Нохчийн маттах нохчийн маттахь… (дийцира Гуьмсера «Личность» ц1е йолчу доларчу школехь) - Новости - Гудермесская районная газета «Гумс»\nНохчийн маттах нохчийн маттахь… (дийцира Гуьмсера «Личность» ц1е йолчу доларчу школехь)\n06.05.2017 15:47 Суббота\nЗамано а, 1ер-дахаро а кхоьллинчу хьелашка хьаьжжина д1ах1оттийна, д1адоьдуш а ду къона чкъор кхетош-кхиор берийн бошмашкахь, школашкахь а. Кхечу к1ошташкахь санна, вайн к1оштахь а ю пачхьалкхан а, долахь а берийн бошмаш, школаш. Гуьмсан к1оштахь дуьххьара схьайиллинчарах ларалуш ю Израилова Лайлаа, Сайханова Лизас схьайиллина, шен ламасташ а долуш, кхиамца болх беш йолу «Личность» ц1е йолу долахь школа. Урокашкахь кхетош-кхиоран болх дика д1ах1оттийна ца 1аш, нохчийн къоман г1иллакх-оьздангалла, синмехаллаш дешархошна йовзийтаран 1алашонца вовшахтуху школехь тайп-тайпана цхьаьнакхетарш. Ишттачарех цхьаъ дара «Гумс» газетан коьрта редактор, поэт Борхаджиев Хожбауди и, цуьнан заместитель Сумбулатов Дени а хьошалг1а а кхайкхина, Нохчийн меттан Денна лерина д1адаьхьнарг а.\nЦхьаьнакхетар шена чохь д1адахьа кечйинчу залан пенаш чубаьхкинчаьрца «нохчийн мотт буьйцуш ду», — ала мегар ду. Сцени т1ехь: к1удалш, кхабанаш, юьйцина керт, Даймехкан 1аламан сурт, шен т1ехь тидам сацош йоза: «Нохчийн мотт – къоман юьхь, халкъан орам». Оцу йозанан маь1нан к1оргенах дика кхетачу хьехархоша шайн дешархошца цхьаьна дина газеташ, журналаш, альманахаш, рефераташ, докладаш, сочиненеш ю гайта охьаехкина.\nКъоман дика, оьзда, сийлахь адамаш дешархошна довзийта кечйинчу стенда т1ехь ду: НР-н хьалхарчу Президентан, Россин Турпалхочун Кадыров Ахьмад-Хьаьжин, НР-н Куьйгалхочун, Россин Турпалхочун Р.А.Кадыровн, А.Айдамировн, Х. Ошаевн, М. Мамакаевн, Ш.Арсанукаевн и.д1.кх. сурташ. Книгийн гайтамехь йовзуьйту нохчийн прозаикийн а, поэтийн а говзарш: Ш.Окуевн «Лай т1ехь ц1ен зезагаш», А.Айдамировн «Еха буьйсанаш», М. Мамакаевн «Зеламха», Ш. Рашидовн, Х. Борхаджиевн, Р. Юсуповн, 1.Саиевн, Ш.Цуруевн а, кхечеран а стихийн гуларш. Чулацаме ю «Бовза, беза хьайн Даймохк!» — стенд а, ткъа иштта нохчийн меттан а, фольклоран а говзанчина Джамалханов Зайндина лерина стенд а.\nЛерса хьоьстучу нохчийн мукъамах д1аоь цхьаьнакхетар д1ахьочу Мусханов Аюба а, Израилова Иймана а нохчийн меттан а, нохчийн мехкан а исбаьхьаллах до къамел. Цара дийцира НР-н Куьйгалхочо Р.А.Кадыровс 25-г1а апрель Нохчийн меттан Де д1акхайкхош, куьг яздинчу Буьйран мехаллах, цо вайн дахарехь д1алаьцначу меттигах а. Мероприятин 1алашонца йог1уш яра дещархоша нохчийн маттах, Даймахках ешна стихаш, лекхна эшарш, Яхихажиев Бай-1елас, Мудаев Мохьмада дакъалоцуш, х1оттийна забаре сценка. Хьовсархойн г1айг1ане ойланаш а кхуллуш, вайн махкаца, маттаца, ненаца уьйр-марзо а ч1аг1ъеш яра, Цуцаева Раянас, Кагиров Аюба, Эдилов Мансура, Умаров Заура дакъа а лоцуш, говза х1оттийна «Г1арг1улин илли» — сценка. Шовкъе-маса дара Каимов 1абдуллас, Эдилов Адама, Межидова Аминас, Арсалиева Раянас а дина хелхарш.\nЦхьаьнакхетарехь ша динчу къамелехь поэто Х. Борхаджиевс билгалдаьккхира: «Халкъана уггаре а ч1ог1а оьшург мотт бу, нагахь кхечу халкъашлахь шен башхалла, 1ер-дахар, амал, дуьнене хьежамаш а болуш даха а, шен оьмар еха хила а лууш делахь», — аьлла. Дешархоша лерина ладуьйг1ира, езаш т1еийцира цо ешна стихаш: «Нене», «Ненан мотт», «Толаман байташ».\n«Нохчийн меттан хазаллах язйина дуккха а стихаш ю, олуш иллеш, лоькхуш эшарш ю. Мукъаме бу нохчийн мотт, деган а, синан а мукъамца бийцича. К1езиг бу, халахеташ делахь а, ойла нохчийн маттахь а еш, доггах а, ц1ена а, хаза а нохчийн мотт буьйцурш. Дукха бу, халахеташ делахь а, нохчийн маттанна букъ тоьхнарш. Ишттачарна хаа ма-безза дика я нохчийн я кхечу къоман а мотт ца хаьа. Шен къоман мотт хаа беза уггар хьалха», — элира шен къамелехь журналисто Д.Сумбулатовс.\nНохчийн меттан Де т1екхачале дуккха а мехала белхаш бинера хьехархоша а, дешархоша а. Оцу денна лерина д1акхайкхинчу к1иранчохь рефераташ, докладаш язйинчу, стихаш ешначу дешархошлахь билгалбаьхначу толамхошна грамоташ д1аелира НР-н хьакъйолчу хьехархочо Кесабиева Зараа.\nДешархойн нохчийн матте, Даймахке шовкъ-безам кхуллуш а, ч1аг1беш а д1аяхара «Личность» школан хьехархоша М.Эртхановас, З.Кесабиевас, Т.Купчиевас, С.Сербиевас дика кечам бина Нохчийн меттан Денна лерина цхьаьнакхетар.


Махках дахарх лаьцна ойланаш - Олхазар - Йозанаш - Динул-Ислам\n«Духур дац, доьлхур дац, диц а дийр дац», – олу вайх дуккха а болчара, вайнах дIабохийначу дийнахь а, цул цхьа де хьалха а, цул цхьа де тIаьхьа а.\nХIун маьIна ду оцу дешнийн? Йа хIунда олу вай и дешнаш? Кхеташ олий-те вай уьш? Йа и кхо де дIадаьлча, кхин цкъа а дага ца догIуш, дицло-те вайна уьш?\nХIун лар йита еза вайн кхетамехь а, вайн дахарехь а оцу боккхачу хиламо, и бохам дагахь а болуш вай олучу дешнаша?\nСуна хетарехь, оцу дешнийн маьIна вай дан гIоьртича, тIехIуьттуш йолчу халонашна а, баланашна а хьалха́ доха ца духуш, цаьрга вай дега ца дойтуш («духур дац»), гIорасиз ца хуьлуш, гIелделла юха ца довлуш («доьлхур дац»), вайн ма-хуьллу хьалхахьа дIагIерта деза вай, хIора денна бохург санна кхуьуш хила деза, цхьана меттехь ца лаьтташ, даима боламехь хуьлуш, даима хьалхахьа дIадоьлхуш, даима дикачуьнга догдохуш, даима дикачу дахаре кхача гIерташ, дуьненахь а, эхартахь а ирсе хила лууш, вайл хьалха хиллачарна тIехь хилла доллу декхар вайна тIехь а дуй хууш, тахана дийна долчу адамашна (къомана) хьалха́ вайна тIехь декхар дуй а хууш, вайн тIаьхьенашна, тIедогIу долчу чкъу́рана (цхьанна а, шинна а, кхаанна а, кхин дукха а) уггар диканиг дита гIортар вайна тIехь декхар дуй хууш («дицдийр дац»).\nИ декхарш кхочушдеш, дахаран массо дикчу агIонашкахь саццаза кхиамаш бохуш, тIетевжийла а, догдахар а, дехар дар а даима Делаца хуьлуьйтуш, вай схьадовлар мичара ду а хууш, вай муьлш ду а хууш, вайн дин а, вайн гIиллакх-оьздангалла а диц ца деш, вай дол-долчахь кхаа тIегIана тIехь къахьега деза вай: хIора адамо ша-шена тIехь а, тIаккха шен доьзалца а, тIаккха шен юкъараллийца (къомаца) а.\nКхиаме адам, кхиаме доьзал, кхиаме юкъаралла (къам) – и бу вайн керла, нийса кхетам, Дала мукъа лахь.\nМахках бохучу хенахь зуламаш дина, нах байъина, дIабохка каш доцуш, тIехIотта барз боцуш. Некъан халонаша байъина, шелоно байъина, мацалло байъина. Iедалан къизалло байъинчу массо вайнахана а, берриге бусалба нахана а Деле гечдар доьхуш, доIа дан деза вай. Ткъа оцу доIанах а, уьш дагабаьхкича (йа коьртехь церан сурт хIоттийча), бIаьргах долучу хих а бахьана а дина, вайна юкъахь хила хьакъ боцу бекъамаш лахбан хьовса деза вай. Беллачарна доIа деш, царах къахеташ дог доьлхуш, бIаьргах хи долуш, цхьамма а къестамаш бийр бацара вай, хьенех и ву, минех важа ву, и цхьа кхиниг цхьаъа ван а вац бохуш. Вайна юкъахь тIаьхь-тIаьхьа даьржаш долу бекъаман бахьанаш мелла а жимдан гIортар, уьш листа гIортар, кхетамца-ойланца мукъана а жимма хийцадала гIортар вайн массеран а декхар ду аьлла хета суна. Ца хилча мегар болу бекъамаш тахана вайна юкъахь дукха бу. (ХIара ойла дагаеана волчу сайн доттагIчунна Iабдуррахьманна даггара баркалла олу ас).\nКегийчу нахе ала лаьа суна къаьсттина. Вайн баккхийчара, вайн къомо, вайнаха дукха даккхий баланаш лайна, халонаш лайна, зуламаш лайна. Вайна дуьйцуш бен хезна доцу хIуманаш лайна. Шелонна, гIелонна вайн адамаш делла хилча, кхидерг дийца а ца оьшу. И хIума дицдан мегар дац. И хIума дагахь латто деза шаьш баккхийчаьрца юкъаметтиг лелош, шаьш цаьрга а, церан таханлерачу хьоле а, дахаре а хьовсуш, царах лаьцна шаьш шайн кхетам кхуллуш. Къомах къахетар, нахаца къинхетаме хилар, царах дIа ца къестар, царах къехка ца къехкар, церан кхиар таханлера шун кхиар санна ца хиллий хаар, церан зама вайн зама санна ца хиллий хаар. Нагахь санна шуна юкъара жимма а баккхий болчарна дагада́гIахь а (хетахь а), тIеман къизаллехь кхиъна ду тхо аьлла, хаалаш, цара лайнарг масийттазза сов ду шуна: цара лайна махках дахаран бала а, советан Iедалан къизаллин бала а, дуьххьарлерачу тIеман бала а, шолгIачу тIеман бала а, оцу массо хIуманна юкъахь шу могуш-маьрша кхио гIертаран бала а.\nТахана кегийчу нахана а, баккхийчарна а юкъара зIе хаьдда ю, йа вуно чIогIа малъелла ю. Иза къомана зене ду. Вайна юкъара бекъаман агIонех йоккха цхьа агIо а ю иза. Кегийнах, баккхийчара хIун олу-те хьожуш, ладугIуш бац; баккхийнаш-м, шаьш хIун дийр ду ца хууш, хьерехилла, хIокху тIаьххьарчу масех итт шарахь хиллачу сингаттамаша дукха чIогIа Iовжийна бу. Жоьпалла цундела кегийчарна тIехь ду аьлла хета суна, шайн ойла самаяккха а, баккхийчаьрца хаьдда йолу зIе меттахIотто а, дахарехь зеделлачух пайдаэца а, иза шайн таханлерачуьнца дуста а, кхидIа шайн дахаре болчу хьежамашкахь, кхиамашкахь тидаме лаца а.\nАрнольд Тойнби цIе йолуш ингалс махкахь цхьа Iилманча хилла дIадаханчу бIешарахь (1889-1975). Шовзткъа (40) шарахь гергга къахьегна цо «Истори Iамор» цIе йолу жайна яздеш. Оцу жайни тIехь, цивилизациш кхиаран бахьана, йа цуьнан «закон» дуьйцу цо. Арахьарчу халонан кхайкхамна дала ма-дезза адамаша нийса жоп лахь, оцу халоно уьш цивилизацин тIегIанна тIе доху, цаьрга цивилизаци кхуллуьйту, боху цо, вай цуьнан доцца маьIна дича. Цаьрга и жоп ца далалахь, йа цара иза, шайн аьтту боллушехь, шайн лаамца ца лахь, кхиаран метана, гIелло уьш, йа шаьш ма-барра буьсу уьш, боху цо.\nВайн дай-наной шаьш махках баьхначу хенахь, оцу баланан-халонан эрчонна хьалха боха ца бухуш, юха ца бовлуш, шайн ма-хуьллу дахарх тассабелла, дагчуьра Делаца йолу ойла дIа ца йолуьйтуш, ламаз ца дуьтуш, марха кхабар ца дуьтуш, шайн хаза гIиллакхаш ца дуьтуш, хала дара аьлла оьздангаллех ца бухуш, чекхбевлла. Оцу халонан кхайкхамна дала ма-дезза жоп делла цара, цундела уьш Дала бисийтина, хIаллакьхилла дIа ца бовлийтина, цхьадолу кегий къаьмнаш санна.\nТкъа вай тахана а царах масал эца деза. Вай доха ца деза, делха ца деза, царна хилларг а, цара динарг а дицдан ца деза. Царах масал оьцуш, вайна хьалха лаьттачу заманан халонийн кхайкхамна дала ма-дезза жоп дала деза вай, лакхарчу тIегIана тIе довлархьама. Церан цу хенахь хилла боцу дукха баккхий аьттонаш бу вайн тахана. Наха дийр дара иза-м, кхечо дийр дара иза-м, Iедало дийр дара иза-м ца бохуш, «кхиаме адам» хила гIорта веза хIора а – стаг а, зуда а; «кхиаме доьзал» хилийта гIорта деза да-нана а, бераш а.\nДуьххьара охьаязйинчу ойланехь элира вай, саццаза хьалхахьа дIадоьлхуш хила деза, даима кхуьуш хила деза, хIора дийнахь дикчу агIор хийцалуш хила деза вай аьлла. Оцу тIехь вай уггар хьалха тидам тIебахийта беза хIума шиъ ду аьлла хета суна: Iилма Iамор а (дуьненна а, эхартана а пайде долу хаарш гулдар), вай вешан синош цIандар тIехь къахьегар а.\nАмма вай ве́шан синош цIандарехь къахьегарх лаьцна аьлча.. Мел дукха Iилма хиларх, оцу Iилманца кхоччуш пайда балур бац, дагчохь куралла йитахь. Йа хьагI йолчуьнга, йа цхьа кхидолу доккха сакхт долчуьнга кхочуш ялур яц и цIена Iалашо. Пайда бийр бац, мелхо а зен дийр ду. Цундела, синош цIандар тIехь, догцIена хилар тIехь Iилманан беркатца къахьега деза вай. ХьагI лелорах, вовшашна хьалха дозаллаш дарх, кураллаш йарх, оьгIазлонаш-цабезамаш лелорх, массо хIума шена цхьанна хилийта гIертарх цIандала деза вай.\nДоцца аьлча, «ас-со» бохучу кураллина тIехь толам баккха беза вай. Оцу даккхийчу сакхтийн меттана вайна оьшург – эсала хилар, кIеда-мерза хилар, къахеташ хилар, къинхетаме хилар ду. Шениг тIаьхьа а теттина, массарна а юкъара дерг хьалхадаккхар – Дела реза волу дика амал ю.\nОцу халчу Сибрех болуш вайн дай-наной, вайн баккхийнаш, вайнах иштта чекхбевлла, шайгахь дерг вовшашца доькъуш, вовшийн бала кхочуш, вовшашка хьовсуш, хьагI-гамо боху хIума аьттехьа доцуш.\n«Кхиаме адам», «кхиаме доьзал», «кхиаме юкъаралла (къам)» бохучунна юкъадогIуш ду и ши хIума – Iилма а, догцIеналла а. Алсам тидам тIебахийта дезарг и ши хIума ду аьлла хеташ хиларна, къаьсттина хьахийна вай и шиъ.\nДалла хастам бо вай, вай бусалба хилийтарна а, массо хIуманан ойла ян а, кхета а, Iамо а Цо вайна хьекъал даларна а.\nДала Шен къинхетамах ма дохийла вай цкъа а.\n«Бакъдолуш, АллахIа цхьана нахера хьал ца хуьйцу, цара шаьш шайгахь дерг хийццалц (уьш шаьш хийцабаллалц)». Сурат «Ар-РаIд», 11 айат.


Къоман компьютеран корпорацина юкъахь йолу "Аквариус" тобано а, "Лаборатория Касперского" компанино а смартфон кхоьллина тIеман а, лерринчу сервисийн а хьашташна. Цунах лаьцна хаам бо Свобода Радионо, "Коммерсант" газетана тIе а тевжаш.\nГаджет болх беш ю "Лаборатория Касперского" компанино кечйинчу KasperskyOS операцин системехь. Иза тIетесна яц глобалан интернетана, амма, цунах пайда а оьцуш, схьаелла аьтто бу корпоративан сервисашна ларлочу рожехь IP-хоттарца.\n"Аквариус" тоба сатесна ю шаьш кечйинчу дивайсах пайда эца луур ду аьлла Iедалхойн а, пачхьалкхан корпорацийн. "Аквариус" хIинцале а арахецна 200 смартфон. ХIара шо чекхдалале кхин а 3 эзар арахеца дагахь а ю компани. Керла мобилан телефон еш дайина миллиард сом, цхьана смартфонах хIун доккху дуьйцуш дац.\n"Коммерсантан" хьосташ дийцарехь, ерриг а чалх даймахкахь йина смартфон дика ларйина ю, иза лелон аьтто бац ламастан рынкехь. Газетан цхьана хьосто дIахьедина керла смартфон кхоллар долийра, лерринчу сервисийн белхахоша, тIаьхьо интеренетехь баьржина болу хаамаш вовше бохьуьйтуш хиларна шайн телефонашкахула.\nШи бутт хьалха йохка йолийна,"Ростехан" структураш кхоьллина йолу цу кеппара смартфон. Иза ю боху, алсам ларйина коьчалла, амма иза болх беш ю Android тIехь, ткъа иштта цуьнан ю кхечу пачхьалкхашкахь йина меженаш. Цхьана смартфонан мах бу 19 эзар сом.\nKasperskyOS операцин система зен йолийра 2019-гIа шо чекхдолуш. Оццу шарахь "Эскархойх лаьна" низаманна тIехь хийцамаш бира, долахь йолчу гаджетех пайда эцар царна доьхкуш. KasperskyOS системо аьтто бо смартфон ларъян дукхахйолчу кибератакех.\nХьалхо Infowatch тоба а гIоьрира пачхьалкхан секторна хьажийна ларйинчу смартфонан "Тайгафон" олу проект кечъян. Иза дIачIегIира 2019-гIа шо чекхдолуш, 40 миллион сом зен а хуьлуш.


Венерчу Анзорах йисна Зарема: "Сан декхар дара цуьнца хила а, цунна тIаьхьахIотта а"\nТовбеца-бутт 28, 2020\nУмаров Мамиханан хIусамнана Зарема\nПолисхоша а, къайлахчу сервисийн белхахоша а цхьаьна ха а деш, дIавоьллира нохчийн политикан эмигрант Умаров Мамихан дIадахначу шинарин дийнахь. Иза вовза вуьйлира Нохчийчоьнан куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна а, цуьнан доьзална а, гонна а маьттазчу маттаца критика еш YouTub-хь блог йиллинчул тIаьхьа. Ша йохучу роликаш тIехь Венера Анзор ву олура уо ша, оцу псевдонимца вевзара иза махкахошна а.\nДагадоуьйту, Анзор вийра карарчу беттан 4-чу дийнахь, коьртах герз диттина. Зуламна бехке хеташ шеконашца оццу суьйранна лецира Нохчийчуьра схьаваьлла ши вахархо. Ткъа Умаровн гергарчара видеокхайкхам бина, шаьш ду иза вейтинарш аьлла. Австрин полицино дIахьедина, ролик немцойн матте гочйина, иза а толлуш ду шаьш аьлла.\nУмаровн хьокъехь таллам боьдучу юкъанна Кавказ.Реалиино къамел дира вийначун хIусамненаца Заремица. Цо дийцира Анзоран дахарх а, шегарчу шеконех а, доьзална тийсинчу кхерамех а.\n- Зарема, маца, хIунда сацам бира Анзора Оьрсийчуьра дIаваха?\n- 2005-чу шарахь дара иза. Ичкерин заманчохь талламчан болх беш хилла вара Анзор. Ичкерин зама дIаяьлла, Iедалан куьйгалле кадыровхой баьхкира. Анзор лачкъийна вигна, цунна тIехь ницкъбина, етташ, Iазапаш лелийнера цара. Цул тIаьхьа веддера иза. Веддера, Ичкерин хенахь белхаш мел бинарш тIеийзош, бойъуш дIабуьйлабелча. Оцу хенахь дуьйна ма бара уьш шайна хеттарг деш цигахь.\n2007-чу шарахь Анзорна политикан эмигрантан статус елира. Кхузахь девзина, доьзал кхоьллира охашиммо. Кхузахь дуьненчу девлла тхан бераш а.\n2009-чу шарахь Австрехь вийра Нохчийчоьнан куьйгалхочун хилла гIаролхо Исраилов Iумар а, Анзоран ваша а, ши нуц а. Цул тIаьхьа оцу сингаттамо Iаткъам бинера цунна. Австрин къайлахчу сервисашца болх бан волавелира иза, Нохчийчохь лелочу харцонех а, нах байъарх а, хIаллакбан тептаре баьхначу нахах а дIахоуьйтуш царна.\nХIетахь кхузахь бехачу нохчаша диллина дийца даьккхира, Анзор мотт бетташ ву бохуш. Чу-ара яла йиш яцара сан, хьан цIийнда мотт беттарг ву, бохуш хьийзайора со. Ас латкъамаш бора Анзоре, со наха хьийзайо, иштта Iийна девр дац вай олий. Цо олура соьга, цхьана хазачу дийнахь хуур ду хьуна, ас хIун леладо а, стенна леладо а, олий.\nОцу беркате доцчу 2009-чу шарахь тхоьгара бераш а дIадехира. Доьзалхошна кхерам бу, бераш лардан деза оха, царна оьшшург латта а деш аьлла. Юха а гонахарчу наха иркархIиттайора со, Iедале кехат чуло, Анзор шайна кхераме ву, суна а, доьзална а бала бохьу цо, иза чуволлийта бохуш.\nХан-зама дIайоьдура, социалан хьукматашца цхаьнакхетарш, къийсарш, дийцарш хуьлура тхан, адвокаташ а лоьцуш, бераш цIадерзо хьийзира тхо. Тхо берийн проблемаш йовдийна лелачу юкъанна, нохчаша полице аьрзнаш а дина, иза чуволлийтира шина шаранна.\n- ХIун даьллера цуьнгара?\n- Цхьа тоба яра Анзора вовшахтоьхна, 12 гергга стаг юкъахь а волуш. Уьш берриш а Кадыровна дуьхьал бара. И тоба кхолларан Iалашо яра - Кадыровна дуьхьал болх бан, цо лело инзаре хIуманаш Iорадаха. Дунай олучу хийистехь цхьана дийнахь иккхина дов листа гулбеллера уьш. Суна мичара хиира цунах?\nАнзоран Iедал дара нах тхан чу балош. Уьш бехха Iара кухни чохь къамелаш деш. Со цхьаннах а ца тешара, даим а цхьа шеконаш хуьлура сан, тIаккха ас диктофон ийцира. ХIоразза а уьш вовшахкхетча, аса диктофон хIоттайора, цара мел дуьйцург дIаяздан. Денисенко Елена юй, цо лачкъийра хьуна сан диктофон. Иза еана дIаяхначул тIаьхьа, суна айса дIаюьллучохь кара ца йира иза.\nКавказ.Реалии: Украинан Лаккхарчу Радан экс-депутато Мосийчук Игора хьалхо чIагIдора, Умаровн хIусамнене Украинерчу яхархочо Денисенко Еленас телефонаш йиттинера, массарна а дIа а хоуьйтуш, Анзорах дIакъаста бохуш. Мосийчука бахарехь, Денисенкос аьлла хиллера, нагахь санна, хьайга бохург ахь ца дахь, хьо а, хьан бераш а дайъа дагахь бу. Ткъа, ша украинхойн-нохчийн доттагIаллин юкъараллан куьйгалхо ю, бохучу Денисенкос, бакъ ца дора, ша Iаткъам бина бохург.\nДунайн йистехь Анзора вовшахтоьхна тоба дIасаяьржира. Оцу хийистехь девнаш къесто даим а гуллора Кадыровн агIончаш а, цуьнан дуьхьалончаш а. Цу дийнахь барт ца хиллера церан. Анзор кхийтира, шена гонах болу нах тешаме боцийла а, цара хIуъа а дан там буйла а. Цара вохка а тарлора иза, цунна ямартбовла а тарлора уьш. Цул тIаьхьа царах дIахедира Анзор. ТIаккха масийтта стага арз динера цунна, криминалца воьзна ву иза аьлла. Цу тIехула ши шо хан туьйхира цунна набахтехь яккха.\n- Денисенко мичара елира шун дахарехь?\n- Цхьана стага йовзийтира тхуна Елена, оцу стеган цIе Ваха хилар бен, кхин суна вевзаш стаг вац иза. Еххачу заманчохь Украинехь ваьхна хиллера иза. Цигахь Денисенко а евзина хиллера-кх цунна. Цо ялайора иза. Анзор чуволлале хьалха дуьйна а йогIура иза. КIира доккхуш, цкъацкъа бутт боккхуш а нислора цо кхузахь. ФСБ-ца йоьзна ю иза, цуьнгара шуна цхьа гIо хила тарло аьллера Вахас.\nАс Анзор набахтехь а ву, цунна депорт яр а ду дуьйцуш, шега аьлча, оцу сохьта Вене еара иза. Соьца цхьа хан яьккхира цо, набахтехь волчу Анзорна тIаьхьа а йогIура соьца. Эххар а дIаяхара иза, амма кест-кеста соьца зIене юьйлура. Цхьанаюкъанна цхьа цатешам иккхира сан дагчу, шеконаш гIуьттура сан коьртехь, тIаккха блок туьйхира ас цунна, сайца зIене ца йийлийта. Юха а телеграман мессенджере язйира цо соьга, тхан доьзална кхерамаш бу туьйсуш аьлла. Цо бахарехь, цхьаммо тхо дайъа кхайкхийна хилла-кх. Ас телефон дIатуьйхира цуьнга, оцу заманчохь цхьана а агIор аьтто бацара сан тхайн къамел дIаяздан. Еленас, лечкъа а ца деш, схьабохура, со а, Анзор а, тхан берригт а доьзал хIаллакбан Iалашо ю аьлла.\n- Цуьнга стенгара кхаьчнера и информаци? Хьенан цIераш йохура цо билггал?\n- Нохчийчуьрчу нахаца зIе хилла шен бохура, Курмакаев Iаьрбин цIе а йохура цо. Тхо дойъург мел ахча кхайкхийна а хаьара Еленина. Цо, хьийза а ца деш, ма-дарра дуйцура соьга, цхьаннах а ийза а ца луш. Ткъа, тIаьхьо Анзорца кхечу кепехь дора къамел. Шега дечу хеттаршна жоьпаш ца луш, цхьаннен а цIераш ца йохура. Ас Австри кхайкхира иза, паргIат охьа а хевшина, къамел дан дагахь. Иза дуьхьал хилира. "Кхул а тIаьхьа километар а шуна герга йогIур яц со", - аьлла дара цуьнан жоп. Суна хаьара, ахча дукха дезаш стаг яра иза. Ахчан дуьхьа хIуъа а дан кийча стаг яра иза.\n- Денисенко Нохчийчохь хиллий?\n- Иза-м ца хаьа суна. Амма, бакъду, Украинехь кадыровхойх еттаелла иза. Ша со кегайо а моьттуш, къамелаш дора цо соьга, ткъа со хуьлура иза охкуш. Масала, цо соьга дийцира, ша кадыровхошца цхьаьнакхетарх. ХIун, мила ду хьожуш, талла яханера ша элира соьга. Кадыровхоша чIогIа дика лелийра ша а бохура. ТIаьхьо Анзоре аьллера, ша хилла яц цаьрца.\nТхойшиннан къамелехь Еленас Делимханов (Пачхьалкхан думан депутат, Кадыровн уллора стаг Делимханов Адам- редакцин билгалдаккхар) ву элира, Анзор вен кхайкхийнарг. Анзор вийначунна ахча лург иза ву, бохура цо. Схьагарехь, Елена а оцу гIуллакхна юкъахь хилла-кх, тхуна тIехь са яккха дагахь.\n- Дуьххьара Анзорна кхерам маца тесира?\n- YouTube-хь блог а йиллина, дуьххьарлера шен видео цо нахала яьккхича.\n- Цхьана ролик тIехь Анзора дуьйцу, шен коьртах хIоккхул-оццул ахча ду диллина бохуш. Билггал шена кхерам буйла хууш хилла-кх цунна, хIетте а, хIунда вара иза Австрин полице ша Iалашвайтарна дуьхьал?\n- ХIетахь, шена кхерамаш тесча, суна а, берашна а ха хIоттийнера цо. Ас дехарш дора цуьнга, хьо дIасавоьдуш хьайна а ха лацахьара ахь олий. Ша Дела воцчух цхьаннах а кхоьруш вац, бохуш, дуьхьал хуьлура иза. Делахь, со а ца кхоьру, тхуна а ца оьшу гIаролхой олура ас. Масийттазза полице дехарш дира ас, цунна шенна ха дахьара аш, цунна чу-ара вала кхерам бу, бохуш. ХIоразза а суна жоп лора: Анзора куьг ца таIийча, тхан бакъо яц цунна тIаьхьадевлла лела олий.\n- Европехь а къайлаволийла доцийла кхеташ яра хьо. Анзор набахтера араваьлча, цхьана агIор иза сацон, цуьнца къамел дан ца гIоьртира хьо?\n- Ма дукха юхаийзавора ас иза. Стохка, иза набахтера араваьлча, цуьнца къамел дан гIоьртира со. Ас олура, хьо цхьаъ ву, царна дуьхьал хьан дан хIумма а дац. Хьо чохь воллучу шина шерачохь дерриг а сайн белшаш тIехь дIатекхийна ас, хьо араваьлча, сайна накъост а, берашна да а хир ву-кх моьттуш. Ас дехарш дора цуьнга, дитахьара ахь и дерриг а бохуш. Ша хаьржина и некъ, цунах вер вац ша олура цо. YouTube-хь блог а йиллина, иза волавелча, юха а цуьнца къамеле юьйлура со, дехарш деш. Хьо цара вуьйр ву, хьо саннарш цара ца буьту, сацахьара бохуш, хьийзара со. "Нагахь санна, хьо зуда елахь - суна тIаьхьа хIотта, яцахь – ахь боххург дийр ду ас", - элира соьга Анзора. Сан цIийнда вара иза, сан берийн да а вара. Сан декхар дара цуьнца хила а, цунна тIаьхьа хIотта а\n- Маса ду шен бер?\n- Ялх бер ду. Воккхаха волчу кIентан 16 шо ду, йоьIан – 14, кхин а ши кIант ву 12 а, 11 а шераш долуш. Жимахйолчу шина йоьIана 8 а, 6 а шераш ду.\nВоккаха волу кIант ас дуьххьара маре яхначохь вина ву. Цуьнан да а кадыровхоша 18 шо хьалха вигинчул тIаьхьа, тIепаза вайна ву. Сан кIентан ши шой, кхо буттий бара Анзора со маре юьгучу хенахь. Шен доьзалхо волуш санна хьалакхиийна иза Анзора.\nЙоккаха йолу йоI тхоьгара дIаяьккхина, Мюнхенерчу доьзалхо ца хьулчу цхьана хIусамехь кхобуш ю. Ши кIант Австрехь бехачу доьзале велла ву. 2009-чу шарахь Исраилов Iумар вийначул тIаьхьа дIадаьхна тхоьгара бераш. ХIетахь дуьйна тхешан йоI ган аьтто хилла бац тхан. ХIокху хIоьттинчу хьолехь бераш шуьца дуьтийла яц, царна кхерам бу, элира тхоьга Iедалхоша. Воккхаха волу кIант юхаверзо таро хилира тхан адвокаташкахула. Тахана соьца тхан кхо бер ду. Анзор дIавуллучу дийнахь чIогIа дехарш дира ас Iедалхошка, тIаьххьара шайн дега бIаьргтоха бераш даладахьара аш аьлла. "Берийн психикина Iаткъам бан ца лаьа", - дара жоп. Иштта, шен доьзалан бала а эцна, дIаваха-кх Анзор!\n- Муха ловр цо, шен бераш кхечу наха кхиош хилар?\n- Кест-кеста со чуяьлча, цуьнан бIаьргаш чохь хиш хаалора суна. ЧIогIа хала дара цунна, шен бераш нахехь хилар. Иза гIиртира уьш цIадерзо, амма цуьнан ницкъ ца тоьира. ХIокху пачхьалкхехь низамаш чIогIа лардо. Тхан аьтто ца хилира цу тIехь. Ши кIант мукъна а тхайна гойтуш хиларх даккхий а деш Iара тхо.\n- Зарема, Анзора Iедална еш хилла критика бахьана долуш, даймахкара я хьан доьзал а, я Анзоран нах а хьийзаборий?\n- Анзор массарех а дIахаьддера. Дехойх а, ненахойх а цхьаьна. Шен ненаца а яцара цуьнан, ур-атталла, уьйр. Иза цаезарна, цаэшарна дацара иза. Цунна чIога дукха езара шен нана. Иза цаьрга хьийза ца яйта, цуьнан коча уьш ца эхийта долара ваьллер-кх иза.\nТкъа Анзоран дехойн цуьнца цкъа а бала ца хиллера. Цхьана хенахь, цуьнгара болучу пайден дуьхьа лелийра гергарлонаш, цул тIаьхьа, тIаьххьарчу 12 шерачохь цкъа а телефон тоьхна, къамел хилла дац церан вовшашца. Анзоран гергарчу нахах цхьаберш Кадыровн Iедалехь белхаш беш бу. Цундела царах цхьаннах а тешаш вацара Анзор, я царна герга воьдуш а вацара.\n- Иштта маьттаза, провокаци еш, къамелаш хIунда дора Анзора? Цуьнан риторика сийсазен, томехь йоцуш стенна яра?\n- Цунах лаьцна ала дара сан. Анзор дIавуллучу дийнахь дуьххьара интервью еллера ас, ютубехь цу бухахь дуккха а нехан комментареш яра. Цхьаммо бехк баьккхира Анзорера, нехан зударийн сийна тIекхевдинера иза аьлла. Кхузахь цхьа хIума нисдан луур дара суна. Цкъа а Анзор зудчун сийна тIе кхевдар волуш вацара. Цкъа а шен багара хийра нах болчахь оьзда доцу дош долуьйтур долуш вацара иза. Кхузахь хан йоккхучу заманчохь, ларам бара цуьнан зударшца, шега далучу кеппара гIо а дина, тIаьххьараниг а дIалур йолуш, комаьрша а вара.\nЮьхьанца Анзоран сий тIе кадыровхой бу кхевдинарш. Анзоран ваша а вийна, цуьнан нана Iедалхоша кIозарш а лаьцна, дIасатекхочу хенахь, цара лебина цуьнга оьзда боцу мотт. Шен нанна тIе цара куьйгаш дахьар Iаламат халонга даьллера Анзорна. Даймахкахь церан чу а лилхина, маре а дахазчу шина зудебере, Анзоран йижаршка, маьттаза, товш доцу къамелаш динера цара, шаьш и дийр дуй, хIара дийр ду бохуш, кхерамаш а туьйсуш. Анзора кадыровхошка буьйцург церан, уьш бен кхетар боцу мотт бара, шайн хIусамехь цара шайна бийца магийтина болу мотт. Цхьана стага, мел гIад дайначо а, могуьйтур дацара цу тайпа хIума. И Iаткъам ла а ца белла, бага яьстира Анзора.\n- ХIинца шу доьзална дола ду деш. Австрин Iедало шаьш тесна дуьтур дац аьлла, царах дегайовхо юй хьан?\n- Яц. Анзор вийначу дийнахь дуьйна синтем байна сан. ХIаъ, тхо лардеш ду, шаьш уллохь доцуш тхоьга цхьанхьа а ког ца боккхуьйту, делахь а, доьзална къаьсттина сагатдо ас. Суна хаьа, и нах ямартах а, тешнабехках а буьзна буйла. Церан куьйгаш деха дуй а хиина суна, делахь а, дерриг а Делан карахь ду.\nСапаргIат яра со Анзор волуш, со тешна яра, тхо маьрша а, паргIат а хиларх. ХIаъ, тховкIело а елла тхуна, гIаролхой а хIиттийна, амма суна ца хаьа меллалц тхо цара дIатекхор ду. Суна ца хаьа. Дерриг а дика хир ду аьлла, тешам бац сан.\n- Шен YouTube-хь Анзора элир-кх, уггар а хьалха, Австрин Iедалхошка претензеш ю шен аьлла. ХIун ала гIертара-те иза?\n-Иза кхеташ вацара, Исраилов вер цара муха чекхдалийтина. Царна хаьара киллерш чубаьхкиний а, тIекхохка а белла лаьтташ кхерам буйла а. Амма цара кIад а ца дира, зулам юхатохархьама. ТIаьххьалц оцу тIехь бехкаш дохкура Анзора Австрин Iедална. Иштта-м сан а бу кхаьргара баккха бехк: сан хIусамда стенна ца Iалашвина цара? Вахьа а ваьхьна, кераюккъехь киллершка дIавели-кх цара иза. Иза вейтарна хIумма а кIезиг бехке уьш а ца хета суна.\n- Дина зулам кхачам боллуш толлур хиларх тешна юй хьо?\n- Анзор веле хьалха дуьйна кхин цхьа нохчийн кегийрхойн тоба а ю кхузахь лаьцна, цунна кIело кечъеш хилла ю аьлла. Церан наноша дукха телефонаш йиттира тхоьга, нагахь санна, шайн бераш Анзора маьрша ца дахахь, шаьш хIара дийр ду, важа дийр ду, бохуш, кхерамаш а туьйсуш. Анзорна хууш ма дацара, полицино лецна ма бара уьш, шайн шеконаш кхоллаелча. Суна полицино дош делла, иза верна бехке мел верг таIзаре хIоттор ву шаьш, цхьа а волуьйтур вац аьлла.\nАнзоран цхьа телефон яра. Шен цхьа шеконаш йолчу нахаца къамел дечу хенахь, дуьйцург дIаяздора цо. Делан къинхетам бу, и телефон дIа ца яьхьна зуламхочо. Оцу телефон чохь дуккха а информаци ю, тоьшаллаш ду, уликаш ю. И телефон бахьана долуш, кестта дуккха а нах тIеозор бу.\nАс цкъачунна цхьаннен а цIераш йохур яц, амма, суна дерриг а хууш ду. ТIаьххьара бехкеволчунна таIзар даллац, со юхаер яц. Страсбурган кхеле кхочур ю со, эшахь, амма Анзоран некъ ас берзор бу хьакъ доллуш.\n2005-чу шарахь дуьйна вара Умаров, кехаташца Beck Martin, Австрехь вехаш. Кеп-кепарчу интервьюшкахь цо ша ма-дийццара, меттигерчу полицига информаци дIакхачайора цо, Европехь бехачу политикан эмигранташна дечу тIелетаршна Оьрсийчоьнан ФСБ бехкехиларх.\nЦо ма-дарра дуьйцура, Нохчийчоьнан Iедалхоша шайн дуьхьалончаш, Кадыровн хилла гIаролхо Исраилов Iумар а цхьана, хIаллакбан гIерташ лелочух а.\nКавказ.Реалиисно бинчу хаттамца, Европерчу нохчийн диаспоран векалшна хетарехь, Умаровна тIехь совцор дац цара, Кадыровн критикашна дуьхьал шаьш лелон зуламаш.\nБакъонашларъярхочо Садулаев Мансура дIахьедина, Умаров вийначул тIаьхьа, нохчий ладоьгIна Iаш хиларх, Австрин Iедалхоша ден долчуьнга. Амма кхоччуш тешна бац уьш, талламбар нийсонца хир ду аьлла.


Германи - ГIирмера гIезалошна тIехIиттина акци дIахьош бу Украинин Германерчу векалаллин белхахой.\n„Оьрсий бу богIуш!“ - и цIарна цIеяххана долу дешнаш йоллучу Европехь а нехан синкхетамехь боккха кхерам а, гIайгIа а кхуллуш ду. Тамаша а бац, тIаьхьарчу хенахь, Украинерчу хьолаца доьзна а, ткъа иштта кхечу Оьрсийчоьнна луларчу пачхьалкхийн шаьшна а хIинца Оьрсийчоьно интервенци ярх кхераяларца доьзна, кест-кеста Малхбузерчу прессин хьалхарчу агIонашкара артиклаш „Оьрсий бу богIуш“ аьлла цIе тилина хуьлуш хилар.\nСхьахетарехь, и „оьрсий бахкарах“ болу кхерам хIинца немцойн синан кIоргенашка а кхаьчначух тера ду. Вуьшта муха кхета деза, Германерчу АРД телеканало бинчу хеттамашкахь дакъалаьцначу немцойн 39 процентано ГIирма ахгIайре Оьрсийчоьнан долахь йита еза, и хIума къовбал а дина, аьлла жоьпаш делла хиларх?\nБакъду, хеттаршна жоьпаш делчех 48 процентано ГIирманна аннекси яр къобал дан мегар дац аьлла. Оццу хеттамашкахь дакъалаьцначийн 54 процентано мукIарло дина, шаьш Путин Владимиран арахьарчу политикех кхоьруш а ду, иза Германина пачхьалакхана санна кхераме лоруш а ду, аьлла.\nЦуьнца цхьаьна, Малхбузено Оьрсийчоьнна дуьхьал яьхна йолу санкцеш пайдехьа а, йогIуш а ю аьлла хеташ ду немцойн ахсов дакъа. Ткъа уьш къобалйечеран I9 процентана санкцеш кхин а чIагIйан еза аьлла хета, ткъа 43 процентана хIинцалца схьа тIеэцнарш а тоьуш ю аьлла хета.\nАла догIу, цу хеттамаша гIеххьачул немцойн хаамийн гIирсаш а, политикаш а цецбаьхна хилар. ГIирма ахгIайренна Оьрсийчоьно йинарг дуьненаюкъара низамаш дохош йолу аннекси а ю, иза Евроберто цкъа а къобалйан йиш а яц аьлла ю, хууш ма-хиллара, Германин канцлеран Меркел Ангелин а, Евробертан куьйгалойн а позици. Ткъа йиш юй-те цу позицина меттигерчу бахархошна хетачуо тIеIаткъам бан?\nЯц аьлла тешна ву Венера политолог Чапханов Руслан. ХIунда аьлча, цкъа делахь, цу хеттамашкахь дакъалаьцнарш, социалогин хеттамашкахь хуьлуш ма-хиллара, немцойн халкъан цхьа жима дакъа бен дац, цуо аьлларг доллучу халкъан хьалхара аьлла лорийла дац. ШозлагIа делахь, ГIирмин аннекси яр Малхбузено къобалдахь, иза цуо иштта дуьненчохь кхин дуккхаъ дозанаш юхадекха дезаш хилар къобалдар санна хир ду.\nЧапханов Руслан: „Немцойн къомо я австрихоша, я францхоша хIуъу бахахь а, дуьненаюкъарчу низамашца ГIирмина аннекси йина. Германин Iедало сагатдеш дерг хIун ду аьлча, дуьненаюкъара Iедалан кеп йоха а йина, Оьрсийчоьно Украинин цхьа дакъа схьадаккхар ду. Цу шина пачхьалкхенна юккъехь цхьа барт а хилла и хIума дина делахь иштта хир дацара иза.\nМуьлха а пачхьалкхе а бакъонан пачхьалкхе хила езаш ю. Оьрсийчоь а яра хIинцалца схьа ша бакъонан пачхьалкхе ю бохуш лелаш. Нагахь санна Малбузено и хIума къобалда йиш яц. ХIунда аьлча тахана Украинера ГIирма схьаяьккхина цара, кхана Оьрсийчохь болх бечу Сименс концернера бизнес дIайоккхур ю, лама Бритиш Петролеумера мехкадаьтта доккхур ду. Цунах кхерар а ма ду иза“.\nЦу юкъана Германин арахьарчу гIуллакхийн министр волчу Штайнмайер Франк-Вальтера немцойн Шпигел журналаца шен хиллачу къамелехь дIахьедар дина, Украина НАТО тIеман альянсана юккъе ярна ша дуьхьал ву, аьлла. Цул совнаха, Украина гергарчу заманчохь Евробертана юккъе ялур ю бохург а аьттехь а ца дитина цуо.\nЦигахь, немцойн коьртачу дипломато чIагIдарехь, цкъа хьалха политикан а, экономикан а реформаш дIаяхьа еза. Цу хIуманна масех чкъор хийцадаллаца хан тоьур яц. Цундела кесталгIа Украина Евробертан декъашхо хир ю бохуш йолу спекуляцеш йита еза элира Штайнмайера. И цуьнан дIахьедар дуккхаъчу украинхошна вуно лазаме хилла. Амма Малхбалерчу Европин институтан Iилман белхахо волчу Чапханов Русланна цу дIахьедарехь цхьа а сенсаци ца го.\nЧапханов Руслан: „Цхьа а цецвала оьшуш хIума дац цигахь. Евробертана юккъе ян лууш йолчу пачхьалакхено дуккхаъ реформаш ян еза, шайн низамаш а, пачхьалакхан хьелаш а Евробертахь лелачаьрца дIа а нисдеш. Иштта бюрократийн агIор а белхаш бан беза, документаци а нисйеш. Амма уггаре а коьртаниг – коррупцица къийсам бан беза. Ткъа Украинера Iедал а, къам а цкъачунна, къамелаш дар бен, вуьшта кхин Евробертан декъа хила кийча дац.\nТкъа НАТО юккъе-м уьш тешна а богIур бу аьлла хеташ вац со, иттанашкахь шераш даьлча ца багIахь. ХIунда аьлча, масах Советан Iедал духучу хенахь Малхбузено шена тIеэцна жоьпаллаш ду, барташ а бу, цару уьш ларбийр бу. Ца ларбахь, тIаккха кехчара а ларбийр бац кхин болу барташ. ТIаккха цунах хаос хир ю“.\nНемцойн арахьарчу гIуллакхийн министро Штайнмайер Франк-Вальтера, шен дукха хан йоцуш барт баран Iалашонца Украинехь а, Оьрсийчохь а хиллачу цхьаьнакхетарех лаьцна дуьйцуш, иштта элира, Оьрсийчоь, мел хала хеташ делахь а, кхин дIа а дуккхаъчу хенахь Украина йохар а, цигахь къепедацаш латтар а къайлах кхобучуьра соцур яц, аьлла. ХIетте а, Кремлаца дагадовларш а, цунна тIеIаткъам бан гIортар а дита мегар дац аьлла тешна ву иза.


Дешнаш доцу ГIебарта-Балкхаройчоьнан гимн а тIехь гIоьртина мукъамца оьрсашна тан\nКъилбаседа Кавказан а, Къилба Гонан регионийн а гимнаша гойту и мехкаш Оьрсийчоьнан буйла («Курра йолаш» ехачу ГIалг1айчоьнан а, «Машаран гIаролехь ирсан некъ тайначу» Нохчийчоьнан а гимнаш ца йийцича). Дешнаш доцу ГIебарта-Балкхаройчоьнан гимн а гIоьртина оьрсашна товш хила.\n«МостагIчуьнца, бусурманца, делла эггалц тIом бан доьлху вай», - бохуш дара ХХ бIешо долалуш, оьрсийн-туркойн тIаме кхойкхуш, цхьана мозгIаро даьхна дешнаш.\nБIе шо ду туркошца бина тIом чекхбаьлла, амма дешнаш дека Краснодар мехкан гимнехь. «Басурманашна» кхерам тосуш еха и гимн хIинца лекха декхаре бу цигахь беха бусалбанаш а.\nОцу гимна дуьхьал ю Майкопера «Адыге Хасэ». Цо Краснодар мехкан дакъа кхойкху кхин дакъа хIаллакдан, боху адыгаша. Амма Iедал реза дац шатлакхан илли экспертизе дилла.\nМуха ду Оьрсийчоьнан къилберчу кхечу мехкашкийн гимнийн дешнаш? Церан хьанах во мостагI, я доттагI?\nАдыгей: Маьрша, амма Оьрсийчоьнца\nАдыгейхойн а, оьрсийн а меттанашкахь лоькху Адыгейн гимн. Хеза цхьаьна дог1ийла а доцу ши маьIна – маршо а, Оьрсийчоьнна мутIахьалла а.\n«Хьо сийлахьчу Оьрсийчоьнан дакъа ду, сица маьрша ю» - боху гимно.\nКеп ловзу гимнан цIарца а. "Адыгэ чlыгушъ" («адыгийн латта») оьрсийн матте гочдина: «Адыгея» аьлла, субъектан цIарца.\nАштаркхне: «Оьрсийн доь» ("Русский дух")\nОьрсийчоьнца хиларе ца кхойкху Аштакхан гимно – цигахь ишта а ду «оьрсийн доь». «МозгIаран горгалица дог маьрша лела, вайн дезачу лаьттаца, оьрсийн доь деха».\nИдалх а олу гимно «оьрсийн сийлахь хи». Аштаркхне, шен элий а болуш, Оьрсийчоьнах маьрша ехачу заманашкахь, гимно дийцарехь, «оьрсийн хи» мостагIчо лаьцна латтийча санна нисло. И хи ГIезалойчухула даьлла доьдуш а «оьрсийн хи» хилла дуьсу гимнан маьIна бакъ дича.\nВолгоград: Цигахь гимн янне а яц\nЯц гимн Волгоград мехкан, яц мохк базбеш локху Еза Йиш. Яккха гIерта бахархой, 2008-чу шарахь конкурс а кхайкхийра, амма тIе ца ийцира жюрис цхьа а.\nДагестан: Даима а Оьрсийчоьнца\nГамзатов Расулан "Гьа Бай" ("БайIат") байтах хIоттийна ю боху гимн цхьаболучара. И дешнаш долуш байт Гамзатовн хилла а яц, чIагIдо кхечара. Махкахь дехачу адамийн сийнах, вежараллех ду дешнаш. «Къамнех-седарчех доьзал хилла. Сан жима къам, сан сийлахь-доккха къам».\nОьрсийчоь хьахонза ца дисина. «Сан Дагестан, сан Оьрсийчоь, дииманенна ю цхьаьна!»\nГIалгIайчоь: «Сийлахь пачхьалкх» гIалгIаша тIе ца ийцира\nШатайпа кхоллам бу гIалгIайн гимнан. 1993-чу шарахь тIечIагIйира иза, амма 2005-чу шарахь Iедало «тIех луьра» ю, аьлла, хийцира.\n«АллахI — Даьла, низ ба ГІалгІайченна, ЧІир леха из ба ГІалгІайченна», бохура гимно, амма ца хоуьйтура муьлш бу «чIирхой», хьанна бан беза бекхам. И ши могIа бара 2005-чу шарахь хийцинарг, керлачу дешнашкахь «сийлахь пачхьалкх» а хьахош.\nАмма бахархоша хьалха кхоьллина вариант бен ца лоькхура. Иштта, юхаялийра 1993-чу шарахь кхоьллина вариант 2010-чу шарахь.\nГIебарта-Балкхаройчоь: «Русь – Эльбрус» дика рифма елахь а\nДешнаш дац ГIебарта-Балкхаройчоьнан гимнан – йиш ю, гIебартойн, балкхаройн мукъамаш хилла ца Iаш, оьрсийн мукъамаш а болуш.\nДешнаш хIитто гIиртира, амма барт ца хилира, комисси духьал яра.\nКхарачойн а, гIебартойн а матте цхьатерра гочдан хала хиларна чекх ца девллачу дешнашкара могIанаш хIорш ду: «Къаьмнаш цхьаьнатоьхна ахь, вежараллин лам – Эльбрус, тхан ницкъ хьоьца бу, хьоьца ю тхан Русь».\nКхарачой-Чергазийчоь: «Оьрсийчоьнан хазна»\nОьрсийчоьнан олаллин IиндагI го Кхарачой-Чергазийчоьнан гимнца. Лурчаха хийцира иза – дешнаш дитира, кхин юкъабаккхира мукъам. Республикан башхалла билгал а йоккхуш, иза Оьрсийчоьнан дакъа хилар гайта атта дац, яздора хIетахь авторша.\n«Вежарийн меттанашца, хьоме яххьашца, Iаламо схьабелла мохк, сан халкъийн, гIаланийн, яртийн, станицийн ага! Хьо Оьрсийчоьнан хазна ю!»\nРостовн мохк: «Бакъ-керста Дон»\nЦигарчу гимнан коьрте йиллинарг ю Донан Сийлахь-Доккхачу галгIазакхийн Эскаран гимн. Юьххьехь дуьйна а хоуьйту цо махкахь коьрта дин цхьаъ дуйла: «Ловзаделира, сагатдеш дара бакъ-керста тийна Дон, массо а гIаьтти маршонна».\nКъилбаседа Хирийчоь: «Хьайн беркат ло тхуна, Уастарджи!»\nКъилбаседа ХIирийчоьнан гимно Уастарджига кхойкху (хьалхалера дин лелочара иза Стиглера ницкъ болу, божарийн а, некъахойн а верас лору, керстанаша – Веза Георгий).\n«Уастарджи, лохьа хьайн беркат тхуна!» - юх-юха олу гимнехь. Мохк массийтта дин лелочийн белахь а, цхьана Уастарджига бен ца доьху гимно.\nДиц ца дина «аланалла а»: «Аланийн куралла а, сий а эзарнаш шерашкахь дIакхехьна оха».\nСтавропол-мохк: «Оьрсийчоьнан доза»\nСтавропол-мехкан янне а яц гимн. 2009-чу шарахь конкурс кхайкхийра, пхи вариант яра хаьржина. Амма некъ кхидIа ца бахара.\nКомиссино хаьржинчу версешкахь «пачахьаллин даиманенан доза», «Оьрсийчоьнан гIап», «Русан фортпост» аьлла цIерш ю елла Ставропол-махканна. Билгалдоккху иза Кавказерчу машаран закъалт хилар а.\n«Оха къийгаш юьтур яц кхуза», - боху цхьана вариантехь.\nТкъа цхьаммо аьлла (Семенов Александр - автор) «бусурманийн арданге»: «Дуккхаза а йиттина хьуна оха, идина хьо йорт оьцуш, дийна йитар доьхуш».\nНохчийчоь: «Маршонан ага»\n1990-чу шерийн юьххьехь дуьйна Нохчийчохь Ичкерин гимн лоькхура. Курачу, маьршачу, «цхьанненна а къар лур дац» ша бохучух тешначу къоман гимн яра иза.\n«Мокхаза ламанаш даш хилла лаларах, Дахарехь, къийсамехь яхь оха дIалур яц!\nБос Iаьржа ва латта молханах лелхарах, Тхешан сий доьхкина, тхо лаьтта доьрзур дац», - бохура гимно.\nМаршонах яьккхинчу Нохчийчу Кремлехьа бевллачийн Iедал деъча, керла гимн язйира махканна (хIинца лела верси тIеийцира 2010-чу шарахь). Цу тIехь малйина маршоно айина хилла ойланаш (маршонний, Iожалланий юкъахь къастам баре ца кхойкху хIинца).\nДелахь а, дац гимнехь «Оьрсийчоь» дош а. «Машаран гIаролехь ирсан некъ тайна,\nСий долуш Нохчийчоь ехийла тхуна!» - олий, берзабо гимно къомо маршонехьа ткъа шарахь цIийн Iенош схьабеъна некъ.\n«Бусурманашца» лета кхойкху гимнаш ю Оьрсийчоьнан къилбехь, цхьаъ хилла а ца Iа. Къаьсттина Оьрсийчоьнан «форпост», «доза лардархо», цуьнан «гIап» юйла хоуьйту Ставропол-мох цигахь, цкъачунна гимне ерзаза, амма яьржина лелачу массо а варианташа.\nДеле кхойкху шина гимно: хIирийнчо – Уастарджига, гIалгIайнчо – АллахIе.\n«Оьрсийн доь» даьржочу, «маьршачу», «бакъ-бусалба хиш» лелачу Къилба федаралан гонерчу мехкашца дуьстича, Къилбаседа Кавказан къаьмнийн регионийн гимнаша, ца хаарна кхоьруш санна, кхайкхадо шаьш Оьрсийчоьнан дакъалгаш дуйла.


Обновлено 27.07.2012 08:27 Автор: Administrator 27.07.2012 08:25\nХьан ца бина тIом?\nСоветски Союз йолчу хенахь, бIаьсте яьлча, кегийрхой а, иштта гIеметта хIоьттинарш а «деха сом» даккха оьхура российски регионашка белхаш бан. Совхозашкахула, колхозашкахула, иштта гIишлошъяран организацешкахула а лелара, белхаш лоьхуш. Болх карийча, нагахь санна балханий, лун долчу ахчанний шаьш резахилча, куьйгалхочуьнца барт хIоттабора.\nIалсолтин шен бригада яра 5-6 стагах лаьтташ. Иштта тIееара рогIера гена балха воьду бIаьсте. Гурахь цIа богIура уьш, дуккха а ахча а, дакъийна жижиг а, моз а дохьуш. Со хIетахь школехь доьшуш вара. Ша цIа мосазза вогIу, тхуна массарна а тIеюху хIуманаш йохьура цо (тхо 7 доьзалхо вара цуьнан, со воккханиг а волуш), цундела тхо массо а чIогIа сатуьйсуш хуьлура иза цIаваре. Суна дагадогIуш, иза, дукхахьолахь, бригадица хуьлура Саратовн, Пензин, Ростовн областашкахь.\nЦара дора цIенош, бежнаш кхобу божалш, кхийолу гIишлош. Цигахь Iачара 2-3 шарахь бен болх нохчаша цхьана муьрехь бина карабойтура. Иштта цхьана бIаьстенан юьххьехь хIорш кхечира шаьш цкъа а хилазчу Тамбовн областе.\nЙоккхачу юьртахь бежнаш кхобу божал деш бара хIорш. Цунна бух а боьттина, кибарчигаш юттуш хилла хIорш.\nИштта тIетаьIIина болхбеш бохкуш, цхьа ког а боцуш, Iасанашца лелаш, 60 шо сов хир долуш цу юьртара цхьа муьжги веана кхарна тIе.\nКъаьркъа а молий, кIоршаме къамел деш хилла цо кхаьрга. ХIокхара, и тергал а ца веш, шайн гIуллакхдеш хилла. Иштта масех де даьлла цо, схьа а оьхуш, оьзда доцу къамел а деш, кхеран догъэтIадо. Хьех а, мерах а чекхваьлла хилла иза. Цхьана дийнахь иштта волавелла иза: «Вы, чеченцы, бандиты. Во время войны всячески уклонялись от службы, уходили в леса. Одним словом – не защищали Родину». Кхарах Ваха цIе йолчо дуьхьалойина: «У нас 4 Героя Советского Союза: Ханпаша Нурадилов, уничтоживший 920 фашистов, снайпер Абухаджи Идрисов, Ирбайхан Бейбулатов, Хаважи Мирзоев. Полковник Мовлид Висаитов со своим кавалерийским полком, воюя, дошел до Эльбы. Там его американцы наградили своим самым высоким орденом», – Вахас кхин а дуккха а масалш далийра, нохчаша тIом бинийла хоуьйтуш, амма муьжги ша бохучунна тIера волуш вацара: «Аш, нохчаша, Гитлерна совгIатна кIайн говр кечйина хиллера», – бохуш, доцург кхуллура цо. Цо и тIаьххьара оллушехь, Iалсолтас шен мастерок охьа а кхоьссина, цуьнан мера кIел а вахна, хаьнтIе ши куьг а диллина элира: «Кто не воевал? Я воевал!». Муьжгичо хаттар дина: «А какой у тебя был фронт?» – аьлла. Кхо жоп делла: «Маржанский фронт!» Кхуьнан хIусамненан цIе Маржан хилла. «А какой был округ?» – аьлла юха а хаттар дина хилла «тIеман ветеране». «Варандинский округ!» – аьлла, аз стамдеш, тIечевхина Iалсолта (цу муьрехь шен ненавежарий болчохь Лаха Варандахь хилла кхуьнан Iар дукхахьолахь!). ТIаккха гIуллакхдоцуш кочавеанчо, кхо аьллачух чIогIа цецваьлла: «Слушай, я от начала и до конца находился на войне, дошел с боями до Берлина, но такого фронта и округа, что Вы мне сейчас назвали, не слыхал». И аьлла валале, хIокхо жоп делла: «Это были совершенно секретный фронт и округ», – аьлла.\nШен ши Iаса охьа а кхоьссина, къевллина маравоьллина муьжгичо Iалсолта.\nМаравоьллинчуьра дIа ца хоьцуш, къамел деш хилла цо: «Дорогой, извини меня за грубость, ты действительно воевал, в этом ты меня убедил, а теперь строишь нам коровник».\nШена къинтIера валар доьхуш, кхунна баркаллаш баьхна, дIавахна иза.\nЦул тIаьхьа а хIора денна вогIуш хилла шеца Iежийн, я хIоийн ведар дохьуш. Цкъа а карахь цхьаъ йоцуш вогIуш ца хилла. Иштта доттагIалла тасаделла хилла белхалойн бригадиран Iалсолтин, Дуьненъюкъарчу тIеман декъашхочуьнца Андрей цIе йолчу оьрсичунца.\n«…Вий-кха со цо…»\nКъонахалла, доьналла, нохчалла шеца йолуш, дуккха а шерашкахь ваха а ваьхна, вайна юккъера дIавахна Дубин-Эвлара Ацин Халид. Цо лелийначех- аьллачех лаьцна дуккха а ду дуьйцуш. Вай Нохчийчу цIа дахкале а, Казахстанехь а гIараваьлла таллархо вара Халид. Толлуш долу жIаьлеш а леладора цо. I956-чу шарахь вайнахана цIа дахка бакъо елира. Разбек, Казбек цIе йолуш Iамош доккха ши кIеза дара цуьнан. Цкъа и шиъ Iамош хилла хIара. «Казбек, дай лапу!» – аьлла хилла Халида масийттаза.\nКог схьалуш ца хилла кIезо. Эххар а, аз стамдеш, тIечевхина таллархо: «Дай лапу, я тебе говорю!» – олуш. ЦIеххьана жIаьло куьйгах катоьхна, цIий а доуьйтуш. ТIаккха Халида аьлла хилла: «Казбек, зуба не надо, лапу давай!». И ши кIеза Казахстанера ша Нохчийчу вогIуш цIа далийна хилла цо.\nЗазархана цIе йолчу меттехь хьуьнхочун болх беш вара Халид. И меттиг яра МахкатIе, Улус-Керт олучу ярташна юккъехь лаьтташ. Халид ша Iара оцу меттехь шен доьзалца, акхарошна толлуш лелара дукхахьолахь. Ша дезткъа шарал тIехваьлла дукха хан елахь а, хьаннашкахула дика лелалора иза.\nХIора кIирнах цкъа Зазархнара охьавогIура иза говрахь. Говрана дехьий, сехьий кхозуш таьлсаш хуьлура, юхавогIуш шена чу юург юьллуш леладора цо уьш. Цхьана буса, чIогIа мох а баьлла, Улус-Кертахойн цIенойн тхевнаш тIерадохуш, керташкара хьаьжкIаш охьайиттина, лаьттаца уьш нисъеш чIогIа зенаш дина хилла. Биъ некъ къаьстачохь, эвла юккъехь, пхьоьханахь лаьтташ нах хилла, шайна хиллачу бохамах лаьцна къамелаш деш.\nЦу ирчачу суьртана тIеIоттавелла хилла говрахь вогIуш волу Халид. Пхьоьхана тIекхоччушехь говр саца а йина, стигала хьала а хьаьжна, вистхилла хIара: «Везан Дела, со хьайн меттана хилча, ас дендерг дина-кх Ахь хIокху улускертахошна», – аьлла.\nХалида аьллачунна шаьш реза ца хиллехь а, пхьоьханахь лаьттачарех цхьа а кхунна дуьхьал вист ца хилла, кхуьнан воккхалла бахьана долуш. И хабар цхьамма дIатоьхна юьртарчу БичIа цIе йолчу воккхачу стаге. БичIас аьлла хилла: «ХIокху эвла юккъехула охьавогIуш сайна Халид тосалахь, цунна топ тохарал совнаха хIума дийр дац ас», – аьлла.\nБичIас аьлларг Халидах дIакхетта хилла. Цул тIаьхьа цхьа кIира хан яьлла хилла. Ша хIинццалц вогIуш ма-хиллара, говрахь эвла юккъехула охьавогIуш хилла Халид. Гуттар а лаьттачу пхьоьхана тIекхоччушехь, говрара охьа а воьссина, лаьттахула дIасакерчаш хилла Халид: «Туьйхи-кх цо суна, чов йи-кх цо суна», – бохуш, БичIас аьллачух ца вешаш.\n«Тешнабехк хуьлу-кх суна…»\nЦIе яьлча санна, шолгIа дуьнена юкъара тIом хилла дIабоьдуш. СССР-н гIаланаш, ярташ йохош, ягош, схьайохуш, чувогIуш Адольф Гитлер а хилла.\nТIемаш беш Моздоке схьакхаьчна хилла немцой. Фашисташна дуьхьалонна окопаш йохуш хилла нохчий.\nМассо а ваьллачул тIаьхьа а, цхьа ГIачIа цIе йолуш къонах хилла окоп охкуш, кIоргга лаьттах чувахана воллуш. ТIаьххьара а цу чуьра хьала а ца валалуш висина хилла и. Хьалаваьллачул тIаьхьа, доккха са а даьккхина, аьлла, бохура, ГIачIас: «Деллахь, Гитлер, ма тешнабехк а хуьлу-кх суна, валлал вогIуш, хьо кхузахула ца вагIахь».\n«Юха а вогIуш хила – сакъоьрур ду вай»\nЙоккха АтагIа цIе йолчу юьртахь вехаш-Iаш хилла, ахча юкъадуьллуш, чIогIа дика кехатех ловзуш Махьмуд цIе йолуш цхьа къонах.\nДукха нах хилла Нохчийчуьрчу ярташкара, кехатех ловза иза волчу оьхуш, амма царах цхьа а толам баьккхина дIавахана ца хилла.\nГIойтIа цIе йолчу юьртахь Iаш хилла ИбрахIим цIе йолу цхьа вахархо. Цунна хезна Махьмудах лаьцна шен юьртахоша деш долу къамелаш. ИбрахIима сацамбина, Махьмудца кехатах ловза Йоккхачу АтагIа ваха. «Со», «ас», бохучу къонахех цхьаъ хилла иза.\n«Со хьожур ву цуьнга эша ца вайта», – аьлла хилла цо цкъа ша пхьоьханахь лаьтташ.\nХаза вайнехан духар а дуьйхина, кеч а велла, шеца схьаэцна шортта ахча а долуш, дикачу говра а хиъна, Йоккхачу АтагIа Махьмудан кевнан берте кхаьчна ИбрахIим. «Ассалам Iалайкум! Хьаша оьций аш?» – аьлла, Махьмудан уьйтIа велира ИбрахIим.\n«Ва Iалайкум салам! Делера салам-маршала хуьлда хьуна, беркат шорта хуьлда хьоьца», – аьлла, дуьхьалвелира хьешана хIусамда Махьмуд. Пхийтта шо хан хир ю аьлла хетачу хIусамден кIанта хьешан говр, дуьрста а лаьцна, йигина, кхалу кIелхьарчу гоьзанах дIатесира, цул тIаьхьа цунна хьалха йол а йиллира. Хьаша а эцна, чувахара Махьмуд. Чувеана дукха хан ялале хьешо хаийтира ша беана некъ, шен Iалашо а. «Бакъахьа хир ду, нийса веана, хьо санна болу хьеший сайн хIусаме кхаьчча, тхан денда БIовтIа кошара схьа а ваьлла, цIа веъча санна, хазахета суна», – элира хIусамдас.\n«Хьо юьртахоша чIогIа вуьйцуш, кIорда а дина, хьох доллург хIун ду хаа лууш веана со кхуза. Соьгахь шортта ахча а ду, дика, тоьлла дин а бу. Хьуна ма-гарра, тIехь бIаьрг соцуш долу хIара башха духар а ду», – бохуш, сонта къамелдеш, дозаллаш дина хьешо. «Хьан Дала аьтто бойла, ахь мел дуьйцург бакъ хила мега. Амма цхьа хIума эр дара ас: «Воьдуш йинарг чот яц, вогIуш йинарг бен», – олуш вайн дайн цхьа кица ду. Левзина хьаьжча бен, хуур дац вайх доллург», – дерзийна шен къамел Махьмуда.\nХьаша паргIат а ваьккхина, цуьнан гIуллакхе хьаьжначул тIаьхьа, дIаболийра цу шимма кехатех ловзаран болх.\nЦкъа юьхьанца шегара жимма ахча дIадаккхийтина хIусамдас, цул тIаьхьа, цхьа а бал схьа ца боккхуьйтуш, ИбрахIимера дерриг ахча а, говр а, чухула дуьйхина кIайн коччий, хечий доцург, тIехь мел хилла йолу хIуманаш а, пезагаш тIехула юьйхина хилла йолу ши кало а тIехь схьаяьккхина Махьмуда кхайкхаза веанчу хьешера.\nАрахь гуьйренан муьста де хилла, новкъахь хатт а болуш, тIедогIуш дерз а долуш. Iаржъелла хилла. Ишттачу суьйренца цIа ваха аравелира ИбрахIим, чухула духу коч-хечий бен, тIехь хIума а йоцуш, когашIуьйра.\nЮьртана дехьо, ГIойтIа боьдучу новкъахь, Моллин барз олуш цхьа гу бу. Юьртана цхьа километр генахь хир бу и гу.\nДоьхначу дагца, йоьхначу ойланца, когашIуьйра, цу барза юххе кхаьчна, гIаш вогIуш хилла ИбрахIим. Иштта хIара схьаоьхуш, чехкачу боларца шена тIаьхьайогIучу говран тата хезна кхунна. Дукха хан ялале, хьешана дуьхьал а ерзийна, говр сацийна беречо. ИбрахIимна шегара схьаяьккхина говр а, иштта шена бохам баьккхина ша тIевоьссина хIусамда Махьмуд а вевзина.\nКхунна моьттина: «Шех къа а хетта, шена говр ялош веана хила тарлора хIара», – аьлла. Амма иза аьттехьа а ца хилла. «ИбрахIим, хьо вон а ловзуш-м дацара иза, дика кехат ца догIур-кх хьоьга, юха а вогIуш хила, сакъоьрур ду вай» – и дешнаш а аьлла, говр хаьхккина юьрта чу тилира толамхо. Вайн мостагIчуьнгахь а ма хуьлда цул тIаьхьа ИбрахIиме хIоьттина хьал.\nХIара ас яздийриг, хьоме ешархо, баккъал а хилла ду ЧIишка цIе йолчу юьртахь. Нохчий Казахстанерий, Юккъерчу Азерий цIа баьхкина 5-6 шо кхаьчна хан яра иза. Ярташкарчу нехан хьал-дахар ледаро дара. Массо а юьртахь вацара бажа бажош наха шайна лаьцна бежIу. БежIуй дукхахьолахь суьйлий хуьлура. Ткъа ЧIишка-юьртахь шайна юккъехь хIоттийна бежнийн рагI яра.\nИштта цхьа чIишкахо, шен рагI тIекхаьчча, вахана хилла шайн бажа бажо. Бежнаш хьуьна юккъе ца дохуьйтуш, юьртана тIехула Iуьллучу йоккхочу басахь дажадора цо.\nХьуьна юккъе дахана бежана, цIа ца догIуш, довш, берзалоша дайина меттигаш дукха нислора.\nАьхкенан зама яра. ТIекхечира делкъе. Бежанаш дажориг цхьана боккхачу кхура кIел охьахиира, ша цIера еана юург яа. ХIума йиинчул тIаьхьа, дIа а таьIна, цхьажимма садаIа лиира цунна. Иштта вехха Iиллира иза ойланаш еш, стигла а хьоьжуш. Цул тIаьхьа цунна чIогIа набкхийтира. Малх дIабуьзира. ХIара эххар а самавелира. ДIасахьаьжча, гуш цхьа а бежана дацара, шаьш цIа дахнера уьш, тIаьхьа бежIу а воцуш. Шен тIоьрмиг схьа а эцна, цIа веара хIара а.\nДукха хан ялале кхаьрга веара кхеран юьртахо Iарби. Цуьнан гомаш цIа ца еънера. ХIокхо элира: «ХIинца ара а ваьлла, лохур ю ас, цхьанхьа керта гIоьртина хир ю», – аьлла.\nШиммо а лийхира гомаш, амма юьртахь и гина стаг ца тосавелира кху шинна. Шина-кхаа дийнахь лийхира гомаш: ирзошкахулий, хьаннашкахулий, Органан йистошкахулий.\nЦхьа кIира даьлча кхеран юьртара таллархочунна Салавдина карийра иза, чано ен а йийна, цхьана Iин чохь Iуьллуш.\nЧано гомашна тIекхийсина гаьннашший, лаьттара ийзош схьаяьхна якъаелла яккхий юьхкашший яра. Юьртара пхи-ялх стаг вахара тоьпаш а эцна хьуьнха, ча ен Iалашо йолуш, цунна кIелоян. Царна хаара, иза гомашна тIейогIур юйла. Ша йийна хIума дикка хан яьлчий бен ца юу, боху, чано.\nКIело а йина, ча йийра юьртахоша. Цул тIаьхьа, гомашан да вахара рогIе ваханчун цIа: «Я суна гомашах богIу мах схьало, я и санна йолу гомаш сан божала чу дIахIоттае», – аьлла. «Чано йийна гомаш ас токхур яц!» – элира беже ваханчо. Мел дийцича а, барт хуьлуш бацара.\nЮьртарчу баккхийчара элира кхаьрга: «Нагахь санна шуна нийсо къасто лаахь, молла Изноврна тIегIо», – аьлла.\nХIокху шиммо сацам бира цунна тIеваха. ХIоранна а моьттура, ша-ша бакъ ву, ша-ша нийса лоь. Иштта, цхьа де билгал а даьккхина, бакъо-харцо къасторхьама, хIара шиъ молла Изновр вехачу хIусаме Соьлжа-ГIала вахара.\nИзноврна дуьхьал хиъна Iара хIара шиъ. Могаш-паргIат хаьттинчул тIаьхьа, моллас элира: «ХIинца схьадийцал шаьш суна тIедеанарг», – аьлла.\nРогI-роггIана шиммо а дийцира хиллачух лаьцна. Эххар цу шиннан къамел лахделира, луьйчура сецира и шиъ. Цара къамел дечу хенахь, корта охьа а таIийна, царна дашца а новкъарло ца еш Iийра Изновр.\nЧохь тийналла хIоьттира. Цул тIаьхьа, кхин корта хьала а ца таIош, Изновра элира: «Шен рогIехь юьртан бажа бажо вахнарг гомаш дIатакха декхарийлахь ву!»\nИштта цхьана аларца нийса кхел йина хилла шена тIебаьхкинчарна молла Изновра. И дIаваьллачул тIаьхьа цуьнга кхочуш Iеламстаг хилла вац Нохчийчохь.\nГамас делла жоп\nТхан ненан нана Ану чIогIа доьналла долуш, къахьоьгуш стаг яра. Сох цо Дадар олура. Ширачу заманахь хилла, лелийна хIумнаш дуьйцура цо суна дуккха а. ХIетахь, со жима хилларе терра, башха тидам тIебохуьйтуш, ладогIар а ца хуьлура цуьнга. Цо кест-кестта олура: «Дера, Дадар, Гамин Ану яккха олий бен, ловзар дIа ма ца доьрзура».\nЦо дийцина цхьа хIума диц ца ло суна. Шен да Гама чIогIа доьналла долуш, нахана къонах хеташ стаг вара, олура цо. ЧIишка Гамина тIе нах оьхуьйтуш хилла имам Шемала, шен наиб хилахьара хьо бохуш. «Нийсо ца ларйо цо. Реза вац со цунна», – олий, дIахьовсош хилла цо уьш.\nКест-кестта Теркайисте хIонс ян воьдуш хилла Гама. Вуно хаза зуда а, йоI-кIант а цIахь дуьсуш хилла. Иштта, цкъа Теркал дехьа вахна Гама цIа ца вогIуш, масех бутт а баьлла. Гергарчара дукха лехна хилла иза, амма карош ца хилла. Цхьа шо хан яьлча, Гамех дог а диллина, каш доцу тезет а хIоттийна, сагIа а даьккхина цIахь болчара. Шен ши бер а лелош, Iаш Гамех йисна Зазу а хилла.\nЧIогIа куц долуш, хаза, нехан бIаьрг тIехь соцуш, исбаьхьа стаг хилла Зазу. Дукха кегий нах хилла цуьнга безам болуш, иза шен-шен хIусамнана хиларе сатуьйсуш.\nЙоккхачу АтагIара Джабраил цIе йолуш цхьа къонах, хIора денна аьлча санна, ЧIишка оьхуш хилла, Зазу ган а, цуьнга вистхила а Iалашо йолуш. Зазус дуьхьало ешшехь, гергарчара ма эха боххушехь, цхьана шарахь гергга ихна иза ЧIишка.\nГама цIераваьлла ши шо а даьлла. Шен кхин гIуллакх хир доций хиъча, Джабраила махкахь бевзаш а, лоруш а болу нах бахийтина Зазун дена тIе. Дас шен йоI цуьнан лаамаза дIаелла цуьнга, оцу баьхкинчу нахе «хIан-хIа» ала а ца тайна.\nДелкъан хенахь дIайигна зуда, ткъа оццу суьйрана шина шарахь цIахь хилаза волу Гама цIа кхаьчна. ШолгIачу дийнахь Гама цIакхачар хиъна атагIошна. ЧIогIа холчахIиттина Гамин зуда йигнарш, и «кхаъ» шайга кхаьчча.\nДжабраил марчо юкъа а хьарчийна, иза барми тIе а виллина, тIаьхьадаьккхина даьхни а долуш, йоккха тоба яхана ЧIишка Гамина тIе, цунна гергахь шаьш чIогIа юьхьIаьржа хетарна. Баьхкина нах Гамин цIийна юххехь севцца, айинчу барми тIехь Iуьллуш Джабраил а хилла.\nБаьхкинчарах кхо стаг вахана Гама волчу хIусаме. Цара дийцина, шаьш кхунна хьалха юьхьIаьржачу хIиттина а, и бехк шайна тIелацар чIагIдеш дуккха а даьхни далийна а хиларх лаьцна. Кхин дуккха а къамелаш дина кхаа стага. Гама, юкъа а ца гIерташ, тапъаьлла ладугIуш хилла. Эххар а, шаьш дийцина девлча, цара шайн къамел сацийна. Царна моьттуш хилла, Гамас хIара гIуллакх аттачу балхах дIадоьрзуьйтур дац.\nУьш бевллачул тIаьхьа къаношка вистхилла Гама.\n– Со аш дийцинчух Iаламат дика кхийти, шу юьхьIаьржахIитта оьшуш доккха хIума дац хIара. Суна шуьгара хIумма а ца оьшу. Со цIа ца вогIуш хьевалар а, ас мел лелош дерг а мискачу нехан дуьхьа дуйла шуна хаа декхар ду. Цундела берийн нана Зазу аш схьаелчахьана, вайн машар хилла бу, – аьлла, дерзийна Гамас.\nИза иштта хьекъале, оьзда вистхилча, сапаргIатдаьлла, дегнашна там хилла, Гамина баркалла а аьлла, юьхькIайчу а хIиттина, бухабирзина баккхий нах, Гамин лаам кхочушбан тIе а лаьцна.\nХьалхалерчу заманахь генарчу лам чуьра нускал далош богIуш хилла кегийрхой. ЙогIушъерг а, ялошберш а ламарой хилла. Лаьхьа санна, сетташ, чIуг етташ болчу некъа тIехула, маьхьарий детташ, тоьпаш кхуьйсуш, гIовгIанца охьабогIуш хилла замой. Сеттачу поштанахь, кIайн духар а дуьйхина, невцан доттагIчунна юххе а хиъна, догIуш нускал а хилла. Буьйса Iаьржа хилла. Бан беза некъ беха хилла. Поштана тIаьхьа а хIоьттина, говрахь вогIучу «вайн невцо» хаьттина шен накъосте:\n– Деллахь, Махьмуд, вай бан беза некъ дикка гена ма бу, юьрта кхаччалц, со оцу нускална юххе хаор хир дацара те вайн? – аьлла.\nОцу сохьта невцан накъосто, говр хьалха а тесна, пошта сацийна. Юххехь Iийриг невцан говра а хаийна, «куьг бехкениг» шен нускална улло нисвина цо. Пошта юха а замошна тIаьхьа охьайолаелла. Дикка хан яьлла, нускале дош ала ца хIуттуш, «вайн нуц» ийзалуш.\nЭххар а, майра а ваьлла: «Дай-й куьг хьакхийтахьа соьга хьайн месех», – дехна цо.\nЦу дешнашна реза ца хиллачу нускало жоп делла:\n«Хьокхуьйтур ду, хьо ваха, хьакхийта йогIуш а ма ю. Амма цхьабакъду, и «махьар-шахьар» а доцуш, хабар дуьйцуьйтур дуй аьлча, и дуьйцуьйтур долуш яц со», – аьлла.\nТIутIега казахо аьлларг\nТIутIа а эцна, генарчу Казахстане «деха сом» даккха балха яхна хилла кхеран юьртара цхьа тоба. ДIакхаьчча, цхьана шерачу метте, казахаш Iачу юьрта кхаьчна хIорш. УьстагIий чу дохка жоьла а, колхозан дохнна гIишло а еш хилла кхара. Болх дика дIабоьдуш, куьйгалхой реза болуш дIахIоьттина гIуллакх.\nЭххар а цхьана казахо хIумаяа чукхайкхина хIокхеран тоба. Куьйгаш а дилина, цIенкъа юккъе охьахевшина хIорш. Казахийн къоман даар – бешбармакх – йиллина хьалха. Казахех тера хилла ТIутIин юьхь-сибат: дуткъа бIаьргаш, чутаьIна мара, ша Iаьржачу аматехь. Болхбина кIадбелла, мацбелла, бешбармакхна «тIетаьIна» хилла нохчий. ХIусамдас-казахо, ТIутIина тIе пIелг а хьажийна, оьрсийн маттахь аьлла:\n– Вот единственный красавец среди вас!\nИ аьлча, цунах чIогIа цецваьллачу кхарах цхьамма аьлла:\n– Хаза муха ца хуьлу, хIара хаза хуьлучу кхаччалц вай схьадаьхкича.


Iаьржа Хожа майрачу турпалхочух къасто хаар мехала ду жима волуш дуьйна\nДагадогIу бераллехь сайна бабас дийцина туьйранаш, цу туьйранашкара дика а, вон а турпалхой. ХIеттехь Iемира суна Iаьржа Хожа иза нахана зуламе верг вуйла а, ткъа кхо корта болу саьрмик а бийна, нахана зуламе волчу Iаьржа Хожина дуьхьалаваьлла майра турпалхо, бабин кIант - иза диканиг вуйла а.\nТаханалерчу, компьютерийн, телефонийн, массо тайпа электронан ловзарийн заманахь\nдукха бац хIинцалерчу наношна юккъехь берашна, уьш дIадийшош, нохчийн маттахь туьйра а дуьйцуш, ненан матте а, къоман барта кхолларалле а безам бохуьйтуш берш.\nБерана ненан маттахь туьйра дийцар хьалхалерчу нанойн хаза ламаст а хилла, яхначу хенехь диса тарлуш хIума ду.\nНаноша, бер дижош, цуннна туьйра дийцаран хаза ламаст вайна юккъера дIадалахь, тIекхуьучу чкъурана цунах мел эшам хир бу аьлла хета хьуна, боху хаттар дира Маршо-Радионо Норвегехь вехачу нохчийн яздархочуьнга Эльдин Микаиле. Цуьнга иза хаттаран а шен бахьана ду: цхьана хенахь Микаил Нохчийчохь "СтелаIад" цIе йолу берийн журналехь болх бина хилар:\n"Нохчийн наноша нохчийн берашна туьйранаш дийцар юккъера дIадаларх хуьлуш долу зулам дийцале, цкъа хьалха, сайн кхетамехь, нохчо мила ву ала лаьара суна. Нохчийн мотт хаар а, нохчийн гIиллакхаш хаар а - нохчаллин бIогIам бу. Эрдан бIогIам эр ду вай цунах. Ткъа фольклор хаар цу нохчаллин тхов бу, цу цIийнан тхов. Эрдан бIогIам ца хилча, тхов а лаьттар бац.\nТхов ца хилча, эрдан бIогIамах а дан хIума дац . Ненан озаца, дийцарца, юьхь-эшарца дерриге а схьалоцу беро, ненан уггаре гергара адам ду и. Мотт кхеттал ца хилча а чудуьжу и берана. Иза ас бохуш а дац, иза дуьненан гIарбевллачу психологаша а, Iилманчаша а аьлла ду. Цундела, суна доккха зулам хета берана туьйранаш дийцар юккъера дIадалар. Иза мел доккха зулам ду хиъча, цхьанна а дас-нанас тесна дуьтур дацара, аьлла а хета суна и."\nБерана мотт шарбаларна пайдехьа хилла а ца Iаш, цуьнан дахарах болу кхетам кхиорехь а боккха пайда бахьа бер дижош цунна туьйра дийцаро. ХIунда аьлча, туьйранашкара турпалхойх диканиш а, вониш а къастон хааро дахарехь диканиг вониг къастон а Iамадо бер. Вай ца дуьйцу таханлерчу мультфильмашкара Барби а, суперман а.\nВай буьцурш нохчийн барта кхоллараллера турпалхой бу: Маьлха-Аьзни а, Iаьржа Хожа а, Бабин дог-майра кIант а, кхо корта болу сийна саьрмик а. Ткъа тахана компьютершна а, телефонашна а тIемарзделлачу вайн берашна мичара хаа деза нахана зуламе волу Iаьржа Хожа мила ву а, нахана маршо лаха араваьлла майра къонаха мила ву а? "Къонах" боху хIума царна мичара довза деза дийнахь сарралца ишколехь а, компьютеран ловзарш тIехь а хьалакхуьуш болчу, туьйранашкара мукъне а ца хиъча?\nДиканиг ду нохчийн берийн спортан клубаш хилар а, уьш сих-сихха къийсадаларшка эхар а, цара толамаш бахар а. Амма вай юьйцург нанас берана дуьйцучу туьйранца цунна гойтуш йолу нохчийн меттан хазалла а, цу беран кхетам кхиор а ду.\nКхин дIа а берана туьйра дийцар мел мехала ду дуьйцу Эльдин Микаила: "Беро, дуьненчу даьлча, ша адам хилар а, дикий-вой а, хазий-ирчий а, беламе-белхаме къастор а туьйранашкахула оьцуш ду. Мотт мел оьшуш бу а, гIиллакхаш лелон дезийла а, уьш схьаллаццал кхетам бац цуьнан ша жима долуш. Туьйранашкахула го цунна дерриге а, дуьне довзар а, дика-вон а, хаза-ирча а.\nНохчийн туьйранаш ца дийцинчу бераша кхечу къаьмнийн туьйранаш Iамадо (мультфильмаш хуьлда уьш...). ТIаккха нохчийн мотт а хууш, гIиллакхаш а хууш, эрдан бIогIам а болуш, амма тIехь тхов а боцуш цIа хуьлу цунах. Цундела суна мотт цахаарца, гIиллакхаш цахаарца нийсса зулам хета вайн берашна туьйранаш дийцар совцор."\nНохчийн шира кица ду: "Ма кхера шена тIаьхьа бIаьсте йогIун йолчу Iаьнах, кхера шена тIаьхьа Iа догIун долчу гуьйренах"- аьлла.\nТахханехь хиндолчуьн вай са ца гатдича, муха хир ю те тIекхуьучу чкъуран кхане..?\nЭлдиев Микаилан керла жайна зорбане даьлла Британехь


Язола — Википеди\nЯзола — тӀаьхь (дукхах дерг кехат тӀехь) шекъан лар юьту яздаран гӀирс. Язолийн масийтта кеп хуьлу:\nГелийн язолаш я Язола-роллерш\nБиополимеран некъан язолаш\nГарголган а, гелийн а язоргашкахь наггахь леладо «довшдолу» шекъа.\n1 Термин а, истори а\n1.1 Йозан гӀирсан эволюци\n2 Горгалан язола\n4 Масца хаамаш чубоху компьютер\nТермин а, истори а[нисйе бӀаьра | нисйе]\nЧу хуьйцу металлан месаш хӀоттош йолу язола.\nЯздаран месаш евза ширачу заманахь, вайн эрал 3000 шо хьалха дуьйна, еш хилла эрзах. Ингалсан дош «pen» (язола, олхазаран мас) схьадаьлла латиан дешах «penna» (олхазаран мас), яздеш лелайора юьхьиг орамехь ирйина гӀезан месаш. Уггаре дика язолаш кечйора гӀургӀазийн, москалийн, гӀезийн тӀемаш тӀийра яккхийчу месех. Помпейн саьлнашкахь археологин карийна борзан месийн варианташ, амма уьш ца яьржира XVIII бӀешо чекхдолуш бен. БӀешераш тӀаьхьа юкъаевлира автоязолаш, капилляраллин система царна дагаеира Нью-Йоркан Канцелярин сурсаташ духкучу йохк-эцархочун Л. Е. Уотерманан (L.E. Waterman).\n1944 шо герга даханчу хенахь мажархочо Ласло Бирос (László Bíró), тӀаьххьара машенийн а, герзан а гарголгийн подшипникан методашна тӀетевжина, капилляран татолна тӀетуьйхира гарголган механизм, тӀаккха дуьненна а гайтира гарголган язола.\nНохчийн термин «язола» схьадаьлла яздар дешах.\nЙозан гӀирсан эволюци[нисйе бӀаьра | нисйе]\nЙозан гӀирсан эволюцин ду 6000 шо сов, билгалдаьлла технологеш а, йозан хьесапаш хийцинчу муьрашца, доца дийцича иштта го:\nВайш эрал 4000-3000 шо гергга хьалха — адамо сизнаш доху тӀуьна поппаран уьн тӀехь борзанан я даьӀахкан гӀажца.\nВайш эрал 3000 шо гергга хьалха — мисархоша буьйлабелла шайн кхолламашкахь суьрташ дахка. Папирусан тептар тӀе йоза яздо юткъачу эрзан щетканца я масца.\nВайш эрал 1300 шо гергга хьалха — румхоша йозанна леладора дуткъа балоз хьаькхна дечиган тахтанаш а, металлан мас а. Яздинарг дойу месан шолгӀа юьхьигца.\nЮккъера бӀешераш — пергамент йоцуш, ингалссаксаш лелайо тӀе балоз диллина тахтанаш. Цара яздо металлан я даьӀахкан цхьа агӀо ирйина, ткъа вукха агӀоно дӀайойу месашца.\n600—1800 ш. ш. — ирйина мас лелаяро йозан хатӀ хуьйцаран тидам бина европахоша. Хьалха цара леладо даккхий элпаш, амма тӀаьхуо юкъадовлу кегийнаш яз сиха дархьама. Месан язола (гӀезан мас), дуьххьара юкъаяьлла Севильяхь (Испани), иза яздаран гӀирс санна лелийра вайн эран 600 - 1800 шерашкахь.\n1790-гӀа — грифелан къолам юкъабаьккхина, вовшен дозуш доцуш, Францехь а, Австралехь а.\n1800—1850 — металлан месан язолан патент яьккхира 1803 шарахь, амма патент коммерцин Ӏалашонна ца лелийра. Болатан месаш юкъаралло лело йолийра 1830-гӀа шерашкахь. XIX бӀешарахь металлан язолаш аратеттина юкъара яха йолийра гӀезан месан язолаш. 1850-гӀа шерашкахь гӀезан месаш лелор хаъал лагӀделира, болатан язолаш тойича, месаш ян йолийра дезачу лаламашца тӀе иридий, родий, осмий тухуш.\n1884 — страховой агент волчу Льюис Эдсон Уотермен (Lewis Edson Waterman) юкъаяьккхина дуьххьарлера автоязола.\n1888—1916 — горгалган язолан белхан хьесап юкъадаккхаран хан ю XIX бӀешо чекхдолу зама. 1888 шарахь патент делла Джон Лаудан (John Loud), 1904 шеран 3 майхь — Джордж Паркеран, 11916 шарахь — Ван Вечтен Райзберган (Van Vechten Reisberg). Кхечу патентех къаьсташ, хӀара патенташ коммерцин Ӏалашонна лелийра.\n1940-гӀа — хӀокху заманан горгалган язола юкъаяккхар тӀеяздо Йозефан (Ласло) а, Джорджан а БирогӀарна (лакха хьаьжа). 1943 шеран аьхка йина хьалхара промышленностан экземпляраш. Патентан бакъо ийцира Британин Парламенто. Горгалган язола тӀемалоша лелийра ШолгӀа дуьненан тӀом болчу хенахь, хӀунда аьлчи лело атта а, онда а йолун дела месийн язолел.\n1945 — горгалган язола гучуелира АЦШн сурсатийн базаршкахь (патент деллачул 57 шо даьлчи), мах 12,5 доллар бара. Язола юхкура «хин бухахь а яздеш йолу дуьххьарлера язола» бохуш. Аьтту корта хьовзош хилира. Нью-Йоркан йоккхачу универсалан туькан цхьаьна декъо, 29 октябрехь нах делкъана хӀума яа балхара мукъа болуш, 10 000 язола йоьхкира.\n1953 — дуьххьарлера дукха еза йоцу горгалан язолааш юкъевлла, BIC Co кхоьллинчу, горгалин язолаш еш волчу французийн баронан Бикан (Bich), аьтту белира уьш яран харжаш хаъал охьаяха технологин процесс тояр бахьнехь.\n1960 — Японехь йира фломастер (хьажа лакхахь). 1962-гӀа шарахь фломастераш юкъайовлу американ базарахь, и базар дӀалоцу цуо. Язолаш яран дакъошкахь кхуьу муьлхха а модификацин фломастерш яр, царна юкъахь маркераш а.\n1963 — японин Ohto Co компанис йира дуьххьарлера язола-роллер. 80-гӀа – 90-гӀа шераш чекхдовлуш хилла технологин прогрессо хаъал тойира роллераш массо а гайтамца.\n1984 — кхечу японин компанис, Sakura Color Products Corp, йира гелийн язолаш.\n1990-гӀа — юкъаралло тӀеоьцу тӀехула резина йоьллина язолаш, цара язолан пӀелгаш тӀетаӀийна латтар лагӀдо.\nГоргалан язола[нисйе бӀаьра | нисйе]\nКоьрта йаззам: Горгалан язола\nГелийн язолин йоза\nМажарчоьнан журналисто Ласло Бирос (Laszlo Biro) йина. Журналист дуккха а шерашкахь ваьхна Аргентинан гӀалахь, иштта язолехь, цуьнан сийнна «биромаш» олу, эпонимин цӀе «биро» яьржина Европехь а.\nЮьхьанца Йоккха Британин Паччахьан тӀеман-хӀаваан ницкъашна лерина яра уьш, хӀунда аьлча месийн автоязолаш болх ца бора хӀаваан кеманаш тӀехь дукха лакхахь.\nГоргалан язолаш шина тайпана ю — цкъа лелориг а, чура чӀу хуьцург а.\nШен атталле хьаьжна ца Ӏаш, горгалан язола гӀараяьлла дезчу денна (вина де, балхахь хьалаваккхар, тидам бахийта, кхин а) совгӀат санна. Иштта язола хилла социалан статус гойтург цхьацца юкъараллашкахь. Иштта язолаш йо механа дезачу металлех, ткъа иштта юзу тайп-тайпана жовхарех.\n1960-гӀа шерашкахь Фишера йира Space язолаш, цаьрга болх балора атмосферан Ӏаткъам ноль болуш а, космосехь а, экстремалан температурашкахь а. Уьш янле американ аэрокосмосан агенталло NASA шен беттан программан къоламаш леладора, амма уьш сих-сиха кеглора, кхераме а дара космонавташна (чӀешалгаш бӀаьрга яха тарлора). Цул сов, дечиг кхераме яра цӀе яларна кислородан атмосферехь. Тидам бан беза, и язолаш шеш яц космосехь лелон йиш йолчарех, горгалган язолаш а иштта дика хуьлу (, астронавт Педро Дук).\nКхин а ду самукъане легенда-анекдот, цуьнца NASAс доьхкина миллион доллар космосан горгалган язолаш ян гӀерташ, ткъа оьрсаша космосехь къолам лелийна. И масала даладо пайденца шен бала листийтархьама. Бух болуш хӀума-м дац иза.\nШен шекъа дӀадайа таро йолу язолаш чӀогӀа яьржира 1980-гӀа шераш долалуш 1990-гӀа шераш дуьйладаллалц. Арахецара сийна, Ӏаьржа, цӀиен шекъа долуш. Язолаш юкъара дӀаевлла йовла йохку, шекъа дика ца хиларна, массо хенахь шекъа дӀадойуш ца нисло дера, лело билгала меттиг йоцун дера.\nЮ гӀараяьлла хобби, иза юкъаяьлла Японехь, яьржина дерриг дуьненахь — пенспиннинг, я «язола хьийзор». Оцу манипуляцин кепахь, коьрта роль ю язолан а, пӀелгийн ма́саллан а.\n21-гӀа бӀешо долалуш яьржира «тактикан язолаш». Шен куьцаца, изза язолаш тӀусца, амма йина наштарх, титанах я мекх ца дулу болатах. Кхечарех къаьста пенаш стаммий хиларца, бен Ӏаткъамна максимум чӀогӀа хиларца, цуо лело таро йо иза кастет-яваран меттана.\nМасца хаамаш чубоху компьютер[нисйе бӀаьра | нисйе]\nБашха манипулятор, тӀехула тера ю язолах, таро ло куьйга хаамаш компьютеран чубаха. Цул тӀаьхьа чудаьхна вастийн интерпретаци янло сийлаллаш оптикаца йовзаран системаца. Хьажа Серлонан мас, Графикан планшет, Сенсоран экран, Стилус.\nЙоза а, сурт диллар а\nЯзола Викиларма чохь\nИстория инструментов для письма, Екатерина Кох, «Наука и техника», n-t.ru\nЧкъор дагоран язола[en]\nа, аксессуараш а\nХарц ахча къасто язола[en]\nБирмингемехь язолан месаш йохкар[en]\nБолатан месийн музей\nМесца сурт диллар\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Язола&oldid=5015189»\nСурт дилларан гӀирс\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2020, 29 май, 19:42.


Нохчийчохь а ца хила там бу, оццул халкъан эшаршка а, мукъамашка а безам. ХIора стаг аьлча санна, дечиг-пондар лакха хууш ву. Хууш воцург а, иза Iамо чIогIа сатесна хуьлу.\nЦунддела, нохчийн културан, къаьстина мукъамийн а, эшарийн а гайтамехь дакъалаца тоба вовшахтоха хала ца хилла. Пачхьалкх мел ю, гастролешца схьайогIуш ю иза. Наха дика тIе а оьцу.\nКонцерташ юьйлаялале церан коьрта репетице кхаьчнера тхо а. Иза а ларамаза хилла хIума дара. Телави-ГIалара културан цIийна чуьра схьахезара нохчиийн мукъамаш а, эшарш а. Цо тIевоьхура массо а.\nОцу эшарийн тобанан хьалханчаца Ачишвили Лайлаъца къамел хилира сан. Цо иштта дийцира шайн Iалашонех а, шаьш цуьнах сатуьйсучу пайдех а.\nАчишвили: «ХIара фестивал, тхайн мукъам а, култура а а, ламасташ а дIагайта Iалашо йолуш еш ю. Тхох лаьцна дуккха а негатив йолу дела, тхо машаре къам хилар дIагойтуш ду тхо. Кхузарчу Iедалша а къобал а йина, цара бакъо а елла дIахьош ю оха иза».\nКутаиси, Батуми, Узургети, Местия, Ахелцихе гIаланашкахь а дуккха а нах а гулбеш дIахьош ю и фестивал.\nНохчий кху пачхьалкхехь беха дуккха а хан йоллушехь, церан култура а, шуьйра кхолларалла а дика ца евза гуьржашна. Цундела, иза дикка гIулч ю боккъала а бертахь дуккха а къаьмнаш дехачу оцу пачхьалкхехь.\nРепертуарехь шортта эшарш ю нохчийн а, шоллагIа ненан мотт санна лоручу гуьржийн маттахь а. Кхузахь шаьш дика тIеоьцуш ду хьовсархоша, цундела, луларчу пачхьалкхашка а кхача, бохуш ойла йо шаьш бохуш, кхин дIа а дуьйцу Ачишвили Лайлаъа.\nАчишвили: «Гуьржийчоьнан дозанал арахь а, нохчийн култура дIагайта дагахь ду тхо. Тахана репетици ю. Президентан адимнистрацера а бу кхуза баьхкина. Нохчийн а, гуьржийн а эшарш а, хелхарш а ду тхан репертуарехь. Тхуна тхайн мокх а беза, хIара мохк а беза. Ас дIаолу илли а ду Дакиева Мадинас суна лерина язйина. Иза цхьанхьа хезна а дац. Кхузахь дуьххьара дIаолуш ду ас».\nГуьржийчурчу ПIаьнказ-чIож кху тIаьхьарчу шерашкахь дуьненна а гIараяьллера, цигара кистой Шема тIаме бахаран бахьанехь. ДАIИШ олу террорхойн ю аьлла дукхачу пачхьалкхашкахь къобал йинчу оцу тобанехь бу царах дукха а.\nШайна пIаьнказхошшна ца деза, оцу тIамца шаьш дузар. Шаьш, кхиболу нохчий а, муьлхха а къам санна, машаре а, паргIатоне а, синтеме а сатийсам болуш ду боху цара.


Радонежский Сергийн даьIахкаш еъна Нохчийчу\nНохчийчоь --IСоьлжа-ГIала кхачийна Радонежский Сергийн икона а, даьIахкаш а, 9Тов2014\nМа-хуьллу оьрсийн чот махкахь совъяккха гIертачу Нохчийчоьнан Iедало массо а тайпа аьттонаш латтабо цигарчу оьрсашна. ХIинца Соьлж-ГIала керстанаша эвлаяъ санна вазвечу Радонежский Сергийн даьIахкаш кхачор а.\nКерстан динехь эвлаяъ санна веза лоруш волу Радонежский Сергий вина Ростов гIалина гергахь, Варница юьртахь I3I4 –чу шарахь. Цуьнан I4 шо долуш да-наний дIадахна Москоха кIоштан Радонеж юьрта. Керста динехь Iелам стаг санна иза гIаравала волавелча, Радонежский Сергий аьлла цIе дIаяхна цуьнан халкъалахь.\nЦуьнан инзаречу хьуьнарех, делера кхаъ хилла, дала герга озийна стаг хилла бохуш, туьйранехь санна дукха ду дуьйцуш. Царех ду хIара а: монголан-гIезалойн дукъ кIелара оьрсий дIабаха шен эскар-бIо вовшахтоьхна ваьлча, Донской Дмитрий Радонежский Сергийн килсе а веъна, иза дехаре ваьлла бах, хиндолчу латарехь толам хилийтар дехахьара доIанца Деле аьлла.\nСергийс цуьнан дехарна жоп даларал сов, ширчу тептарша билгалдаккхарца, шен шиъ накъост вахийтина цунна гIоьнна. Исторехь хууш ма-хиллара Куликово поле олучу майданахь Донской Дмитрийс толам баьккхина монголан –гIезалойн бIо-эскаршна тIехь.\nРадонежский Сергий дIакхелхина I392-чу шарахь шен 78 шо долуш. Цо шена муьтIахь, куьйга кIел мел болу керстан динан агIончаш-Iеламнах тIе а гулбина,шIа валале жимма хьалха весет дина бах, »вовшашка ладугIуш хилалаш, вежарий, догцIеналла а, шалхо йоцу безам а ларбелаш» аьлла.\nЦуьнан, керста динехь эвлаяъ тайппа, веза-воккха ларалучу Радонежский Сергийн икона-сурт а, дегIан чархах йисина даьIахкаш а ю Соьлжа-гIала кхачийнарш.\nДеле къинхетам боьхуш, доIанаш а деш, Соьлжа-гIалин Архангел Михаилан килсахь цаьрга хьовса таро хилла лаам мел болчу керста нехан. Къоман политикан а, арахьарчу уьйрийн а, зорбанан-хаамийн а министараллин хьостано чIагIдарца, цу перза-еза хIумнашкахь хьовсийта Шелковск а, Новр а кIошташкара оьрсий а кхийлина Соьлжа-гIала. Иконе а, даьIахкашка а бIаьрг тоха бIеннашкахь килсе листина Нохчийчохь къепе ларьеш болу Оьрсийчоьнан низамхойн а, тIеман министараллин куьйга кIелара эскархой а.\nОфициалан дийцарехь, Радожский Сергица йозаелла хIумнаш Къилбаседа Кавказан кхечу кIошташка а кхачор ю. Цунна къастийна ду, дийцарехь, леррина хIаваан кема а.\nАла дашна, шайн терго ярна а, бала кхачарна а керстан динехь мел берш баккхийбийна а ца бовлуш, Iедалдайша само йо церан цу декъехь хьашт-дезарш листарехь.ХIора а уьш йина а яьхна, болх бан йолаяларций дийцина мА хиллара, Соьлжа –гIалара Архангел Михаилан килс йоцуш, кхузахь керста нехан килс ю Новр кIоштан Новр гIалахь а, Шелковскойхь а.\nЦигга кIоштехь керстан нехан динан хьашташ луьстуш болх беш ю оьрсаша часовня олу зугIар а. Цул сов хIора а шарахь, керстахоша марха достучу дийнахь,Iедало шен чоьтах лерамца тIеоьцуш бу цу дезачу деношкахь, маьI-маьIIерчу кIошташкара гергарчийн коша тIехIитта мел богIу хьеший, царна маьхаза хуьлуьйтуш ю дехьа-сехьа бовла транспорт а, буьйса яккха тхов-кIело а.\nИ доцуш, Iедалан балхахь болчу къинхьегамхоша шайн лаамехь белхий а беш, марха досту де тIекхачале дикка хьалха дуьйна а, хIора а шарахь, цIано еш куьце даладо церан кешнаш. Массо ярташкахь бохург санна, го чIагIбеш, йина яьхна кешнийн керташ а. Нохчийчохь болчу массо мозгIаршна Iедало елла машенаш а, балхахь болчуха цхьацца хьукхмат-урхаллашка дIа а язбеш, нохчийн молланашна санна, хIиттийна алапаш а.\nРадонежский вазво ...Нохчийчоьно


ГIалгIайчохь лаьцна "Фортанга" телеграм-каналан администратор\nГIалгIайчохь лаьцна "ФортангаORG" телеграм-каналан администратор хилла Майсигов Рашид. Цуьнан нанас дийцарехь, де хьалха цаьрга баьхкина хилла коьртах туьтмIаьжигаш йоьхкина нах. Царах цхьаннехь цIеххьна карахь гучубаьлла кIайн хIур чохь болу жима телатан тоьрмиг.\nМайсиговн адвокато дIахьедина, хIусамах хьаьжнарш ФСБ-н ГIагIайчуьрчу урхаллан белхахой бу аьлла. Майсигов чувоьллина Несарарчу талламан изоляторна. Иза бехке веш ву боккхачу барамехь наркотикаш лелорна.\nМайсиговс дийцина адвокате дIалаьцначул тIаьхьа шена ницкъ бина хиларх лаьцна. Бехк цо шена тIе ца лаьцна.\n"Медиазоно" хаам барехь, цаьрга телефон тоьхна цхьана стага, ша Майсиговн деваша ву аьлла. Цо чIагIдарехь, Майсигов цхьа а юкъаметтиг йолуш вацара "ФортангеORG" телеграм-каналана. Цу стага иштта дехар дина "Медиахонан" журналисташка скандал есто ма гIертахьара аьлла.\nТелефон тоьхначу стага дийцина, гергарчара цхьана дийнахь Майсигов кIомал узуш лаьцнера бохуш. "Медиазона" зIене яьллачу Майсиговн адвокатана хетарехь, и телефон тоьхнарг хила мегаш ву оперативан белхахо.\n"Фортанго" дийцарехь, Майсиговна хьалхо кхерамаш теснера, и бахьана долуш журналистан болх битинера цо.


Оьрсийчоьнан пенсионерийн партин цIарах Пачхьалкхан Думан харжамашкахь дакъалаца кечвеллачу Удмуртин чоьхьарчу гIуллакхийн министр хиллачу Первухин Александара петар эцна шена Москвахь 58 миллион сом а делла. Иза гучудаьлла "МХБ медиа" зорбан гIирсана, кандидатийн бахамах а, хиллачу пайданах а лаьцна декларацеш толлуш, хаам бо Свобода Радионо.\nДолчу кехаташца а догIуш, полицин хиллачу хьаькамо стохка Мангалан-баттахь хIусам оьцуш дайъина рицкъ ду "совгIат" а, "юхалуг делла ахча" а.\nЦуьнца цхьаьна, тIаьхьарчу кхаа шарахь Первухина шен зудчуьнца цхьаьна даьккхинчу ахчанан барам бу 20 миллион сом ца кхоччуш, ткъа цул хьалха удмуртийн МВД-н куьйгалхочо хIора шарахь кечйинчу декларацехь гайтина пайда бу хIоразза 2,2 миллион соьмал а лахара.\nПолицин инарла-майора Первухина куьйгалла дина республикерчу МВД-на 2011-2018-чу шерашкахь.\nЦхьа де хьалха зорбан гIирсаша хаам бира, "Единая Россия" партин цIарах Свердловн кIоштан низамашдахаран гуламан депутата Гаффнер Ильяс 2020-чу шарахь деклараци кечйина цхьана а соьмана пайда ца хилла шена аьлла. Iедалхо реза ца хилира жоп дала, шега журналисташа, стенах вехаш ву хьо аьлла, хаттар дича. Хьалхо Гаффнера кхайкхам бинера Оьрсийчуьрчу бахархошка "юъург юхаоза" аьлла.


ГIалгIайчуьрчу кхелаша озабезамаш лелабо аьлла Хазбиевн адвокаташа\nГIалгIайн оппозиционеран адвокато юха а тIедожийна цуьнан гIуллакх листар махкал а арахьа хилийта аьлла. Цунна хетарехь, республикерчу суьдхоша озабезамаш латтабо мехкан куьйгалхочуьнгахьа. Еаридийнахь хиллачу кхелан кхеташоно Хазбиев кху беттан 29-чу дийне кхаччалц чохь вуьтуш, сацамбина.\nТIаьххьарчу довхаттарехь Хазбиевс дIахьедира, юьхьанца дуьйна шен хиллачу адвокаташца Ибриева Хедица а, Сабинин Андрейца а юха а бартхиларх. Байначу баттахь Хазбиевс ша кхи адвокаташ лохуш ву аьллера.\nЕаридийнахь кхелан кхеташоне баьхкинера Хазбиевн агIончаш – шина кIиранах Магасехь митингехь лаьттина жигархой а, ишта мехкан чоьхьарчу гIуллакхийн хилла куьйгалхо Погоров Ахьмад а, юкъаралхо Албаков-Мялшхи Руслан а, меттигерчу "Мемориалан" куьйгалхо Акиев Тимур а, оппозиционеран гергара нах а.\nШаьш чуделлачу кехат тIехь адвокаташа Ибриевас а, Сабинина а билгалдаьккхина, ГIалгIайчохь цхьана кхело мехкан Iедалхошка озабезам боцуш гIуллакх луьстур ца хиларх. Шайгахь информаци ю аьлла цара, ГIалгIайчоьнан куьйгалхочун доттагIаллийн уьйраш хиларх Лакхарчу кхелан урхалхочуьнца. Цундела шеконаш ю церан, Хазбиевн гIуллакх нийцсонца толлур хиларх.\nРогIера Хазбиев Мохьмадан довхаттар тIедогIучу кIиранах – 13-чохь хир ду.


Википеди:Йаззамийн говзанча/Гайтар — Википеди\n< Википеди:Йаззамийн говзанча\nЙазбина йаззам йа кхий хила мега оьшуш, масала уьш тидаме билгала доккхуш мадарра гойтуш йозашйоцу куьг де хьосташкахь.\n— Википеди:Тадар бух\nДела реза хуьлда хьуна суьра говзанча лелорна!\nНагахь хьо гергарло долш валахь, айхьа йаз йечуьнца, хила мега лараме довца, тIакх хир ду хьуна йаз йа йукъара, дика энциклопеди сур, кхайкхаме гайтар (reklam) доцуш йукъахь. Нагахь и тера йалахь кхайкхаме гайтарх иза сихонца дIайокхур йу кху чура.\nДик ойла йе хьай лааман. Википеди — меттиг йац хIумнаш гIарйохучерах, ле гIон машний-меттиг. Нагахь хьо оц гIулкхан валахь кхузехь, хьай хIума нахал йаккха луаш, цхьанна хезна йоцу хIума, йа дийцар, доцург а, — хьо чIогIа галваьлла, хIара хьа меттиг йац.\nМа йаз йойл ахьа хьай хIумнах лаце йа хьай машан-акха меттигах лаце. Лартахь волчо (йолчо) йаз йо, нахал йаккха цагIерташ ше хIума. Цундера хуьла дойнаш оцнах лоце, билгалла альча ишта суьрнаш дIадоху кху чура (сихонца). Кху Википеди чохь бокъала ду суьрнаш нахал йойла хIумнаш а кхи машний-акха метигаш массера койнаш а, амма уьш Википедийно хьала йаха лелош дац — иза догIаш дац бакъонца.\nХаа дуккха оцу тадаре\nХаа дуккха сур дарх\nХаа дуккха оцу шоьрта гIолелар (spam)лаьцна Википедийца долун хьал\nХаа дуккха цу лааман дойнашах лаьцна\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Википеди:Йаззамийн_говзанча/Гайтар&oldid=5870696»\nТӀаьххьара хийцам бина 2021, 10 май 02:26\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 10 май, 02:26.


Молханаш ца тоьа нохчийн заьIапхошна\nНохчийчохь Оьрсийчоьнан кхечу мехкашкахьчул дукха бу заьΙапхой, кΙелбисина нах. Лаьттинчу тΙемийн къаьхьа жамΙ ду иза. Оцу нахана баха оьшу хьелаш а ду махкахь ледара, масала, даима а хьегΙачу лазаршна дуьхьал молханаш латтор.\nЦхьаболчу лоьраша чIагIдарца,чекхдала герга дахана молха тIе а дохьуш, оьшуш мел долу молханаш дарбанан цIийнашкахь долуш ду. Царна хетарехь, цхьаццанхьа хьарамлонаш лелош, лазархошна дIа ца кхочуьйтуш хила а тарло молханаш, вуьшта, боху цара, уьш лазарнешкахь ходуьйтуш дац.\nИшта хьажам болучех ву соьца къамел дина цхьана кIоштера коьрта лор.\n«Массо дарбанан цIийнашкахь нислуш хIума ду цкъацкъа, цхьана ханна цхьадолу молханаш кхачош, хьо керла барт бина валале. Вуьшта, дархочунна оьшу молханаш кхузахь хуьлуш ду. Кхечанхьа дерг ала ца хаьа суна, амма ас сайх жоп лур ду. Ас молханаш дIакхочуьйту.леррина цу гIуллакхна лоьрайиша ю сан жоьпалле йина. Ас ур-атталла куьйга кIел долчу молханийн чот а дIауллуьйту лазархошна ган йиш йолуш».\nДархошна молханаш латтор хьокъехь соьга дуьйцуш волчу цхьана дарбанан цIийнан коьртарчу лоьро дийцарехь, цкъацкъа цакхетар нислуш меттиг йогIу кхечу кIошташкахь зераш а дайтина, лазархо схьавеъча.\nЛазарненан коьрта лор: «Кхин цхьа хIума а ду. Кхечу кIошташкахь шайн могашаллина зераш а дина, молханаш а яздойтий, схьабогIу цхьаберш. Царна юкъахь суна а, масала, цкъа а хезна доцурш а хуьлу.Тхоьгахь уьш ца хуьлуш меттиг а нисло. Молханаш лагIдала доьлча, хьалххе гIаIгIа бан беза-кх лоьро. Коьртачу декъана лазарнешкахь молханаш долуш ду. Уьш дIакхачийтар, цакхачийтар - иза кхин хаттар ду».\nНохчийчохь цхьанне а къайле яц, лоьраша молханаш шайна санехьа дерзош хиларан. Къаьсттина чIогIа иза тергалло Соьлжа-гIалин лазарнешкахь. Кхузахь, беш хьулам а боцуш, хецца бахархошка шайгга оьцуьйтуш ду мел оьшу молха. Масала. Соьлжа-гIалин ИссалгIа дарбанан цIа олучу лазарнехь. И бохург дац Нохчийчохь заьIапхошна а, лазархошна а маьхаза молханаш даллане а ца ло бохург. Шена тIеязбина Iедало маьхаза молханаш луш болу заьIапхой болчу аптекехь хьаькам ву соьца къамел дан реза хилла соьлжгIалахо Сапар.\nСапар: «Ас кхузахь молханаш дIалуш дукха бу. Уьш тайп –тайпана ду. Рецепт хилча бен духкуш доцурш а ду царалахь, психотропни олуш ду-кх уьш».\nМаршо Радио: Хьалха хьо волчу схьахIуьттуш, молханаш хоьттуш, дукха заьIапхой бар-кх. ОьгIаз а оьхуш, девне а буьйлуш, стенна хьедо цара молханаш бохуш, беза а буьйш, арз дан кхерам а туьйсуш...\nСапар: «ТIаьххьара кхеташонехь тхан хьаькамо схьааьлла-кх тхоьга, 150 млн сом ахча делла, молханаш оьцур ду аьлла, кестта хир ду аьлла молханаш. ХIинцца ахча делла-кх. Кху баттахь, хье а ца деш, молханаш хир долуш ду-кх».\nМолханаш ца тоьа заьIапхошна


"Суна а вевзара Царнаев Тамерлан" - Chechenews\nГлавная » Все Новости » События » «Суна а вевзара Царнаев Тамерлан»\nБостонехь вийна Царнаев Тамерлан вевзинарш а, церан Канадера а, Iамеркан Цхьанатоьхначу Штаташкара а гергарнаш бевза нах схьалехира Маршо Радионо. Къамел динчаралахь яра гоьяьлла нохчийн иллиаларо Рамзаева Бирлант а. Массара а боху, шаьш нохчий хиллехьара оцу шина вашас юхьIаьржа хIоттор дацара нохчийн къам.\nАбубакар Iаббаза Мохьмад, Канада, автор\nИштта а хIокху дуьнено хьистина боцу нохчий гезбохуьйтуш, гIарабевлла вежарий Царнаев Тамерлан а, хIинца а набахтин дарбагIера аравалаза волу цуьнан ваша ЖовхIар а.\nБостонехь эккхийтарш хилчхьана, и шаьш дича санна, синтем байна, ладоьггIучохь, сакх хилла Iа Къилбаседа Америкера нохчий. Ахь дIасахьахийча, цхьамма а тIе ца дуьту и нохчаша дина хилар. Цул совнаха, и вежарий, нохчийн хьожа-мода хьакхаелла хилар бен, нохчий а бац, вай хIунда деза церан метта бехказдийла бохуш а хеза кхузахь.\nНохчаша гIазакхашна дуьхьал маршонан тIом бечу хенахь уьш къобалбина а ца хилча, хIинца оцу зуламан жоьпаллехь беккъа уьш шаьш бу бахар лартIахь дуй-те?\nЦара динарг Москорчу я уьш схьабевллачу ГIиргIазойчоьнан Iедалшна коча долла дезаш дац ткъа, Нохчийчоь Оьрсийчоьнан губерни бен лоруш а хилча?\nИштта дара санн хеттарш. Царна жоп дала, хетарг ала реза хиллира Бостонера Мохьмад-Эми.\nМохьмад-Эми: » Суна цкъа буьрканах ловзуш вайнера, вевзинера Царнаев Тамерлан. 20 процент а ца хьаьара цунна нохчийн мотт. Я бусулба хила гIерташ ву ала а дацара. …Цхьанна эшна хир ду-кх и зулам».\nОцу хенахь, массо а зорбан коьчалшкахь васхала даьккхина ши дош дара : “Чечня», «Террор”. Оцу шина вашас дина бохург бахьанехь, и дерриг нохчийн къомана тIеяздина пачхьалкхаша.\nIамеркин Цхьаьнатоьхначу Штатийн дозанна герга йолчу Канадерчу Монреалехь ехачу, маршонан боламна шен эшаршца гIортор еш дуьненна а евзинчу Рамзаева Бирланте а хаьттира ас ЦарнаевгIарех а, цара дина бохуш дуьйцучу зуламах а лаьцна.\nКанада —Нохчийн маршонан илланча, Рамзаева Бирлант, You-Tube скриншот\nХIинцца ша дIайазйина эшарш яржош, дебон таро ца хиларна а, шен уьш нахана хазийта кхечу агIор аьтто ца хиларна а, Маршо Радионо мукъана а хазорах догдохучу Бирланта хилларг бахьанехь нохчаша кортош охьатовIон ца оьшу боху.\nРамзаева: » И нах бахьанехь нохчаша корта охьатаIон а ца беза. Уьш муьлш бу кхузахь хууш дара, цаьрца нохчийн хьаса а бацара. …Мохк тIамах кхехкачу, Соьлж-ГIала гIазакхаша дIайоккхучу хенахь уьш стенна бацара цигахь? зарнашкахь бераш, баккхийнах, зудий бойъучухенахь стенна цабевлира уьш бекхаме?\nНохчийн мотт хууш а бац и нах. Вай стенна лоцу цара динарг ваьшна тIе? Бете хьаьжча а вац-кха иза нохчух тера. Нохчо буса клубашкахула лелар вац. Ахчанна, шайна гарзанаш еха арабевлла нах бу-кх…».\nПерезагрузка Обамы провалилась\n«Нация, не помнящая своих героев, — не нация»\nГлавред Russia Today заявила о возможном прекращении работы канала в США\nНорвежские прокуроры: убийца Брейвик «опасен как никогда»


Йийсархой хуьйцуш ю Украина сепаратисташца\nУкраинин малхбалехь герзаш деттар сацоран раж юкъаяьккхинчул тIаьхьа сепаратистийн йийсарера маьрша ваьккхина 648 Украинин эскархо. Украинин къоман кхерамазаллин кхеташонан векало Лысенко Андрейс бинчу хаамца, йийсарехь вуьсуш ву хIинца а 500 салтий.\nШинарийн Iуьйранна «Донецкан халкъан республика» олучу тобан векалша хаам бинера, шаьш шайн 36 стагах 36 Украинин эскархо хийца дагахь ду аьлла. Украинин кхерамазаллин сервисан векло Вовк Василийс дийцарехь, верриг а хуьйцучу нехан цIейозанна тIехь ву 300 гергга сепаратист.\nДонбассехь тIеман операци дIахьош кхелхина 723 Украинин эскархо. Цуьнах лаьцна хаам бина тIеман министраллан векло Ноздрачев Алексейс. Къоман кхерамазаллин кхеташоно бинчу хаамца, байинчу эскархойн терахь ду 900 стаг.\nКху беттан 5-чу дийнахь сепаратисташца дийцарш дIахьочу Украинин а, ОБСЕ-н а, Оьрсийчоьнан а – векалийн тобано барт бира Украинин малхбалехь герзаш деттар сацор хьокъехь. Цу документаца а догIуш, шина агIоно хийца безаш бу йийсаре лецна нах, тIемаш хиллачу регионе дIакхачо дезаш ду гуманийтарийн гIо. Ткъа иштта мониторинг ян езаш ю герзаш деттар сацорна.


Берлинехь Хангошвили верна бехке хуьлийла ду оьрсийн ФСБ\nНохчийчохь лаьттинчу тIемашкахь дакъалаьцна хилла, Берлинехь вийна Хангошвили Зеламха вейтина хила тарло Оьрсийчоьнан къайлахчу сервисаша чIагIдо, шаьш юкъахь дIабаьхьначу талламашкахь The Insider, Bellingcat, Der Spiegel хаамийн гIирсаша а, "Досье" центро а. Iамеркан The New York Times хьостано хьалхо Iораяьккхина верси бакъ ца йо журналисташа.\nБайначу беттан 23-чохь Берлинехь Хангошвили Зеламха вийна киллер - оьрсийн хилла полисхо Степанов Владимир ву аьлла, кху деношкахь газетано материал арахецнера. Талламашкахь динчу зерашца, Степанов карарчу заманчохь Нижегородскан кIоштарчу набахтехь хан токхуш хила везаш вара, масех стаг верца доьзначу гIуллакхашна тIехула.\nГерманин полицино хIинца а цIе ца йоккху шаьш лаьцначун.\nБерлинерчу Моабит кIоштарчу цхьана паркехь герз тоьхна дийнан делккъахь нахана а гуш вийра Хангошвили. Цул тIахьа шегара тапча хи чу а кхоьсина, вилспетахь къайлаваьллера иза вийнарг.\nАмма полицин ка елира иза дIалаца. The Insider хьостан шеф-редакторо Доброхотов Романа дицина "Настоящее время" телекале, шайн къайлахчу хьасташа хаамбарца, киллер Европе веана хилла шен цIарца доцчу, керла даьккхинчу паспортца аьлла.\nThe New York Times газетано вуьйцу 1970-чу шарера Соколов Вадим Андреевич ца карийна оьрсийн паспортийн базехь, чIагIдо Доброхотовс. The Insider гIирсан куьйгалхочо дийцина, хIунда бехкаш ца дохку Германино Оьрсийчоьнна, масала, Солсберехь дIовш деллачу хенахь санна.\n- The New York Times газетано кху деношкахь зорбане яьккхина верси шеконаш йолуш хIунда хета хьуна?\n- Цхьа могIа тоьшаллаш ду тхоьгахь, лаьцна киллер Степанов вац аьлла. Уггар коьрта тоьшалла кхаьчна тхоьга, оцу колонехь болх бечу, иза денна гуш хиллачу хьостанера. Дуккха а тоьшаллаш ду тхоьгахь. Оцу тептарехь мехалниг ду - цуьнан пIелгийн таммагIаш францхошкахь а, немцошкахь а дисина хилар. Ткъа уьш догIуш дац Степановн пIелгийн ларашца. Кхин а цхьаццадолчу психологин хIуманийн а терго ян еза.\nМуха хета хьуна, Оьрсийчоьно Европе хьажаво киллер, цуьнан куьйгийн таммагIаш къайлахчу сервисийн карахь дуьсур дуй хууш. Ша виза йоккхучу хенахь юьтуш ма ю цо шен пIелгийн лараш цигахь. Цул тIаьхьа хала ма дац оьрсийн базехь йитинчу таммагIашца уьш юста, ткъа массанхьарчу а базашкахь Степанов хан тоьхна лаьцнарг санна язвина ву. И бохург хIун ду, хилаза ца дериг санна гучудер ду малхбезурчу къайлахчу сервисашна, и зулам дина стаг оьрсийн набахтехь хила везаш хилар. ТIаккха бехкехуьлу оьрсийн Iедалхой. Амма иза абсурд ю, цунах тоьшийла а дац.\nЦу тIе иза полисхо хилла ву, иза таIзаре хIоттийна луьра зуламаш дарна. Амма килер санна хилла вац иза, цо зуламхошна милцойн барзакъ духкуш хилла, цхьацца кега-мерса гIуллакхаш тIехь накъосталла деш а хилла. Тоьшалла дина дац-кх, нах байина цо аьлла. Цундела тамашен ду цкъа а стаг вийна а воцчу цунна тIедиллар оццул жоьпалле долу гIуллакх.\nЦул совнах, уггар а коьрта, объективе аргумент ю, хьаъ а зен йиш а йолуш. Иза ю суьртийн суьдхойн экспертиза, цо тIечIагIдина суьрташ тIехь верг цхьа стаг вац аьлла. Цхьанца а йозуш йоцу Iамеркан экспертизано дина ду и тоьшалла. Муьлхачу а журналистан аьтто бу, киллеран ду аьлла даржийначу шина суьртан экспертиза яйта. ТIаккха а гучудер ду бакъдерг. Суна юьхьанца вовшах тера хийтира и ши стаг.\nАмма тхо экспертизех теша. Масала, СкрипальгIеран гIуллакх толлучу хенахь ГРУ-н цхьана белхахочуьнца, Сергеев Денисца изза ситуаци Iоттаеллера тхан. Иза жимаволчу хенара сурт карадеанера тхуна, карарчу хенахь долчуьнца дуьстича, тхо тешна дара цу суьрташ тIера шиъ вовшех тера вац аьлла. Ткъа экспертизано чIагIдира, и суьратш цхьана стеган хилар.\n- Нагахь санна, Хангошвили верца оьрсийн къайлаха сервисаш йоьзна елахь, Германино официалехь бехк хIунда ца буьллу Оьрсийчоьнна, масала, Солсберехь дIовш деллачу хенахь санна?\n- Ларамза нисделла сан кху муьрехь Германехь нисвалар белхан хьокъехь. Цундела сан дукха къамелаш хуьлу нахаца а, журналисташца а цхьана. Уьш а бу-кх иштта, тхо санна, Iадийна бисина, и дерриг хаа а хууш, Германи тийна-тапъаьлла Iарах.\nТхайн талламашкахь пайдаэцна оха парламентхоша тхайна еллачу кемментерх а, уьш а тешаш бац ишта хиларх. Аьлча а, уьш кхеташ бац, хIара истори хIинца а политика тIегIанехь юьцуш цахиларна. Амма цхьаболчу немцошца ас къамел дечу хенахь цара со ишта тIекхиаво.\nТIаьххьарчу дуккха а шерашкахь, "шийла тIом" лаьттинчу заманашкара схьа дуьйна, доккхачу декъанна, немцойн менталитетехь цхьа коьрта концепци ю боху, Оьрсийчоьнца машар латто гIерташ диалогца, кхетамца. Царна хета, "шийла тIом" чекхбаларан бахьана шина пачхьалкхна юкъахь диалог нисдаларца дара. Конфликт яцара иза, тIом а бацара, шина културан диалог яра иза, и бахьанехь Советан Iедал а дуьйхира, "шийла тIом" а чекхбелира, Берлинан пен а охьахаьрцира.\nОьрсашна инзаре хетахь а, и russian verstehen бохург санна йолу концепци кхузахь Iаламат гоьяьлла ю. Ткъа хIинца цунах Putin verstehen хилла, хIунда аьлча, вайна гуш ду, арахьарчу гIуллакхийн министр Кремле ваханера, Путинца къамелаш а динера цо, цул тIаьхьа дуьйцура, Оьрсийчоь дуьненаюкъарчу "Group of eight, G8" клуб юкъаэца еза, цунна тоьхна санкцеш а юхаяха еза бохуш.\nКхузахь историн ши агIо ю. Цхьана агIор немцойн Iедал ду кхузахь, вукху агIор немцойн прокурораш. Бу лерина политикан куьйгалхой а. Полисхоша шайн болх бан ма безза бо аьлла хета суна, ткъа царна тIехь лаьтта политикан куьйгалхой оцу исторех дерг Iора ца даккха гIерта.\n- ХIун аьлла хета хьуна, хьоьга а, The New York Times хьостане киллер оьрсийн хилла полисхо ву аларца, шу цхьана харц лар тIе даха Iалашонца лелий-те?\n- Оха дукха ойланаш йира цунах лаьцна. Суна хIинца хетарехь, цхьана Iалашонна хьажийна яцара и информаци, оцу хьостано тхоьга а, Iамеркан къайлахчу сервисашка а кхачийна хIара информаци. Цо бакъдерг дуьйцу аьлла, тешна ву со. Иза хиллачу набахтехь хан яьккхина ву хIара а. Цунна гина ву и стаг цигахь. Цул совнах, вайна хууш ма дуй, ша мила ву аьлла гайта гIерта и стаг. Цундела со кхета, ишта атта муха тешна Iамеркан журналисташ? ХIунда аьлча, информаци елларг вевзаш стаг ву, тIаккха тешна уьш, цо дуьйцург бакъ а ду, цунна дика хууш а хир ду, цо харцдерг дуьйцийла а яц аьлла.\nЦо-м харцдерг ца дуьйцуш хила а мега, амма бакъду, иза цIе йоккхуш стаг хиларх, цуьнан таро ма яц шен бIаьргашца кхелан экспертиза ян. Цхьана стеган бакъо яц и дан. Цундела гIад дайна гIуллакх ду, The New York Times хьостано билггал бакъду йа дац а ца хьожуш, цхьана стага аьлларг зорбане даккхар.\nThe New York Times хьостанера цу тайпаниг дер ду аьлла ца моьттура суна.\nИнтервью дIаяьхьнарг "Настоящее время" телеканалан корреспондент Соколянская Ксения


Лулуев Майрбек. Ирс-кхоччуш. | ВАЙНАХ\nДуьзнехь ахь дешийца галеш,\nЙоьттинехь бухь лекха б1аьвнаш,\nЭцала-ц ирс деха кевнаш,\nКарада-ц ирс деха кевнаш.\nДуьне мел хьешарх, ког ловзош,\nОйла еш, корта барх хьере.\nКогаш к1ел ирс саца-ц, довза,\nЦунна бу кхетам а къера.\nИрс – деза. И долчех хьоьгу.\nДуьне, ирс лоьхуш, ша хьийза.\nСтигла а, и къаго, йогу…\nКхаъ – шуна, некъ ирсе бийцахь!..\nМа делахь жоп доцу дехар,\nДош доцу дешнаш а дохуш.\nИрс-кхоччуш, велахь хьо вехаш,\nДелан ц1е хьайн сица йохуш…\nБос хаза заза\nСан дагчохь кхиънера бос хаза заза.\nДетталуш дара дог,\nйоцуш цхьа к1адо…\nАхь кхачо хили-кха сан са…\nСан хенаш мерза мерз\nхьо кхии хадо!…\nИллешкахь юьйцуш яц сан деган ойла,\nСтигланан 1аьршашкахь – йозанца яц.\nСийначу цу стигла сан ойла хьойла.\nЦ1ен дешил – меха ю, дац иза харц!..\nЦундела хьуна со ма хили реза:\nИрс доцчу, суна ца дийзи некъ леха.\nДеган дуо некъана ца хили беса,\nДала сан даггара кхочуш ди дехар…\nДу иза къилахь\nЭзарнаш шерашкахь, хьоьга хьежна,\nСих хаьдда, стиглара чубог1у седа\nХьан кара ша кхача, шена хьо везна…\nМуха ткъа х1уттур ву\nцунна хьо зиэ дан?!\nИштта и нисделча, кхаъ хилла цунах,\nОьшачу новкъа хьо вала ца кхиахь,\nДог эца ца хилахь сих хаьддачуьнан,\nСтигланаш чуэггал, ду иза къилахь!..\nСа хиллал-ц, са ца туьйш,\nг1енаш а дайна,\nДуьненан хазаллех хадарна, кхоьруш,\nДеттало дог. Рицкъа иза ду вайна:\nДог доккхадеш хуьлу,\nХазалла мел меларх, дуззе ца дузий,\nСих-пхенех а хедий, дог,\nДог эшна хиларна, цуьнгахьа узий,\nДог лаьтте кховдадо,\n1абош и кхоччуш…\nДаймайхке – ирсе кхане\nСан Даймохк, сан Латта,\nсан ирсе кхане!\nХьо тайпа кхаъ бац-кха дуьненчохь цхьанне.\nХьан марзо аьхна ю,\nкуьг санна ненан.\nХьо безар – т1етт1а сов,\nмел валарх гена.\nХьо хилча, мел тиларх,\nвайна вац ванне.\nКъа ду сан ойланца:\n«Хьо бацчохь, денна\nда ват1арг, стена?!»\nБахьана хьо долуш, волу-кха хене.\nДахарехь боккху ког,\nхьоьца бу боьзна.\nЦу тайпа болар бен,\nца хетта оьзда…\nСан наха кхоьллина сий долу иллин,\nМел язлу, дош ц1ийца язлуш ма хили.\nДе-дийне а керчош, д1аихарх хан,\nДуьненна цу тайпа гур дуй-те г1ан?!\nАдамийн б1аьрг хьаста,\nкхуллуш ду заза.\nЗаза дац кхоьллина сирла са лаздан.\nдуьненчохь данне а дац.\nХ1етте а караво и доккхург харц.\nК1орггера хиларна хазалле безам,\nДог кхолуш, делало дагт1ера зезаг.\nДог дохо кхоьллинчо, шен боьха ког\nЗезаг т1е ма боккху, дохадеш дог…\nДала ша кхолларна сов башха хаза,\nСан нехан сийлахь дог,\nса ца туьйш, лаза…\nИ лазам деших а ас хуьйцур бац:\nБусулба нохчо –\nсо кхин кхуллур вац!…\nКъонахий ма г1оьвтти,\nшаьш эга, хийла.\nКъаьхьа кад царна бу даиман миэла,\nМа боккха болх бу хьо,\nйо везан Дела!..\nДуьненан хазаллаш ца лери меха,\nЦа лии царна кхин рицкъанаш леха.\nШайн яккъаш йихкина,\nуьш новкъа бевли.\nТурпаллийн дегнашна –\nЦуьнгара боцург бац\nцхьаъа а кхерам.\nЙовсаршца т1ом латтор\nцарна ду – белар.\nМахкана шайн синош дезарах тешна,\nБелла д1абоьвли уьш, ца хила эшна,\nШайн синош ца кхоий,\nмел ч1ог1а дезарх,\nКъонахий кхиийна, сий долу Латта,\nИ саннарш кхиор ахь,\nЯхь йолу во1 кхиор – и ма ду мелехь.\nНазад: Григорий Аросев. Москва.\nВперед: Исмаил Хабаев. Слово о языке.


Шемахь, хIаваан тохарш а дина, чевнаш йина Шишани Муслиман зудчунна а, берашна а\nШема - Шишани Муслим (Маргошвили Мурад)\nШемахь ракеташ тоьхча чевнаш йина меттигерчу тIеман командиран Шишани Муслиман (Маргошвили Мурад) зудчунна а, берашна а, хаам бо Кавказ.Реалино, Твиттерерчу Идлиб провинцин ингалсан маттарчу официалан аккаунтана тIе а тевжаш. Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн Пачхьалкхан Департаменто террорхойн тептаре язвина волу Шишани эшам ца хуьлуш висна.\nТIечIагIбина боцчу хаамашца, авиатохар динарг ю Оьрсийчоьнан тIеман авиаци. Ракеташ тоьхна Идлибана малхбузехьа йолу Йакубия эвлан адамаш дехачу урамашка. Шишани хьалханча волу "Джунуд аш-Шам" тIемалойн тоба йихкина ю Оьрсийчохь.\nБолчу хаамца, хIаваан тIелатарехь кхелхина Шишанин гIаролхо а, цуьнан кIант а, ткъа иштта чевнаш хилла бу цуьнан лулахой а.\n2014-чу шарахь Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташа террористийн тептара язвина Маргошвили, дуьхьал санкцеш а йохуш.\n2018-чу шарахь Туркойчуьрчу прессо хаам баржийра, Шишани Муслим шен тобанца цхьаьна Шемарчу курдойшна дуьхьал тIем беш ву Афринехь туркойн эскаршца цхьаьна, аьлла. Амма Шишанис иза бакъ ца дира, шен Шемахь "кхин еза проблемаш ю, туркойн, курдойн къовсамна юкъа ца гIиртича а" аьлла.


Дала къобалдойла вайн марханаш а, кху сийлахь Рамадан баттахь мел йина йолу Iамал-Iибадаташ а.\nТ1едог1учу шерашкахь юха лаца а, даста а Дала могушалла ма эшайойла вайна!\nТаханлера вайн сирла сатийсамаш диканца кхочуш а хуьлуш, Дала жоп лойла вайн массо а доIанашна.\nИрс, аьтто, барт, синпарг1ато а хуьлда шун массеран а х1усамехь!\nЛарамца, Аргунерчу дешаран департаментан куьйгалхо Кагирова Лиза.