"Транзит-стаг". Пандеми а, тамаша балла адамийн истореш а\nСоциалан машанашкахь "человек-транзит" аьлла, цIе яьккхича вевзаш ву 28 шо долу Бузин Игорь, яздо Маршо Радион (Радио Свобода) Оьрсийн сервисо. COVID-19 коронавирусан пандеми а, пачхьалкхан дозанаш дIакъовлар а бахьана долуш аэропортийн транзитан терминалашкахь а, тайп-тайпанчу мехкийн дозанашна юкъахь а, кеманашчохь а, ма-дарра аьлча, лаьттана а, стигална а юкъахь исс де даьккхина цо.\nТаджикистанан вахархо ву Игорь. Цигахь вина а, кхиъна а ву иза. Ша оьрси ву. Исс шо хан ю иза Iаш а, болх беш а Санкт-Петербургехь волу. Патент а, регистраци а ю цуьнан, доцца аьлча, къинхьегаман мигрантана мел оьшург.\nКарарчу шеран Зазадоккху-баттахь шен доттагIашца цхьаьна садаIа вахара иза Шри-Ланке. Тур а ца оьцуш, "акха" нах санна баханера уьш: билеташ эцнера, чохь Iен вилла а лаьцнера. Заздоккху-беттан 16-чохь, уьш цига дIакхаьчча, дуьненахь синтеме дацара, делахь а, церан аьтто хилира садаIа. Халонаш хIиттира юхабогIучу заманчохь. Зазадоккху-беттан 18-чохь Оьрсийчу бахкарна дозанаш туьйхира кхечу пачхьалкхийн бахархошна.\nСвобода Радиога ишта дийцира Бузин Игора.\n- "Катаран авиалинешца" Заздоккху-беттан 26-чохь Коломбера Дохе кхечира тхо. Цигара Оьрсийчу даха дезара тхан. Хаамийн гIирсашкахь яздора, пачхьалкхан вахархо воцчунна транзитца бен Оьрсийчу гIойла дац бохуш. Ишта хиларе дог дохура ас а, гIад дайча, цигара дIа Таджикистане гIур ву со аьлла, хеташ. ВорхI сахьтехь хьежа дийзира тхан, цул тIаьхьа Москва доьдучу кеман чу хевшира тхо. 1,5 сахьт дайира оха кеманчохь, цул тIаьхьа тхоьга дехар дира, ара а довлий, терминале дехьадовла аьлла. Синтем байнера нехан, хаттарш дора цара. Цхьа ши сахьт даьллачу хенахь авиакомпанин векало дIакхайкхийра, рейс тIаьхьо хир ю, кхечу пачхьалкхийн бахархой боцурш, берш а дIабохуьйтур бу аьлла.\nСо а воцуш дIадахара кема. Дохехь висира со. Катарерчу Таджикистанан векалте телефон туьйхира ас, шаьш хьох йист йоккхур ю аьлла, дош делира цигахь.\nХьалхарчу кхаа дийнахь терминалехь Iийра Бузин Игорь. ХIора денна зIе латтайора цо векалтца, даим а собар де, жимма сатоха олий, жоп лора цунна, шаьш хьан гIуллакх дуьйцуш ду бохуш.\nЦIенкъахь, я гIанташна тIехь наб йора Игора. Юьхь-куьг дила аьтто бацара. Бакъду, авиакомпанино маьхза юург латтайора цунна. 4-чу дийнахь гIора эшнера цуьнан, дегIах хи мукъане а кхарзийта шега аьлла, дехар дира цо. Лаунж-зона аьллачу меттиге а вигина, лийча а, хIума кхалла а, садаIа а таро йира цунна.\nЦул тIаьхьа аэропортерчу отелерчу цхьана хIусамчохь дIатарвира иза, юучунна ваучер а елла. Наб а яй, де-буьйса даьлча цу чуьра аравала дезар дуйла а хаийтира.\n- Iуьйранна вижина висира со. Катоьхна сайн бедарш вовшахтоьхна, ресепшнехь сайна бехк цабиллар дийхира ас. Со-м цигахь массарна а вевзаш вара. Соьга хоьтту: "ХIинца стенга гIур ву хьо?" Ас жоп ло: "Стенга гIур вара со? Терминале юхагIур ву-кх".\nХетарехь, соьх доглезнера церан. ТIаккха боху соьга: хьешан цIийнехь Iе цкъачунна. И отель яцара хьуна я авиакомпанин а, я аэропортан а долахь а. Шайн къинхетам хилар дара цара гайтинарг. Мах ца боккхуш, кхин а кхаа дийнахь витира со цу чохь. ЯлхолгIачу дийнахь, Зазадоккху-беттан 31-чохь кхин а 400 оьрсийн турист кхечира Дохе, кхечу кемана ховша Iалашонца. Уьш бара Индонезера а, Таиландера а, Сингапурера а, кхечу пачхьалкхашкара а баьхкина.\nОьрсийчу рейсаш юкъахъяхарна, соьца цхьаьна Дохехь ши де даьккхира цара, - дуьйцу Бузин Игора.\nОцу туристашлахь хиллера шен хIусамдеца цхьаьна Петербургера 32 шо долу турист Балагурова Юлия.\n- Дохе схьакхаьчначу тхуна го: тхан рейс цкъа 6 сахьтана хьееш ю, тIаккха кхин дIа а, кхин дIа а... 46 сахьтана тIаьхьаяхара тхан рейс эххар а. "Катаран авиалинеш" компанин белхахой тхо кхето гIертара, мичча хенахь а шу Оьрсийчу дIадахийта шаьш кийча ду, амма Оьрсийчоьно чу ца дуьту бохуш. Цигахь диттина дозанаш ду - Москвано а, Питеро а цхьана дийнахь кIезиг бен пассажираш тIе ца оьцу аьлла.\nДукха ца Iаш, нах сагатдан буьйлабелира: нерваш ца тоара, мохане бара, маьхьарш хьоькхура, шаьш катоххий цIа кхачаде бохуш. Катархоша хIун дийр дара, Оьрсийчоьно чу ца дахкийтича? Социалан машанашкахь посташ хIиттайора дукхахболчара, зорбанашца зIене буьйлура. Iаламат стрессан ситуаци яр-кх.\n"Катаран авиалинеша" юург латтайора тхуна, лаунж-зонехь Iаш дара тхо, каяьлча наб йора. Масала, со цIенкъахь юьжуш яра. Лийча аьтто бара цигахь. Дийнахь 3-зза хи кхорзура ас дегIах, цо мелла а меттаялайора со. Доьзалшца болу нах а, къаной а хьешан хIусаме битинера. Массо а гIелвелла, хIоьттина вара, кхеташ вацара хуьлучух. ЧIогIа сингаттаме дара.\nЧам баьллера сан массо а хIуманах. Тхуна а гуш, шаьш схьабаьхкина ши сахьт ма делли шайн-шайн мехкашка дIасаоьхура европхой. Ткъа тхо, 400 стаг, тхан даймахко тIе ца лоцу шолгIа де а дара. Со кхеташ яц - шен бахархошца кхин бала боцуш муха хир ву?\nШолгIачу дийнахь аэропорте веара оьрсийн консул. ЧIогIа дуладелла лаьттара хьал. Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министраллица а, Захарова Марияца а зIене буьйлура нах. Эххар а бакъо елира тхуна цIа дахка. Катаро ши кема делира: цхьаъ Москва, шолгIаниг Питере. Охан-беттан 2-хь дийнахь тхо цIа кхечира. Пхеа сахьтехь, эха сахьтехь латтийра тхо Пулковехь. Тесташ йора, дегIан температура юстура, анкеташ язйойтура, оха ца деш хIун дисира. Яккхий раьгIнаш яра лаьтташ. Юьхьанца тхо дерриш а обсерваторе дига лууш бара, тхо схьадаьхкинчу пачхьалкхашкара эпидемиологин ситуаци паргIат йоллушехь. Юха а бакъо елира Петербургерчу бахархошна шайн-шайн цIа а бахна, цигахь изоляцехь хан яккха. Бисинчарлахь бунт гIаьттира, тIаьххьара къар ца белча, дIабахийтира уьш а.\nБалагурова Юлияс Свобода Радиога дийцарехь, 18 стаг Репинерчу обсерваторе дIавигира ОМОН-о.\nОцу юкъана, Таджикистанан векалалло дийцарш дара дIахьош Бузин Игоран хьокъехь Оьрсийчоьнан консулаллица. Эххар а, Оьрсийчоьно хьо тIелоцуш ву аьлла, хаамбира цуьнга.\nДохехь 8-чу дийне ваьлла Бузин кхечу Оьрсийчоьнан бахархошца цхьаьна Санкт-Петербурге доьдучу кеманца дIавахийтира.\n- Дозанехь, лоьраш леррина сох хьаьвсинчул тIаьхьа, анализ а эцна, анкетехь йозанаш а дайтина, соьга боху: хиллачу бертах тхуна хууш хIума дац, хьо цхьанхьа а вохуьйтуш вац, Оьрсийчоьнан бахархой бен тIе ма лаца аьлла, дина омра ду тхоьга. Дахарехь оптимист волу со панике ваьллера: Дохера схьа стенна ваийтина со тIаккха? Пхеа сахьтехь кеманца ма веана со! ХIинца хIун дан деза?\nДозанхоша элира соьга, хьайн даймахка билет эца - тIаккха оха транзитан пассажир санна дехьаволуьйтур ву хьо аьлла. Оцу заманчохь Таджикистано доллу шен дозанаш дIакъевлинера, лелаш кеманаш дацара, рейсаш яцара, кестолгIа билеташ а Охан-беттан 30-чохь, бутт баьлча бен, дацара.\nСайн юристашца зIене велира со, цара дуккха а документаш вовшахтуьйхира, Оьрсийчохь хила сан бакъо хилар тIечIагIден. Ма-дарра аьлча, официалан кепара бакъо а елла болх беш ма ву со, сайн белхан хенан юккъехула, мукъаденош а эцна, вахана ма вара со, дозанаш диллина долчу заманчохь. Цунах а гIо ца хилира. Юханехьа Дохе дIахьажийра со кеманца.\nСайн рейс ларъеш, Пулково аэропортехь кхин а цхьа де даьккхира ас. Терминалехь ас йоккхучу хенан борхIолгIа де хуьлура иза. Къематде дара цигахь! Чохь хи а доцуш, боьхачу чоьна чохь дIатарвира со.\nХьалха а санна, "Катаран авиалинийн" векало юург латтайора суна: сох къахеттачух тера дара цунна.\nБакъдерг дийцича, ас даггара баркалла боху оцу авиакомпанин белхахошна сан дуьхьа цара мел динчунна! Оцу йоллу хеначохь дозанхойн барзакъца волу цхьа стаг вара суна тIехIоттийна: дика дара, суна суьйранна пхьор цо даийтина а.\nДохе юхадоьдучу кеманчохь ша цхьаъ вара Бузин Игорь.\n- Самукъане-м дара суна: ойла йора ас, хьен-хьенан а таро ма яц, бохуш, хIара саннарг хилийта. Кема охьадоьсинчул тIаьхьа, йоллу экипаж тIееара суна: конверт кховдийра цара соьга. Цу чохь дара тайп-тайпанчу валютехь ши эзар гергга долларшкахь хир долуш ахча. Суна гIоьнна, шайн-шайн кисанара вовшахтоьхнера цара и ахча.\nАэропортехь массарна а вевзаш вара со, къежа а къежаш, маршалла хоьттура соьга: "Хьо юхавеана? Марша вогIийла!" бохуш. Суна-м суо Спилберг Стивенан "Терминал" киночуьра турпалхо тарвеллера!\nЦул тIаьхьа 8 сахьт даьлча "Катаран авиалинеша" маьхза Парижехула Минске дIавахийтира Бузин Игорь. Нах чубуьтучу Европерчу пачхьалкхашлахь ша цхьаъ яра оцу хенахь Белорусси. Оцу юкъанна 9-гIа де доладелира, Бузин дозанхойн зонехь волу.\nЦуьнца Iиттаделлачух шена хетарг дийцар дийхира оха "Гражданское содействие" комитетан куьйгалхочуьнга Ганнушкина Светлане.\n- Бакъдерг аьлча, и дерриге а цхьана стагана лан Iаламат деза ду, цунах доглаза мегар ду. Ткъа иза чу ца витинчийн (оьрсийн дозанхой) бакъонан позицех дерг аьлча, пачхьалкхехь лакхарчу хьаькамаша тIеэцначу инструкцешца шайна тIедиллинарг кхочушдина цара. Бузин Игорь Оьрсийчоьнан вахархо вац, цундела, кхечуьнца лело дерриг цуьнца а лелийна. Дозанхойн бакъо яцара шайггара кхин сацам тIеэца. Ишта-м суна дуккха а меттигаш хаьа, цара дозанашкахь нахана гIо дина а, хьехар делла а.\nКхузахь кхин цхьа момент а ю: векалаллашна юкъахь бина барт ма хилла Игоран хьокъехь. Делахь а, и барт ма-барра гIуллакх чекх ца даларна, со цец ца йолу. Цу тайпаниг а даим а нислуш ду. Вайн министраллаш а, урхаллаш а, тайп-тайпана субъекташ а кеп-кепара лела, цкъа а вовшашца барт а ца хуьлуш. Оцу пассажиран гIуллакх консулаллехь дийцина хиларх информаци чекх ца яьлла. Ишта меттиг нисбелча авиакомпанеша ша схьавеанчу пачхьалкхе юха дIавохуьйту ишта пассажир.\nГаннушкина Светлана тешна ю, цу тайпа сацамаш муьлххачу а пачхьалкхан Iедалхоша тIеэца безаш бац аьлла.\n- Тахана лаьттачу ситуацица, Оьрсийчоьно кхечу пачхьалкхашкахь бисина шайн бахархой чубуьту: Конституцино а цхьана доьхкуш ма дац уьш чубитар. Со кхеташ яц, Таджикистано динчух. Пачхьалкхе чувеанарг карантине хаон, я хIуъа дина а тесна ца вита йиш ма ю церан.\n-Цхьа де-буьйса даьккхина Бузина Пулковерчу аэропортехь транзитан зонехь. Катархоша иза вузийна а, цуьнан доладина а дика ду. Ткъа цара и ца динехь? Суна хаарца, оьрсийн аэропорташкахь ишта хьал тIехIоьттича, цхьанна а ша декхаре ца хета, цигахь бисинчу нахана юург-мерг латто.\n- Вай долчахь ца хуьлуш хIу дара? 2012-чу шарахь жима бер карахь а долуш, Узбекистанера цхьа зуда кхаьчнера шен цIийнда - оьрси волчу. Цу тIе и бер ду хьуна, Оьрсийчоьнан бахархойн йоллу бакъонаш йолуш.\nЦкъа а низам дохийна йоцчу цунна мичара долу а ца хууш, мIаьрго гучуйоккху, цо низам талхийна аьлла. Ткъа майрчунна бакъо ца ло, ур-атталла, цуьнгара бер схьаэца а. Цхьана къевлинчу хIусамчохь латтийнера иза шен бераца. Юург-м хьехор а яцара, туалет а ца хиллера цу чохь. Цхьа дагахь а доцуш, аьттонца дирзира и гIуллакх. Путин Владимиран кара цу ситуацех лаьцна кехат дала аьтто белира сан.\nЦул тIаьхьа пекъар оцу зудчунна бакъо елира Оьрсийчу ян.\nДозанашкахь лелориг къаьхьа де ду. Дозанхошца кхечу хьукматийн контакт цахилар а, базе информаци шен хенна ца кхачор а ду бахьанаш. Цкъа а нислур йоцу проблема ю иза. И нах нислуш болчу транзитан зонашкахь долу хьелаш а ирча ду, - аьлла Свобода Радиоца хиллачу къамелехь Ганнушкина Светланас.\nТкъа оцу юкъанна "транзит-стаг" Бузин Игорь кхин а масех сахьт Парижерчу Шарль-де-Голль аэропортерчу транзитан зонехь а даьккхина, зен-зулам доцуш Минске дIакхаьчна. Цигахь дегIан температура юьстинчул тIаьхьа, гIали чу витира иза, шина кIиранчохь изоляцехь Iар тIе а диллина.\nАхча чекхдолуш ду цуьнгара. Хууш вац иза, ша кхин дIа хIу дан деза а...


Украинин Iедалш дIакъовла дагахь ду "Интер"\nДечкен-бутт 02, 2015\nУкраинин телевизионехула а, радиохула а йолчу къоман комитето толлур ду Керлачу шаранна хьажийна эфир гойтуш лардина "Интер" телеканало низам, я дохийна бохург. Цу хьокъехь кхеташо хир ю кху беттан 15-чу дийнахь.\nХьалхо Украинин къоман кхерамазаллин кхеташонан секретаро Турчинов Александр дIахьедар динера, «Интер» телекомпани дIакъовла еза Украинина дуьхьал болчу Оьрсийчура артисташа (Кобзон, Валерия) дакъа а лоцуш самукъадоккху программа гайтарна аьлла.\nУкраинин вице-премьеро, културан министро Кириленко Вячеслава хаам бина министрийн кабинете Оьрсийчоьнан пропаганда гойтуш долу телеканалаш дIачIагIа аьлла дехар дан дагахь ду шаьш аьлла. "Интер" телеканалан куьйгалхошна хетарехь, царна бехк биллар бух болуш дац. Иза политикан Iаткъам бар ду аьлла хета царна.


"Хуур дар-кха Макитов Хьусай оьрси хиллехь…"\nФСБ-н белхахоша ГIебарта-Балкхаройчуьра вахархо вер ца хьехадо федералан хаамийн гIирсаша\nЗазадоккху-беттан 6-чу буса стаг вийна ГIебарта-Балкхаройчохь – бехначу ницкъхоша, саца а вина, довдаьккхина шина вхархочуьнца, леташ, урс диттина, вийна цхьаъ.\nБохамах лаьцна алссам даржийна социалан машанаша а, Кавказан тематика тергонехь кхобучу цхьаболчу хаамийн гIирсаша а ("Кавказ.Реалии" а ю церан декъахь). Амма федералан сайташа а, телевизионаша а, оппозицехь ларалучу либералаша а хьахоза битина хилам.\nХиллачух лаьцна федералан эфирехь дуьххьара дийцинарг вара журналист Орхан Жемал – "Эхо Москвы" радион "Ша-тайпа кхетам" ("Особое мнение") программехь. Стаг вийна 4 де даьлча дара цо шена хIинцца хезначух лаьцна дийцича.\nЭлбрусан когашкарчу Азау юьртахь, кафе чохь, молуш-къоьруш, персонал а хьийзийна, арабевллачу ФСБ-н ницкъхошна тIеIоттавелла оцу юьрта, цигахь бен ян а йоцчу банкоматехула ахча схьаэца веана хилла ши кIант – Макитов Хьусай а, цуьнан накъост Алим а.\nФСБ-хоша шаьш Чегет юьрта дIадига аьлла Хьусайга а, Алиме а, дийцира Жемала. Кегийрхоша, шаьш таксисташ дац, аьлча, царна кочаэха буьйлабелла вуьйш. Цхьаъ урс а эцна, тIоволавелла Алимна, урс Iоьттина. КIант хьалхара ведда, гIо а доьхуш. Оцу юкъанна, видеокамерашна гуччехь, некъаца лаьттачу машенийн социйлехь, ФСБ-хоша урс диттина вийна Хьусай.\nЦул тIаьхьа, кхечу стаге, иза кхера а вина, Жемала дийцарехь, шаьш боххуче дIадигийтина "заманан долахоша".\nФСБ-хоша садоIуче еъна полици. Амма санаторин да Бапинаев Рамазан туьгуш ца хилла куьгбехкенаш полицин карабала. Жемала дийцарехь, ФСБ-н белхахошна тIекхача полицина аьтто бина меттигерчу къаноша. Иштта лецна ФСБ-хой.\n"Суна хетарехь, юкъаралло тидаме эца деза хилларг. ФСБ жоьлкийн структура хилла яьлла. Тегенекли юьртахь лаьтта цуьнан санатори Волоколамск-кIоштахь яржийначу дIаьвше нехел а кхераме ю", - элира "Эха Москвы" радион эфирехь журналисто.\n" ФСБ-н белхахоша, уьрсаш хьоькхуш, нах бойъуш хилча, хьал тидаме эца декхаре ду вай. Бехкенаш жоьпе озорал а совнах, цигарчу санаторех терра болу ФСБ-н дIаьвше бенаш адамашна гергахь кхоллийта а ца беза", - бохура Жемал Орхана.\n"Хьал оха а латтор ду тергонехь ", - жоп делира цунна радиоэфир дIахьочу Соломин Алексейс.\nДелахь а, бац оцу бохамах лаьцна цхьа а хаам "Эхо Москвы" радион сайтан агIонтIехь. Цу тIе, ала догIу, Орхана къамелдинчу шолгIачу дийнахь, Заздоккху-беттан 13-чохь, Нальчикехь гулам хилира буьйцучу бохамца доьзна – иза а бисира тидаме эцанза.\nЦа бина хиллачух лаьцна хаам "Медуза" газетан сайто, ткъа "Новая газета" а, "Дождь" телегойтила а IадIийна Макитов Хьусай вийначу дийнахь хиламах лаьцна Зазадоккху-беттан 7-чохь боцца хаам а бина.\nОццу дийнахь изза хаам баржийра Ходорковский Михаилан "МБХ Медиа" хьостано. Навальный Алексейс хьаххане а ца хьахийра хилларг ша оцу кIиранах арахецначу хаамийн программехь. Макитов вер тергамза дитира Собчак Ксенияс а.\nСтенна ду иза иштта? Федералан зорба, политикаш кхору Кавказехь хилларг хьахо? Я хьашт дац царна цигара хиламаш бийца?\nЭлбрусна гергахь хиллачух лаьцна хIинца а дац дерриг а ма-дарра девзаш: ницкъхоша ца баржабо хаам, гергарнаш тийна Iа, бохам хиллачу шиннах дийна висинарг а вац журналисташна тIекхочехь. Цхьа а вац бакъдерг ахка араваьлла.\nВийначу Макитовн меттехь оьрси хиллехь? Муха хьаьвзар бара хаамийн гIирсаш? Урс хьаькхна, ФСБ-н белхахоша вийнарг Калугера я Тюменера бехкевоцург нисвеллехь?\nКъоман битамаш орцане ийзор нийса дац, оцу битамех лаьцна дуьйцуш а ца хилча-м муххале а (ала дашна, Жемала бахарехь, Уфара бу буьйцу ФСБ-хой). Ницкъхоша лелочу харцонна буханисвала тарло муьлххачу а къоман векал.\nХиллачо цхьана могIара боху массо а къаьмнийн бахархой, декхаребо цхьаьнакхета – хуьлда уьш Кавказера, Идална гонахара, Юккъерчу Оьрсийчуьра, Сибрехара. "Федералан кхерамзаллин урхалло" динарг – ша и урхалла ерриг а пачхьалкхан дакъа хиларе терра – доьрзу массо а халкъан гIайгIане.


Журналист Макки Лайра\nКъилба Ирландехь йийначу журналистан хьокъехь 18 а, 19 а шераш долу ши жимстаг лаьцна полисхоша. Терроризмна дуьхьало латточу низаман гурашкахь лаьцна и шиъ, цкъачунна цу шинна дуьхьал бехкаш дахаза ду аьлла, регионерчу полицин хьосташна тIе а тевжаш, The Irish News газетано.\nМаршо Радионо хааме даьккхира, шоьтан сарахь Къилба Ирландин Лондондерри гIалахь иккхинчу къепехь коьртах герз тоьхна Iамеркан Mediagazer хьостан журналист, 29 шо долу Макки Лайра ерах лаьцна. Бехке "Новая ИРА" тоба ю аьлла, шеконаш ю полицин.\nБританин Къилба Ирландин полицино Ирландин Республикан йозуш цахилар даздан кечлучу юкъанна лехамийн операци йолийнера Лондондеррехь, радикалан республиканхошна дуьхьал. ХIетахь лилхинчу къепедацаршкахь 50 бензинан бомба полисхошна тIелестийнера. Ши машен лачкъийна дIа а йиина, ягийнера.\n"Муьлш бу ца хуучу наха масийттазза герзаш кхийсинера полисхой болчу агIор. 29 шо долу Макки Лайра лазийра. Дарбан цIийне кхачийра иза. Дукха ца Iаш, цигахь кхелхира",- аьлла, дийцина пресс-конференцехь полицин векало Хэмильтон Марка.\nИрландин республикан "ИРА" арми – тIеман организаци ю. Шайн Iалашо лору цара – Ольстер Великобританех дIакъастийна, иза йозуш йоцчу Ирландин Республикех дIатохар.\n1968-чу шарера 1997-чу шаре кхаччалц цуьнан агIончаша иттех эзар сов теракташ дина, дан а гIоьртина Великобританин территори тIехь.\n2005-чу шарахь герз охьадиллира оцу организацино, делахь а цунна резабоцчу, организацин хиллачу декъашхоша керла "Новая ИРА" аьлла, цIе а туьллуш, тахана а йолуш йолу группа вовшахтуьйхира.


Гуьржийчоьнан латархо: Тбилиси ван дагахь ву Нурмагомедов\nИйначу кепехь латархочо Двалишвили Мераба дIахьедина, Дагестанера UFC-н чемпион Нурмагомедов Хьабиб аьхка Гуьржийчу ван дагахь ву аьлла.\n"Цуьнан Iалашо ю - Гуьржийчуьрчу сан доттагIашца дикачух масех проект кхочушъян", - билгалдаьккхина гуьржийн спортхочо. Цо бахарехь, Хьабиб хьакъ вац цуьнца негативе хила, ткъа иза Сухуми воьдуш ву аьлла, дийцадаккхар, цунна хетарехь, цхьа Абхазерчу хаамийн гIирсаша яржийна информаци ю.\n"Гуьржийчуьрчу ММА-н фанаташна хьоьху ас, позитиве хилар цуьнца. Иза вайн мостагI вац, иза вайн доттагI ву, вайца цхьана дуккха а диканиг дийр долуш а ву", - билгалдаьккхина Двалишвилис.\nДуьненаюкъарчу бераш Iалашдаран дийнахь, Мангал-беттан 1-чохь, Абхази вар Нурмагомедовс юкъахдаьккхина, "Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн а, Гуьржийн а агIор Америко шена елла виза дIаяккхарца а, UFC-ца лела юкъарло а, Америкаца долу контракташ а дохарх болчу кхерамца доьзна а". Ша-шех пачхьалкх олучу республикан спортан а, кегийрхойн а гIуллакхаш луьстучу комитето дира оцу кепара дIахьедар.\nAbsolute Championship Akhmat лиган вице-президенто "ХукВам" шоун эфирехь дийцира, Нурмагомедов Хьабибна 440 миллион сом (ялх миллион даллар) дала кийча ду шаьш, шайн клубехь иза латахь аьлла.\n2021 шеран Зазадоккху-баттахь Нурмагомедов Хьабиб цо карьера ерзорца доьзна ваьккхира UFC-н массо а рейтингашкара. Ша спорт юьтуш хилар дIахьедира цо америкахо Гэтжи Джастин ша эшийначу дийнахь – стохка ГIадужу-беттан 24-чохь.\nЦхьанакхеттачу къаьмнийн организаци юкъайогIучу дукхахйолчу пачхьалкхаша Гуьржийчоьнан дакъа лору Абхази. Оьрсийчоьно къобалйина цуьнан пачхьалкхалла 2008 шарахь. Абхазино барт хIоттийна Оьрсийчоьнца цуьнан эскарш шен территори тIехь латто.\nТекстехь нисъяла тарло ша-шех пачхьалкх лоручу Абхазехь лела терминологи а, топонимаш а.


Нохчийн Парламентан, Нохчийн къоме болу кхайкхам - 19.11.2007\nCHECHENPRESS, Отдел официальной информации, 19.11.2007.\nЛераме Нохчийн къам!\nТхо тахна декхаре ду, Хьоьца дагадовла, Хьоьга ладог1а, Ахь тхайга бохург, тхуна х1инцачул т1аьхьа т1едуьллург а кхочуш дан.\nЖимма хьалха, Хьоьга ишта дист цахуьлуш тхо хьедаларна цхьа бахьана дара, вайн паччхьалкхан 1едалехь бан г1ертош хиллачу карчамах лаьцна мел дерг талла а, дуста а тхуна хан эшна хилар.\nТкъа х1инца, ша ма-дарра и зулам тхуна схьагучадели. Х1окху иттех шарахь тхьоьца а, вайн президент хиллачу Аслан Масхадовца а (Дала г1азот къобал дойла цуьнан) къийсина долу и 1едал, х1инца иза шайна цаоьшучу хенахь, цхьана наха тхуна охьакхоьсси. Иза дикка, кега а дина, галдаккха а г1иртина, шайн цунах хуьлург а дина, цунаха дуьззина долу жоьпалла х1инца тхуна т1едожо дагахь.\nОха цу 1едалан дукъ тхайна т1еоьцу, цуьнан бакъ долу верасаш тхо долу дела. Иза ишта цадича тхо довла а цадовлу.\nТахана тхайна цхьацца аьттонаш, парг1атонаш лоьхуш, д1аса довла бакъонаш яц тхан, Хьо, Нохчийн къам, юха а, кхин цкъа а, х1окху дуьненан йоккхачу, ц1арматан политикана оцу наха закъалтана дилла г1ертачу х1окху чолхечу муьрехь.\nЦундела тахана Нохчийн паччхьалкхан хьокъехь дуккха а сацамаш бу тхан т1елаца безаш, шайн чулацамашца Далла хьалха а, т1аккха Хьуна, Нохчийн къомана хьалха а, тхо жоьпале деш а болу. Шайн кхачо, я эшам, кхана, лама т1ейог1учу т1аьхьенашна а, цхьа зеделларг долуш, гуча бовла а безаш.\nЦундела оха, дехар до, цхьайолчу тобанашка, кхинболчу политикашка, т1еман турпалхошка, 1эламнахе, тхуна шаьш х1инццалца йина а, х1инца а еш йолу 1иттарш, кхиссарш, цхьацца дог1уш доцу вайн юккъара барт иэг1ош долу хьаштдоцу хьехарш а цадеш, цхьажимма собаре хилахьара шу аьлла.\nТхо шуьца массаьрца а дага довла лерина а ду, х1инцале а дагадовлуш а ду. Вайна галдаьлла аьлла мел хеташ дерг, низамца д1анисдеш чекхдаккха болх беш а ду.\nЦундела х1оккху муьрехь, къаьстина ч1ог1а Нохчийн паччхьалкхан низмане хилахьара шу, тхоьга шаьш олучунна т1ехь а, т1аккха шайна юккъехь тардала а хьовсахьара шу, нагахь цхьацца цакхетамаш белахь, уьш дуьне цакхардош, вайн мостаг1ий цабелош, 1ора ма-бахахьара аша. Карарчу хенахь и санна долу х1уманаш лехьочохь а, дуьйцучохь а дац вай.\nТахана вайн къам ду, шена т1елеттачу мостаг1чо, ц1ийнаха, ц1араха, махкаха а даьккхина, х1ара дуьне мел ду даржийна лелаш. Цу къоман шоллаг1а дакъа, вайн ц1ахь мостаг1чуьнан къизалла, 1азап узуш ду, цу мостаг1чо заь1ап даьккхина, тутмакх дина, шех доккха цхьа дакъа, уггаре а бехк боцурш – бераш, зударий, къаной байина. Шен уггаре а тоьлла къонахий г1азотехь декъала хилла (Дала къобал дойла церан г1азот). Ткъа вайн махкана цу мостаг1чо дина инзаре даккхий зенаш дийцарх йист йоцуш ду.\nХ1инца леррина дистхила лаьара вайн 1эламнахе. Оха, цаьрга боху, х1ай 1илма долу нах, Дала цу 1илмаца шайна совг1ат дина болу нах, шаьш кхоьллиначу Дела дуьхьа, довлахьара шу, вайн къомана масла1атна юккъе.\nИ къам тахана декъалуш хилар, уггаре а коьрта бахьана, шу, шаьш дехьа, сехьа декъадалар ду шуна. Шуна хаа ма деза, барт боцучохь, 1есалла гуча йолуш хилар, барт боцучохь декъазалла хир юйла.\nТахана вайн мехкан тезетан кадаман дай а хилла латта дезаш дара шу, и къам Деле доьхучохь цу къоман до1анийн верасаш а хилла, латта а дезара шу.\nНагахь дин т1ехь шу шаьш а декъаделла, цу т1оьхула Нохчийн къомана юккъехь цхьа къийсам баьлла зулам далахь, уггаре а хьалха, Далла хьалха жоп дала дезарш шу хир ду шуна, цу къоман х1ора 1аьнначу ц1ийнан, б1аьрхийн т1адамна т1ера. Совцабе вайна юкъехь и зулам даржадан г1ертарш а, цхьа а тайпа, беш къастамаш а боцуш, шайна луъучунна мунепикъалла д1акхайкхош болу и нах а. Я нагахь шайн ишта г1уллакх хуьлуш дацахь, шайн сацамца, и мунепикъаш, х1ара а, х1ара а ву олуш билгал а бохуш д1акхайкхабе, цхьа а бехк а боцурш цу нахе хьийза цабайта. Довла вайн къомана цу т1ехь орцаха.\nАмма тахана шу 1адда 1ахь, мерза дууш, к1еда дуьйшуш, х1окху дуьненан хазнеха 1еха а делла, вайн Делора, кхана х1уттур долучу къематдийнахь и нохчийн къам т1екхойкхур ма ду шуна, шу Далла хьалха юьхь1аьржа а х1иттадеш.\nТкъа Хьоьга, Нохчийн къам, тхан доккха дехар ду. Хьо кхоьллинчу Аллах1 дуьхьа дала тхуна къинт1ера, тхоьгара хьайна мел хиллачу цатамна а, тхоьгахь Хьайна бу аьлла хетачу мел болчу кхачам бацаршна а.\nТхо хьан векалаш ду, Ахь биначу харжамо билгала а даьхна, Ахь деллачу аманааташца а х1окху даржашкахь нисделла а долуш. И аманааташ, Хьоьга, шен хан т1е ма кхаьчнехь, юха дерзо а дезаш.\nВезачу Далла 1алаш дойла Нохчийн къам!\nНохчийн паччхьалкхан Парламент.


"Интернетера маршо 2020: репрессийн шолгIа тулгIе" аьлла, рапорт арахецна бакъонашларъяран "Агора" тобано. Оцу тIехь билгалдаккхарца, журналисташна ницкъбар а, интернет-цензуран меттигаш а алсам хуьлу Нохчийчохь.\n"ЦIечу зонехь" къастийна иштта Дагестан а, ГIалгIайчоь а, Краснодаран кIошт а, Адыгей а.\nНохчийчоь: координатийн кхин система\nИнтернетехь "эладитанаш" даржораш "хIуъа а дай" совцабе аьлла, Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана кхайкхам бинчул тIаьхьа, социалан машанашкахь тIеIаткъам бар совдаьлла цIеххьана.\nМасала, 2018-чу шарахь цуьнца доьзна "Агорас" вовшахтуьйхира 12 къепе йохор, ткъа 2019-чу шарахь 23, стохка - 66.\nЙоллу Оьрсийчохь 2020-чу шарахь 103 инцидент билгалъелира, машанехь шена хетарг аьллера аьлла, дуьхьал гIуллакхаш даьхна. Царех 40 меттиг Нохчийчохь нисбелла, яздо рапортехь.\nДуьйцу "Новая газетан" журналистна Милашина Еленина а, адвокатна Дубровина Маринина а стохка Дечкен-баттахь дина тIелатар а, IАДАТ телеграм-каналан жигархо Тепсуркаев Салман лачкъор а, иштта, мессенджерашкахь Кадыров килсарчу мозгIарх тарвеш, коллаж йина, иза яржорна лаьцна 25 меттигера вахархо а.\nХIинца Нохчийчоь керлачу тIегIане яьлла нахана тIаьхьабевлла леларехь, шена тIаьхьа цхьа а Оьрсийчоьнан регион кхуьур а йоцуш, дIахьедо "Кавказский узел" агенталлан коьртачу редакторо Шведов Григорийс.\n"Махкахь а доцуш, цул а арахьа информаци зорбане йохучарна тIаьхьабовлар ду иза. Карладоккхур вай стохка хиллачух коьртаниг - Тепсуркаев Салманан гIуллакх. Массарна а евзачу телеграм-каналан автор Краснодаран кIоштахь лачкъийра, Нохчийчохь Iазап хьегийтира цуьнга.\n"Новая газетан" зорбане яьккхина публикаци хьахор вай. Кхелехула а, бакъоларъяран органашкахула а материал фейк ю аьлла, тIечIагIдайтира нохчийн Iедалша (юьйцург ю, Нохчийчохь коронавирус марсаяларх язйина артикл. -Редакцин билгалдаккхар.). Муьлхачу Оьрсийчуьрчу регионан аьтто бу дозалла дан, республикерчу хьолах арахьарчу ресурсаша яздича, царна тIеIаткъам бина шаьша аьлла?"\nРапортехь юьйцучу кхечу регионашца а юстийла дац Нохчийчохь, хIунда аьлча, меттигера Iедалхой махкал арахьарчу дешан маршонна юкъагIоьртина ца Iаш, пачхьалкхал а арахьа а дика ларош бу.\n"Нохчийчоьнах а, цуьнан урхаллехь болчу нахах а лаьцна критикаца материал зорбане яьккхина ши блогер стохка вийра Европехь, - дагадоуьйту Шведовс. - Ткъа кхозлагIчунна, Iаламат гоьваьлла иза воллушехь, Европехь тIелатар дира. Мел деха ду куьйгаш, шаьш емал дечу нахана оццул тIеIаткъам бечу нехан, Оьрсийчоьнан кхечу регитонашка кхаьчна ца Iаш, кхечу пачхьалкхашка а кхочуш хилча? Оьрсийчохь рекордсмен лара ца оьшу Нохчийчоь, координатийн кхечу системехь ю иза".\nКраснодаран кIошт: "фейкньюс" яржорна гIуданаш\nРапортан авторийн зерашца, 2015-чу шарера схьа дуьйна цкъа а "цIечу зонера" яьлла йоцчу исс регионашлахь ю Кубань. Стохка Краснодаран махкахь журналисташна дуьхьал даьккхира ялх зуламан гIуллакх, 31 интернет-цензураца доьзна дара, 35 административан тIеIаткъамца.\nОцу фактийн доккхах долу дакъа - интернетехь фейкаш яржор, Iедалхошка ларам цахиларна бехкаш дахкар а ду.\n"Хаамийн гIирсийн бакъонаш Iалашъечу Центран директоро Арапова Галинас бахарехь, Кубанехь журналисташна тIаьхьабевлла лелар жигара даьлла ала бух бац. Ала догIу, Араповас куьйгалла ден Центр Оьрсийчоьнан Iедалша "арахьара агент" лерина, амма Центр реза яц цунна.\n"Кубань - мел а консервативе меттиг ю, дешан маршоне а, адамийн бакъонашка а диллича, реакцин регион ю-кх, - боху Араповас. - Фейкан хаамашца а, Iедале боцчу ларамца а доьзна гIуллакхаш йоллу пачхьалкхехь а тIетаьIIина нахана дуьхьал ийдеш ду тIаьххьарчу шарахь. Цхьа керла, моде баьлла ши гIирс бу и, регионалан полисхой вовшашца къийса а луш гайта гIерта шаьш федералан Iедалхошна муьтIахь хилар. Краснодар а, Нохчийчоь а, масала, даим а оцу тIехь билгал яра. Ишта регионаш оцу сохьта юьйлало жигара цу гIирсех пайдаэца. Амма, бакъду, оцу тайпа хьал, хала хеташ делахь а, пачхьалкхан дуккхаъчу регионашкахь тусаделла. Масала, Нижний Новгородехь, Хабаровскехь, Кемеровохь.\nКест-кеста хьоьшуш ю журналистийн бакъонаш, цара протестан акцех лаьцна дуьйцу дела, бакъонаш талхайо информацина тIе ца буьтуш а, керла некъаш карийна машанерчу ресурсашна дуьхьалонаш латто а, масала, информаци яржош болчу нехан реестр, блок тохар".\nАраповас билгалдаккхарехь, стохка фейкан хаамех хIиттон протоколаш совдийлар доьзна коронавирусан пандемица.\n"Тхуна хаарца, 2020-чу шарахь фейкньюсца доьзна гIуллакхаш журналисташна дуьхьал дахар алсамдаьлла, - кхин дIа дуьйцу Араповас. - Пандеми яржан йолаелча, коронавирусан историн гурашкахь, чIагIдан буьйлабелира фейкньюсах лаьтта административан низам. Зуламан кодексехь жоьпалла тIедожийра харц хаамаш Iорабохучарна. Цул тIаьхьа Оьрсийчоьнан йоллу регионашкахь гIуллакхаш ийдар марсаделира. Краснодарехь даим а цуьнца доьзна хьал кхин дIоггара маьрша дацара, цундела, низам юкъадаьккхинчул тIаьхьа кхин а чолхе дирзира цигахь хьал.\nПачхьалкхо шен лерина терго журналисташна тIехь латтийна ца Iаш, могIарерчу наха пандемица латтточу къийсамах яздарна тIехь а терго латтайора. Оперативан штабо яздочуьнца бIостане информаци гучуялахь, фейкньюс олий, гIуллакхаш дуьхьал дохура.\nДагестан: кхерамаш а, тIаьхьабовлар а\n"Агоран" рапортехь Дагестан, къаьсттина ситуаци ледара йолчу регионашлахь хьахийна ю. 2020-чу шарахь бехкзуламан гIуллакх дуьхьал айдина а, тIехь ницкъбина а 4 меттиг хаабелла цигахь, ткъа интернет-цензураца доьзна 27.\n"Дагестан оха билгалъяьккхина, хIунда аьлча, дуккхаъчу дахначу шерашкахь оцу кепара дукха инциденташ цигахь хааелла цахиларна", - аьлла, кхетийна "Интернетера маршо 2020: репрессийн шолгIа тулгIе" аьллачу рапортан цхьахволчу авторо, адвокато Селезнев Станислава.\n2018-чу шарахь республикехь дуьйцучех тайпа "низам дохийна" 4-зза хааделира, 2019-чу шарахь - 8, 2020-чу шарахь - 45.\n"Оцу хиламех 27 - сайташна блок тохар а, зорбане яьккхина материал йихкинчех хилар а дара, ткъа йисина 18 - социалан машанашкахь наха вовшашца дечу къамелийн терго яр алсамдалар.\n"Агора" Центро арахецначу рапортехь билгалдаьккхина, "Даптар" порталан коьртачу редакторна Анохина Светланина кхерамаш тийсарх а, "Черновик" газетан сайтера прокуроран кIантах лаьцна а, Кавказерчу зударийн бакъонаш Iалашъечу блогеран Алиева Марьяман инстаграм-аккаунтна блок тохарх а язйина материалаш дIаяхар Роскомнадзоро тIедожорах а.\nДагестанехь Iедалхой тIаьхьабовларх публикацехь хьахийна кхин а цхьа агIо ю, иза йоьзна ю йихкина информаци интернетехь Iораяккхарца. Масала, экстремистийн организацийн символикаш.\n"Къайле яц "гIожан система" юкъ-кара лелош хилар, бакъоларъяран органаша, жамIаш гайта Iалашонца интернет толлу, хIуъа а хилла а, пIелг тассал дерг лоьхуш. Шаьш теллина цхьа зулам долуш санна дIагайта, - дуьйцу "Черновик" газетан коьртачу редакторан гIовса Магомедов Магомеда. - Экстремизмна дуьхьало латточу Центран белхахошна "дукхаезачу" темех ю - Оьрсийчохь магийна йоцучу террорхойн ДаIиш тобанан символика гучуялар. Шога аьлча, цхьаммо "АллахI" я "Мухьаммад" тIе яздина байракх зорбане йоккху шен агIонехь. Ца хьа царна, и байракх террорхойн организацин флагах тера хиларх а. ТIаккха терроризм яржор лорий, гIуллакхаш ийдан аьтто хуьлу церан. И байракх шен аккаунте эцначунна хала ду, ша иза стенна хIоттийна кхето, ткъа бакъоларъяран хьукматаша бехкаш дохку, террорхойх доглазар ду олий, туьдий.\nСтохка Охан-баттера Гезгамашин-батте кхаччалц схьа Оьрсийчохь интернетера маршонан индекс харцхьара ю. Интернет ларъечу Оьрсийчоьнан юкъаралло далийна ишта зераш.


ЦхьамогIа реформаш кхайкхийна Туркойчохь\nАдамийн бакъонаш ларъярехь цхьамогIа низамаш тIеэца дагахь ду шаьш аьлла, дIахьедар дина Туркойчоьнан премьер-министро ЭрдохIан Реджепа. Хонкарахь хиллачу зорбан конференцехь Эрдогана элира, махкахь бакъо лур ю туркойн боцучу меттанашкахь дешийта аьлла.\nТуркойн Iедал дагахь ду парламентехь хила муьлххачу а партино гулдан дезачу кхаьжнийн терахь лахдан, я дIадаккха. Карарчу хенахь парламенте харжа политикан партеша гулдан деза 10 сов процент харжамхойн кхаьжнаш.\nИштта ЭрдохIана дIакхайкхийна, пачхьалкхан урхаллашкахь болх бечу зударшна йовлакх лелор дехкар дIадоккхур ду шаьш аьлла. Иза хьакхалур дац юридикан органашкахь а, тIеман урхаллашкахь а болх бечу зударех.


Нацизмах ца къехка Аштаркхнера лоьраш\nДечкен-бутт 24, 2014\nОьрсийчоьнан президентан Нохчийчуьрчу омбудсменан эмблема\nХIинцций бен ца хиина Аштаркхнехь и хийцамаш буйла. Цигара а, Ростовра а дарбан хIусамаш яра нохчаша а, дагестанхоша а, гIалгIаша а шайн могашаллина хаьржина. Амма хIинца иза дан церан аьтто бац – мехкан могашаллин министралло официалехь омра арахецна, оцу кхаа мехкашкара дархой тIе а ма оьцийла аьлла.\nРак-цамгарца болу бIеннаш бисина цхьа а гIо доцуш. Нохчийчохь-м, масала, хууш ма дай оцу цамгарна дан хIума доцийла.\nШайн коьрта бакъонаш йохийна аьлла, арз дина цомгушчара Нохчийчохь президентан Путинан адамийн бакъонашкахула векал волчу Нухажиев Нурдин урхалле. Цигахь теллина иза мел бакъ ду. Оцу хьукматера белхахочо Саламов Султана бахарехь, Аштаркх-мехкан могашаллин министраллехь даре дина и омра долуш хилар.\nСаламов: «Астраханерчу онкодиспансеран коьрта лоьран гIовс волчу Севостьянов Владимира бохура, шега министралло омра дела, кхузара тIе ма эца аьлла. Шаьш иза кхочуш ца дича ца довлу боху цо. ТIаккха оцу министраллехь цхьа декъан куьйгалхочо Кузина Татьянас схьабоху, и дехкар Волгоградехь лелхийтарш динчул тIаьхьа юкъдаьккхина шаьш. Операци ян езарш а тIе ма эца, аьлла».\nНизамехь доцу и омра юхаэцийта гIерташ ю хIинца Нухажиевн хьукмат. Иза дукха гена далале юхадаккха деза, и дийриг хилах а теша шаьш, боху Саламов Султана.\nСаламов: «Прокуратуре а, бакъоларъярхошка а, яздина оха кехаташ. Конституцин бакъонаш йохош ю нехан. ХIораннан бакъо ма ю Оьрсийчоьнан муьлххачу а кIоштехь дарба лаха. И бакъо луш ю карахь йолчу полисо».\nТахана канцер-цамгарна уггаре а хаьлхарчу меттигашкахь йолчу Нохчийчоьнна боккха тохам бу махкал арахь а дарба карор дац бохург. Аштаркхнерчу дарбан хIусамашкара юхберзийначу нахана шайн цIераш яха а ца лаьа. Уьш теша, и лартIехь доцу омра дIадоккхург хиларх. ТIаккха шайна цигахь цхьа новкъарло ярна кхоьру уьш, бохуш, кхидIа а дуьйцу Саламов Султана.\nСаламов: «Нахана шайн фамилеш яхийта ца лаьа. Тхо кхета цара иза хIунда боху - шайна лоьрашка бекхамаш ца байтархьама, шайга уьш дика ца хьовсарна кхоьру уьш. Цара дехарш дина, цIераш ма яха аьлла, амма мел оьшу информаци тхоьгахь йолуш-м ю».\nАштаркхнера юхберзийначу нахана баккъал а лаьа цIераш а йохуш гIуллакх дийцита. Амма, Соьлж-ГIаларчу яхархочо Луизас даре дира, цомгуш йолу шен гергара зуда хIоьттина хьал бахьанехь цIаялийнааьлла.\nЛуиза: « Керлачу шеран даздарш дIадевлча, тхан цхьа гергара стаг яра цомгуш, цига , Астрахане, яхана. Операци яра цунна ян езаш. Бина барт а бара, квота а яра. Амма цигара юхаберзийна уьш, шайна нохчашна а, гIалгIашна а, дагестанхошна а уьш ян дихкина аьлла. ХIицна хIун дийр ду ца хууш Iа. Боккха тешнабехк бу иза цу нахана».\nНизамаш девзуш дIоггара говзанча хила а ца оьшу Аштаркхнерчу лоьрийн министралло арахецна омра бакъонан бух болуш доцийла а, фашизман хьожа етталуш дуйла а хаа. Цундела, нагахь санна иза юха ца эцахь, кхелехула дIа а доккхуьйтуш, иза тIеэцарна бехкенаш жоьпе озабайта хьовсур ду шаьш боху Нохчийчуьрчу бакъоларъярхоша.\nАштаркхнерчу дарбан цIийнашкара кавказхой лелхийна лоьраша


Таррашца лата Iемаш бу кавказхой\nЦхьана заманаш хьалха тур коьрта герз хилла лелла Кавказехь. ХIинца цуьнца лата Iемаш бу Къибаседа Кавказера спортхой. Амма атта дац таррашца лата а, оцу латарх спортан "керла кеп" ян а.\nКхо шо хьалха Къилбаседа ХIирийчохь дендан долийна таррийн сий. БуьритIерачу цхьана школан хьехархочо Кусаев Михаила (ала дашна, иза цхьа хан хьалха "Дог дIало берашна" олучу федералан конкурсехь дакъалаьцна ву) кхоьллира берашна, театрехь санна а доцуш, баккъал а таррашца лата Iамош йолу клуб.\nШен болх бора клубо, цуьнан зеделлачуьнца цхьаьна кхуьура берийн хаарш а. ХIинца клубан ву массех чемпион – Оьрсийчоьнан, Европан, дуьненан а тIехь.\nКлуб шоръелла кхушара, яьржина ерриг а Къилбаседа Кавказехула: секци ю цуьнан Нохчийчохь. Клубо кечбо инструкторш ГIебарта-Балкхаройчохь а, Ставрополехь а, ГIалгIайчохь а. Ткъа Оьрсийчохь таррийн спорт лела-м ю дикка хан –150 сов клуб ю таррашца лата Iамош.\n"Яц Кавказехь муьлха-муьлха спортан кеп яьржаш. Со дуьхьал вац охьатохарх лата Iемачарна, яц гамо футболца а. Бакъду, паргIат-охьатохарх латар яц къоман спорт. Футбол а яц вайниг, вайн къаьмнийн спорт. Вайн латар – гIодаюккъехь доьхкарш а долуш, цаьрца латар ду, амма иза ца даьржина вайлахь, Оьрсийчохь даржа новкъадаьллехь а", - боху Михаила.\nБераша шаьш къасто еза шайна еза спорт, тешна ву Михаил. Таррех латар шатайпа спорт ю, дегI а, кхетам а бахчабо, дуьйцу цо. Ткъа таррашца латар кхераме дац, цо бахарехь – полимерах дина ду тарраш, турсаш а леладо леташ.\n"Министерстве а воьдий, дуьйцу ахь, и тайпа спорт ю, олий. Цецбовлий, хьуьйсу хьоьга: "И стенна оьшу вайн республикехь?" Ас жоп ло даима а, вайн махкахь берриг а кегийрхой бац леташ я футболах ловзуш, цхьаболучарна кхин спорт еза, олий. Урамашкахула эрна лела бераш схьалехьор ю тхан Iалашо. Тхоьца уьш ца хилахь, арахь хир бу, интернет чохь хир бу, цигахь дуьсу церан дахар хенан йохалла", - дуьйцу Кусаевс.\nТаррех латар гIеххьачул даьржинехь а, хала даьржаш ду ХIирийчохь. Кхечу спортан кепашца доллу хьал ду цуьнца а: ахча дац, Iедалера гIо дац, харжаш йийраш берийн дай-наной бу, дIа ца яхало спорт тIаккха.\n"Спонсорш бац тхан, хьал долучарна ца оьшу тхан спорт. Со спортхо-говзанча ву таррех леташ. Цундела гIерта таррийн кеп яржо а. Тхо дуьненан чемпионате доьлхуш, цхьана хьолахочо ша гIодийр ду бехира. Амма кхочуш ца дира делла дош. Шайна пайда хуьлучу гIуллакхе бен ца хьийсадо наха ахчанаш. Ткъа Iедало, бюджетехь ахча дац, олу", - леткъа Михаил.\nТаррех лата Iемаш мел оьшу йийбар, гIирс шен ахчанах оьцу Кусаевс. Кредит эца а дийзира цуьнан оцу Iалашонца.\n"Делахь а тахана хьалхачул тоьлаш ду тхан хьал. Дукха хIума ца тоахь а, тоьа тарраш, турсаш. Дукха хьолехь тхаьш бина гIирс а лелабо, амма иза къовсамашка бахьа мегаш бац. Лаьара цхьа дика, комаьрша совдегар махкахь каро – оха баркаллаш бохуш, вазвина вуьйцур вара иза массанхьа а. …Тхуна серло оьшура тхаьш Iемачу чоьнаш чохь. Тхо хьагна ду, тхаьш Iемачу кху метте а ца лелаш, тхешан йолчу йоккхачу зал чохь Iама – цигахь серло ледара ю", - дикане сатийсарца дуьйцу Михаила.\nКху муьрехь Анапе къовсадаларшка баха кечлуш бу таррех латархой. Оьрсийчуьрчу кегийрхойн ловзарш ду цигахь кеста дуьйлалуш.


Мадинат — Википеди\n24°28′ къ. ш. 39°36′ м. д.HGЯOL\n(Медина тӀера хьажжина кхуза)\n1 102 728 стаг (2010)\nМадинат картан тӀехь\nМадинатуль Мунавварат (Ӏаьр. المدينة المنورة — нуьре Мадинат-гӀала) — СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан Хьиджаз олучу кӀоштан гӀала ю. Бахархойн дукхалла — 1 102 728 адам. (леррана 2010 шарахь). Мадинат яра Мухьаммад пайхамаран юьрт. Цундела олура цунах «пайхамаран юьрт».\n3 ГӀалин панорама (сурт)\n622-чу шарахь иман диллинчех шеца 70 стаг а волуш, стундеца Абу Бакарца, девешица Хьамзатца цхьаьна Ясрибе (Мадинат) дӀакхелхина Мухьаммад пайхамар (Делера салам-маршалла хуьлда цунна). Мадинату-н-Набави (Пайхамаран гӀала) аьлла цӀе йоккху цунах цул тӀаьхьа.\nМадинат гӀалина гена йоцуш йолчу Бадрехь 624-чу шарахь дуьххьара тасадалар хилла Маккин элийн эскаран а, бусалба нехан а. Кхузахь кӀезиг хилла бусалбанаш, амма уьш тоьлла. Бекхамна кечам беш 10 эзар дошло вовшахтоьхна маккахоша. Бусалбанаш 2 эзар стаг бен ца хилла, делахь а, Рум-лам тӀехь йолчу гӀоьпехь гӀазот а дихкина, дуьхьалбевлла уьш мостагӀчунна. Оцу тӀамехь бусалбанаш эшийна. Къаьсттина цавезаш хилла маккахошна майра а, доьналла долуш а волу Хьамзат. ТӀехьашха тоьхна охьа а виллина, гобина пхьарс боккхуш, ност йоккхуш, корта боккхуш, къиза вийна цара иза. Чов хилла Мухьаммад пайхамарна а. Бусалба нахана тӀехь толам баьккхинехь а, шаьш а дукха хӀаллакьхилла маккахой.\nЦундела Мадинат ца яккхалуш бухабевлла уьш. ТӀом дӀабаьлча, байина асхьабаш дӀабухкуш, Хьамзатан дакъа карош ца хилла.\n— ТӀеман зурма лакха, — аьлла хьехардина боху бухабисинчу асхьабаша.\n— Зурма лекхча, цуьнан меженаш меттах ца хьовш Ӏийр яц, — аьлла. ТӀеман зурма лекхча, етталуш, тӀеттӀа яхана боху Хьамзатан меженаш. Ухьуд ломана уллохь шерачу арахь дӀабоьхкина гӀазотехь белларш. Оццу кешнашкахь дӀавоьллина ву Хьамзат. Цуьнан коша гонах дехкина тӀулгаш ду. Коьртехь болу цхьа тӀулг жимма боккха а болуш.\nХьост: World Climate\nГӀалин панорама (сурт)[нисъе бӀаьра | нисъе]\nСаӀудийчоь Ислам Мухьаммад\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Мадинат&oldid=2649974»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2018, 1 июль, 23:47.


Мусаев Сулиман. Ши ваша. | ВАЙНАХ\n«Ма ч1ог1а суна везаш а, ас лоруш а вара-кх хьо, сан хьоме ваша, сан цхьаъ бен воцу, воккхахаволу ваша! Со х1уманах кхеттал хилчахьана, сан ваша хилла ца 1аш, сан накъост а, доттаг1 а ма вара хьо! Т1амера ц1а ца веана волу, суна сурта т1ехь бен гина а воцучу ден метта а-м вара хьо суна, диъ шо бен сол воккха воццушехь. Жима волуш мел дозалла дора аса хьуна юххе а х1оьттина ишколера ц1а вог1уш! Суна т1ебог1уш болчу массо а кхерамна дуьхьало яра хьо. Цкъа 1ай – сан барх1 шо дара х1етахь – ша т1ехь хехкалуш цхьана к1анта, к1ел ког тесна, охьатуьйхира со. Ерриге бат ц1ийх юьзна, велха а воьлхуш со ц1авеача, хьо цунах лата вахара, иза хьайл воккха воллушехь. Ахь цунна етта а йиттира. Хьан цхьаъ бен йоцу куртка эт1ийна яра, хьо чувеача. Цул т1аьхьа соьга х1ума ала ца ваьхьара ишколехь цхьа а.\nХьо эскаре вахча мел сагатдира ас! XIopa дийнахь бохург санна, кехат яздора хьоьга. Ишкол чекхъяьккхича, со Ростох деша вахара, медицински институте. Хьо цу хенахь Соьлжа-Г1алахь заводехь балхахь вара. Наггахь суна т1аьхьавог1ура хьо, со меца леларна кхоьруш йолчу нанас вовшахтоьхна цхьацца сурсаташ а, стоьмаш а дохьуш, хьайгара ахча а лора, аса ца оьшу боххушехь. Цигахь, Ростохахь, тхо практике дахача евзира суна Ксюша. Вуьрх1итталг1а шо дара цуьнан цу хенахь. Шен ненан метта цу больнице торгам хьакха еана яра иза. Цкъа гушшехь езаелира суна иза. Ца езалойла а дацара: йоцца хедийна 1аьржа месаш, сийна, бухбоцу х1орд санна, б1аьргаш, елаелча, т1ехь к1аьгнаш х1уьтту беснеш. Ткъа цуьнан эсала аз!.. Х1унда хестайо аса иза, хьуна а ма евзий и…\nБольницехь аса Ксюшига кхин а вовшахкхетар дийхира. Иза резахилира….\nДешна а ваьлла со цуьнца ц1авеача, мел г1адъяхана хьийзара нана! «Зуда ялае, суна со елла д1аялале сайн берийн бераш хьеста лаьа бахарх, со тергалъеш а вац Андрюша. Хьо цхьаъ хили-кха къанъеллачу сан дог хьаста, сан Коленька!» – бохуш, сан коьртах дайн куьг хьоькхуш, йоьлура иза, къайлаха, йовлакхан т1ам хьоькхуш, б1аьрхиш д1а а дохуш.\nСо г1алара больнице, хирургически отделени балха вахара. Кху дуьненчохь уггаре а ирсе стаг вара со – дукхаеза зуда а, дика болх а болуш, сайн хьоме нана а, ваша а даима деладелла гуш. Кхин х1ун оьшура ирсе хила?!\nБ1арзлуш хилла-кх безаман йийсаре вахнарг. Тахана, х1инццалц суна декхна гинчу, сайн дахаран б1аьстенан суьрта т1ехь к1айдаргаш ги суна.\nТергаме хиллехь хьалххе гур дара дан-м, со ц1а веана дукха хан ялале. Балха х1оьттина цхьа бутт баьллачул т1аьхьа, суьйрана ц1а моссаза вог1у, нана г1айг1ане гора суна. Синкъерамах хаьддера иза. Х1ун хилла хьуна, аьлла, хаьттича, схьаолуш х1умма а дацара. Цунна хьой, сан зудий бехке ду бохург-м суна дагахь а дацара. Шена цхьаъ тосаделла дела хилла-кх и пекъар иштта дог доьхна. Юха хьо, зуда а ялийна, иза йолчу квартире д1авахара. Цу деношкахь Ксюша х1ун бахьана долуш синтем байна хьийзара со кхета а ца кхетара. Тхо хьан ловзарга даьхкича-м г1еххьа самукъаделира цуьнан.\nТхойша ц1адог1учу хенахь иза йоьлура: «Иза-м цхьа сира дехкан к1орни ю!» – бохуш. Бакъдерг аьлча, хьоьца йог1уш суна а ца хийтира иза: шуьйра белшаш, лекха дег1, луьста месаш йолу хьой, эг1азчу дег1ехь, эх1-аьлла куц доцуш, даима цхьана х1уманах кхоьруш санна йолу Алений. Хьанна хаьа, суний, Ксюшиний юххера д1авалархьама дина хила а мега ахьа и захало… Ч1ог1а хийцавеллера хьо цу юкъана: хьалха санна самукъане ца декара аз, маларна а ч1ог1а т1евирзинера.\nЦу б1аьста д1аелира нана. Кхин ахшо даьлча Алена а елира: ж1аьлин нускалш юкъахь д1аьвшениг нисделлера цунна. Х1инца дагадог1у суна: цу деношкахь Ксюшас сих-сиха телефон еттара шуьга. И Аленин т1аьххьара кхача ахьа кечбина хиллий-те, сан ваша?\nД1аоьхура денош, к1иранаш, беттанаш. И хан, со ц1ахь воцучу сахьташкахь, сан зудчунна юххехь яьккхирий ахь? Х1ун бен ду иза х1инца?! Сан даг чохь, мел тамашийна делахь а, оьг1азло яц, бекхам бан лаам а бац. Цхьа есалла ю-кх, тийна дегабаам а цхьаьна.\nБалха т1ехь цхьана к1иранна отпуск яьккхира ас селхана, дечиган керт д1а а яьккхина, юха иза кибарчигех хьалайотта. Хьуо rlo дан вог1ур ву ахь аьллачу хенахь кийча яра хьан со новкъара д1аваккха 1алашо, я иштта, цхьа ц1еххьашха нисбелира и аьтто? Тахана дог1а деара, цундела болх бола ца бира ас. Сарахь къаьркъанан шиша дохьуш хьо веача, г1еххьа цецвелира со: со молуш воций хаьара хьуна.\nОмске, ненан ваша волчу хьошалг1а вахча бегаш бора вайн шичоша: «Басурманашна юккъехь 1аш волу хьо, царах д1атарвелла!» – бохуш. Ксюша-м г1адъяхана хьийзара. Цхьа б1е грамм маларх новкъа хир дац аьлла, соьга а малийтира ахь. Б1е грамм а мелира, кхин б1е грамм а. Ксюша дехьа чу яхара, наб йог1у шена аьлла. Цхьажимма 1ийначул т1аьхьа, цигаьрка оза воллу аьлла (ас чохь оза боххушехь), хьо араволучу хенахь сан даг чохь цхьа а шеко ца кхоллаелира. Юха хьо чоьхьавелира, цхьа тама¬шийна вела а къежаш, суна цкъа а ца гинчу тайпана. Цхьа куьг букъа т1ехьа лачкъийна гича, хьоьгахь кхин цхьа шиша къаьркъа ду моьттира суна. «Соьга кхин малалур дац», – ала дагахь вара со, ахь хьайн буйнара х1ума (иза х1ун ю ца къаьстира суна) ласточу хенахь. Масийтта ойла хьаьдира коьрте. Б1аьргех ца тешара. Иза хила йиш яцара! Сан ваша ма вара хьо, сан хьоме Андрюшка! Сан б1аьргаш, хье а эзар суйнах эккхаш санна хийтира суна…\nМел хан яьлла цул т1аьхьа? Хаац. Со, ахь хьайн «Москвич» д1айигинчул т1аьхьа яьсса йисинчу, ас сайн совнаха сал-пал чуерзийначу гараж чохь меттавеара. Арахь 1аьржа ю. Ц1енна т1ехоьттина йина ю xlapa гараж. Лакхахь, тхевна к1елахь жима кор ду. Дуьйшучу чоьнан кор ду иза. Г1ийла серло южу кху чу цу корехула. Со меттавеана цхьа сахьт гергга хан хила мега.\nЭккхаболлуш санна лозу корта. Сайн ц1ийх буьзначу коьртах йовлакх а хьоькхуш, меллаша не1арехьа волавелира со. Дог1а тоьхна карийра суна. «Хьераваьлла Андрей! – ойлайора ас. – Кхин хуьлийла а дац». Ц1еххьана коьрте хьаьддачу ойлано вагийра: «Ксюша! Ксюша ма ю ша цхьаъ чохь, Андрей цунна т1е кхачахь, цо юьйр ма ю иза!» Хьала а иккхина, д1асахьаьжира. Сонехь лаьтташ цемантан галеш дара. Уьш кора к1ел схьа а такхийна, масех т1ек1ел а диллина, царна т1евелира со. Со Ксюша самаяккха воллура: иза кхерамах к1елхьараяккха а, сайна орца деха а. Корах чухьаьжира. Чохь цхьа а вацара. Кухни чуьра цхьа аьзнаш хезира суна, пхьег1ийн тата а. Юха… юха Ксюшин лоха елар а, хьан аз а. 1адийча санна лаьттара со. «Керлачу дахарна т1ера!» – Ксюшин аз дара и. «Вайн ирсана т1ера!» – иза хьан аз. Стаканаш вовшахтухуш тата. Цхьана юкъана – тийналла. Юха Ксюшин аз, омраллин эшарца хьоьга цхьаъ дуьйцу цо. «Кхуьур дара иза-м: мича вахарна кхоьру хьо!?» – велало хьо. Охьа а воьссина, цхьана яьшки т1е охьахуу со.\nКорта ч1ог1а лозу-кх. Дог а керча. Кху гараж чуьра аравала некъ ца карабо суна. Я кхин лаха а ца лоху аса-м. Араваьлча а, х1ун дан воллу со?! Нанас наггахь Инжил доьшура. Цу т1ера цо дийцина цхьа дийцар дагадог1ий хьуна, Анд¬рей? Каина шен ваша Авель вер дуьйцуш? Хьо воьлура, Инжил – туьйранийн гулам бу бохуш. Нанига, цунна хала ца хетийта, х1умма а ца алахь а, со а воьлура т1аккха къайлаха. Вела оьшуш ца хилла-кх, велха везаш хилла. Массо а ца хилла туьйра: ахь хьайха Каин вина тахана, сох Авель а веш. Суна кху дуьненчохь уггаре а хьоме хетта ши стаг – сан Ксюший, хьо, сан ваший – сан уггаре а луьра ши мостаг1 хили. Хьанна оыпу со? Мила вуьсу суна кху маьлхан дуьненчохь т1аьхьавелха? Доттаг1ий сан бац – шуьшиъ хилча, сайна кхин цхьа стаг ца оьшу моьттура суна. Белхан накъостий? Ма сиха вицлур ву со царна! Кху доккхачу дуьнент1ехь со оьшуш стаг ца хилла-кх. Х1етте а, вала-м ца лаьара суна… Дуьтур вай иза.\nКху чуьра тиша ишкап чохь цхьа кехаташший, къоламмий карийна, xlapa сайн т1аьххьара кехат дуьту ас хьуна, Андрей. Лаахь доьшур ахь, лаахь, ца доьшуш, д1акхуссур. Марша 1ойла хьо!\nP.S. Суна тешаме ца хилла Ксюша, хьуна хирий-те?»\nГ1еххьа хан яьлла Махьмуд xlapa гена д1аяханчу заманан зуламан тоьшалла дешна ваьлла. Ша цуьнан теш хилча санна, хьалхах1оьттира цуьнан сурт. Ши шо хьалха Махьмуд xlapa ц1а эца веача, шена дуьхьалх1оьттина оьрси дагавеара.\nШовзткъе итт шарал т1ехваьлла, чераш девлла, цкъа а чуьра сингаттам д1а ца болу б1аьрхьажар долуш. Цуьнан зуда. Куц долуш, х1инца а хазалла янза. Гуш дара, воккха стаг цунах озалуш хилар.\nШи сахьт хьалха чай дохда ц1е лато г1ерташ воллура xlapa. Ток а, газ а яцара. Гараж чу а вахана, кхаа-еа кибарчигах цхьа пешан бахьана а дина, ц1е лато г1ерташ xlapa воллуш, шакаран тата хезира х1аваэхь: х1инццалц кху хенахь яккхийчу тоьпийн г1овг1анна юккъехь х1уттуш йолу тийналла сиха чекхъелира тахана. Махьмуд ц1енкъа охьавижира. Латта дега а деш, дуьне иккхича санна, тата делира. Т1ехьара пен чукхийтира. Цхьа хан яьллачу хенахь меттахъхьайра Махьмуд. Цхьанхьа а чов ца йинера. Меллаша хьалаг1аьттира. Зов лаьттара лергаш чохь. Д1асахьаьжира. Ц1еххьана б1аьргаша лаьцначу сурто дег1е зуз даийтира. Кибарчигийн аьхкашна юккъехь, кхуьнгахьа а йирзина 1уьллуш стеган туьта яра, гондахьа – кхин а даь1ахкаш а, яхкаелла бедаран кескаш а. Ша цхьажимма меттавеача, бохийначу пене хьаьжира xlapa, т1евахана. Аьтту arlop, юккъехь ахметар хиллал есалла юьтуш, стомма боьттина бара и. «Кху есаллехь цхьамма къайладаьккхина хилла-кх xlapa дакъа», – кхийтира Махьмуд. Ц1енкъахь цхьа мажделла кехаташ гира. Кехаташ схьаэцна, герзийн г1овг1анаш лаг1ъеллачуьра, уьш деша х1оьттира xlapa.\nХетарехь, Коляс, ша яздина ваьлча, кисана дехкинера уьш. Х1ун чаккхе хилла-теша цу ирчачу суьйренан, х1ун дешнаш аьлла-теша вежарша т1аьххьара вовшашка? Делахь а, х1инца уьш буьйцучохь дацара Махьмудан г1уллакх. «Там бара салташа, шаьш схьакахаьчча, xlapa дакъа та11ийна сан кочадолла, иза вийнарг со а вина, – г1ийла велакъежира Махьмуд. – Лаьттах йохка еза ас xlapa даь1ахкаш», – сацам бира кхо. Бел эцна, керта велира xlapa. 1аржлуш лаьттара. Керт жима яра кхуьнан. Ша шен ваша вийча, иза керта д1аволла, лулахошна гарна кхоьруш, х1оттина хир вац Андрей. Пен боьттина раствор якъаеллачу хенахь 1едале д1ахьедар делла хир ду зудчо: «Ушел из дома и не вернулся», – аьлла. Б1аьргаш, дукха йилхина ц1ийбелла хир бу. Балха т1ехь а, цуьнан отпуск чекхъяллалц, цхьанна а дагавеана а хир вац. Бел гараж хиллачу охьа а йиллина, мачаш т1ера хатт д1а а баьккхина, чоьхьавелира Махьмуд. Т1оьрмиг чу йилла цхьацца х1ума вовшахтоха х1оьттира: тахана г1алара аравала хьажа сацам бинера кхо.\n«Собар, собар, – ц1еххьана, цхьаъ дагадеана, сецира Махьмуд, – Ванах, ас ц1енош эцначу оьрсичун ц1е Николай ма яра?!»\nСатоссуш дара Махьмуд, шеца Минуткехь кхетта Анзор ц1е йолчу накъостаца, Шина Суьйран Коьртан юкъана гергга кхаьчначу хенахь. Кхин цхьа а хьовзам боцуш г1алара аравала аьтто хилира кху шиннан. Г1ала йогуш яра, дог1а санна т1е1енаш даш дара. Сих-сиха ша тахана дешна кехат дагадог1ура Махьмудна. Мел къиза ду адам! Ца 1ебаш отуш ю г1ала, х1аллакдеш адамаш… Д1а ойла йича, кхин тамашаш бан х1ума а дац xlapa-м. Х1окху махка а баьхкина, кхузахь деха адамаш, б1аьрнег1ар ца тухуш, х1аллакдечарна, къематде х1оттийначарна юкъахь зуда бахьнехь нанас дена вина ваша вийначу Николайн «к1ентий» дуккха а бара…\nГерзан г1овг1а т1ехьа йисира. Кестта кхин а нах кхийтира кхарах, кху т1амах бевдда боьлху…\nНазад: Руслан Хадчукаев. Стихи.\nВперед: Марха Мазаева. Стихи.


Нахана дIаделла дог\nСулейманова Камета, Соьлжа-ГIалин №9 йолчу клинически больницан белхахо\n«Хиндолу хьоза биэнахь дека», – баьхна вайн дайша. Дукха хьолахь жимачу хенахь къастабо стага шен дахаран некъ а, корматалла а. И халкъан тидам нийса хилар гойту, нохчийн йоьIан Бааева Зинин кхолламан бакъдолчо а.\n– Цуьнга и лоьралла хьаьнгара кхаьчна а дера ца хаьа суна, – дуьйцу йоьIан нанас Хьавраа. – И жима йолуш доллу Зинин ловзарш тайнигашна дарба лелорах лаьттара. Цхьаъ даима корта лозуш ю олура, важа, сан санна, букъ лозуш хуьлура. КъозлагIниг кIентан сурт дара. Иза, харцахьа хиларе терра, «кIохцалш юкъа воьдий», «дитт тIера чувужий» гуттара «меженаш лозуш» хуьлура. Царех хIоранна «дог эца» довха дош а, лело «дарба» а карадора йоIана. Амма цкъа а, шен тайнигаш мел чIогIа «вуон леларх», царна дов-м ца дора цо. Хьоьстуш, «йоьлхург» тееш, дашца хьехам бора.\nДех-ненах, йиша-вешех цхьанна цамгар я муьлхха сиркхо хьакхаелча, малош долу молха а, хIоттош йолу «къепе» а Зинин гIоьнца хила езара тхан доьзалехь, – кхин дIа а дуьйцу Хьавраа. – Дас иза цкъа а къахка ца йойтура. Цундела, хIумма ца лезча а, шена луъучу хенахь цо тхуна, цомгуш ца хилийта, «маха а тухура», коьрта тIе дашийна киса а дуьллура, стоьмийн муттанех, шекарх, кампетех ша кечдина «молха» а мийладора. Иза, жимчохь дуьйна, чIогIа къинхетам болуш хилла яра. Адамех лаза дог а, хета къа а доцчуьнгахь товш ма дац лоьралла.\nБакъ ю Хьавраъ. Вала воллучуьнга а ца бевлла бен ца хьожу лор а ма го вайна наггахь. Делах кхоьруш, Делах тешаш лор ву аьлла араволучуьна вала де ма ду иза\nШеца хиллачу цхьана къамелехь гоьваьллачу хирурга Ханбиев Iумара элира: «Хьайгара накъосталле сатесна веанчу дархочуьнга айхьа цкъа хьан-хIа алахь, хаа ду хьуна хьайгара лоьралла чекхдаьллий. Цигахь кхачало хьан къинхетам, хьан цомгашчух дог лазар, хьан адамалла а… Дала цул тIаьхьа хьан куьг бахьна а дина нахана дарба лур ду ала а ца хаьа суна…»\nЙоккха адамалла а, къинхетам а болчарех ю Бааева Зина. Схьахетарехь шен са а, дог а дIалур дара цо цамгаро лаьцна холчу хIоьттинчун хьанна а. Тхан декъе чов хилла дархо валийча, цо лорйижаршка хIоттош дерг ган дезара шуна. Цунна орцах йолий, доллучу х1уманна кхачо ян г1ерташ хьийза.\nСоьлжа-ГIалин №9 йолчу клинически больницан хьалхарчу хирургин декъан йоккхах йолу лорйиша ю Бааева Зина. Курчалойн кIоштан Цоцин-Эвлара ю ша ц1ера. Цигахь чекхяьккхина юккъера ишкол а. Бакъду, ша дукха сатийсинчу говзаллина дешар юкъахдита дийзира, кхоллам а лелла, нехан цIен тIе яхар нисделча. Цул тIаьхьа шина тIеман бала а, гIайгIа а, хало а, гIело а гира Зинина а, цуьнан берашна а. И бахьана долуш буьйхира кхеран доьзал а.\nБалхахь, арахь йоцуш йисинчу йоIе деша гIо элира дас. Берашка хьажар нанна кхечира. Дуьхьало яр эрна хиларх кхетча, яхара Зина Соьлжа-ГIалара лоьрийн колледже. 2005-чу шарахь иза кхиамца чекх а яьккхира.\nКъинхьегаман юьхь Республикин «Сихонан г1о» больницехь йолаелира Зинин. Цигахь шарахь болх бича, Соьлжа-ГIалин №9 йолчу больницин шолгIачу хирургин декъе кхайкхира цуьнга. Шен бох кхоччуш караберзийна, цу тIехь зеделларг гулдина ца Iаш, нахаца яза, уьш деза, ша царна езийта хуу йоI йовза елира йоллучу а больницин коллективехь. Олуш ма хиллара, кестта цунах белхан накъостийн «хьомсар» а хилира. Цундела нисделира 2011-чу шарахь больницин куьйгалло Бааева Зина кхузара №1 йолчу хирургин декъие лакхара лорйиша яхийтар.\nТахана йоьIан Iуналлехь ю дархойн 11 палата (юкъарчу барамехь 45 маьнга). ОьгIазе, дера ма хуьлу цомгашниг. ТIаккха дийца оьшу аьлла ца хета, 45 дархочуьнга, х1ора а шен-шен амал цолуш ма вуй, х1оранге ладогIа а, х1оранна ала хаза дош каро а, цкъацкъа сатоха а мел собар деза.\n– Дархо вац хала а, экаме а хуьлург, – олу Зинас, – дархочуьнца йолу цамгар ю. Молханан цхьа бIелиг шен хенахь дIа ца кхачийча а, дарба лелор а тIаьхьа хиларна кхерам бу. Цундела вайн бакъо яц цу тIехь кIеззиг а ледорло ялийта.\nЧу са диллина леладо Зинас да-нана а, бераш а. Малх санна кхуьуш йиъ йоI ю цуьнан, жимах йолу Бусана берийн беша лелаш а йолуш.\nХIорш шаьш пхиъ ду ден-ненан доьзалехь: ши йиший, кхоъ ваший. ХIоранна а дахарехь шен некъ карийна, хьанал сискал йоккхуш воллу. Жимах волу ваша, Iусман, Кишиев Кунта-Хьаьжин цIарах йолчу Нохчийн Республикин Исламски университетехь доьшуш ву.\nХаъал хилчахьана пачхьалкхан балхахь воллу Зинин да Юкъара-Iаьза а (Юкъарчу Азехь тиллина цунна и ц1е). Ткъа Зинин нанна, Хьавраана, шенна дисина цкъачунна шайн цIийнан дукъ. Иштта, ишколе лела берийн бераш терго еш лелор а.\n– Беттан юккъехь цкъа мукъне а ден хIусамехь цхьаьнакхета тхан бертахь доьзал, – боху Бааева Зинас. – Дуккха а хуьлу вовше дийца, вовше хатта, вовше декъа. Боккъалла аьлча, суна тхаьш даккхий хилла аьлла а ца хета, шераша къеждинехь а.\nЙиша-вешина санна, даггара дукхаеза Бааева Зина белхан накъосташна а. Куьйгалхойн боккха лерам а бу цуьнга. Амма Зинина доллучул а деза ду шен декъехь дарба дечу дархоша олу баркалла.\nИ ду-кх и, тахана а, кхана а карон дерг. Я олуш ма-хиллара, стага шена тIаьхьа дуьненахь дуьтург а, эхартахь ял хинъерг а.


Верси 2021, 28 июнь, 15:35\nБараман хийцам бац , 1 шо хьалха\n→top: нийсайаздар, replaced: ультуран → ультурин using AWB\nВерси 2021, 28 июнь, 09:16 (нисйе)\nCheWikibot (дийцар | къинхьегам)\nж (→top: clean up using AWB)\nВерси 2021, 28 июнь, 15:35 (нисйе) (цаоьшу)\nж (→top: нийсайаздар, replaced: ультуран → ультурин using AWB)\nАрайовлу нохчийн маттах а, исторех а, гӀиллакхах а, культурех а лаьцна статьяш, гуманитарни Ӏилманий диссертацин талламийн дакъош а. Журналас дуьйцу нохчийн культурехь хилла лараме хӀумнаш а, арайойла керла книгаш а. Мужалт тӀе туху нохчийн художникаш дехкина суьрташ. «Тха суьрташах лаьцна» цӀе йолу рубрикехь и суьрташ дехкина художникех лаьцна хаамаш хуьлу, цера кхоллараллин биографи юцу.\nДоттагӀий аьзнаш цӀе йолу рубрикас йовзита Российн кхоьчу регионашара, кхочу пачхьалкхашара яздархойн а, поэтийн а кхолларалца. Яш ю цхьанакхетараш яздархойн а, культуранкультурин белхалойн ешархошца а, литеран проблемашехь лаьцна «горга столаш» а. Редколлегин декъашхой дакъа лоцу форумашкахь а, конференцишкахь а, цхьанакхетарашкахь а.\n[] шарахь «Вайнах» журналан редакцис кхоьллира Нохчичоьхь тӀом хиллачул тӀехь хьалхара совгӀат. И совгӀат тӀаьхо делира Абузар Айдамирован, Шайхи Арсанукаеван, Хамзат Саракаеван, Муса Бексултанован, Саид Гацаеван. Оцу совгӀата Ӏалашо яра нохчийн маттахь язъяш болу похӀме яздархойн а, нохчийн маттан а, фольклоран а, талламхойн а гӀо дар а.\n4 369 692\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/wiki/Белхан:Версеш_юстар/6086458»


Оршотан дийнахь Германин коьртачу шахьарахь Берлинехь вовшахкхеттера тIаьххьарчу ткъа шерачохь Оьрсийчуьра дIабахна нохчийн диаспоран векалш. Нохчийчоьнан Ичкерия Республика йозуш йоцуш хилар дIакхайкхина 30 шо кхачарна лерина гулбеллера уьш.\nГерманехь вехачу Ичкерин векало Сулейманов Хизира Кавказ.Реалиига дийцарехь, цхьаьнакхеттачара бийцира шайн дагалецамаш, иштта билгалдаьккхира нохчийн къомо йозуш йоцчу республикан курс къастош бина харжам нийса хилар а, и къийсам бицбина цахилар а.\nКъамелехь дакъальцна коьртехь Тураев Мохьмад а волуш, Берлинерчу къанойн комитето а, кхинболчу нохчийн политикаша а.\nИштта, Гезгамашин-беттан 5-чохь Венерчу Шварценбергплац майданахь Советан армин эскархошна боьгIначу хIолламна уллохь дагалецаман барам дIабаьхьира ишта, Ичкери йозуш йоцу Республика санна дIакхайкхийна 30 шо дузарна. Цхьаьнакхетар вовшахтоьхнарг вара Ичкерин Австрера векалаллла а, жигархо Тайсум Амин а.\n1991-чу шеран Товбеца-баттахь хIоттийначу нохчийн къоман конгрессан шолгIачу съездо дIакхайкхийра, Нохчийчоьнан Республика Нохчи-Чоь СССР-на а, РФСР-на а юкъайогIуш яц алла.\n1991-чу шарахь Лахьан-баттахь хиллачу харжамашкахь Нохчийн Республикан президентан дарже хаьржинчу Дудаев ЖовхIара Гезгмашин-беттан 6-гIа дIакхайкхийра Нохчийчоь йозуш йоцу пачхьалкх хилла Де санна.


Шемара къизаллаш ялхайо бакъоларъярхоша\nДуьненаюкъарчу бакъоларъяран Амнести Интернешнл организацино еарийдинахь зорбане яьккхинчу докладехь Iорадоккху, Шемарчу Iедалан куьйгакIеларчу набахтешкахь тутмакхашна тIехь латточу Iазапан доза адамаллина дуьхьал даржочу зуламан тIегIантIе кхаьчна. 2011-чу шеран Зазадоккхучу-баттахь Шемахь тIемаш буьйлабеллачул тIаьхьа набахтешкахь беллачийн терахь 18 эзар хьаладаьлла, бакъонашларъярхойн зерашца.\nНабахтешкахь баьхкинчу 65 тутмакхо динчу тоьшаллашна тIе а тевжаш хIоттийна ю Амнести Интернешнл-ан доклад.\nИттанаш шерашкахь Шемарчу Iедалхоша шаьш лецнарш кагбархьама, къизаллашца Iазапаш латтадо царна тIехь. Муьлххачу а Iедалан ражна дуьхьал волчунна тIехь ницкъ бар тахана даьржина, практика хилла дIахIоьттина, бохуш яздо бакъоларъярхоша.\nДуьненан юкъаралле, доккхачу декъанна, Оьрсийчоьне а, Iамерке а кхайкхам бо бакъоларъярхоша, Дамаске Iазап, къизалла лелор сацадайтар доьхуш. Амнести Интернешнл организацино доьху Iедалца кхетам цхьана ца богIуш лецна нах дIахецар, пачхьалкхерчу набахтешка кхача шайна дуьхьало цаяр а. Адамийн бакъонаш шаьш талхош хилар тIе ца лоцу Шемин куьйгалло.


ГIалгIайчуьрчу бусалба динан Центро латкъам бина ша дIаяккха сацам барна\nГIадужу-бутт 26, 2019\nГIалгIайчуьрчу бусалба динан Центро (муфтият) апелляцин латкъам бина ша дIаяккха республикан Лаккхарчу кхело сацам барна. И латкъам хьажийна Сочехь йолчу КхоалгIачу апелляцин кхеле, хаам бо Кавказ.Реалиино, муфтиятан векална Ахриев Гапурана тIе а тевжаш.\nДагадоуьйту. 2015-чу шарахь ГIуран-бутт чекхболуш цу хенахь ГIалгIайчоьан куьйгалхо хиллачу Евкуров Юнус-Бека критика йира республикерчу динан урхаллина, муфтега Хамхоев Iийсага дарж дитар а доьхуш.\n2018-чу шарахь Стигалкъекъа-беттан 27-хь ГIалгIайчоьнан муфтиято сацам бира Евкуров Юнус-Бек бусалба юкъараллан юкъара дIаваккха, цо Магасехь маьждиг дан гулдина ахча стенга дахана диццалц а, динан урхалла хьокъехь харцо лелор сацадаллалц а аьлла. Цу кехатна тIе куьг таIийнера муфтийс Хамхоевс.\nХамхоевс куьйгалла дира гIалгIайн муфтиятана 15 сов шарахь. КхоазлагIа а иза цу дарже хаьржира 2014-чу шарахь Товбецан-баттахь. 2019-чу шарахь Товбецан-бутт болалуш республикерчу маситта эвлан имамо дехар дира Оьрсийчоьнан инарлан прокуроре дукха хан йоцуш муфтиятехь бина талламаш бакъонца бу-бац къастор.\nКхушара Товбецан-беттан 17-хь Iелам нехан а, республикерчу имамийн а Кхеташоно (Хамхоевн метта) муфтий хаьржира Мартазанов Iабдурахьман. Муфтиятехь 20 шарахь къеданашна куьйгалла дина вара иза.\nГIалгIайчоьнан Лаккхарчу Кхело Гезгмашинбеттан 16-хь юстицин министраллан республикерчу урхаллан дехарца сацам бира, бусалба динан Центр (муфтият) дIаяккхар хьокъехь. Суьдан векало бинчу хаамца, пачхьалкхан цхьааллан реестрна тIера иза хIинца дIайоккхуш ю юридикан юкъаралла санна.


Соловьевс кавказхошна дуьхьал зарзар екор цатайна нохчашна\nОьрсийчоь -- Соловьевс радиочухула кавказхошна дуьхьал зарзар екор цатайна нохчашна.\nНохчийчура журналисто латкъам бина республикан прокуратуре Москохара журналисто Соловьев Владимира нохчий сийсаз беш дIахьедарш дарна. Цо чIагIдарехь, Соловьевс масех де хаьлха радиочухула дина къамел къаьмнийн барт бохош а, къаьмнаш сийсаз деш а ду.\nЦхьа кIира дIа ца долу Оьрсийчохь къаьмнийн юкъметтиг телхина хилар сов, йолчулла, иза кхин а кIоршаме йолуш хилар гойтуш долу масалш ца долуш. Царах ду ала мегар ду, хIокху деношкахь, журналисто Соловьев Владимира Оьрсийчоьнан цхьана радиоэфирехь дина долу къамел.\nЦо бахарехь, Москохара кавказхой дIабаха беза шай лаьмнашка. Цара хIара дина, важа дина аьлла, шена хезча, шинна а куьйга Калашников маса топ караэца дагадогIу шена, бохуш вара, шен а схьавалар оьрсийн къомах доцу журналист.\nДуьххьара, Соловьевс дина долу и дIахьедар, ша сийсаза ваккха гIерташ ду аьлла, прокуратуре арз динарг ву нохчийн журналист Абуезидов Майрбек. Цигахь цуьнгара иза тIеэцна. ХIинца толлуш ду, Соловьева аьлла дешнаш, къаьмнийн юкъаметтиг талхоран хьокъехь аьлла, хаам баржийна Нохчийчоьнан прокуратуро.\nИсторик волчу Хатуев Исламан шеко яц Оьрсийчуьра цхьаболчу наха, цу тайпа дIахьедарш дар, шаьш мухха а бийцийта лууш лелош хIуманаш хиларан. Царна рейтинг еза элира цо.\nХатуев Ислам: «Дуьххьара дац и санна дерг. Соловьев санна берш дукха бу. Пыхаловс олуш, кхечара кхин олуш, иштта вай къам сийсаза даккха гIерташ, бехдан гIерташ лелаш бу.\nМасала, Латынина бохуш ю-кх.цо шен кинчки тIехь яздина, оьрсийн салтий кхехкош бара аьлла. Иза цхьаннах а хезна ма дац. Шайн рейтинг хьалаяьккха а, скандалцаний, шаьш довзийта а, дуьненахь шаьш дийцийта а деш ду аьлла хета суна».\nСоловьев Владимир, дуьххьара вац нохчашка а, кавказхошка а, Москохара дIагIо бохуш. Цхьана стагера, ян ларамаз, ян хууш, хIума далахь, йоккха гIовгIа оьккхуьйту, гIалара мел волу кавказхой арабаха беза олий. Iедалш тIехь лаьттачу журналисташ, иза оьшучу хенахь ойу. Соловьев а, царах хилар лечкъина дац Нохчийчохь. Политолог Бено Шемалс, кхолладеллчу хьолан, шена сацам карийна боху. Цу хьокъехь, цо иштта элира:\nБено Шемал: «Сан оцу хьолах ала ши хIумий бен дац. Цхьаъ- вай а, кавказера къаьмнаш мел сийсаз дича а, тесан дитча а, нах карзахбалар бен кхин совдолуш хIума дац. ШолгIаниг- массарна а хаа дезара: царна а, гIазкхашна а , Москох бехачу жуьгтишна а, кавказцашна, и Москох юкъара гIала ю.\nОьрсийчоьнан коьртачу шахIрехь, нохчийн а, суьйлийн а, гIезлойн а, оьрсийн а, мила а валахь а, церан гIала ю иза. Нохчий а, суьлий а , цига тIебахана нах бац. Цигахь болчу гIазкхийн долу хьакъ нохчийн а ду оцу Москохахь.\nНагахь санна, Москох бехачу нахана, Соловьев валахь а, милла а валахь а, цунна реза бацахь, и коьрта шахIар хийца еза. Иза вайн Соьлжа-гIала еъча а мегар ду вайна-м. Цигахь кхин деха а, доца а дийца оьшуш хIумма а дац».\nХийлазза, оьрсийн цхьацца политикаша а, журналисташа а, кавказхой, къаьстина нохчий емал беш дIахьедарш дарх, уьш кхеле ца белла цхьаммо а. Жириновский Владимира, масала, дукхазза дийцина цу тайпа хIума, амма, иза жоьпе уозор хилла дац. Оцу хIуманна терго йина историк волчу Хатуев Ислама а. Цу тайпа, шен Iоттаделлачу дIахьедарна, дуьхьал хаамийн гIирсашкахь артикалш а ца язъеш, цу нахан кхелашкахула таIзар дан деза, аьлла хета шена элира цо.\nХатуев Ислам: «Царна дуьхьал, хIума яздо, телевизионехь дуьйцу..Иза тоам болуш дац, аьлла хета суна. ХIунда аьлча, цу нахе иштта дийцича, цаьргахь цхьа а эхь-бехк дац, ян яхье а боьвра бац уьш. Цундела, низамашца, бакъонан агIонца дIасовцо безаш бу уьш».\nСоловьев Владимира динчу дIахьедаран мах хадабе аьлла дина долу арз талла, низамашца догIуш ма хиллара, итт де деза, прокуратуран. Амма вевзучу журналиста, ша цхьа а къам сийсаза даккха гIерташ хIума ца аьлла, бохуш тахана дийцахь а, адвокатан тIедиллина, ша оцу радион эфирехь динчу къамелан чулацама талла аьлла.


Чиллан-бутт 18, 2012\n"Хьайбах. Таллам дIабоьдуш бу" цIе йолчун жайнин коьрта мужулт.\nХьайбах – къеггина билгало ю ШолгIа Дуьненан ТIом боьдучу 1944-чу шарахь вайнахана тIебоьссина хиллачу бохамна. Берия Лаврентийн омарца, ломара охьа а биссийна, цIера бохучарах дIатухуш хьелур бу аьлла, Хьайбахехь божална чохь 700 сов стаг вагийнера НКВД-н белхахоша. Цу адамаллина дуьхьал динчу зуламах лаьцна деккъа цхьа жайна ду зорба тоьхнарг. Цуьнан авторех цхьаъ ву Гаев Саламат.\nХьайбах -- и дош, мьулххачу нохчочунна хилла ца Iаш, цхьа жимма а адамалла шеца йолчу стагана, лазаме дош ду. Иза, ерзаза чов ю. Цуо сахьийзадо хIинца а. Иза дицдалийта гIерта, хIума хилла дац бохуш. Иза хилла а ду, цунна шорта тоьшаллаш а ду. Нохчийн къоман бух лоручу Нашхарчу Хьайбахехь хилларг юха а карладоккхуш, Маршо радиога дийцира «Хьайбах. Таллам дIабоьдуш бу» цIе йолчу жайнин авторх цхьаъ волчу Гаев Саламата.\nГаев Саламат: «Хьайбах, оцу Нашхахь йолчу ялх юьртах, йоккха хилла ю. 50 керт а йолуш, хIора кертахь 8-10 доьзалхо а волуш хилла иза. Массеран чохь шишша салти хилла. Iуьйранна ялх сахьт ма даьллинехь, тIе герз а лаьцна, нах арабаьхна цара. ТIедогIуш луо а долуш, зударий а, бераш а когаш берзина, арадаьхнера цара. Майданехь дей-буьйсий даккхийтина царга. ТIаккха, зударий а, бераш а доьлхуш хезаш дара бохура, буожарша деш зуькар а дара бохура. Цаьрга геннара чу хьоьжуш, лаьтташ дукха нах хилла, дIа а левчкъина. Тхан чуьра 14 стаг вагийна цигахь, биснарш новкъахь белла. ГелагаевгIара бохуш Роьшни-чуьра бу уьш, церан 39 стаг вагийна цигахь. Дудийн Мусийн Джовхаран ненан нана а ягийна цигахь, ненан ши шича а вагийна Дудаев Джохаран»\nГаев Саламат, "Хьайбах. Таллам дlахьуш бу" жайнин авторх цхьаъ ву, 18Чил2012\nРадио Маршо: Хьайбахехь динарг 1980 шераш чекхадовлалц дийцар дихкина хилла. Иза ларамаза айдинера инарло Кашурко Степана, хIета хиллачу тIеман декъашхойн гIуллакх къастош хилла волчу.\nГаев Саламат: « ХIара (цхьа журнал дIа а луьстуш) Хьайбахехь нах багийна волу Гвишиани ву. Тамашийна дерг хIун ду? Хьажал, Газуев Бексолта, Газуев ГIезамахьма, дай кIанттий ву. Оцу ден итт кIанттий, итт йоIIий хилла. Воккхах верг, Бексолта 22 шо долу, тIаме вахана шен лаамца. Шен кIант цига вахча, да тIаьхьа воьду цунна, шен говрахь, шен гIирсаца. Украинехь Деснахь Зазадоккху баттахь 8 дийнахь да кхелха, оцу баттахь 12 дийнахь, 1943 шарахь и кIант а воь цигахь. Кхеран цIахь йисина йолу наний, виъ ваший, пхи йиший Хьайбахехь багабо-кх. Итт стаг вагарво церан чуьра. ХIара шиъ турпалхорй санна велла ву. Цуьнан дIегIаца хи чекх ца долу тIоьрмиг а карабой, чохь карийна цIе - Къилбаседа Кавказехь йолу Хьайбах лоху инарло Кашурко Степана. Партин Обкоме Докка (Завгаев) волче кхочу иза. Вукхуо Хьайбах яц олу цуьнга. МВДехь (Чоьхьарчу ГIуллакхийн министраллехь) а, КГБехь (Пачхьалкхан Кхерамазаллин Комитетехь) а олу изза. ТIаккха, занкъ олий, ван а вогIий, беркеманца кхуза охьа хуу иза. Цу меттехь тIехьаьвдда долу и бераш, кхин охьа ца догIуш, итт минотехь оцу Хьайбахе воьду иза. Цигахь цара акт хIоттийна, хIума дира».\nРадио Маршо: Нохчий буохочу хенахь республикан юстицийн министран гIовс хилла волу Мальсагов Зияуддина хьалха багийна, божална чу боьхкина болу нах. Хилларг шен бIаьргаш хьалхара дIа ца долуш, Казахстанехь Хрущев Никитина тIекхаьчна хилла иза, и гIуллакх а эцна. Иза цхьаъ хилла ца Iийна, нах багош теш. Оцу наха дийцинарг бухе а дуьллуш яздина ша, Хьайбахех лаьцна долу и жайна, бохуш кхин дIа а дуьйцу Гаев Саламата.\nГаев Саламат: «Хьайбахехь хилларг а, кханалера Къематде а цхьа терра хIума ду. ТIаккха, кхо де даьллачул тIаььхьа, цига тIе а дахана, хьаьвсира шаьш, бохуш дийцира Ампукаев Сайд-Хьасана а, Гамаргаев Ахьмада а, тхан ден вашас Гаев Жандара а, Гаев Ясос а, Гаев Джанхота а, Пийсанов Ахьмада а, Эльжуркаев Рукъмана а. Шаьш вовшахкхеттарг вара боху 25 стаг. Кхаа дийнахь шина бусий хийца а луш, и болх ца балуш, са ца даккхалуш, Iаламат чIогIа хала дара бохура цара. ПетIе цIе йолчу 18 шо долчу цхьана йоьIан корта бара бохура, тIера цхьа чо а марцаза. И корта дIа а хIоттийна, шайн дог гIелдала дуоладелча, цуьнга а хьоьжуш, иштта болх бира шаьш, бохура цара. Гуонаха салтий богIу, я ца богIу хьажа, нах а хIиттийна хилла цара. Маситта дийнахь оцу чIожехь даьгначу жижгийн хьожа дIа ца елира, бохуш дуьйцура цара. Кхечу къоме лалур дара аьлла ца хета суна иза».\nРадио Маршо: Хьайбахехь хилларг хьовха, нохчийн къам дуохочу шарахь цхьана дийнахь дийца а ца дийцина, юха кхин цхьа шо даллалц, дицдой латтадо иза. Историк волчу Нашхоев Мурадана хетарехь и санна дерг гуттар а дуьйцууш хила дезаш ду, кхин дIа йолчу ханна ца хилийта.\nНохчийчоь, нохчийн историк Нашхоев Руслан, Советан Эскаро Хьайбахах вагийначу 700 сов стагах лаьцна дуьйцуш, 18Чил2012\nНашхоев Мурад: «Советан Iедал дуй, коммунистийн партии юй, уьш цIанбан гIерта тахана. Харцонах бакъдерг а дина лелаш ду Iедал. Цундела, Хьайбах а ца хилла, важа а ца хилла, олу. Хилла. Вай арадаьхначул тIаьхьа Чиллан беттан 24-чу дийнахь Шелахь дIахоттийнера мунда «Сий ду, нохчийн зуламхошца къийсам латточу эскархошна» аьлла. Иза аса йиллина ма яц. Оцу бухе дехкина а дара чурташ. Хьалха-Мартан тIехь а 1956 шарахь, изза мунда хилла дIахоттийна. Вайн хьаькамаша вай берийн бераш Iехош ду. Дукха хан яц, берашка хаттар делира «Вай мац арадаьхна?» аьлла. Цхьаммо боху Гезгмашин баттахь 1940 шарахь, вукхо боху ГIуран баттахь 1941 шарахь. Эхь дац иза? Хьан а, сан а, Iилманчийн а бу бехк».\nРадио Маршо: Кханалерачу, тIекхуьучу чкъуран дуьхьа, нохчийн къам дуохадар а, Хьайбахехь 700 сов стаг вагор а дицдан мегар дара, олу цхьаболчу наха. Амма, мел гIертарх иза далур дац, жимма а, нохчочуьн дог-ойла шеца йолчу стаге.\nСоветан Эскаро Хьайбахехь Вагийна 700 сов Нохчо


Шема, Гайтаман сурт\nШемахь, къиза хьийза а вина, стаг вийнарш хила мега Оьрсийчуьрчу "Вагнеран долахь йолчу компанин" декъашхой. Царах цхьа наёмник мила ву хиъна "Новая газетана". Цунах лаьцна яздо Маршо Радион Оьрсийн сервисо.\n"Новая газето" дийцарехь, иза ву Станислав Д. Фамили йоккхуш яц цуьнан доьзалан кхерамазалла ларъяр Iалашонца. "Вагнеран" тобанехь иза талламхо хилла, хаам бо журналистийн талламан авторо.\n"Новая газетан" каро аьтто баьлла цу стеган паспортан копи а, цо шен куьйга яздина "Вагнеран ЧВК-н" кхерамазаллин сервисан анкета а, хаамаш баржор бац аьлла куьг таIийна документ а, автобиографи а.\nИнформацин цхьа дакъа журналисташа тIечIагIдина, хьадиллинчу хьастанийн хаамех пайда а оьцуш. Станислав Д. цIе йолчу стеган хIусамненера а, цуьнан беза-бевзачаьргара а цхьа а хIума хаа аьтто ца баьлла газетан.\nШема-пачхьалкхехь стаг хьийзош нах тIехь болу видео гучуелира 2017-чу шарахь. Цу тIехь церан яьххьаш гуш яц, амма хезаш ду цара оьрсийн мотт буьйцуш.\nКху баттахь социалан машанашкахь зорбане дехира цу видеон дисина дакъош. Царна тIехь гучувелира Станислав Д. цIе йолу стаг. Бисинчу Iазапхойн яххьаш гуш ю вийначу стеган докъана уллехь позе хIиттинчу церан даьккхинчу сурта тIехь.\n"Новая газетан" журналисташа билгалдоккху шайгахь йолу материалаш шаьш дIаяла кийча хилар прокуратуре а, Талламан комитете а, чоьхьарчу гIуллакхийн министралле а.\nIаьрбийн зорбан гIирсаша дийцарехь, вийнарг ву Аль-Абдул Мохьаммед Таха ИсмаьIил. Иза Шеман арме кхайкхина хилла, амма цигара ведда волу иза тIаьхьо лаьцна хилла. Хетарехь, иза вийна Шемарчу ХIомс провинцехь Шаир цIе йолчу мехкадаьтта доккхучу меттехь.\n2017-чу шарахь бIаьста "Вагнеран ЧВК-н" тобано схьаяьккхира Шаир мехкадаьтта а, газ а йоккху меттиг иза ларйеш хиллачу "Исламан пачхьалкх" тобан декъашхошкара.\nИза тIечIагIдина ду Шеман пачхьалкхан инарлин мехкадаьттан корпорацино а, Оьрсийчоьнан "Евро Полис" компанино а тIеэцначу барт хиларан протоколехь, къастийна "Новая газето".\nБолчу хаамца, Оьрсийчуьра "Евро Полис" компани йоьзна ю "Путинан кхачанхо" аларца вевзачу бизнесхочун Пригожин Евгенин структурашца.\nШеман Iедалан урхаллашца бинчу бертаца, цу компанино шена тIелаьцна тIемалошкара мехкаьдаьтта долу меттигаш схьа а яьхна, уьш ларъяр. Цунна дуьхьал цу компанина луш ю цигахь доккхучу мехкадаьттан а, газан а 25%.


Теркйистан кIоштахь Iедало лецнарш хIинца а чохь бахкош бу\nГIадужу-бутт 27, 2017\nChechnya -- Chechen leader Ramzan Kadyrov attends the Victory Day military parade, marking the 72nd anniversary of the victory over Nazi Germany in World War Two, in the Chechen capital Grozny, May 9, 2017\nЛеррина тIеман операци дIахьуш санна кху тIаьхьарчу кхаа-деа дийнахь 50 гергга стаг, дукха хьолахь кегийрхой лецна Теркйист кIоштехь. Лецар бахьана ду "бакласин","лирика","тропикамид" веттарчий-таблеткаш дохкар а, эцар а.\nГергарчара Маршо Радионе бинчу хаамашца, цкъа хьалха лаьцнарг Чкъулга юьртарий, Лаха - Неврерий 8 стаг хилла, цаьрга схьабуьйцийташ тIекхилина кхиберш. Ах бIе гергга лецначех виъ стаг мукъавалийтина.\nОццу гергарчара бечу хаамашца, тутмакхаш бинарш кIоштан чоьхьарчу гIуллакхийн кертахь спортзал чохь кхобуш а бу хIинца а, цIерачара ца ехьнарг царна луш юург а яц.\nСхьадийцарехь, анаша олу кIомал юхкуш бара аьлла, и таблеткаш олу молханаш махка схьа а кхоьхьуш, царех йохка-эцар йинчу масех стагна дуьхьал бехктокхаман гIуллакх а долийна, уьш кхела хьалха хIитто дагахь бу низамхой.\nЦхьаберш, дуьххьара совцийнарш, 15 эзар барамехь гIуданаш а детташ, мукъабовлийтур бу аьлла, дийцарехь.


Press-Release from the Save Chechnya Campaign About February 23 – Waynakh Online\nHome›News›Press-Release from the Save Chechnya Campaign About February 23\nInternational human rights organization, Save Chechnya Campaign, Let’s Break the Silence for Justice, has published a statement the February 23, World Chechnya Day.\nтема: 23 февраль, Нохчийчоьнан дуьненан юкъара де.\nЦхьа а вийц цавелла, я цхьаа дийц а цадина!\n23 февраль – вайнахана уггаре а боккха бала боьссина де.\n11 февралехь 1943 шарахь, СССР Коммунистин Нохч-г1алг1айчуьрачу комитето дийцаре дира вайнах махкаха баха, Нохч –г1алг1айн Автономни Советин Социалистин республика д1аяккха.\nВайнах бух боцуш бехке бора немцошна г1о лаьцна бохуш. 1941- 44 шерашкахь 40 000 нохчо Ц1ечу Эскарехь воллушехь, чекистин терахьашца а Советан 1эдална духьала 450 бен г1аттамхо воццушехь, Герман эскар вайнехан махкахь хилла а доццушехь.\nД1абоьдуш дуьненан юкъара шоллаг1а т1ом а болуш, вайнах махкара бохуш(план «Чечевица») советаша харж йира 150миллион соьманна(3,9 миллион евро). Цу зуламна хьалха ваьккхина вара 20 000 НКВДешник, 100 000 салти.\nЦу дийнахь ишта, цхьа а юкъара цакъестош, мел волчу вайнахана геноцид ян йолира Советин Россис. Массо а вайнах дахний лелочу вагонашца новкъа бехийра. Цаьрга кхаа дийнахь хир бу баьхна некъ, шина –кхаа кийрана бах белира. Новкъахь 24 сахьтехь цкъа бен цасацайора ц1ерпошташ. Шайна чуьра маццаллех, шелонах белларш охьа баьхна некъаца сихонца д1ах1улбан.\nАмма, нохчийн кхерч лору ламанан юрт – Хьайбахь , уггаре а доккха зулам хилира Советин Россис нохчашна т1ехь йиначу геноцидах.\n26 февралехь 1944 шарахь, Хьайбахара а, ишта цунна гондахьарачу ярташкара а схьа гулбина, цигахь колхозан божли чохь дина боллушехь вагира 700 сов стаг. Воккха, шима, доьзалхойха болу зударий а цакъестош.\nОцу зуламна жоьпаллех волчу чалтача хаам бахьийтира:\nЙоккхачу къайленца СССР-н чохьарчу г1улкхан Коммисаре накъосте Берия Лавренте.\nАлха хьан б1аргашна. Д1акхалхо халонаш хиларна, оперци «Лаьмнаш» шен рожехь чекх яккха, Хьайбаха юртахь ас х1аллак дина 700 сов адам.\nЧоьхьарчу г1уллакхан урхалла, полковник Гвишиани.\nИ декъал веш, цунна Москохара духьал беъначу хаамо бохура:\nХьайбахара нохчий бохабеш хьо каде хьовзарна, хьуна совг1ат дан а, хьан чин айдан а сацам хилла. Декъал во.\nКъоман чоьхарчу г1уллакхан Коммисар Берия.\nСоветин архиваша дийцарехь 496 400 вайнах ву юкъерачу Азехь, Сибреха масехь дийна д1акхалхинарг. Новкъахь шелонах,мацаллах уьш дукха х1алак хилла. Ишта цигахь д1акхаьчча махкалла хилла а делла цараха дукха адам. Ткъа цараха бисначарна 1957 шарахь бен шайн махка юхаберза бакъо а ца елла.\nСоветаша ч1ог1а х1улдина дара вайнах Кавказера бохор. Уьш бохийна ши о даьллачул т1аьхьа бен дуьненна а цахиира вайнахах хилларг х1ун ду. 2004 шарахь, вайнах бохийна 60 шо даьллачул т1аьхьа Европан Парламенто т1еийцира сацам: 1944шарахь Сталинан омрица вайнахана йинарг геноцид ю, аьлла. И геноцид хилар 1907 шарахь хиллачу йоьалг1ачу Гаагси Конфенцин сацамца а, 9 декабряхь 1948 шарахь ООНан Генеральни Ассамлеяс геноцидан талорш билгал даьхначу Конфенцица а тоьшалла деш.\nТахана Россина мел цалаарх а дуьненна гуш ю х1окху т1аьхьарчу 20 шарахь Россис нохчашна йо керла геноцид. Хаттар х1утту: кхин 60 шарахь 1ийр бу те, дуьненан политикаш и геноцид хилар къобал цадеш?\nОха, Save Chechnya Campaign, массо маьршачу а, демократин а паччахьалкхашка доьху:\nа)1944шарахь Советин Россис нохчий бохор а, кху т1аьхьарчу 20 шарахь демократин Россис нохчашн дина зуламаш а цхьатерра геноцид ларар.\nб) и зуламаш лерийна талла дуьненан юкъерачу Суьдан коммисии кхолла. Уьш адамаллин духьала дина талорш лара а, зуламхой Дуьненан Суьдан хьалха х1иттон а.\nPress-Release from the Society for Threatened Peoples ...\nThe Sixty Nineth Commemoration of the Chechen ...


Инфоурок › Другое ›Конспекты›Конспект урока на тему "Элпаш С,с яздар", (1-ра класс).\nУрокан ц1е: « Йозанан жима а , доккха а элпаш с , С яздар».\n1алашо: йозанан жима а , доккха а элпаш с , С довзийтар. Уьш яздан 1амор.\n1 .Предметни: берашна девзар ду йозанан жима а , доккха а элпаш с , С. 1емар ду уьш нийса а ,хаза а яздан.\nКоммуникативни: берашна 1емар ду хьехархочун хаттаршна дуьззина , я дуьзаза жоьпаш дала. Берашна 1емар ду шайна оьшург хатта.\nПознавательни: Берийн алсамдер ду тидаме хилар , ойлаяр. Берашна 1емар ду дийцар х1отто. Дешнийн схеманаш а х1иттор ю бераша.\n3. Личностни: берашна 1емар ду шайн болх лерина бан. Белхан кхиамаш шайна дахарехь оьшург хуур ду берийн.\nС элпах лаьцна байт 1амор.\nДехко хьуьлла соне хиъна,\nЧкъурган эхиг хьалайиъна.\nИшта-вуьшта хьовса шу -\nЧкъургах диснарг С элп ду.\n-Муьлха элп ду бай т1ехь дуьйцург? (Элп Сс).\n-Стенах тера ду элп Сс? (Беттасах, чкъургах).\n-Х1ун 1амор ду вай тахана ? (Вайна девзар ду йозанан жима а , доккха а элпаш с,С).\n-Бераш, тахана вайна еана кемсаш. Цу суьрташ т1ехь ду т1едахкарш. Хьовса цаьрга. Муьлханаш кхочушдалур ду шуьга? Шайн белхан план х1отта е.\n(Бераша план х1отта йо).\n-Вайна тахана девзар ду йозанан жима а , доккха а элпаш с,С. Шуна 1емар и элпаш д1аяздан.\n4. Йозанан жима а , доккха а элпаш с,С яздар.\n-Бераш, шайгара элпаш юкъара схьахаржа зорбанан жима а , доккха а элпаш с , С . Мичахь хуьлу зорбанан элпаш? (Книгаш т1ехь).\n-Хьанна девза шуна йозанан доккха а ,жима а элпаш с , С ? Схьагайта.\n-Х1ара йозанан жима элп с ду,х1ара йозанан доккха элп С ду.\n-Х1ун кхиамаш бехи аша? (Суна девзи йозанан жима а , доккха а элпаш с, С).\n-Х1ун кхиамаш бехи аша? (Суна девзи йозанан жима а , доккха а элпаш с,С).\nЙозанан жима элп с яздар.\n-Мог1анан кхоалг1ачу декъана юккъе т1адам буьллу вай. Хьалахьокху сиз аьрру аг1ор воьрзуш .Лакхарчу мог1анна т1е кхочуш хьаьвзина гу буьллуш , охьавог1у лахарчу белхан мог1анна т1е. Кхузахь ша волччохь хьаьвзаш техкарг а юьллуш жимма хьала а воьдий белхан мог1анан кхоалг1ачу декъехь соцу.\n-Аса, д1аэр ду аша яздан деза элпан рог1алла. Аша аса аьлларг дича вайн керла элпаш нислур ду.\n(Хьехархочо д1а а олуш , д1аяздо бераша йозанан жима элп с).\n-Вовшийн белхаш талла. Уггаре хаза яздинчу элпашна т1ехула т1адамаш дахка.\nТептарш т1ера д1аяздо бераша йозанан жима элп с.\n-Х1ун кхиамаш бехи аша? (Суна 1еми йозанан жима элп с яздан).\nЛовзар : «Аз тиладелла».\n-Бераш, аса д1айоьшур ю байташ. Оцу байташ т1ера цхьацца аьзнаш тиладелла. Аша суна дийца : муьлханиг ду галдаьлла аз?\nСелима ю чоь ц1анъеш,\nЦхьацца чуьра г1уллакх деш.\nСуй (нуй) цо хьокхий, нех гулйо,\nЮха ара ластайо.\nГ1езаш хилахь лелаш вуон\nВоллу со уьш вон човхо\nКара (сара) бетташ,къахкош,\nКертал ара лохкуш.\n-Х1ун хьокху нехаш гулъеш? (Нуй).\n-Муьлха аз тиладелла? (Н).\n-Х1ун ю г1езашна тухург? (Сара).\n-Муьлха аз тиладелла? (С).\nХ1окху ловзаро ритм ларъян 1амадо бераш.\nМассара а цхьаьний:\nСаца, машен, саца, машен,\nСаца, машен, саца!\nХ1ораммо а ритмехь, цхьанаэшшарехь кераюккъе байн буй бетта, багахь и байташ а йоьшуш. Юха массара а шайн-шайн дагахь йоьшу уьш. Оьшшучу хенахь, массара а цхьаьний «Саца» ала деза.\n6. Йозанан доккха элп С яздар.\nУьн т1ехь гойту С элп яздаран рог1алла.\n-Т1адам буьллу лакхарчу белхан мог1анна т1ехула. Цу т1ера хьала гу буьллу. Гу т1ера чувог1у хьаьвзаш , лахарчу белхан мог1анна т1е кхачале техкарг а юьллуш мог1анан юккъе кхаччалц хьалавоьду.\nТептарш т1е д1аяздо бераша йозанан доккха элп С.\n-Х1ун кхиамаш бехи аша? (Тхуна 1еми йозанан доккха элп С яздан).\n-Х1инца вай жимма садо1ар ду. Уггаре тидаме мила ву хуур ду.\nС + бецашна а, дитташна а дахар луш ерг =? (Сорам)\nС + г1амаран я кхечу х1уманан барз =? (Соьла)\nС + суьде шена гинарг дийца валош верг =? (Стеш)\nС + ши де а дитина, кхоалг1а де =? (Сула)\nС + д1айоьжна говр юхаозон г1ирс =? (Сурх)\n-Муьлха дешнаш дара шуна ца девзарш? ( Урх).\n-Х1ун ю элира вай урх? (Говр юхаозон г1ирс).\nФонетически зарядка яр.\n-Ахкарга чуьра мох ара муха болу? («С-с-с»).\n-Ала массара С-С-С. Муьлха аз хеза вайна? (С).\nДозуш долу къамел кхиор. Сайх лаьцна жима дийцар х1оттор.\n(Хьехархочо уьн т1е д1ауллу сайн сурт).\n-Х1ара х1ун ю? (Сай).\n-Муха бу сай? (Сай хаза бу).\n-Муха ю сайн ма1аш? (Цуьнан ма1аш яккхий ю).\n-Стенгахь беха сай? (Сай хьуьнхахь беха).\n-Цо х1ун юу? (Цо юу буц, г1аш).\n-Х1ун дира вай? (Дийцар х1оттийра).\n-Хьан дуьйцур дара и схьа? (Бераша схьадуьйцу).\nСАЙ дешан схема х1оттор.\n-Маса дешдакъа ду САЙ дешан? (Цхьаъ).\n-Маса элп ду САЙ дашехь? (Кхоъ).\n-Муьлханаш ду уьш? (С, А ,Й).\n-Маса аз ду? (Кхоъ).\n-Муьлханаш ду уьш? (С,А,Й).\n-Цхьа а аьзнийн цхьанакхетар дуй САЙ дашехь? (СА ду).\n-Муха хила еза цунна йог1у еък1ов? (Ши бос болуш).\n-Муха хила еза (Й) озан еък1ов? (Сийна бос болуш).\n(Бераша басе ялайо схема).\n-Х1ун кхиамаш бехи аша? (Аса дешан схема х1отти).\n-Муьлха элп девзира шуна? (Элп Сс)\n-Стенах тер аду элп Сс?\nУрокан ц1е: « Йозанан жима элп с яздар».\n1алашо: йозанан жима элп с кхин д1а а довзийтар. Элп с дешдакъошкахь дешнашкахь яздан 1амор.\n1 .Предметни: берашна кхин д1а а девзар ду йозанан жима элп с . 1емар ду элп с дешдакъошкахь , дешнашкахь кхечу элпех хотта.\nПознавательни: берашна 1емар ду зорбанан а , йозанан а элпаш вовшех къасто. Хуур ду йозанан элпаш шина кепара хилар (мог1анан а , даккхий а). Берийн алсамдер ду тидаме хилар , ойлаяр. Берашна 1емар ду дийцар х1отто. Дешнийн схеманаш а х1иттор ю бераша.\n3. Личностни: берашна 1емар ду шайн болх лерина бан. Белхан кхиамаш шайна дахарехь оьшург хуур ду берийн. 1аламе безам а кхоллалур бу берийн.\n-Муьлха дешнаш карий шуна? (Сег1аз, саг1а, салам, салор).\n-Муьлха дош ду шуна ца девзарг? (Салор).\n-Салор- иза сагалматийн цхьа тайпа ду . Салорш адамаша кхобуш хуьлу. Цара гоьжа бо, гоьжанах тай доккху.\n-Х1ун ду оцу дешнийн юкъара? (Оцу дешнийн юьххьехь ду элп Сс).\n-Х1ун 1амор ду вай тахана? (Вай 1аморд ду элп с яздан).\n-Вайна тахана кхин д1а девзар ду йозанан жима элп с. Шуна 1емар элп с юкъадог1уш дешдакъош , дешнаш яздан.\n4. Йозанан жима элп с дешдакъошкахь , дешнашкахь яздар.\nТептарш т1ера д1аяздо бераша элп с.\n-Элп с юьххьехь долуш дешнаш карадел.\n-Седа, сом, сай, …\n-Элп с юккъехь долуш дешнаш карадел.\n-Тарсал , аса , масса…\n-Элп с чаккхенгахь долуш дешнаш карадел.\n-Х1ун кхиамаш бехи аша? (Аса йозанан жима элп с язди).\nЙозанан жима элп юкъахь долуш дешдакъош кхоллар , уьш д1аяздар.\n-Д1аяздо элп с , т1ех1утту элп а. Муьлха дешдакъа хили? (СА).\n-Д1аяздо элп с, т1ех1утту элп о. Муьлха дешдакъа хили? (СО).\n-Д1аяздо элп с, т1ех1утту элп у. Муьлха дешдакъа хили? (СУ).\n-Д1аязде и дешдакъош т1ептарш т1е.Д1аяздо элп с, т1ех1утту элп и. Муьлха дешдакъа хили? (СИ).\n6.Йозанан жима а , доккха а элпаш с , С дешнашкахь яздар.\n-Д1адеша и дешнаш. Х1унда яздина и дешнаш даккхийчу элпашца? (Уьш адамийн ц1ерш ю. Адамийн ц1ераш даккхийчу элпашца язйо.\n(Х1ора берана карточка ло тедилларца)\n-Муьлха элп ду т1адамийн метана яздан дезарг ? ( Хьалхарчу дашехь жима элп с, шолг1ачу -доккха элп С).\n-Х1ун кхиамаш бехи аша? (Суна 1еми дешнашкахь элпаш с , С яздан).\nЖима дийцар х1оттор.\n(Хьехархочо уьн т1е д1атуху цициган сурт).\n-Вай х1инца жима дийцар х1оттор ду.Х1ара х1ун ю? (Цициг).\n-Цициг муха ду? (Цициг хаза ду).\n-« Цициг хаза ду» - иза хун ю? (Предложени ю).\n-Муха бос бу цуьнан? (Цуьнан можа бос бу).\n-« Цуьнан можа бос бу»- х1ун ю иза? (Предложени ю ).\n-Муха ю цуьнан м1араш? (Цуьнан м1араш ира ю).\n-« Цуьнан м1араш ира ю»- х1ун ю иза? (Предложении ю).\n-Цициг муха ловзу? (Цициг хаза ловзу).\n-« Цициг хаза ловзу»- х1ун ю иза ? (Предложению ).\n-Х1ун ю аша х1иттийнарш? (Предложенеш).\n-Уьш стенах лаьцна ю? (Цицигах).\n- И предложенеш маь1ница йозаелле юй? (Ю).\n-М аь1ница йозаеллачу предложенех –текст олу. Текстана ц1е тилла йиш ю. Х1ун ц1е туьллур яра вай текстана? (Цициг).\n-Х1ун кхиамаш бехи аша? (Суна 1еми дийцар х1отто).\nС + xlopa п1ерасканан буса Къуръан т1ера доьшу сура =? (Сеса)\nС + мачин бух =? (Сайр)\nС + готтачу ц1а чохь йовхачу хенахь дуккха а адам гулделча х1уттуш ерг =? (Стов)\n-Муьлха элп девзи шуна? (Элп Сс).\nВсего просмотров: 445606


Эскаре бахар хьарам дина нохчий\nЮха а эскарехь гIуллакх дан кегийрхой вовшахтоха гIоьртира Нохчийчохь\n2000-чу шерашкахь, Нохчийчохь тIемаш марсабевллачу заманчохь дуьйна а юкъадаьккхинера эскаре ийзор. Хьалхара эскаре кхойкхурш спортан дакъошка дIанисбан сацамбинера. ГIаттамхошлахь лелла ву я вац толлура хIора а арме хьажо билгалвьккхинарг.\n2001-2002-чу а шерашкахь маса дерзийра эскаре гIуллакх дан нохчий вовшахтохар. Иштта сихонца юха даймахка а берзийра уьш. Эпсаршца даим а конфликташ лаьттара церан хьалялан юург йоьхуш, куьйгалхошна дуьхьал буьйлуш, шайца цхьана болчу эскархошца девнаш латтош. Бунташ лелхийтинчарна дуьхьал бехкзуламан гIуллакхаш а ийдира, амма тIаьхьо дIакъевлира.\nМасала, 2004-чу шарахь Нохчийчуьра верриг а эскаре хьажийнарг 39 жимстаг вара. Цхьа башхалла яра кхузахь - уьш массо а Нохчийчоьнан территори тIехь гIуллакх дан витира.\nТIаьхьо Нохчийчуьрчу тIеман коммисариате шарна эскаран гIуллакх кхочушдан а, контрактца а вовшахтоха болийра кегийрхой меттигерчу комендатуре а, прокуратуре а, ишта 42-чу дивизин дакъошка а.\n2014-чу шарахь Кадыров Рамзана дIакхайкхийра, тIейогIучу хенахь республикера массо а жимстаг декхаревийр ву Оьрсийчоьнан эскарехь гIуллакх дан аьлла. ХIетахь буьйцурш бара армех баха сатесна масех эзар нохчийн жимстаг.\nАмма мухха хиллехь а, хIинццалц схьа цхьа формале хIума дар-кх эскаран гIуллакх. Аьлча а, кегийрхой вовшахтухура Нохчийчохь куп тоьхна тIеман дакъош дIадузархьама. Республикан тIеман комиссаран Джейрханов Ахьмадан зерашца, 2016-чу шарахь эскаран гIуллакх даллал вара Нохчийчуьра 86 эзар стаг.\n2017-чу шарахь юха а тIехтаса дийзира арме вахийтар. Нохчийн куьйгалло дIахьедарца, тIеман дакъошкахь вовшахтийсадаларш мел а ца хилийтарца доьзна дара и.\nХIетте а оцу шеран гурахь юха а дийцадаьккхира меттигера нохчийн бераш Оьрсийчоьнан кхечу регионашка армех хьийсор, къаьсттина луларчу мехкашка - Краснодаран а, Ставрполан а, ишта кхечу кIошташка а.\n2018-чу шеран бIаьста а, гурахь а Нохчийчоьнан куьйгалхочо ши омра арахийцира, федералан Iедалша нохчий арме хьийсорах бинчу сацамах пайда а оьцуш.\nНохчийчоьнан комиссариатан информацица, кху шарахь Iалашо яра махкара 70 жимстаг Майкопе а, БуьритIе а, Волгограде а, Севастополе а, Къилбаседа Кавказерчу гIаланашка а арме хьийсо. Ерриг Оьрсийчохь лелачу эскархойх низамна юкъара Нохчийчоь а ца яккха интерес ю республикан Iедалхойн.\nАмма кхи цхьа хIума а ду кхузахь, цу кепара дехкарш бахьана долуш республика мел ю дIасадаржийна, нохчийн Iедалхошна муьтIахь долу дакъош дIадуза таро хуьлу.\nКъайлахчу хьосташа даредарца, Нохчийчохь Росгвардин могIаршкахь гIуллакх дан висса луучу 250 эзар сом охьадилла деза. Ткъа республикерчу хьелашка ладоьгIча, и Iаламат беза мах бу.\nЭскаре баха хан кхаьчначу кегийрхойн гергарчара дийцира, шайн бераш Оьрсийчу гIуллакх дан баха шайна ца лааран бахьанаш. Царна хетарехь, Нохчийчохь хиллачу тIемашкахь чекхбийлина эпсарш хила тарло бухахь, ткъа цара ницкъбан тарло церан доьзалшна.\nИшта са ца тоь дайн-нанойн, шайн кIенташка Къилбаседа Кавказан регионашкахь хан яккхийтина ца Iаш, Сибрех а, Генарчу Малхбале а уьш дIахьийсорна кхоьруш а.


Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн президент Трамп Дональд\nТеррорхо Царнаев Джохар вуьйш кхел кхочушяйта гIуртур бу федералан Iедалхой аьлла, дIахьедина Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн президенто Трамп Дональда. 2013-чу шарахь Бостонехь йоьдучу марафонехь кхо стаг а вуьйш, 280-на чевнаш а еш, теракт ярна бехкевеш ву шен вешица Тамерланца цхьана Царнаев. ПIераскан дийнахь апелляцин кхело юхабаьккхина Джохаран хьокъехь бина хилла шайн сацам.\n"Вайн пачхьалкхо магийта ца беза апелляцин сацам. Цул совнах, оцу процессо дуккха а хан дIалаьцна", - тIетоьхна президенто.\nАпелляцин кхел тIетайра адвокаташна, Царнаевн кхел Бостонехь дIаяхьарна, аьтто ца баьллера оцу гIуллакхан озабезамаш ца бен бехккъасторхой вовшахтоха аьлла.\nАмерикан Цхьаьнатоьхначу Штатийн федералан аппеляцин кхело юхабаьккхина Бостонерчу марафонехь терроран тохар дарна Царнаев Джохар вен кхачош бина хилла сацам аьлла, яздира хаамашкахь шоьтан дийнахь.


Нохчийчоьнан вахархо шайн пачхьалкхера араваккха гIоьртина Украинан миграцин хьукмат\nУкраинан малхбалехьа оьрсийн сепаратисташна а, эскархошна а дуьхьал тIемаш бина Нохчийчуьра вахархо Читаев Рамзан шайн пачхьалкхера араваккха гIоьртина Украинера миграцин хьукмат.\nАдамийн бакъонашкахула йолчу Украинан Хельсинкан юкъараллан (УХСПЧ) директоро Павличенко Александра бина и хаам Кавказ.Реалиига.\n"Цо билггал "Аьтту секторан" декъехь кхаа эвлахь тIемаш бина хиларх тоьшаллаш кхаьчна тхоьга, тхайн партнерашка дехар дина оха, цунна адвокат ло аьлла", - дийцина Павличенкос. Цо ишта билгалдаьккхина, Читаев Оьрсийчоьнан вахархо хилар а.\n"Адвокат юкъагIоьртинчул тIаьхьа, дIахецна иза" - аьлла, тIетоьхна бакъоларъярхочо.\nКиевн кIоштарчу ша вехачу Белая Церковь олучу меттигехь лаьцна хиллера Читаев, цигара дIа вигинера иза Киеверчу миграцин урхалле. Адвокат тIе кхаьчначу заманчохь Читаев, иза дозане дIавига дезачу автобус чохь хиллера. Цкъачунна хууш дац, муьлхачу пачхьалкхе цунна депорт ян дагахь хиллера.\nУкраинхойн бакъоларъярхочо Захаров Бориса дийцарехь, пачхьалкхан президенто Зеленский Владимира тIечIагIйинчу къоман кхерамзаллин Кхеташонан санкцийн тептаре вазвина ву Читаев.\nКъилбаседа Кавказера схьабевллачу бахархойн хьокъехь Украинан Iедалхой омра кхочушдан гIоьртина дуьххьара гоьяьлла меттиг ю хIара. БIеннашкахь бу Украинехь санкцийн тептаршка язбина Къилбаседа Кавказера бахархой. Официалехь дозанан барамаш хьажийна бу криминалан авторитеташна дуьхьал. Бакъду хьовзамаш хуьлу уьш бахьанехь тховкIело йоьхучарна а, цхьана ханна я гуттаренна а шайн пачхьалкхехь баха бакъо еллачарна а.\nКиеверчу Деснянскан кхело набахтехь даккха диъ шо хан тоьхна 30 шо долчу Шеларчу С-А. Юсупна, бакъо йоцуш герз латторна.\nЦо тIе ца дуьтура бехкаш, ткъа цуьнан адвокато билгалдаьккхира, иза лоцуш цуьнгара тапча яьккхина баьхнехь а, талламчашкахь тоьшаллина иза лоцуш дIаязйина видео а, сурт а цахилар.\nХьалхо хаам баьржира, Украинан президента Зеленский Владимира шен омрица тIечIагIдина къоман кхерамзаллан Кхеташоно хIоттийна санкцийн тептар, аьлла. Цуьнан могIаршкахь вара Ушармин батальонан буьйранча ЧIебарлойн Муслим а, оцу тобанера масех стаг а.


Дуьне, ГIуран-бутт 01, 2015\nШинари-де 1 ГIуран-бутт 2015\nГIуран-бутт 01, 2015\nПарижера саммит: Iаламна - дешнаш, политиканна - терго\nПарижехь Iаламлардаран саммитехь коьрта интрига хилира Оьрсийчоьнан, Туркойчоьнан куьйгалхойн юкъаметтигаш а, ткъа иштта Цхьаьнатоьхначу Штатийн президентан Обама Баракан цу шина лидерца цхьаьнакхетар а.\nЛахьан-бутт 30, 2015\nДуьне ца дохийта гулбелла президенташ\nФранцин коьртачу шахьарахь Парижехь дIайолаелла Iалам лардаран саммит. 150 герга пачхьалкхан куьйгалхой бу дукхахан йоцуш террорхойн тIелатарш лайначу гIалахь гулбелла. Царна юккъехь ву Цхьаьнатоьхначу Штатийн президент Обама а, Оьрсийчоьнан куьйгалхо Путин Владимир а. Амма и шиъ вовшашка вистхир ву-вац хIинца а хууш дац.\nДуьненан экологи телхаш хилар дийцаре дина Парижехь\nВенецера Мальдивашка кхаччалца: экологи бахьнехь хийцаяла мегаш йолу 5 меттиг\nЛахьан-бутт 28, 2015\nОьрсийн кема туркойн ницкъаша чудаийтаро Кремлан гIорасизалла гайтина\nОьрсийчоьнан кема туркоша чудаийтинчу шолагIачу дийнахь цIеххьана кхачамбацар гучудийла дуьйладелира Оьрсийчохь духкуш долчу туркойн сурсаташца.\nЛахьан-бутт 25, 2015\nМигрантех къовлаяла некъ лоьху Голландино\nДуьненан ШолгIа тIом бирзичхьана а ца хиллачу барамашкахь мухIажирш дIасабаржаро гатйинчу Европан цхьайолчу пачхьалкхийн ойла ю шайн дозанашкахь паспорташ талларан раж хIотто. Ткъа иза Евробертан принципашца ца догIу аьлла хета демократин охIланашна.\nЗакаев: Путинан политика теракташца йоьзна хуьлу\nТеррорхошна дуьхьал къийсам барах пайда а баьккхина, шен Iедалан а, Оьрсийчоьнан дуьненчохь йолу мехалла а лакхаяьккха гIерта Путин Владимир.\nЛахьан-бутт 24, 2015\nШен кема чудаийтинчу Туркойчоьнца юкъаметтиг талха мегаш ю Оьрсийчоьнан\nШинарийндийнахь, Туркойчоьнан пачхьалкха доза хадийна аьлла, оьрсийн тIеман кема чудаийтина. Иза чудоьжна Шемахь. Оьрсийчоьнан президента Путин Владимира, Туркойчоь террористашца цхьана ю аьлла бехке йина.\nТуркойчоьнан а, Оьрсийчоьнан а юкъаметтиг талха мегаш ю.\nЛахьан-бутт 23, 2015\nПарижерчу зуламо сингаттам беана Европерчу бусулбанашна\nПарижехь а, Брюсселехь а террорхойн тIелатарш я террорхошна дуьхьал операцеш йинчул тIаьхьа йоллучу Европехь а кхерам баьржаш бу нахалахь.\nСингаттаме ю тахана Брюссел\nПарижехь 130 стаг а вуьйш талораш дина Iаьрбий шайн махкахой хиларе терра, шайна тIе а боьссина терроран кхерам, аьлла, дIахьединчул тIаьхьа Белгин Iедало ханна сацийна Брюсселерчу метрон болх, алссам урамашка баьхна полисхой. Лецна нах а бу.\nЛахьан-бутт 19, 2015\nМухIажираш саготта бу Парижерчу талоро шайн дахар вочу агIор хийца мег аьлла\nПарижехь терроран тIелатарш динчул тIаьхьа Малхбузерчу пачхьалкхашкахь беха мухIажираш, шайна юкъахь нохчий а болуш, саготта бу, цунах шайна зулам дала мега бохуш. Швецехь вехачу нохчийн журналистаца Тарамов Майрбекаца къамел дира Маршо Радионо цу хьокъехь.\nЛахьан-бутт 18, 2015\nПарижера эккхарш, боккха тIом балийта дина ду аьлла хета цхьаболчу нохчашна\n6 де даьлла Францера коьрта шахIарахь Парижехь террорхоша тIелатар дина. Оцу пачхьалкхехь баьхна а, бехаш болчу а нохчаша, шай бохам санна т1еэцна цигахь хилларг. Цуьнах ю Султанов Ахьмада кечйина материал.\nСтенна тоьа шуна шайн каракхочу ахча?\nХIирийчохь Пригородни кIоштан вахархочо йиттина шен нанна\nДаудовгара сектор дIаяьккхина, Машенашна кехаташ ца ло Нохчийчохь, Бетербиевс хастийна Гвоздик\nГIадужу-бутт 18, 2019\nЛераме редакци! Дехар ду цу юьртан ц1е нохчийн маттахь нийса яккхар: цу юьртан ц1е даиманна хилла йолу ц1е Хоси-юрт ю. Нохчаша нохчийн маттахь цкъа а ца йоккху цу юьртан ц1е "Ц1оьнтара",аьлла. Официально, г1азакхийн маттахь олу цунах "Центорой", ткъа х1инца , шуна ма-хаъара, официални ц1еАхмат(Кадыров)- юрт ю. Амма юха а цкъа а тидам т1ебохуьйту шун: цунах цкъа а цхьаммо "Ц1оьнтара" ца олу. Ц1оьнтара Ножин-юьртан к1оштахь ю. 1980- чу шерашахь токхамаш хиллачул т1аьхьа Грозненски к1оштахь йиллина Керла Ц1оьнтара а ю.\nМила ву Кунта-Хьажица ЦIоьнтарара набахте вигинарг?\nОьшу аьлла хета массо а хIума эца 0 %\nКхача а, бедарш а, юкъа-кара еххачу хенахь лело хIума а эца 50 %\nКхача а, бедарш а эца 0 %\nКхача эца 0 %\nЦхьана а хIумана ца тоьу 50 %\nХIара Iилманца нисбина кхаж бац. Жоьпаш деллачарна хетарг бен ца гойту кхо.\nАс бакъо ло Маршо Радионна (RFE/RL) сайн и-мейkах пайда эца, ас йинчу комментарешна жоп луш.