интернационализмах язъян езий, къам ма дийца, истори ма йийца, хIунехдинарг ма дийца”, бохуш.\nАхьа цхьа дош оллушехь, и аьрзнаш яздеш, миччахь хьала а бовлий – гуламашкахь, кхеченхьа – хьо бехке веш, Советан Iедалан мел верг, КГБена тIера дуьйна массо тIаьхьа а воккхуш, лелаш бара и нах цу хенахь. Уьш тахана а болуш бу.\nИ важа дерг дуй – “вайн мотт шира буй, вайн меттан ишта таронаш яций, юй” бохуш болчу наха дуьйцуш дерш цхьа а шеко йоцуш, уьш осала къамелаш ду. Оцу гIуллакхан ма-ярра вай цIе яьккхича.\nВайн маттаца, кхин долчу меттанашкахьчул а и дерриг дан йиш йолуш а ду, чIогIа сиха реформаш ян йиш йолуш бу вайн мотт, чIогIа сиха хIинцалерчу тIегIанна тIе: массо техникан, прогрессца а ларалуш долчу хIуманашца цхьанабалийна, дIахIоттон йиш йолу а бу. Аса ма-аллара, цу гIуллакхан программа а хила еза, дола а хила деза».\nНохчийчохь а, Оьрсийчохь а бехачу нохчашка хьаьжна доцуш, Европе баьхкинарш, мелла а лууш бу, шайн берашка ненан мотт бийцийта. Амма, цара а боху, цхьаъ, хара ю яьлла книга яц-кха, оцу бере ешийта, нохчийн маттахь язъйина. Муха амабойтур бу шаьш иза шайн берашка? Хара цхьаъ ду.\nШолгIа, ала деза, Европехь цхьа а цец ца волу, арахь, транспорт чохь, школашкахь а, бераша а, баккхийчара а вовшашлахь шайн ненан мотт бийцарх. Советан заманахь, суна дага а догIуш, оьрсий болчу меттигехь йиш яцара нохчийн маттахь къамел дан. «Гонаха берш аша дуьйцучух ца кхета, и хаза дац. Аша царах лаьцна цхьа вуониг дуьйцуш хила тарло» алара.\nХIунда дац? Вовшашка ларам болчу нахана юкъахь цул а маьрша хIума ца хилча?\nЕвропахоша иэхье лору ненан мотт ца хаар а, ца бийцар а. Бен а, башха а дац, кхин маса маттана хьо говза ву.\nНенан мотт Iамон бечу аьттонех пайда хIунда ца оьцу арахь бехачу нохчаша?\nЕвропехь тхов-кIело еха баьхкинчу мухIажаршна таронаш нисъйо ненан мотт Iамон. Iедало оцу гIуллакхана къастош ахчанаш а ду. Цунах пайда оьцу, нохчий боцчу, массо а кхечу къаьмнаша.\nБисултанов Аптис, кхузахь кхин цхьа хIума а билгалдаьккира.\nБисултанов Апти: «Иза дер ю вайн къоман хIуманах дог даларан билгало. Цкъа делахь. ШолгIа делахь, инзаре боккхачу бохаман, кризисан билгало а ю.\nСо чIогIа дика кхета цунах. Масала, нохчийн мотт бийца безаш а, нохчийн мотт Iалашбан безаш а бац Аптис нохчийн маттахь байташ язъйо аьлла. Иза Iалашбан безаш а, бийца безаш а бу иза Дала белла къоман мотт хиларна. Хьан мотт бу иза. Дог доьхна, дог даьлла, дуккха хIуманах бIаьрг бедда а бу нах цкъа делахь.\nШолгIа делахь, йоьхьах боьхна а бу нах. Царна массо хIуманна, тахана хууш ма ду иза, массанхьа а дIахьуш йолу тенденцеш хIун ю, массо хIуманна бехке и хIуманаш дуьйцуш берш бу. Цара къам а, ва къоман мотт а, истори а, маршо а бохуш хIума а дийцина, хIаллакди вай, боху догойла тIе а яьккхина лелаш дукха нах бу аренца. Иза суна хIора дийнахь гуш ду.\nЦундела и нах, ахьа цхьаъ оллушехь, хьуна цхьаъ оьшу моьттуш, хьо цхьана пропагандина болх беш ву моьттуш, цу хIумане чIогIа цеце хьоьжуш бу.\nЮьхах бохаран билгало аса юьйцур ю. Масала, схьаоьцур вай Германи. Норвегехь хилла со. Австрехь хилла со, массо пачхьалкхашкахь хуьлу со. Германехь мел волу нохчи, массо а и хедарш хIиттийна, оьрсийн телевизионе хьовсуш бу, оьрсийн программашка.\nЦул сов, массо доьзалера а бераш, ахча а, харж а еш оьрсийн мотт Iамон кIирнах цкъа бахийтина а, бохуьйтуш бу.\nАса кхин кIорге уьш дийца а ца дуьйцу. Туькана воьдуш верг, гIазакхийн туькана бен воьдуш вац. Лелош йолу юкъаметтигаш а царца бен яц. Буьйцуш берг а, оьрсийн мотт бу.\nЯхь юй, цунах бохаран билгало ю иза. Суна цхьа масала ца хаьа аренца я Нохчийчохь, нохчочо пхи сом ахча а делла, ненан мотт Iамон бер цIадахийтина. Ткъа важа масалш суна шортта хаьа.\nЦара оьрсийн мотт хIунда Iамош бу? Кхузахь цуьнан бух талла хаа деза. И дера ду, рицкъ юханехьа дерзахь, оьрсийн мотт ца хиъча цаьрга сискал яккхалур яц бохург деха церан кхетарехь. Нохчийн мотт ца хиъча, сискал яккхалуш ю. Иза а хаьа царна. И доьша даккхалуш ду, нохчийн мотт хьуна ца хаарх.\nОцу ойланца, оцу кхетамца дерриг а, муха эр ду цунах, дуьнена хIуман, кхачонан-сискалан ойланна тIе дахийтина ду тахана вайн халкъ. Сискалца берг бен бохам бац моьттучунна тIедевлла вай доха а доьхна, кхера а делла.\nТахана дерриг а дуьненна багадахана хиларна а Iамо безара хIораммо и мотт. Цхьан а бахьана ца хилча а, цкъа а цунах сискал хир яцахь а.\nСуна масалш хаьа, мехаза, оьцуш кепек а йоцуш, цхьаъ хIоьттинера масех шо хьалха ненан мотт хьеха. Цхьа кIант. Берлинехь, ши эзар гергга нохчо вехачу гIалахь кхо бер ца догIура цунна нохчийн мотт Iамон. ТIаккха иза кIорда а дина, дитира цо».\nХIокху техь чекх ца долу нохчийн маттах лаьцна долу къамел. Иза оха кхин дIа а дийр долуш ду. Тхуна чIогIа хаза хетар дара, аша а, тхан ладогIархоша, шайн хетарг аьлча.\nНохчийчура тхоьга телефон тоха я, смс язъйе хIокху номерна тIе: 10 42 07 24 01 98 32\nГрузия должна была отказаться от участия в олимпиаде\nСвидетельствует Всевышнему Природа


SOUTHERN WESTFALEN CASTLE AWARD :: Все радиолюбительские дипломы мира на QRZ.RU\nSOUTHERN WESTFALEN CASTLE AWARD\nУчредитель: DARC division Herne (DOK O38)\nСтраница в Интернет: http://www.darc.de/distrikte/o/38/\n§Ґ§Ъ§б§Э§а§Ю §У§н§Х§С§Ц§д§г§с §Щ§С §г§У§с§Щ§Ъ §г§а §г§д§С§Я§и§Ъ§с§Ю§Ъ, §в§С§г§б§а§Э§а§Ш§Ц§Я§Я§н§Ю§Ъ §У §б§в§Ц§Х§Ц§Э§С§з 500 §Ю§Ц§д§в§а§У §а§д §Щ§С§Ю§Ь§а§У, §в§С§г§б§а§Э§а§Ш§Ц§Я§Я§н§з §У §А§Ш§Я§а§Ы §Ј§Ц§г§д§ж§С§Э§Э§Ъ§Ъ (Westfalen-SЁ№d), §б§в§а§У§Ц§Х§Ц§Я§Я§н§Ю§Ъ §б§а§г§Э§Ц 1 §с§Я§У§С§в§с 2008 §Ф§а§Х§С. §¬§С§Ш§Х§н§Ы §Щ§С§Ю§а§Ь §Ъ§Ю§Ц§Ц§д §е§г§Э§а§У§Я§а§Ц §а§Т§а§Щ§Я§С§й§Ц§Я§Ъ§Ц, §Ь§а§д§а§в§а§Ц §Я§С§й§Ъ§Я§С§Ц§д§г§с §г WSB; §е§г§Э§а§У§Я§а§Ц §а§Т§а§Щ§Я§С§й§Ц§Я§Ъ§Ц §Х§а§Э§Ш§Я§а §Т§н§д§о §й§Ц§д§Ь§а §е§Ь§С§Щ§С§Я§а §Я§С QSL. §¬§С§Ш§Х§н§Ы §Щ§С§Ю§а§Ь §Х§С§Ц§д 1 §а§й§Ь§а. §Ї§Ц§Ю§Ц§и§Ь§Ъ§Ю §г§д§С§Я§и§Ъ§с§Ю §д§в§Ц§Т§е§Ц§д§г§с §Я§С§Т§в§С§д§о 10 §а§й§Ь§а§У, §Ц§У§в§а§б§Ц§Ы§г§Ь§Ъ§Ю ЁC 7, §а§г§д§С§Э§о§Я§н§Ю ЁC 5 §а§й§Ь§а§У.\n§°§Ф§в§С§Я§Ъ§й§Ц§Я§Ъ§Ы §б§а §Х§Ъ§С§б§С§Щ§а§Я§С§Ю §Ъ §У§Ъ§Х§С§Ю §Ю§а§Х§е§Э§с§и§Ъ§Ъ §Я§Ц§д. §і§У§с§Щ§Ъ §й§Ц§в§Ц§Щ Packet Radio §Ъ Echolink §Я§Ц §в§С§Щ§в§Ц§к§Ц§Я§н. §Ї§С§Т§Э§р§Х§С§д§Ц§Э§Ъ §б§а§Э§е§й§С§р§д §Х§Ъ§б§Э§а§Ю §Я§С §д§Ц§з §Ш§Ц §е§г§Э§а§У§Ъ§с§з.\n§і§д§а§Ъ§Ю§а§г§д§о §Х§Ъ§б§Э§а§Ю§С 10 §¦§У§в§а. §©§С§У§Ц§в§Ц§Я§Я§е§р §Щ§С§с§У§Ь§е §Я§С§б§в§С§У§Э§с§д§о §б§а §С§Х§в§Ц§г§е:\nWilhelm Eidmann, DD3QK, Melanchthonstrasse 9, D- 44649 Herne, Germany.\n§і§б§Ъ§г§а§Ь §Щ§С§Ю§Ь§а§У §Ъ §Ъ§з §е§г§Э§а§У§Я§н§з §а§Т§а§Щ§Я§С§й§Ц§Я§Ъ§Ы §Ю§а§Ш§Я§а §Щ§С§б§в§а§г§Ъ§д§о §е §Х§Ъ§б§Э§а§Ю§Я§а§Ф§а §Ю§Ц§Я§Ц§Х§Ш§Ц§в§С §Ъ§Э§Ъ §Я§С§Ы§д§Ъ §Я§С §Ь§Э§е§Т§Я§а§Ы §г§д§в§С§Я§Ъ§й§Ь§Ц http://www.darc.de/distrikte/o/38/


Шегара кхин мехкаш а дIабахарх йогу Украина\nУкраина --Донецкерчу Iедалан ЦIенна хьалха гуламехь лаьтта Оьрсийчоьнехьа болу зударий, 8Оха2014\nКремло Украинехь бехачу оьрсашлахь гIаттийначу сепаратизман мох хьийза хIинца Киевна малхбалехьа лаьттачу къошташкахь. Донецк, Харьков, Луганск ю къепедацаршкахь. Цигахь мохк гара ца балийта хьовсийна Украинан Iедало шен долахь дукха бисина а боцу ницкъаш.\nУкраинан цхьаалла йохорна дуьхьал низам шагдеш ю Лакхара Рада. Харьковра Iедалан хIусамаш уьш дIалецначу Оьрсийчоьнехьа болчу нахах мукъаяьккхина полицино шинарий Iуьйранна.\nТкъа цкъачунна лаьцна латтош ю оьрсийн мотт буьйцучу сепаратисташа Донецкера Iедалан хIусам. Луганскехь а ду изза хьал – бевзаш боцучаьргахь ду цкъачунна мехкан урхаллин цIа.\nДела денна санна хаамаш бо Iедале Украинан кхерамзаллин урхаллаша, Оьрсийчуьра баьхкина диверсанташ шаьш лийци бохуш. Оцу юккъехула пачхьалкхан Радехь а бовлу сепаратисташкахьа болу депутаташ – уьш бу, доккхачу декъанна, «Регионийн партера а», коммунистех а.\nМуха го бухара сурт, нехан дог-ойла теллира Маршо Радионо Харьковн къоштарчу Лозова-гIалахь 30 шо сов вехачу нохчочунна Митаев Русманна.\nЦIера Сиржа-Эвлара ву Русман. Лозовехь 30 шо сов веха. Шен накхаршца къахьоьгуш карийра тхуна иза. Цо тоьшалла до, шайн къоштахь цхьа бевзаш боцчу наха гIаттийна сепаратизм, ткъа бахархошна товш бац и болам бохуш.\nРусман: « ГIирма дIалацар я иза Оьрсийчоьнах дIатохар хьахийча, иза цхьана агIор кхетон а тарло. Цхьана хенахь иза Оьрсийчоьнан дакъа хилла, Хрушевс дIаделла, я иштта кхин аьлла.\nТкъа кхузахь кхетош дац наха, Харьковн, Донецкан я Одессан къошт Оьрсийчоьнах дIакхета еза бохург. Уьш-х яций цхьаммо а Украинана елла, уьш Украинан латтанаш ма ду! Стенна дуьйцу д1атохарх, референдумах, федерацех лаьцна – иза ду-кх нахана ца кхеташ. ХIун бух бу иза баха Оьрсийчоьнехьа болчу нехан? Иза ду-кх нехан латта дIалацар, иза ю-кх кхечу пачхьалкхана дуьхьал агресси».\nМохк Оьрсийчоьнах дIакхетча дика хир дара, иза Украинаца богIуш бац аьлла хеташ нах ца хуьлийла дац шун гIалахь, гонахарчу къошташкахь, аьлла шеца долийча, хададо Мицаев Русмана тхан къамел.\nРусман: «Аьттехьа а дац, и тайпа къамелаш кхузахь ца до. Мелхо ишттаниг цхьамма телевизонехь аьлча, цучухула и гIурташ, карчамаш гайтича, Харьковн, Одессан я кхин мохк Оьрсийчоьнах дIакхета гIерташ санна, иштачо сагатдо нехан, могIархойн сагатдо, хьаькамийн а сагатдо.\nКхузахь шайн мохк, пачхьалкх езаш нах бу. Церан дан хIума-м дац, амма церан догъэтIа. Иза хилийта тарлуш дац. Ца теша нах, кхузахь и тайпа референдум чекхъер ю аьлча а. Харцонца-м далур ду иза, алалур ду, наха кхаьжнаш тесна, референдум толамца йирзина, аьлла. Ах процент а хир дац кхузахь царна оьшу жамI. Кху тхайн гIалахь суна-м ца хезна цхьа а ша Украинах дIакъаста реза ву олуш.\nЦхьа а вац Оьрсийчоьнна дуьхьал. Ву шен къоман, мехкан патриот-м. ГIазакхашна вон хуьлийла ца лаьа. Ткъа хIара шен латта ду, шен даймохк бу, ша стенна луш бу цхьанна дIа, боху-кх».\nХIоьттинчу хьоло сингаттамехь латтабе хир бу Украинан малхбалера бахархой аьлла шега деллачу хаттарна иштта жоп делира Русмана.\nРусман: «Оцо гIайгIане бина нах, сагатдо бохург а доцуш, мохк бохорах дечу къамелаша шаьш сийсаздо аьлла хета нахана. Суна хетарехь, бахархой хьаькамел а баккхий патриоташ бу. И суна хетарг ду. МогIархо баккъал а кийча ву ша маршоннна дIавала а, эшахь дахарх вала а. Уьш алссам саготта бу. МогIарчу нахх иштта олийла ду сан»\nМалхбалерчу къоштийн Iедал ша а дац, Киевна ма-оьшшу пачхьалкхана муьтIахь. Масала, Донецкера, Харьковера, Луганскера полицин дакъош дерраш дац Украинан цхьаалла ларъян реза, бохуш бо Украинан чоьхьарчу гIуллакхийн министра Аваков Арсена халкъе леткъамаш.\nДонецкехь къошт муьлхачу статусехь юьсу – Украинаца я ша - и хаттар бутт баьлча референдуме даккха луучийн болам бу гIеххьа ницкъалахь а, цу тIе Москохарчу Iедало цим а тесна, марсабала тарлуш.\nДе-факто Оьрсийчоьнах дIакхеттачу ГIирмехь санна, дукха оьрсий Малхбалехь бацахь а, Украина кхидIа а кескашка яла тарлуш кхерам лаьтта цигахь беха оьрсий бахьанехь.\nУкраинана юха а тIебазбелла бала а кхетош, керла дIахьедарш до тахана Европано а, Iамерко а. Атлантикан тIеман альянсо хаийтина, Оьрсийчоьнна могуьйтур дац дуьнено, нагахь санна цо ГIирмехь хIоттийна сценарий хIинца Украинан малхбалехь а хIоттаяхь аьлла.\nИшттачу дIахьедаршна дуьхьал деза, кура жоьпаш хеза Кремлера. Ткъа муха хир ю Украина дакъазаяккха леринчу оьрсийн хьаькамийн рогIера гIулч хаа аьтто бац. Ца хаьа иза Кремлан дайшна бен.\nКескашка йохуш ю Украина


454 139 йаззам\n54 жигара декъашхой\nДийнахь хилларг — 19 январь\n1127 — Чжурчжэниш Цийн императораш схьалацар.\n1764 — Джон Уилкс Йоккха Британин парламентера араваккхар.\n1817 — инарла Сан-Мартина (сурт тӀехь) шен эскар Андашна дехьа даьккхира.\n1853 — Румехь хилира Вердин «Трубадур» цӀе йолу операн премьера.\n1918 — ВЦИКс тӀелецира Кхолларалин гулам йохаяран декрет.\n1945 — советан эскаро паргӀатъяккхира Лодзан гетто.\n1977 — Майамехь а, Багаман гӀайренашкахь а ло деара.\n1978 — Эмденан гӀалахь йолу конвейеро арахийцира тӀаьххьара «Фольксваген-чхьаьвриг».


Ерзанза йисина хьу. 50 шо даьлла Кремло Чехословакехь цIий Iанийна\nЧехославаки, 1968 шо, "Прагин БIаьсте", Советан Iедало махканна йинчу оккупацина дуьхьаллаьтта бахархой.\nДеношкахь 50 шо кхочу "Дунай" операци дIаяьхьна – иштта аьллера Советан пачхьалкхо Варшаван Бертан мехкашца цхьаьна (Болгари, Венгри, Германин Демократин Республика, Полша) ша Чехословакера "Прагин БIаьсте" хьошуш эккхийтинчу тIеман хьолах. ХIун лар йитина 1968 шеран гурахь иккхина хиллачу конфликто чехийн а, словакийн а, оьрсийн а дегнашкахь?\nМарсхьокху-беттан 21-чохь чудаьржира социализман вежараллерчу пачхьалкхийн эскарш. 1956-чу шарахь Будапештехь Iаьнна цIий дагахь кхобучу Чехословакин Iедало буьйрдира шен эскаршна чудаьржинчу дакъошна дуьхьало ма йойла, аьлла. Делахь а, ца сецалора хьоьжжучохь гIаланашкара бахархой: дIалечкъайора некъ гойту билгалонаш, вовшашца иэ а еш, дIаеттара уьш, чуяьхкина танканаш, машенаш тилорхьама, къуьйсура, шайца агрессорш къамелашка а бохуш.\nЦа дирзира цIий ца Iенаш. Чехославакин 108 вахархо кхелхира, бIеннашна чевнаш йира, Прагерчу тоталитаран режимаш зуьйчу институтан терахьаша дийцарехь.\nЧудаьллачу оьрсийн эскаро дIалецира Чехословаки, дIасалела маьрша бацара нах\nКхушеран бIаьста таллам бинчу "Левада" центро гойту 1968 шарахь Чехословакехь хиллачух лаьцна хууш боцийла Оьрсийчоьнан 46 процент бахархой. 21 процентна хетарехь, "Малхбалено социализман мехкаш вовшашца эгIорхьама тесначу питано баьккхина хилла" и бохам. Оьрсийчоьнан бахархойх кхоалгIа дакъа тешна ду Советан пачхьалкхо Чехословакина чу эскарш "нийса дехира" бохучух.\nМаршо Радион корреспонденто Москох урамашкарчу нахе хеттамаш бира 50 шо хьалха эскарш Чехословаке хьажорах хетарг олуьйтуш.\n"Чехийнний, словакийнний синкхетамаш буьззина ца богIу Оьрсийчоьнан синкхетамца. Цаьрга шайна луъург ца дойтуш, уьш къарбеш, вай царна дуьхьал эскарш дахар нийса дацара".\n"Советан пачхьалкхан цхьа а бакъо яцара цига эскарш хьовсо. Къаьмнашна дIакъаста бакъо яра елла, и бакъо хьашира".\nМуха ю Кремлан позици?\n1993 шарахь дуьйна а бу Москохний, Прагиний юкъахь лелаш доттагIаллах а, юкъарлонех а барт. Цуьнан тексто боху, "магадойла доцург ду ницкъ вовшашна дуьхьалбаккхар", ткъа Чехословаке эскарш кхийсар "харцо яра", боху.\nАмма Оьрсийчуьрчу прессина бен-башха а дац и документ, нийсса бIостанехьа хуьлу цо юкъ-кара олуш дерг. Масала, 2017-чу шеран Лахьан-баттахь "Звезда" телехьогойтийлан сайтехь арабелира хIара цIе йолу язам: "Чехословакино баркалла ала деза Советан пачхьалкханна 1968-чу шарца доьзна: Прагин БIаьстенан истори".\nМатериал араелира Оьрсийчоьнан премьер-министр Медведев Дмитрий Кремлца гергарлонашкахь волчу Чехин президентца Земан Милошца цхьаьнакхета везачу муьрехь. ТIаьхьо сайта тIера дIаяьккхира артикл. Прагерчу журналисташа хаамбира, материало "оьгIазвахийтира" Земан, цо Медведевца хиллачу къамелехь иза хьаха а дира, аьлла. Медведевн къинтIераваккха дезнера хьаша, Оьрсийчоьнан позици ца йогIу артиклца, аьллера цо.\nСоветан пачхьалкхан цхьа а бакъо яцара Чехословаке эскарш хьовсо\nХIун хета чехашна?\nЧехин бахархоша хIинца а дагалоьцу Советан пачхьалкх шайна "чуяржар". 2008-чу шарахь 64 % респонденташа элира, шаьш къинтIера ца девлла Оьрсийчоьнна. Цул тIаьхьа даьллачу 10 шарахь а дац хийцаделла хIума. Чехин Талламан центро яхначу бIаьста бира нахе изза хаттам, 76% наха элира шаьш бехк буьллу Оьрсийчоьнна.\nБакъду, кхечу центро – NMS – бинчу хаттамо гайтина 15-24 шераш долчу чехех 46% процентна ца хаьа 1968 шарахь билггал хилларг хIун ду.\nПрагехь Маршо Радио шайца къамеле яьллачу чехаша шеконе а ца диллира Советан пачхьалкхо "оккупаци" йина хилар, бохура иза харцо ю.\n"Оьрсийн эскарш чудаьржира, оккупаци йира Чехословакина, доза къевлира, нах маьрша бацара дIасалела. Низамаш шагдинера".\n"Со цIера Либерцера ву – цигахь баккъал а гатто хIоттийнера хIетахь, герзаш дуьйлура, иттех стаг вийра. Сан дена-нанна дагахь лаьттара и денош, цара дуккха а дуьйцура царех лаьцна. Цундела ас бер долучу хенахь кхетийра сайна, оьрсийн вон адамаш дуйла".\n"Со оьрсех ю. Сан доьзал гIолехьа дахар лоьхуш Оьрсийчуьра кхаьчна кхуза 25 шо хьалха. Со йоккхае Чехехь ехаш хиларна – и бен сан-м дац кхин ала хIума".


ГIалгIайн "Мемориалах" цIетасар тесна дитина\nГIалгIайн "Мемориалах" цIетасарх хIинца а йист ца яьккхина\n"Эхо Кавказа" порталан авторан Акиев Тимуран материал\nНаьсарарчу гIалгIайн "Мемориалан" офисах цIе тесна шо даьлла, амма хIетте а аьтто ца баьлла оцу зуламна бехкенаш гучубаьхна, кхеле хIитто.\nМаршо Радион "Эхо Кавказа" сервисо билгалдоккху, ГIалгIайчоьнан куьйгалхо лаьттинчу Евкуров Юнус-Бека гIуллакх таллар шен куьгакIел латтор ду аьлла, йинчу чIагIоно а пайда ца беара аьлла.\n2018-чу шеран Дечкен-беттан 17-чу буса туьтмIаьжгаш йоьхкинчу шина стеган аьтто баьллера, "Мемориал" офисан кор а дохош, хIусамчохь цIе а тесна, къайлавала. Динарг теракт ду аьлла, мах хадийра "Мемориало".\n"Интерфакс" агенталлаца хиллачу къамелехь бакъонашларъяран "Мемориал" центран кхеташонан куьйгалхочо Орлов Олега дIахьедира, дуьненаюкъарчу юкъараллан организацин болх сацорхьама дина зулам ду, ткъа иза терроризмна дуьхьало латточу низамехь къасторца теракт ду аьлла.\nИшта бакъонашларъярхоша кхи цхьа верси а Iораяьккхира. Наьсарахь цIетасале масех де хьалха, шен машенахь Куьршалара араволучу Нохчийчуьрчу "Мемориал" офисан куьйгалхочун Титиев Аюбан машенчу наркотикаш а тесна, иза лацарца доьзна ду ГIалгIайчохь дина зулам аьлла.\nГIалгIайн офисан доларчу машенахь Титиевн адвокаташ а, цуьнан белхан накъостий а, журналисташ а баьхкира Нохчийчуьра ГIалгIайчу хилларг къасто.\nАюбан гIуллакхца доьзна цIетесна боху верси тIечIагIйира кхи а ши де даьлча, Дечкен-беттан 22-чу суьйранна Махачкаларчу дагестанхойн "Мемориал" офисан машен ягийча.\nТитиевн гIуллакх толлуш дIахьочу талламан барамашкахь дакъалаца цу машенахь веара Куьршала Дагестанера адвокат. Ларамза ягийна машен аьлла, дага ца тасийта санна, Махачкаларчу офисан телефон тIе хаам беара: "Бердйистехула лелаш ду шу. ДIакъовла офис. ТIаккхахула шу чохь долуш цIетосур ю шун офисах. Машен ягорца оха бинарг - хаам бу", - аьлла.\nДечкен-баттахь Нохчийчохь а, Дагестанехь а, ГIалгIайчохь а хилларг вовшашца доьзна хиларх цхьа а шеко яцара, делахь а, талламан органаша бехкзуламан гIуллакхаш "леррина бахам хIаллакбар" аьллачу артиклашкахь бен ца диллира.\nДагестанехь а санна, ГIалгIайчуьрчу талламчаша а элира, оцу гIуллакхийн вовшаца боьзна маша бац, ткъа Титиев Аюбах аьттехьа а хьакхалуш дац аьлла, дIа а хьедеш.\nГIалгIайчоьнан куьйгалло дош делира, офисах цIетасаран гIуллакх толлуш шаьш накъосталла дийр ду аьлла. "Мемориалан" белхахошца хиллачу цхьанакхетарехь, хIетахь регионан урхаллехь хиллачу Евкуровс дира ишта дIахьедар. Цхьана юкъахь билггал терго латтийра цо гIуллакхна тIехь.\nБакъонашларъярхошка Нохчийчу лестар сацаде элира цо, ГIалгIайчоьнал а арахьа церан кхерамзаллех дала жоп дац шен аьлла.\n"Офисах цIетасар – цкъа а ца хилла, ирча хIума ду. Цундела хIуъа дина а бехкенаш кара а бина, царна таIзар дан деза. Бакъонашларъярхошна дуьхьал зулам, я зен дар - демократин къамкъаргна а, цивилан къам кхиорна а тIе ког баккхар ду", - аьлла, журналисташка дIахьедар дира Оьрсийчоьнан омбудсмено Москалькова Татьянас.\nБакъду, бехкенаш лохуш къа ца хьийгира. ГIалгIайчуьрчу талламчаша масийттазза юкъахдаьккхира гIуллакх, "бехкенаш карон аьтто ца болу" аьлла.\nДуккха а хIума хийцаделира хIокху тIаьххьарчу шерачохь. Титиев Аюб хан текхна, набахтера аравелира, Соьлжа-гIалара "Мемориалан" офис дIакъовла дийзира, ГIалгIайчоьнан куьйгалхочо Евкуров Юнус-Бека шен лааамехь дарж охьадиллира, ткъа ГIалгIайчуьрчу "Мемориало" шайн болх хьалха а санна, кхачам боллуш бан болийра.\nБакъду, Наьсарара офис ягийнарш лаха ка ца яьллехь а, гIалгIайн ФСБ-н белхахошна гIалгIайн "Мемориало" Фейсбукерчу пена тIехь дитина "шога" гIалат карийра. "Роскомнадзоре" арздира цара офисна.\n"Мемориалан" ресурсаш тIехь "арахьара агент" аьлла, йина билгало ца хиларна, деккъа арздина ца Iаш, чекисташа диттинчу гIуданийн терахь 4 миллионе 500 эзар соьме хьаладаьлла.\nБакъонашларъярхошна динчу зенийн кхи а цхьа форма ю иза. Дуьсуш дерг ду Мицкевич Адама аьлла дешнаш карладахар: "Темно вшендзе, глухо вшендзе... цо-то бендже... цо-то бендже..."


G-20: "ХIу из Путин" ца хоьтту хIинца\nЛахьан-бутт 15, 2014\nАвстрали --Путин Владимир G-20 саммитехь,15Лах2014.\nАвстралерчу G20 саммитехь Оьрсийчоьнан президентан Путин Владимиран цхьамогIа Малхбузенан куьйгалхошца цхьаьнакхетарш хилла. ХIетте, Оьрсийчоьнна кхайкхийна санкцеш лахъян дагахь яц Малхбузе. Мелхо а, цу саммитан кулуарашкахь Кремлана дуьхьалъяха керла гIулчаш йийцаре йийр ю.\nХIинцале а цхьа могIа кхечу пачхьалкхийн куьйгалхошца а цхьаьнакхетарш дIадахьа кхиина Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир. Амма дуьненан юкъараллин тидам Цхьаьнатоьхначу Штатийн президентаца Обама Баракца Путинан цхьаьнакхетарна тIе бирзина бара.\nМацах Обама Баракъ Iедале веанчу хенахь цуо дийцина хилла юкъаметтигаш карлаяхар тоххарехь дицдина тIаьхьарчу беттанашкахь Оьрсийчоьнан а, Малхбузенан а Украина бахьана долуш даьллачу девно.\nКъаьстина шийла ю дуьненчохь уггаре а нуьцкъалчу пачхьалкхенан дарж вовшашлахь къуьйсучу Цхьаьнатоьхначу Штатийн, Оьрсийчоьнан юкъаметтигаш. Цундела массарна а хаа лаьара, муха хир ду-те шина президентан гергарло ийгIинчул тIаьхьа дуьххьарлера вовшашна гар.\nАмма кхин дIогара ган а, дийца а хIума ца даьккхира цу хиламо. Вовшашца барт хиларна мискъазаратталла и шиъ герга ца кхаьчнехь а, делахь а, кхин хIара аьлла зевне дIахьедарш а ца хезира цаьргара.\nБакъду, кхечаьргахула цхьацца вовшашна бехкаш дар ца хазош-м ца дисира. Иштта, Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министран гIовса волчу Рябков Сергейс элира журналисташка, шина президентан цхьаьнакхетаро цхьа а хийцамаш ца бахкийна, аьлла. Ткъа Iамеркица Кремлан юкъаметтигаш шелйаларна жоьпалла дерриге а Вашингтонан бехк бу, аьлла тIетуьйхира цуо.\nЦхьаьнатоьхначу Штатийн президенто, ша шен оьрсийн коллегица вистхилале саммитехь къамел деш билгалдаьккхира, Оьрсийчоьно лелош дерг доллучу дуьненна а кхераме хIума ду, аьлла, цу хьокъехь Украинехь масех бутт хьалха чудаийтина хилла Малайзера маьрша некъахой дIасалелон Боинг а хьахош.\nНагахь санна саммит йолаялле Кремлан гергара аналисташ цигахь Путин Владимир шен Малхбузерачу коллегашца цхьаьнакхетаро уьш санкцеш юхалиста еза бохучух кхетор бу аьлла сатийсамаш кхобуш хиллехь, амма хIинца гучудаьлла ма-хиллара, и сатийсам бух боцуш хилла.\nОьрсийчоьнна дуьхьал йолу гIуданийн гIулчаш юхаяха-м тешна а лерина яц Малхбузе, мелхо а, саммитехь шаьш вовшашлахь дечу къамелашкахь Малхбузенан куьйгалхойн дагабевр бу, муьлха рогIера гIулчаш яха йиш ю Кремлана дуьхьал аьлла.\nИштта Европин Кхеташонан куьйгалхо волчу Ван Ромпей ХIермана элира, Джи -20 саммитан кулуарашкахь Европебертан пачхьалкхийн арахьарчу гIуллакхийн министраша дийцаре дийр ду Украинера хьал, ткъа цуьнга хьаьжжина цара иштта толлур ю Оьрсийчоьнна дуьхьал яхар тарлуш йолу керла гIулчанаш, аьлла.\nЦуо билгалдаьккхира, керла санкцеш юккъеяхар хила тарлуш хIума хилар. ХIинцале а Малхбузено Оьрсийчоьнна дуьхьал яьхначу санкцеша дуккха зенаш дина цу пачхьалкхан экономикана а, ткъа иштта цигарчу таронечу цхьа-цхьацца нахана а.\nБакъду, массо а тергамхой бац цу санкцеша Оьрсийчоьнна дуьхьал эвсаре ю аьлла хеташ. Экономикан зенаш мел даккхий Оьрсийчоьнна хиларх, цу санкцеша кхечунна тIехь пайда бохьу Кремлана – халкъан цхьаалла а, патриоталла а лакхаяьккхарехь аьлла хеташ ву Европерчу стратегикаллалин талламийн институтан Iилман белхахо волу политолог Асхьабов Хьамзат.\nАсхьабов Хьамзат: «Царна дуьхьал еш йолу санкцеш кхиаме хир ю аьлла ца хета суна. Царех пайда хир бу аьлла а ца хета суна. ХIунда аьлча, Оьрсийчоьно юхьара лаьцнарг – иза халкъ хьалха а тоьттуш, ткъа шайн ахча а, Iалашонаш а, таронаш а, гIирсаш а цу халкъана тIехьа а сецош йолу политика ю.\nНахана гуш дерг халкъ гIаьттина хилар ду, ткъа цу халкъана тIехьа лаьтташ берш царна ца го. Цундела и санкцеш кхиаме хир ю аьлла ца хета суна. Оьрсийчоь цунах юхаер ю аьлла а ца хета. Цхьана ханна халонаш кхуллур ю цара, амма цу халонаша халкъаний, Iедалний юккъера цакхетамаш дIа а баьхна, церан барт чIагIбийр бу».\nЦу юкъана, саммит дIаерзале Оьрсийчоьнан президентаца Путин Владимирца цхьаьнакхета езаш ю немцойн канцлер Меркел Ангела а. Бакъду, шота Iуьйранна цуо ша динчу дIахьедарца, башха цу цхьаьнакхетарх дегайовхонаш кхобуш яц иза.\nЦхьа а хIара аьлла керла хийцамаш хиларе ша сатуьйсуш а яц элира Меркел Ангелас, ткъа и Путинца долу цхьаьнакхетар еккъа цхьа Iалашо йолуш ду – карарчу хьоле цуьнан хьежамаш бовзар, аьлла. Немцойн канцлера тIечIагIдира, Украинерчу кризиссан эскалацина бехкечу нахана дуьхьал керла санкцеш яхар Евроберто дийцаре деш хилар.\nОьрсийчоь кхидIа а чехор ю-те?


Хьолах пайдаоьцуш бу? Нагахь санна, коронавирус яцахь - лоьрашка орца ма деха аьлла Кадыровс\nКху деношкахь Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана кхайкхам бира махкахошка, коронавирусца йоьзна йоцу цамгар бахьанехь телефонехула лоьраш цIа ма беха, аьлла. Цо бахарехь, "иштачу наха шайн могашалла кхерамна кIел юьгу".\nТIаьххьарчу пандемин беттанашкахь шаьш лайнарг а, регионехь шога карантинан раж латтар а, иза йохийначунна тийсина кхерамаш а дагахь болчу дуккхаъчара иштта кхетийра цуьнан дешнаш: нагахь санна, ковид хьоьца яцахь, лоьраш кхайкха маггане а мегар дац бохург санна.\n"Ялх гергара стаг кхелхира"\n"Деха лаьа бахархошка, хьолах пайдаэца ма гIерта, хIунда аьлча, кхайкхинчу 100-ннах 30% коронавирус шайх хьакхаелла ца хуьлу. Кхойкху маьхза шаьш лоьрашка зейта. Оцо халчу хьоле боккху ишта а хала бохкучу лоьрийн болх", - аьллера Кадыровс, эпидемина дуьхьало латто Iалашонца кхоьллинчу штабан кхеташонехь..\n"Гражданское содействие" юкъараллан куьйгалхочо Ганнушкина Светланас бахарехь, Нохчийчохь наггахь бен сатуьйсийла яц цIеххьана кхочучу орцане.\n"ХIинцца со йолчу (комитете) веана ву цигара цхьа стаг. Мах а белла, коронавирусан ун толлуш йинчу тесташа лазарш тIечIагIдиннашехь, лоьраш ца богIура шайга боху цо. Шаьш дарбанаш лелийна хиллера цара. Ялх гергара адам кхелхина оцу стеган, ткъа оцу юкъанна коронавирусах йоллу республикехь а 13 стаг бен велла вац бохуш, кхийкхош дара зераш", - дийцина Ганнушкинас.\nОфициалан статистикехь дIахьедеш долу терахь 8 стаг велла бохуш дара, амма шена Нохчийчохь бевзачарлахь цу муьрехь пхи стаг веллера боху бакъоларъярхочо.\nМахкахь дуккха а нах бу ун даьлла, ткъа леш болчийн терахь денна десташ догIу бохуш, чIагIдо нохчийн политолого Кутаев Руслана.\nКорнавирусо кхин йолу цамгарш юкъах ца яьхна боху Кутаевс: "Диабет, инфаркт, инсульт- сихха лоьрийн гIо оьшу лазарш ма ду уьш. Оцу цамгаршца болчу дархойн бакъо ю цаьргара гIо деха".\n"Коронавирус ю аьлла, шеконаш хилча ларвала гIерта".\nРеспубликерчу могашалла Iалашъяран министралло кхетийра, лоьраш цIа кхайкхар шина декъе декъалуш ду аьлла: дIататта йиш йоцуш а, цIеххьана тIекхача безаш а хуьлуш, лазаре хьаьжжина.\nАмма, коронавирусан уьнах кхоьручу наха, жимма а шелбелла билгалонаш гучуевлча, орца доьху боху министраллан пресс-гIуллакххойн коьртачу говзанчас Касумова Хьавас.\nПандеми гучуяьлчхьана лоьраш цIабехар Iаламат даьржина бохуш, билгалдаьккхина цо: "Нисло цхьа консультаци оьшуш, лоьраш цIа кхойкхуш, йа жимма а шеконаш хааелча, телефонаш етташ берш. Хьалха санна хилча, телефонаш ца етта там бара цара, амма кху хIоьттинчу хьолехь, коронавирус ю олий, шеконаш а хуьлий, ларбалархьама орца доьху цара".\nЦхьана моттаргIане йолчу йоккхачу стага шен дегIан дагар 37 ма хилли, дийнахь масийттазза а нислора лоьраш цIа боьхуш бохуш, дагалоьцу хилларг Касумовас.\nЦо дийцарехь, пандеми йоллушехь, лоьрийн гIо кхачо машенаш тоаме ю: "ТIаьхьататта йиш йоцуш меттиг нисбелча 30-40 минотехь сатийса деза лоьрашка дархочун, ткъа маса тIекхача оьшуш ситуаци елахь, оцу минотана дIахьовду лоьраш. Леррина царна аьлла, латтош ю машенаш. Бен дац: хуьлийла и ковид, хуьлийла и муьлхха а кхин лазар. ТIехсов тоаме ю машенаш. Диспетчерийн болх низамашкахь, цхьана урхаллин къепехь нисбина бу: телефон тоьхначунна гергахь йоллу машен дIахахкало гIоьнна".\nБакъду, цкъачунна оцу машана тIетесна йоллу кIошташ яц. Шо чекхдалале и болх берзон Iалашо ю Iедалхойн, боху къамел динчо.\nАхча дацахь лоьраш цIа боьхийла дуй?\nНохчийчохь Чеченстато дахначу шеран динчу зерашца, юккъерчу барамехь аьлча, белхан алапа 27,6 эзар сом ду. Ткъа билггал бахархошна тIедогIу рицкъ кхин а лахара ду, официалехь Iорадохучул а. Цундела массо а хIумана тIехь ахча кхоон дезаш хуьлу бахархойн, къаьсттина, билламе долчу маьхза лоьрийн хьаштех лург.\nСоьлж-ГIаларчу яхархочо Зинас дагалоьцу, коронавирус гучу а ялале, 103 лоьмарца телефон тухура лоьрана тIебаха аьтто боцучара бохуш.\n"Нагахь санна, оцу стеган цхьаъ лозуш елахь, я иза лазар деана велахь, поликлиникехь массо а хIуманах ахча охьадилла деза цуьнан. Цундела, ахча юхаийзош, нах тIе ца боьлху, садетташ. Дан хIума а ца хуьлий гергарчара лоьраш кхойкху цIа эххар а. Баьхкинчу цара маьхза гIо до, йа дарбан цIийне дIавуьгу дарба оьшург", - боху зудчо.\nПандемин хьалхара тулгIе йоьдучу юкъанна, массо а планехь йолу операцеш цхьана ханна дIатеттира, цундела 30 шо долчу Нохчийчуьрчу Седин хIилла дан дийзира, хирургана тIекхачархьама.\n"Эпидемина тIехула операцеш юкъахъяьхна элира соьга дарбан хIусамехь, ткъа сан чож дистина, йоккха къуркъал (грыжа) яра гай тIехь. Еза хIума ас ца айбичхьана, лазарш ца оьхура", - боху Седас.\nШена тIе лоьраш а кхайкхина, лазар деана моттуьйтуш, кеп хIоттийна хиллера цо.\n"Дарбан цIийне дIайигира со, чIогIа аьтто белира сан - суна оьшучу хирурган каракхаьчнера со. Циггахь цуьнца барт бира ас. Иттаннашкахь эзарнашкахь соьмаш ахча дала дийзира сан, делахь а, сан гIуллакх хилира".


САГИЛГ, МОЗИЛГ. БУЛИГ-ТIУЛИГ. СЕСКА-СОЛСЕИ КОЛОЙ-КIАНТЕИ. ДА СО, ДАДИ, МЕРЗА ОЛГ. БОРГIИЛГ. БУМБАРГ. KIОРМAЦ. АГА-БЕРИЛГ | magas.ru\nВы гость вход | регистрация 18 / 05 / 2021 Время Московское: 5539 Человек (а) в сети\nАушнаькъан Ахьмада Мувса тIехьарча хана берашта лаьрхIа лерхIаме йоазош деш ва. Тоъала къхьийга гIалгIай къаман багахьбувцама иллеш, ашараш, назамаш тIайолаш сборник арадаьккхад цо. Цул совнагIа цо яьздаьд берий иллеш, ашараш, царегIа цхьадараш берашта дукхадеза иллеш хинна дIаэттад. Ужаш да «Кормац», «Боппа», «Бумбарг», «Хьо са дади, со хьа кIаьнк» иштта кхыдараш а. Цо стихашца яьзбаьб къаман берий фаьлг «Сагилг - Мозилг», къаман легенда «Сеска-Солси, Колой КIантеи». Цу йоазонех цхьадараш газеташ тIа журналаш тIа арадаьхад, цхьадараш арадаргдолаш да.\nУкх брошюра тIа оаха йоаккхача дегагIозаленца кепатох цо стихашца яьзбаьча вей къаман берий фаьлга, ишта кхыча йоазошта, таржамашта, тхона хетачох вей хьамсарча бераш бизза пайда эцаргба уж йоазош Iодешаш, шой мотт Iомабара, шой гIулакх Iоамадара.\nШун сийдеш дола Йоазонхой.\nЦхьа ткъам боаца моз-мозилг,\nВIалла боаца из сагилг,\nНаькъ тIа баьнна, наькъахой,\nБолхаш, болхаш бар уж шой.\nГаьнарча наькъ тIа, кегош йост,\nУдаж, водар ши новкъост,\nМозилга ткъам oarlop текхар,\nСагилго ший зурма лекхар:\n– Ma rlo эгIаз боакхача бехка,\nТкъам хьалаэйбе, хьай Iотекха,\nАй цалоййа, хьалтIа бехка,\nИхь ма дий ер берригача мехка.\nВой да, хьо ма да,\nИхь доа хIама тIа ма да.\nБолхаш, болхаш, уж дIаболхаш,\nЛоаман чхараш ура латт,\nЦанна юкъе, никъ чакхбоалаш,\nЧIоагIа кIоарга колдаш латт.\nКолдаш кIоарга уж яле а,\nСагилга дукха новкъа яц.\nМозилг гIеттача фуна бале а,\nТкъам цахилча, аьттув бац.\nАьттув боацар тIа ма да.\nДIакхоссале, - сагилго йоах,\nХьо тоссале,- мозилго йоах,\nТоссабелар сагилг цох,\nКолдашта тIех, бахар йоах,\nТоссабелар мозилг цох,\nКолдийла чукхийтар йоах.\nКолдийла кхетар тIа ма да.\nВа оарц дала, сухал бе,\nДуккха нах Iа хьагулбе,\nСагалий сагилг, ховлда хьона,\nМозилг лаьцаб колда гоно.\nВой да, тIа ма да,\nКолдо новкъост вер ма да.\nФу дергда аз,-сагилга йоах-,\nМишта бар хьо, кIалхьар цох?\nАьттув бац са, ала сога,\nБовз со бала, кхаьчар хьога.\nБалийга вахар тIа ма да.\nКолдийла боаллаш, мозилга аьлар:\n– Дув ма буъ аз, мозий даьлах,\nГIулакх юхде хьо, цун маьха,\nДаьла духьа, ва духьа наьха.\nСагалий сагилг, сухал бе,\nХьакха йоалча Iа никъ бе,\nБийхе цунгар цхьа чо ба,\nСо хьалбаккха, лаьрхIе ба.\nДе хIама доацар тIа ма да.\nБахар чо ба из сагилг,\nКIалхарбаккха ший мозилг,\nКхаьчар из цхьа хьакха йоалча,\nЯгIар хьакха, мозий долча.\nХьакхийга дехар тIа ма да.\nХьакха маршкаш, цхьа чо ба,\nХьай чо Iа сона лоре,\nИз чо ийца, со дIагIоре,\nКолдийла чо хьокхаргбар,\nМозилг хьал аз боакхаргбар.\nХьакхийгар дехар тIа ма да.\nАьлар хьакхо, ягIаш хаьнар,\nХуртI ше яхаш, дувцаш гаьнар,\n- Попгара попкоана я Iа сона,\nЧо бIаьхабар, лургба хьона.\nХьакхий амар тIа ма да.\nСагалий - сагилг, кхувсалуш,\nБедда бодар, сувсалуш,\nБодаш, бодаш, дIабахар,\nПоп хи болча, дIакхаьчар.\n– Ва поп, маршкаш, попкоана я,\nПоп коана Iа сона лоре,\nИз хьакхийна аз дIахьоре,\nХьакхо сона чо лургбар,\nНовкъост аз хьал воаккхаргвар.\nПопо гаьнаш соттайир,\nЦо ший бала кодабир,\n- Кер ма дагIа сона лакхе,\nЭккхаде из, цIогIа хьакхе.\nСона тlepa кер дIагIотте,\nДика гIулакх цунах хул,\nГIулакхах гIулакх, хулча метте,\nДукхагI лургба бехачул.\nЦIогIа деттар тIа ма да.\nБахар сагилг, из кер долча,\nПопа лакхе, цун Iер долча:\n– Ва кер маршкаш, гIeттe гlo,\nСигала баккха хьайна го.\nПопа тIера хьо дIагIоре,\nПопо попий коана лу,\nПопий коана хьакхийна лоре,\nХьакхо сона ший чо лу.\nХьакхо сона ший чо лоре,\nКолдийла чо хьокхоргбар,\nНовкъоаст аз хьал воаккхаргвар.\nНовкъоаст мозилг, сай хьалваьккха,\nНаькъа дIахо, со гIоргбар.\nАьлар керо, кIаттIа боацаш:\n"Юха ма бола, кIориг йоацаш,\nКотам йоалча, хьо дIагIо,\nКIориг лохаш, баккха го."\nБахар йолча, котамаш:\n– Котам, маршкиш, кIориг я,\nСагота ба со, чехка я!\nКIориг сона, Iа хьалоре,\nИз цу кера, аз дIахьоре,\nПопа тIера кер, гIотдоре,\nПопo поп коана, со лоре,\nПоп коана хьакхийна, аз хьоре,\nХьакхо чо со хьалургбар,\nКолдийла чу хьокхаргбар,\nНовкъост хьал сай воаккхаргвар.\nНовкъоаст мозилг сай хьалваьккха,\nКотама аьлар: кIа-кIа-кIа,\nДейгара я Iа со хьажкIа,\nДейгара хьажкIа сона яхье,\nЛургья кIориг хьона яхьа.\nКхувсалуш ше хьалчу Iочу,\nСагилг кхаьчар, цхьа доа болча:\nВа доа, маршкаш, са юхь е,\nЦхьа хьажкIа Iа сона ле,\nИз хьажкIа Iа шийна лоре,\nКотама аз из дIахьоре,\nКотамо со кIориг лоре,\nИз кIориг аз кера хьоре,\nКер попа тIера гIоттадоре,\nПопо попий коана лоре,\nХьакхо ший чо, сона лоре,\nЧо колдийла, хьокхаргбар,\nМозилг аз хьалбоаккхаргбар.\nНовкъа дIахо тхо гIоргдар.\nХIажкIий доа ше дIасеттар,\nШийгара бала хьаллиттар:\n"Даьхкий да са, чухье тоахкаш,\nФийгаш дуаш, томараш оахкаш,\nДехкий Iа со соцаде,\nКийча ба со яхар де."\nБахар сагилг даьхкий долча,\nХьажкIаш юъаш уж Iеш долча:\n"Даьхкий, маршкаш, сабарде,\nОаш укх дейна, зе ма де.\nМа даъа фийгаш, томараш оахкаш,\nМа яъа хьажкIаш, етташ къоахкаш,\nШоашка яхар, оаш хьаде,\nДеш доа зулам, соцаде,\nДехкий зуламах, шу соцаре,\nДейво хIажкIа, сона лоре,\nИз хьажкIа аз, котама хьоре,\nКотамо кIориг, ший со лоре,\nКIориг кера, аз дIалоре,\nКер попа тIера, гIоттадоре,\nПопо поиий коана, хьалоре,\nПоп коана, хьакхийна дIахьоре,\nХьакхо сона чо хьалургбар,\nЧо колдийла хьокхаргбар,\nМозилг хьал аз боаккхаргбар.\nДIахо цхьанна, ши новкъост.\nДIагIоргдар тхо, кегош йост."\nДаьхкаш йоахар, доакха са доахар:\n"Сабар, сабар, сабардел,\nЦиск Iа тхона соцадел,\nТхо цо цхьаккха лоацаргбоцаш.\nТхона хIама цо дергдоацаш.\nТIакха тхо дейна, соцаргдар,\nАрахь даха дIагIоргдар,\nБа Iа тхона цунах тешам,\nХургба хьона хьайна беккхам.\nЦиций долча, хьо дIагIо,\nЕр тха лотIкъам цига дIахьо,\nЧIоагIа дувца, соцаде,\nУкхнах дикадар хьаде."\nСагал бахар тувсалуш,\nЭгIаз баха, сувсалуш,\nМаца фу хул цунна хац,\nВIалла боалаш аьттув бац,\nЦиций уллар, ший тем беш,\nДахка биъа, тIод цIен деш.\nСагилга когий таташ даьлар:\n-Ер малав хIанз,- цице аьлар.\n"Сагал къунгий, сагилг ва со,\nСогатача гIулкха, удаш, лелаш,\nНовкъоаст балийга ваха ва со,\nКолдо лаьца, дIа ца лелаш.\nЦиций, маршкаш, дехкашта саца,\nДеце хье сел чIоагIа меца,\nДехкашта хьо соцаре,\nДехкий дейна соцаргдар,\nДехкий дейна соцаре,\nДейво хьажкIа со лургьяр,\nДейгара хьажкIа, котама йилла,\nКотама кIориг, кера йилла,\nКер попа тIера гIаттаргдар,\nПопгар поп коана хьаяькха,\nПоп коана хьакхийна йилла,\nХьакхийгара чо хьабаьккха,\nИз чо коддийла а хьакха,\nДIахо наькъа тхо гIоргдар,\nМаьрша, могаш леларгдар."\nАьлар цице: Мур-мур-мура,\nЯ хIета Iаттагар со шура,\nШура менна, дузаргда,\nДаьхкий мукъа дусаргда.\nБахар сагилг, Iо ца ховш,\nДуккха латташ болча бож,\nЦхьан Iатта из тIабахар,\nЦеци дехар дIатIдихьар:\nЕчи, маршкаш, со шура я,\nЦицена йоттал, яъъал я,\nЕчи. маршкаш, Iа шура лоре,\nИз ийца циск долча гlope,\nЦици даъхкашта соцадаь,\nДаьхкий дейна а соцадаь,\nДейгара хьажкIа, а яьккха,\nХьажкIа котама, а йилла,\nКотамагара кIориг а, яьккха,\nКIориг кера а, йилла,\nКер попа тIера а, гIоттадаь.\nПопгара поп коана а, яьккха,\nПоп коана хьакхийна а, йилла,\nХьакхийгара чо а, баьккха,\nЧо хьаккха сай новкъост,\nХьала а ваьккха, дIа гIоргбар со.\nIатго аьлар:Iа сона ба,\nЭл паркх, мангалхошкар ба,\nЙол аз юъе, шур хургья,\nХьона шортта дIалургья.\nБахар сагал, хьокхача мангал,\nБагIар мангалхой цу гаьн кIал,\nМаьлха йIовхала ди лоацдеш,\nЦхьацца шишша къамаьл деш.\nМангалхой шу, кIантий маршкаш,\nБенаб со цхьа, элпаркх эшаш,\nВIалла аьлча а, шой тарлоййа,\nИз аьлпаркх, оаш сона лоййа,\nЭлпаркх Iатта а, билла,\nIаттагар шура а, яккха,\nШура циска а, етта,\nЦиск даьхкашта а, соцадаь,\nДаьхкий дейна а, соцадаь,\nДейгара хьажкIа а, яккха,\nХьажкIа котама а, йилла,\nКотамгара кIориг а, яьккха,\nКер попа тIара а, гIоттадаь,\nПопгара поп копна а, яьккха,\nЧо хьеккха сай новкъост хьал\nдIахо цхьана дIагIоргбар.\nМангалхой цунга ладувгIаш,\nДIайхача дийнахь бар сатувсаш,\nХьал ца озаш из шой ког,\nМала масхам, Iобош дог,\n– Хьогара бар ба боаккха бала,\nАьттув лулба хьона дала,\nДа Iа тхона, хьогал мала,\nАне масхам, дале а хала,\nБахар Сагал, тувсалуш,\nЭгIаз ухаш, сувсалуш,\nКъаьнача Ане коа дIакхаьчар,\nШийгар бала, баккха качар:\n"Йоаккха нани, хьо Ани,\nХьаьнал яхаш, хьо ханний,\nIимерза йолаш, дийхар луш,\nДукха довзаш, дукха гуш,\nБа согар бар боаккха бала,\nКолдо лаьцав са новкъоаст,\nМагац цунна ше хьалвала,\nЛаьцад когаш, лаьцай ност.\nАни, маршкаш, масхам да,\nМангалхошта мала да,\nИз масхам Iа, сона лоййа,\nМангалхошта аз дIахьоййа,\nМангалхошкара элпаркх а баьккха,\nЭлпаркх Iатта а билла,\nIаттагара шура а яьккха,\nШура циска а етта,\nЦиск даьхкашта а соцадаь,\nДейгара хьажкIа а, яьккха,\nХьажкIа котама а йилла,\nКотамагара кIориг а яьккха,\nКIориг кера а йилла,\nКер попа тIара а гIоттадаь,\nПопгара поп коана а яьккха,\nПоп коана хьакхийна а йилла,\nХьакхийгара чо а баьккха,\nЧо хьеккха, сай новкъоаст\nХьа яла нана, -Ане аьллар-,\nДахьо масхам, цанна дала\nСагилга бала тIера баьллар,\nХанадале а цунна, хала.\nАнегара масхам а даьккха,\nМасхам мангалхошта а денна,\nДейгара хьажкIа а яьккха,\nПопгара попа коана а яьккха,\nЧо хьаккха ший новкъоаст\nКолдийлара хьа а ваьккха,\nДIахо дIабахабар из сагилг,\nУлув болаш ший мозилг,\nНовкъа болхаш, кегош йост,\nШойла тийша, ши новкъоаст.\nФаьлг Iобешар, уйла елахь,\nНовкъоаст мишта арахь хул,\nХала дале а кIаьд ма лелахь,\nЭздел лакхах лелош цул,\nНагахь бала цунна хуле,\nКIаьд ца луш хьо халалахь,\nМелла хала хьайна дале,\nБалех ваккха, хьажалахь.\nХьона дала, дика дувцарг,\nХьо дикаца шорта ваккхарг.\nМоцагIа-моцагIа бахаш, текъаш хиннаб дадие,нание,\n-Баттал сона, къаьна яр, баъа цхьа булиг,-аьннад даде,\n-СенагIа бот хьона из? Жувр мичаб вайга.\n-Ма Тамаш я хьо, ва къаьни.\nКиркачура хьагулбе, лекхаргачу бохка,\nоаркхочу хьокхабе, иштта бир Iа соахка.\nЦо яххар хьадир нане.\nКиркачура хьагулбаьб, лекхаргачу бехкаб,\nТIоа теха хьокхабаьб,\nЦIера тIа билла беттаб,\nКора тIа оттабаь, меха-фега шелбаьб,\nКIордадаьд булига, кора тIа алла,\nКерчаб из кора тIера, ларда тIа, ларда тIера\nбаьцала, баьдалара наькъа тIа.\nЦигара хоахкабенна, бодаш илли аьннад цо:\n-Со булиг, ба тIулиг,\nБа со герга болиг,\nКиркачура хьагулбаь, лекхаргачу бехка,\nТIоа теха хьокхабаь,\nЦIерала белла бетта,\nКора тIа оттабаь, меха-фега лаьтта,\nДади волчара бедда боагIа,\nНани йолчара бедда боагIа,\nНаькъ тIа гIолла,\nХехкалуш боагIа булиг,\nЦунна духьала йоагIа пхьагилг,\n-Булиг-тIулиг, аз буаргба хьо?\n-А, ма баъалахь со, лерг,\nДикагIа да хьона, Iа са иллега ладувгIе,\nПхьагал лергаш урагIа а, дегIа ладувгIа хайра,\nБулиго ший илли аьлар:\n– Со булиг, ба тIулиг,\nБа со герга булиг,\nКиркачура хьагулбаь, лекхаргичу бехка,\nTIoa теха хьокхабаь,\nЦIерал белла бетта,\nХьо лергйолчара корчаргба,\nНаькъ тIа гIолла дIаургба,\nДIахо дIахоахкабелар из булиг-тIулиг,\nКерчаш бодар из хьуна юкъегIолла, оакхарий\nтакилга тIа а баьнна.\nЦунна духьала йоагIар цхьа борз:\n-Булиг-тIулиг, аз буаргба хьо!\n-Ма баъа со бози, аз цхьа хоза илли аргдар хьона\nБулиго-тIулиго дIа аьлар ший илли:\nЦIерал белла бэтта,\nПхьагал йолча уйла яьй,\nIовдал лерг аз Iехаяьй,\nХьо бози сона новкъа яц, кIалхьара бала хала дац.\nБулиг-тIулиг керчаш бода, цунна духьала\nкIотаргаша когъеш Ча йоагIа.\n-Мича со буаргбар Iа, гоамар-тIоамар!\nЛадувгIа хьайна, аз цхьа илли аргда хьона:\nКора тIа оттабаь, меха-фега лаьтта.\nПхьагал аза Iехаяьй,\nБози сона тIехьайисай,\nСо хьогI кхераш вIалла бац.\nКIалхьара бала хала дац.\nКерчаш бода булиг-тIулиг, духьал доагIа цунна цогалг:\n-Марша боагIалба, булиг-тIулиг, ма дика ба хьо,\nма хоза ба хьо!\nБулиг-тIулиг гIадбахаб, ше цо хоастабарах,\nаьннад цо ший илли.\nКора тIа оттабаь,\nДади волчара беддца боагIа,\nЧа йолчара удаш 6oarIa,\nХьо Iехаде са дог доагIа,\n-Даьллахьий ма хоза илли дар Iа аьннар.\nДа ма хьокхалда цун, дика хьахазац, къаденнад со.\nСа бата биххье Iо тIа а хайя, юха алал из.\nБулиг-тIулиг, ше аьнна илли цо хоастадарах.\nКхоссабенна цун бата бухьига тIа а баьнна,\nСо булиг, ба тIулиг...\nЦогало Iап аьнна из дIакхаьллаб.\nУрс мукх цанна юкъе\nКае боджеи вайна юкъе.\nЕ. Редина «Уцага Малсаг» яхача поэма тара ерзаяь\nМалав ца вовзаш, Сеска Солса,\nЦун денал хьанна хезадац,\nЦо лоаман чхара гаьнна хосса,\nКарагIа ца доалаш хIама дац.\nМихал массагI ди цун удаш,\nДи детташ санна, тур цо дет,\nМоллагIа хьаша цо чувуташ,\nМаьрша моаршал цунга хетт.\nЛамаза ханна ламаз ду цо,\nКхелъюча кхелахо цогI хул\nТIем тIа моастагI эшаву цо,\nЛовзарга халхархо цогI хул.\nТкъам тох цIаьха чекхе коараш,\nЦо дахчан пандар бека бу,\nСатем от цига, соцаш гIараш,\nЦу ашара теркам масне бу.\nШоаш дувца къамаьл соцадиййа,\nКъоаной цигга хьатIа ух,\nШоай къонал шоашта, дага яйй а,\nДоагача бIаргех хий Iоух.\nШоай човнаш цанна, йиц а лоййа,\nКъоаналагI доаккха гIалат хетт,\nАшарца денал лакха а лиййа,\nЦаI халха вала юкъе гIерт.\nЦу халхара бIала цо чутуллаш,\nШий доаца борал доладу,\nMa ceтта къоано, лат ха туллаш",\nШий дегIо цунга хоам ма бу.\nСеска Солса хьанна вовзац,\nЦунца къувсар мала ва,\nМоллагIа вале а, дувца дезац,\nИз ханал хьалха Iел гIоргва.\nШий говр цо хьувзош, тур дIа техе,\nИстара корта дIабохийт,\nСигларча хьазилга топ техе,\nИз цу тIера чудохийт.\nЦхьа Колой-КIант ва, шек дIа воацаш,\nИз Сеска Солсах кхераш вац,\nШий далла болх цо каралоацаш,\nИз кхера везаш хIама дац.\nЦар говраш дукхаза вIашкаетташ,\nМасайттаз вIашагI уж лийтаб,\nЛамаза ха халча из тIом буташ,\nУж шо шойла дIаихаб.\nШой дорхал цар, шоашца юташ,\nУж дукхаза дIакъийстаб.\nЦу вай лоамашка, Эсса хий кхесташ,\nТалгIеш чхараш тIа цо етт,\nЭзара цицхаш дIай-хьай детташ,\nЛомо санна цо мухь бетт.\nДуне мел доал моакхаз лоIаш,\nЦо чхарашца ший тIом бу,\nГолаш етташ, бердаш дуаш,\nДорха никъ ший цо хьа бу.\nЭсса йисте, лакхача шув тIа,\nЦу лоам лакхагIа болча гув тIа,\nЛоаман лаьчал паргIат волаш,\nДенал, сабар, хьинар, долаш,\nКолой-КIант цига вахаш ва.\nЦун хиннай цхьа лоаман хьагIа,\nИйче шаьра, доацаш лагIа,\nНаIара меттел чхара хиннай,\nЖена юкъе жа Iул хьалха,\nКъаьна можал цхьа бож хиннай.\nИз чхара ше йоаккха йолаш,\nБIаь истаро, е бIаь говро,\nМеттахьа яккхац, токха яц,\nКолой-КIанто, аййеш йолаш,\nМетта мара соца яц.\nЙоаккха чхара, дозал долаш,\nИз тамаше ниI хиннай,\nСарахьа жа цу хьагIарчу долаш,\nНаIарага увттош, из хиннай.\nЭзара къу цига къоал де воаг Iе,\nБIаь истарца говрашца боагIе,\nЦар тийша болх чакхбаргбац,\nЦу низаца уж дIагIорте,\nЧхара меттахь йоакхаргьяц.\nЖа чу лоахкаш, чхара дIаоттош,\nКолой-КIант вужаш хиннав,\nМиха, зулма паргIат волаш,\nМаьрша вахаш из линнав.\nСеска Солса бийса баьде йолаш,\nЖа цун лахка дагахь, волаш,\nЛоаман таках цига вахав,\nЧхара меттахьа хьоае воаллаш,\nШий низ мел ба из гIертав.\nIов тIаяьнна йоаккха чхара,\nЛаьттах йоаллаш санна хетт.\nСеска Солса хорзагI ваьнна,\nИз хьал аййе керза гIерт.\nЦунах аьттув боалаш, воацаш,\nМасайттаза из ваьгIав,\nХьуна юкъе хьагуш воацаш,\nКолой-КIант хьавоагIа яхаш,\nШий кIийлене из хийжав.\nИз доаккха къоал дага доаллаш,\nКхыча гIаьра из ахац,\nНовкъосташта из дага воаллаш,\nАра валац, йист халац.\nЦIаьхха дага ера уйла,\nЛихьий дохьажах цIеца ийна,\n"НизагIа де вай вIаштIехьа доацар",\nВай говзалца хьадергда,\nХов со фуд цун хIанз са лоацар,\nЙохийт кхалсаг аз из волча,\nЦунагIа дезар хьахургда".\nХьаех цо йиша ший Мадина,\nЦунца цхьаь из дага воал,\nДувцаш говза цо сатийна,\nДагарадара цунга оал.\nБац из хьекхар баьнна мух,\nЯц из йоагIар бирса морх,\nИз воагIар Колой-КIант ва,\nЦун хьалха, доагIар жа Iул да.\nЛоам тIара доагIаш, жа Iул да,\nКолой-КIанта хьагIа лаьхка,\nБийса яккха соцаш да,\nМаьрша бийса цу чу яккха,\nЖa чу лаьхка, ниI дIакъайла,\nХьагIийчу из чувахар,\nЦунна чура чухье таьхка,\nЦиггара кхалсаг хьалехар.\nХозача дегIахь, хоза йоалаш,\nКокаш санна бIаргаш долаш,\nКерта кIажарг-Iаьржа бийса,\nБорал, оамал хоза нийса,\nДегIа хи цун, корсам санна,\nБордаш цIе цун, зизаш санна,\nЦо са доахаш, хьал Iой ух,\nНоакхой талгIе боча бухь,\nШий сесарий питам болаш,\nПитаме моахкал бIаргашка долаш,\nЗане яйта цун низ ба,\nТийшача белхах бизза ба.\nКолой-КIант цох кхеташ вац,\nАдам, жин да цунна хац,\nШахIадат цо доаладу,\nТIаккха дIахо хаттар ду:\n–Кхалсаг лоам чу хьона фу деза?\nМалий хьо? Аз фу, кхето деза?\nХоза оаз юха хьа йист хул:\n(Малайкачоа тара из хул),\n-Ва Коло хьо, Колой-КIанат,\nДукха ха йоацаш, хьо вайра сона,\nНаб яц, са дац из ховлда хьона,\nТоха са дац, хьо веза сона.\nБайнаб сатем, дац са дуне,\nХьо сона бIарга вайча гIоне,\nФу даьд Iа со, алал сога,\nИз хаттар да аз дера хьога.\nКIаьдъеннай со, гIоарал дац са,\nХьа кура борал дага доаллаш,\nДегтIара бала бац дIабоалаш,\nТоха са дац, оамал бац са,\nСа бIарга лур хьо да хьона,\nДега морзал, хьо йа хьона.\nЯккха со балех, хьалха мукъа,\nДе со дарба, сухал бе,\nМа дувца сога дIаьха-дукха,\nСа дега тоам Iа хьабе.\nЙита укхаза, хьай со йолаш,\nХьамсара цIен да, хье са волаш,\nХIанз аз яхар Iа ца доййа,\nВешта кхыдар хьайна лоййа,\nХьай кара лаьце, со дIакхосса,\nЛоаман шувнах, со чукхосса,\nКхераш оачаргба са накха,\nСа доаккхаргдац аз кхы тIаккха,\nДаьла кхеле ерзаргья,\nБалех яьнна, южаргья,\nКолой-КIант ше, цIимхар воалаш,\nХьаж-юкъе шод цун боаллаш,\nШе шек воацаш, цунга йоах:\n"Ара яла, дIагIо", -йоах.\n"Дезац сона кхалнаха фаьлгаш,\nЕ цар дувца шой къамаьлгаш,\nСесаг сона эшаш яц,\nIа фу леладу сона хац.\nХоз цунна кхалсаго лу жоп,\nМа кхета цунна гIетти топ,\n– Ва Колой-КIант, ара ма яккха со,\nЦIа гаьна да са, мича гIор со,\nЙоачан ара, бийса баьде,\nЛоаман шувнаш, наькъаш тIяьда,\nХьо ваха лоам мел чIогIа лакха,\nКог дIалейжа, мег со такxa,\nЙохалургьяц со, Iа йита хьайца,\nЯккхийта бийса, южар со тхьайса.\n– Ie хIаьта, -йоах цо,- раьза воацаш,\nДIакхейда чхара, ше хьалоацаш,\nАййий, из дIатокхаю,\nМетта из дIаоттаю.\nIуйре ера, даьхке йолаш,\nДохк тIадера, маснахьа долаш,\nДаьхках тувлалой а хац,\nХьаша яха раьза яц.\nЦун бIаргашка хий ма эттад,\nХьесталуш, цо дехар даьд,\nЛоаман дукъ из лоам дIалоацаш,\nТеIа дохк цу лоам чу ийра,\nЕна хьаьша, шек дIа йоацаш,\nЦхьаькха бийса яккха Iийра.\nКхоалагIча дийнахь цун ког,\nЛазаш бар дIалаьца дог,\nХьагIарчу яьгIар, ца йоалаш ара,\nЕце а цу чу ше цаI мара,\nКолой-КIанта, наб са доацаш,\nШи бийса яьккхар, сатем боацаш,\nЗане ухаш, сатем бац,\nДагара яккха низ са дац,\nКхалсаг я цун, духьал ухаш,\nСина ала цо, дIакхухьаш.\nЛазаш дог да, боацаш сатем,\nСа тохалуц бе гIерт из тем,\nКхоалагIча бусса, кхы Iе цалуш,\nЙийхар кхалсаг цо ший метта,\nЦо мел лаьрхIар, цунна хулаш,\nЙижap вож яр, шийна ма хетта.\nКолой-КIанта, ший лоIам беш,\nЙоакх из бийса, наб ца еш,\nНиз цун чIоагIа эшалу,\nТийшарг хила тар ма лу.\nБелажах баьлла низ лаьгIбеннаб,\nЧхара дIаоттол бисабац,\nТийша болх ше ах чакхбаьннаб,\nДIахо фу хул ховш ма дац.\nКолой-КIанта цхьаькха бийса,\nШий нускалца мерза йоакх,\nЧxapa оттанзар метта нийса,\nШек волаш цо цхьа ха йоакх.\nЧхара дIаоттац цун цу бус,\nЦиск чакхдаллал моттиг юс,\nШе фу дергда КIанта хац,\nМеттахьа боалаш кхера бац.\nХьатIа ма йоагIа кхоалагIа бийса,\nХьаша яха дага яц,\nДале а, деце а, цун Iер нийса,\nКхыйола оамал тарлуш яц.\nКолой-КIант, мела ма хала,\nКъуй дагардар хьона хац,\nСахьат дац хьона бала хала,\nУж чубаргба, доацаш харц.\nЦхьаккха хIаман согата вац из,\nШий сакьердам дага боал,\nЦунна тIехьар воалаш вац из,\nНускалца бийса яккха воал.\nЯхар бийса, са хьа хилар,\nНиз ийшаб цун, гой са дац,\nНизткъа чхара хьахо текхар,\nДIахо токхае, низ ма бац.\nСарахьа, жа чу лоахкача хана,\nЧхара ца отташ, йисар гаьна,\nМоастагI воагIе-, йийла я,\nТIа ца къовлаш, йиса йа,\nДоттагI воагIе-, хаьнара я,\nОамал боацаш, йиса я.\nКолой-КIант ший уйлайх вехав,\nВеррига из цун дIакара вахав,\nКхалсага питам цунах бахар,\nМоастагIашта из кара вахар.\nАрахь пенах шорх ма йоахий,\nНаьха Iенаш лест ма йоахий,\nСихбеш когаш, ше дIалувзаш,\nМалав цига, гонахь хьувзаш?\nЛоама кIалгIолла хий дIадода,\nКхалсаг сихха цигга йода,\nЦиггача сихча Эса йисте,\nСолса вагIа къуна хьиспе.\nШийца зIамагIа ши воша волаш,\nГIаьр яккха уж кийча болаш,\nХьийжаб шин ден, уж цига багIаш,\nГIаьрах лаьхка, жа дуг яхаш.\nЦap когашка зIанараш яда,\nЦарца вехкар цар из дIа,\nИз цу лоам кхы леларгвоацаш.\nВийхка уллаш, цун са даргда,\nЛоам чу кхы дIа, лелаш воацаш,\nХьагIагI каша цунна хургда,\nЖа чулехка из жел боацаш.\nЙишас йоахар цу Солсага:\n"Тхьайса ул из, набъеш чIоагIа,\nЧхара меттара хьахо яьннай,\nШу чудовлла хьахийра яьннай".\nКолой-КIант, хьагIатта сихха,\nНиз болча кулгаца тур хьаэца,\nХьай моастагIа из Iа тоха,\nЧаьхка са цун Iа дIаэца.\nТхьайса улл из, бац цун бала,\nХазац цунна цар леладер,\nДагахь керахь, безама ала,\nХоза хет цун ше хьамел дер,\nУзам набарах цо бу,\nВехкаш латт из зIанарашца,\nЛувцаш голаш шодамашца.\nКхалсаго ше, хьесташ санна,\nЦо набарах узам бу,\nЭрзе мIараш, кIориг санна,\nДийхка дегI ший теIаду.\nБерзо лаьца, устагI санна,\nИз моастагIа кIала ул,\nДе хIама долаш вац из цунна,\nХолон боаккхаш ва из мул.\nЦун моастагIо из бег воахаш,\nШий яппараш майра йувц,\n"Теда зIанараш", цунга яхаш,\nКолой-КIанта, Iоттар дувц.\nДе хIама дац цун дегIа низах,\nБиъача безама морзолах,\nДе хIама дац цун майралах,\nЭгIаз вахача дорхалах.\nСолса зIанараш бе хьалоацаш,\nКолой-КIант ше хьалаэйву,\nЦунах дукха, вашаш воацаш,\nЦен юкъе, хьалоставу.\nАх верзан из цига Iотеха,\nIотIа хьежа из дIаотт,\nЗIамагIа воша, хьатIа вийха,\nУстагI бе йоах, вож дIавод.\nБийра устагI-, дулх хьадаьлар,\nЧен тIа багIар гIаьрахой,\nТIаьхк тасса цуна, Солса аьлар,\nГIелал яхьаш бар уж шой.\nЙиъа баьнна, шоаш дIаболхаш,\nЖIалена тоссаш санна тосс,\nТIера диъа деррига, дулхаш,\nБиъача устагIан, бий ност.\n"Яъa хьайна", цIимхара аьлар,\nКогий таташ, дейра цар,\nБолхаш, болхаш гаьна бялар,\nЙоацаш лараш, яйра цар.\nБахар моастагIий, жа лаьхка,\nЛоам чу лоаме, са хулаш,\nКолой-КIант ва, гIерташ тIаьхках,\nЗурма яц цох хьахулаш.\nТIелгаш дийттар, къоргаш яхар,\nТIаьхках зурма хулаш латт,\nЦунца муам бе из ваьлар,\nГаьна из дIа хозаш латт.\nЦхьа гIолчи мара, гаьна воацаш,\nКолой-КIанта воша вахар,\nЦу Iуйранна, сагота йоацаш,\nБеташ ет цун сесаг ягIар.\nШий ет бетташ, ягIаш йолаш,\nЗурма муъам цунна хезар,\nГIайгIане из муъам болаш,\nЦIен да волча из хьийдар.\nМуъамо дехар чIоагIа дора,\nШийна доаккха оарц дехаш,\nЕррига лоаме екайора,\nЧехках нах ше хьабехаш.\nВешийна хайра веший бала,\nЧехка тилар говра нувр,\nКолой-КIант, хьо шек ма вала,\nВошас дергда хьона товр.\nBoшac лехар, хьа чIир ара,\nХьона даь ихь, дIанийсдеш,\nВеце моастагI турпал мара,\nДоагIар цунна ийс юxaдеш.\nЦу хана водар, Сеска Солса,\nЖа Iул лаьлла, ший тем беш,\nЦунна тIехьа йодар кхалсаг,\nЯьннача канах, доаккхал деш.\nВац из сихлуш, ва из паргIат,\nДом гIоттабаь, жа Iул дод,\nХозаш дац цанна цхьаккха, гIар-тата,\nБаьцага кхувдаш, цун говр йод.\nТопа чура баьнна из пхо санна,\nКолой-КIант цанна тIехьа воагIа,\nЦанна таIазар ше де аьнна,\nЭгIаз ваха волош чIоагIа.\nСеска-Солса юха хьежа,\nЦIаьхха моастагI ший вейзар,\nЦун говра из тата хеза,\nКъахка дагахь ше хьайзар.\nГIаьрахочун бос дIабахаб,\nДаьлага хьестлу, даггара дех,\nЦиггара лаьтта дIай-хьай дахад,\nВаргвац моастагI цунагI тIех.\nОрчу доаккха Тирк хьаэттад,\nТалгIий етташ, пурхаш беш,\nШий дорхалца бердаш лоIаш,\nКхертой керчош, дIахьулдеш.\nКолой-КIанта, хIанз фу дергда,\nТирка гечон, лакха ба берд,\nБац цун оамал, хIанз фу аргда,\nТурпал говр цун дIа-юха гIерт.\nЭгIаз ваха, дин тIара весса,\nЛоаман чхара цо аййу,\nТурпал низаца из дIакхесса,\nТиркал дехьа йожаю.\nAx жа орал сехьа дусаш,\nВож ах Тиркал дехьа хул,\nСолса юша сехьа юсаш,\nВежарий шойла дехьа хул.\nЦигга моастагIал дIадаьнна,\nКолой-КIанта ваIад ю.\nАх жа урдона дIаденна,\nСолса юшех сесаг ю.\nЦу хана денз, из гечо дуаш,\nДорхача Тирко ший никъ кхухь,\nШийна йисте из чхара уллаш,\nГонахьа баьца, долаш къух.\nДА СО, ДАДИ, МЕРЗА ОЛГ\nХьо са дади, со хьа кIаьнк,\nДа со кулла, да со таьлг,\nАхчах эца, мерза олг,\nХахка бе со, Iа бурчолг.\nБурчуолиг-ур чу гIолиг,\nАза масса, хохкаргба,\nАхчах ийца, мерза болиг,\nАза сайна буаргба.\nДаъа эца мерза олг,\nБарч чу элла, бе бурчоли,\nГа чу элла, бе качели,\nДа со даъа, мерза олг,\nКхерилг кхосса, да ширдолг.\nГа чуэлла, баяь качели,\nАза дIайе-хьайе, хоахкаргба,\nСа шурдолго, герга кхерилг,\nГа чу элле, бе качели,\nБарч чу элле, бе бурчолг,\nБа со Iаьахарг, мара белле,\nБIийгаш лувца, ба куржолг.\nБоргIилг, боргIилг дошо кортилг,\nДаьтта чIугилг, даьре можилг,\nНагахьа боргIилг, аркъал йоже,\nЦу боргIилгах, аркъилг хул,\nНагахь аркъилг, ура отте,\nЦу аркъилгах боргIилг хул.\nНагахьа боргIилг, ор голе йоде,\nИз боргIилг орголе хул,\nЦу голера из голе йоде,\nТIаккха из гол-голе хул,\nВай боргIилг орголе хул,\nНагахьа боргIилг, ор хьим йоде,\nГуча гуш цун чIугилг хул,\nНагахьа орчу Iочу йоале,\nБоргIилг гуча йоацаш хул,\nЧIугилг гучара, къайла йоале,\nБоргIилг гуча йоацаш хул.\nДошо кортилг гуча бац,\nДаьре можилг хьагуш яц,\nБоргIилг мичай сона хац.\nБаумбIаре умбариг я хьо,\nЮхе еча гомбарг хул хьо,\nГомбарг хилча бIумбарг хул хьо.\nБумбари умбари, дала кхелла бIумбари,\nГаьна ялча, ум бари,\nЮхе еча гомбари, лаьтта хейча, кIор бIаре,\nХьагерг елча гом баре,\nХьалхашкара зIок бIаре,\nТIехьашкара ког баре.\nБумбаре умбаре, дала кхелла бIумбаре,\nГаьна яьлча умбаре, юхе еча гомбаре.\nЗизальга тIа зIум баре,\nЗизальга чу ум баре,\nМодз дуаша тем баре,\nДиа яьлча ткъам баре,\nБумбаре умбаре, дала кхелла бIумбаре.\nГаьна яьлча ум баре,\nЮхе еча гомбаре,\nГIаьтта яьлча гом баре,\nХьо дIайодаш умбаре, умбаре гомбаре,\nГом тIа гомара ум баре.\nГаьна яьлча ум бари, юхе еча гомбари.\nКIормац, кIормац, кIормацилг,\nДIахьокх хьога аз сей кулг,\nЗиза тIара хьалгIетте,\nСона гонахьа хьакхесте,\nКорзагI даьле гомбаре,\nТкъамаш лестош сихделе,\nТIаьрюкъе Iохалахь хьо,\nАй ма хоза хет со хьо,\nХайра кIормац тIаьрюкъе,\nДагIаш ткъмаш букъ-юкъе,\nСатем байна дIай-хьай лест,\nАз сай кIормац боча хьест:\nКIормац, кIормац, урагIа гIо,\nБаккха сигала гIолла го,\nАрара зизаш дагара де,\nГIеттара кIормац тIаьрюкъера,\nСигала урагIа додаш латт,\nЦо чухьежаш цу лакхера,\nСона зизаш лохаш латт,\nГIетта кIормац со тIа хьувз,\nСо сай баьтIа кадай ловз,\nКIормаца ткьамаш хоза лест,\nТхона гонахьа ираз кхест.\nМагIа баьчче, агилг да,\nАгилга чу берилг да,\nМаьлха дуне, олиг да,\nДошо маьлха боалиг ба.\nАгилге берилг да, са агилге берилг да,\nОлиге болиг ба, са олиге боалиг ба,\nАгилге бер дел ага, са агилге бер дел ага,\nАга юхе нана ягIа, са агилге нана ягIа,\nОли-боли оалаш ягIа, бер набара тхьовсо ягIа,\nОли-боли оалаш ягIа, ага берилг хьесташ ягIа.\nАгильге берилг да, са агилге берилг да,\nОлиге боалиг ба, са оллига боалиг ба,\nОли-боли нанас оали, бер набара дIа ма доалий,\nБоли-оли нанас оали, бер набара тхьовса доалий.\nОлиге боалиг ба, са олиге боалиг ба,\nОли оалаш нана ягIа, боли оалаш нана ягIа,\nО-олиге боалиг боагIа,\nДошо малха кхийтта боагIа,\nОли-боли, нанас оалл, боли-оли нанас оалл,\nБер набарах тхьовса доал, бер набарах тхьайса доал.\nАвтомобильные солнцезащитные шторки нового поколения, изготовлены в виде прочного прорезиненного каркаса с плотно натянутой сеткой. Снижают попадание солнечных лучей на 70%. Скорый сбор и разбор!


Путинна агрессорех таръелла Европа а, Штаташ а\nОьрсийчоьнан Пачхьалкхан думехь кхаарийдийнахь президенто Путин Владимира дIахьедина, «Атлантикан альянс дозанашкахь агресси яржийна хьийзачу муьрехь пачхьалкх декхаре ю шен кхерамзаллин ойлаян», аьлла.\n«Агресси», «агрессорийн риторика» - оцу дешнашца дечу къамелехь цо бохура, Оьрсийчоьнан куьйгалхоша гIайгIабан беза «пачхьалкхан турс-потенциал дебош». Тахана йолуш йолчу альянсийн дозанашкара яьлла кхерамзаллин система юха а кхуллуш, Латта дуьненаюкъарчу терроризмана дуьхьалхIотта деза, и кхерамзалла кхуллучу новкъахь Оьрсийчоь кийча ю диалогна, элира Путина.\nДепутаташна хьалха дечу къамелехь цо хастийра Дума шена Украинах ГIирма дIахадош гIодарна. Кхаарийдийнан кхеташо 6-чу пачхьалкхан думин тIаьххьараниг яра, официалехь цуьнан болх берза кхин а ши бутт бисинехь а.\n450 меттигах лаьтта парламент юхахоржур ю Оьрсийчохь Гезгмашин-беттан 18-чу дийнахь.


Хаттар, боккъал хиллийтехьа амазонкаш, йист яьккхина яц хӀинца а. Тайпа хиларехьа йолу верси бакъйо хӀокху факто, амазонкаш бу дукхахчу антикан суьрташ тӀехь — мифологеин турпалашца хила ца Ӏаш боккъалчу историн турпалашца а. Ширачу суьрташ тӀехь гойту цара мехкаш схьабоху тӀелатарш (масала, амазонкаш Аттикан тӀелатар). Дукхаха болчу историкаш лору, и факт тӀе ца лацар бахьана амазонкех лаьцна дукха мифаш хилар ду. И тайпа хиларан агӀо лаьцначара билгалдоккху, тӀаьххьара исторехь амазонкаш хьахадар Македонин Искандар паччахьаллин мур бу. Цул тӀехьарчу тептаршкахь амазонкаш хилар хьахийна дац.\n↑ 1 2 3 4 Миф об амазонках и его развитие в античной традиции Архивацийина 15 февралехь 2017 шеран.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Амазонкаш&oldid=7844261»


Пушкин Александр. Евгений Онегин. Роман байташкахь. | ВАЙНАХ\n14.10.2014\tЛитературное наследие, Поэзия, Статьи Оставить комментарий\nГочдархочун болх, мел нуьцкъала бу хуур дац, цкъа гоч ца динехь. Пушкина ма-аллара: «Кхолларалла – 1% синг1аттам бу, ткъа 99% – къинхьегам бу». Изза ду гочдархочун болх а. Цхьа дика ду х1ораннан шен йиш йолуш муьлхха а говзар гочъян.\nНохчийн мотт таро йолуш, онда мотт бу. Вайн ц1е цуьнца йоьзна ю. Амма вай цунах хадахь, вай, дийна доллушехь, делла карор ду. Дала кхетам к1аргабойла вайн! Дала дашар лойла вайна вайн маттах!\nTire d’une lettre particulière1\nДог доцуш 1ехо кура нах, хьуна,\nДоттаг1ийн терго езна а сайна,\nСо воллу г1уллакх довзийта тайна,\nДерг ч1ог1а герга, мехала суна.\nБайталла2 дийна, са ц1ена башха –\nОйланийн лакхе, атталин гулам.\nТкъа дерг т1елаций, б1аьрг тохий говза,\nБеламе ах а, г1айг1ане ах а\nКхето берг атта, кхето берг хала;\nТкъа набазаллийн, синг1аттамийн3 а,\nИддачу шерийн син1аткъамийн а,\nТкъа дагна, лазош, йиначу хьоькхнан,\n[Кхолламо цунна х1ост4 тоьхна боьха]5.\n1 «Ас-со бохург ч1ог1а хилла ца 1аш, цуьнгахь яра цхьа шатайпа куралла, йиш йийриг цхьатерра бе-башха ца хеташ дийца шен дика а, ткъа иштта вуо а лиэларш – т1аьхьало ша лекха лоручу синхааман, моттарг1а хила а тарлучу. Нехан кехата юкъара (фр.)\n4 Мух1ар, билгало.\n5 Пушкинан дешхьалхехь оригиналехь берх1итталг1а мог1а бац.\nВахарна и – чехка,\nЦамгарна мацца к1елвисча ша,\nЦул ч1ог1а та1зар дан доцуш цхьа.\nИ тайпа масал – кхечарна барам,\nВа, веза Дела, ма бала-ларам\nВиллина хилла лай цуьнан дег1ан.\nАх са чохь 1уьллург хьестар болх къиза,\nСа доккхуш доккха, ша шега баха,\nШех бала бина, цхьа да ма ваха!»\nЦу дагахь ма вара жимха,\nПоштанца схьавог1у сиха,\nБакъо ло вовзийта шайна,\nТурпалхо романан тайна.\nТкъа невре1 яц суна дика.\nIедалан болх шен оьзда бина,\nШарахь кхузза той2 деш гина,\nТ1аккха ха дан Monsieur карви,\nМиска францо L’Abbe, гора!\nДов а цунна лорий дора,\nХ1инца ву Онегин шена,\nDandy3 санна ша кечвелла,\nФранцойн мотт цо буьйцу шера,\nЦо мазуралг4 хелхар до,\nКорта саттош, б1аьца йо.\nДу вайн дало масал цкъаццкъа.\nТкъа Онегин – даре нехан,\n(Къамел цкъа ца дечу деха)\nХууш 1ан тапъаьлла, эшахь,\nБуо бу мотт латинхойн шира,\nКехат дерзош, vale5 диллал,\nКего марг1алин6 и чан –\nБашха шовкъ а йоцуш шеца,\nЦо ямб, хорей цхьаъ ма йора,\nХьехарш мел дарх нис ца лора.\nВолуш воккха т1аламхо7\nДолчу хьолан ахкамхо8 –\n2 Россин дахарехь хиллачу бал бохучу синкъераман маь1нехь.\n3 Лондонера нукурсак.\n4 Хелхаран тайпа.\n5 Могуш хуьлда (лат.).\n6 Д1аяхана зама, х1истори.\n8 Х1ума ч1ог1а охкург.\nЭшац цкъа а деши, ала,\nИштта сурсат1 делахь дала.\nЛатта ваттана2 цо лора.\nСо ца х1утту дийца, хьуна,\nЙоцуш цкъа а шеца мало.\nШа шен зама, аьрха, тайна,\nЛаам хьулба, г1ийрат3 къиза,\nЦкъа хьекъале, тийна, 1ан,\nЦкъа, ша кхехкаш, къамел дан;\nХууш вицва ша а шена;\nШовкъан некъех дика кхетарг,\nВерг Фобласан дешархо;\nРеза верг даима шена,\nШен эмана4 шен делкъена.\nЦунна набарх воллушехь\nДохьур хьоькхнаш5 шуьна т1ехь.\nКхо синкъерам ма бу гергахь:\nКхузахь – той, ткъа цигахь – ц1ай6\nМассанхьа а – къамел дац, -\nКоьртахь – шуьйра боливар,\nТоххалц сема бергет цкъа,\n1 Iаламехь стагана йохка кийчча карайо х1ума: ч1ара, хи и.кх.д1.\n2 Бол, са хир йолуш, цхьана ханна кхечуьнга лело дала (аренда-на).\n3 Къиза, луьра шеко кхечуьнан безамах, тешамах.\n5 Кехатан кийсигаш цхьацца х1ума т1еяздина.\n6 Деза де, 1ийд.\nФранцойн кухнин кхача тоьлла,\nДал Страсбурган энаюккъехь,\nЛахъя entrechat1 а аьрха,\nТкъа Моина тоьхна мохь,\nКхайкха, гойтуш ша вуй чохь.\nВерг сатиран ша да цхьалха,\nАз сан хаза, делахь гергахь.\nЯ б1аьргашна сурт гур къе цхьа?\nIехаелла лорнет шийла\nДоцуш цаьрца цхьа а хьа-са,\nДагалоьцуш зама вайн.\nТкъа театрехь ложеш къега;\nЛай башхачу 1одан ша,\nИстомина лаьтта цхьа;\nЦхьа ког ц1енкъахь, доцуш дола,\nЭццахь – ирха, т1ема йолу –\nТоллу ерриг ярусаш)2,\nИ Дидло а к1ордавина.»\n1 Кхоссадалар (фр.).\n2 Театран чуьра г1атташ.\nКучерш1 ц1ераш ягош го,\nЦу чохь моданан лай къиза,\nЙийриг механа ша еза,\nЙийриг ловзаршна ша яйа,\nФилософ – берх1итта кхаьчча.\nЧ1иж т1ехь луьллеш, айа хала,\nАьгна балур дуьзна хьала –\nКарсалгаш2 цхьа ткъе итт тайпа,\nМа1аршна, цергашна йина.\nРуссо, ала, говза дашна\nДовхо. Ца кхийтира и-м\nШена хьалха ма1арш ц1анъя.\nМа1арш куьцехь кхобург шен,\nХила хьакъ дерг, наггахь – зе.\nПедант3 вара духарца,\nКечволийлехь4 воллий вехха,\nКхочур – ша Венера дийна! –\nТкъа духаран кхаъ-кепехь,\nБарзакъ цуьнан йиш сан дийца,\nСан дешалг5 ерг беркъа, хьуна,\nВайн дешналг1а6 академийн.\nГ1ур ду вай ган той-бал тайна,\nЦига, ямхойн7 г1удалкх эцна,\nЛай т1ехь ловзош сизалгаш8;\nКорехь лела 1индаг1аш,\n1 Вордахочун тайпа.\n2 Бедар ц1анйо мерз-чо болу г1ирс.\n3 Ша дийриг т1ех лерина дийриг.\n4 Духар духу, дег1ана ц1ано йо чоь.\n5 Дешан дакъа.\n6 Элпийн рог1ехь нисдина дешнаш туьду жарга (кинига).\n7 Вордахочун тайпа\n8 Йоца асанаш.\nНах мазуралг тайна бу,\nЭткийн цхьамзалгаш ма ека,\nЛовзар дара совг1ат суна,\nАтта суна х1ара дийца,\nСада1аршна волуш мукъа,\nБехи… Х1инца ваьгна, г1ийла,\nСайна вахар, хьоме дайста1.\nВайн хан къона сиха яй,\nШун лар санна, атта, яй.\nБухахь шуьнан шаршунан,\nIай товханехь баьрччехь тийна,\nЧхаррин боьххьехь х1ордан уллехь.\nХ1а-х1а цкъа а хилла бац сан,\nКхехкаш къона зама аьрха,\nЯ к1ай куьг а дуткъа, к1еда;\nХ1а-х1а иштта гаттехь шовкъан,\nЦкъа ца даьлли сан дог ховха.\nГ1айг1а, безам биэза лан сан!…\nКийча 1ехо, ваккха хьера.\nТкъа Петарбух аьрха, х1етта\nГуьмалг хьуш, охтахо1 – чехка,\nГ1арж деш дека аьхна луо.\nIуьйренан гов тайна даьржа.\nТуьйсуш пох1-к1ур сийна, маьрша,\nБепиг доттург немцо ву,\nКехатан куй – коьртахь раз,\nКийча верг хан яйа, яккха,\nМогуш и, ша саннарг уллехь?\nBeef-steaks, дал страсбурган хьийна\nХиларх иза аьрха жимха,\nИнгалсоша сплин2 шех олург,\nЦунна йолуш бале ели;\nШа вуьйш бан дуьненца къастам\nХьешийн ц1а чохь гора цкъаццкъа,\n1 Охта хинан йистера яхархо.\nТкъа шу, ницкъ берш къаго дахар!\nЦо ма дити вуно чехка;\nЧулацаме къамел хьадар;\nТарлахь а эмано к1орга\nЧ1ог1а куьце, долуш хьекъал,\nСема, нийса, хиллал декъал,\nШу, аьктрисаш къона, х1ай!\nЙоза – болх, т1ехь везарг латта, -\nТ1аьххьарниш бу герга суна, -\nПхьалг1а тхайниг цхьаъ ю, хьуна.\nИ ма хии, куьйгалг1 – карахь,\nЖаргийн терхина ша – берттехь,\nИ ца воьду жаргат2 чу, -\nТхойшиъ вевзира цу хенахь,\nСуна цуьнан эхар3 товра, -\nТамашалла, цкъа ца гина,\nТкъа со – дера, и – кхоьлина;\nШий а шовкъийн ловзар лайна,\nШий а дахарх хьовзам баьлла,\nИэсан лаьхьано ша къиза,\nГаттера сийначу хьун чу,\nИштта ойланца тхо дай\nЮьхь ган доьлхур къона тхайн.\nДохковаларш патар баьтт1а,\nБайтанчо ма вийццар ша.\nМилъоннехь4 г1аьттина эцца;\nАз Торкватон октавийн5!\n1 Язйо г1ирс.\n4 Ураман ц1е.\n5 Барх1 мог1а байт. Хьалхара ялх мог1а хийцало, т1аьххьара ши мог1а хийца ца ло рифам йолу.\nАдриатин шу, тулг1енаш,\nКхаъ т1аьхьешна Аполлонан;\nУллехь йолуш, луьйриг цкъаццкъа,\nТкъа гондола хохкуш тайна,\nТхан барташна карор и\nАс мох х1ордан боьху бай,\nСайна ца тов бурчам1 тесна,\nСайн Африкин стигал – хьалахь,\nОнегин ма вара кийча\nТхойшиъ вовшех д1а ма къастий,\nЦуьнан да цу юкъа кхелхи,\nОнегинна бели белхи:\nСуртх1отторхо2, доь1уш са,\nАхча дезаш, реза хилла\nВаши баьрччехь висна 1илла –\nБол латтана лург шех хилла.\nТкъа лайш уьйт1е юьзна 1ара,\nТ1аккха баха беза, мукъа,\nТкъа Онегин – керла ша –\nХьалха парг1ат лелархо:\nНаб т1е туьйсур гучо цунна,\nХаза эгалш3 дацарх гайта,\nНехан сийсарш, байташ яцарх,\nБелхан ойла сема, дийна.\nFаr niente4 – и г1иллакх сан,\nIуьйрено г1аттийна, 1а,\n1 Гонах долу дерриг: адамаш а, 1алам а… и. кх. д1. а.\n3 Ч1ог1а исбаьхьа йина йоккха г1ишло.\n4 Галдеттар, мукъалла (ит.).\nИштта аса хийрехь, тийна,\nМацах дии денош дай\nУггар ирсе, аьхна сайн.\nБац-кха суна иза хастам,\nТхан йиш йоцуш санна язъя,\nТхайх бе, лууш тхайн сурт хазда.\nКхаъ-безаман 1уй баккхий.\nПетраркех тарвелла ша.\nТкъа, ас ловш безаман ов,\nБезам д1абай, муза – цхьалха,\nIаьржа хьекъал сан – самалха.\nЛоьху цо кхаъ-аьзнийн гулам,\nДарцан лар даг чуьра кестта,\nТкъе пхиъ йиш поэма, хьуна.\nИза зий ас ч1ог1а луьра,\nАмма уьш ма-ярра юьту, -\nЦензурина болх хир бу,\nШу сан белхан стоьмаш, кхача,\nГочдархо – Хатаев Хьусейн\nНазад: Юсупов Султан. ЦIетуха луо соьга.\nВперед: Роза Межиева. Витамины для совести.


4 декабря в 10:36 (2009 г.)\nДаима а «Вайнахаца» хьерча цуьнан дог-ойла – Тхан доьзалехь артисташ ца хилла цкъа а. Цкъа цхьана ловзаргахь тхайн да хелхаволуш гира суна. ЧIогIа хаза волура иза... Суна а лиира хелхавала Iама, – дагалоьцу тахана Нохчийчохь хьовха, Россерчу искусствон адамашна а, дозанал арахьа а вевзаш волчу Ахмадов Рамзана. Хелхавала Iама болчу лаамо валийра иза ша Iаш хиллачу Хьалха-Мартан Культуран цIийне. ХIетахь бархIолгIачу классехь доьшуш вара кIант. Культуран цIийнехь яра хелхарчийн ансамбль, куьйгалла деш Тагиров Докка а волуш. Оцу ансамблехь Iемира цунна хелхарш дан. Евзира сцена. Эскаре ваххалц исбаьхьаллин самодеятельностехь дакъалецира Рамзана. Амма, эскаре воьду хан тIекхаьчча, Даймахкана хьалха долу шен декхар дIадала вахара, цуьрриг юха а ца гIерташ. ХIетахь хала, амма деза а, сийлахь а лоруш дара эскарехь гIуллакхдар.\nЦигара цIавирзича (1974-чу шарахь) сихха шен са лаьттачу метте – Культуран цIийне вахара иза. Сцено шена тIевоьхура жима стаг. Цу хенахь хелхарчаш Iамош вара республикехь а, цул арахьа а цIеяххана вевзаш волу хореограф, балетмейстер Элимбаев Тапа, цул хьалха дуккха а шерашкахь хелхаран «Вайнах» ансамблана куьйгалла дина волу. – Тапина хиира сох артист хир вуй, соьгахь хелхаваларан говзалла юй, – дагалоьцу Р.Ахмадовс. – Делахь а, дукха хан юкъайолале иза юха а «Вайнахе» дIавахара. Со а шеца цига дIавигира цо.\nИза 1975-чу шарахь хилира. Рамзанна ирсе хилира Т.Элимбаев вовзар. ХIунда аьлча, и бахьанехь «Вайнахе» кхаьчна волчу цо 24 шарахь солистан болх бира оцу ансамблехь. Рамзанна кхиаме а хилира и шераш. Лаккхара корматалла йолчу артисташна юккъехь кхоллараллин говзалла сиха кхуьура цуьнан. Тоьлла хелхарча хилла дIахIоьттира Р.Ахмадов. Цу ансамблехь сий-лараме, шен цIе республикехь а, цул арахьа а йовзаре кхечира. Цунна лаккхара цIераш техкира: цкъа хьалха – Нохч-ГIалгIайн хьакъволу артист, юха – Нохч-ГIалгIайн халкъан артист, тIаьххьара – Россин Федерацин хьакъволу артист.\n– Со «Вайнах» ансамблах дIаийнера. Суна ансамблан декъашхой сайн доьзал санна хетара, – дагалоьцура кхидIа а Ахмадов Рамзана. Суна цкъа а ца моьттура тхаьш вовшахдевр ду. Делахь а ас даима дагахь латтадора айса цкъа цхьанхьа дешна дешнаш «Артистан коьрта говзалла ю шен хеннахь сцени тIера дIавалар».\nШераш дIаоьхура. Ойла а, дог а къона волуш хилларг делахь а дIаихначу шераша шайца дIаяьхьнера къоналла. Нахана иза тосадалале шена ган дезаш ву бакъволу артист, хелхарча-м муххале а. Рамзанна и гира. Цо 1997-чу шарахь сацам бира «Вайнах» ансамбль йита, аьлча а, оцу ансамблехь хелхавийлар дита. Хьовсархойн дегнашкахь ша, цхьана хенахь ма-хиллара, къона а, хIайт-аьлла хелхарча санна а вуьсийла лаьара цунна. Цундела и хала гIулч яьккхира цо могаш а, доьналлехь а, каде а волчу хенахь.\nАнсамбль йитира. Цхьана юкъанна ша хIун дан деза ца хууш висира. Хала киртиг яра иза. Юха, иштта сингаттамехь денош токхуш Iачу цунна цIеххьана дагатесира: «ХIун дийр ду? ХIин дийр ду? Сайна хуург, зеделларг берашна, кхиазхошна Iамор ду-кх!». Оцу ойлано синтем бира Р.Ахмадовна. Юха а, изза Элимбаев Тапа бахьанехь ала мегар долуш «Вайнахе» юхавар нисделира. Тапа Москва дIавахара. Цуьнан метта ансамблан исбаьхьаллин куьйгалхо хIоьттира Рамзан. Бакъду, Нохчийчохь хIоьттинчу карзахечу хьолаца доьзна и болх дукха хан ялале бита дийзира. Ца ваьлла. Болх беззашехь.\nЦул тIаьхьа иза шен говзалла берашна Iамо волавелира. Р.Ахмадовс вовшахтуьйхира «Даймохк» цIе йолу берийн ансамбль. Иза республикал дикка арахьа евзаш ю. «Даймахко» хьалхара меттигаш яьхна Россин а, дуьненаюкъарчу а дуккха а конкурсашкахь, фестивалашкахь. Цуьнан хелхарчашна баккхийберца тIараш диттина Туркойн, Ингалсан, Европан кхечу мехкашкахь.\nТахана Ахмадов Рамзан мелла а хервелла, амма гена ца ваьлла. «Даймохк» ансамблерчу берашна хелхарш Iаморна. Республикан культуран министран хьалхара заместитель хиларца доьзна алсамдевлла цо кхочушдан дезаш долу гIуллакхаш. Делахь а, цуьнан дог, са даима а «Вайнах» а, «Даймохк» а ансамблех хьерчаш ду. Иштта хир ду даима а.


Iилманхо — Сердало\n«Шух дикагIвар, Къуръан Iома а даь,из дIахьийхар ва» Элчан хьадис (с.а.с.)\nТкъестлагIча бIаьшера вай мехка дин Ислам наьха санна даьржад. Им дилла́чул тIехьагIа дукха нах Iилманна тIабийрзаб. Шоай хьалага хьежжа, селашкахь, черсашкахь, нохчашкахь, доазол арахьа Туркий мехка Истмале, Iарбий мехка Мисаре, Шаме, БагIдаде, иштта кхычахьа Iилма Iомаде ихаб вай мехкара нах.\nЦхьачар, арахьа дийша цIабаьхкача нахаца, вай мехка а дийшад бусалба дешар. Де доладеннад маьждигаш, Iоехкай хьужаренаш, шерра гIа боаккхаш даьржад вай мехка бусалба дин. Иштта дIаболабаьб ГIалгIай мехка Ислам Iомадара болх.\nЦу сахьате гучабаьннаб дика нах – овлияаш: Илисхан-Юртара Кунта-Хьажа, Сурхо тIара БатIал-Хьажа, Овтара Баматгире-Хьажа, Галнера Даьда, иштта кхыбараш а. Царга гIолла а дикка сомадаьннад вай мехка бусалба дин.\nКхыча мехкашка арахьа дийша цIабаьхкарех вай мехка юрташка имамаш хулаш хиннаб; кхы дIахо хьужаренашка мутаIаламашта хьехаш болх беш а хиннаб цар. Арахьа дIа ца болхаш, вай мехка дийшачарех а хулаш хиннаб дикка Iилмах кхеташ, кIоаргга дийша Iаламнах. Иштта болча Iаламнахах дийша саг хиннав Сурхо тIара Матенаькъан Гаравожа Солсбик.\nГеттара зIамига волаш да а венна, ялх бутт баьлча нана а енна, висав из ший шин вешийцеи кхаь йишийцеи. Дукха ха ялале цамогаш хиннав Солсбик. Дарба де хов, яхаш, мел вола саг волча вигав из боккхагIболча вежараша: ГIойтмареи, Алсбикеи. Боро тIа лорашка а кхийлав цар из. КIаьнк, гIойлегIа хулаш хиннавац. Кхы цу белха фу дергда ца ховш шоаш бисача, вежараша шоайла аьннад: «Укх лазарах ер кIаьнк верзе, из Даьла Калам-Къуръан Iомадайтаргда вай укхунга». Иштта из болх биллаб ГIойттамареи Алсбикеи шоай могаш воацача зIамагIча вешийна тIера. Цу дийнахьа денз, гIойлегIа хулаш, вийрзав Солсбик.\nДеша гIорг ма хилланге, шоаш аьннача тайпара, деша оттаваьв вежараша Солсбик. Цо Iомадаьд Къуръан, кхо жайн. Цу хана Яндаре хиннав, арахьа кIоаргга Iилма дийша цIавена цхьа Iалама саг. Таро йолча наха хьужарен лаьрхIа, цIа а денна, кхы эша кхоачам а баь, наха́ Iилма хьеха доладайтад цу дийшача сагага. Цунца кIоаргагIдола Iилма дешийтад вежараша Солсбикага. Дикка гаьнавоалаш Яндаре цу Iалам-сагаца дийшад цо, дIахо кIезиг-дукха, селашкахьа ваха а дийшад. Иштта дикка дийша саг — Iилманхо хиннав Матенаькъан Гаравожа Солсбиках.\nИштта бахаш, Сурхо тIарча Хьажийца тоба лаца бахаб ГIойтамареи, Алсбикеи, Солсбикеи. ГIулакх чакхдаьлча, БатIал-хьажас хаьттад: «Сосе-воше, Къуръан дийша вий хьо?» «Ва», — жоп деннад Солсбика. ДIахо аьннад Хьажас: «Берашта Къуръан хьехалахь, кхоана Къемата дийнахьа, уж Iа хьийха нах хьайца а болаш, Ялсмала гIоргва хьо».\nКъуръан наха хьехар деза хилар а, АллахIа гарга маьл болаш хилар а хьахьокхаш да Сурхо тIарча Хьажас Солсбикага даь къамаьл. Кхы а да Сурхо тIарча Хьажас Къуръанах аьнна. Цхьан сагага аьннад БатIал-Хьажас: «Хьанехк-воше, дийнахьа цхьа жуз дешалахь, бетта Къуръан дийша воал хьо, тIаккха шера шийттаза хул из; Далла гарга цул дикагIа, маьл болашагIа хIама дергдац Iа». Хьажас нахага, багара Къуръан Iо ма диллалаш, аьнна а я моттиг.\nЦигга чу ма кхаьччанге, чехка шоай цIен тIара дIачухьекха, хьужаре лаьрхIа гIишло е йолаяй вежараша. Хьужаре яьлча, де дезача хIаманна юртарча имамаца дага а баьнна, БатIал-Хьажас аьннача тайпара, Солсбикага берашта Къуръан хьехийта лаьрхIад цар. ТIаккха хьалхарча пIаьраска ден рузбане имамага хоам байтаб вежараша «Берашта къуръан хьеха моттиг хьайийлай Сурхо тIа Матенаькъан коа, хIанз доагIача кIирандийнахьа денз дешар дIа а долалу», аьнна.\nКIирандийнахьа Iурре хьааха доладеннад бераш, шоашца моллагIа цIагIара воккхагIвола саг а волаш. Хьужаре цкъа Iоховшалургдоацаш, бераш дукха хиннад.\nХьа мел даьхка бераш дIа а яздаь; дешара ха шин даькъе йийкъа хургъя, цхьа тоаба Iуйрийна йоагIаргъя, шоллагIъяр делкъа ламаз даьчул тIехьагIа йоагIаргъя, аьнна; Iуйрийна дешаргдолча берашца болх дIаболабаьб цу дийнахьа Солсбика; делкъала тIехьагIа бахкабезараш чу а бахийта. Иштта Къуръан хьеха волавеннав из.\nЦун низама чу доагIаш хиннад Къуръан хийцца деша Iомаделгеи, Iарбий йоазув делгеи; ткъаь иттлагIдола «Iамма» яха жуз дагахьа Iомадайталгеи; ткъаь ийслагIеи, ткъаь бархIлагIеи, ткъаь ворхIлагIеи жуз шаьрра дешалгеи. Хьисап долаш, атта хIамах кхетачо уж тIехьара диъэ жуз дагахьа Iомадеш а хиннад. ТIаккха таьрахь Iомадеш хиннад, хийцца фуннагIа-моллагIа хIама лархIа ховргдолаш. ДIахо хIара суврата цIи Iомаяйташ, иштта хIара суврата масс аят да Iомадеш а хиннад. Къуръана тIа мелдола суврат Макка малагIа Мадинате малагIа дессад а, цхьацца дола сувраташ фу хана а фу бахьан а дессад хьехаш хиннад. Къуръанах кхийтта баьлча, Фатихьа яха суврат долчахьара хьадоладайте, Къуръан чакхдоаккхийташ хиннад. ДIахо «Мухтасаруни», «МаIрифати», «Ибна-Адами» яхача кхаь жайна маIан де Iомадеш а хиннад. Кхо жай дийша баьлча, бетта календарь (хIиджри) Iомадайташ хиннад, шийтта бетта цIераш а деной цIераш а Iомаяйташ. ДIахо моллагIа бутт малагIча дийнахьа хьахул а Iомадеш хиннад.\nИз болх шин шера чакхбоалаш хиннаб. Цхьаболча хIама атта Iомалучар цхьан шера а кхы чехкагIа а Iомадеш хиннад из шеддола хIама. Цул совгIа, деша хайша бутт боалашше кхийтте, дIахо цIагIа дешараш а хиннаб. ТIаккха мукъаяьннача метте кхыбараш хьаэцаш хиннаб Солсбика. Керда хьаийцачар чIоагIа къахьега дезаш хиннад, ханнахьа деша хайначарна тIехьакхе гIерташ; дукхагIбараш тIехьа а кхий, царца йистебоалаш а хиннаб. ЦIагIа новкъост воацаш, хьужаре багIа мукъабоацараш, хьабаьхке хьалха а даккхийте, чубахе мукъача хана дешаш, цIагIа Iомадеш а хиннаб. Иштта хIара шин шера ши бIаь совгIа бера хьехаш хиннад Солсбика.\nСибарегIара нах цIабаьхкачул тIехьагIа, дукха беттабеннаб сох Солсбика хьийха нах. Геттара дукха бар уж.\nЭггара хьалха деша хайнарех ва со, яхаш, дийцар сона цхьанне. Цо аьлар:\n— Гуйрен тIеххьара бутт бар из; ара тоъаргйолаш шийла яр. Мала, маца ва веза, хоадам баь баьлча, Iуйрийна ухаргбараш хьужаре дIачубийхар. Царца яр со аха веза ха а.\nТоъаргйолаш йоккха гIишло яр хьужаре. Цун малхбузенгахьара лоацагIболча пена юккъе ниI ягIар. Цу наIара лакхе арахьа а чухьнахьа а даь Iарбий йоазув дар. Деша Iомаденначул тIехьагIа из ца дешаш чу-ара довлацар тхо. Массане дагахьа Iома а дир, маIан тIехьа. Укх тайпара дар из: «ТаIалламил-Iилма, фаман ла́ Iилма лахIу ла́ Iакъла лахIу , ва ман ла́ Iакъла лахIу ла́ дийна лахIу, ва ман ла́ дийна лахIу ла́ жанната лахIу фил-ахирати – Iилма Iомаде Iа, Iилма доаца саг хьаькъал доаца саг ва хьона, хьаькъал доаца саг дин доаца саг ва хьона, дин доаца саг Ялсмале йоаца саг ва хьона Къемата дийнахьа».\nАьрдехьарча бIаьхача пенах а малхбоалехьарча лоацача пенах а шортта, цу хьужарен кхоачам болаш сердал луш, кораш дагIар. ДIачуваьлча хоза лостам болаш кийчъяьяр хьужаре чухьнахьара; цхьан оагIорахьа кIаьнкаш багIаргболаш, вокхазахьа йиIигаш ягIаргйолаш. МугIарах бераш Iоховшаргдолаш, бIаьхагIболча шин пенца, эгIеи магIеи саг чакхваллала моттиг а йита, пена юхе, гIандашта меттел теха улгаш дар. Хьалхашка гIолла а техадар уж, бераша жай, каьхат, къоалам IотIадулларгдолаш. Уж лакхагIа а шерагIа а дар.\nНаIара нийсса духьала, пенагара хьалхо ши эрш моттиг а йита, дIачуваьннача сага́ паргIата хургйолаш, юкъе гIолла а яьяр берашта Iоховша моттиг; эгIахьа мо, магIахьа а йитаяр, улгаш пен тIа хьалтIа ца кхоачийташ, ши эрш моттиг. Циггача кора юхе аьтта оагIорахьа эзано хьехархочун шу латтар, Къуръан, жайнаш, кхыдола эша каьхаташ тIададаш. Шуна юхе гIанд латтар, Из шу, гIанд дар гаьнара Эрсий мехкара, цига белхашта волча Солсбикар гаргарча сага дена. Дукха мах болча цIеча дахчах чIоагIа лаьрхIа кийчдаь дар уж. Цар хIара оатхал бе-бе дахчах яр. Шу дар геттара хоза эза когаш а овттадаь, тIа ингале мо къоагаяь, дийхк мо мора дахчан Iоакъа а уллаш. ГIанд а дар Iоховчеи букъ дIатохачеи кIаьда гIайбилгаш доахкаш, цар тIа турс даь дага тIоарска а тIатеха. Цхьацца йоазув деча хана, хьехархо Iоховр цига, бакъда дукхагIйолча хана лелаш хулар Солсбик; берашта дешар хьалхадоаккхаш, тIахьожаш.\nБерашта хаззал цхьа къамаьл дар цун ше тIахьожача хана каст-кастта оалаш: «Деша, Iомаде; вари, деша» яхаш. Цу хана уллув вагIачоа новкъа хургдоацаш, халла хаззал мара боацача шортигача муамах, жайнаш тIара бIарг хьал ца боаккхаш, хийцце дешаш хулар мутаIаллимаш.\nВокха оагIорахьа, шин кора юккъе нийсдаь, пенах хьеха улг доаллар, эрш шера а долаш ши эрш лакха а долаш; эшача хана цу тIа йоазув деш. ДукхагIйолча хана керда дарс хьалхадоаккхаш, цу улга тIа дIаяьздора хьехархочо. Цхьайолча хана цIагIа Iомадаьр, мутаIаллим IотIа а вийхе, цу улга тIа йоазув а дайташ, дIадувцийтар.\nНаIара юхе топпара пишк яр йоагаш, дегIá товр деш йIовхал луш. Чона – зIамигеи йоккхеи – ши ниIилг ягIар цох; тIауллаш чона Iаькъа а яр. Пишка Iаькъа тIа, дIайха хий чудолаш, зоакилг латтар. Лохе, пенах йоаллача тархе тIа латтар шийла хий чудолаш цхьаькха. Пишкáи пенáи юкъе гIумагIеи богеи латтар; царна лакхе, пенах хьалъуллаш, хий хьаийду дахчан чами а бар. Эшаш хилча; чамеца пишка тIара дIайхадар а дотташ, тархе тIара шийладар а дотташ, мелала боарам тоабеш, кийчдора оаха хий. Хий хьадоттача хана, цхьа тIадам арахьа Iобахийтацар.\nПишкá лохе, юккъе ала мегаргдолаш, йитá къорг яр; цу чу дIанийсдаь дахча уллар. Пишках уллар аьшкан мIара, хьалоацача дахчан ко а теха кийчбаь. Бераш салаIа арадалийтáча хана (шозза боалийтар уж ара, кхаь даькъа йийкъа яр из дешара ха); нагахьа цIи лаьгIъенна хуле; цу дийнахьа ший аргIагIа эшачунга хьожаш волчо е наIарах, мIара хьаийце цунца кийнгаш хьалъяьхе, е Iаькъа къоргах дахча чутуллар.\nШеддола бер хьужаре дIачудаьлча, Солсбика хьахьекхар йиIигаш ягIа еза моттиг а кIаьнкаш багIаргбола моттиг а. Иштта дIадоладелар тха дешара шу. КIира ялх дийнахьа дешар, пIаьраска ди мукъа дар. Цу дийнахьа цхьацца цIагIа эшача хIаманга а шоай гIулакхашка а хьожар бераш. Цхьан кIира Iуйренна ихараш вокха кIира делкъала тIехьагIа ухар, делкъала тIехьагIа ихараш Iуйренна ухар. Иштта нийсхо йолаш яр дешара низама ха.\nЭггара хьалха алапаш хьийхар тхона Солсбика. Уж цхьан кIира яхар мо Iомадаь даьлар тхо. ТIаккха «Фатихьа» яха суврат Iомадир, хийцца дагахьа деша ховш. ДIахо зIам-зIамагIдола суврат хьалхагIа а хьехаш, ткъаь иттлагIдола жуз дагахьа Iомадайтар тхога.\nИз жуз дагахьа Iомадаьчул тIехьагIа, хIара Iуйренна бераш гулденнадаьлча, деша Iоховшалехь, хоза мугIарах ара дIа а овттадай, «Вадззухьа» яха суврат дешийтар тхога муамагIа, чIоаггIа. Хийцца юрта магIа йистеи эгIа йистеи – цу юрта массанахьа дIахозар из муам. Геттара хоза а хеташ, цу юртарча наха лаьрхIа ладувгIар тхога. – Тахан а дийна болаш ба Сурхо тIа, из муам хеза, цунга ладийгIа бола нах. – Iуйрен дешара ха дIайолаелча, эггара хьалха селхан цIагIа Iомаде деннар дешийтар Солсбика; ше тIа а хьожаш. Из ларттIа Iомадаьдале, тIаккха дIаходола дарс хьалха доаккхар. ДоаггIача тайпара ца Iомадаьчоа боаггIа бехк бора, уж тайпарбараш кIезига бар. Цхьадола бераш геттара дика дешаш дар, царга оалар Солсбика: «Иштта дешаш шо дIадолхе, доазол арахьа кхыча мехкашка: Туркашкахь, Iарбашкахь, иштта кхычахьа а – деша дохийтаргда вай шо». Солсбика хьийхача цхьаццадолча берех арахьа доазол дехьа баха дийша а, вай мехка дийша а, хила а хиннаб тIехдийша Iаламнах.\nНийсса шин шера дийшача, дика а кхеташ, Солсбика хьехаш хинна болх Iомабаь ваьлар со а, соца деша баьгIараш а, — аьнна чакхдаьккхар цу сага ший къамаьл.\nДешар дIадоладенна цхьа шу даьлча, деша безам бараш дукха а хинна, хьужаре готтъеннай. (Кхыча юрташкара а ихад цига деша бераш, Сурхо тIа шоай гаргарча наьхацига бийсаш а йоахаш). ТIаккха гобаьккха лакхе, саг хьалкхетаргвоацаш нийс а яь, лохе мо ардакхаш техай пенах лакхе, бераш Iоховшаргдолаш. Царна ах эрш лохе техай цхьаькхаш, когаш IотIаоттабергболаш; хьалтIадувла цхьаннахьа юстаро лоамий а оттабаьб. Цигга деша моттиг совъяьннай, дукха хIама ца эшаш хьалха хиннар миссел.\nСурхо тIа, иштта мехка́ Къуръан хьийхад Солсбика, сталински репрессеш хинна хьужаренаш а, вай мехкара нах Макка ухаргбоацаш хьажол а дIакъовлалцца. ХIаьта а дIахо, ше дукха белгала воацача юрташка а ухаш, цхьаннахьа гучаваьлча кхычахьа а водаш, ший болх дIабихьаб цо. Солсбика хьийхад Аьхка-юрта, Долакха-юрта, Экажкъонгий-юрта. Шейолча юрташка цо хьийха ха дIалаьрхIача, хьужаренашка ткъаь итт шера совгIа Къуръан хьийхад Солсбика. Юххера массанахьара хьужаренаш дIакъайлай. ДIахо, цIагIа къайлагIа а гучахьа а, бераш хьаухаш а Солсбик ше дIаухаш а, кхы а хьийхад цо, къам мехках даккхалца, шийна БатIал-Хьажас тIадилла гIулакх дизза кхоачашдеш.\nБокъонца мел хана хьийхад Солсбика ха́ лаьрхIа хаьттача, боккхийча наха оалар: «Солсбикаца дийша бераш доккхий а хинна, саг а йоалаяь, цар бераша дийшад цунца. ДIалоархIаргъя-кх оаш гобаьккха цунах мел ха хургъя»!\nСолсбика къахьийгад нахага дешийта гIерташ; цун чIоагIа ловш хиннад вай мехкара нах хьаькъал долаш, Iилмах кхеташ хилар. Даьла Элчано аьнна да (Даьлера салот, салам хилда цунна): «Шух дикагIвар, Къуръан Iома а даь, из дIахьийхар ва». Кхы а аьннад Элчано (Даьлера салот, салам хилда цунна): «Цхьан сага дикача хIаманна кхывола саг тIанийсвича, цо нийсваьча сага хула маьл хул цунна, вокха сага маьл эша а ца луш». Ший керахь Къуръанах хIама доаца саг хаьрца цIа санна ва шоана, аьнна а да жайнашкахь. Дала аьннад яхаш а да: «Дийнахьа цкъа Къуръана тIа хьожача сагага бIарг кхоабаргба Аз».\nДешарал совгIа, кхы а хиннад Солсбика мутаIаллимашца деш, маьл хургбола хIамаш: да тIавоацача бошта, ийша, хала хьувзача наха, бIаьсти кхаш дIадувш, гурахьа ялат чуэцаш. ДIахо бIаьсти дешара бераш чухецале хьужарен наIаргара хьал-Iо а, дIа-хьа а кхай дIоаххала наькъаш цIандайташ, бахе юртара хьоасташ тоадеш-цIендеш. Иштта гурахьа а беш хиннаб цар из болх. Кхы моллагIа дале а, новкъостал эшаш юкъагIдиса латта юртара юкъара хIама а хьалдузаш хиннад цар.\nЭзареи ийс бIаь цхьайтлагIча шера Калужски губерне городе Козельске, бехк боацаш, Сурхо тIара Хьажа мехках ваьккха Сибре вахийтав. ГIалгIай мехкара а кхычахьара а дукха нах тIехьаухаш хиннаб цунна. Иштта аргIанна шийна тIехьбаьхкача нахага хаьттад Сурхо тIарча Хьажас: «Солсбик фу деш вар цига». «Берашта Къуръан хьехаш вар», жоп деннад наха. «Ше Къуръан хьийхараш миссел, моллагIа кхыбола шийна лов нах а ийца, Ялсмала гIоргволаш саг ва из», аьннад БатIал-Хьажас Матенаькъан Солсбиках.\nЯндарерча цхьан сага́ гIа дайнад, шийна хьалхашка гув баь боча бIарий гаьна гIаьнаш а латташ, вагIаш Солсбик а волаш. Дукха нах хиннаб цунна дIатIа а ухаш, цо цхьацца гIа хьа а луш дIаухаш. ХIара цо гIа дIа мел денна саг, Ялсмала дIачуводаш хиннав. Мишта кхаьчай хьога ер бокъо, аьнна, шийга хаьттача, жоп деннад Солсбика, аз берашта Къуръан хьехарах, аьнна.\nВай мехка дукха хиннаб Матенаькъан Солсбикаца Къуръан дийша Iаламнах: Муцолганаькъан ОхIлой Iусман, Шахьбота Заяуддин, ЦIечой Абоязит, Исмейланаькъан Висангире Хьасан, Овшанаькъан Бийсолта, кхы дуккха а.\n«Сердало» газета корреспондента Т. Яндиевас ОхIлой Iусманах язъяьча «Жизнь во имя Всевышнего и на благо народа» яхача статья тIа латт: «Первым его учителем был Сосланбек Матиев». (ГIалгIай мехка къаман юкъара газета «Сердало», № 89 (11024), шоатта, 2013 шу, 6 июль).\nСо вахар ОхIлой Iусман волча, Солсбиках дувца сона, аьнна. Са хаттара жоп луш, цо аьлар: «Дикка кIоарга Iилма дийша саг вар Матенаькъан Солсбик, шоай коа хьужаре а яр цун. Дукхача наха Къуръан хьийхад цо, Дала дика даь саг вар из. Эггара хьалхара сай дешар цунца дIадоладир аз. Из ва са Iилман овла дIабеллар».\nСурхо тIа вар ЦIечой Абоязит-молла яхаш дийша саг, из а вар Матенаькъан Солсбикаца дийша, каст-кастта нийслора са цунца вIашагIкхетар. Дукха дувцар цо ший хьехархочох Солсбиках а, шоай дешарах а, хьужаренах а лаьца. ЧIоагIа вашаш вар из цу хана ше а шийца баьгIача мутаIалимаша а Iомадаьчох.\nСолсбикаца Къуръан дийша тахан а ба вай мехка дийна болаш нах, Сурхо тIа а кхычахьа а.\nНах Сибре бига́ча хана, Солсбикар нийсбеннаб Каргандински областе, То́каровски районе, Нурниск яхача машен-наькъа станце. Цхьа шу доалашше, из ший дезалца городе Караганда хьалвахав. Цул тIехьагIа цхьаькха шу доалашше, эзареи ийс бIаь шовзткъеи пхелагIча шера юххе, из дIавахав ший дезалца Кокчетавски областе, Баратайское яхача юрта, ший воккхагIвола воша Алсбик волча.\nДуненахь доккха Iазап хиннад Сибре бигача нахага, новкъа Iоболхаш а Iокхаьчача а: шелалца, моцалца, бокъо йоацаш еча халонца. Иштта лаьцача лазаро кхы дIа ца хецаш, Кокчетавски областе Баратайское яхача юрта, дIаваха дукха ха ялалехь, эзареи ийс бIаь шовзткъе ялхлагIча шера февраль бетта кхалхав Сoлсбик; цу юрта бусалба наьха кашмашка дIа а веллав.\nДала къахетам болба цох, Дала гешт долда цунна, Дала Ялсмале лойла!\n← Не приближаться, не общаться, не пробовать\nХолодный батик Лизы Марзабековой →


Ниццерчу килса чохь рс диттина кхо стаг вийна зуламхо вовзийтина полицино. Иза ву 21 шо долу тунисхо Аусауи БрахIим. Европе веана иза Италерчу Лампедуза гIайри тIера бутт хьалха, куьйга леладечу хинкеманца я бурамца, боху Iедало. Карарчу беттан юьххьехь Италера дIаваха тIедожийна хилла цунна, дехьаваьлла Франце. Талламчашкара хиина цунах йолу информаци AFP агенталлина.\nАусауица ца карийна паспорт, амма хилла цуьнгахь Италехь ЦIечу ЖIаро делла кехат. Лампедуза – нелегалехь Европе богIу мухIажирш тIеоьцу центр ю. Карантинехь а латтийна, бурамца Италерчу Бари кхачийна хилла иза кху беттан 9-чу дийнахь, яздо The Guardian газето. Тунисера мигранташ сов дукха хиларна, Италин Iедало ша дIа ца буьгу уьш шаьш схьабаьхкинчу пачхьалкхе – карало дIабаха тIедожош долу кехат.\nШега Итали дIатаса аьлча, Франце дехьаваьлла Аусауи. Цигахь цо ехна тховкIело. Талламна гIодеш ду Тунисера Iедал а, хаам бо Reuters-о. Хилла ву я вац иза террорхойн юкъараллашкахь, цкъачунна хууш дац.