Хасбулатов Русланс дуьйцу вайн къам махках даккхарх. - Публикации <!--if()-->- <!--endif--> - Каталог файлов - Депортация 1944 года\nПамяти жертв депортации чеченцев и ингушей в 1944 году\nВысылайте ваши истории\nГлавная » Все материалы » Публикации\nХасбулатов Русланс дуьйцу вайн къам махках даккхарх.\nЧиллан-Беттан 23-гIа де нохчаша дицдойла дац. Дицдойла дац, вай оьзда нах делахь, аьлла хета Оьрсийчоьнан Лакхарчу Советан куьйгалхо лаьттинчу, Оьрсийчоьнан Iилманийн академин декъашхо-корреспондент волчу Хасбулатов Русланна.Маршо Радио: Ахь а ма лайний хьайн гергарчаьрца, тайп-тукхумца, дерриг къомаца. Хьайна Казахстанах дагадогIург дийцахь.\nХасбулатов: Дера йогIу суна-м Iаламат дика дага цигахь лайна халонаш. Тхан доьзалехь тхо виъ вара - кхо ваший, йиший. Со уггар жиманиг вара, шо кхаьчнера. Арадохуш кечамна цхьа сахьт деллера.\nТхан да партин обкоман декъашхо, "ЦIен Варзап" ("Красный Молот") индустрин декъан директор а лелла, воккха хьаькам вара, цунна дика хууш хиллера махкахдаха къам кечдеш дуйла. Цо накъосташка а, гергарчаьрга а хаийтинера, арадохур ду, кечдала деза аьлла. Иза чувоьллинера, хьанна хаьа, авторитете а волуш, цо хIун лелор ду, аьлла.\nИза тIедийн цамгар (тиф) ю аьлла, бахьана а хIоттийна, дарбан цIийне виллина, цу чохь вийна. Кхано, цIадаьхкича бен ца хиина тхуна иза а. Иза чохьваьллинчу дарбан цIийнехь болх бинчу цхьана ногIийчо дийцича.\nТхо Къилбаседа Казахстане, Петропавловск махка дахийтинера. Сибрех яра-кх иза, цхьана жимчу колхозе диссийна тхо - Гельц Максан цIарах колхоз. Цигара дагайогIу суна депортаци. 5-6 шо даьккхина оха цигахь. Вай стенна хьовсийна Сибрех а цигахь хиира-кх суна.\nНах цIерпошташца леш, уьш дIабохка а йиш йоцуш, оьзда нах ма хилла вайн даима а - шен гIуллакхна араваьлларг, топ тухий, вен а вуьйш. Доккха Iазап доьссинера нохчашний, гIалгIашний тIе. Нийсса ах вайн халкъ хIаллак ма дина.\nТхан нана колхозе а йигина, цигахь хьелийозархо а хIоттийна, аьтто белира тхан, цо мацалла ца болуьйтуш схьабалийра тхан доьзал. Гергарнаш дукха белла мацалла.\nЦу тIе, эвлара эвла гергарниг волчу ваха йиш а йоцуш. Колхозехь ахча ца лора, белхан денош а яздой, царна дуьхьал ялта яздора. Ткъа и ялта чекхдоккху хьер кхечу кIоштахь яра. Ша тхан кIоштан Iедал а генахь дара, цига, коменданте, хьера ваха бакъо еха ваха дезара, ткъа ваханарг дIа а лоций, комендантан раж талхийна олий, хан тухура. Иштта хьийзош, и Сталинан режим вуно боьха ма яра.\nТхан нанас йоьлуш дуьйцура со воккха хиллачу хенахь. Гергара нах баьхкинера боху вайга хьошалгIа, соьга хаьттина, воккха хилча хьо мила хир ву, аьлла. Ас аьлла хиллера, воккхахилча, оцу Кремле а вахана, и Сталин волччу охьа а хиина, иза тIаIIийна чувуллур ву ас! ...Оццул вайн безам боцуш Iедал ма дара иза!\nМаршо Радио: Руслан, дуккха а зама яьлла, вай дицде хан а ма яра, хIинца и де дагадогIу нах дукха а бац, цу тIе, махкахь хьаха дойтуш а дац къам махкахдаккхар, нохчаша диц стенна ца до техьа и Де, и хан?\nХасбулатов: Муха дицдийр ду, суна муха дицлур ду! Селхана санна дага ма догIу суна! 8 класс а яьккхина, цул тIаьхьа сарахь доьшуш вара со (вежаршца цхьаьна доьзал кхаба ма безарий). Алматара Москварчу университете а вахана, цигахь чекхваьлла, махкахь дукха ваьхна а вац со. Амма дуьйцург а, гушдерг а ма-дара гIелонца дозаделла.\nВайн чартех некъаш бехкина, кешнаш хIаллак а деш, музейш, ва библиотекаш, еррриг а синбахаман хазнаш, театрш, нохчийн мотт дIабаьккхина, нохчех, гIалгIайх мостагIий а бина лелла... Иза муха дицдо? Тхуна-м дицлур дац, сан хенарчарна-м дицлур дац, хаац, кегийчара хIун лелор ду. И дицдала йиш а яц аьлла хета суна. Дицло хIума ма дац иза.\nКхечу къаьмнаша, шайн цахилларг а тIехь тIе а детташ, дуьйцу, ткъа вай дицдала гIерташ ду сихха. Оьзда нах вай делахь-м дицлур дац, я дицдала йиш а яц.\nЦундела со дарже ваханчу хенахь иза дара-кх сан коьртехь. И тайпа къхизалла ас кху Оьрсийчу юхакхочуьйтур яц, вайнахана хъьовха, кхечу къаьмнашна а, олий. ...Цундела со кхоьссина дIа а вахийтира! Цу тIе, Нохчийчохь болчу наха гIо а деш!\nБаккхийчу наха со жима волуш олура, хьекъалениг вайх хьалаваьлчахь, вайнаха тIаьхьа а бовлий, озавой охьавоккху, цундела иштта хала схьадогIуш ду вай, олий. Иза муха хуьлу олий хетара суна суо жима волуш. Воккха мел хили, цунах кхеташ вогIу!\nМаршо Радио: Жима волучу заманахь, ахь воккха хилча айхьа дендерг аьлла-кх, Кремле а кхаьчна, цигара бехкениг чувуллур ву!. Кхечира хьо Кремлан коьрте а. Хьуо цу чохь волуш, ахь муха кхетадора хьайн къам махкахдаьккхина де? Ерриг Оьрсийчоьнна санна иза дезде ду, Эскаран Де, ткъа вайна - тезетан де. Юкъара терза латто ма дезний хьан хьайгахь...\nХасбулатов: Лакхарчу Советан кхеташонехь а олура ас-м, хIара Эскаран Де ду, амма шун куьйгалхочунна дац шуна, накъостий, хIара дезде. ...Кхета а кхетара сох-м и сан депутаташ. Иштта яра-кх сан позици. "Суна дезде дац шуна иза, сан коьртеххьий, сан кийраххьий дац шуна дезде!" Цкъа а, шозза а элира ас иштта массарна а хьалха. ...Кхидерг а олура ас-м!\nМаршо Радио: Ахь олурий-м массарна а хаьара тхуна!\nХасбулатов: Хуучарна хаьа, массарна ца хаьа!\nМаршо Радио: Хьан хьайн могашалла муха ю, Руслан?\nХасбулатов: Тоьар йолуш ю, Дала лелош ву, Далла бу хастам!\nПредыдущий материал - Следующий материал\nКатегория: Публикации | Добавил: isa-muslim\nПросмотров: 547 | Загрузок: 0 | Комментарии: 104\nКазахстанские архивы, к которым долгое время не было доступа.\nИзраилова Асмаъ была депортирована с сыном в руках.\nМарем Цатаева из с.Центарой, Нажай-Юртовского района. Малика Арсанукаева.\nЦинцаева (Ногамирзаева ) Ч1ехаг, 1920-1976гг.\nОни мечтали напиться аргунской воды. Аббаз Осмаев.\nЗаци Яхиева, ей было четырнадцать лет, в тот февральский день... Марет Эльдиева\nЕсть черный день у моего народа...\nРусские немцы чеченского происхождения.\nОн поменял одежду на мешочек с кукурузой, но все ровно умер через два часа...\nКак ингуши возвращались на Родину. Муса Кхьонах!\nСайт о депортации крымских татар:\nКарта посещаемости сайта:


Сакъердаме дувцараш — Сердало\n14.03.2019 serdalo@yandex.ru 0 Комментариев\nГи елла гиба а йолаш, базар тIа даьтта дохка водаш хиннав цхьа лоамаро. Ше-шийца уйла еш, дагадехад цунна:\n— Юкъах тепчеи, шалтеи, тури уллаш, кадайча дын тIа а вагIаш, укх новкъа воагIаш со а валар. ПхорагIа никъ хоадабе дагахьа бедда боагIаш берста сай а балар. Топ теха из бе а бийна, тула а баь, цох диъ дакъа а даь со воаллача хана, ворда тIа а багIаш духьалбоагIаш сона йийха ягIа йоIи, уст-нанеи, уст-йишеи а балар. Цхьа дакъа уст-нанна лургдар аз, шоллагIа дакъа уст-йишийна лургдар аз. ХIаьта юхедиса ер ши дакъа хьона лу аз, аьнна, со шийга йистхилча: «Даьра, дезац сона-м!» — аьнна, дIаерзаргьяр сона йийха ягIар.\nЦу уйлаша догдикадаь, ший нускал диста дагахьа лоамаро сеттача, «гIaп», аьнна, кхерах дIакхийтта, цунна ги яьлла гиба ехай, даьтта Iодахад. Цох догдаьттIа лоамаро, кхы де хIама а доацаш, шорттига цIавийрзав.\nМоцагIа-моцагIа, ги елла топ а йолаш, хаьн уллаш тури шалтеи долаш, кIаьдвенна, хьоцар а даьнна, ший коа юккъе дахча доаккхаш воаллаш хиннав цхьа лоамаро. Цо дахчах диг массаза тох, ги йоалла топ фоартах кхеташ хиннай. Из сурт зийна, юхегIолла тIехвоалаш волча цхьан сага аьннад:\n— Яй, къонах, фу леладу Iа? Из ги йоалла топ Iо а яьккха, хаьн улла тури, тепчеи, шалтеи Iо а дилла даккха мегаций Iа из дахча?\n— Даьра, новкъост, — яьхад лоамарочо, — боккха бала ба хьона аз хIанз токхар. Пхьа ма хьаьрчабий сох! Ши шу а да са сесаг едда маьре яха, хIаьта со дийна а волаш цхьаккха а молла кхычунца цун мах бе тугаш вац!\nГаьнна цхьаннахьа ваха аьнна араваьнна хиннав ши новкъост. ХIаьта наькъа бIоахалла лаьрхIача, яа-мала ийца хIама кIезига хиннай цар. Дикка шоаш гаьна баьннача хана, мец а бенна, хьог а бенна, хIама даа Iохайшаб уж.\nДаьллахь, хьанехк, из хьа да мишта велар мича хов сона-м — аьннад цхьанне.\nШий да дага а веха, вож из вувца волавеннав, хIаьта хаттар даьр чуийнна хIама даа эттав.\n— ХIанз Iа дувцал хьай да валар, — дийхад шоллагIчо, ше Iехаваьлга гуча а даьнна.\n— Даьллахь, кхы еш йоккха хало йоацаш, цкъа-шозза «axI» а аьнна, венна дIаваьлар из-м! — яьхад вокхо, даар юкъах а ца дуташ.\n— Сона хозаш хьо кхы Iaxe, ер шалта теха, из корта дIа хьа бахийта, — аьннад жIалега ший сесаг шиш болаш Iомае дагадеха, кхыча наха а иштта из деш хиннад аьнна хезача цхьан маро.\nХIаьта жIали кастта юха а Iаьхад. ТIаккха сесага хьалхашка ший дош кхоачашде дагахьа, сиха бетта чура шалта а яьккха, жIалена тIатоссавеннав мар. Кертах тоха аьнна лостаяь шалта, жIале цIогах кхийттай.\n— ХIанз тIехьа да из: дIадийнар мара тIадаьнна моттиг яц, — яьхад сесага. — Ховргдар хьона, Iа хьалхагIа Iомадаьдаларе, хIанз Iа цхьа дош аьлча а тоъаргдар!\nГулдаьр Малсагнаькъан Абу\n№ 37-38 (12172-173), ера, 14 март, 2019 шу / Четверг, 14 марта 2019 года\n← Фу хиннад берза?\nЛовзарашцеи ловзара куцашцеи бувзам бола берий багахбувцам →\nДукха веза хьехархо\nШийх дика цIи йоаккхийташ наьха тешал тIехьа вахаш хьавоагIа къонах


Туркойчохь вехачу нохчийн оппозицин блогеран Халитов Хьасанан дас ГIанис видеокхайкхам язбина шен кIанте. Иза зорбане баьккхина Нохчийчуьрчу парламентан депутатан Ханбиев Мохьмадан инстаграмехь.\n"Хьасан, дитахь дош доцург дийцар. Дела дуьхьа, устаза дуьхьа ма дийца! Кху махкахь доцуш дерг а, тхуна доцуш дерг тIекхуллуш Iаш ву хьо. Хьо а ву, хьо саннарш а бу. Уьш ма бийца! ДIа а вахна и къамелаш дан кхиийна вацар ас хьо. Суна моьттура со воккха хилча суна хьо гIоьнча хир ву. Хьох воккхавеш хьалакхиош лелийнера хьо. Ткъа хIинца хьох хIун хилла?.. Суна дуьхьалвели хьо", - бохуш дуьйцу воккхачу стага.\nХалитов Ганис дийцарехь, цуьнан кIанта шен да-нана, гергарнаш а Нохчийчуьрчу низамашлардон органийн белхахоша лецна бахар "харц ду".\n"ТIекхочур валахьара-м, вийна а, цхьаъ дийр хир дара ас хьуна, кхин хьо соцуш цахилча", - боху шен къамелехь къаночо.\nМасех де хьалха Халитов Хьасана аудиокхайкхам баржийнера Кадыровга хьажийна болу. Шен къамелехь цо боху иза "хинжа" бу, "Кавказан коьрта шайтIа" ду, "бIиж" бу, ткъа иштта Кремле дIагIо олу цо Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнга "нуй а хьокхуш, Путинан кухнехь ваха".


"Исламан пачхьалкх" тобанан дакъа хила лууш бу Имаратан эмираш\nДечкен-бутт 06, 2015\nШема -- Пропаганда мехала гIуллакх лору "Ислман пачхьалкх" тобанан декъашхоша. Шаьш дIалаьцначу меттехь шайн байракхаш дIатуху цара. Кобани, 2014 шо\nКху тIаьхьарчу 6 кIиранах Кавказ Имаратан лаххара а 6 командиро юхаэцна ша Умаров Доккин метта хIоьттина волчу Кебедов Iелаасхьабана муьтIахь хила делла дош. Цара байат дина Исламан пачхьалкх олучу тобан куьйгалхочунна Ал-БагIдади Абубакарна. Маршо Радион аналисто Фуллер Лизас язйина цунах лаьцна материал.\nКавказ Имаратан эскар декъалуш ду. Хьалха Кебековна муьтIахь хила дош делла нах шайн ойланаш хуьйцуш бу. ХIинца царах цхьаболчара чIагIонаш йина Шеман а, Иракъана а цхьайолу кIошташ дIа а лаьцна тIемалоша кхоьллинчу Исламан пачхьалкхан тобан куьйгалхочуьнан куьйгакъеллахть хир ду шаьш аьлла. Верриг а цу тайпа сацам бинараг маса стаг ву хуу дац. Ал-БагIададина байат диначарна юкъахь цкъачунна гучуваьлларг ву кхоъ суьлийн а, кхоъ нохчийн а тIемалойн хьалханча.\nХIорш бу уьш.\nЗайналабидов Султан Дагестанера Хасав-юртан кIоштан эмир ву. Стохка Лахьан-баттахь интернетехь YouTube-хь гучуелира цо БагIададина ша муьтахь хир ву аьлла дуй бууш яьккхина видео. Кхин а цхьа бутт сов хан яьлча и видео дIаяьккхира, Зайналабидовн гIовс волчу Абу-ИбраьхIим Ислама иза тIемалошна юкъахь питана даржош ву аьлла емал винчул тIаьхьа.\nШолагIа ву Аселдеров Рустам. Цуьнан тIеэцна цIе ю Кадаран Абу-Мухьаммад. Дагестанера гIаттамхойн тIеман буьйранча хIоттийнера иза Умаровс 2012-чу шарахь. Аселдеров вина ГIалмакхчохь. Иза тIемалойх дIакхийтира 2007-чу шарахь герз лелийна аьлла кхеле озийна ша хьийзийнчул тIаьхьа. Кхело бехказа витира иза.\nКхолагIа ву Камбулатов Арслан-Iела. ХIинжа-ГIалана гонах лелачу тIемалойн тобан хьалханча ву иза. 2013-чу шарахь цо варе динера Дагестанера Iедалш, тIемалойн маьрша зударий а, бераш а дайарна, шаьш бекхам бийр бу Iедалхойн гергарчу нахана а аьлла. Цу стага БагIдадина муьтIахь хила дош луш яьккхина видео гучуелира YouTube-хь стохка ГIура-беттан 20-чу дийнахь.\nКхо нохчо а ву Ал-БагIдадина муьтIахь хила чIагIо йина. Саидов Махран а, кхин а ши эмир -- Хьмзат а, Iусман а. Цара и гIуллакх деш яьккхина видео гучуяьлла стохка ГIура-беттан 25-чу дийнахь. Кебековна муьтIахь хилар цу наха дитаран бахьанаш хууш дац. Царах цхьаъ хила мега Кебековс юьхьарлаьцнарг мелла а къеда некъ хилар.\n2012-чу шарахь, Дагестанан кхерамазаллин сервисан белхахочунна тIе а тевжаш, Коммерсант газето дийцира Дагестанера тIемалойн болам бекъабелла бу аьлла.\nЦхьа дакъа ду диндай байа оьшуш дац, царна Iедалшца юкъаметтигаш лелорна аьлла бехкаш а дохкуш, тоъала уьш бехке хиларан тоьшаллаш а доцуш аьлла хеташ. ШолагIа дакъа ду, и нах коьртачу декъана Аселдеровн тIемалой бу, милла а шайн эмиро аьлларг вуьйр волуш.\nТкъа Кебековс мелхо а дуьйцург ду юкъараллехь гIортор хила еза гIаттамхойн бохург. Ша Умаровн метта Имаратан эмир хIоьттича Кебедовс элира, шайн система дуьхьалхIотто еза Iедалан системана массо а агIор аьлла - политикехь а, экономикехь а, хаамин гIирсашкахь.\nОццу хенахь керлачу Иамаратан куьйгалхочо кхайкхам бира тIемалошка шаьш а леш лелхийтарш дар дита аьлла а, маьрша бахархой ларбе аьлла а.\nПолиитикан говзанча Вачагаев Майрбек Къилбаседа Кавказера хьал шен тидамехь латтош ву. Цо дуьйцу Имаратан агIончийн могIарш декъадаларан бахьанех лаьцна.\nМухха делахь а хIинца вовшен дино бохург дохийна бохуш бехкаш дохкуш бу Имаратан эмираш. Цундела хала ду Имаратан муьтIаьхь бисинчу а, Исламан пачхьалкхан тобанехьа бевллачуа нахана юкъахь маслаIат маца хир ду.


Нохчийн Республикин Куьйгалхочун, Россин турпалхочун Кадыров Рамзанан Нохчийн меттан денца доьзна декъалдар | Информационное агентство "Грозный-Информ"\nПн, 29 ноября, 12:18 Пишите нам\nГлавная » НОВОСТИ » НОХЧИЙН МОТТ » Нохчийн Республикин Куьйгалхочун, Россин турпалхочун Кадыров Рамзанан Нохчийн меттан денца доьзна декъалдар\nАс даггара декъалдо шу Нохчийн меттан денца! Республикин дезачу деношна юккъехь оцу дийно къаьсттина а, сий-лараме а меттиг дIалоцу. Цо вайна дагадоуьйту ненан мотт Iалашбан, кхион, тIаьхьенаша тIаьхьенашка дIакховдон безаш хилар. Бакъонца, цунах вайн къоман коьрта хьал-бахам бу ала догIу.\nНенан маттаца уьйр-марзо хила езар даима а коьртачу маьIне хилла вайна. Вай дерриге а хьелаш кхолла гIерта хIора а нохчичунна шен ненан мотт хаийтарна, оцу маттахь говза къамел дан, яздан Iаморна, нохчийн меттан грамматика йовзийтарна. Вайн къоман башхаллин а, культурин а гIортор а, бух а ма бу ненан мотт.\nНохчийн Республикин хьалхарчу Президента, Россин Турпалхочо Кадыров Ахьмад-Хьаьжас ненан мотт, нохчийн халкъан культура, истори Iалашъяр уггаре а мехала, маьIне гIуллакхаш лорура. Нохчийн яздархоша, журналисташа, лингвисташа деш долчух кхеташ а, царна гIо-накъосталла деш а вара иза. Ур-атталла, республикина уггаре а чолхе беанчу муьрехь а Ахьмад-Хьаьжин ницкъ кхечира нохчийн маттахь газеташ, журналаш, книгаш, Iаматаш арахеца, телепередачаш, радиопрограммаш ян хьелаш кхолла.\nАхьмад-Хьаьжин сийлахь-деза весеташ кхочуш а деш, тахана вай республикехь уггаре а тоьлла хьелаш кхоьллина ненан мотт баржо, безабалийта, цуьнга марзо кхолла, иза кхин а хьал долуш бан. Вай долчохь хIора шарахь нохчийн маттахь дIахьош тайп-тайпана конкурсаш, фестивалаш ю, арахоьцуш книгаш, Iаматаш ю.\nТахана хIора а нохчи кхеташ ву шен Даймахке, шен халкъе бакъболу безам ненан матте болчу безамехула бен хила йиш цахиларх. Вайн сийлахь декхар ду и безам Iалашбар, тIекхуьучу тIаьхьенашка дIакхачор. И дан таро хир яц вайн мотт лекхачу (трибунаш) мимаршна тIера бен буьйцуш ца хилахь. Ненан мотт массо цIа чохь, хIора хIусамехь бийца безаш бу, хIора доьзалехь берана жимачохь дуьйна иза Iамийта. ТIаккхий бен вайга Iалашбалур бац нохчийн мотт, тIаккхий бен Iалашдалур дац вайн башха, исбаьхьа, шатайпа халкъ.\nХьомсара махкахой! Ас кхин цкъа а даггара декъалдо шу Нохчийн меттан денца. Лаьа шу ирсе, могаш хуьлийла, шун аьтто хуьлийла! Беза а беза, Iалаш а бе ненан мотт!\n20.10.2021 / 10.45\nЕрригроссин конкурсан совг1атхо яьлла Нажи-юьртан к1оштара Бена


«Да ваьлла ца волуш, да вала ца вуьтуш...» бу нохчийн мотт\nЛахьан-бутт 15, 2013\nНохчийн меттан де ишта даздо Нохчийчура Iедалша, Соьлж-гIала, 25Оха2013\nДукха хан йоццуш, оьрсийн пачхьалкхан ДУМАн депуташа шайн 44-чу кхеташонехь йийцаре йинера, Оьрсийчоьнан Федерацин низаман «Оьрсийн Федерацин къаьмнийн меттанех» лаьцначу низаман проект. Цуьнца а догIуш, дуккха а гаттонаш хир къаьмнийн меттанашна. Коьрте боккхуш бу оьрсийн мотт.\nНохчийчохь тIехдика вевзаш волчу байтанча-журналистан Абдуллаев Лечин дешнаш коьрте хIиттош, хIара нохчийн маттах къамел доладар лаа дац. Стенна аьлчи и дешан говзанча, шен ненан матто тахана лов къа-бала, цунах пайда ца эцаро и лечу хьолтIа баккхар кхета а деш,виллина цунна орцах вуьйлуш схьавогIучех цхьаъ ву.\nIуьллуш болу мотт гIатто,байтанча-гочдархочо Хатаев Хьусайна ма–аллара, цу дешан шуьйрачу маьIнехь и бацо, дикачу агIор цу маттана тIеIаткъам бан йиш ерш партал Iийр бара аьлла ца хета, шайн ненан маттахь деша а, доьшург кхето а хиъна, царна Абдуллаев Лечин синхааман турпалхочо нохчийн маттах еш йолу ойланаш евзича.\nУьш хIумма а гомха яц,цара карладоккху уьншарахь яханчу хене дирзинарг а, тахана маттана гонах деш долу зевне тIаьхьло йоцу къамелаш а, цуьнгара шегара схьахеза балане узам санна, «гIайгIане» мукъамаш а. Цу а, кхечу а кепара лазаме ойланаш гIиттош дека «Дош» байт юкъара ас даладо Лечин дешнаш.\nСан мотт цIера баккха амал хилча,\nАрахь иза хаза хилла да;\nВайн нохчийн мотт кху дуьненна хиъча,\nВайн нохчийн мотт-и вайн ворхIе да!\nСо вайн меттан меттан- мотт гуш сеца,\nМеттан боцург синна даймохк бац.\nДIаэца тоьа цхьа-ши аьрша лаьттан барз.\nТкъа синошна, синошна хIун де вай,\nКху дуьненнал йолчу ойланна а!\nМерза ваша, ма Iелахь хьуо левай,\nМа хилалахь ойла со леван а.\nАбдуллаев Лечин синхааман турпалхочо ша тахана вела дIавер волуш санна сагатдо нохчийн меттан кханенан. Цунна кхето нуьцкъала киртиг ю, къам къомах туьлуш гар, нохчийн мотт хIора шо шаре мел долу эшна богIуш хилар, цунах пайда эцар гатлуш хилар.\nДозанаша гота мел хьовзий а,пана хила Iема хьуна са.\nНохчийн меттан зилкоьртан дозий бен.\nКхин хIун дисна ларо хьан я сан?\nДегIан сацкъар дIаоьцур бу лаьтто,\nВайн сих дуьсург цо бо лаьттах мохк.\nВайн сих диса, тIевогIучо гIатто,\nКхин хIун ду вайн,бацахь и вайн мотт?\nНобелгIеран шерет вайн ца къуьйсу,\nЦIахь «пайхамарш» довла гIерташ дац.\nВай ца дуьйцу, нохчийн матто дуьйцу,\nКъасто гIерташ хьан, сан букъах харц.\nНенан маттахь долу хьал тIех дика долуш санна,меттигера Iедал,оьрсийн матах шуьйра пайда а оьцуш, сапаргIат Iаш а долуш,кхидолу къаьмнаш саготта ду шайн меттинашкахь тахана яллочу гIелонна а,оццу оьрсийн матто царна бечу тIеIаткъамна а.Схьахетарехь, цундела йо цхьадолчу къаьмнийн векалша шайн меттанашка «ког хецийта» само,цундела и мотт ца хилча,къам хирг цахилар кхета а дина,цара лерса а,бIаьрса а ирдина,зерашка а дохкий ахкаме дуьллу кегийчу къаьмнийн меттанаш хьокъехь тIе мел оьцу керла низам.\nЦунна къеггина тоьшалла ду аьлла хета,цхьаболчу депутаташа дийцаре даьккхина»Оьрсийчоьнан къаьмнийн меттанаш»хьокъехь Пачхьалкхан Думехь тIеэца кечдеш долу низам. Кегийчу къаьмнийн меттанашна эшам беш йолу цуьнан дуккха а агIонаш Iораяьхначех цхьаъ ву цигга Думехь културан а, Iилманан а, дешаран а, къоман хеттарийн а Комитетан коьртехь волу Валеев Разиль.\nЦо бинчу талламаша ма-гайттара керла кхуллучу низамехь цунна дукха кхачамбацарш карийна кегийчу къаьмнийн меттанашна вуно харц тIеIаткъам бан тарлуш.Царех ду оьрсийн маттахь хааме мел даьлларг кегийчу къаьмнийн меттанашкахь а гIардаккхар тIедожор а. Иза ванне реза вац «Российская нация» бохучу терминна а. "Цу билгалдаккхаро, боху депутата Валеевс, тIе ца дуьту къоман ша-тайпаналла, аьлчи а билггал цхьа стаг-юьхьша оцу я кхечу къомах хилар».\nЦу низамехь хааелла цу кепара галморзахаллаш дуккха а ялайо Валеев Разила. Бакъду Нохчийчохь маттана тIебазбелла цхьа а кхерам бан а боцуш санна сурт ду тергалллуш дерг.\n"Кхузахь маттах дог лозуш Iедалдай а бан а бац. Цара,шайн ворхIе а дех бисча санна пайдаоьцуш берг гIазкхийн мотт бу. Мотт леш хиларрий,и ца хилча къам къомах даларрий тахана уьш кхето гена бу. Кхана хиндерг Делехь ду, амма тахана маттеххаалург ле цамгарра-м ю. ХIун «къаьхьа я къематан де" хIотто деза маттехь, Iедалехь берш цунна тIеберзо.\n«Да ваьлла ца волуш, да вала ца вуьтуш…биллина» Iуьллуш бу нохчийн мотт\nДуьненна а нохчийн мотт марзбан гIерта Байсултанов Дауд\nМуха ю шун нохчийн маттаца йолу юкъаметтигаш?\nДекъаза нохчийн мотт


Нохчийн меттан хьехархо а, байтанча а Цуцаев Iалавди\nГIадужу-бутт 03, 2015\nПоэташлахь шатайпаналлица, адам дезарца, ларарца язъечу байташца билгалволлу Теркйистехь хьехархо волу Цуцаев Iалавди. Бегаш а битина аьлча, исбаьхьаллин дош кхало а, цу дешан мах хууш говзанча а ву Iалавди. Махкахь дукха байтанчаш –хьехархой хир бу аьлла ца хета, шен говзаллех цо санна шатайпа пайдаоьцуш.\nХIинцачул 35 шо хьалха нохчийн университетехь кхоллаеллачу «Пхьармат» цIе йолчу литературан цхьаьнакхетараллехь исбаьхьаллин дешан кIорге яста буьйлабеллачу яздархойх цхьаъ ву, цIера Хьалха-Мартанара, тахана Новр кIоштехь вехаш волу, хьехархо Цуцаев Iалавди.\nЦу хенахь яздина ду цо хIара забаре могIанаш а:\nЗудчунна оьшу уллехь майра майра,\nКъонахчунна дош долуш дерг дош.\nСтенна оьшу этка йоцу айра?\nСтенна оьшу кетар йоцу пхьош?\nБегаш а битина аьлча, исбаьхьаллин дош кхало а, цу дешан мах хууш говзанча а ву Iалавди. Махкахь дукха байтанчаш –хьехархой хир бу аьлла ца хета, шен говзаллех цо санна шатайпа пайдаоьцуш.\nШа хьехархо хиларе терра Iалавдис «башхачу» кепе- байташка дерзина вайнехан фольклорехь тоьллачех цхьа жанр ларалуш долу кицанаш а. Цуцаев Iалавдис юкъ-кара байт а йоьшуш ишта къамел нисделла тхойшиннан литературах а, нохчийн маттах а.\nIалавди: «Со берашца болх беш хиларе терра, кицанаш берийн кхетаме дIакхача атта хилийта а яздина ас хIара могIанаш, кицанийн маьIнаш даста а гIуртуш. «Сов доцу совцIа».\nКарахь дерг вайн тоьлу олу, геннара гуш хьоьгучулла.\nТоьлу сатедина къоьлла. Хьан боцчу цу бахамал.\nКхин дIа а хьехамаш шорта: ца доьху дика ма луо,\nМа бехка ца лозу корта, Къахьега. Мало-хало.\nСихалло даьккхина са а, Собаро баьккхина лам-\nИ дерриг оьшуш ду хаа.Оьшуш ду, оьшуш ду, амма,\nСобарца садетта Iемаш, тIех ца ваьлча нохчи ца Iа:\nЛаца ца лоцуьйту ден маж- лаьйча ца хоьцуьйту дIа…\nIалавди : «ГIиллакхан мехаллаш. Адамашна юкъахь лелачу гIиллакхо мел меттиг дIалоц. И цахиларо мел эшам бо. Хилча мел хаза ду иза. Дахаран мехалла цо мел лакхайоккху.ТIекхуьуш болчеран тидам тIебахийта и чIагIдан гIиртина со кху байтехь.\nГIиллакхо латтадеш меттехь Схьадеъна вайн нохчийн къам.\nГIиллакхца,собарца бертахь Баьккхина халонийн лам.\nЭшаеш муьлхха а хало, Къизачу баранех чекх\nДолуш, схьадеъначу халкъо лардийр ду къоман эхь-бехк…\nЛарйийр ю къоман оьздалла, садоккхуш доьналла,яхь.\nКоьртаниг лоруш адмалла,дахаран ирсан шуьнехь.\nОьздалла,гIиллакх ду коьрта- Къоман юьхь схьагойту цуо.\nВайн къоман юьхь ларьян гIорта: Къам хаздо шен гIиллакхо…\nМаршо Радио: Стенна бу, хьуна гергахь, тахана ненан мотт эшамехь? Стенца дузу ахь иза ледара бацабар?\nIалавди: «Нанан маттаца йолу юкъаметтиг чIогIа чолхе ю тахана. И аттачу йолуш ян а яц ша тIаьхь-тIаьхьа чолхе ца ялахь. Цхьана агIор хазачу лозунгашца кхайкхош бу, иллеш боху,амма ишколашкахь дуьйна схьа нохчийн меттан беш лерамма-м бац.\nХалкъалахь тIаьхь-тIаьхьа дукха карабо цуьнца уьйр йоцу нах. Цо лов халонаш дагахь а йолуш яздина ас хIара «Ненан мотт» аьлла могIанаш..»\nIамо а оьший –те? Ткъа эшахь мел?\nХийла а йина вайн меттан кхел.\nЦхьанхьа а меттиг бац юьхьIаьржахIотта,\nКIант велахь дика хууш шен ненан мотт.\nХир ву и дIакхехьа Шен къоман яхь.\nШен къоман маттаца уьйр лелаяхь….»\nСуна хIетал-метал хилла уггар хьалха мила ву те Цуцаев Iалавди бохучу хаттарх байтанча я нохчийн меттан а литературан а хьехархо? Жоп муха делахь а цхьаъ-м ду бакъ, иза дика ларало цу шина декъехь.


Нохчийчохь "тийна" ду...\nНохчийчоь -- Соьлж-ГIалин битамех цхьаъ, Зазадоккху-бутт, 2012\nБахначу беттанашкахь а санна, чолхе хьал лаьтта Къилбаседа Кавказехь. Дехьа-сехьара сурт тидича, Нохчийчоь мелла а маьрша ю кху деношкахь тIемех. Амма даима а санна лаьтта гIаттамхойн уьйраш Iедало лехар, уьш карор коьрте а дохкуш, нах лецар.\nЧоьхьарчу гIуллакхийн министаралло бечу хаамца кхушеран исс баттачохь Нохчийчохь лаьцнарг 80 сов тIемало а, церан агIонча а ву. Юккъерчу барамехь схьаэцча, хIора баттахь лоцург иттех стаг велахь а, даима а бохург санна, лоьцучийн тIийриг хедаш яц. И тIечIагIдо хIора денна а полицин урхалло гуларехь хааме дохучу терахьаша а.\nТIемалошна гIодина аьлла, шеко йолуш, Соьлжан кIоштара 21 шо долу вахархо лаьцна Соьлжа –гIалахь Заводан кIоштан низамхоша. Цара билгалдаккхарца, Iедало иза бехке веш ву 2009 шарахь дуьйна тIемалошна цо кхачанан сурсаташ а латтош, жигара гIодарна. Лаьцначо къаро йина, дийцарехь, ша бехкевечу зуламна.\nИшта гIаттамхошна тIелестарна бехке еш 40 шо долу зуда сацийна ШуьйтIан кIоштан Варандахь а. Низамхоша дуьйцург бакъ делахь, цо даре дина хIинцачул ворхI шо хьалха гIаттамхошна напха а латтош, царна хене бовла гIо дина ша аьлла.\nТIеман хьу йолчу хиламийн, гIайгIанийн чулацам базбан санна, вер-ваккхар нисделла Хьалха- МартантIехь. ТIеман омранато гIарадаккхарца, ларамза маса топ а яьлла, коьртах шокъали кхетта велла цхьана ханна Нохчийчу гIуллакх дан веъна хилла чоьхьарчу гIуллакхийн министараллин белхахо.


Кху ГIурбан деношкахь хаамаш баьржира прессехь, Кадыров Рамзана делкъе елла, бузийна Шемара баьхкина Германерчу мухIажирийн куьпа дIатарбелла нах, аьлла. Оцу юкъанна рогIера нохчийн мигрантийн тулгIе гIаьттина Европехь. Царна етта новкъахь полицино, цара лов халонаш.\nЭзарнашкахь, цкъа а цахиллачу барамашкахь чубаьржинчу мигрантех дийцар коьрта тема ю тIаьххьарчу баттахь социалан машанехь. ТховкIело лоьхуш, массо а пачхьалкъийн неIарш етта цара.\nНемцойн канцлера Меркел Ангелас кхайкхира Европан лидерш а шайн-шайн мехкашка мигранташ чубитаре. Цо билгалдаьккхира, ша коьртехь йолчу партино мигранташна гIоьнна 6 миллиард евро луш хилар. ТIаьххье Францино хаийтина ша 5 миллиард евро дала кийча хилар мигранташна гIоьнна.\nЮьстах яц иштачу гIулкхана Нохчийчоь а. Регионерчу Кадыров Ахьмад-Хьаьжин цIарах йолчу фондо эзар ца кхоччуш Малхбалера немцойн пачхьалкхе сехьа бевлла мухIажирш бузийна Киль гIаларчу ресторанехь.\n«Некъан халонаш лайна, эшначу дахаран хьелашкахь цкъачунна бехачу мигранташна хала дара оццул шайн йина терго тIеэца. Фондан президент Кадырова Айманин дог лозу Малхбалерчу хьоло бохийна, баржийначу мухIажирех. ПIерасканадийнахь кхин а эзарнаш мигранташ юучух кхетийта Iалашо ю тхан.\nИшта купан декъатIехь берашна ловза майда а йийр ю, спортах ловза а оьшу гIирс эцна дIахIоттор бу. Фондо тIелаьцна Шемарчу мухIажирийн берашна йоьллучу доьшийлашкахь стоьлаш, гIенташ эца а», аьлла яздина шен интернетерчу Инстаграмехь Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана.\nЦул совнаха, кхаарийдинахь Соьлж-ГIаларчу коьртачу маьждига хьалха «Буьйсанан берзалой» байкерийн тоба гулъеллера шайн Кадыровн цIарахчу фондан ахчанах эцначу мотоциклаштIехь.\nШемарчу тIамах бевддачу мухIажирийн дог эцар ю шайн коьрта Iалашо, аьлла яздинера Инстаграмехь Грозный ник лелочу байкера.\nШа-шех хаттар эккха коьрте: Нохчийчохь Iер-дахар лаккхарчу тIегIанехь, оццул аьхна, биргIанашчухула шура а оьхуш делахь а, хIунда уьду нохчий шайн махкара Малхбале?\nТайп-тайпанчу хьостанаша социалан машанехь Iорадаьхначу терахьашца кху 20I5 цхьана эхашерачохь бIе эзар сов нохчо дIавахна Европе.\nГезгамашин-баттахь Тересполь Полшин гIалахь инцидент иккхира Нохчийчуьра бевддачу мигрантшний, меттигерчу полисхошний юкъахь. Дозанал арабовла хьийза нах, Iедалхоша юха тоьхначохь иккхинера и конфликт.\nБIеннашкахь нохчий сеца Брестехь, цигара Полше дехьабовла сатуьйсуш. И хаам баржийна Беларуссин зорбанан хьостанаша.\nСтенах уьдуш ду къам шайн махкара? ХIун лоьху цара хийраллехь?\nТергамчашна хетарехь, бахьанаш тайп-тайпана ду: экономикан а, политикан.\nВуьшта аьлчи болх-некъ а болуш, синтемечу, маьршачу дахаре сатуьйсуш дозанах буьйлу уьш.\nМаршо Радионо дехар дира Полшехь бехачу вайнехан дидер волчу Ильясов Шарпудига дийца, хIун хьал ду Брестана а Полшина юкъахь, дуй-те ма дуьццу дистина дIабаха арабевллачийн терахь, хIинццалц хецна, цхьа а дуьхьало а йоцуш дехьавала аьтто хуьлуш хилча, стен новкъарло йо нохчочунна, маршоне бечу новкъахь?\nИльясов: «Нах тIе а ма оьцу кхузахь, и сехьа ца бовлуьйту нохчий муьлш бара хьуна аьлча, цхьана ханна кхузахь Iен а Iийна, Европехь «стоп» а тоьхна, цIа бахана, цигахь цхьа ахчанаш схьа а эцна, юха богIуш хилла нах бу. Амма вуьшта, дуьххьара кхуза богIу нах сехьа а ма бовлуьйту, тIе а ма лоцу.\nВай нохчий, туристаш санна дIасалела Iемина бу. Вуьшта чолхе а дац кхузахь. ВидеоштIехь хилларг ас гIарадаккхийтина а дара, ма-дарра аьлча, цхьа ши нохчо вовшахлеттера кхузахь, и шиъ дIаса ца ваккхалуш, Iедал юкъагIоьртинера, вайн зударша цуьнах паника йинера. Амма со цец а вуьйлуш, тIаьххьарчяу заманахь кхуза схьаоьху нах, доккха хIума ду.\nАхь къамел ма дой цаьрца, шу хIунда догIуш ду цIера, хIун бахьана ду, хаза гIала ю, олий. ВаллахIи цара бохург хIун ду, ца Iало шаьш оцу цIахь, я болх бац шайн, нийса дерг дIаала а йищ яц, я низамаш дац бах лелаш, хьо Iедале ваьлла чу заявлени делча и схьа эца а ца баьхьа боху,тIаккха шаьш цIахь Iийна а хIун до, бохущ схьаоьхущ бу-кх и нах»\nКадыров Ахьмадан цIарахчу фондо Шемарчу мигранташна ГIурбана дийнахь кхачабаорах хилира тхан Ильясов Шарпудица къамел. Мацалла яц Европехь элира цо, меца нах бузо лаам болчунна, Нохчийчохь а кIеззиг карор бац, гIо оьшурш.\nИльясов: «Кхузарчу Iедало мухIажирш меца буьтуш бац, вайн цIахь баккъал а миска нах бу, царна хьжийнехь дика хир дара и ахча а, кхузахь меца бац нах, Германехь муххале а. Луш даиманна а ахча а ду еврошкахь, тергонехь а бу мухIажирш».\nИльясов: «Кхузарчу Iедало мухIажирш меца буьтуш бац.."


"Тхан гIепаш кхузахь цхьамма а йохор яц". Нохчийн батальонан эскархочо – Украинехьа тIом барх лаьцна\nШейх Мансуран цIарахчу нохчийн батальонан декъашхой Широкино-эвлахь, Донбасс. 2015-чу шеран Мангалан-бутт\nУкраинан агIо лаьцна, тIом беш шиъ нохчийн шайн лаамехь тобанаш ю: Дудаев ДжовхIаран а, Шейх Мансуран а цIарах батальонаш. Кремло хIоттийна волчу Кадыров Рамзанан Iиттарел совнах, Украинан Iедал а ду царна тIаьхьдаьлла – дахначу шарахь къоман кхерамазаллин Кхеташоно эскархошна дуьхьала санкцеш ехира.\nКавказ.Реалиина еллачу интервьюхь Шейх Мансуран цIарахчу батальонан хаамийн сервисан хьалханчас Чеченский Богдана дийцира, шайна тIехь махкара арабахаран кхерам лаьтташехь, стенна бо цара Украинан маршо а, демократии а ларъян гIерташ тIом.\n- Богдан (къамелдечун бакъйолу цIе оха ца йоккху, цуьнан кхерамазалла ларъярхьама), Украине муха кхаьчна хьо? Муьлхачу Iалашонаша валийна?\n- Дуьххьара, Делан лаамца нисделла тхо Украинехь, кхолламо вовшашца а, украинхойн къомаца а цхьанатоьхна тхо. Тхан къам лоллехь латтош йолу импери иштта дIаериг ца хиларх кхеташ хилар дара кхуза схьаваран бахьанех цхьаъ. Шен декъехь вайн нохчийн къам долчу, дуьненан адамаллин кхолламца бала болчу берриг нехан гIо оьшуш яра Украина.\n- Украинехь тIом боьду шолгIа бутт бу, амма шун батальонан эскархошна дуьхьала яьхна санкцеш, суна хаарехь, хIинца а дIаяьхна яц. Амма шу украинхойн агIо лаьцна тIемаш дIахьош ду. ХIунда?\n- Шейх Мансуран цIарахчу батальонна дуьхьала санкцеш украинхойн къомо яьхна яц, Iедалан урхаллера цхьахболчу наха яьхна ю, цара харц сацамаш дан а тарло. Тхан гIепаш йоьттина ю, уьш цхьанга а йохалур яц – хIокху бархI шерачохь тхан иттанаш эзарнаш тешаме, шайн даймохк безаш доттагIий бевзина тхуна украинхойн къоманна юккъера. Церан хIусамаш а, дегнаш а тхан гIепаш ю. И ду коьртаниг, ткъа дисинарг, шаьш украинхоша ма-аллара, ша меттадогIур догIур ду.\n- Кадыров Рамзана цкъа тийсина ца Iа Украинан суверинитет ларъеш болчу нохчийн шайн лаамерчу эскархошна кхерамаш. Шу ца кхоьру шайн Нохчийчохь бехачу доьзалшна, гергарчарна цхьаъ хиларна?\nТаханалера тIемаш – уьш маьIна доцу лартIехьдоцург ду, цара шайца хьашт доцу эшамаш дахьа\n- Оьрсийчоьно оккупации йинчу Ичкерера марионетан рожан куьйгалхочо тхуна тийсина ца Iа кхерамаш, дерриг нохчийн къоманна тийсина цо уьш, кхаьсттина цуьнан цIахь дехачу декъанна. Цигахь цецвала хIумма а дац, хIунда аьлча, мостагIчун коьрта герз массо ханна иза кхерам бу, цуьнца муьтIахь боцурш шена муьтIахь бан гIерта иза. Иза хирг хиларх кхеташ дара тхо, цундела тхайн доьзалш кхерамазаллечу меттигашка дIабигина оха, масала, Европе, Украине, кхечу пачхьалкхашка.\n- Батальоне муха дог-ойла ю украинхойн эскархойн а, маьршачу нехан а? Цаьрца муха юкъаметтигаш ю шун?\n- Украинхойн эскархошца тхан юкъаметтигаш уггар доттагIалле ю. Нохчийн шина тIамехь вайн къомехь хилла доцу керла герзаш карадерзадо оха церан накъосталлица. Ала мегар ду, церан гIоьнца тхо тIекхуьуш ду, ткъа цхьахйолчу агIонашкахь хIинцпле а тIекхиъна таханлерчу хенан тIом баран керлачу тIегIане. Даггара баркалла ду царна оцу тIехь. Маьршачу нахаца а ю тхан хаза юкъаметтигаш – батальоне къаьсттина дика хьовсу волонтераш, ур-атталла тхан цхьахболчу эскархойн доьзалий терго йо цара.\n- Муьлхачу тийсдаларшкахь дакъа лаьцна аша хIинцале а?\nКиев. 2022-чу шеран Зазадоккху-бутт\n- Карарчу хенахь тхан батальон Киевн латтанаш лардечарна юкъайогIуш ю. Наггахь, меттиг дика теллиначул тIаьхьа, тIелатаран тоба вовшахтухий, буьйсанна арадовларш хуьлу тхан. Иштта тIелатарш дийнахь деш нислуш а хуьлу, амма иза наггахь бен ца нисло. Билгалдаккха лаьа, и дерриг а хIора дийнахь ца хуьлу.\nТхан дахаран цхьахдолу хIуманаш интернетехь хьажа аьтто бу луучеран. Дукха хьолехь тIамах лаьцна наханна исбаьхьаллин фильмашкара хаьа, цигахь салтий кара автомат лоций, "Ура!!!" бохуш маьхьарий детташ, мостагIчун позицешна тIеуьду, дуьхьала тийсалурш дIаса а кхуьссуш. Амма таханалера тIемаш – уьш маьIна доцу лартIехьдоцург ду, цара шайца хьашт доцу эшамаш бохьу.\n- Делимханов Адама аьллера, шун батальонан командир, Кадыров Рамзана цуьнан коьртах ах миллион доллар лур ду аьллера, Чеберлоевский Муслим ведда. Шен дешнашна бух балош, Делимхановс командиран кехат гайтира. Баккъала а и кехат цуьнан дуй?\n- Суна гира и видео, цуьнан хьокъехь сайн фейсбукерчу агIонехь а яздира аса. Цо [Делимхановс] кехатан чкъуьйриг гайтира, амма цунна юккъехь дерг ца гайтира, масала: долахочун сурт, цIеран элпаш, схьаделла терахь, кехатан долахочун сурт дIа а лоцуш, туху мухIар а. Тхан батальонан мухIар тIехь Ичкерин билгалонаш ю, ткъа цо гайтинарг, ма-ярра чкъуьйриг яра, уьш Украинехь шортта еш ю.\nАла дашна, Ичкерин мухIар тIехь долу тха удостоверенеш Украинехь официалан кехаташ лоруш ду, муьлххачу хьукмате чуваха бакъо а ло цо. Сазана (Делимханов Адамна яхна цIе ю, Радуев Салманан машен лелориг цо болх бечу юкъанна. – Ред.), массо хенахь санна, аьшпаш биттина.\n- Оьрсийчоь Украине чугIоьртинчул тIаьхьа, батальонан могIарш кхин тIе а дузуш ду, йа жимлуш ду?\n- Тхан батальонан принцип хийцамаш баран бух тIехь лаьтташ ю. Кхузахь дIахIиттийна низамаш ду: 25 шаре ца кхаьчначу эскархойн сацам оха тIе ца лоцу, батальонехь ши бутт бен баккха йиш яц, и хан чекхъяьлча эскархо декхаре ву шен доьзале юхаверза. Ур-атталла Оьрсийчоьно оккупаци йинчу Ичкерера схьавеъначунна и хан чекхяьлча оха цхьана баттана чуваха меттиг ло, юха "маьршачу" агIоне дехьавоккху. И низамаш хаддане ца хададо. Иштта оха шортта нах гулбаларна духьало йо, рогIерчу гIуллакхашкахь кхачамбацарш ца хилийта. Цул сов, оцу хьолехь, шортта вайн кегийрхой герз лелоран говзаллина тIекхуьу. Ротацина кIел ца нисло еккъа цхьа командан тоба.\n- Оьрсийн журналиста Невзоров Александра шен цхьахйолчу интервьюхь элира, нохчийн-оьрсийн тIом болуш шена украинхой тийсдаларшкахь гина, цундела шеконаш яц Орсийчоь Украинерчу тIамехь оьшург хиларх, аьлла. Ткъа хьуна хIун аьлла хета?\n- Суна а хезна и дIахьедар, буьззинчу барамехь реза а ву со цо бохучунна. Амма Американ а, Европан а бахьанехь и гайтамаш, ала мегар долуш, цхьана нисделла – бакъдолуш, зарратан герз тидаме ца эцча. Цхьахйолчу меттигашкахь Украина Оьрсийчоьнал ницкъ болуш хилла. Цунна тIетухуш олу, къомехь шен мохк ларбаран дог-йла хиларо а йоккха роль ловзайо.\nХIинца иттанаш эзарнаш украинхойх жоьжагIатах чекх а бевлла, говзалла йолу тIемалой хилла, церан ларван гIирсаш а, нах а бу. Оцу хьуьнаршна тIе туху дерриг дуьне церан агIонехьа хилар а. Цундела со тешна ву, оцу маьIна доцу авантюрехь Оьрсийчоь хIаллакхила герга ю.\nКадыроовн ресурсаш яц, ур-атталла шен хечин да вац иза. Путинан карахь ду дерриг\n- Нохчийчохь ши тIом боьдучу хенахь меттигера зударий танкашна буха лелхара, зачисткаш ечу юкъанна салтий шайн бераш дIадига гIиртича. Кадыровс кху деношкахь дIахьедира, Нохчийчуьра Украине рогIера шайн лаамера тоба яхана аьлла. Хьуна хетарехь, мичахь бу и стогалла йолу наной? Уьш стенна ца бовлу шайн бераш дайъа ца дигийта дуьхьала?\n- Царна тIехь доцург царна тIедожон ца оьшу. Ша йоккхучу хеначохь нохчийн къомо цкъа а ца лайна оцу тайпа бакъонаш хьешар, таханлерчу Iедалан Iаткъамна кIелахь ловш дерг санна. Кадыров – ма-варра Даджжал ву (Даджжал – Iехориг, исламан ламасташкахь: харц мессия, керстан динера Антихристан вастах тера – Ред.). Нохчийн зударий шайн кIентий оцу маьIна доцчу тIаме хьовсорна дуьхьала бовлахь, цо [Кадыровс], адамийн моралан дерриг низамаш талхош, царна ма-ярра террор хIоттор ю.\nШен лаамца доцуш оцу тIаме цхьаъ хьажийнехь, иза йийсаре вала веза, ткъа оха тхайн агIор иза оцу йийсарера схьавоккхур ву, Европе дIахьажор ву, йа Украинехь дIатарвийра ву. Амма йийсаре кхаьчначарна хаа деза, шаьш Шейх Мансуран батальонна юкъа оьцург ца хилар, амма массо агIор гIо царна дийра ду. Делахь а, доьхнарг кхин ду – царах дукхахболу тентигаш шайн лаамехь боьлху Украине, Кадыров резаван гIерташ.\n- Политологашна хетарехь, кадыровхой кхерамаш тийсаран элемент санна лелабо, ткъа ша Кадыров шена пиар еш лела. Хьуна хIун аьлла хета?\n- Шен мекарлонехь Кадыровс лоьхург ши Iалашо ю: Путинна хьалха шен муьтIахь хилар гайтар а, пиар-кампани [йар] а. Цул сов, аьрта хиларе терра, иза баккъала а тешаш ву, украинхой эша а бина, цул тIаьхьа террорца караберзалур бу бохучух.\n- Нохчийчоьнан куьйгалхочо зарратан герзаца а, "ерриг гIаланаш схьаяха" а кхерамаш тесна Украинана. Цуьнан кхерамийн муха мах хадабо ахь? Уьш кхочушбан тоъал таронаш юй цуьнан?\n- Багалеян бен цуьнан цхьа а ресурсаш яц. Ур-атталла, шен хечин да а вац иза. Путинан карахь ду дерриг – цундела оцу тайпа кхерамашна тIе тидам бахийта ца оьшу, аьлла хета суна.\nОхан-беттан 14-хь – 50-гIа тIеман де ду. Киевн мэра Кличко Виталийс дIахьедира, тIом болабелчхьана кхелхина бахначу бахархойн шиъ-кхоалгIа дакъа гIала юхадеана. Евросоюзо Украинана кхин а 500 миллион евро финансийн гIо кхачон тIелаьцна. Оьрсийчоьнехьа волчу, дIалаьцначу украинхойн политикан Медведчук Викторан хIусамнанас Зеленский Владимире доьху иза маьршаваккхар, ткъа Туркойчоьнан президенте Эрдоган Реджепе – оцу гIуллакхехь гIо дар.\nТIом болабелча Оьрсийчоьнан тIеман министралло беллачийн терахь шозза хьахийна: Зазадоккху-беттан 2-хь хаамбора 498 стеган кхалхарх лаьцна, Зазадоккху-беттан 25-хь – 1351 стеган. Нохчийчоьно шина эскархочун валар бен тIе ца лаьцна, амма Кавказ.Реалиин шен хьостанашкара гучудаьлла, баккъала а кхелхиначийн терахь мел-кIезга 60 хилар. Редакцино хIоттийначу дерриг тептарехь 321 кхелхинчун цIе ю.


Кхело шена деллачу "тIаьххьарчу дашехь" бакъоларъярхочо Титиев Оюба цIерш яьхна ша бехказа хьийзавойтучийн\nНохчийчохь дирзина "Мемориалан" Соьлжа-ГIаларчу декъан куьйгалхочунна Титиев Оюбна тIехь ечу кхелан ладегIарш. Бакъоларъярхо бехкево 228-чу артиклан 2-гIа декъо къастийначу зуламна. Прокурораша цуьнга набахтин юкъарчу хьелашкахь 4 шо даккхийтар а, 100 эзар сом гIуда такхийтар а доьху. Кхело ша сацам кхайкхор бу аьлла кху беттан 18-чохь.\nДов доьрзуш шена еллачу бакъонца "тIаьххьара дош" аьлла Титиевс. "Кавказ.Реалиис" довзуьйту цуьнан къамелан коьрта дакъош.\n- Суна баркалла ала лаьа сайн белхан накъосташка а, доттагIашка а цара кху 14 баттахь бинчу балханна. Сан вуно дика доттагIий а, белхан накъостий а бу. Баркалла ду адвокаташна – цара гайтира суна тIехьарчийначу бехкан, аьлча а, моттаргIанийн, мах кху кехатан боллучул бен боцийла.\nАс баркалла олу суна тIехьарчийна бехк моттаргIа хиларх лаьцна къамелаш динчу политикашна, Путине оцу хьокъехь вистхиллачу Францин Фрезидентна, Нохчийчу а лелаш, сан агIор къамелаш динчу Явлинский Григорийна, Собчак Ксенияна.\nКхуза а богIуш, кхелера хьал довзьуйтуш хьийзинчу журналисташна, дов тергоне эцначу Европерчу институташна баркалла. Харц дов соьга кховдорна шайн резадацар даржош леллачу иттанашна, эзарнашна. Баркалла соьга кехаташ кхехьийтинчарна – уьш дагардина ца валлал дукха дара. БIеннашкахь кхочура уьш соьга.\nСо бахьанехь балахьегначу гкргарчаьрга къинтIера бовлар доьху ас. Царна суначул а хала ду. Садеттарна, собаре хиларна баркалла боху ас цаьрга.\nАдвоката Новиковс дийцира, вайн кху кхело рекорд яьккхина аьлла – цхьа рекорд а яцара иза. Тешна ву кху сан кхело харцонашца, адамах цаяшарца рекорд яьккхина хиларх. Тхо кийча дара оцу хьоланна.\nСо, Титиев Оюб Салманович, 2018-чу шеран Дечкен-беттан 9-чу дийнахь Делан лаамца нисвелла гура чу. Ас хастамбарца тIеоьцу со зер. Деа беран да ву со. Догдоху цара шайна Веза-Воккхачо тIедожийна дукъ ловриг хиларх.\nБеран хенахь дуьйна веха со Курчалой-Эвлахь. 61 шо ду. Оцу хена юкъахь дукха хIума хийцаделла, хийцаделла Iедалш, социализм йирзина яхначу замане, иза хийцина демократино. Тамаше ю демократи вайн пачхьалкхехь – интернетехь цхьа пIелг тIетаIийна олий, стаг чу ца вуллу демократи лелачу мехкашкахь. Ма-хуьллу хьийза Пачхьалкхан Дума – дено-дено арадоху маршо хьошу низамаш.\n2017-чу шеран ГIадужу-баттахь Молдавехь хилира тхо – бакъоларъярхойн, юристийн тобанца вара со, пачхьалкхан хьаькамашца, хьукматашца цхьаьнакхетарш дIадаьхьира оха. Юстицин министраллица а хилира цхьанакхетар. Махкахь веха 4 миллонал совъоьккхуш стаг - 8 эзар ву цигарчу набахтешкхахь. Доккха терахь а дац иза.\nЦигахь низамаша къинхетам бо халкъах, амма луьра ду хьаькамашца. Цара набахте кхачийна шиъ-кхоъ премьер-министр а, ткъеиттех сов прокурор а, кхелахо а. Вайн пачхьалкхехь гойла дац иштаниг. Вайн миллионал сов стаг ву чохь воллуш, ткъа и "эскар" кхаба гIерташ, дукха ахча дойу пачхьалкхо – тIеман хьашташна хьажочул массийттаза дукха.\n14 бутт бу со чохь воллу, сайна маьрша ваха елла бакъо караерзо аьтто ца болуш.2018-чу шеран Дечкен-беттан 12-чохь ас яздира пачхьалкхан президенте, жоп дац цкъачунна кхаьчна. Сан агIо лоцуш, шозза къамелдина Явлинский Григорийс, цо цул тIаьхьа президенте а дийцира суна тIехь лелочу харцонах лаьцна. Цхьа а реакци яц. Мила ву со ванне а? Харжамийн гIутакхан цхьа кхаж. Со саннарш миллионашкахь бу. Кхин мах ца го шайн миллионаш нахана. Ткъа ас зулам кхиош хилла, гарехь – харжаман кхоже санна ма хьежахьара адаме, бохуш, Iедале суо тидаме эцийта гIерташ.\nЖоп суна Нохчийн Республикера деара – ши могIа бара цу тIехь. Бохура, сан дешнаш бакъ ца карийна, аьлча а, аьшпаш буьттуш хилла ас. Нийса олу, Керлачу шарца декъалдан бен дац оьшуш вайн махканна халкъ. Амма паччахь дика адам хиларх халкъ ду тешаш тахана а.\nАнекдот дагаоьккху кхузахь. Воккха стаг-жуьгти хилла Белхаман Пена хьалха хIуьттуш хIора денна. Журналисто хаьттина, стенна леладо ахь иза. 40 шо ду халкъанна ша беркат, токхе дахар, кхидолу дика доьху, аьлла къаночо. ТIаккха хIун хета хьуна, хьаттина цуьнга. Айса 40 шарахь пенаца къамелдеш санна хета, жоп делла стага.\n2001-чу шеран аьхка "зачистка" яра тхан юьртахь йоьдуш, 100 сов стагна гIело йира, сан пхи юьртахо эккхийтира. Ас эскархошкара юьйлучу къизаллах лаьцна яздира. Юьртахоша куьйгаш лехьийра цунна буха. Бераш санна хьийзара тхо, яздинчу куьйгийн бала кхочур бу моьттура тхуна, оха депуташка дIаделира кехат.\nДепутатех цхьамма кхо могIа арабаьккхира газетехь – хетарехь шеггара мах беллера цо иза кепа тухург – "зачистка" дIаяьхьна, 5 стаг вийна, аьлла. Ас яздинарг шина агIонтIехь хиллехь а, яцара яьхна ур-атталла цIерш а.\nВуно сиха баьхкира сан таханлера "Мемориалера" коллегаш, царна юкъахь Эстемирова Наташа а яра. Ас уьш дарбан ценошкахула лелийра машенахь, кхачийра наханна тIе, лазийначийн хIусамашка. "Комендантан сахьт" дара хIетахь, уьш буьйссаналц Iан йиш йолуш бацара, амма Наташа сецира тхан юьртахь, цо гIодира болх чекхбаккха. Зачистка чекхъяллачул тIаьхьа 8 стаг лачкъийра тхан юьртара. Ас иза а дIахаийтира коллегашна.\nТитиевна дуьхьал тоьшалла дина Басханов Сулиман\nЦул тIаьхьа "Мемориало" бан беза болх бира, массех кIира даьлча лецнарш цIабахкийтира. Уьш, цкъа цхьаъ, тIаккха важа, охьакхийсинера Гуьмсан, Куьрчалан кIошташкахь. ВорхI цIавеара, борхIалгIаниг каронза висира – цуьнан метта дIахецнера кхин стаг. И гIуллакх хIинца а дац дуьззина теллина.\nХIетахь соьга дийхира балха ван, оцу хенахь дуьйна ву со "Мемориалехь". 17 шо ду цигахь ас болх бен, тхаьшка цхьа стаг бен кIелхьара ца ваккхавеллехь а хета суна тхаьш болх эрна ца бина аьлла.\nКху дерриг а шерашкахь кIезиг пайда беана ас сайн доьзална, даа тоъал бен рицкъ цунна ца кхачош. Торура дера суна-м, вевзашволчу, шех "бакъоларъярхо" олуш волчу цхьана стага санна, сайн мел волу гергарниг тIе а язвина, болхбан. Торура кхечу зудчо-бакъоларъярхочо санна, бовдийначу нехан гергарчарна информаци йохка. Амма ду иза далуш, нагахь санна хьо Дела а, дин а, эхь-бехк а доьхкина хьийзахь.\nСуна наркотикаш бухакхийсина сол дуккха а жима волчу шина ГБР-хочо (сихха жигара хьавзачу декъан белхахочо). КхоалгIаниг бен дIа а доцуш, хьоьжуш Iийра – иза а ю харцо. Оцу Iуьйранна юьртайистехь со ларвеш лаьттина полисхой. Ткъа аьттобаьлларг вац хIара кхоъ бен. Царна доккха совгIат дина хир ду операци тIех дика чекхъяккхарна. Со тIаьхьакхуьур ву царна, гергарчарна йовзуьйтур ю церан цIерш – дозалла дойла цара шайн нахах.\nЗулам дан белхахой вовшахтоьхнарг ву бекхтакхамхой лохучу декъан ("угрозыск") куьйгалхо Джабраилов Дени. КхидIаболу фигуранташ – Хатуев, Гараев, Данчаев. Цул тIаьхьа гIуллакхе озавелла оперативан декъан белхахо Манжиков Андрей а, талламча Муратов Азрет а. Уьш кхуза ханна бахкийтина бу – ца кхета, стенна эшна царна иза, шайн цIа дIабахчхьана ма бовлура уьш. Гарехь, лушйолу хуьскаш шайн сийнал а еза ю царна.\nРогIехь юкъавуьйлира сан юьртахо Магомадов Эми. Эхь ца хеташ, ца вешаш тоьшалла дира хаттам боьдучу мурехь, процессан массо а декъашхоша а санна. Зеделларг дацарна, дуккха а гIалаташ довлийтира шегара – суна хьалха куьг яздан гIоьртира, шортта рапорташ яздира. Истори ца евзачунна хаийта бах ас, Магомадов санна болучу айкханчаша 1937-чу шеран Товбецан-беттан 31-чу дийнахь лацийтина 14 эзар нохчо, царех дукхаболучарна тоьпаш тоьхна.\nТалламча Саламов массарел а хьалхаваьлла – цунна 25 де бен ца ийшира бехктакхам вовшах а тоьхна, кечбан. Дукха гIалаташ довлийтина шегара, корматалла ледара ю цуьнан, гарехь, цхьана лаккхарчу хьакамо озабезамца схьаэцна иза балха. Цуьна гIалаташ 4 баттахь дIанисдеш ваьллира талламча Хадукаев ИбрахIим.\nЦул тIаьхьа прокуратура йолало шен болх бан. Дешна хила а ца веза суна тIебеана бехк шеца цхьа а логика йоцуш буйла ган. Амма бархI баттахь гIерта прокуратура со хоттала хьакхо. Ницкъаллин структурерчу белхахоша дина тоьшаллаш – къовса йиш йоцу "тIаьххьара бакъдерг" дуйла гайта.\nТеш Басханов массарел а "тайна" хьаьвзина. Суна моттане а ца моьттура талламхой оццул пайдабоцчу бевр бу – теш наркотикех а вузийна валийра кхеле. Цкъа а хетар дацара, и эхье пал кхелахочо сацор а бац. ЦIий наркотиках мукъадала доьлча, лазарша лецира теш – эхь дара иза. Вайн нийсачу кхелан юьхь тIе тоьхна шат ю иза.\nПрокурорна Байтаевана дика хаьа хIара дерриг а фабрикаци юйла, амма, стенна делахь а, къобалдо цо. Къинош летон магош хир ду-кха цунна шегарчу балхах болучу пайдано. Амма мегаш-х даций Делах тешачунна бакъдерг бакъ дац баха.\nАс сайга хоттура хийла, стенна бутту-те наха пуьташ, суна ши бахьана карийна – пайда гулбаррий, кхераррий. И ший а бахьана ду адам юьхьIаьржа хIоттош.\nХIара дов вовшахтоьхначарна шаьш цхьана хIумано цIандо моьтту – омра лакхара охьадаийтина хиларо. Лакхарчех цхьаммо а ца динера омра (Титиев лаца – МР). Цхьаммо лаам къадийна хила тарло, ткъа массо а, шайна хуьлу пайда а гуш, дIахьадда иза кхочушбан. ХIара санна процесс вайн республикехь хир ю аьлча, стагга а тешар вацара 15-20 шо хьалха. Кхин а 20 шо даьлча хиндерг муха ду ала а ца хIутту со. Тамаш бу оцу оцу хене валахь.\nВац со Iехавелла – суна хан тухуш бийр бу кхело сацам. Лаьцнарг бакъвеш сацамаш банне а бац беш пачхьалкхехь. Оцо гойту кхелъен система прокуратурин тергонехь лаьтташ юйла.\nЦхьана Далла тIе буьллу ас берриг а болх. Цунна со набахтехь вуьсийла лаахь, ас къерахилла тIеоьцу цуьнан кхел. Амма соьга Дала боху, дерриг а дерззалц латта харцонна дуьхьал, бехкевацар тIедаллалц.\nМел дукха хила беза бойуш, набахте хьийсош болу бакъоларъярхой? Маца иза тергоне оьцур ду Iедало? Европерчу коллегашка дехар ду сан– кху пачхьалкхехь харцонца бо талламаш, лаьа цара кху девнна дуьхьал дуьненаюкъара юрисдикци а, шайгара санкцеш а йохийла. Тхан пачхьалкхехь кIезиг деш хир дара зуламаш, хьаькамаш шайн нана йохка а бацахьара кийча.\nСо бусалба стаг ву, хиларх тоьшаллаш дало а ца гIерта. Пачхьалкхан цIарх со бехкевечара а лору шаьш бусалба. Амм цхьа а ца гIоьртира бакъдерг толо. Бусалба волчу суна эхь хета шуна хьалхара. Эхь хета, оццул дакъазбевлла, бусалба бу боху нах гуш.


Митинге массо а вахарий маьрша а, лаамца а?\nКху Зазадоккху-беттан беттан 23-чу дийнахь Iуьйра ламазан хан тIе кхаьчхьана а гIевттина когаш тIехь бу Соьлжа гIалина генахь лаьмнашкахь а, Теркаца а Iохкучу ярташкара бахархой. Официалан кхайкхийна бахьана- Нохчийчохь референдум дIаехьначу дийнан сий-лерамна коьртачу шахьрахь вовшахтоьхна мехкан гулам.\nМа-дарра аьлча, буьйса юкъал тIех а яьлла, 3 сахьт даьлчахьана а, гуш чаккхе а йоцуш,микроавтобусаш юьйлаелла махка чуэха ДегIатанара а, ГIебартойн-Балкхарой а, ХIирийн мехкашкара а, ГIалгIайчуьра а. ТIаьхьо билгал ма даллара уьш Iедалхоша нах гIала дIаоза гоьнна ялийна мешенаш хилла.\nАла дашна царех цхьаерш иттаннашкахь,Iуьйранна исс сахьт а далале,яьсса юха дIа а ихна. Гинчара дийцарехь Iедалдайшна ма моттара адам ара цадалар бахьнехь болх боцуш йисна хилла лула мехкашкара ялийна цхьайолу транспорт. Са а тасале уьш чуялош гинчех цхьаъ ву Новр кIоштера Ибрагимов Мовлад.\nКху зазанан бетта 23-чу дийнан Iуьйранна 5-6 сахьт даьлчахьана бIеннашкахь,гуш чаккхе йоцу тIийриг а йина, Соьлжа гIала дIаоьхучу машенех буьзна лаьттина кIошташкара некъаш.\nЦу «кочар» юкъахь, юьртден лаамца, цуьнга «хIан-хIа» ца ала, гуламе кхаьчначех,амма дукха хье ца луш цигара «веддачех» ву Шелковск кIоштера совдегар,туькана долахо Исмаилов Зеламха. Цо дуьйцу.\nЗеламха: « Сайн накъосташца со а вахнера. Валлай адам дукха а ма дара. ДIакхевччул тIаьхьа полисхоша бинчу го юкъара ара ца довлуьйтуш,хьеделира тхо. Адам дукха дара. Шайн лаамехь баьхкина хеталора яххьашка хьаьжча.Делахь а бертаза баьхкинарш а бара дукха. Адам дIа доьллла цу а .кхечу гуламех…»\nГулам хьокъехь къамел динчу йохкаэцархочо Зенламхас ма-аллара, бакълена а адам доьлла Iедалехь болчара «же, ма Iелаш, гIовтталаш!» аларций,цхьана йиллинчу мете дIагулдарх. Цхьа могIарера,кест-кеста тергаллучу хиламех санна дуьйцу цуьнан хьокъехь могIарерчу наха.\nСоьлж-гIала бахархой дIаоьзначу дийнахь наггахь бен гуш-хаалуш машен а йоцуш, кхин дIоггара дIасалелаш гуш хьалха санна нах а боцуш,делкъе хиллалц цхьа тамаше «яссаелла» лаьттина кхузахь ярташ дуьйцу Ножай юьртан кIоштерчу Якъуба.\nЯкъуб: « Цхьа цIеххьана къора а тухуш,догIа деъначу хенахь хьуьнхахь, гIаш охьаэгна дассаделла диттийн генаш гиний хьуна? Цу кепара яссаелла гора-кх ярташ. Наггахь бен адам а ца хаалора,машенаш а яцара хIинццалц санна аьттехьа а. Оцул адам гуламе ца дахний –м хаьара сунна.\nНакъост волчу вахча жоп карийра сунна. Со машенахь ша волчу дIакхаьчча цо боху-кх: « Шу гIалахь гуламехь стенна дац аьлла,коча бахкарна кхоьруш,тхом чуьра арадовла хIуьттуш а мА дац,ткъа хьо машен хоьхкуш лелаш ма ву»,- боху-кх . Бакъдерг дийцича адам да-ам ду ладегIамехь».\nНохчийчуьрчу бахархоша а, махкал арахьа бехачу вайнаха а сов дика кхетадо шаьш а, шайн гергарниш а,урхаллехь болчеран аьллар-лаамца гуламашка лестаран бахьанаш.\n23-чу дийнахь дIабехьначу гуламах аьлча,Iедалдайша кхеторехь референдум тIеэцна,зазанан беттан 23-гIа де,дицдан амал доцуш, вайнехан дагалецамехь Iаламат мехала, нохчийн къам ирсечу,маьршачу дахаре кхачийна дезде санна дуьсур долуш ду гуттаренна а.


Нохчийн массо а баланийн юкъарчу дийнахь\nСтенна ца йолу вас дIа?\nКху тIаьхьарчу шерашкахь санна, нохчийн къоман тIехIиттина массо а баланаш дагалоцу де дIадаьхьира кхаарийндийнахь.\nХIора кIоштахь а, юьртахь а Кадыровн гIо-накъосталлин фондан цIарах даьхни дайира сагIина. Жижиг дIасадийкъира мискачу а, гIаддайначу а доьзалшна.\nХIора шарахь санна, кху денна тIебоьгIна коьрта хилам болийра Хоси-юртара. Тезетан а, дагалецаман а де доладелира меттгерчу кешнашкахь, Кадыров Ахьмадан коше хIиттарца.\nХоси-Юьрта гулбеллера Iедалан дай а, кхиболу даржхой а. Муфтис Межидодв Салахьа хаамбира, Кадыров Ахьмадна лерина 1350-за Къуръан а дешна, 181 миллион 312 эзарз салават а диллина, аьлла.\nХаамийн гIирсашкахь кIира хьалха дуьйна дуьйцуш дара тIедогIу хIара де. Цара тоьшалла дарехь, юкъараллахоша а, културан белхахоша а, даржхоша а, могIарерчу бахархоша а лаккхара мах хадабо Кадыров Ахьмада къоман керлачу исторехь йитинчу лоран.\nКху дийнахь иштта дагалоцу 1944-чу шарахь къам дохийча а, шинна тIамехь а белларш. Церан синошна паргIато хиларе сатуьйсуш, доIанаш дора маьждигашкахь а, дукхачу нехан цIахь а.\n2011 шарахь хийцинера Нохчийчохь дегалецамийн и де. Дукха нах реза а бацара цунна. ХIинца, кIезиг хеза цунна резабоцучийн дIахьедарш. Даим тезетехь ваьхна вер вац, аьлла хета дийцира Сунжа-кIоштера вахархочо Зайпулаев ШаIранис.\nЗайпулаев: «Хилларг, дIа мел даьлларг юхадогIур дац. Хьайн 3-4 де тезетахь хан дIа а яхьина, цул тIаьхьа хьайна луург дан мегар ду. Цунах цхьа тати-гота а йина, даздан оьшуш дац. Кхин хийцамаш хир бац-кх».\nНохчийчохь мел хуьлург цигарчу нехан лаамехь хуьлуш дац, Оьрсийчоьнехь дехаш хилча, цунна хуьлу бохамаш а, диканаш а кхочу муьлхачу а къоманна, аьлла хета Соьлж-ГIалин вахархочунна Исруддинов Мусана.\nИсруддинов: «Цхьаммо шен тезет ду бохуш хилча, вайн гIуллакх дац хIума а дийца. Оьрсийчоьно шен исторехь 10 шо бен ца даьккхина тIом ца беш. Я цхьаннах летта, я дуьхьаллеташ схьаеана. ТIаккха, тIом ца лаьттича болий кхузахь? Со-м сатесна ву маьршачу дахаре».\nОьрсийчурчу Iедалшна ца лаьа шегара мел даьлла зулам вайн дегнашчохь лаьттийла, амма нохчийн дегнашкара ца йолу вас, элира Соьлж-ГIаларчу вахархочо Яндарбиев Руслана.\nЯндарбиев: «ГIалгIаша нийса айдина хаттар. Цара цамагийна шайн махкахь Сталинан цIе язъяр. Вайн цIахь я хIоллам а бац бохамашкахь беллачарна. Ичкерин заманахь-м бара… Вайн Iедало Оьрсийчоьнан Думе хиллачун мах хадабайтинехьара, тIаккха нехан дегнашкахь лаьттар а яцара и вас».\nДагалецаман а, тезетан а де Нохчийчохь дIадирзира Соьдж-ГIаларчу театран залехь. Цигахь гайтира документала филм.


Абстракци — Википеди\nАбстра́кци (лат. abstractio — терго дӀаяккхар) — теоретикан жамӀ дар абстракци яран жамӀ санна.\nАбстракци яр — довзарш Ӏаморан процессехь гӀеххьа йолу агӀонийн, хьолийн, объектан (хӀуман я хиламан) уьйранийн терго дӀаяккхар, Ӏалашо церан доллу, законашца догӀу хьесапаш гучудахар йолуш. Абстракци яран жамӀ — абстрацин кхема бу, масала: бос, саттар, хазалла, иштта кхин а.\nЕвропин философехь а, логикехь а абстракци яран маьӀна до муьрашца кхетамашна продуцировани яран хьесап долуш санна, тӀаккха цара кхуллу алсама юкъара моделаш — абстракцийн иерархи. Уггаре чӀогӀа кхиина абстракцийн система ю математикин. Буьйцучу кхетаман терго дӀаяккхаран тӀегӀаах абстракцин тӀегӀа олу. Ӏалашонех доьзна, дийца мегар ду цхьаьна объектах тайп-тайпанчу абстракцин тӀегӀанера.\n1 Абстракцин кхетам\n2 Абстракци яр\nАбстракцин кхетам — шена чохь цхьаьна ойланан маьӀнан, хааман билгало йолу, амма цуьнца цхьаьна дӀаяьккхина ерриг конкретика а, Ӏалашонан агӀо а, иза бахьнехь шалха маьӀна долу, хӀораммо а тайп-тайпана тӀеоьцур болу кхетам. Цуьнан кепо дӀайоккху муьлхха а тайпана конкретика, ша гулдинчу зиеделлачунца интерпретаци ян есалла ло, ша йолчу индивидан ассоциацешца. Масала, «идеализм» кхетаман карор ю шортта билгалонаш, дукхаха ерш царех доккхаха долчу декъана философин а, юкъаратӀеэцна а маьӀнаш долуш хир яц, цундела ала мегар ду иза абстракцин бу, аьлча а кхета тарло тайп-тайпана хьожучу соне а, хьожуш волчунга а хьаьжжина.\nАбстракци яр — ойланца билгалдаьхна, цхьадолу элементаш билгалчу дукхаллин юкъара къасторан, оцу дукхаллин элементашна юкъара уьш дӀадахаран кхетаран хьесап. Иза коьртачех цхьа процесс ю адаман хьекъалан белхан. Иза тӀетевжина оьшучу юкълацаран, цуо таро ло кегоран объектан тайп-тайпана хьолаш ган. Оцу теорин жамӀ даро таро ло законехь ма-дарра хилар юхатоха коьрта толлу объекташ я хиламаш, уьш Ӏамо, ткъа иштта керла ца девза законехь ма-дарра долчунна прогноз ян. Абстракцин объекташ санна лела дийнна кхолламаш, шайна чудогӀуш болу адаман ойла яран чулацам — кхетамаш, хетарш, сацамаш, законаш, математикин структураш, кхин а.\nАбстракци иэшар билгалдоккху хьолаца, оцу хенахь къаьстина хуьлу баланан интеллектан амалан а, шен объект билггал хиларан юкъара билгалонаш. Оцу хьолехь стага леладо, масала, кхета таро хилар а, лам геометрин кеп санна бийцар, ткъа адаман болар — механикин зеразакъан болх санна.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Абстракци&oldid=6107124»\nТӀаьххьара хийцам бина 2021, 2 июль 17:46\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 2 июль, 17:46.


Мултимедиа, Мангал-бутт 09, 2020\nШинари-де 9 Мангал-бутт 2020\nГIирмера маьждигаш: Орта-Джами ‒ ГIирмерчу ханан заманара схьа дуьйна кху деношка кхаччалц\nБахчисарай галин историн декъан юккъехь лаьтташ ду Орта-Джами цIе йолу маьждиг. ГIирман-гIезалойн маттера гочдича иза ду "юккъера маьждиг" бохург. Орта-Джами ду гIалан визитан картех цхьаъ. Динан гIишло ю Ханан гIала-цIенна маситта бIе метр гергахь. Цхьана хенахь цу чохь ламазаш дина ГIирман ханаш.\nМаьждигаш схьадаьстина Урдунехь\nКоронавирусан ун даржар бахьана долуш дIакъевлина долу маьждигаш схьадаьстина Урдунехь. БIе шо сов хьалха Нохчийчуьра дIабахначу мухIажираш динчу Заркъерачу маьждигехь гулбелира дуккха а меттигера нохчий. Дуьненахь массанхьа а санна, юккъехь меттиг а юьтуш, нисбо могIарш ламазе хIуьттучара.\nВисмурадов "товелла", ткъа Ставрополехь динозавран лар карийна\nДийнахь-буса 8 стаг велла уьнах, 566 цомгуш хилла Къилбаседа Кавказехь; шен доттагI - вице-премьер Висмурадов могуш-маьрша ву, боху Кадыровс; Буйнакскехь воI вийна дас; динозавран тIодийн лар толлуш бу ставрополхой\nШайн меттиг лоьху БатIал-Хьаьжин мурдаша\nШайхан Белхароев БатIал-Хьаьжин суфийн вежаралла динан вовшахтохаран гурашкара даьлла дикка хан а ю, яздо "Кавказ.Реалиино"\nМох баьлча дина зенаш меттахIиттош ю Нохчийчоь\nГIишлош а йохош, дитташ а эгош, онда мох белира кхаарин сарахь Нохчийчохь. Еарин дийнахь Соьлж-ГIаларчу муниципалан белхалоша дIаяха йолийра бохаман тIаьхьенаш.\nIаламо беана бала орцанхоша луьсту, эладитанаша бохьург – Кадыровс\nЦоцин-Эвланна алссам зен дина Iаламо; Къилбаседа Кавказехь дийнахь-буса велла уьнах 11 стаг, цомгуш хилла – 564; Кадыров: «Яц махкахь 5G, тоьаш яц ур-атталла 4G а»; Москварчу рэперо шен гонорар хьажийна Дагестанерчу лоьрашна\nЕвроперчу туристашна шайн дозанаш схьадиллина Германино а, Италино а\nЕвропехь тIаьхьий-хьалхий шайн дозанаш схьадоьллуш ю Шенгенан зонера пачхьалкхаш. Коронавирус бахьана долуш юкъадаьхна дехкарш малдарх лаьцна кхаарин дийнахь дIакхайкхийна Италино а, Германино а. Испанин парламент а кечлуш ю оцу хьокъехь кхаж таса.\nМаьIна доцу таIзарш\nКоронавирусан эпидеми бахьана долуш тоьхна карантинан дозанаш лагIдеш, шолгIачу муьре доьрзуш хиларх дIакхайкхийна Нохчийчохь. Маьждигашкахь пIераскан деношкахь Рузба дан а магийна. Схьайоьллуш ю хазаллин хIусамаш а, месаш тоен салонаш а, бохуш яздо "Кавказ.Реалии" портало.


Ахматова Раиса дагалацаран суьйре\nА.Айдамировн цIарахчу къоман библиотекехь НГIАССР-н халкъан поэтессин Ахматова Раисин 90 шо кхачарна лерина суьйре дIаяьхьира. Цигахь дакъалецира Нохчийн Республикин Куьйгалхочун а, Правительствон а Администрацин куьйгалхочун заместитела Байсултанов Идриса, Правительствон председателан заместитела Ахмадов ШахIида, республикин Куьйгалхочун пресс-секретара Каримов Iальвис, культурин министра Дааев Хожа-Баудис, республикин Яздархойн союзан председатела Ибрагимов Кантас, иштта, Ахматова Раисин поэзи езачара.\nАхмадов ШахIида билгалдаьккхира Раисас шен кхоллараллица нохчийн литература кхиорна юкъа доккха дакъа диллина хилар.\n– Ахматова Раисин кхолларалла, нохчийн литературехь шатайпа меттиг дIалоцуш, боккха бахам бу. Цо язйина байташ дагна аьхна хилла а ца Iаш, вай кхетош-кхиорна тIеIаткъам беш а ю. Иза еккъа цхьа поэтесса хилла ца Iара, юкъараллин гIуллакххо а яра. Шен декхаршца вуно дика ларош чекхйолуш а яра. Орденашца а, мидалшца а, Сийлаллин грамоташца а цунна дина совгIаташ дагардина ца валлал дукха а ду.\nЦул тIаьхьа вистхилира Каримов Iальви:\n– Ахматова Раисин поэзи шатайпа хилла ца Iа. Шен сих, дагах хьакхалуш мел хилларг поэзехь, кхин хаза алалур доцчу кепара ала хаьара цунна. Шен лазам, халахетар, шен ойла могIанашкахь хаза гойтура. Цуьнан кхоллараллин мах цкъа а лахлур бац. Мел дукха хан, – зама яларх Ахматова Раиса а, цуьнан поэзи а вайца ехар ю.\n– Раисас поэзехь къахьоьгу хан Советийн зама яра. ХIетте а, шена тIе мел хIуьттуш хиллачу киртигех къонах хилла чекхъяьлла иза, – бохура Ибрагимов Кантас.\nХалкъан поэтессах а, цуьнан кхоллараллах а лаьцна видеоролик гайтира.\nАхматова Раисин литературин республикин хьалхарчу конкурсан лауреаташ а билгалбехира. Уьш бара къона поэташ – Умарова Асет а, Исраилова Луиза а, Халимова Фаиза а, Тапалаева Амнат а, Малакова Хеда а, Виситаева Тумани а, Даудов Гилани а, Муртазов Iадлан а, Шахабов Сайд-Селим а, Махмудов Iийса а.\nВайна ма-хаъара, Раисин дешнаш тIехь дуккха а иллеш, эшарш яьхна. Нохчийн Республикин халкъан артисткас Дадашева Тамарас шен кхоллараллин некъ а болабелла элира поэтессин байташна тIехь яьхна эшарш дIалакхарца. Нохчийн халкъо къаьсттина дукхаезаш тIеэцнера «Нана», «Йинчу юьртахь» эшарш. Иштта, халкъан артисткас Ташаева Марема а лекхира цуьнан дешнаш тIехь яьккхина масех йиш. Цул сов, кегийрхоша халкъан поэтессин байташ а йийшира.\nИбрагимовн А. суьрташ тIехь: суьйренан дакъалацархой


COVID-19 вирусан шолгIа тулгIе йолаярна кхоьручу Китайн Iедалхоша пIераскан дийнахь дIакъевлина Пекинера ялх яккхийчех йохка-эцаран туьканаш. Оцу юкъанна, карантинан режим лагIъян йолаеллачу ХIиндойчохь тIаьххьарчу буса а, дийнахь а ун даьлла нах алсамбевлла.\nАмерикан масех шатато а дIахьедина, шайн дарбан хIусамашкахь цомгаш нах тIекхетта аьлла. Иштта ю, Reuters агенталло яздарехь, тIаьххьарчу 24 сахьтан хроника.\nДуьненаюкъарчу могушалла Iалашъяран (ВОЗ) организацино дIахьедо, коронавирусан инфекцин пандеми ерза хIинца а гена ду аьлла. ПIераскан дийнахь хIоттийначу пресс-конференцехь ВОЗ-ан куьйгалхочо Гебрейесус Тедроса билгалдаьккхина, карантинан раж малъян мел йолийначу пачхьалкхашкахь, Къилба Корейхь а, Японехь а, Сингапурехь а, ГIажарийчохь а, кхечу мехкашкахь а санна, керла коронавирус кхета нах алсамбевр бу аьлла.\nВОЗ-ан чолхечу ситуацийн эксперто Райан Майка бахарехь, мел а къенчу пачхьалкхаша - Африкас а, Латинан Америкас а, Юккъерчу Азино а пандемина тIехь толам баккха хIинца а гена ду. Цо дийцарехь, "уьнан шолгIа тулгIе яц хIара, вайн хIинца а хьалхарчух а ца девлла".\nДуьненаюкъарчу могушалла Iалашъяран организацин векалшна хетарехь, экономикан коллапсера бовлархьама уггар а къенчу мехкашна дуьненера гIо оьшу .


Казбеги Александр. Циция | ВАЙНАХ\n12.07.2016\tПроза, Статьи Оставить комментарий\nТ1аьхье. Юьхь еша №№11-12 (2015), 1-2, 3-4.\nДерриге а х1окху сохьта дика д1адоьдуш дара. Кхунний, г1алг1азкхашний юккъера меттиг яхлуш яра. Луьйтана чуьра ког схьабаккха ца кхиавеллачу беречун ког шена к1ел а бохуьйтуш, ц1еххьана arlop охьаюьйжира говр. Муртаз к1елонна т1енисвелира. Ког к1елхьара схьабаккха г1оьртира иза, амма алссам беза мохь боьжнера цунна т1е – меженаш мосуьйтазза д1аса а озийна, саделира говран. Некъа т1ехула чукхозуш болчу т1улган бердах схьахаьдда охьабеанчу т1улго сихдира цуьнан садалар. Лазорний, халахетарний узар бира Муртаза. Г1алг1азкхий гергакхочуш лаьттара, к1елхьарвер ву бохучуьнга кхин даха дог дацара. Ша валаран хан т1екхачар хааделира цунна.\nВаларан кхерам т1ех1оьттинчу хенахь, иза даима а хуьлуш ма-хиллара, цунна хьалха шен сурт х1оттош, чекхделира цуьнан дерриге а дахар.\n– Мел сийдоцчу кенара леш ву-кх со! – злира Муртаза г1ийлла. – Къинт1ера бала сунна, сан хьомсар дин, хьуна т1ера ч1ир екха ницкъ ца кхечи сан! – аьлла, т1етуьйхира цо.\nОццу минотехь цунна гонаха шайн говраш совцийра г1алг1азкхаша. Говрашкара охьа а биссина, тоьпаш т1е а ерзийна, нохчочунна т1ебаьхкира уьш.\n– Меттах ца волуш сацалахь! – аьлла, мохь туьйхира цхьаммо.\n– Схьа т1е а дуьйлий, цастий д1аваккхийша со! – элира Муртаза, цергаш а хьекхош, ч1ог1а оьг1азвахарна буьйнахь шаьлтан мукъ къуьйлуш.\nГ1алг1азкхий т1екховда ца х1уьттура. Царех цхьаммо ч1ийш латийра.\n– Каравеан хьо, наь1алт хиларг! Каравеан хьо?.. Д1авехка иза! – олуш, мохь туьйхира коьрта волчо.\nГовра к1елхьара схьа а ваьккхина, герзаш схьа а эцна, куьйгаш д1адихкира цуьнан, гучуделира ц1ий – цкъа хьалха т1адамашца, т1аккха ц1узам чуьра санна оьхьаоьхура иза. Ч1ог1а ницкъ хуьлура Муртазана, узарш сецош, шен балдех цергаш йоьхкира цо.\n– Кхин а къовла! – бохуш т1ечехара коьртаверг.\n– Къовла, къовла аша, х1уъу хилла латтахь а, аса со кхоор доьхур дац шуьга! – элира Муртаза.\n– Оха доьхуьйтур-м ду! – бохуш, ц1ог1а деттара г1алг1азкхех цхьаммо, кхунна бетах цергашна т1ехула буй а тухуш.\n– Вихкинчунна еттар, иза ю шун майралла! – элира Муртаза. – Ма турпалхой а ду-кх шу!\n– Сацийта! – аьлла, юха а т1ечевхира коьртаверг, кхунна мосуьйттазза шед а тухуш.\n– Соцур вац со! – Муртаз къар ца лора, дийна волуш мостаг1ийн каравахарал оцу меттехь валар тоьлашха хетара цунна.\nЧуханца xlapa говрана т1аьхьа а тесна, новкъа бевлира г1алг1азкхий. Амма Муртаз лаьтта охьавуьйжира. Мел кхерамаш тийсарх хьала а г1аьттина, говрана т1аьхьа ца веара иза. Йийсархо дийна волуш д1акхачо лаарна, бере цхьанна т1ехьа говра т1е а хаийна, иза д1авига дийзира церан. Т1аккха Бурит1е бахара уьш.\nБежияна геннара гира чехка г1улчаш йохуш, ведда вог1уш санна сиха ша волчу вог1у Корг1акъа. Цхьа вон хила доллу-кх, аьлла, ойла икххина цуьнан дог чехка деттадала доладелира. Шен когаш лаьтта д1алетча санна, лацавелира иза.\n– Бежия, халакъхили-кх вай! – воккхачу стаге мохь белира, чехка варна сахаьддера цуьнан.\n– Х1ун, х1ун хилла?\n– Ядийна! – элира Корг1акъас, халла бен когаш т1ехь ца латталуш.\nХиллачух оцу сохьта кхийтира Бежия. Ц1еххьана, шена логах шад бича санна, къамкъаргах катуьйхира цо. Т1аккха коьртара куй а баьккхина, хьажт1ера шийла хьацар д1адаьккхира цо.\n– Ахьа х1ун элира? – аьлла тешамза хаттар дира Бежияс. – Бегаш барий ахьа бинарг? – аьлла, бехк боккхуш т1етуьйхира цо.\n– Ахьа х1ун дуьйцу? Иштта бо бегаш? Хьажахьа соьга!\n– Делахь х1ета иза бакъ ду-кх? Алал соьга, хьан, маца ядийна иза?\n– Гена д1айигна иза, кестта т1аьхьакхуьур воцуш! – элира г1айг1ане воккхачу стага, дерриге ма-дарра дийцира цо жа1уьнна.\nОцу ирчачу хаамо дукха бале, г1айг1ане вина, дукха холча х1отийна волчу Бежиян ницкъ ца кхочура Корг1акъас дуьйцачун хьокъехь к1орггера ойла ян. Бохалур боцуш цхьа лаам бара цуьнан дагчохь: шена еза йо1 гар, б1аьрган нег1ар тухучу ханна хилла а цуьнца хилар, т1аккха дахар ца лоьхуш, иза шегара д1аяьккхинчу стагах летта валар.\nЦкъа ц1ий хьодий ц1ийлора цуьнан ч1ишталгаш, т1аккха иза д1а а додий, бос бой, мажлора к1ант, шен дог г1еллуш санна хеталора цунна.\nКорг1акъин ц1ен т1ехь иккхинчу сингаттаман хьокъехь долу хабар чехка даьржира юьртахула, Бежиян доттаг1 волу, кхунна Циция шен са санна езар хууш волу коьрта жа1у оцу сохьта xlapa волчу ван сихвелира, шена иза халахетар схьахаийта а, дагавала а.\nМохевера гуьржий даима а хуьлура шайна ца гуш т1е стаг вог1ур воцуш сема а, ларлуш а. Амма х1инца шайгарчу балано дукха г1айг1ане бинчу кхарна ур-атталла ган а ца гира шайна юххе т1е а веана коьрта жа1у д1ах1уттуш.\n– Аша дийриг х1ун ду? Эхь ца хета шунна? – аьлла, мохь туххуш вистхилира коьрта жа1у. – Божарий бала т1ех1оьттича бухуш бакъахьа бац!\n– Сийсаза даьккхи-кх сан ц1а, къонахчун сий лоруш\nболу куй баьккхи-кх сан коьртара! – олуш, узарца доккха са даьккхира Корг1акъас.\n– Къонахчун даима а хуьлу мостаг1ий. Амма царна хьакъ доллу жоп дала деза, – элира коьртачу жа1уьно.\n– Деза-те, дуьйцийла йоцуш, деза-те! – мохь тоьхна вистхилира Бежия. – Вайн мостаг1чунна ша вина де къахьлур ду, къинхетам боцуш хир бу сан бекхам!\nБежияга д1а а хьаьжна, коьртачу жа1уьно ойла йира: «Хlaa, кхуьнца бегаш бар вон хир ду, кхуьнга бекхам балур бу».\n– Х1ан, жима къонаха, со реза ву хьуна, – элира цо. – Вало, бе бекхам, амма оцу хьайн бекхамехь нийсо лелаелахь, харцо къонахчуьнгахь товш яц. Ткъа хьо, Корг1акъа, х1ун дан дагахь ву? – аьлла, воккхачу стагана т1евирзира иза.\n– Сан шерашкахь соьга х1ун далур ду? Сайн бахам д1а а боьхкина, хьаькамашна хьалха гора а х1оьттина, цаьрга rlo доьхур ду-кх аса. Нагахь сан к1ант велхьара…\n– Ахьа х1ун дуьйцу, ва Корг1акъа? Ахьа х1ун до хьаькамех? Цара лаххьийна хьо да мел волчух воккхур ву хьо, ткъа rlo хиларе догдохийла а яц. Ткъа xlapa, Бежия вац хьан к1ант?\nТкъа воккхачу стеган дешнаша халахетийтина волчу Бежияна моттаделира, Циция лахарх ша д1акъаставо, цундела оцу сохьта юьстах а ваьлла, г1елвелла д1ах1оьттира иза.\n«Цициян дахаран хьокъехь суначул алсам бала кхаьчна бакъо йолуш мила ву? Дуьненчохь массарел а дукха еза суна иза, аса айса цхьаммо лохур ю иза», – боху ойла йира цо, халла доккха са а доккхуш, топ кера а эцна, сихха 1одика а йина аравелира иза.\n– Ахьа х1ун до, хьо стенга воьду? – хаьттира цецваьллачу коьртачу жа1уьно.\n– Со т1енисвеллачу новкъа д1аг1ур ву-кх. Суна сайна а ца хаьа со стенга воьду…\nВоккха стаг саметта ван кхиале, Бежия къайла велира.\n– Оцо а д1атеси-кх со! – элира ч1ог1а г1айг1ане воьжначу К.орг1акъас, т1ех беза мохь гехь болуш санна, верриге охьа а сетташ, – ткъа со-х цунах ч1ог1а дегайовхо йолуш вара!..\nМасех де даьлча воккха стаг Корг1акъа веара хьаькаман х1усаме, шен г1айг1а латкъо а, оьшуш долу rlo деха а. Оцу заман чохь, къаьсттина лаьмнашца йолчу меттигашкахь, шайн цхьа гергара нах хуьлура хьаькамийн, цаьргахула латтайора цара меттигерчу бахархошца йолу з1е а, ткъа иштта цаьргахула шайн г1уллакхаш а дора цара.\nКорг1акъа т1еваханчу хьаькаман а вара шен юххера кхеташхо, ша схьаваьллачу ц1ийнах куралла еш волу, амма цхьа шай а киснахь доцуш волу эла. Шех Апракуне олуш волу иза шена рицкъа лаха хьуьнаре вацара, х1унда аьлча, берахь дуьйна сакъоьруш эрна йорт етта иза 1емина хиларна. XIapa, болх бан карах ца долуш, нахана т1ехула ваьлла лелаш вара.\nСихха мацалла вала а кийча вара иза, болх ца бан, нагахь цхьаммо xlapa дан дезара аьлла хьехар дича, халахетарца, шен тайпа дага а доуьйтий, олура цо:\n– Х1ун дийр ду ткъа?! Со цхьа ахархо хиллахьара, имассо а х1ума а дийр дара аса, амма элан к1ант ву со, эхь хета суна!..\nИштта ойла яра, иштта хетара эла Апракуненна, ткъа цкъацкъа ша гинчийн шех дог лазийта а хаьара цунна. Делахь а, шен тайпанах куралла еш волчу оцу эло т1ех ца йолуьйтура цхьа а маьхаза кхача боийла, стаг велла carla доккху меттиг, цхьа а ловзар.\nОцу меттигашкахь хьесталуш муьлххачу а х1усамдена хьалха а х1уъа а бегаш бан а, жухаргалла лелон а, илли ала а кийча вара иза, дикачу юучу х1уманах д1а ца тилчахьана. Верриге чаг1аран хьожа йог1уш, т1едаьлла доккха гай а долуш, юьхь-сибат телхина, йиш а хаьлла волу иза даима а цхьа лулахо волчуьра важа лулахо волчу оьхуш лелара, ша дика вуьзчахьана, кхин г1айг1а йоцуш. Доьзал меца хиларо са ца гатдора цуьнан, цунна дерриге а бен а ца хетара, шен зудий, берашший меца хиларо, я цхьамма декъа бепиг дааро са ца гатдора цуьнан.\nИштта волу Апракуне цхьана шуьнехь хаавелира уездни хьаькамана, дуьххьал самукъаненна цуьнга ша волчу г1уллакхе кхайкхира хьаькамо. Апракунена к1еззиг оьрсийн мотт бийца хаьара, цунах талмаж ван а тарлора, иза, бакъ дара, вуно атта реза хир вара шена т1ебог1у пайда хьаькамца юкъахь бекъа.\nХьаькам оцу ойлана резахилира, цо там хиларца дагалоьцура, ша волчу хьеший балийна, жухарге Апракунега ша церан самукъа муха доккхуьйтур ду, бохург.\nДагна там беш йолчу ойланашка хьаькам ваьллачу хенахь цунна т1евеанчу х1усамдас, г1иллакхехь цуьнга хаьттира:\n– Хьан високороди, гиний шуна Апракуне маймалах лелаш?\n– И х1ун ду, маймалаххий? Мел дукха хьуьнарш долуш а ву и стаг! – аьлла, rloprrla, велавелира хьаькам.\n– Лаьий шуна, хьан високородин дуьхьа дийр ду цо иза?\n– Ч1ог1а дика хир ду, ч1ог1а самукъане хир ду! Xla-xla-xla! Делахь х1ета, маймалах лела xlapa?\nХ1усамда кхайкхира цхьана кхиъна вог1учу к1анте, лере а вахна, меллаша цхьа х1ума элира цо цуьнга, масех минот яьллачул т1аьхьа кхо стаг чувеара: цхьана т1ома к1ел аьчган чийлак дара, вотанан метта детташ, ткъа вукхо муш лаьцна валош вара Апракуне-«маймал», цо багахь йиш а лоькхуш, сара беттара шен «акхарочунна». «Чолаж, чолахи, паьлди, нари бабани. гаьлди», – бохуш, ловзадора цо «маймал».\nОцу «маймалах» ловзаро т1аьххьаре а къастийра Апракунен хиндерг: тешам боллуш бепиган цастарах уездан хьаькамана дукхавезаш а, цуьнан гергара стаг а хилла д1ах1оьттира иза.\nТ1аьхьо кхин а доккха хьуьнар гучудаьккхира Апракунес, иза бахьана долуш хьаькаман аьтту куьг хилла д1ах1оьттира иза.\nАпракуне хьаькаман тоьлашха волу синкъерам бийриг а хилла д1ах1оьттира, цхьа а той, цхьа а хьешана кечдина шун т1ехтила йиш яцара уездан хьаькаман ц1ен т1ехь Апракуне сакъера ца валошший, хелха ца вохкхушший.\nАьрзнаш деш болчушний, хьаькаманий, суьдахошний юккъехь геланча хилира цунах, шайн г1уллакх оьшучу тайпана дийриг лучу совг1атийн хьокъехь дийцарш цуьнгахула дора цига бог1уш болчу наха, кхеташ ду, барски стоьла т1ера даима а мелла а х1ума кхочура цунна а.\nБилгало йоллуш оццу Апракунена циггахь гира Корг1акъа, иза цига чувеанчу хенахь.\n– Мила ву хьо, х1унда веана хьо? – аьлла, кура хаьттира цо, чувеанчун маршаллина жоп луш.\nКоьртара куй а баьккхина, гергга т1е а вахана, корта лохха охьа а та1ош, Корг1акъас хаьттира:\n– Хьомениг, дика хьажал соьга, со ца вевза хьуна? Хьаькамца цхьаьний Бурсач1ирехь со волчахь хьошалг1ахь ма хилла хьо, со ма варий шуна кхача х1оттийнарг!\n– Бурсач1ирехь? – аьлла, ша-шега хаттар а деш, ойла йира Апракунес, боккъал а Корг1акъа а дага ца вог1уш санна.\n– Бакъду, хьан уьнна лолда со.\n– Собардел, собардел!.. Яханчу б1аьста!.. Хla, цхьа х1ума-м дагадог1у суна, – элира талмажалла деш волчо.\n– Xla, хьан уьнна вала со, нийсса яханчу б1аьста, – олуш, жоп делира воккхачу стага. Цо тамаша бора, ша дина долу доккха хьошалла иштта сиха дицдина-кх цо, бохучух.\n– Хьанна хаьа, массамма воьху хьошалг1а, массо а хьанна дагавог1ур ву? – бохуш, бехказло хьийзайора цо, амма цунна дагахь дара «х1ума яар-м сел дага доуьйту х1ума а дац. Кхин х1ума гайта», – бохург.\n– Axla, бакъду, хьан уьнна вала со. Бакъ ду иза, шу паччахьан адамаш ду, хьанна хаьа, масамма доьху шу хьошалг1а, и муха дагадог1ур ду?!\n– Хьо г1уллакх долуш вуй? – аьлла, хаьттира Апракунес.\n– Со мичахь вorlyp вара г1уллакх доцуш?! Г1уллакх ца хилча жа т1ехь да а воцуш муха вог1ур вара со кхуза?\nАпракунена дезаделира Корг1акъан дешнаш, х1унда аьлча, цунна хаьара воккха стаг хьал долуш хилар, дикка х1ума яларе дог а дохура цо, хеттарш дан велира иза, амма дог ца дог1уш, латкъам беш волчуьнга х1умма а ла ца дуг1уш санна. Х1окхунна –ламанхочунна – шерра гойтура цо, ладуг1уш волчунна цхьана къамелах тоам ца хуьлий, цунна хаа лаьа шена цунах хинберг х1ун дика болх бу.\n— XIа, х1ун бахара ахьа? – аьлла, хаьттира Апракунес, ойла ечуьра самаваьлча санна.\n– Аса дера бахара, сайн йо1 ядийна! – тамаш барца юха а элира воккхачу стага.\nТалмажхо цуьнан цецвалар шена хааделлачуха, есауле кхайкхира.\n– Со кхузахь ву, эла!\n– Говраш дика ц1анъелахь, делкъанна х1ума йиинчул т1аьхьа дехьа-сехьа ваха дагахь ву со.\n– Со ладуг1уш ву-кх, эла! Иза дина хир ду.\n– XIaх1, т1аккха?.. Йо1 ядийна боху ахьа? – хаттар деш юха а т1евирзира иза воккхачу стагана.\n– Ядийна, хьан элан сийлалла, ядийна, вала г1оьнча воцуш ма ю иза.\n– Муха, вац? Хьо ма ву цуьнан хьокъехь веана, делахь вала да а, г1оьнча а ву-кха цуьнан, – элира бегаш бечуха Апракунес. Вон вела а велла, юха а есаулана т1евирзира иза:\n– Хьаькаман говрана ленаш тоьхний?\n– Ца тоьхна, хьан элан сийлалла.\n– И х1ун ду, ца тоьхна бохург? – оьг1азвахара эла. – И муха мегар ду?.. Аса ца аьллера хьоьга ленаш тохийталахь, аьлла? Х1инца ас хьаькамана х1ун жоп лур ду?\n– Х1ун дийр ду, сан диканиг, ленаш деттачу пхьерана т1ейигнера аса, амма говран бергаш яккхий а хила, цу говрана мега ленаш ца нисделира-кх.\n– Г1ол х1инццехь, ленаш деттарг волчу, лоханда шена, шена лаахь лаьтта бухара а, амма ленаш хила деза. Хезий хьуна? Ца карадой, сан десара, т1ера ц1ока-м\nйоккхург яра аса хьуна!\n– Лаам хьан бу-кх. Вахана эр ду аса, – олуш, чуьра аравелира есаул.\nКорг1акъа кхийтира Апракунес лелочух, ойла йира цо: «Х1ун дича бакъахьа ду-техьа, муха эр ду-техьа сел шен сагатдеш долчу оцу цхьана г1уллакхан хьокъехь?» – бохучун. Апракуне мелла а кхийтира Корг1акъан дагахь долчух, меллаша тидам бан велира иза цо кхид1а дечун хьокъехь.\n– Тхан хьоме везаниг! – аьлла, д1адолийра цо. – Хьо ву-кх тхан хьалха дуьйна волу г1оьнча, хилахьа тхох къинхетам беш, шун дай а бара-кх иштта… Ma тасахьа со д1а, хилахьа сан накъост, ма кхоавехыа со, деха мел деза а…\nАпракунен дагна т1е мохь йиллира Корг1акъин дешнаша, амма гучувала ца лаьара, иза кхин а холчах1отто сацийра «курачу эло». Цунна шера хаьара цуьнан кхин ваха меттиг йоцийла.\n– Тамашийна нах ду шу, Далла хаьа… Йо1а шена майра хаьржина… цуьнца д1а а яхана, ткъа ахьа хьаь кам а, со а эрна к1адбоцучунна хьийзаво-кх. Кхечарна-м\nйо1 маре яхар ирс хетара, хьо муха стаг ву-у?\n– Ткъа сан иза яда ма йина, шен лаамехь ма ца яхана иза маре… Г1о дехьа суна, хьан лай хила а реза\n– Тоьур ду, тоьур ду… Дийцал, хьан ядийна?\nВоккхачу стага дерриг а ма-дарра дийцира, ерриге шен г1айг1а д1аялхийра цо.\n– Делахь х1ета, Солтас ядийна-кх иза?\n– Цо ядор бакъду, сан диканиг.\n– Ткъа билггал хаьий хьуна, цо иза Нохчийчу йигнийла?\n– Дика хаьа, теш ву сан.\n– Axla, теш а ву-кх хьан, иштта хиллий иза, делахь х1ета…\nАпракуне ойланашка велира, хала нисда дезаш долу цхьа г1уллакх гучудаьлча санна.\n– Г1уллакх дуьйцуш стаг мукъане вуй хьан?\n– Муха хир ву, ерриге дегайовхо хьох ю-кх сан, сан хьоме эла.\n– Э-э, дера ду иза хала г1уллакх, чолхе г1уллакх, – элира талмажо, т1аьхьо т1етуьйхира: –– Нохчийн махка ядийна .а йоцуш, вайн уездехь ядийна хиллехьара, т1аккха оха дийр дара дан дезарг, амма х1инца х1ун дийр ду? Мича йигина?\n– Шуна х1ун башхалла ю, ткъа закон массанхьа а цхьаъ дац?\n– Цхьаъ ду, амма х1инца цига д1аяздешший, схьаяздешший лела дезар ду. «Мила ву, мичхьара ву, маса шо ду, маца ядийна?» – бохуш, хеттарш хир ду. Хан дукха еза, яккхий харжаш хир ю. Аса иза хье а ца деш дитар магадо хьуна, дикаха хир ду, – элира Апракунес, г1уллакх кхин а чолхе. дан г1ерташ.\n– Муха дуьтур ду, ахьа дуьйцург х1ун ду, сан диканиг? Х1аллак хила шена со да мел верг, бекхам бан сан аьтту хилчхьана…\n– Х1ун дийр ду делахь, вер вац со хьан г1уллакхе ла ца доьг1ча.\n– Нийса ду, нийса. Ма витахьа со д1атасий! – воккхачу стага дехар деш багахь до1а дира.\n– Хьуна ма хаьий, хьаькамана х1ума яла езар ю…\n– Дика хаьа, алахьа, мел?\n– Делахь даггара дийца деза вайшиммо.\n– Дера деза, дера дийца, – аьлла, резахилира KIopг1акъа, шайн х1инца барт хиларе са туьйсуш. – Хьаькам оьрси ма ву, хьан г1оьнций бен иза кера муха валор ву?\n– Дика ду, дика… делахь дуьххьал схьаалал, ахча дуй хьоьгахь?\n– Ду дера-кх… ахча доцуш муха вог1ур вара…\n– Мел ду хьоьгахь?\n– Ворх1-барх1 туьма…\n– Ворх1-барх1 туьма?.. – и дешнаш дагахь ша-шега юх-юха а бохуш ойла йира Апракунес, ахча к1езиг хиларна резавоцуш ц1оцкъамаш а сеттош.\n– Ахча’ к1езиг-х ца хетий хьуна, дуьххьал схьаала, хьан сийлалла… – олуш, хьесталора ламанхо.\n– Хьуна дика хаьа, аса цхьа шай а хьайгара оьцур доцийла,–– аьлла, д1адолийра Апракунес,– вайн аг1онгахьара стаг вуй хьо-м, амма хьаькамана иштта к1езиг ахча кховдо х1уттур вац со. Милла а волу стаг вац, лакхара хьаькам ву иза!\n– Муха вац, дера ву. Паччахье нийсса стаг ву иза-м, хьан сийлалла.\n– Х1ета, барх1 туьма муха хьур ду?\n– Карахь доцуш ву со, сан эла, бехк ма билла, кхин а дахьар яу аса. Мел хила деза?\n– Axla, иштта хир дац, нагахь г1уллакх дан дезашхилча, бегаш ма бац иза?… Нохчийн махка ма ядийна хьан йо1, цигара и схьаяло а тхан дезар ду…\n– Атта г1уллакх дац, сайна а хаьа суна, – аьлла, жоп делира воккхачу стага, цо шега дуьйцург дог ц1ена х1ума хиларх тешарца. – Ткъа мел хилча тоьур ду?\n– Ткъа хьуна х1ун моьттура? И санна долчу г1уллакхана ван а веана, х1инца хьайн шай-кайна вегош лаьттийца хьо. Д1авала гена! – олуш, оьг1азвахаран кеп\nАпракунена хаьара, Корг1акъа мел хьал долуш стаг ву, цундела цо дагалецира иза вораха ца вита.\n– Б1е туьма муххале а дезар ду.\n– Ох1-х1ай, – аьлла, доккха садаьккхира Koprlaкъас, хьаьж т1е шийла хьацар туьйхира цунна.– Сан мичара хир ду оццул ахча?\n– И хаац суна. Сан хьуна дан накъосталла дац, хилча дийр дара.\nДан х1ума ца диснера Корг1акъана, юха а хьеставала дийзира цуьнан, дехха дийцинчул т1аьхьа шовзткъе итт туьманна барт хилира церан.\nАмма Корг1акъа гатвелла хьаьвзира, цуьнан карахь ахча дацара, ткъа г1уллакх д1адоло Апракунес ахча кара д1адоьхура.\nГ1елвелира Корг1акъа, х1унда аьлча, иштта сихонца оццул ахча гулда таро яцара цуьнан, г1уллакх дахлур дара.\nТ1аккха, Корг1акъа ахча дала дохковаларна кхеравеллачу Апракунес цунна магийра меттигерчу совдегарера т1ера са а луш юхалург ахча даккхар, цу т1е оцу т1ехь цунна rlo дан реза а хилира иза, юкъара хилар т1е а лоцуш.\n– Делор къа ма хета суна хьох! Къа хета суна, лаьа суна хьуна rlo дан, стенцца дина а…\n– Делахь, хьан къина со валарг, аса, со дийна висахь, цхьа дика дийр ду хьуна.\n– Кхузахь цхьа совдегархо ву, цуьнгара духалург хьуна ахча даккха хьожур ву со.\n– Тешар вац и сох.\n– Со юкъара хир ву хьуна.\n– Нагахь и г1уллакх ахьа дича, мила хир ву хьо, Деле хьесталуш, хьо воьху воцург?\nТ1аккха Апракунес т1евийхира и совдегар, дикка цунна хьеставеллачул т1аьхьа, Апрекунес иза реза вира Корг1акъане юхалург шовзткъе итт туьма ахча дала. Ша духалург эцвачу ахчанна ч1аг1аман кехат даларал совнаха, цо т1елецира, нагахь хан т1ехъялахь итт туьма г1уда дала.\nОцу г1уллакхо дукха корта хьовзийна волчу ламанхочо ойла ца йора цара шена бинчу тешнабехкан, боьг1начу гуран хьокъехь, ткъа мелхо а, воккхавеш, шен г1уллакх хирг хиларх тешна волуш ч1аг1аман кехат т1е куьг яздира цо. Апракуне оьздачу ц1ийнах стаг ву, цунна луур дац иза х1аллак ван, цо rlo лоцур ду цуьнан.\nДерриге динчул, ахча карийначул т1аьхьа, Koprlaкъана гира хьаькам, цо к1еда-мерза т1е а ийцира. иза, r1o дан дош а делира. Бурит1е, цунна, воккхачу стагана, rlo дар доьхуш начальнике кехат а яздира.\nАхча, бакъду, дуьххьалд1а начальнике д1а ца делира, Апракунега делира. Цунна делира Корг1акъас шегахь буха дисина барх1 туьма а. Воккхавеш новкъа велира Корг1акъа.\nНийсса оцу буса, буьйсанна дикка хан яьллачу хенахь, х1ири Темаркъа вехачу г1опал арахьа говран тата деара. Мила ву а ца хуучу цхьана стага говр а сацийна, шогачу озаца х1усамдега кхайкхира.\nТемаркъа хьала а иккхина, ладог1а х1оьттира, веанарг мила ву иза вистхиларх хаа лаьара цунна, амма цуьнан лаам кхочуш ца хилира.\n– Мила хир ву-теша х1оккхул т1аьхьа буьйсанна юккъехь веанарг?\nХьаша шен кет1ахь лаьтташехь, чехкка т1е х1ума юха х1оьттира xlapa.\nАрарчу цавевзачу кхайкхаза веанчу хьешо цуьнан ц1е т1етт1а алсам йохура, цуьнан сихваларо иза чехка хилар хоуьйтура.\nТемаркъа, г1овталан ветанаш д1а а ца тосуш, катоьхна шаьлтий, тапчий схьа а эцна, чехка аравелира..\n– Мила ву хьо, х1ун деза хьуна?\n– Хьаша ву со.\n– Хьаша Делера стаг ву, – элира, жоп луш Темаркъас, амма цунна дагахь дара: «Ваьсса велахъ-м коьртах х1ума а тоьхна д1ахьажо веза x1apa, амма дала xlyма делахь, т1аккха…» Темаркъа волчу дукха хьеший оьхура, амма царалахь дукхахберш цхьа х1ума 1отталой, новкъа д1аса боьлхуш, кхуза х1уьттура. Ишттачаьргара дукха хьолехь х1ума а южура х1усамдена, т1е x1apa хьошалла динарг а хуьлура.\n– Чувола ткъа, х1ун деш лаьтта хьо арахь? – цадог1учу дагца хьеше чукхойкхуш, кевне веара иза.\n– Чува хан яц сан, хьо со волчу аравалахьа, – аьлла, дийхира цавевзачо.\nХ1иричун дикка самукъаделира, гуш дара x1apa стаг г1уллакх долуш веана хилар, ткъа каракхача тарлучу х1умане а дог дохура.\nТемаркъина, кевнна не1арах ког арабоккхушехь, дерзинчу некхан уьн т1ехь хааделира шийла эчиг, цавевза хьаша меллаша омра деш вистхилира. Ша ков диллина валале, шен некха т1е х1оттийна тоьпан юьхьиг хааелира цунна. Хьалха лаьтташ вара кхиина вог1у, безамехь жима стаг. Кхеравеллачу кхуьнан куьйгаш охьадахара, шийла хьацар туьйхира, бос байра.\n– Цхьа дош алий вист ма хилалахь, валол сунна т1аьххье! – аьлла, буьйр дира вевзаш воцчо.\nТемаркъа къарвелла, т1аьхьах1оьттира. Иштта x1apa эцна д1авоьдуш, т1едерзийна герз д1а ца хоьцура хьешо.\nX1apa шиъ генна, шаьшшиннан хабар цхьанне а цахезза долчу кхаьчча, вевзаш воцург сецира, х1ири а сецира.\n– Цхьа хаттар ду сан, хьан доьналла хьан жоьпах хир ду дозуш… Бакъдерг ала, – элира вевзаш воцчо…\n– Хаттал, эр ду аса, – аьлла, жоп делира х1иричо, кхин т1е а туьйхира: – Стенна эр дацара?\n– Сан ахча делахьара, ахчанца олуьйтур дара аса хьоьга бакъдерг, амма хаалахь, ахча дац соьгахь, харцо ахь суна яхь, тоыпаца нисвийр ву аса хьо, – элира ца вевзачо.\n– Ой, вай сан хьаша!.. – х1ири мелла а к1адвелира – Нагахь суна х1умма а хууш делахь, мичахь лачкъор дара аса? Хьошалг1а веава вац хьо?\nВевзаш воцург безам боцуш, вон хьоьжура.\n– Муьлхачу arlop вахара Солта?\n– Солта? Мила Солта?\n– Йитал суна хьайн мекарлонаш! Дийцал, мича вахана иза Корг1акъин йо1 ядийна?\n– Делора ца хаьа суна-м!\n– Аса и са доккхур ду хьан, схьадийца! – олуш, вон хичаш йира вевзаш воцчо.\nХ1усамда воьхна д1ахьаьжча, беттан серлонгахь цунна гира хьешо бегаш беш ца хилар, амма халла элира цо:\n– Хьо мила ву?\n– Цицияна т1ехьийза, цуьнан майра хила ч1аг1о йина Бежия ву со! – аьлла доцца жоп делира ламанхочо.\n– Цициян майра хинверг? – аьлла, цецвелира х1ири. – Ткъа суна х1умма а хууш ца хилча?\n– Ца хаьий хьуна, амма ца хаахь а хаа-м деза… Цициях х1ун дина?.. Бегашина ца веана со, собар а кхачалуш лаьтта сан… Тоьлу хьуна, чехка схьааьлча.\n– Эр ду аса… эр ду. Жайрахехула нохчийн махка бахара уьш… Амма суна моьтту, Жайрахара уып х1инца а д1абахана хир бац, цигахь хьошалг1ахь хир бу.\n– Дехьа волийла мичахь ю? – хаьттира Бежияс.\n— Хи жима ду, х1инца массанхьа а гечо ду, – жоп делира х1иричо.\n– Делахь х1ета, марша 1ойла хьо, Темаркъа, амма нагахь ахьа со 1ехавахь, лам ломаца цхьаьна кхетта бац, амма стаг…\n– lexop вац, малхора… х1унда lexop вара аса хьо? Корг1акъа суна вевзаш ву, цуьнан ц1ахь дуккхаза а кхача биина аса.\n– Хьайна дика хуур ду хьуна! – олуш, Бежия чехка шен говра т1е а хиъна, д1аиккхира. Цунна дагахь а дацара ша кхерийначу Темаркъас шена ямартло ян, тешнабехкаца бекхам бан тарлуш хилар.\nХ1ири Бежияна вехха т1аьхьахьоьжуш лаьттира. Т1аьххьаре а, куыг а ластийна, ша-шега элира цо:\n– Ванах, суна оцу ламарочо динарг х1ун ду? Сох к1илло а вина д1аваха-кх иза. Х1умма а дац, амма со а вац хьуна цунна декхарийлахь-м вуьсур.\nИза чехка юхавирзира, шен говр дуьхьал болчу новкъа Жайрахехьа хаьхкира цо, миччахьа а Солтийна кхерам герга кхаьчна хилар д1ахаийтархьама.\nХ1иричун ойланца х1окху г1уллакхана Солтас дика совг1ат доцуш вуьтур вацара xlapa, ткъа ламанхочунна а, иза дарца, бекхам бан аьтто нисбала а тарлора.\nТемаркъа хаьхкина юха вахара некъа т1е, кхузахь говр сацийра цо, х1ун дича бакъахьа хир ду-техьа боху ойла ян велира иза. К1еззиг хан яьллачул т1аьхьа, хих валаран меттана, Жайрахехьа дуьххьал д1а болчу новкъара говр охьанехьа ерзийра цо, юха Теркан йистонца охьаволавелира. «Генарчу новкъа ваханарг ц1а маьрша кхочу», – боху халкъан кица дегадеара цунна. Т1аккха а цунна\nдагадеара: нагахь оцу ламанхочунна дуьхьал кхетахь, де къахьдийр ду-кх цо суна, аса арабаьккхинчу некъах кхетар ма ву иза, бохург. И ойла хилар бахьана долуш цо хаьржира геннахула боьду готта некъ, Бежияна новкъахь дуьхьал кхетар воцуш, шена дагахь маьрша некъ.\nТкъа оццу хенахь Бежия хих дехьа а ваьлла, ламанан бердийн йистошца хьийзаш боьдучу готтачу новкъа д1аоьхуш вара. Ши некъ вовшахкхетачу меттехь, к1ел хьех даьлла оллабелла лаьттачу берда к1ел охьа а хиъна, д1о бухахь ч1уг етташ охьадоьдучу Терке а хьоьжуш, к1еззиг сада1а соцунг1а хилира Бежия.\nГенна некъ бина к1адвелла волчу Бежияна атта наб кхийтира, сема волуш ойланашца цуьнан б1аьргашна хьалха х1уьттуш хилла башха-башха суьрташ х1инца г1ан-набаршкахь дуьхьал туьйсура.\nЦ1еххьана, говран ког меттахбаьккхина охьахахкабеллачу т1улго яьккхинчу г1овг1анан татано набарха ваьккхира иза. Бежия хьалаиккхира, б1аьргаш а хьакхийна халла са даьккхира до.\n– OxI, oxl, oxl!.. И х1ун дара суна хезнарг? – аьлла, тоьпе куьг кховдийра цо. Говрая коган тата хезира цунна дукха шера къаьсташ. Хьанна хаьа, мила кхета дуьхьал, мостаг1 я доттаг1? Дагахь а йоцчу дуьхьалонна кечвелира иза.\n– Ма тамашийна х1ума ду хьо, x1apa х1ун хила деза? – бохуш, ойла ян велира Бежия, куьг хьаьжах а хьоькхуш, цецваьлла стигала ирх а хьоьжуш. Кхоччуш екхна яра стигал.\n– X1apa х1ун болх бу? – элира цо, тамаша беш. – Дог1а а ма ца деана, со верриг а вашийна а ма ву?!\nТ1аккха дагадеара цунна г1ан, дагабеара т1ом, дагадеара шен гатвелла хьийзар, мелхо а, набкхетта волчу хенахь, набарх гинчо холчах1оттийна, гатвалларехь шена хьацар даьлла хиларх, цо т1адийна хиларх кхийтира иза.\nЦуьнан хан яцара кху белхая ойла еш 1ан, х1унда аьлча, говран когийн тата дог1-дог1уш герга дог1ура, вог1уш волчунна – мостаг1 иза хилахь а, я доттаг1 хилахь а – дуьхьалвала веза. Д1аяхара к1езиг хан, беттан серлонгахь гучувелира бере, верта а кхоьллина волу, говр меллаша шед а тухуш, сихйира цо. «Мила хир ву-техьа иштта сихлуш верг?» – боху ойла хьаьдира Бежиян коьрта чу, лиира цунна x1apa гуш дерг х1ун ду хаа.\nЛаманхо кхоссавелла некъана дехьа йистехьа а ваьлла, цхьана боккхачу т1улгана т1ехьа д1алетча санна къайлавелира. Бере-м цунна гергга т1екхочуш лаьттара.\nЦ1еххьана говр юхаиккхира, х1унда аьлча, ламанхочо лаьтта бухара схьаваьлча санна, б1аьрган нег1ар тухучу сохьтана к1елонера т1екхетта, ондачу куьйгашца юххера схьалецира говран дуьрста. Говр къахкаро мелла а саметтавалийнчу беречо герзашна т1е куьг дехьира, амма т1аьхьа дара, х1унда аьлча, Бежиян тапчин юьхьиг яра кхуьнан даг т1е х1оттийна.\n– Меттах мa хьалахь, ас вуьйр ву хьо! – олуш, т1ечевхира ламанхо, бере 1адийча санна лаьттара. Х1ун дийр дара цо, ламанхочо чапханан лаг озар бен кхин х1ума ца оьшура, цо йист йоккхур яра т1аккха кхуьнан дерриге дахаран. Бере докъан баса вахара. Д1ахьаьжча хьалхалаьтташ верг Темаркъа вара, Бежияна ша дуьхьал кхетарх х1умма а самукъа даьлла вацара иза.\n– Х1унда воь ахьа со? – аьлла, жоп даларан метта хаттар дира цо. – Герз х1унда, доттаг1чунна тоха леладо ахьа?\n– Темаркъа ву хьо?! – ч1ог1а цецваларна тамаш бина а ца волура Бежия.\n– Со ву… Далла хастам бу, т1аьхьа кхии-кх со хьуна. Хьуна т1аьхьа кхиа г1ерташ вorlypa со, т1аьхьа кхиарх дог а диллинера… Хьажал сан говре, муха хьацар даьлла ю? Х1оттий аса x1apa. Хьо хьуо вахийта ца лаьа суна.\nДаг чохь мелла а шеко йолуш велахь а, делахь а шена вочу балхана x1apa шеца цхьа а гергарло доцуш волу х1ири араваьлла бохург т1еэца ца лаьара Бежияна. Ткъа стенга, мичахьа воьду иза, иштта лечкъина, оццул сихвелла, говр хьацарх юьзна? – бохура даго.\n– Дика ду, схьа т1аьхьах1отта делахь, д1а 1инах чувоьр вайшиъ, – цуьнга а олуш Темаркъина букъ тоьхна, Бежия д1аволавелира, т1аккха т1етуьйхира: – Далла хаьа-кх, хьо бакълуьш велахь а, харц луьйш велахь а… амма х1етте а теша со хьан дешнех… – и дешнаш аьлла ша ваьллачул т1аьхьа тапча юкъах доьхкарх д1а йоьллира цо.\n– Х1унда ца теша хьо?.. Корг1акъан айса диина туьхий-сискал дагадеара суна, хьо цхьа вахийта йиш яц сан… кхечу меттехь, кхечу махкахь х1ун дийр дара ахьа? Сан дуккха а бевзаш нах бу…\n– Вало, вало делахь, д1о къайла а ваьлла, цигахь дуьйцур ду вайшимма, – элира Бежияс. Оццу минотехь яьллачу тапчано ламанхочун пхьаьрсах чов йира. Темаркъин тапчин х1оъ к1едачу жижигах чекхбаьллера.\n– Ж1аьла, ж1аьла, тешам боцу ж1аьла!\nВагоран къаьхьаллиций, оьг1азвахарций Бежияс, цергаш вовшах а хьекхош, говр юха а ерзийна, хаьхкина воьдучу Темаркъина т1аьхьа топ кхоьссира, амма ца кхийтира. Масех сиконт хан елира, массо х1ума а тийна дара… Дайн хезаш дара гена долуш лаьттачу говран когийн тата.\nЦ1еххьана яьллачу тоьпо хьалхахьа д1а ласта а веш Темаркъин коьртара куй божийра, амма юха а нуьйр т1ехь нис а велла, говрана шед а тоьхна, некъана т1е беанчу бердана т1ехьа къайлавелира иза. Бежияс, шен топ т1ехтилар хиича, доккха са а даьккхина, элира:\n– Да велла йисарг, ма топ а хилла-кх хьо!.. Тешнабехк би-кх ахь суна!\nТоп ласттийна генна д1а а кхоьссина, ц1узмах оьху хи санна, ц1ийн 1овраш охьаоьхучу пхьаьрсе хьаьжира иза.\n– Далла бу хастам, даь1ахк ца лаьцначу! – элира цо чевне хьаьжначул т1аьхьа. Чехкка шена т1ера бедарш д1а а яьхна, доьхкана т1ехьара туьханан т1оьрмиг схьа а баьстина, чевнна т1е туьха а доьхкина, цул т1аьхьа жимчу бохчи чуьра къажбина к1омал схьа а баьккхина, бакъийна шира дума – муьлххачу а ламанхочо даима а шеца лелош болу – т1е а хьаькхна, иза чевна т1е а биллина, коч ят1ийна яьккхинчу к1адийнан бехчалгаца чов д1айихкира цо. Т1аккха, ломана к1ела юха а вирзина, собар доцуш, сатасаре ладег1а велира иза.\nГочйинарг Маргошвили Юсуп.\nЧаккхе хир ю.\nНазад: Шалавди Докаев. Человек чести\nВперед: Ахмадов Муса. Нохчийн г1иллакх-оьздангалла\nМагомадова Бана. Марнана.\nМолодой певец родного края.


Нохчийчоь --Тевзана, 2016\nБексултанов Муса. Iаки. (3 дакъа)\nЦо мел дуьйцучух тешара со, иза цIенна бакъдолуш санна, соьца нийсса – баккхийнаш а.\nКхано, воккхахила воьлча, берхIитта а, ткъа а шераш дузуш, кхийтира со, иза цара, баккхийчара, иштта схьавоьхуш хилла-хиларх, цо олучу цхьана дашна шекдовлар а ца гойтуш, денна-денна цуьнга ла а дугIуш, хIора дийнахь я дедда юкъа цунна цхьацца хIума а оьцуш, шен нанна сарахь чуяхьа. Нанас олу бохура тIаккха: Iакин сагIанах Iаш ю-кх со, Iакис кхобуш, – олий. Цу гIилкхах Iадат хилира, баккхийчара тхоьга схьа а делла, оха юха, цара санна, Iакига иштта ла а дугIуш, нанна хIума а йохьуьйтуш, кегийчаьрга лерам а бойтуш, эвхьаза дош алийтина а, Iакина вас ца хилийта. Iаки ша воккха вара, сан дел а, девежерийл а воккхох, цIера Казахстане дIавигна а волуш. Уьш массо а – баккхийнаш – Iакин хабаршна тIехь кхиъна а бара, хIинца тхоьга а кхаьчнера, тхан метта кхин хир а болуш, нагахь уьш адамаш хилахь.\nIакис дуьйцучух теша везара, ца тешча цо дегабаам бора, цу дийнахь кхин вист а ца хуьлуш. Уггар а цуьнан догдетIарг – велавалар дара, ша дуьйцучух велавалар.\n– Все! Никогда больше, отморозки, пацанва… что вы видели… сопли да куриный помет! – хьалаоьккхура Iаки. – Дорогу мне, отойдите! – олуш, ша сацо гIертачаьрга.\nТIаккха дIавовра, цу дийнахь кхин гучу а ца волуш.\nШоллагIчу дийнахь сарахьуо гучуволара Iаки, юьстахуо сеца а соьцуш, шена тхо ца го сурт а хIиттош, шега дIакхайкхалц, бохуш, раз а, пурх а воьрзуш.\n– Вай, Iаки, хьо вац хIара! Хьо хIун деш лаьтта, нехорошо, тIе а ца вогIуш, – «дегабаам» бора цхьаццамма, резавоцуш, корта а ластабой.\n– Ладно, ладно… не заметил я, салаIалейкум! – Iаки схьа тIе хIуттура, хIораннан а куьг лоцуш, – есть что? – хоттуш, бета тIе ши пIелг а тухий.\n– ДIахьада цхьаъ, хIун деш лаьтта шу, цигаьркаш ян Iакина… муьлха еза хьуна, Iаки?\n– Да любые… лишь бы дымок шел… папиросы, – тIетухура Iакис, бен а йоцуш санна, папиросан цIе а йоккхуш.\nЦу хенахь, суна вевзийначу хенахь, шовзткъа шо сов хиллера цуьнан, тIехьаьжча жима хетахь а. Месаш кIайн-хьаьрса яра, стомма ворта а, горга белшаш а къаьсташ, даим лелош йоца куртка а хуьлура. И куртка Iай а, аьхкий а лелош яра цуьнан, цкъа а тIера дIа а ца йоккхуш, кач ира а хIоттабой. Гуттарлера папироса а хуьлура багахь, маттаца дIасахоьхкуш, шен ира бохь болу Iаьржа мачаш а, уьш къаго киснахь бекъалг а лелош.\nIаки наггахь – районе я гIала вахча – милицис чувуллий, сацавора, де-буьйса а доккхуьйтуш: хатI тера дара вон лелачу стегачух, багара схьаоьху жаргон а. Хьиэ ца веш, дIа а хоьцура, хIара мила ву а хуий. Сержантан а, старшинан а чинаш долчу кегийчу наха шайца сецавора дежурствехь, сахиллалц цуьнца буьйса яйа, Iакин «леламашка» ла а дугIуш.\nИштта цхьана дийнахь, Iаки гучу а ца волу-те, бохуш, районе кино ян ваханчу киномеханике хьоьжуш лаьттачу тхуна, можа такси ги-кх, генна йоццуш соцуш. Чохь ши стаг а ву, вовшашна тIе а вирзина, куьйгаш дIаса а лестош, цхьа гIовгIа еш. Таксин неI чIоггIа тIе а тухуш, Iаки охьавели-кх чуьра, чкъургашка жагIаш дIаса кхуьссуьйтуш, таксист а ваха, чуьра схьа гIовгIа а еш: Iакис ахча дIа ца деллачух тера дара. Тхо гушшехь мохь бели-кх Iакига тIаккха: «Чемодан, деньги! – аьлла, шена тIе охьа куьйгаш а тухуш, юха, оцу сохьтта, – ай, пропади оно все пропадом , сколько ж их пропало», – аьлла коьртера охьа куьг ластош, тхоьга салам а делла.\nIаки тхуна тIекхачале, дIогарчу таксиста, юха а вирзина, ша Iаки охьаваьккхинче схьа а веъна, неI а йоьллуш: «возьми свое барахло, пустозвон!» – олуш, цхьа сийна сетка ластий-кх чуьра ара, сетки чохь тиша, ченех юьзна сандалеш а йолуш.\n– Что это? – цецвели Iаки, – что это такое, сан да-нана хьакхийца далла, – сеткина охьа тIе а лахвелла, къен елла хIума лоцуш санна, аьтту куьйган шина пIелгаца сетка схьа а лаьцна, тIаккха, лаьттина-а, тхоьга схьа а хьаьжна: – сан да-нана хьакхийца далла, дац, чистая подделка! – аьлла, сетка кхоьссина дIа а йохуьйтуш.\nМуьлххачу а хIумнах, бен дIа а доцуш, оцу сохьтта импровизаци йора цо, къемата хьуна дагадогIур а доцчух тIехь. Цкъа, жана тIера рагI схьа а хьейина, тхайн юьртана кочча жа дажош лелачу суна, Iаки ги-кх, белшех цхьалга топ оьллина лакхара охьавогIуш.\n– Хьо талла ваханчуьра вогIу, Iаки, хIума-м ца йий ахь? – хаьтти ас, де дацдар а хир-кх аьлла, цо хIинца кхуллу долу ши къаьхьа къемат дагахь а долуш.\n– Да-нана хьакхийца далла, дац, сан да-нана хьакхийца далла! – цецвели Iаки чIогIа, – сарралц леларх, кхин экха ца карийна, кIадвелла охьавогIучу суна, эцца Iинчохь, хоттала керчаш цхьа свиноматка ги-кх, IаIанан патарш санна долу и шен лергаш дIаса а лестош, йоллуш. Вот удача-то, аьлла, ас топ дIа тIе лоццушехь, цу хоттала юккъера тIехьарчу когаш тIе хьала а хиъна, хьалхара ши ког ирх а ойуш: «Хьайн нана лойла, Iаки, туха елахь, цIахь кегий хуьрцеш ю хьуна вайн якхо езаш!» – боху-кх, и догIа санна охьа а йилхина.\n– Иди, – эли ас, – иди, сегодня твой день, ты – мать, а кто не уважает мать, тот – свинья! – аьлла. Дегабаам беш йоллу-кх хIара, шена свинья аьлла, бохуш.\n– И свинья – мать, – эли ас тIаккха, – а мать – священна! – аьлла.\nСан да-нана хьакхийца далла, дац, это свинья, животное, так меня удивило, ну прям цIенчу нохчийн маттахь йист а хилла, разрази меня гром, со харцлехь!\n– Нохчийн мотт откуда… как, где это ты? – цецвели со, прям мозги потекли..Цо хIун боху хаьий хьуна тIаккха соьга, цу хьакхано… послушай, вот это знаешь, прям мороз по коже…\n– Тхо шух ма ю, – боху-кх, – от самой паршивой породы вашей, и мы, – говорит, – знаем все языки мира! Нохчийчьра хьакхарчашна нохчийн мотт хаьа бохура, гIазкхийн хьакхарчашна гIазкхийн мотт а хууш.\n– Да хватит тебе дурковать! – ас аьлча, и чIарра, аьлла, гуьржийн а, хIирийн а, суьйлин мотт охьабуьйцуш йоллу-кх: мы же по лесам к соседям ходим, – аьлла.\nИ я решил: баста, все, кхин цхьанна а копытни животнина топ ца кхосса, и патроны я выкинул до последнего…