ХьаьжцIа (КаIбат) догIар — Зори Ислама\nВеза-Сийлахьчу Дала боху: «Баккъал а, нахана (Iибадат дан) угаре а хьалха доьгIна цIа Баккахь (Маккахь) дерг ду, Iаламашна беркате долуш, нийса некъ а болуш («Алу Iимран», 96).\nИбрахIим-пайхамара (Делера салам хуьлда цунна) ша Макка веана волуш, шен кIанте ИсмаьIиле (Делера салам хуьлда цунна) элира: «ХIай сан кIант! АллахIа цхьана балхаца омра дина соьга». ИсмаьIила (Делера салам хуьлда цунна) жоп делира: «ХIай сан да! Дала хьайга дина омра кхочушде ахь». ТIаккха ИбрахIима (Делера салам хуьлда цунна) цуьнга хаьттира, оцу тIехь шена гIо дийр дуй ахь, аьлла. Шена иза хIун ду а ца хууш волчу ИсмаьIила (Делера салам хуьлда цунна) жоп делира, Дала хьоьга омра дина хилча, ша гIо ца деш муха Iийр ву, аьлла. ТIаккха ИбрахIима (Делера салам хуьлда цунна) шен кIанте элира: «Баккъал а, АллахIа соьга омра дина, хIокху меттехь нахе Шена Iибадат дайта цIа догIа, аьлла». Веза-Сийлахьчу Дала боху: «Оха ИбрахIимна ХьаьжцIа догIа меттиг билгалйина хан хьахае ахь, (Тхаьш олуш): «Соьца накъост ма лацалахь цхьана а хIуманца, Сан цIа (КаIбат) цIанде ахь (тIаваф деш) гуо боккхучарна а, Iибадат (иIтикаф) деш чохь сецна болчарна а, руку1е, сужуде баханчарна а (ламаз дечарна)» («Аль-Хьадж», 26).\nДала шайн меттиг билгалйича, Ибрах1им-пайхамара (Делера салам хуьлда цунна), цуьнан к1анта Исмаь1ила а (Делера салам хуьлда цунна) хьаладотта долийра Хьажц1а. Веза-Сийлахьчу Дала боху: «Ибрах1има, Исмаь1ила а Хьаьжц1ийнан баххаш ойбу хан хьахае ахь, (Деле доьхуш): «Х1ай тхан Дела! Къобалде Ахь х1ара (г1ишло яр) тхоьгара, баккъал а, Хьо ма ву Хезаш верг, Хууш верг («Аль-Бакъарат», 127)\nЦул тIаьхьа цаьршимма Деле дийхира, шаьшшиъ а, шаьшшиннан доьзал а Цунна муьтIахь хилийтар, Iибадат дарехь шаьшшиъ нисвар. Веза-Сийлахьчу Дала боху: «ХIай тхан Дела! Тхойшиъ Хьайна муьтIахь вехьа, тхан тIаьхьенах а Хьайна муьтIахь долу уммат де Ахь, оха (ХьаьжцIахь) дан дезачу Iибадатан бакъонаш гайта Ахь тхуна, тхуна гечдехьа, баккъал а, Хьо ма ву Гечдеш верг, Къинхетаме верг » («Аль-Бакъарат», 128).\nИбрахIима, ИсмаьIила а (Делера салам хуьлда цаьршинна) оганаш хьаладуттучу хенахь, соне билла тIулг хьаштхилира цаьршинна. Веза-Сийлахьчу Дала ялсаманера тIулг бохьуш, Джабраил-малик (Делера салам хуьлда цунна) даийтира. Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) шен хьадисехь дийцина, иза чIогIа кIайн бос болуш тIулг бара, аьлла. Адам-пайхамаран (Делера салам хуьлда цунна) тIаьхьено летош долу къинош тIеэцар бахьанехь, жим-жима Iаржлуш, Iаьржа тIулг хилла цунах. Оганаш лакха хьаладевлча, ИбрахIима (Делера салам хуьлда цунна) шен кIанте ИсмаьIиле (Делера салам хуьлда цунна) шена тIехIотта боккха тIулг баийтира. Берзинчу когашца иза оцу тIулга тIеваьлча, цуьнан ши ког тIулга чу боьссира, оцу тIехь лараш а юьтуш. ИбрахIим-пайхамаран (Делера салам хуьлда цунна) макъам (меттиг) аьлла, цIе тиллира цунна. Веза-Сийлахьчу Дала боху: «Аш лаца ИбрахIиман макъамах (иза тIехIоьтттина лаьттинчу тIулга тIехьа) ламаз дан меттиг» («Аль-Бакъарат», 125).\nЦундела ХьаьжцIа баханчу наха шаьш КаIбатна ворхI гуо баьккхина бевлча, тIаваф даран ши ракаIат суннат ламаз до оцу тIулгана тIехьа. ХьаьжцIа доьгIна даьлча, Делера омра деара, ийман диллинчу нахана тIехь ХьаьжцIа бахар фарз хилар хоуьйтуш. Веза-Сийлахьчу Дала боху: «Нахана тIехь важиб ду — АллахIан дуьхьа ХьаьжцIа бахар, цига новкъа дIасабаха ницкъ кхачахь (некъ маьрша белахь, могашалла елахь, шена а, цIахь буьсучу шен доьзална а тоам беш кхача белахь)» («Алу Iимран», 97).\nЦул тIаьхьа Дала омра дира ИбрахIим-пайхамаре (Делера салам хуьлда цунна), нахе ХьаьжцIа дуьйла але кхайкхам бе, аьлла. ТIаккха ИбрахIим-пайхамара (Делера салам хуьлда цунна) Iарафат лома тIе хьала а ваьлла, мохь туьйхира: «ХIай нах! Дала шуна Iибадат дан цIа доьгIна, Цо шуна важиб дина цига дахкар, шайн Делан омра кхочушде аш». Шен юхь Малхбалехьа, Малхбузехьа, Къилбехьа, Къилбасдехьа ерзош, кхайкхам бира цо. Дала цуьнан аз хазийтира дуьнен чохь болчу берриге а нахана, цул совнаха — церан дегнаш чу ХьаьжцIа (КаIбат) дезар а диллира Цо. Азаллехь Дала шаьш ХьаьжцIа гIур бу аьлла яздинчеран синоша жоп делира цунна, шаьш олуш: «Лаббайкалло́хIумма лаббайка (ХIай АллахI, Хьан омранна муьтIахь ду тхо, и кхочушдан кийча ду тхо)». Веза-Сийлахьчу Дала боху: «Ахь нахе кхайкхам бе, ХьаьжцIа дуьйла алий, тIаккха уьш богIур ма бу гIаш а, хIора гIелъеллачу эмкална тIехь а генахь йолчу ерриге а меттигашкара» («Аль-Хьадж», 27).\nДала шега кхайкхам бе аьлча, ИбрахIим-пайхамара (Делера салам хуьлда цунна) аьлла хилла: «ХIай сан Дела! Сан аз массо нахана хезар ма дац». ТIаккха Дала цуьнга аьлла: «Хьан декхар – кхайкхам бар ду, и дIакхачадар – Тхан декхар ду». Веза-Сийлахьчу Делан пурбанца, дуьнен чохь мел йолчу шахьаршкара ХьаьжцIа бахка, цуьнан лерам бан буьйлабелира нах. ИбрахIим-пайхамар (Делера салам хуьлда цунна) вазвира Дала, цуьнга итт жайна а доссийра Цо. Веза-Сийлахьчу Дала боху: «АллахIа ИбрахIимна Ша дукхавезар делира» («Ан-Нисаъ», 125).\nИсмаьIилан (Делера салам хуьлда цунна) нана ХIажар ИбрахIимал (Делера салам хуьлда цунна) хьалха дIакхелхира, иза Маккахь дIайоьллира цара. Цул тIаьхьа ИбрахIиман (Делера салам хуьлда цунна) зуда Сарат дIакхелхира, шен 127 шо долуш. ИбрахIим-пайхамар (Делера салам хуьлда цунна) шен 175 шо кхаьчча дIакхелхира, цуьнан шина кIанта ИсмаьIила а, Исхьакъа а дIавоьллира иза Саратна уллехь, Хьаброн цIе йолчу меттехь.\n← Достигнутые результаты в рамках регионального проекта «Старшее поколение»\nЮсуф-пайхамар (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) →


Китайхь Iедало дихкина берашна бусулба цIераш тахкар\nКитайн Iедалша Къилба- Малхбезерчу Синьцзян регионехь дихкина дуьненчу довлучу берашна бусулбанашлахь лелон цIераш тахкар.\nШинарийдийнахь Маьрша Ази Радиочухула вистхуьлуш, Синьцзянан официалан векало тIечIагIбина и хаам. Китайн куьйгаллехь долчу коммунистийн Iедалша тахка цамагийначарлахь ю Ислам, Имам, КъорIан, Мекка, ДжихIад, Саддам, Хадж, Медина иштта кхи а иттанашкахь цIераш.\nУрумчи регионан шахьаран полицхойн векало дIахьедина, Iедало йихкина цIераш техкина бераш, пачхьалкхан тептарийн системина юкъарадохур хилар. Оцу бахьанашца аьтто хир бац берийн я деша а, я дарбан хIусамашка гIо деха а.\nИ керла низам хьакхало доккхачу декъанна дукха хенахь дуьйнна цигахь бехачу 10 миллион уйгурех, 1,5 миллион казахех, 150 эзар киргизех, 5000 гIезалойх, 4000 таджикех. Китайн Iедало шайца лелон харцо кес-кеста ялхайо уйгураша.


Резидентан гIалат. Муха хилира Скрипаль Сергейх Британин шпион\nФСБ-но Скрипаль Сергей лоцуш даьккхина сурт, 2004 шо.\nИспанера цIавирзинчу Скрипална гIурт карийра Оьрсийчохь. Махкахь дIабоьдуш бара Нохчийчуьра тIом.\nКху баттахь араелира Британерчу журналисто Урбан Марка язйина "Скрпиалан материалаш: Оьрсийчоьнан шпионан дахар а, валанза валар а" цIе йолу книга. Цуьнан авторо маситта интервью эцнера Скрипалера, цунна дIаьвше тIелатар дале хьалха. Маршо Радион Оьрсийн сервисо материал кечйина цу книгин коьрта кийсакаш юьйцуш.\n1992-чу шарахь Оьрсийчоьнан тIеман коьртачу штабан Коьртачу талламан урхаллера (ГРУ) балхара дIавала вахана хилла Скрипаль. Кхин а 4 шо даьлча цунах хилла Британин талламан сервисан агент.\nСоветан Пачхьалкх йоьхначул тIаьхьа Скрипалан тешам байна пачхьалкхах. 1992-чу шарахь аьхка иза Коьртачу талламан урхаллан (ГРУ) штабе веана ша балхара дIавалийта аьлла. Оццу хенахь СССР-н коьртачу штабан ГРУ дIатоьхна хилла Оьрсийчоьнан тIеман минисраллах.\nПрезидент Путин Владимир ГРУ-н штаб-хIусамехь, Москох, 2006 шо.\n"Ас ца лору Оьрсийчоьнан демократаш, керлачу Iедална гIуллакх дан лууш вац со", - аьлла Скрипала, ша балхара д1авала вахача. Амма эскарера мукъа ца витина иза.\n1993-гIа шо долалуш Парижерхь волчу резидентан дарж кховдийна хилла Скрипале. Амма Iедалехь дика уьйраш йолу кхин стаг хьалхаиккхина цулла. Скрипалан меттиг карийна Испанин коьртачу гIалахь Мадридехь. Меттигера резидент а вуьтуш, Москохан хьалха жоьпаллехь хилла иза.\nИспанехь бизнесца боьзначу нахаца уьйраш дIатаса дагахь хилла Скрипаль, ахча а даьккхина, цул тIаьхьа балхара дIавала план йолуш.\nКхин а 3 шо даьлча, 1996-чу шарахь Скрипалах шайн агент ван аьтто баьлла МИ-6 олучу Британин талламан сервисан. Цуьнгахь доллург зуьйш, МИ-6 белхахочо Багналл Ричарда цхьана дийнахь Скрипалехь йитина хилла Ингалсан махка веддачу ГРУ-н белхахочо Суворов Виктора язйина "Аквариум" цIе йолу книга.\nЦу книгина тIехь дуьйцуш ду тIеман талламан сервисна Суворовс хьешан хIусамийн динна маша кхоьллина лаьцна, цу чохь совцуш болчу нахах агенташ бар Iалашонца. Ми-6-на болх бан волалуш Скрипаль лууш хилла Малагехь хьешан цIа схьаделла.\nСкрипалан дика белхан карьера хилла.\nБританин агент хиллачул тIаьхьа, 1996-чу шарахь Гезгмашин-баттахь, Скрипаль Испанера Москох вахана. Цу хенахь цо масийтта къайле дIайийцина хилла Британин талламхошна. Ми-6-н инзаре боккха аьтто хилла, ГРУ-н штабехь жигара болх беш шайн агент хилар. ТIаьххьара цу структурехь Ингалсан хилла агент вара, 1960-чу шерашкахь Москох лаьцна, тоьпаш а тоьхна, вийна волу Пеньковский Олег.\nИспанера цIавирзинчу Скрипална гIурт карийра Оьрсийчохь. Ельцин хIинц-хIинца юхахаьржинера президентан дарже, ткъа иза лоруш вацара тIеман министраллан куьйгалло.\nМахкахь дIабоьдуш бара Нохчийчуьра тIом.\nГРУ-н коьрте хIоьттийра Скрипалан дика вевзаш волу Корабельников Валентин.\nКнигин авторо Урбана чIагIдарехь, цо кечйина хилла Басаев Шамиль вуьйш дIаяхьна операци. Корабельковн куьйгакIеллахь волуш Скрипала куьйгалла деш хилла кадрийн декъана, Британин талламан сервисана мах боцу информаци дIакхачош. Оццу хенахь махкахь карчам бан ойла йолуш хилла Оьрсийчоьнан эскарера эпсарш. Иза тIаьхьо дIадирзира, инарла Рохлин Лев а вуьйш.\nБританхошна дIакхачочу информацех хIоразза а масийтта эзар доллар луш хилла Скрипална. Цу кепара, Ми-6 сервисо цунна деллачу ахчанан барам хир бу 90 эзар доллар, чIагIдо книгин авторо.\nСкрипаль лецира ФСБ-но 2004-чу шарахь. Кхин а ши шо даьлча 13 шо колонехь яккха хан туьйхира цунна.\nКерлачу дахарех ца вьуйлира Скрипаль.\nIамеркехь лаьцначу Оьрсийчоьнан шпионех хийцича, Британехь Солсбери гIалахь вехаш вара Скрипаль, Ми-6 талламан сервисо шена эцначу хIусамехь.\nЦигахь Скрипаль даиман а Оьрсийчоьнан "Первый" телеканале хьоьжуш хилла, яздо авторо. Скрипаль реза хилла Кремло дIахьочу политикана, къобул деш хилла цо ГIирма дIалацар, тешаш ца хилла иза Украинин малхбалехь тIом беш Оьрсийчоьнан эскархой бу бохучух. Книгин авторо Скрипаль ву боху "эхь доцу оьрсийн националист". Украинахой "уьстагIий" ду, дика тIехьожуш волу стаг оьшуш долу, олуш хилла Скрипала.\nСкрипалан хIусамехь талламаш дIахьош бу полицин говзанчаш.\nДелахь а хьехамаш беш хилла цо Малхбузерчу пачхьалкхийн талламан сервисашна. Дуьйцург хила мега, Украинин кхерамазаллин сервисца юкъаметтигаш лелор. "Иза цо динехь, иза дикачу Iуналла дечу стеган васт ловзош хилла, - бохуш Скрипаль аьшнаш варца яздо Урбана. Солсберехь шена дIаьвше тIелатар дича Скрипаль еххачу хенахь тешаш ца хилла, Оьрсийчуьрчу лерринчу сервисийн белхахоша иза дина бохучух.\nХIинца иза а цуьнан йоI а дехаш ду хьалха санна шайн хиллачу дахарца, адамашца цюкъаметтигаш а лелош, керланаш а доьшуш, социалан машанашка а хьоьжуш. Журналисташца а, книгин авторца а цхьаьнакхета лууш дац и шиъ.


Шен боцу бала эцна Путин волчу\nДагестананан харжамийн комиссин куьйгалхо Дибиров Мохьмад шен пресс-конференцехь\nХьархочо - мачаш, пхьеро - гарзанаш ечу далахь...\nЧохь бохку террористаш, кхечу тутмакхех дIа а къестийна, шаьш кхаба беза набахтешкахь, аьлла …Дагестанерчу харжамийн кхеташонан куьйгалхочо Дибиров Мохьмада. Хьаькамо иза социалан машанашкахь яздина хилча, дуьсур дара тергамза, амма цо иза аьлла Путине, Кремлехь, харжамийн ситемин 25 шо кхачар даздечохь.\nМехкийн харжамийн кхеташонхоша ден къамел юхьанца кхин дара: муха хазлуш бу шо шаре мел долу харжамийн барамаш.\nАмма эццахь Харжамийн Коьртачу Кхеташонан куьйгалхочо Памфилова Эллас дош ала дийхира Дибировга, "Дагестанехь хьалхо яккхий проблемаш хилла хиларна".\nОьрсийчоьнан президент хоржучу муьрехь Дагестанерчу еа харжамийн хIусамехь бина болх харц лерира, ткъа 21 харжамийн гонан хьаькам дIаваьккхира даржера.\n"Сан хьоьга боцца аналитикан хаам бан а дийзира оцу хьокъехь, чIогIа хала дара. Лаьара Магомед Тагировича хуьлуш лаьттачу хийцамех дош олийла", йистхилира Путине Памфилова.\nАмма Дибировс юьстах йитира харжамийн тема – цхьанненна а дагахь а доцуш, велира …ДАIИШ йийца, дийхира Путине, террорна бехке а бина, набахтешкахь кхобу нах кхечу тутмакашна гена бахар.\n"И зуламе организаци Шемин лаьтта тIехь хIаллакйинехь а, цуьнан декъахь лелларш бу вайн пачхьалкхе юхабогIуш, нийса ду уьш набахтешка хьийсор. Ткъа нийса дац и нах кхечу зуламашна чубоьхкинчаьрца цхьаьна кхабар, цара шайн зуламе, вайн юкъараллина товш йоцу ойланаш яржайо", дIахьедира Дибировс.\nИшта хенаш тоьхна нах шаьш баьхна латто беза набахтешкахь, элира Дагестанан харжамийн кхеташонан куьйгалхочо. Амма дош а ца хазийра Памфиловас аьллачун лорах, ца дийцира, шаьш долчохь харжамаш боьлхуш стенна лелайо харцонаш.\nМуха хилира Путинан реакци?\nОфициало ярахецначу стенограммо гайтарехь, Путина хIумма а ца аьлла. Я стенограмма язъечарна дош ца хетта хила а тарло Дибировс аьлларг.\nШайн махкахочо аьлларг, бакъду, хезна Дагестанна. Иза цецъяьлла Iа, стенгахь ву шен харжамийн кхеташонан хьаькам ,ткъа стенгахь ю терроризм, бохуш.\nДибировна тIетайна махкарчу антитерроран комиссин буьйранча Абдуллаев Мурад. И тешна ву, набахтеш "харц-дин даржо аьтто болуш, шаьш къаьстина меттигаш" хиларх. Бакъду, иза кхета "террорхошна шайнна набахтеш яхка атта доцийла, ахча оьшийла".\nДагестанерчу набахтешна тIехьожучу кхеташонан куьйгалхочо Гаджиев Мохьмада эрна ду боху Шемара юхабаьхкина, хIинца чохь бохку кегийнах шаьш бахар, "цара, шайна эшна меттиг еъча, мел къора пенаш а къардо". Цунна гарехь, Iедало кхетош-кхиоран болх шорбан беза, декъа Iеламчаш а балош.


Тбилисера гулам дIасабоккхуш полицино лаьцна 37 стаг\nГуьржийчоьнан парламентан неIарш лецна, протестан гуламе бевлла лаьттинчу нахах оршоьтадийнахь дийнан сарахь полицино лаьцна 37 стаг. И хаам баржийна, «Керланаш-Гуьржийчоь» агенталло бахарехь, ша Тбилисерчу полицино.\nГулам бохош, пачхьалкхан лерринчу ницкъаша пайдаэцна хитухучу машенех а, бIаьргех хидоккхучу газах а. ХIинца мукъа бу парламентан неIаршка боьлху некъаш, Руставелин майданахь маьрша бу машений некъаш.\nГуьржийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министралло арахецначу дIахьедаро бахарехь, "ГIадужу-беттан 18-чу дийнахь парламентан неIаршкахь акци дIахьош, низаман урхаллийн буьйр кхочуш цадарна а, кхидолу низамаш талхорна а лаьцна 37 декъашхо».\nОццу хьукмато дечу тоьшаллица, гулам бохочу муьрехь лазийна 4 стаг, царех шиъ ву полисхо. Уьш кхачийна дарбан хIусамашка.\nОппозицино а, бахархошларчу жигархоша а хенаца дозадоцу протест кхайкхийра дIадахначу кIиранах. Бахьана дара, конституцин текст юзуш, кхоже яьхна бакъонаш парламентехь чекх цайовлар – 2020-чу шеран рогIера парламентан харжамаш массо а дакъалацархошна цхьатерра бакъонаш кхачош дIабахьарх лаьцна бара бийцаребина хийцамаш.\nКонституци хийца оьшура 150 депутатах 113-н лаам. Амма ца белла хийцамехьа кхаьжнаш 101-ммо бен. Хийцам чекх цабалийтинарг ю олигархо Иванишвили Биджинас доладеш йолу «Гуьржийн сатийсам» парти – 3 депутат дуьхьал, 39 – дакъа ца лоцуш, юьстахъIийна.\nКонституцино магош йолу харжамийн кепаш шаьш хуьйцур ю кеста, аьлла, оппозицина а, Тбилисехь дуккхаза а хIиттинчу акцийн декъашхошна а дош деллера «Гуьржийн сатийсамо» а, ша Иванишвилис а кхушеран аьхча. Амма парламенто кху деношкахь и хаттар луьстуш ца бина протестхойн лаам кхочуш.


Ирахь латтаре хьаьвсича а, кхин къаьмнашца къастамаш бу. Масала, аьр вай, немцойн салти санна пхьогIанахь хIоьттина цхьаъ гича, «могуш воцуш ву иза», олий, делан минотехь даьржа. Къонаха латтар оьзда лерина, нагахь иза аьрру коган тIе вазвелла, аьттуниг паргIат буьтуш: цуьнан кIажа аьрручуьнан хьорканца нисбеш, когийн буьхьигаш цхьа буй юкъабиллал дIаса тесна хилча. Цу кепара дIахIоьттина волу стаг, хьалха шаьлта-доьхка лелочу хенахь аьрру куьйган боккха пIелг шаьлта - доьхка тосучу лергах тесна, аьтту куьйгаца аьрруниг лаьцна лаьтташ волу стаг кура лерина, я Хизарс ма-аллара, боьгIна хьокха санна лаьтташ а, латталуш а хилла, юстош чохь яллийна, урс хьакха араозийначу алашо санна, ша лаьттачохь, йорш а ца деш. Теллича, дуьстича гучудолу, Iилманехь цу латтарх третья позиция олуш хилар а, иза уггар эргономични хилар а (балетехь шуьйра пайдаоьцу цунах). Иштта дIахIоттаро аьтто бо, ойла ца хьийзош, аьтту когана тIера некъ болон. Нохчийн кхетамехь, стаг зулам эцна араваьлла я диканиг ду хьалха дерзийнарг къасторехь иза боккха чулацам болуш карадо. ХIунда аьлча, аьтту ког хьалха боккхуш волавалар, и стаг диканна араваьлла хиларан билгало ю.\nТIема кIел куьйгаш дехкина дIахIоттар къонахчуьнгахь ца товчарах лору (жерочо-м цхьацца шен бен-берса меже гайта дора иза). Ишттачарах ларалуш ду, шалгобарзакъ лелочара хаьнтIе куьйгаш хIоттор. Нагахь санна пIелгаш тIехьа долуш хIоттийча-м, «букъ лозуш ву» - аьлла хетар дара (жерочо-м хитIера йогIуш, шена тIаьхьа безамехь къонаха нисвелча, хи дохьуш кIудал, я белшаш тIе юьллий хIоттадора, ха ловзуш гайта (буй бина кераюкъ арахьа йолуш хилча, ца яшаран кеп ю). Боьрша ву бохучо уьш хIунда хIиттадо бохучунна тIекхиа юьхьиг кара ца йогIуш висина со, ша, жерочух тарвала гIертар дацахь!\nТахана иза вайна юккъера дайна даьллачух долу дела боху ас, ворданахь верг гIаш волчунна, бехкала вахна бен, ворда хьалха а йоккхий, дIавоьдуш ца хилла. Цул а алсам ган тарлуш хилларг, ша охьавуссий а, иза дIавигар. Долчуьнгахь-м тахана а ду и гIиллакх, машенахь ша хьалхавала дезаш хилча, куьйга-эшарца шена бехк ца биллар а доьхий, йоккху цо шениг хьалха. Ткъа тахана-м шех тамаша байта, ворхIе а дена ша бан сихвелла воьдуш санна тIехъэккха бераца йолчу зудчунна, эчиган динахь волу кхузаманан бере. ЛартIера генна юьстах эккхар санна бен кхин муха лара деза, сахьийзарна кетIаваьллачу воккхачу стагана чекхъэккхаш конкин «болар» лахдарна меттана цунна тIе ченан кIур биллар? Вайн вовшшца болу ларам цига кхаьчна хиларх кхетча: «цкъа а вешан гIиллакхан хорша доьрзурий те вай?!» - боху шеко кхоллало.\nЧувогIуш – араволуш, хьалаволуш – охьавуссуш лелош долу гIиллакхаш шен-шен лоре дерзийна хилла. Цхьаъ чувогIуш, важа араволуш, неIарехь дуьхь-дуьхьал шиъ нисвелча, дукха хьолахь, шаьшшиммо хIун дича бакъахьа ду ца хууш вуьсу, жиманиг-м хьовха, воккханиг а. Дайша лелийначунна тIегIоьртича, араволучунна яла езаш ю хьалхе. ХIунда аьлча, чу вогIург мел кIадвелла хилча а, схьакхаьчна ларалуш ву, араволучо бан безачу некъах дерг хууш дац. Ларам бан безарш вай лакхахь хьахийнарш дерриш а ду кхузахь а, хьалхе цаьргахь ю, - хьал-бахамца тоьлларг, даржехь верг тIетоьхчахьана.\nНислучу кхин цхьана хьолах а лаьцна ала догIу. ГIиллакх лоцуш, жимчу машенан хьалхарчу гIанта хааво вай лорург! Амма авари хуьлучохь, дукха хьолахь, зарт хьалха хиъначунна чIогIа хуьлу. Иза массарна а гуш - хуучех ду. Боккъалла а шаьш воккхачунна диканиг дан гIертахь (цунна шена а иза хууш хилча кхин а дика ду), иза тIехьарчу гIанта хаон веза.


Т1аьххьара т1ом болуш Г1алмакхойн махкахь дара и. Цхьа нохчо вара цхьана юьртахь кафе схьайиллина рицкъа даккха г1ерташ воллуш. Даьхний лелочу точкера нохчочо Муслим ц1е йолчу ц1ера Майртуьпарчу жимачу стага чабана юхалург ахча дехна и деллера цо цуьнга. Дикка хан яьллера и ахча Муслимас схьа ца луш, х1окхо кхин ца хьахош.\nЦхьана дийнахь веара Муслим:\n- Деллахь, Ваха, Элиста ваханера со, хьоьгара юхалург ахча а даьккхина. Цигахь вокзалехь цхьа нохчийн зударий нисбелира суна, т1амах бевдда баьхкина. Уьш Волгограде д1абаха г1ерташ бара, ткъа билетана ахча ца тоьура церан. И хьоьгара даьккхинчу ахчанах царнна билеташ а эцна уьш новкъа бехира аса. Йоккха юьхьк1амо хили суна оцу ахьа деллачу ахчанах. Мелла ахча декхар вара со хьуна?\n- Хьо суна цхьа кепек а декхаре вац. Кхин соьга и ахчанах х1ума ма хьахаелахь, суна халахетийта ца лаахь, - аьлла дерзийра Вахас.\nГ1алмакхойн махкахь 1аш волчу Вахин лулахо яра цхьа йоккстаг. Цхьана дийнахь б1аьстенан юьххьехь оцу йоккхачу стеган х1инцца кхиина дог1уш долу цхьа котаман к1орни деънера Вахин кертарчу ц1азамашна юккъе. Вахас д1акъахко тоьхначу г1ажах, ца товчу а кхетта, далар хилира к1орнин. И к1орни а эцна вахара Ваха лулахо йолчу и цунна гайта. Йоккха стага корта а ластийна шен къахетар гайтира, амма кхин дов ца хьендира. Цул т1аьхьа дикка хан яьллера. Шен Элистара баккхийра к1ентий, йо1арий, берийн бераш а даьхкина хазахетта йоллура лулахо йоккха стаг. Юург, мерг а оьшур ю-кха цунна - аьлла, керта а вахана тоьллучех схьалаьцна борг1ал а эцна вахара ваха лулахочун уьйт1а. Йоккха стаг ца кхеташ лаьттара, борг1але а хьоьжуш. Х1ара аса б1аьстана юьххьехь хьан дийна к1орни ду... цуьнан метта, - кхетон г1оьртира Ваха. Йоккха зуда кхийтира эххар а, дицделла ца хиллера цунна шен к1орни. - Аса бусалба 1едалехь урс хьакха мегар дуй х1окхунна аьлла, пурба а даьккхина, оьзда урс а хьакхина д1аелира Вахас борг1ал. Кхин х1умма а хьайна эшахь, эр ду ахьа, лулахо, - аьлла.\n(с) Нохчалла.com, прислано посетителем нашего сайта


Бацой болчохь - децIахь санна\nНохчо Эрзанукаев Азамат Тушетера бацо Резо Орбетишвили волчохь хьошалгIахь. 2013 шо.\nТушетехь карабо вайнехан меттанийн шира орам\n200 шо сов зама ю Гуьржийчуьрчу бацойнний, нохчийнний, гIалгIайнний меттанийн юкъарлонех дийца долийна. Делахь а, ца го уьш цхьа наггахь таллам арахоьцучу Iилманчашна бен.\nНохчашлахь бацой хьахабелча уггаре хьалха а, тIаьхьа а дагавогIу веккъа цхьа Iилманча – Советан заманара академик-лингвист Дешериев Юнус. Бакъду, цуьнан а, цул тIаьхьа и тема хьехийначийн а тидам беккъа маттаца лелла. Ца бина шайна кхочучу декъанна болх я историкаша а, я этнографаша а.\nТIаьххьарчу заманахь, мелла а цIена бийца бисинарш къаной бен боцуш, бацойн мотт, ган а гуш, леш бу. Хала ду иза бийцийта, лерг деладайта нах ша Тушетехь карон а.\nЭрзанукаев Азамат, дишни-веданхо, Нохчийчуьра могIархо, ненан мотт леррина Iамош а, безаш а ша хиларе терра, бацой болчу кхача, мел бакъду церан нохчашца зIе ю бохург, Iилманчаша дуьззина ца теллинехь а, ша зен хьаьгна вара дукха хенахь дуьйна.\nИза эххар а кхечира Тушете, карийра бацой, тесна цаьрца гергарло.\nАзамата иштта дагалоьцу ша цIова-тушинийн матте ладогIа, оцу къоман гIиллакхаш зен муха вахара, ша а, шеца хиллачу накъосташна а хIун хьал карийра Тушетехь.\nЭрзанукаев: «Со ГIалгIайчуьрчу сайн хьешашца цхьана вахара Тушете дуьххьара. Вуно дика накъостий бу суна уьш хIинца а. ДIадоьлхуш, тхо Казбегехь севцича, оха некъ хаьттина воккха стаг ша а нисвеллера бацо. Иза шен цIа вуьгуш, къхечира Тушете.\nЦигахь доггах тIеийцира бухарчу бахархоша. Оха дийнахь-буса бира тхайн дуьххьара таллам. ДIадахча, со хьагна вехара цига юхакхача..."\nИштта хеза бацойн мотт эшаршкахь.\nШена Тушетехь лелийна хьошалла, цигахь карийна хьеший, бацойн мотт муха бека – дерриг а дийцира Эрзнукаевс интернетехула. Цунна гира бацойн мотт нохчийн маттах тера хиларал совнаха, цуьнца нохчашлахь ширачу дешнийн дуккха а хорханаш юйла.\nЭрзанукаев: «...ШозлагIа вахча, ас цигахь 17 де-буьйса даьккхира, бевзира вуно дукха дика нах. Цаьрца хан йоккхуш, суна сайна а Iама герга бара бацойн мотт.\nИ мотт вайн дайша бIешераш хьалха бицинарг бу. Бовш лаьтта. Бераша ца буьйцу. Баккхийчара а гуьржийн маттаца иэбина буьйцу. Талла безаш бара бацойн мотт. Цо дуккха а шира дешнаш меттахIиттадойтур дара вайга а, гIалгIашка а."\nИнтернето лучу таронех пайда а оьцуш, бацошца шаьш-шайна гергарлонаш леладо дуккха а нохчаша, гIалгIаша. Амма бан безаш буьсу церан меттаца талламаш, таллаза юьсу къоман историн къайленаш.


Дейр-эл-Зорехь Асадан ницкъашна тохарш дина коалицино\nШема -- Iамеркан тIеман кеманаш.\n"Исламан пачхьалкхаца" къийсам дIахьочу Iамерко куьйгалла дечу коалицино бомбанаш а, ракеташ а тоьхна Шеман Iедалан ницкъашна Дейр-эл-Зоре провинцехь. Цунах лаьцна хаам бина еарин дийнахь Шеман пачхьалкхан телевизионо.\nIамеркан официалан векло шен агIор дIахьедар дина Рейтер агенталле, 100 сов президентана Асад Башарана муьтIахь волу эскархо вийна шаьш аьлла. Цо дийцарехь, коалицин ницкъаша юкъахдаьккхина Асадан эскарша дан кечдина долу тIелатар.\nIамеркан эскаран векло дийцарехь, Дейр-эль-Зоре провинцехь оппозицин ницкъашна тIелатар дан кечвелла хилла 500 сов Шеман армийн эскархо, шайгахь яккхийн тоьпаш а, танканаш а, ракетан комплексаш а, минометаш а йолуш.


Пшавела Важа и другие... | ВАЙНАХ\n13.06.2017\tЭлектронная версия журнала\n13.06.2017\tЛитература, Литературное наследие, Поэзия, Проза\nПохIмалла долу яздархо\nДIаволалушшехь дешархочуьнга дIахьедан лаьа: «яздархо» бохучу дашна аса цхьаьнаметта юкъавалаво поэт а, беллетрист а, драматург а.\nМуьлханиг лара веза похIмалла долу яздархо?\nМуха ю бакъдолчу похIмаллин билгалонаш?\nУггар хьалха яздархочун шен мотт хила беза, хIунда аьлча, мотт цуьнан юьхь йолу дела. Кхин а тIетоьхна аьлча, мотт – яздархочун са ду, цунна чохь къайлаяьлла, дIатебна Iа яздархочун шен бен йоцу амал, йозанан хатI, цуьнан «со».\nЦундела, нагахь санна аша оцу я вукху яздархочун цкъа цхьа-ши произведени ешнехь, цул тIаьхьа цуьнан произведенешна тIенисделча, коьртехь язйина цIе ца хилча а хаьа шуна уьш хьан язйина.\nСтен билгалйо цуьнан и башхалла, ша-тайпалла? Матто, йозанан хатIо, васташа йо-кх! ХIунда аьлча, яздархочун матто орамаш тесна цуьнан даг чохь, цундела цунна шен сица го гонаха кхехкаш долу дахар, шатайпа басарш. Уьш кехат тIе цо доху шен синан бIаьргашна ма-гарра. Цундела къаьсташ хуьлу уьш кхечу яздархоша кхуллучу вастех. Цундела хуьлу цуьнан мотт шен йозанан хатI долуш.\nУьш яздархочун похIмаллин, цуьнан кхоллараллин тIоьхулара, гуш йолу билгалонаш ю. Ткъа яздархочун гуш йоцу, синан къастаман билгалонаш йозуш хуьлу цо шен кхоллараллехь билгалбинчу хиламех, ирсах а, зуламах а болчу кхетамах, дахаре хьежамах, цуьнан Iаткъамех.\nБакъволу яздархо адамийн дахаран хехо ву. Цуьнан тидамза ца дуьсу юкъараллехь хуьлуш долу цхьа а хIума: диканиг а. вониг а.\nКоьртачу декъана оцо билгалбо пох1малла долчу яздархочун кхолларалин некъ. Нагахь санна цунах ца тилалуш чекхвала цунна изза похIмалла тоахь. Ца тоахь, иза дийна воллушехь велла ву. Цо литературехь кхин дан хIума дац.\nПохIмалла доккха мел хуьлу, яздархо дахарца ондда зIе йолуш хуьлу. Цо шен кийрахь луьсту дахаран дика а, вон а аIгонаш. Цуьнан бIаьрхиш вайна ца гахь а, яздархочо уьш дукха легадо.\nПохIмалла долу яздархой – дахаран дарбанчаш бу. Нагахь санна уьш вовшех цхьацца хIуманаш къаьсташ хилахь а, цара тайп-тайпана дарбанш леладахь а – иза церан похIмаллин тIегIане хьаьжжина хуьлу.\nПохIмалла долчу яздархойн произведенеш, цаьрга лерина бIаьрса а ирдина хьаьжча, вовшех къаьсториг коьрта кхо кеп ю. Хьалхарниг вай дерриш дахаран хьелийн лайш, царна хьалха гIорасиз, тайп-тайпанчу баланийн, сингаттамийн йийсархой хиларца йозаелла ю.\nШолгIачу кепо вайна гойту дахаран хьелаш бехке цахилар. Нагахь санна вай, юкъараллин декъашхой, ваьш вайн «элий» ца хилахь, дахаран хьелаш тодаро цхьа а тайпа хийцам бохьур бац.\nКхоалгIачу кепо хьалхара ший а чулоцу, аьлча а, цо хьесапе оьцу дахаран хьелийн ницкъ, стаг кхетош-кхиоро леладо доккха маьIна.\nУьш ду-кха яздархоша дахаран берриге хиламаш бустуш а, узуш а долу терзанш а, барамаш а.\nШаьш жимачохь кхетош-кхиоран тIеIаткъам ловш цхьаболчу поэташа турпалаллин хиламаш хестабо, вукхара – Iалам, кхозлагIчара тидаме оьцу хала бохкучу нехан дахар, иштта дIа кхин а. Амма ойланийн а, синхаамийн а кIоргалла йозу похIмаллин ницкъах, иза кхиорах.\nЦкъа яздинчух шозлагIа, дуьххьара санна, боккхачу ницкъаца хьанг-хьаьнга а шозлагIа произведени ца кхоллало. Иза хуьлу яздархо кехата тIе охьадилла гIертарг цуьнан похIмаллица догIуш ца хилча, цуьнан кхоллараллица цхьаьна ца деъча.\nКъона, амма шен некъ кароза, бодашкахь иза лоьхуш, воьлхучуьнца воьлхуш, воьлучуьнца воьлуш, билггала оцу бIаьрхишца воьлхург мила ву а ца хууш, ткъа воьлург догдика стаг ву я къиза стаг ву а ца хууш верг, шел хьалхарчара биллинчу некъан лар хьеша волало. И дарца цо тешнабехк бо шен корматаллина, шен похIмалла кхиийначу орамашна. ТIаккха цунна гIоьнна ян еза критика, цо нийсачу новкъа ваккха веза иза.\nЯздархочунна ша кхиийна, шега зазадаккхийтина орамаш довза деза даима, кхечаьрга уьш ахка а ца охкуьйтуш, цхьана меттера кхечухьа а ца дугIуш. Ткъа яздархочо шен орамаш тосу къоначу шерашкахь. Уьш лаьттах чIагIдала дуьйладелча, кхиа йолало цуьнан корматалла а. Цкъа хьалха гучудолу жима синтар, нагахь санна дарцо я Iаламан кхечу хиламаша зен ца дахь, иза кхуьу, цунах доккха дитт хуьлу. Иштта кхуьу похIмалла а.\nКъоналлин шерашкахь бинчу тидамаша мутт ло похIмаллина чIагIдала. Иштта ца хилча, Шекспиран, Руставелин, кхечу а баккхийчу яздархойн произведенеша вайн дегнаш Iадор дацара хIинца а, исбаьхьаллин ишттачу лакхене кхача царна ницкъ а, похIма а делларг ненан мотт бу. Руставелис язйийр ярий шен бIеннаш шерех, зеелла, чекхъюьйлуш схьайогIу «ЦIоькъалоьман цIокалахь турпал», монголийн а Iарбийн меттанашкахь ойла а еш язйина хиллехьара? Яцара дера-кх.\nМуьлхха а яздархо шен халкъе, махке кIорггера безам болуш хила веза, царех лийр йоцу произведенеш кхоллархьама. Ненан мотт, цуьнан басарш ду яздархочунна кхоллараллин шовкъ тIейоуьйтурш. Цунна мотт шолгIа ненан аганан илли ду. Нагахь санна хьалхарчо, цунна аьрру агIор а баьлла, цуьнан коьрте ойланаш якхийтахь, шолгIачо, аьтту агIор а баьлла, басаршца къагайо, оьшучу кепе ерзайо иза язъян тIевоьлла произведени. Бакъ волчу поэтана, яздархочунна хьалххехь дуьйна а ца хаьа хинйолчу произведенин кеп язйина волуш муха хир ю. Иза ойланна а, синхаамна а тIаьххье ян еза. Къолам кера эцарций, хинйолчу произведенин ерриге кеп билгалъяьккхина, ша ала гIертарг нуьцкъаха оцу гура чу дIанисдан гIерташ язйина произведени юьхьенгахь дуьйна а адамийн дегнех хьакхалучех хир яц. Ледара, беса могIанаш хир ду.\nНагахь санна язйинчунна шена а дика а хеташ, дагна хьаам беш, дог доккхадедеш елахь и произведени, тIаккха дешархочун дагна а хьаам бийр бу цо, дагна кхаъ а хир бу. Вуьшта, къайлехь ма дац, шена дукхавезачу яздархочо ледара произведении кхоьллича, дешархочун а дог духу. И тайпа произведенеш кхоллалур ю ойлано кхоьллина васт къайлах дог детта доладелча, кхайкхамбеш: «Сихха схьаэца кехаттий, къоламмий. Сан васт кхолла, дешархошна ма-хуьллу сиха со дIадовзийта», – бохуш. Сурт, васт поэтан даг чохь ненан маттахь кхоллало, къайлах, къорра…\nНагахь санна поэташ вовшех йозанан хотIаца, васт кхолларца къаьсташ белахь, уьш вовшех тера а хуьлу: царна массарна а еза хазалла, дукха хьолахь зудчун вастехь. Iалам деза, турпалалла, ша-шен ца кхоор, амалан ондалла. Царна ца беза цхьамма кхечунна бен ницкъ, стага стаг вацор, лолла, кхидерш а.\nМуьлха яздархо хьакъ ву похIмалла долуш лара?\nБоккхачу безамца адам дезарг, даггара иза исре ван лаьарг, дахар вуно чIогIа дезарг а, иза кхин а тодина дIахIотто лаьарг а. Оцунна боккха синхаам а, адаман дог а, цуьнан дахар а дика довзар оьшу.\nПохIмалла долуш ву шен даге санна синхаамаш а, ойланаш а кхечийн дегнашка а дIакхачо хууш верг, шен пхенашкахь хьере кхехкаш кхоллараллин коьрта орам – хьомечу халкъан цIий дерг. Гуьржаша олу: «Токх ненан шура бен ца хуьлу». Иштта ца хилча цхьана а яздархочун кхолларалло мерза стом латор бац.\nМуьлха яздархо ву похIмалла долуш лара везаш?\nШен произведенеш мел ешарх а ца кIордош, юх-юха а еша дог догIург, аьлча а шен произведенеш беса дер доцчу бакъдолчух йоьттина, цкъа а кхулур йоцчу хазаллах юьйцина верг.\nШен велар баккъала догцIенна дерг, шен велхар, бIаьрхиш деган Iовжамах духдуьйлург: тIаьххьара барми тIехь кешнашка хьош, шен назмано бехк боккхур боццург: «Ши дог, ши юьхь яра хьан. Соьга а харц мукъамаш байтира ахьа!» – аьлла.\nБернес цкъа аьлла: нагахь санна хьуна хьуо шатайпа-башха, хьайн йозанан хатI долуш яздархо ву, аьлла ларийта лаахь, язде хьайна хуург, хьайна ма-гарра, хьайн даго а, сино а хьоьххург. Амма дIаяздинчух кхета а хаа деза. Цхьа-цхьаъ йозанча вала а дера тарло, ахьа исбаьхьа-хаза яздинчун маьIна харцахьа а даьккхина, шен къолам Iилманан а, беллестристикан а йозанаш деш, артбеш, уьш, яздархочун сийх дIахьакхавалархьама, зорбане дахийта газетийн редакцешка дIакхьоьхьуьйтун верг, ишттачу кехатца: «Шуьга дIахаийта лаьа, сан лераменаш, хIара-важа аса, Iуналла доцчу юьртарчу йозанчо, яздина Iаламат чIогIа сайн сина а, дагна а лаарна, яздина аса Дала дагна тIе-мадиллара».\nМуха жоп лур ду оцу сонтачунна? Лур а дац-кха! Эр ма дац ахьа цуьнга: хьан ойланаш а хIуманна мегаш яц, кехата тIе а яьхна ахьа уьш, хьайн хан эрна йойуш. ОьгIаз а вахана, массо кепара аьрзнаш дан волалур ма ву иза тIаккха!\nИшттачух лардалархьама, лакхахь аьллачунна тIетоха оьшу: нагахь цхьа-цхьанна иза баккъалла яздархо ву-вац хаа лаахь, чIогIа лерина хьайн даг чу хьажа веза, иза цуьнан ду я дац хаархьама. ЭхI, хIун дуьйжи сан матта тIера? Оцунна суна жоп дала тарло: хьенан дац дог а, са а? Дуьненахь вехаш а, лаьтта тIоьхула дIалелаш а волчу хIораннан ду са а, дог а! Иштта ала тарло соьга. Ткъа иза нийса ма дац. Цара хIуъа бахарх а, со сайчунна тIера вер ма вац: хIан-хIа, хIор стеган а дац са а, дог а, хIор стаг, са а доьIуш, шина кога тIехь дIалелахь а. стаг, ша яздархо вацахь, са а, дог доцуш вахалур ву, ур-аттала, ша ирс долуш а хетар ву цунна. Амма къа ду-кх вайн, нагахь санна и ирсдацар яздархочух хьакха а лахь, цул тIаьхьа а иза яздечух саца а ца сацахь. ТIаккха, тайш а хьерчош, хьийза йолалур ю-кх урчакх.\nДешархо, хьуна-м ца моьтту аса зIенар цхьанна-цхьанна пха тIехьажо уьйзуш ю? ХIан-хIа, иштта дац иза. Вуьшта, дукхахболчарна иза хьакъ хила-м тарлора. Кхузахь аса дуьйцург деккъа цхьа са доцчу нахах ду, кхин хIумма дац. Са доцчаьрца а, сайца а къуьйсу аса, хIунда аьлча, суна лаьа сайн, шатайпа дош ала а, шатайпана иза кехата тIе охьадилла а.\nДелахь-хIета, дIадуьйлалур вай.\nЯздархочун са-дог ду я дац хуур ду, нагахь санна цуьнан цхьа-цхьаъ Iалашо ю-яц, цунна кху дуьненахь хIумма еза я ца еза, дуьненна зовкхаш лаьа цунна я ца лаьа хиъча. Кху лаьттан кIентийн коьрта ойла, суна хетарехь, ша дахарх, цунна чохь долчу дикачух а, вочух а ю. Ткъа яздархо, куьзган чохь сана, дахар юха схьагойтуш хиларна, цуьнан кIуркIмехь валла веза. Дахаран кIоргера бухъюьйлуш, дахаро кхоьллина цуьнан синхаамаш а оцу дахарна гонаха хила еза. Иштта ца хилча, литература деса, Iалашо йоцу, цхьанна ца кхеташ долу шайтIанан аз ду.\nСуна дуккхаза хезна вайн литературехь вайн яздархойн багара девлла деса-кхоьллина, толкха, чудиллина са доцуш аьлла дешнаш. Даг тIе лаьцна макх дIайоккхучу меттана, цара кхин а тIехьоьху и макх а, матар а. Дала лардойла вай оцу тезачу дешнех. Оцу сонтачу дешнашца цхьаьна, вайна кIезиг ца хезна хьекъале дешнаш а.\nАсаран буц а зIаьнарша кхолу,\nКуц хаза зезагаш санна,\nСовгIаташ де ахь цхьатерра,\nХьаг долчарна, мискачарна.1\nСан сту, Лаба, цхьана кхолламо\nКху лаьттаца вайн тесна гергарло.\nВешан къа дIакхоьхьур ду, вайша ца леткъаш,\nИштта чекхдохур ду дахаран некъаш.\nКхин а дуккха а хьекъале дешнаш аьлла вайн яздархоша. Аьлла цIенчу сица, даггара. Уьш тIера бац чохь са долчу деса хабарш дуьйцучех. И хабарш дуьйцучарна шайна бен ца деза, лерса гIорадо цара. Дог доцу, ца ваьлла хилла яздархо вевза, ша яздина кIадда боцург, доккхачу маьIне а лоруш, цунна изза маьIна дешархочуьнга а луо бохуш хьийзаро. Оцо вукхеран сина а, дагна а Iаткъам бо.\nЦхьаьнгера а яздан бакъо дIаяккха йиш яц вайн. ХIор а шен лаамехь ву шена ма-хеттара язъян а, ойла ян а, безам баха, воккхаве, ваха. Амма хIоранна яздархочун цIе лело бакъо яла пурба дац вайн, къаьсттина кийрахь адамаллин са а, дог доцчунна.\nИза дерриге иштта ду. Ткъа деккъа оцо синтем бойу вайн? Аса кху статьяна чIогIа екаш йолу цIе елла – «Ойланаш». ХIетте дерриге къамел яздархо хила лиъначу цхьана мисканна гонаха хьийзадо. Мел бу, сан дешархо, вайн дахарехь корта хьере беш хиламаш! Нагахь санна сан, сайна чIогIа луъшехь, цхьаннах цхьаъ ала ницкъ ца кхаьчнехь, кхечарах ала мукъана а йиш ма ю сан… ХIун маьIне хир яра сан цхьаннан ойланаш? Суна-м дера лаьара, хьуна санна, хьан ойланаш а йовза. Нагахь санна царех цхьаерш суна йовзахь а, вуьйш суна йовзане ца евза. Иза а суна хаьа деккъа цхьанна: хьо а, со а адамаш ду, вай цхьана мехкан кIентий хиларна, цхьана хьелашка нисдина хиларна, цхьана лазамо хьийзош хиларна.\nЦундела тешам болуш ала йиш ю сан: вайн дахаран коьртачу гIуллакхех коьрта ойланаш, дукхачунна тIехь цхьаьна ца ягIахь а, вайшиннан цхьатера ю, цхьцца хIуманашна тIехь галморзахйийлахь а, цкъацкъа сан коьрте леста тамашийна ойланаш. Суна хаьа уьш хьуна езалур йоций…\nЦундела царех цхьаннах дуьйцур ду аса, хIунда аьлча, суо дIаволалушшехь аса дIахьедина кхечарех тера хир вац аьлла. Суна хаьа, аса хIинца эр дерг хьуна дезалур доций, иштта хир ду аьлла юкъ-кара шеквийлахь а, хьуна-м ма хаьий, вайн дахар кхоьллиний, шена чохь дуккха ирсдоцурш а, ирс дерш а болуш, дуккха мецанаш а, буьзнарш а болуш. ТIаккха вайшимма – аса а, ахьа а – ойла а йой, боху: иштта хIунда ду иза? Хьажал, хIокху минотехь сан даг чу лестина цхьа ойла, цунах хьох дагавала лаьа суна. Иштта хила а догIу иза. ХIунда? Дера догIу дуьнен тIехь дика хила дагIарна, къинхетам, кхечунна деш долу гIо, цунах доглазар гуш хила дезарна. Нагахь санна гIийлачарна гIело яр дацахьара, адамашка безам, царех къинхетам муха бахчалур бара? ТIаккха сан цхьа ах а дуьнен тIехь ехаш хила езаш яцара. Иштта ца хилча, стенах воккхавуьйр вара, стенах ойла йийр яра, стенца лекха вер вара со дог доцучарел, стаммий вортанаш йолуш, хIинца а адаман цIераш лелош болчу гомашех терачарел?\nХьалхахIоттор вай кхечух къахета, къинхетам бан оьшуш доцу зама. ТIаккха муха хир яра адамаллин юкъаралла, вуьшта аьлча, ша стаг а? Оцу хьоле кхаьчча-м дика дара, амма суна тIаккха дIакхелхинчех хир бара, сайн дахарал а дукхабеза дуккха а хьежамаш. Юха а боху аса: и ойла даг чуьра схьайогIуш а, догцIенна дIаюьйцуш а ю. Хетарехь, и ойла сан дагна тов, вайн дахар шайх доглаза а, догцIенна дIаюьйцуш а ю. Хетарехь, и ойла сан дагна тов, вайн дахар шайх доглаза а, къинхетам дан а дезарш боцуш долу дахар кхолла йиш цахиларна. Гарехь, иштта дан а ду иза. Хетарехь, иштта бу Iаламан дIахIоттам, деш мел дерг – хьекъалца деш ду, хьекъалца буттуш а, бохош а бу бух…\nДогцIенна хьоьга боху аса, нагахь санна цхьа а сайна ца везахьара, цхьаннах а сайна къа ца хетахьара, со вехар а вацара. Суна моьтту, хьо а реза хир ву, со тIаккха ваха а ца оьшура бохучуьнца.\nЦхьаъ деза а деза суна, хьеста а хьоьсту аса – иза къахетаран а, доглазаран а синхаам бу. Цо бIарзво со, амма оццу хенахь цо боккха хьаам а бо суна. И хьаам Iаламат чIогIа бу, аса сайн дахар а кхоор дац кхечуьнан бала дIабаккхархьама. И лаам кхочушбархьама, Iожалла тIеэца а мегар ду. Иза суна доллучул деза а хир ду. Алийша, хIунда ду иштта, хIунда бу, шуьйра аьлча, Iаламан а, цхьалхадаьккхина аьлча, адаман а дIахIоттамаш иштта? Вай доруш-тоьгуш иштта хIунда кхоьллина Iаламо? Адамна доллучул дукха дахар ма деза. Амма Iожаллехь а карадо цунна иза.\nХетарехь, Iаламо стаг оцунна тIетоьтту, адамна дукха дезачун а, цунна къахетачун а дуьхьа Iожалла тIеэцара – иза а дахар хиларна. Iаламна шена-м цхьабосса деза дахар а, Iожалла а, цхьабосса царна тIехь урхалла до.\nОцу хьокъехь ойла еш иштта байташ кхоьллира аса:\nАс муха йийца-те – и хуур ду хьанна? –\nСайн деган ойланаш, сайн гIайгIа-бала?\nГIайгIано шабарш до, дог дуьйлу акха:\nМила ву? Мила ву со, буобер, тIелаца?\nТкъа тIаккха бIаьрхишца дог охьаIена,\nГIайгIанна дац иза – ду самукъаненна.\nСо ваха лур вуй, ткъа, деш-дуьтуш доцуш?\nЯ куьг а гIоьналлин соь кховдор дац цхьамма?\nАлийша соь тIаккха, со оьшур ву хьанна,\nВисча цкъа орцаха вала дегIехь ницкъ боцуш?\nТешаме сан накъост ю цхьа зурма-пекъар,\nМукъам бо цо, маржа, огуш ткъесех мерзаш.\nХазахетар суна-м, ткъа, дац хазахетар,\nНаггахь дог ца делхахь, бIаьрхиш а легош…\nАмма лакхахь мел дийцинчул нийса а, даггара а ю аса хIинца Iорайоккхур йолу ойла. Аса ойла йира: безам дуккха а лекха бу-кх къинхетамал. Къинхетам – иза лайн юкъаметтигаш билгалйоху синхаам бу. Сан хIун бакъо ю цхьа-цхьаннах къахета, доглаза, со суо а оьшуш хилча нехан къинхетам а, доглазар а? Къинхетам бар – иза со эла ву, хьо, мисканиг, лай ву бохург дац, ткъа? Вуьшта, хьанна хетта кхечух къа? Дера хетта шена къа хетачул ша ирсе хетачунна. Дала, къинхетаман метта, безамо олалла ден зама тIейоуьйтийла вайна. ВогIур волчу илланчо беккъа цхьа безам а хестош.\nАмма тахана вай даха а деха, са а доьIу къинхетаман дог-ойланца, хIунда аьлча, иза цкъачунна дукхачарна оьшу. Вайна царех къахета, къахета вайна уьш цабезарна.\nКъа ца хета суна байх, цIа доцчу.\nЦарна хIун ду?\nДерриг некъаш церан ду.\nАмма синойн къоьлла даг чохь йолчу\nНехан дахар боккъал байлахь ду.\nЖоьра виснарг вац шен ирс даиманна дайна,\nКху дуьненахь карор ду-кха керла гергарло.\nАмма стагах тешам цкъа вайн бай-кха,\nТIаккха дакъазвоккхур ву иза дуьнено.\nШен тешамаллехь Iехийнехь иза мухха,\nДерригенах тешам баьлла вехар ву.\nТешо гIертарх, тешар вац-кха иза юха,\nЦуьнан кхоллам декъазчех а декъаз бу.\nВуьсур ву и цхьа ша кху дуьненахь.\nАдмаш хьовха, ша дахар а лаьттахь вайн\nЮххешхула тIехтуьлур ду цунна хенахь,\nДаиманна иза вицвеш дагахь шайн.\nТийналлехь, бIаьрго ца лоцуш,\nКхуьура цхьа тайна зезаг.\nТкъа юххехь: «Беркат яI!» – олуш,\nШовда а декара мерза.\nДе дара болх боло кечлуш,\nТехкадеш гIа доцу генаш,\nМассо а цецвоккхуш шеха,\nЦхьа зарзар тийжара, текъаш.\nЗезагна къийго зIок еттар,\nЦа ловра зарзаро, миска.\nЙоьлхура иза тIекхетта,\nШа хедаш санна шен рицкъах.\nЗезаге хIоттош къа-бала,\nКъийго-м зIок етта, и дара.\nЛаьара цунна и лардан,\nЭшарца дахар а кхала.\nДарвелла сов къиза эла,\nЦа дезаш зарзаран тийжар:\n«Ма чIогIа суна къахьделла,\nСа дууш, сайн лерехь цIийзар».\nЗарзаро-м юх-юха лоькху,\nАьхна йиш, безамах хьоме.\nКъийгана дан таIзар лоьху,\nИ зезаг даккхарна дола.\nМайра ю къиг цунна юххехь.\nДегI санна, дог а ду Iаьржа.\nДIаяха. МIарашна юккъехь,\nЦхьа зезаг гуш ду, дIахьаьжча.\n…Зарзаро-м йиш лоькху гIийла,\nШен бала охьатаIийна.\nГочйинарг МАРГОШВИЛИ Султан.\nГолоса друзей Гочдар поэзия проза\t2017-06-13\nМетки: Голоса друзей Гочдар поэзия проза\nНазад: Асхаб Алиев\nНовые публикации\tПшавела Важа и другие…\nЛитературное наследие (41)\nЭмина к записи Муслим Lostlam. Мостик над бездной…павел к записи Седа Исмаилова. Остановите Землю, я сойду…павел к записи Марьям Хадысова.альбика к записи Хаджи-Мурат Хамхоев. Непридуманные рассказы.Раиса к записи Вахит Акаев. Экзистенциальные проблемы и культура: от деконструкции к совершенствованию Случайная статья\tИдрис Булатбиев. Имена древневосточных богов в чеченской антропонимике.\nСветлана Куразова. Первые стихи.


Шина оьрсийн шпионах цхьаъ малхбузерниг\nЧиллан-бутт 12, 2013\nГермани -- Аншлаг Андреас (Юкъ) цIарца оьрсийн къайлахчу сервисашкахьа шпионалла лелийна волу немцо Штутгартерчу кхелехь ву, 15Деч2013\nМасех кIира а ду Германехь оьрсийн шина айкханчана тIехь кхел дIахьош йолу. И шиъ даханчу шарахь гучудаьллера, оьрсийн къайлахчу сервисашна болх беш хиларна. ХIинца и шиъ Малхбузенна болх беш хиллачу цхьана оьрсийн къомахчу шпионах хийца гIерта немцойн Iедал.\nМасех кIира а ду Германехь оьрсийн шина айкханчана тIехь кхел дIахьош йолу. И шиъ даханчу шарахь гучудаьллера, оьрсийн къайлахчу сервисашна болх беш хиларна. ХIинца и шиъ Малхбузенна болх беш хиллачу цхьана оьрсийн къомахчу шпионах хийца гIерта немцойн Iедал. Азимова Сийлахас шен материалехь дуьйцу, Советийн заманахь дуьйна пачхьалкхаша гучубийлина болу вовшийн къайлаха агенташ хийцаран Iадатах лаьцна.\nКарарчу хенахь оьрсийн набахтехь Даймахкана ямарта хиларна бехке а вина, хан токхуш ву Михайлов Валерий, цхьана хенахь ФСБ къайлахчу сервисан полковник хилла волу. Иза гучуваьллера, Цхьанатоьхначу Штатийн ЦРУ леринчу сервисна болх беш хиларна. Ткъа цуо динчу айкхаллехь йоллучу Малхбузено пайдаоьцуш хиллера, Германи а юккъехь а йолуш. Москохарчу тIеман трибунало 18 шо хан а тоьхна цунна.\nХIинца коста даьржина, немцойн Iедалша шаьш лаьцна долу ши айкханча, мар-зудий АшлаггIар цу Михайловх хийца кийча ю, аьлла. И шиъ даханчу шарахь Оьрсийчоьнна НАТО тIеман альянсах а, Евробертах а долу къайлаха хаарш дIалуш гучу а даьлла, хIетахь дуьйна набахтехь ду, шайн хьокъехь дIайоьдучу кхелан сацаме ладоьгIуш. Нагахь санна уш бехке хилар кхело тIечIагIдахь, царна итт шаре кхаччалца набахтехь яккха хан тоха йиш ю.\nИ хIинца немцойн Iедалша дан леринарг санна долу шпионаш хийцар – иза пачхьалкенашна юккъехь кест-кеста нислуш хIума ду. Советан Iедал долуш хийла йолура айкханчашца йоьзна гIовгIа, и Iедал мел дIакъовладелла хиллехь а, шен къайленаш цуо юкъараллех мел чIогIа хьулйина лелийнехь а. Ишттачу хиламийн масалш дахкадо нохчийн политолога Шахбазов Лом-Iедалс, дукха а шерашкахь пачхьалкхийн юкъаметтигийн IиндагIене агIонаш толлуш волчу.\nШахбазов Лом-Iела: „И шпионийн леларш а, уьш вовшашца хийцарш а дуьне доладелчахьана а хиллачух тера ду. Ткъа вайна дагадогIуш Советан заманчохь уггаре а коьртах даьлла хиллларг, советийн яздархо Буковски Владимир Чилерчу коммунистийн баьччанах Корвалан Луисах хийцар дара. Советашна дуьхьал яздеш хилла, аьлла, аравоккхуш вара и Буковски.\nИштта цул а хьалха гIараделира, Абель Рудольф цIе йолуш хилла волу цхьа советийн шпион оьрсаша лаьцна хиллачу Iамеркахойн цхьана кемахахкархочунна дуьхьал хийцар. И хIумнаш Советийн Iедале къайла ца даккхалуш, гIар делира. Ткъа хIинца-м тешна а къайла ца доьду ишттадерг“.\nМаршо радио: АншлаггIара хьалхарниш бац кху тIаьхьарчу шерашкахь Оьрсийчоьнна айкхалла лелорна Малхбузехь лийцина шпионаш. Цхьанатоьхна Штаташ, Нидерландаш, Австри, Финлянди, Белги- шуьйра ю цара туш тоьхначу меттигийн цIераш. Къаьстина Путин Владимир а, цуьнан къайлахчу сервисашкара доттагIий а Кремлан коьрте кхаьччахьана дуьйна дебна доллчу дуьнентIехь а шпионалла лелочу оьрсийн агентийн терахь.\nШеко йоцуш, шпионийн зIе хир ю Малхбузенан пачхьалкхийн а, Оьрсийчохь талламаш дIахьош а, къайлаха хаарш гулдеш а. Бакъду, аналисташа билгалдоккху, тIаьхьарчу иттех шарахь Китайн, Оьрсийчоьнан айкханчийн терахь Европехь, барам боцуш, лакхадаьлла хилар а, цхьа а Малхбузенан къайлах сервиса оьрсийн шпионийн терахьашна тIаьхьа ца кхуьуш хилар а.\nБерлинерчу немцойн урхаллин уллерачу хьосташкара хууш ма-хиллара, Германин Iедал кийча ду Москохаца АншлаггIара Михайловх хийцар дийцаре дан. Амма и гIуллакх цкъачунна оьрсийн Iедалхоша къобалдина дац.\nШайн болх бина бевллачул тIаьхьа шайн агенташ Москохано, шина шайн меха ца лоруш, тесна буьтуш хилар тIаьхьарчу шерашкахь гуш дара, цара Нохчийчуьрчу шайн хьадалчашца лелийначу гIилкхехь.\nОьрсийн Iедалшна а, къайлахчу сервисашна а муьтIахь къахьегна болу цхьа могIа Оьрсийчоьнан турпалхой Москохан а, Дубайн а урамашкахь, герзаш диттина, байъина карийра.\nЦундела, хетало, немцойн набахтехь бисахь, кхин хIума дацахь а, дийна биса дукхох аьттонаш хир бу АншлаггIеран, аьлла.\nШина оьрсийн шпионах цхьаъ малхбузераниг


Оьрсийчоь, Дечкен-бутт 01, 2012\nСаакашвили Михаилан Iедал Дохо Дагахь ю Оппозици\nДаханчу мукъа деношкахь, полицица тасадаларш а хуьлуш, оппозицин демонстрацеш хIиттира Тбилисехь а, Батумехь а. Гуьржийчоьн парламентан гIаьнтда лаьттинчу «Гуьржийчоьн дерриг халкъан гулам» цIе йолчу боламан лидеро Бурджанадзе Нинос дIахьедар дина, «Гуьржийчоьхь, ма-дарра аьлча, революци дIайолаелла», аьлла. Кхаарин дийнахь, Стигалкъекъа-беттан 25-чохь, Саакашвили Михаилан режим йохо дагахь ду шаьш, аьлла, дIахьедар дина Гуьржийчуьрчу оппозицино.\nРогIерчу Олимпиадана Оьрсийчоь Кечлучу Юкъанна Къилба Корей а Ю Цунна Кечлуш\n2014-гIачу шеран Iаьнан Олимпиада Оьрсийчохь хир ю, аьлла делахь а, Къилба Корей а ю цунна кечлуш. Пхёнчханехь хIинцале кийча ю Iаьнан Олимпан ловзаршна лерина йина дукха а спортан объекташ. Вуьйш сихонца чекхйохуш ю. Цу гIалахь хиллачу Оьрсийчуьрчу «Известия» газетан корреспонденташа хаам барехь, Къилба Корей, хьалха мухха а хиллехь а, тахана догдиллина Iеш яц 2014-гIачу шеран Олимпиада шайн махкахь хила тарло бохучух.


Вицвеннавац из халкъа — Сердало\nЦхьабола йоазонхой цар леладаь гIулакхаш е цар йоазош бахьан долаш бовз наха. Цунга хьежжа халкъа юкъе цIи а дIахоз цар. МугIарера нах санна шоашта къа а хьегаш хьаьнала хIама а дуаш бах уж. Иштачарех цаI вар поэт Ахилгнаькъан Тухана Микаил. ГIалгIай литература юкъе из венав 1970-ча шерашка. Хьалхара ший йоазош де из волавеннав школе деша вагIача хана, хIаьта ма варра поэт хиннача хана 20 шу а кхачанза кхелета зIамига саг хиннав из.\nМоллагIа болча ший кхолламгахьа нахага беш болча кхайкамца ше оалаш дар кIоарга маIан долаш оал Тухана Микаила. Цул совгIа ше къона хиларга хьежжа сиха а моллагIа хIама чехка малхадоаккхаш а хинав из. МоллагIа мехка а, паччахьалкхе а хулаш дола хувцамаш шийна гучча тайпара ший хьаькъало кхетадеча тайпара дувцаш малха доахаш хиннав йоазонхо, наха фуннагIа дувце а теркал ца деш ший болх беш.\n1958 шера ноябрь бетта 26 дийнахьа ваьв Ахилганаькъан Микаил БуромагIа ДIаьхача Къоха тIа. ЗIамига кIаьнк волча хана денз дIаболабеннаб ала йиш йолаш ба цун кхоллама никъ. ХIана аьлча, кIаьнк волча хана денз Тирка атагIен йистошка каст-каста ха дIахьош хиннай цо, цунга хьежжа цига яздеш хиннад къонача поэта ший хьалхара йоазош. ХIаьта цхьа ха яьлча воккхача йоазонхочоа Базоркин Идриса дIахов зIамига саг яздеш волга а цо тоъаргдолаш къахьегалга а. Цул тIехьагIа, Микаила кхоллам дегIабара лоархIаме хул Базоркин Идрисаца вIашагIветтавала из волавелча. Хьалха цун кхолламаш сов чIоагIа хеташ ца хинначар а доаккхал деш, деша доладаьд цун йоазон балхаш.\nМоллагIволча йоазонхочун хьалхара кхоллам боча а, наха бIаргабайта эхь хеташ а хул. ХIаьта цхьаволчо шийна дукхабезача шийна хьамсарча наха хетаю ший хьалхара байташ е дувцараш, царга дIа а хьокх. Иштта Микаила а ше эггара хьалхара стихаш ше деша ваьгIача школерча хьехархошта хетаяь хиннайй. Царна кепаетташ уж арайийнай 1977 шера «Молодой коммунист» яхача Къилбаседа-ХIирийчен мехка газета оагIонаш тIа. ХIаьта гIалгIай меттал йола Микаила стихаш эггара хьалха кепатеха арайоал «Сердало» газета тIеи, «Лоаман Iуйре» яхача альманаха тIеи 1988 шера.\nЮххьанца деша вахав Микаил ДIаьхача Къохара юкъерча школе. Цига дика дешаш из йистеяьккхачул тIехьагIа Шолжа-ГIалий тIарча Нохч-ГIалгIай университета филологен факультете деша отт из. 1982 шера Микаил, перевод а йий, деша вода Москве М.В. Ломоносова цIерагIа йолча университете журналистика факультете. ХIаьта цу шера цун боккха ловца а дегагIоз а хинна цун «Ахкан бийса» яха хьалхара книжка арахец Нохч-ГIалгIай книжни издательствос.\nМГУ чакхъяьккхачул тIехьагIа, 1985-1987 шерашка, Советски Эскаре цIихеза йолча Кантимировски дивизен тIема гIулакх деш хиннав Микаил. ХIаьта 1988-ча шера эскара гIулакхера цIавеначул тIехьагIа, «Сердало» газете балха вода из. Иштта, цо болх бу Буро тIа ПТУ хьехамча волаш а. 1989 шера Нохч-ГIалгIай радио берийи кагирхойи программай редакцен кулгал деш болх бу цо, цига радио эфире гIолла ший стихаш а еш. 1991-1992-ча шерашка «Маьтлоам» яхача журнала поэзеи, публицистикаи, критикаи отдела кулгал деш хул из.\nЦун стихаш арайийнай «Баьца тIара тхир», «Лакхаленашка», «Хьамсара мукъамаш», «Ираз лехаш» яхача сборникаш тIеи, иштта «Сердало» газета тIеи, «Лоаман Iуйре», «Маьттлоам», «СелаIад» яхача журналаш тIеи.\n1992 шера Пригородни районера гIалгIай арабоахача хана хиннача тIема хетаяь дукха стихотворенеш я Микаила. ХIаьта, тIом хилалехьа кепатоха кийчдаь хинна цун кхоъ гуллам дайнад цу тIем тIа. Цун беррига коллам ший къами, мехка Iалама хознеи хестадеш, боккхача безамца кхелла я. Боккха чулоацам болаш, ешача хана метта атта йолаш, ше ала гIертачун, ший уйлан саг дух тIа воаккхаш я Микаила поэзи. Поэта хестабер ба даьхенцара, Iаламцара, наьнацара, мехкацара, шийна безачарцара безам. Боккха чулоацам болаш я берашта хетаяь цун поэзи а. Ала деза, Микаила поэзи белггала къоастам болаш я, аьнна. Поэт вахара зем баккха ховш а, хьаькъалца, дегаца из кхетадеш а, дег чура из дезаш а хиннав. ХIара деша тIа къахьегаш, из ший метте оттадеш хиннад цо. Поэзен юкъе вена дIаэттача хана денз, цо дешачарна къаьгга хьагойтад говза мугIараш кхоллаш ше волга а, царга гIолла адам диканна тIадига йиш йолга а.\n1993-ча шера февраль бетта денз ше валлалца ГТРК «Ингушетия» корреспондент а, кертерча редактора гIонча волаш а къахьийгад Ахилганаькъан Тухана Микаила. Дала гешт долда цунна, Дала къахетам болба цох. Из тахан вайна юкъе воацаш вале а цо шийна тIехьа юхе бита цун кхоллам, цун карагIдийна дика гIулакхаш вайна юкъе дахаш да. Цун поэзи дукхачарна езаенна а, вай мехкал арахьарча наха а йовзаш я. Ший кхоллама мугIарашкахьа цо кхайкаду бакъдар, кортамукъал езача сага уйлаш шоашца а йолаш.\nДIахаьттача из вовзаш болча наха дика тешал ду цунна. ХIана аьлча ше дийна мел ва, воча хIаманца оагIув боацаш, шоашта хьаьнала бахаш бола нах дукхабезаш, царцара оагIув ца хоадабеш хьавенав из. Из дика дагавоагIаш йолча йоазонхочо Ахилганаькъан Хьусена Заретас йоах: «Микаил вовзача нахах хетаргахьа цох дикадар мара водар аргдолаш саг вац. Нахаца кIаьда, Iимерза, машаре, миска эзди саг вар из. Даьлах кхераш, нахаца совдар ца леладеш хьаьнала вахаш саг вар. Тахан мо а доацаш хьалха поэташ кIезига ма барий. Микаил байташ язъе волавеннача хана хIанз мо дукха баьржа бацар йоазонхой, хьаннагIчо фуннагIа аларах, царна эгIаза ца водаш, чIоагIа кIаьда саг вар из. Ше болабаьча балха тIехьа начIал долаш саг вар Микаил. Ваха вийрза моттиг даькъала йойла цун Дала. Нахаца дов-шов долаш саг вацар из. Тхоай тайпан ишта поэт хилар доаккхал дора аз, из телевизора чу хьахьокхаш хилча а е кхычахьа къамаьл деш бIаргвайча а цунга ладувгIа хьожар со. Яхь йолаш саг вар, моллагIдар яздаь каьхат бIехдеш вацар из, кIоарга маIан долаш, наьха вахар эргадоахаш яр цун байташ», — яхаш дувц Заретас.\nПоэта вахареи кхолламеи никъ, чIоагIа чоалхане хиннаб. Атта хиннадац цунна цу лакхача поэзен лагIа тIа отта. ХIаьта а халон ка ца луш, шийна ма могга хьаьнала вахаш чакхваьннав из. Нахацара безам, сий, массаза а цунца хиннад, ший къаманца дог-уйла цIена долаш, низ, денал, царна дIалуш, поэзеца цар дегаш гIоздоахаш, ший вахара а кхоллама а никъ цIена дIабихьаб цо.\nРоссе журналистий Союзеи Россе йоазонхой Союзеи доакъашхо хиннав Тухана Микаил. Дукхача шерашка баь кхолламаи журналистаи болх безбеш, ГIалгIай республика паччахьа амарах 2003 шера август бетта 9 дийнахьа «За заслуги» яха орден еннай цунна. ХIаьта из ше 2003 шера август бетта 6 дийнахьа балхара чувоагIаш машен тIакхийтта кхалхав. Цигга хаьдаб поэта вахараи кхолламаи никъ.\nШоай воша дика дагавоагIаш, из дукхавезаш ба цун йижари а вежари а. Микаил дагаухаш дувц цул зIамагIча йишас Мовлатхана: «Iалаьлай, ма кIаьда саг вар-кх из. Къаьстта даьца наьнаца йижарашца к1аьда вар. Тхона фу эш хьожаш ший вахар дага ца доаллаш хьувзаргвар. 15 шу ма дий из кхелха а, тахан мо хет сона из венна ди. Фу дергда, цун кхы дегIа хиннадац укх дунен тIара вахар», — йоах Мовлатхана.\nМикаил ше саг йоалайинза хиннав, цудухьа дезал бац цун. Хьал мичча тайпара дале а наха гоама а воацаш, геттара дукха а везаш, ше хьалаьца никъ хьаьнала чакхбоаккхаш чакхваьннав из. Дала къахетам болба цох. ХIаьта Микаила вахарах а кхолламах а ма дарра ха а довза а йиш я ГIалгIайчен Iилман-тохкама Института литературни отдело арабаьккхача «ХIанзара гIалгIай литература» яхача проекта балха кхоалагIа том книжка тIара.\n← ПАЦИЕНТ-ОРИЕНТИРОВАННОЕ ЗДРАВООХРАНЕНИЕ: ПАЦИЕНТЫ И ВЛАСТЬ ВСТРЕТИЛИСЬ НА ПЛОЩАДКЕ IX ВСЕРОССИЙСКОГО КОНГРЕССА ПАЦИЕНТОВ\nХаннахьа дарба дайталаш, дика лораш болаш ба шоана →


КIира: Нохчийчохь лийти, лийци, нах байъи. Жириновскийс Кадыров къинтIера а ца ваьккхи\nЛахьан-бутт 01, 2020\nБакъоларъярхойн хаамца, Ростов гIалахь полисхоша лаьцна, тIехь ницкъбина Нохчийчуьрчу СемаьIашкара Дотмерзаев Адам а, Ашаханов Муса а шина баттана чохь вуьтуш, сацамбина аьлла, дийциhа ТIехьа-Мартанарчу кхелахоша. Яздо цунах лаьцна "Кавказский узел" агенталло. И шиъ бехкевина гIаттамхошца цхьана лелла ву аьлла. Шина кIентан гергарчара дIахьедо, Ростов машен эца вахана вара и шиъ бохуш. Маршо Радионо яздира, бакъоларъяран центран хаамашна тIетевжина, байначу беттан 4-чохь Ростов-гIалахь лецарх цига бахана хилла СемаьIашкара кегийнах. ТIаьхьа Нохчийчу дIабигинера уьш, ТIехьа-Мартанарчу полице. "Мемориалан" хьостанаша чIагIдора, хIинца а а шиъ полицехь а ву, цара Iазап ловш а ду цигахь, бохуш. Ростов кIоштан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан пресс-гIуллакххой дуьхьал хилла дийца, мича бахьанашца сецош бу лецнарш. "Адам а, Муса а ши шича ву. Адаман 3I шо ду, зуда ялийна вац иза, иштта, цхьанхьа а болх беш вацара. Боккха доьзал бу церан. Дукха хан йоццуш операци йина ву церан да. КIант лацарх цуьнга хаийта ца хIутту уьш, цуьнан даго ловр дац бохуш", - аьлла, дийцина агенталле гергарчара. 35 шо долчу Ашаханов Мусан кхо бер а, хIусамнана а ю.\nНохчийчохь ОМОН-ан а, СОБР-ан а эскархоша дуьхь-дуьхьал герзаш а диттина ши стаг вийна аьлла, хааме даьккхира ТАСС агенталло, ницкъаллийн структурашкарчу хьостана тIетевжина."ТIехьа-Мартанахь кафена гена доццучохь СОБР-ан а, ОМОН-н белхахошна юкъахь кхийсарш хилира. Оцу инцидентехь вийна Росгвардин эскархо а, могIарера вахархо а. Карарчу хенахь толлуш ду церан могIаршкахь зенаш хилар", - аьлла агенталле хаам бинчо. Baza ресурсо дийцарехь, ТIехьа-Мартанарчу "Смайл" кафе чохь дош дашера даларца доладеллера дов. Къаьркъа мелла хилла ОМОН-н ши белхахо, ши ваша Марзабеков Шамил а, Шамхан а кафе чуьра ара а ваьккхина, и шиъ меттавалон гIертара кафен долахо. Оцу хьолехь гIоьнна кхайкхина хилла цо шена вевзаш волу Росгвардин белхахо. Цигга кхаьчна хилла СОБР-н кхо тIемало а. Юьхьанца уьрсаш а диттина, тIаккха герзашка бевлла хиллера орцах баьхкинарш. Кхаанна чевнаш йина, шиъ велла, яздо BAZA гIирсо.Хиллачух цкъачунна официалехь дуьйцуш дац. Талламчийн-оперативан тобано зуьйш ду хилларг.\nОппозицин "IADAT" телеграм-каналан модератор Тепсуркаев Салман лачкъорах бехкзуламан гIуллакх доло дуьхьал бу Нохчийчуьра талламчаш, оцу хиламца зулам дац аьлла. Байначу беттан 15-чохь бинчу сацамах хаийтина бакъоларъярхошна дахначу шинарин дийнахь."Дукха хьолахь полисхошкара даьллачуьнца зулам дац олий, хьесап до, - дуьйцу Къилбаседа Кавказерчу Iазапна дуьхьалолатторан Комитатан офисан куьйгалхочо Пискунов Дмитрийс. - Иштта Тепсуркаевца доьзначуьнца а талламхоша сацамбина, цигахь зуламан хIоттам банне а бац аьлла. Оцу кепара сацам бале хьалха, цаьрга кхача езара Тепсуркаев тахана латтош волчу меттигах тIечIагIйина информаци". Iазапна духьалотатторан Комитетан юристаша лаькъамбийр болуш бу церан сацамна, аьлла Пискуновс. Гезгамашин-беттан 7-чу дийнахь IADAT пабликехь араелира Тепсуркаев Салмана ша редакце хьажийна боху видео. Ша IADAT пабликехула махкарчу нехан наношна а, зударшна а вон мел дерг баьхна машанехула, царна ша баьхнарг шена дуьхьалдаьлла, цундела ша до шена таIзар, аьлла, верзина ваьлла волу Тепсуркаев хиира шишанна тIе.Шена шишанна тIехаа я тапча тохийта битинчу шина харжамах цхьаъ бу ша къастийнарг, бохура жимчу стага. Хууш ду иза Iедалхоша лаьцна, Геленджикера Соьлжа-ГIала вигинийла. Шен цIийнах кхетаза ву хIинца а, цкъачунна хууш дац цунах хилларг.\nБакъо йоцуш Нохчийчохь лечкъийна бигина, бертаза латтон нах дIахецар тIедожош цхьаммо хIоттийна пикет юкъахъяьккхина Москварчу полисхоша. Тахана, ГIадужу-беттан 29-чохь акци дIаяхьа сацам хиллера 28 шо долчу Москварчу яхархочун Омарова Лианин. Лубянкерчу къайлахчу сервисийн гIишлона герга йоьдуш хиллера иза, амма дуьхьалваьллачу полисхочо карара плакат схьадаьккхинера цуьнгара. "Кадыровн Нохчийчоь - Оьрсийчоьнан полигон ю" аьлла, тIеяздина хиллера цунна. Кавказ.Реалиин корреспонденте Омаровас хаамбарца, пикет дIаяхьа коьрте деанера цунна, Нохчийчохь лачкъийна вигинчу I9 шо долчу IАДАТ телеграм-каналан модератор Тепсуркаев Салманца лелийнарг бахьана долуш. Иза а, бакъо йоцуш Нохчийчохь лецна латтош болу нах а дIахецар тIедожош Оьрсийчоьнал арахьа беха Тепсуркаевн махкахой а гIовттур бу аьлла, дегайовхо яра шен аьлла Омаровас, ша гайтина масал бахьана долуш.\n"Ахматан" а, "Спартакан" а матчехь арбитрана йиттинарг Соьлж-ГIаларчу клубан экс-вице-президент Алханов Хайдар хилла аьлла, дIахьедира Оьрсийчоьнан Контролан-дисциплинаран комитетан куьйгалхочо Григорьянц Артура. Таханалерачу дийнахь Нохчийчоьнан куьйгалхочн Кадыров Рамзанан хьехамча ву иза. Яздо цунах лаьцна Sports.ru гIирсо."Тхайн кхеташонехь оха леррина листина матчан доллу кехаташ. Алханов Сайд-Хьусайна (Алханов Хайдаран кIант) санитаран регламент йохош, майданахь хила йиш йоцу нах чубитинера. Оцу шен леларца матчан официалан нехан дахарна а, могушаллина а кхерам беана цо. Иштта, майдана ваккхинера цо шен да Алханов Хайдар а. Цкъа хьалха суьдхочунна чож чу хIума а тоьхна, юха тIехьашхула шозза когашна мийра а тоьхна, шозза букъа тIера дIатеттина хиллера Алханов Хайдара арбитр. Цул тIаьхьа суьдхочун чоьна чохь боьха бага лейина хилла, цунна а, цуьнан доьзална а кхерамаш туьйсуш. Иштта, тхуна къаьстина, "Ахмат" футболан клубаца Алханов Хайдар гIуллакх долуш цахилар а, структури юкъа а иза вогIуш воцийла. Иштта вац иза клубан декъашхо а", - аьлла Григорьянца. "Ахмат", "Спартак" футболан къоначу ловзархойн матч йирзича йиттинера арбитрана Головко Богданна. Бевзаш боцучара футболан майдана а лилхина, чоьже буйнаш биттина реферина, тIе мийраш биттина. ТIаьхьо арбитран чоьнаш чу а кхаьчна, маьттаза мотт лебина цара. Иштта гойтура хилларг "Спорт-Экспресс" газето, матчан протоколна тIе а тевжаш.0:0 жамIаца дирзина шина тобан ловзар. ТIаьххьарчу миноташкахь чолхене дирзина хьал, вовшашлахь тийсабала боьлла футболхой. Арбитра Головкос ловзарна юкъараваьккхина "Ахматан" декъашхо. Ткъа матч йирзича тIелетта арбитрана. Оьрсийчоьнан премьер-лиго бакъдо инцидент иккхина хиллар, бекхбуьллу Соьжа-ГIалахь Головкох леттачарна а, бухарчу клубанна а, бохура, таIзар кхачор ду бехкечарна.Ткъа "Ахматан" пресс-векалто дIахьедира, футболан майданна тIе а ваьлла, леттарг хьажархо вара, из ву арбитрана "тIеIаткъам бан гIиртинарг". Клубо шена къинтIера бовлар дийхира "Спартаке" а, премьер-лигин куьйгалхошка а.\nОьрсийчоьнан Либералан-демократин партин куьйгалхочунна Жириновский Владимирна гечдар дехар тIедожийна Нохчийчоьнан куйгалхочо Кадыров Рамзана. "Жириновский, айхьа аьллачунна къинтIера довлар деха... Оьрсийчоьнан пачхьалкхан политикаца а, билгалъяьхначу приоритеташца а бIостане ду ахь дуьйцург", -яздина Кадыровс телеграмехь. Нохчийчоьнан куьйгалхочо Францин президенте аьллачун хьокъехь вистхиллера Жириновский, Оьрсийчоьнан субъектийн куьйгалхойн гIуллакх дац арахьарчу политикана юкъагIерта а, терроризмна тIехIитта а аьлла. Терроризмах дерг аьлча, оцу "уьнца" ша къийсам латтийра, цунна тIехь толам а баьккхина аьлла дIа а хьедеш, Кадыровс хьоьху депутатна, динах лаьцначу теманах ма хьекхало аьлла. 47 шо долу историн а, географин а хьехархо Пати Самюэл вийра байначу беттан 16-чохь. Зулам дарна бехкево Москвахь вина, дуккха а хан хьалха доьзал Францино тIеэцна волу Анзоров IабдуллахI. Иза ша а вийна лоцучу муьрехь полисхоша. Президента Макрона Патин тезетахь къамел дира, вуно ира дара иза: цо бохура, ислам-динехь кризис ю, кхойкхура Францин бахархой радикалан кепе йирзинчу исламан экстремизманна дуьхьалхIитта. Макрона динчу дIахьедаро эргIад бахийтира Гергарчу Малхбалера цхьа могIа пачхьалкхийн Iедалхой. Туркойчоьнан президенто ЭрдогIана "психикана дарба де" аьлла, хьийхира Макронна. Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана ГIадужу-беттан 27-чохь аьлла, Францин президент Макрон Эммануэль "ша ву хIинца терррорхочух дIатарлуш", ткъа мехкан муфтийс тиллина Макронна "№I террорхо" цIе. Арахьарчу политикаца доьзна сацамаш тIеэца бакъо яц пачхьалкхерчу регионийн куьйгалхойн аьлла, дIахьедира Оьрсийчоьнан президентан пресс-секретаро Песков Дмитрийс.\nЛДПР партин лидер Жириновский Владимир дуьхьал хилира Нохчийчоьнан куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна хьалха бехкала ваха. Цул совнах, иза цецваьлла, нохчийн куьйгалхочо шена тIедожийначух. Цо бахарехь, Кадыров багах ваьккхина а вац цо, цу тIе Оьрсийчоь цивилан пачхьалкх ю, цундела ша цхьанггара а бакъо йоьхур йолуш вац боху партин лидеро, шена хетарг олучу заманчохь.


Инцидент эккхийтина оьрсийнний, Iамерканний шина кемано\nМоскох, Вашингтон кеп-кепара хьоьжу дахначу кIиранах, шинарийдийнахь, Балтин хIорда тIехула оьрсийн тIелетарден кемий, Цхьанатоьхначу Штатийн иччархо-кемий дуьхь-дуьхьал хIоттарца доьзна иккхинчу инциденте.\nОьрсийчоьнан тIеман министраллан векала Канашенков Игора шоьтадийнахь элира, Iамеркан RC-135 кема гергадеанера Оьрсийчоьнан дозанашна, цундела иза сацон стигала даьккхинера шаьш CУ-27 кема, цо некъ хийцийтира Iамеркан пилоташка.\nТкъа Цхьаьнатоьхначу Штатийн тIеман министралло даржийна, шайн кема ца хилла доза дохон лерина, оьрсийн кемано, шайнчунна тIекхета кхерам а болуш, маневраш лелийра, аьлла. Пентагонан пресс-секретара Лейнез Эйлина дIахьедина, инциденто дипломатин протесте даьхна шаьш, аьлла.\nБалтин регионехь агIонаша латточу тIеман ницкъашца доьзна гIоьртина ю Вашингтонан а, Москохан а юкъаметтигаш. Оьрсийчоьно оцу регионна бохьу кхерам юхабоккхуш, шаьш цигарчу пачхьалкхашца жигарайохур ю тIеман юкъарлонаш, аьлла, дIахьедина Скандинавин мехкаша кху кIиранах.


"Цуьнан бIаьргашчохь хиш дара"\nИспанера турист "Маркус"\nГIорочуьра испанхо кIелхьарваьккхина Магаданехь бехачу Чемурзиев Вахас а, Муцольгов Мовсара а, Хабриев Аслана а\nКолымскан трасси тIехь тоьхначу четар чохь гIорош лаьтта Испанера веана велосипедхо кIелхьарваьккхина Магаданан бахархоша. ШолгIа веана Магадане Андрес Абьян Пахарес Хосе. Дуьххьара 2013-чу шарахь кхаьчначу цо кIезиг хан яьккхинера кхузахь. ХIетахь а вара иза велосипед тIехь, амма гIалина гена ца волура иза.\nСарагосехь вехаш ву Хосе, колледжехь дизайнеран болх а беш. Дуьненна го бакхха лаам бу цуьнан вилспетахь. ХIинцале а хилла иза Пакистанехь а, ГIажарийчохь а Иракъехь а, Таджикистанехь а, ГIиргIазойчохь а, Монголехь а, Шемахь а, Ливехь а, Мароккехь а, Румынехь а. Къилбаседа хазехеташ ву иза цундела юха а веанера иза Магадане. Дукха йорт йиттина Хосес, Юккъерчу Оьрсийчохь, Сибрех а, лаьмнаш а, меттигера култура а йовза лууш лелара иза.\n"Колыма" трасси тIехула воьду Пахарес сецнера некъайистерчу кафе чохь Ларюковое олучу эвлахь. Магаданна 385 чакхарма гена ю иза. Оцу заманчохь Сусуманехь веха ГIалгIайчуьра Чемурзиев Ваха а, Муцольгов Мовсар а, Хабриев Аслан а хиллера Магадане вогIуш. Лаьтташ вилспет гича, севццера уьш, цецбовларца. ХIунда аьлча, шелонан чIогIалла юсту барам 50 кхаьчнера.\n"Ахь хIун леладо, хьо лаа вуй?"\n– Кафе чу дахча, цу чохь хиина Iаш турист гира тхуна, - дуьйцу Чемурзиев Вахас. – Цунна тIе а дахна, къамеле довла гIоьртира тхо. Оьрсийн, ингалсан а, гIалгIайн а меттанашкахь хабар таса гIиртира тхо, тIаккха кхийтира иза испанхо хиларх. Магаданера дуьйнна Байкале хьажа воьдуш ву ша элира цо вилспетахь.\nИза кхето гIиртира тхо, хьо дукха тIаьхьа веана, хIунда аьлча, арахь шело хIоьттина, вилспетахь дIакхочур вац хьо, бохуш. ХIан-хIа, ша дукха йорт етташ лелла турист ву, аьлла, дуьхьало йира цо юхаверза. Тхо Магадане дIадахара тхайн гIуллакхе, иза цигахь висира.\nКхо де даьлча юхадаьхкира тхо. Оццу кафе чу дахара тхо. Хаьттира оха белхахошка, хIун хилира оцу туристах аьлла. Новкъа а ваьлла, дIавахара иза элира тхоьга. Иза вханаччу новкха доьлхура тхо. Гонашкахула бIаьрг бетташ, ярташка чу а доьрзуш, туьканашкахь а хоьттуш иза. Цхьанна а цунах хууш хIума дацара. Оцу некъатIехула турист дIавахалур воцийла хаьара тхуна. Бурхалинскан дукъах дехьа а девлла, (Магаданна 580 гергга чакхарма), нийсачу новкъа доьлхура тхо. Машен юьйхи тхан, Сусумане дIакхача 65 чакхарма йисинчу хенахь.\nЦIеххьашха некъан йистехь цхьа цIехо-можа хIуманах бIаьрх кхийти-кх тхан. Там бара и четар хила аьлла, дага а тесна, герга даха тхо, вилспет гира тхуна, хила а хиллера иза четар. Цунах хилларг хаа дагахь улле а дахна, телефон тIе дIа а яздеш, "Маркус, Маркус" бохуш, мохь битти оха.\nИшта цIе еллера оха цунна. Жоп дацара дуьхьал. Я иза вац четар чохь, я гIорийна аьлла, ойла хилира тхан. Иштачу ситуацехь дан дезарг ца хаьара тхуна, хIунда аьлча, гIорийна стаг йовхачу хIусам чу вига ца меги хаарна. Цхьажимма доьхнера тхо. Мобилан зIе яц, орца даккха 60 чакхарма дIаэха а дезара. Тхо иштта лаьттачу заманчохь, халла четар йоьллуш, "Маркус" арахьаьжира. Иза гIорийнера. Цуьнан бIаьргаш чохь хиш лаьттара. Оха боху цуьнга: "Ахь хIун леладо? Хьо лартIахь вуй? Вало тхоьца".\nИза машен чу а хаийна, цуьнан мехал хета хIума схьа а эцна, йисинарш юха даьхкина, схьаоьцур ю аьлла, цунна дош а делла, дIадахара тхо. Буьйсанна 2-3 сахьт долучу хенахь ду хьуна и. 4 сахьт долучу заманчохь цIа кхечира тхо. Хьешан цIийнехь шийла хила там бу аьлла, тхайн петар чу витира оха иза. Цунна юург-мерг а эцна, чай малийтина, дIавижа мотт а биллина, догIанаш цуьнгахь шегахь дитира оха. Гуш дара, тхох мел а ийзалора иза.\nЮха дийнахь иза волчу юхадаьхкира тхо. Чуьра ара а ваьлла, туьканах лелла чувеана хиллера иза.\nАндрес Абьян Пахарес Хосе а, Магаданан мэран гIовс Казетов Юрий а\nЦул тIаьхьа хьешан цIийне иза дIа а кхетийна, оха лоьраш кхайкхира цунна тIе. Цунна оьшу гIо а кхачийна, йисина туристан хIумнаш схьа а еана, автобусца иза дIавахийтира оха.\nШолгIачу дийнахь юха а Магадане даха гIуллакх Iоттаделира тхан, цIа даха дагахь. Аэропорте дIадоьлхучу хенахь, юха а Ларюковое эвларчу кафе чу дирзира тхо. Цигахь карийра тхуна "Маркус" юха а. Мара а деттаделла, цхьаний чайнаш моьлуш, къамелаш а дина, циггахь дIасакъаьстира тхо.\n– Кест-кеста Iитталой шу ишта гIо оьшучу меттигашна тIе?\n– ГIодар нисло, амма наггахь. Дукха хьолахь аьхкенан муьрехь. Суна схьахетарехь, цкъа а хезна дац, IаьнтIехь вилспетахь, я мотоцикл тIехь турист воьдуш-вогIуш. Машенахь хилча ша ду, делахь а кхераме ду машенца а. ХIунда аьлча, мичча хенахь а йоха тарло машен, ткъа уллохь гIо хиларе догдохийла а яц. 5-10 минот хан тоьар ю стагна гIоро. ЦIе лато а кхиавале. Аьхка нисло мотоциклаш тIехь туристаш. Нагахь чкъург дIаяхна, я цхьа меже йоьхна меттиг нислахь, тIехволучо соций, гIо кхачадо, оха санна.\n"Со хьераваьлла вац"\nАндрес Хосе зевелла турист ву. Йоккха хан яьккхина цо Исландехь. Цо дийцарехь, Магаданехь чул а йовха хуьлу цигахь, хIетте а шийла хуьлу. Четар чохь буьйсанаш а йохуш, беха некъ бина цо. Магаданехь мел температура лаьтта хууш хиллера Хосена, кийча а хиллера иза цунна.\nНовкъа ваьллачул тIаьхьа куьйгаш шеллора шен, амма тергамза дитира ша боху цо. Буьйсанна вижинчул тIаьхьа куьгара кара охьа а даьлла, гIорийна хиллера цуьнан пIелгаш.\nКара а доьжна, гIорийнера цуьнан пIелгаш\n2020-чу шарахь дикка кечам а бина, Магаданера Байкал тIе кхача Iалашо ю цуьнан. "Аьхка чуьркаш а, чаш а" хуьлу, цундела юха а Iай ван дагахь ву иза. Карарчу заманчохь шелоно вахьийна лаьттина иза, шена дарбанаш лелон дезаш ву.\nЛартIехь волу стаг вер вуй сил экстремале новкъа аьлла, шега хаьттича, Хосес жоп деллера: "Со хьераваьлла вац, со кийча вара массо а хIуманна. Суна дуккха а шерашкахь ваха а, юха а, юха а Магадан ган лаьа", аьлла.\nЦо бахарехь, Хосес йиллина маршрут – доллу цуьнан дахаран Iалашо хиллера. Дуккха а хIуманаш Iемина цунна, интересе адамаш девзина, адамийн дикалла а евзина, гIо эшначохь орцах нах бовлий а хиъна. "Со уггар а цецваьккхинарг и ду", - аьлла Хосес.\nГIалгIайчоьнан куьйгалхочо совгIатдина испанхо кIелхьарваьккхинчу кегийрхошна. "Адамалла, къинхетамалла гайтарна, орца кхачорна, дикаллин масал гайтарна вайн къоман цIарах баркалла шуна" аьлла, орцанхошна совгIаташ делла Евкуров Юнус-Бека.\nНовости агенталло бинчу хаамашца, карарчу беттан 27-чохь, орцанхойн профессионалан дийнахь регионерчу орцан министралло Магаданехь хIотточу барамехь баркаллин дош а олуш, совгIаташ лур долуш ду ГIалгIайчуьрчу кхаа вахархочунна.\n"Церан само бахьана долуш дийна висина ала тарло Испанера турист", - аьлла Магаданан кIоштан орцан министраллан куьйгалхочо Муха Любомира.\nДрачкова Виктория , "Сибирь.Реалии"


"Нохчийчохь балха а вахна, саца дагахь хилла" Азамат Канадехь ву (+видео)\nЛахьан-бутт 25, 2019\nНохчийчохь "цхьана дас куьг Iоьттина, хьийзийна воцу, даймахкара дIаваха дагахь а хилла воцу, балха а хIоьттина, цIахь Iийр ву» ша баьхна Ибрагимов Азамат могуш-маьрша Канаде дIакхаьчна аьлла, хаамбина "Кавказ.Реалиига" цуьнан доьзалан доттагIаша.\nШи кIира хьалха, Канадера даймахка ваххарх, Соьлж-ГIалахь вайна хилла Ибрагимов Азамат «схьакарийра» «Грозный» телеканалан директоран, мехкан куьйгалхочун гIоьнчан Дудаев Ахьмадан белхан чоьнашкахь аьлла, хааме даьккхира Маршо Радионо. Ибрагимов шеца Iаш видео яржийра Дудаевс пIераскана – «Маршо Радионо», и стаг вайна аьлла, орца кхайкхийначу шолгIачу дийнахь.\nКарладоккху, шен ненаца Канадера кхечира иза Соьлж-ГIала. Кху беттан 8-чохь вигира Iедалхоша шаьш тIедиссинчу гергарчу нехан цIера. Иза вайна лоьхуш хьийзара гергарнаш, мехкан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан гонийн Instagram-ерчу "eldit_net" паблико, вайна кIира даьлча, гайтира Азамат гIали юккъехула видео-селфи йоккхуш воьдуш.\nОцу видео чохь Европерчу нохчашка, Австрехь вехачу шен дега а тIехь, Кадыровн Iедална дуьхьал митингаш еш ма лела шаьш дехачохь, бохура цо. Иза хIинца шайна тIекхочур ву, аьлла хеттера, лоьхуш хьийзачу гергарчарна. Амма юха а къайлаваьккхира Азамат иза дIавигинчара.\nШа видео-селфи яьккхинчул тIаьхьа а кIиранах лаьттийна Ибрагимов лаьцначохь. Ткъа аравалийтина, Дудаев Ахьмада иза шена кабинетехь гайтинчул тIаьхьа – селхана.\nИбрагимов Азамат беран шерашкахь дуьйна веха шен ненаца Канадехь. Шозза бен хилла а вац Нохчийчу вахана. Цуьнан да, Ибрагимов Висита, 1990-чу шерашкахь Нохчийчоьнан вице-президентан хьехамча хилла ву.\nГIирмин дозана тIехь Думе кхаьжнаш тасар тIе ца лаьцна Американо а, Евроберто а, Британино а\nКадыров а, цуьнан агIончаш а, духьалончаш а\nШколашка зударий а, мехкарий а ца буьту тIалибаша


Шозза инарла, академик, лараме фермер. Кадыров Рамзанан даржаш а, совгIаташ а\nКадыров Рамзан полиции инарла-майоран барзакъ доьхна\nНохчийчоьнан куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна кест-кеста ло керла мидалш а, еза цIерш а, ю царалахь дагахь йоццурш а. ТIаьххьара еллачех ю "Авиценна" орден – могашалла Iалашъечу урхаллина а, медицинан Iилманна а пайда барна. Ткъа оцу хьокъехь болу сацам араболлушехь елла цунна Путин Владимира шен омрица "Даймахканна хьалха хьуьнарш гайтарна" 3-чу даржан орден. Тоххара евлла бIеннал сов Кадыровна кхаьчна мидалш, орденаш, еза цIерш. Оцу совгIатех, даржех уггар бIаьрланаш довзуьйту Кавказ.Реалиино.\n2004 шарахь Оьрсийчоьнан турпалхочун седа белла волу Нохийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан ву шозза инарла-майор. Юхьанца, 2009 шарахь, делира цунна Чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан инарла-майоран дарж. Оцу хьокъехь хаам баржийра Соьлжа-ГIалахь Милицин денна леринчу даздаршкахь, амма цуьнца богIу сацам хIинца а бац бовзийтина Оьрсийчоьнан прзидентан официалерчу сайтехула. Беккъа цхьа видеогайтам арахийцира 2009 шеран ГIуран-беттан 14-чохь "Вести" программо, цо дийцарехь, хIетахьлерчу чоьхьарчу гIуллакхийн министра Нургалиев Рашидан цIарх милицин инарла-майоран погонаш елира Кадыровна.\n2020 шарахь цунна Росгвардин инарла-майоран цIе елира, чоьхьарчу гIуллакхийн министраллера иза дехьа а воккхуш. Оцу хьокъехь арахецна буьйр шега телефонехула президента Путин Владимира ша охьадийшира, ткъа "со, цуьнан гIашсалти хиларе тера, нийсса ирахь лаьттира", яздира Кадыровс.\nДогIанахь тIеоьгу мидалш, орденаш\nТкъе иттех сов Iедалан мидаш, орденаш ю Кадыров Рамзанан. Царалахь ю "ТIеман доьналла гайтарна" 2-гIа даржера мидал (2000 шо), "Даймахканна хьалха хьуьнарш гайтарна" 4-гIачу а, 3-чу а даржашкара орденаш (2006, 2021 шераш). Шен ден, Кадыров Ахьмадан цIарах йолу орден а елла цунна. И орден еш дойъу литтарца 750-гIачу тIегIане яздина долу 60 грамм деши, 500 карате кхочу бIе сов рубин, сапфир, бриллиант.\nДIабахначу Гезгмашин-баттахь "Авиценна" орден елира Кадыровна. Нохчийчохь могашалла чIагIъеш, медицинан Iилма лакхадоккхуш вуно чIогIа къахьегана цо, бохура иза цуьнга дIакхачош махкарчу могашаллин министра Сулейманов Эльхана. Инстаграм машанин нохчийн сегментехь цуьнца доьзна декъалвира мехкан куьйгалхо. Даккхийчу хабаршца вазвира Кадыров парламентан куьйгалхочо Даудов Мохьмада а, Пачхьалкхан Думин депутата Делимханов Адама а, вице-премьера Усмаев Вахитас а – цара массара а бохура, "къомо доггаха ларамбар гойту совгIато", ткъа цхьаммо а ца хьахийра и тайпа орден пачхьалкхехь йоцуш хилар. Делахь а дукха ду Кадыровн коллекцехь оцу могIарара совгIаташ а:\n· Мидал "Бахархой багарбеш хьуьнар гайтарна " (2002 шо\n· Мидал "Юкъараллин къеп ларъеш билгалваларна" (2004 шо),\n· Орден "Аль-Фахр", хьалхара дарж, Оьрсийчоьнан муфтийн кхеташо (2007 шо),\n· Ларамбен билгало "Машар а, Къинхьегам а" (2007 шо),\n· Оьрсийчоьнан халкъан фондан алмазан орден "Юкъараллин ларам" (2007 шо),\n· Мидал "Оьрсийчоьнан бехктакхаман-набахтийн система чIагIъярна"(2007 шо),\n· Ларамбен Гражданан орден Детин седа "Юкъаораллин ларам" (2009 шо),\n· Охьатохарх латаран Дуьненаюкъарчу ФИЛА федерацин совгIат – дешин кочауллург (2010 шо),\n· Дашо мидал "Оьрсийчоьнан юьртабахаман комплекс кхиорехь къаьегарна" (2011 шо),\n· Медал "Адамийн бакъонаш ларъярна" (2011 шо),\n· Мидал "Оьрсийчоьнан бепаш Iалашдарна" (2014 шо),\n· Халкъан "Юкъараллин ларам" фондо юкъаяьккхина Дикаллин орден (2014 шо),\n· Орден "Исламна гIуллакх дарна" 1-ра дарж.\n· Н. Н. Блохинан цIарах йолу дашо мидал (онкологина дуьхьалоеш къахьегарна ло Оьрсийчоьнан Iилманийн академино (2017 шо),\n· Юкъараллин совгIат – Дашо седа – Ларам а, Дикалла а;\n· Палестинан лаккхара совгIат– "Къудсан седа"орден\nУьш доцуш, дуккха а ду Нохчичоьнан куьйгалхочун лараме совгIаташ – Советан пачхьалкх йоьхча шаьш евллачу пачхьалкхийн мидалш, орденаш, масала, "Астанан 10 шо" я "Петербурган 300 шо".\nЮрист а, экономикан Iилманийн кандидат а\nОфициало бахарехь, Кадыров Рамзана 2004 шарахь чекхъяьккхина ХI]инжа-ГIалара бизнесан а, бакъонийн а институт, караерзийна "юриспруденци" говзалла. Оццу институтехь шо даьлча чекхъяьккхина "финансаш а, кредит а" факультет. Ларийна иза, оцу тIехь ца соцуш, диссертаци а язйина, 2006 шарахь экономикан Iилманийн кандидат хила.\nОццу хенахь волавелла иза цхьацца еза цIерш шена лехьо. 2007 шарахь хилла цунах "Шеран Оьрсийчоьнан вахархо". ТIаьхьо кхаьчна дуьненаюкъарчу исламан лигин карара "Исламан турпал" цIе. ТIаккха елла Мухьаммад пайхамаран хилла хIуманаш гуъечун титул. Кадыров ву бусалбанийн коьртачу хIусаман – Езачу Кхаабин – догIанаш шайгахь кхобучийн могIарахь.\nХIорш ю кхин а цхьайолу Кадыров Рамзанан цIерш:\n· "Нохчийн Республикан Iилманийн Академин лараме декъашхо "\n· "Нохчийн Республикан лараме вахархо" (2003 шо)\n· "Нохчийн Республикан спортан лараме белхахо" (2003 шо)\n· "Оьрсийчоьнан Iаламан академин лараме декъшхо" (2006 шо)\n· "Кхузаманан гуманитаран академин лараме профессор" (2006 шо)\n· ""Нохчийн Республикан лараме гIишлошъярхо" (2006 шо)\n· "Соьлжа-ГIалин лараме мэр" (2007 шо)\n· "Адамийн бакъонийн лараме гIарол" (2007 шо)\n· "Къилба федералан гонан ОфхIанистанана ветеранийн боламан лараме президет" (2007 шо)\n· "Футболан "Ахмат" клубан лараме президент" (2008 шо)\n· "Нохчийн Республикан лараме гIишлошъярхо" (2008 шо)\n· "ГIирма Республикан Iилманийн академин лараме академик" (2015 шо)\n· "Кегийрхойн политикан лараме белхахо" (2016 шо)\n· ГIиргIазойн охьатоахарх латаран кулутуу кепан массо а йозаллашкара чемпион (20I7 шо)\n· Тхэквондо йолхалгIа дан долахьъерг\n· Дипломатин тIегIанерчу "Машаран векал" премин лауреат (2017 шо)\n· Кишин Кунта-Хьаьжин цIарахчу Исламан университетан лараме профессор (2014 шо)\n· "Лараме фермер" (2021 шо)\nКадыровс яьхначу титулийн, совгIатийн тIаьххьарчу могIарахь яра махкарчу телекомпанино "журналистан репортаж" ярна елла преми – тотех лаьцна видео яккхарна елира цунна иза.\nXVIII–XIX бIешерашкарчу юкъараллин, политикан, динан лидерийн хилла хIуманаш Iалашъярхо а ву Кадыров Рамзан. Нохчийчоьнан исторех а, бусалба динах а йозу мехаллаш ю цуьнан долахь.\nКъилбаседа Кавказ толлучу Америкерчу The Jamestown Foundation фондан тергамчас Дзуцати Валерийс бахарехь, шена цхьа хIума Кадыровгара мел оьшучо ло цунна Iедалан реестрех йоцу мидал я орден.\n"Мотт хьакхар шатайпа йохк-эцар ю. Цхьаберш дика кхета адамийн психологех. Царна хаьа Кадыровн дог меттахдоккхийла ордено я мидало", – элира Кавказ.Реалиига Дзуцатис ша йинчу комментарехь.\nКонфликташ талларан а, дуьхьалояран а центран директора Сокирянская Екатеринас хьахийра "КадыровгIеран доьзалан локхалла".\n" Рамзан Ахматович Iедалехь ша цхьаъ бен воцу лаккхарчу дарже кхачош, гоно естон йолийра цуьнан цIе. Оцу бахьаница критика ян йолийра Кадыровна Европан Кхеташоно а тIехь – хIетахь торгалдора Европанна хетарг. И критика йолаелча, хесторца хьалхаваккха волийра Нохчийчохь Рамзанан да Кадыров Ахьмад. Тахана Нохчийчохь, кхеташ ду, гIаьттина лела Кадыровн-воккхахчун ден, Кадыров-жимахчун а сийлалла-культ. Массо а нохчашна хьалха хIиттайо, масалле а юьллуш, яз а еш, Дала йоссийначу дарже а кхачош, КадыровгIеран цIераш", – боху Сокирянскаяс.\nЦуьнца доьзна цо дагадоуьйту Нохчийчохь тIаьххьарчу шерашкахь мехкан коьртачу даржашка хIиттораш дукха хьолехь КадыровгIера чуьра нах хилар, уьш кегий бара аьлла ца Iаш, даржашка хийшош хилар: мэраш, министраш, министрийн гIовсаш.\n· 2020 шеран Товбецан-беттан 20-чохь Американ Цхьаьанатоьхначу Штаташа санкцийн тептара язвира Кадыров адамийн бакъонаш кIоршаме талхош хьийзарна. Санкцийн тептарахь ю мехкан куьйгалхочун зуда Кадырова Медни а, йоIарий Iайшат а, Карина а. Кадыров Рамзанна дуьхьал экономикант санкцеш йиттира Америко цул хьалха а. Язвина иза а, цуьнан гонера иттех стаг а шайн санкцийн тептаршка цхьамогIа кхечу пачхьалкхаша а.


«ВорхI вешин йиша хуьлда!» - ширбелла луьйца\nТовбеца-бутт 17, 2015\nДахначу шерашкахь санна, доьзалш стамлуш бацар хаало Нохчийчоьнан муьлххачу а юьртахь а, гIалахь а. Говзанчашна цуьнан бахьана го нахана шайн дахар ширчу заманашкахь санна токхе цахетарца а, адамашна шаьш даха атта хетарца а.\nЖимма а хенарчу бахархоша даре а деш, I3 шарахь Сибрехахь дохоран къахь ловш а, инзаре яккхий халонаш Iуьйшуш а, цу хийрачу геналлехь дукха баларш нисделлехь а, нохчийн къам деба а дебна юхадирзина Даймахке. Казахстанера цIа даьхкинчу I960-гIа а, цунна тIаьхьарчу а шерашкахь, къаноша тоьшаллаш а далош, хIусамехь 4-5 бер доцуш наггахь доьзал а ца хилла.\nТеркйист кIоштера Абзотов Салавди ву дуьйцуш цунах лаьцна. «Делах дуй баа а деккъа цхьана тхан урамехь хилла сурт ишта дар-кх дохийна къам цIа дирзича. Тхан ден Гиланин 5 кIанттий,ши йоIIий яра. Тхо-м хIинца а долуш ду байш делахь а. Тхан луларчу Гериханов Рамзаний,Шемаий 3 кIант, 3 йоI дара. Царал дехьа ехачу тхан ненайишин Вайдатан 7 кIант,3 йоI -10 бер дара. Церан лулахойн Ирбаханова Сулимийн а,Жанатийн а 3 кIант,8 йоI- 11 доьзалхо вара.\nОцу Сулимин ваша ларалучу Хизрин 4 кIанттий, 3 йоIIий дара. Дашна ала а доцуш бехха дIабахбан мегаш бу и могIа. Оццул дукха бераш дара хIетахь. ХIинца и сурт аьттехьа а дац. Бераш а ца дебош шайна,шайн сина а, дегIана а баха луурш алсамбевлла тахана. Дахарехь лар йоцуш вовр хилар, бераш ца хилча къоман кхане цахилар, цу кхетамийн цара ойла а ца йо. Бакъду, таро яцаро, доьзал когахIотто, дахарехь дIанисбан хьелаш ледара хиларо доьзал дебо ца хIуттуш юхабеттарш а бу. Болх-некъ боцурш чот йоцуш дукха хиларна, и саннарш кIезиг бу ала а хIуттур вацара со».\nIар дахарехь доьзал деборах цу кепара къамел динарг ву Теркйист кIоштера вахархо 63 шо долу Абзотов Салавди. Цо дийцарехь тахана халкъалахь яьржаш кхин мехаллаш а,чIагIлуш кхин лехамаш а бу.\nШо-шаре мел долу а, дахарехь кIарглуш,шорлуш,вайнехан юкъараллехь дохк санна дIасадаьржаш а ду бах цхьаболучара Европехь санна дахар тидар а, кхетор а, кханенан,ламенан ойлаеш, оза а оьзний бен,цхьана чсацаме а баьхкина Iалашо цалацар а.\nИшта хьажам болчех ву Новр кIоштера хьехархо историк Руслан. И ву дуьйцуш нохчаша тIаьхьалонан ойла а йой, тахана хьалха хьаьжжий бен ца стамбо доьзал бохуш.\nРуслан: «Дерриг дуьнентIехь тергаллуш хIума ду-кх бераш кIезиг дар. Европехь а ду-кх изза цхьа бер а тоаме хеташ. Бераш доцуш доьзалш а дукха бу. Нохчий хьалха дара шортта бераш хилчий дика дуй,уьш вовшийн терго а еш кхуьий бохуш. Воккхачух йиснарг тIе а юхуш кхиъна ду тхо мелла даккхийнарш.\nТкъа хIинца кхо бер долуш а дукха бац. ХIинца дахар а дац атта болх-некъаца а, цхьа некъ юьхьар а лаьцна, дахарехь дIатарваларца а. Бер кхио атта дац. Дай-наношна а хIинца ца лаьа алсам бераш кхаба а, лело а. Боккха болх а,бала а бу иза. Берийн дезарш а тахана тIекхетта. Дукха ахча деза. Деккъа цхьа цIенош дар тоьур ду, суна ишта дезий,вуьшта дезий бохуш.\nБерийн хьашташ дукха хиларна хIинца нехан кхо бер хилча а цецбуьйлу, «ма бале бевр бу-кх царна уьш» бохуш. Массо хIума а вовшах дозаделла ду. Кхочу-ш меллаша и цивилизаци боху хIума схьакхаьчна-кх йогIу-ш.».\nСоьца къамел динчара а, кхечу могIарерчу бахархоша а билгалдаккхарца, дукхахболчара тIехIоьттина лаьттачу Iедалца а дузуш, кхолладелла политикан хьал синтеме я синтемаза хилар хьесапе а оьцуш, кхолла а кхуллу, деба а бо доьзал.\nЦхьаболучара чIагIдарца и дахаран хьелаш хаъал даладелла а, нийсонан,бакъонан бух тIехь вуно дика хиларна Европехь беха нохчийн дебар лакхарчу тIегIанахь ду Даймахькахьчул.\nДерриг дуьнентIехь тергаллуш хIума ду-кх бераш кIезиг дар


Ший цIен дика нус — Сердало\nШий цIен дика нус\n01.02.2019 serdalo@yandex.ru 0 Комментариев\nУкх деношка со нийсвелар ахбIаь совгIа нах шоаех хьабаьннача дезале. КIезига нах бац уж, дезал мел боккха бале а. Бакъда, цIен доал даьга хилча дезале мел адам дукха мара цахиларах, уйлаш мел башха мара цар цахиларах гIулакх ший ларагIа дIадода. Иштта дар со нийсвеннача фусаме а.\nВахаре дукха тайпара тамашийна хIамаш нийслу. Царех цхьадараш-м вай вIалла зе а зувц. Кхец вай цхьадолча хIамашка бIарг кхаба а уж ма дарра теркалде а. Геттара адамо тамаш еча хIамаех цаI да – сага оамал. Цхьавар ший оамалца наха сердал мехкаеш цар вахар къегадеш хул, цхьавар ший оамалца адама юкъе боадо йоаржаеш хул. ХIараненга ше лехар кхоач.\nАз бувцаш болча дезале массехк нус я дас ший къонгашта кхийла. Царех цхьабараш був баьнна шоай тхов кIийле а йолаш бахаш ба. Бале а сайранна да волча чугуллу уж массавар. ХIаьта царна гIулакх деш, царна дуачоа а молачоа а кхоачам лоаттабеш къахьегаш хул цу цIен зIамагIа йола нус. Юхьанца цIен корта болча дас иштта Iооттадаьд из.\nШоай дезала оамалех, цIен дезарех, леладеча гIулакхех со шийга хетта ваьлча даь-къонгех цхьанне дийцар сона, дукхагIа шоай несах лаьца:\n— Адам дика да, хIанз даьца Iеш йола тха нус. Дика-м шеяр яр уж, хIаьта уж хIараяр со ювца отте дукха дувца дезаргда. Цул совгIа, уж шоай дезалаш а болаш шоай цIеношка бахаш ба. Цудухьа тхоай даьца-наьнаца Iеш йолчох дийцача нийссагIа хургда аьнна хет сона. Тха дас оал, цхьан цIагIара йоалайича мо, йижарий санна ба са несари аьле. ЧIоагIа боча ба цун уж! Тхона – ший дезалашта, массаза а хьехар деш хул из: царна новкъа хургдола хIама ма делаш, деша охца, къамаьла доастама ма хилалаш царца, дикадар оалаш хьехам белаш шоай исташта а несарашта а. МоллагIдолча хIаманна сатоха деза, иштта мара хулаш дац барт тайна вахар. Ший, да, нана а дита вайцига хьаена саг я из, хIанзчул тIехьагIа укх цIен дезалхо йолаш вайца яха езаш а я. ВIалла кIорда а ца деш, хьехар ду тхона дас цу хьаькъе, — йоах цу гIулакха раьза волча са къамаьл хиннача зIамигача сага.\nБераш зIамига долча хана денз дас-нанас дIа ца дийцача цIагIарча дезалашта ховргдац шоай фу леладе деза, фу дита деза.\nДIахо дувцаргда аз ювца йолаяьча несах… Безаме саг я из, цхьаволча сага оамал вахарца хьаIомаяь хул, цхьаволчунъяр Дала ший дегIах дIелла хул. Иштта а, вештта а я ала йиш я ювцача кхалсага оамал. Цун йистхилар, цо кийчду даар, цо нахаца леладу эздел – деррига эздеча IаьдалагIа ваштIехьадоал цун. Цо хIамах дIа мел тоха кулг, цо хьа мел ду хIама наха накъадоалаш, эшача метте гIо хулаш да. Ший маьр-даьна, маьр-нанна фу эш хьаже мара цхьаккха хIама диц цо. Царна цатовр хургдола хIама карагIа ца далийта хьож. Нагахьа, дезалашта юкъе ше массанена а кийчдаь хIама ца дуаш саг вусе, къаьстта цу цхьаннена а кхыдола даар кийчду чехка.\n«Массанахьа кхоач цун бIаргаш, — коа-карта а, бож болча а, беша а. Хьаьша чувеча тха нанас хIама ала ца дезаш, геттара чехка цун гIулакхага хьажа отт из. Эггара хьалха хьаьшашта хийи, чайи чулатташ поднос хьалкашка хьу цо. Цкъарчоа чай мала оаш, дIайхха даар хьадоалашше, аьле дIахо ший гIулакхага хьож. Дукха ха ялалехьа, лаьрххIа кийчдаь даар а ийце чуйода хьаьша волча цIагIа. Тха цIен гIулакх кIал ца дита шийна могар, низ кхоачар Iалаш ду цо», — йоах зIамигача сага шоай несах вашаш.\nЮвцача несийна маьр-цIаьшцара эздел, гаргарча нахацара гIулакх боарамагIа леладе хов. Маьр-цIаьшкахьарча берашца а эздел леладу цо, сов дош аьнна ше царна гоамалургйоацаш. Берашта чIоагIа дукха еза из цун оамал бахьан долаш. Цудухьа маьр-нанас оал цунга: «Хьо бо яьлча чIоагIа сагота хургъя укх цIагIа», – аьле.\nВай даьша яьхад: «ВоIа фу лаха, йоIа цу лаха». Цу мо йолча кхалсагах фу дика хургда, хIаьта шийга дIакхаьчача цух де дезар а цунна дика ховргда. Массавар оарцагIа а ваьнна къахьега деза нус дика хургйолаш, цунца къувса а ца къувсаш.\nСурт Алисова Лариса\n← Пхьагилги богапхьиди\nСобытия февраля →\n14.12.2018 serdalo@yandex.ru 0\nДевятая гуманитарная акция


Зуламхошна ламазаш дай? Нохчийн Iеламчаша дуьйцу кадыровхошна бертаза ламазаш дайтарх\nЗазадоккху-бутт 25, 2022\nСоьлжа-ГIалара "Нохчийчоьнан дог" маьждиг\nЗазадокху-беттан 21-чу буса Соьлжа-ГIаларчу доккхачу маьждигехь меттигера бахархой гулбеллера, Украинан дозанаш тIехь тIемаш бен кадыровхой "Iалашбайта, могуш-маьрша юхаберзийта" доIанаш дан. Цигахь цхьаьнакхетта ламазаш дан гулбеллачара дийцира, шаьш бертаза дигарх – мехкан кеп-кепарчу меттигашкара бюджетан белхахой вовшахбиттинера, ца дагIахь балхара дIадохур ду бохуш, кхерамаш а туьйсуш.\nКавказ.Реалиино хаьттира Нохчийчуьрчу динан дайшка, исламехь бертаза ламазаш дайтарх а, оккупацин эскарш доьхуш, дечу доIанех динехь муха кхетадо а.\nТахIаджуд ламаз – бусулбанаша буса ден ламаз ду. Иштта Деле дехар Iаламат деза лоруш ду. Дукха хьолахь ламазаш шен цIахь до – Нохчийчохь Зазадокху-беттан 21-чохь дина ламазаш-доIанаш тIаьххьарчу шерашкахь гина хIума дац.\nДе билгалдоккхуш мессенджерашкахь хаамаш дIасакхоьхьуьйтура, пачхьалкхан хьукматашкахь а, урхаллашкахь а белхаш бечаьрга шайн кIошташкахь вовшахкхетар тIедожош, цигара дIа Соьлжа-ГIала кхаччалц машенаш яра цаьрга хьоьжуш.\n"Куьйгалхой, (цIийндас, нанас, дас) ца могуьйту, йа кхин цхьа цаторийла йолу гIуллакхаш ду шайн, йа дIадуьйша деза бохучаьрга. Балхара дIадовлуш яздай кехат охьадилла, тIаккха цIа гIо", - аьлла ду баржийначу хаамехь яздина (авторан орфографи а, пунктуаци а ма-ярра йитина. – Редакцин билгалдаккхар.).\nГIалин юккъе балийна нах тIех дукха хилира- царех цхьа дакъа маьждига чу а ца тарбелира. Мехкан цхьаболчу бахархоша латкъамаш бира, тахIаджуд арахь дан дийзира шайн бохуш.\n"Тхо маьждига чу а ца дитира. Божарий бара чохь ламазаш деш, тхо, зударий, милла арахь лаьттира, минус кхоъ градусехь, маьждига хьалха", - латкъамбира цхьахцйолчу Кавказ.Реалиица къамел динчо.\nЗазадокху-беттан 21-чу буса Соьлжа-ГIаларчу маьждигна хьалха лаьтта зударий\nШолгIачу дийнахь меттигерчу телеканалан инстаграмерчу аккаунтехь видео гучуелира, цхьаьнакхетта ламазаш деш. Маьждиган шолгIачу гIат тIехь (зударшна лерина ю иза) кхечу нахана юкъахь ламаз деш, КъорIан доьшуш бара Нохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан йоьIарий а, кхин болу гергара нах а.\nНохчийчоьнан Динан урхаллин пресс-гIуллакххоша хаамбира Кавказ.Реалиига, нах вовшахбетташ ламазаш дар махкахь кест-кеста хир долуш ду, "Дала пурба лахь" аьлла. Маьждигехь муьлхачу сферийн векалш бара вовшахкетта аьллачу а, кхин а цхьа могIа кхечу хеттаршна а жоьпаш дала урхаллехь реза ца хилира, телеграм-каналехь лаха аьлла. Оцу кепара информаци цигахь зорбане яьккхина яцара.\nШинарин дийнахь, Зазадокху-беттан 22-чохь, Кадыров Рамзана нохчийн маттахь бина кхайкхам зорбане баьккхира, Украинехь боьдучу тIамехь дакъалацар хIора бусулбачу стеган декхар ду, хIунда аьлча, мостагIчо "сийсазво АллахI а, дин а, пайхамар а". Оцу тIамехь кхалхар, цо чIагIдарехь, "иштта деза хир ду, Мохьмад пайхамаран агIончийн а санна".\nРеспубликан бахархой буьйсанна дечу ламазашка кхайкхинера Кадыровс 1:30 хан яьллачу заманчохь, Украинехь тIемаш бечу махкахошна аьтто боьхуш. Цунна хетарехь, оцу кепарчу хаамо, дог иркарахIоттийнера тIемалойн, цара шаьш бохура– вайн доIанаш бахьана долуш дийна дуьсу шаьш, чевнаш ца еш, Дала лардеш" бохура.\n"Динан хьожа а яц оцу тIамехь"\nФранцерчу Ницца гIаларчу маьждиган имамо Магомадов Рамзана (Басхан) дийцира Кавказ.Реалиига, исламан бухерчу принципашца догIуш хила деза ламаз, царна юкъахь ду – мехкаш дIалоьцу тIемаш дехкар.\nМагамадов Рамзан (Басхан)\n"Дозанаш дIадахар ду иза Оьрсийчоьно рогIера долийна. Хьанна ламазаш дан деза вай? МостагIашний? "Криминал" лелочу нехан аьтто боьхуший? Вайн декхар ду, Деле доьхур а ду, вай нийсачу новкъа дахар, Путинан а, ФСБ-н а, Оьрсийчоьнан а некъа тIе а ца дохуш.\nУкраинехь беха нохчий декхаре ду тIом бан, "арахьарчу агрессина дуьхьал латтон керстаца цхьана могIарехь" аьлла, хета Iеламчана. Кхечу мехкашкахь бехачу нохчашна маггане а мегар дац элира цо Украине тIаме баха.\n"Оьрсийчохь вехачу бусулбачунна набахте гIоле ю, мехкаш дIадохучу тIемашка, бала боьлхучул а. Вай къасто беза цига баханарш: Iехийнарш бу цигахь, нуьцкъаша бахийтинарш бу, кхерамаш тийсина бахнарш а, галбевлла арабевлларш а. ХIуъа делахь а, машар ларбарехьа, маршонехьа доIанаш дан деза бусулбанаша, хIара деха ца деза", - аьлла Магомадовс.\nБусулбачун доIанца коьртаниг ду иза даггара хилар, цуьнан Iалашо, дуьйцу, шен цIе къайлаяьхьначу Iеламчас, Нохчийчуьрчу Курчалойн-кIоштарчу гIуллакхадархочо. Шен лаамца деш дацахь бусулбачо ламаз, бертаза дойтуш хилахь муххале а, "оцу кепара доIанаш Дала тIеоьцур дац", - боху къамел дечо.\n"Нуьцкъаша аьтто боьхуьйтийла дац, тIемалошна [аьтто] дуьйцур дац. Жоп доцуш дуьсур долу доIанаш ду уьш. Нагахь санна, нах хьийзораш боьхуш, церан аьтто боьхуш наха доIа дахь а, Далла гергахь жоп дала дезар ду церан", - боху къамелдечо.\nЦо бахарехь, и стаг ша дуьхьал а волуш, цуьнга ламаз дойтийла яц, хIунда аьлча, "доIа хезаш деш ца хуьлу, цхьанна а хуийла дац, цо хIун доьху"..\nIазап латторна а, харцонна а, стаг хьийзорна а дуьхьал ду дин\nОккупацин бухахь хьийзочу керстанехьа бусулбанаша деха мегаш ду аьлла хета Францехь вехачу кхечу Iеламчана.\n"Iазап латторна а, харцонна а, нах хьийзорна а дуьхьал ду ислам. ДоIа – дехар ду, нагахь санна, доьхуш верг даггара лелаш вацахь, цуьнан доIа маьIне дац, и дIа а ца кхочу. Исламехь дуй баар а маьIне дац, нагахь санна нуьцкъаша иза тIехIоттийнехь. Далла дикох хаьа", - боху къамел дечо.\nНагахь санна, бусулбачун гергарчарна хууш делахь, шен гергара стаг оккупацин тIамехь шен лаамехь воцийла, тIаккха нийса хир ду, бехкбоцу нах байарх иза Деле ларвар дехар, аьлла хета Iеламчана.\nКавказ.Реалиица къамел динарш дуьхьал хилира оккупацин тIамехь беллачу бусулбанех а, динехь цаьргарчу хьолах а хеттаршна жоьпаш дала.\nКху деношкахь машанехь яржийра, республикера шайн лаамехь Украине боьлхучех видео – оцу тIехь хеза уьш новкъабохучу зударийн белхар. Го бинчу меттигна дехьа бу уьш, царна хьалха герзашца нах бу. Кадыров Рамзанан критикаша чIагIдо, меттигерчу бахархошка бертаза дакъалоцуьйтуш ду тIамехь, ницкъаллин структурийн белхахой боцурш, шаьш тIаьхьадевллачу нахе а цхьаьна.\nЗазадокху-беттан 24-чохь нийса бутт кхечи Оьрсийчоь Украинана тIелетта. Бучин администрацино хаамбо, цигахь долу Оьрсийчоьнан эскарш юкъадерзорхьама ВСУ-но операци йолорах. ООН-н хаамашца, Украинехь 953 маьрша вахархо вийна, 1557 стагана чевнаш йина. 3,5 миллион ву мухIажир ваьлларг, ткъа мухIажарийн а, кхалхархойн дуьззина терахь ду Украинан бахархойн доьалгIа дакъа гергга.\nКавказ.Реалиино денна зорбане доху Къилбаседа Кавказера а, Къилбан федералан гонашкарчу республикашкара а беллачу тIемалойх тептар. Карарчу хенахь хууш ду веллачу 199 бIаьхочух церан цIераш Iедалхоша официалехь тIечIагIйина ю.


Къайленехь дуьсу лаьмнашкарчу нехан баларш\nНохчийчоь - Лаьмнашка деттачу герзаш кIел кест-кеста нисло хьонке лела бахархой.\nНохчийчоьнан Ιедалша кху тΙаьххьарчу беттанашкахь тΙех къа ца хьоьгу махкахь тΙемаш беш эскаршкара маьршачу нахана хуьлу дараш довзуьйтуш. Ишттачех ду, масала, дела денна тΙе ракеташ а, яккхий тоьпаш а еттачу Ιашхойн лаьмнашкахь хьонке лелачу нахана хуьлу зенаш хьахо Оьрсийчуьра хаамийн гΙирсаш бицбалар а. Иштта нисделларш Ιора доху могΙарчу наха шаьш.\n"Урал" тайпа машенахь хьонке боьлхучу нахана тIе эскархоша герзаш диттина\nТIехьа –Мартанан кIоштахь, цхьаъ вийна,5-6 лазийна бохуш дуьйцу бахархоша.\nОьрсийн эскархоша я ницкъаллин структураша дина аьлла,гIардаьккхина хIума а доцуш, цхьана билггалчу меттехь, юьртахь могIарерчу бахархошна бохамаш лелхар кхузахь тамаше дац. Дуьххьал дIа, ишта меттиг нисьелча, хаамийн гIирсаша Iора ца доккхуш дуьтуш ду цIеххьана итайпа зулам далар. Цуьнан могIарера лара догIу ТIехьа –Мартанан кIоштарчу Бумтана гергахь хьонка лахьо боьлхучу нахана деношкахь юха а ( и саннарг, цхьаъ вуьйш, важа лазош нисделира дахначу кIиранах) эскархоша цIий Iанор.\nЦу хьокъехь шена хуург дийцира ТIехьа-Мартананцу кIоштехь ехачу 45 шо долчу Заремас.\nЗарема: «ХIоршша-м, цхьаъ вен а вуьйш, лазийна. Лазийнарг 6-7 стаг ву. Вала цхьаъ велла, и спортсмен. Вуьйш - цхьаьннан пхьарс баьккхина, вукхуьнан бIаьрг, кхечунна настарх кхетта.».\nМаршо Радио: Машенахь хилла уьш? Муьлхачу машенахь?\nЗарема: "Урал" машенахь хилла. Цуьнца бен лаьмнашкахула ца лелало. Уьш-м Iедалера бакъо а йолуш, куьйга пIелгийн ларш дIа а елла лелаш бу хьонка боккхуш, дукха хенахь дуьйна. Массарна хууш дара уьш цига лелаш буйла, юьртдегара яьккхина бакъо а ю церан».\nМаршо Радио: Муьлхачу меттехь нисделла царна герз тохар?\nЗарема: «Бумта чуволлучохь. Iуьйранна ду иза, исс сахт долучу хенахь. Хьонке боьлхурш дукха хьалхе ма боьлхий. Тайп –тайпанарчу ярташкара бу уьш».\nМаршо Радио: Наха хIун боху? ТIемалошца уьйр йолуш хила-м ца боху?\nЗарема: «Дера ца олу. Хьонка баккха баханчу церан хIун догIур ду тIемалошца. Бераш ма ду уьш, 16 шо долуш а, 18 шо долуш а. Шайна сискал яккха, мацалла ца бала, наношка ца деха, арабевлла ма хилла уьш. ТIейоха бедар эцна а, цIерачарна гIо дан лелаш хилла хьонке. Цара хIун дина гIазакхашна? Цхьа да тIе ца витина-кх цара. Вала воллуш, сауьйзуш Iаш и спортсмен воллушехь, дарбан цIийне ца вигийтина цара, сурташ а дохуш, шаьш дийриг дина довллалц лоьраша тIе ца вигийтина эскархоша кIант».\nМаршо Радио: Цхьа а тайпа дуьхьало ян ца гIоьрта бахархой?\nЗарема: «Ца баьхьа нах. Цхьа дуьхьало ян а, хIума дан а адам ца даьхьа, валлай ца даьхьа-кх».\nЗаремас дийцарца, велларг ТIехьа-МартантIера Бексултанов Iусман ву. Дийцарехь иза ларамаза, тренировкаш еш, дегI дахчо вада араваьлча нисвелла хилла хьонка баккха боьлхучарна юкъа.\nЗарема: «О-о вай,нахана чIогIа халонга даьлла и кIант валар. Массара а, чIога дика кIант вара бохуш, вуьйцу иза»\nБилггал ала-м ца хаьа шена, бохура Заремас, лазийначех цхьаьннан Гайтукаев цIе хуьлчух тера а ду.\nЛаьмнашка деттачу герзах ле маьрша нах