«Белорусийн поэзин агIонаш» – иза Ахматукаев Адама нохчийн матте яьхначу белорусийн поэтийн байтийн гулар ю. Автора дийцарехь, оцу поэтийн байташ кхечу меттанашка а гочйина яра хьалха. ХIинца нохчийн маттахь а еша аьтто бу уьш. ХIокху авторийн говзарш ю книги тIехь: Скорина Франциск, Колас Якуб, Купала Янка, Богданович Максим, Танк Максим, Кулешов Аркадий, Панченко Пимен, Бородулин Рыгор, Стрельцов Михась, Купреев Микола, Янищиц Евгения, Гальперович Наум, Каско Алесь, Шнип Виктор, Стельмах Елена, Бадак Алесь, Кобец Мария, Радунь Валерия, Алейченко Юлия.\nМероприятехь А.Ахматукаевс дийцира гуларх а, говзарш нохчийн матте йохуш ша бинчу балхах а лаьцна. Цо дийцарехь, ешархочунна книги т1ехь евзар ю белорусийн къоман башхаллаш.\n– Белорусийн литература а, халкъ а довза къаьсттина сан лаам хилира суо Белоруссехь хиллачул тIаьхьа. Кхечу бIаьргашца хьаьжира со церан республике, къоман литературе. Белорусийн къам исбаьхьаллин гочдаран кепехь нохчийн ешархочунна довзийта лиира суна, – элира цо.\nИштта, мероприятехь дакъалоцуш вара Нохчийн Республикин Яздархойн союзан коьрта редактор Ирисханов Iимран. Шен къамелехь цо билгалдаьккхира, шен гочдаршца Ахматукаев Адама нохчийн литература кхиорна а, кхечу халкъийн литература а, культура а йовзийтарна а юкъа доккха дакъа диллина хилар. Презентацехь дакъалоцуш хиллачу нохчийн къоначу яздархоша, Халикова Асета а, Петирова ПетIамата а Халимова Фаизас а, Виситаева Туманис а, Хизриев Адама а элира гуларх лаьцна шайна хетарг, цу тIера байташ а йийшира цара. Иштта кхузахь хьахийра нохчийн къоначу яздархойн Халимова Фаизин а, Умарова Асетан а говзарш а белорусийн матте яьхна хилар.\nЦхьаьнакхетаран дакъалацархошна автора совгIатна шен книгаш а луш йирзира мероприяти.


Нохчийн Республикин Конституци – машаречу дахаре гIулч яккхар – Керла Дахар\nНохчийн Республикин Конституци – машаречу дахаре гIулч яккхар\nМашаре дахар а дохош, хийла адаман дегнаш тІе йоьрзур йоцу чевнаш а туьйсуш юха а Нохчийчу беара тІом. Къиза, къинхетам боцу тІом. Доьрзур доцу даьІнаш дара цо догІмашна дина ца Іаш, синошна а деш…\nЦхьа а вацара шен кхане муха хир ю хууш, я и кхане шен хирг хиларх тешаш а. Уггар а гергара сатийсам: стигал маьрша елахьара, кхин х1умма а ца оьшур-кха!\nКъомана хьалха а ваьлла, цуьнан бала д1аайбан стаг оьшура. И г1о-орца стенгара дог1ур дара-те бохуш ладоьг1ура наха.\nИштта стаг вайн къома юккъехь хиллера – Кадыров Ахьмад-Хьаьжа. Цо хьийхира вайн къам т1еман ц1ергара долу некъ. Уггаре а хьалхара г1улч – Россин Федераци юкъахь 1ан лаьа аьлла низам т1еэцар, Конституци т1еоьцуш кхаж тасар.\n2003-чу шеран 23-чу мартехь Референдум ца яйта, кхаьжнаш тасар маьрша чекх ца далийта дукха новкъарлонаш а йира. Референдум вовшахтоха ара мел ваьллачунна кхерамаш а тийсира дукха, цу юкъа мел ваханарг вуьйр ву бохуш, керта кехаташ а туьйсура. Амма халкъ юха ца делира. Хьалхаваьллачу баьччин дашах тешна, цуьнан некъаца сирла кхане гуш, цунна накъостий хилира вайн къоман к1ентех. Цу новкъахь шайн синош ца кхоош эгнарш а к1еззиг бац. Амма церан дахар эрна ца хилла, вайн маьрша тахане ю цара сатийсинарг.\nТахана машаречу, маьршачу махкахь парг1ат деха вайн къам. Ирсе хила мел оьшу хьелаш а ду вайн тахана.\nХ1етахь вайн Хьалхара Президент, Россин Турпалхо Кадыров Ахьмад-Хьаьжа хьалха а ваьлла, къам шена т1аьхьа ца х1оттийнехь, х1ара зовкх вайна хир дацара. Цундела халкъо цкъа а виц ца во иза а, цунна улле х1иттина шайн синош д1аделла к1ентий а.\nPrevious Эшил-Хотехь хилла цхьаьнакхетар\nNext ШаIбан-беттан хьурматна


ТIаме кхуьйкхучу наха гIаддайина нохчийн\nИракъ -- Аш Шишани Абу СайфуллахIа къамел деш яьккхинчу видеон сурт.\nШемахь а, Иракъехь а лаьтта хьал нохчашна башхалла хеташ ца хилар хууш ду. Коьртачу декъана иза доьзна ду цигахь тайп-тайпанчу тIемалойн тобанашна юкъахь нохчийн къомах болу кегийрхой хилар.\nМасcара а тIаме кхуьйкхуш гIаддайина нохчийн\nЮкъа-кара шайн хьал а, шайн ойланаш а йовзуьйтуш видеош йохка цара интенетерчу социалан машанашка. Иштта видео гучуяьлла кху деношкахь YouTube-хь.\nЦу тIехь къамел деш верг ву аш-Шишани Абу СайфуллахI цIе йолу жима стаг. Иракъерчу Мосулехь волчух тера ду иза.\nАш-Шишани Абу СайфуллахIе хотту видеокамера карахь йолчу стага, хIун эр дара ахь шу гоне лаьцна бохучерга олий? Жоп оьгIазе ду герзхочун.\nАш-Шишани Абу СайфуллахI: "Тхо гонехь ду бохучу нахе эр ду вай. ВаллахIи, дац тхо гонехь. Шу ду шуна гонехь. Джихад ца деш болу нах бу шуна гонехь".\nЦхьа миллион а бен доцучу нохчийн къоме далур дуй-те и дерриг а?"\nДжамбулат чевнаш хилла махкахваллалц тIемаш бина ву Нохчийчохь. Нохчий бевр буй-те кху дуьнентIехь мел болчу тIаме бахана, бохуш хоьтту цо.\nДжамбулат: "Деладахь, цхьана агIор цхьа нах бу, гIазот ду шуна бохуш, нохчий Алеппо дIахьежош. Вукха агIор вуьйсуш бу, шу кхуза схьа ца дагIахь, шу дерриг а жоьжагIате гIур ду бохуш, нахана кхерамаш туьйсуш.\nКхиберш бу, дIо Иракъе а бахана, шайн тIассашна тIе арсаш а диттина, кхуза схьа ца дагIахь дакъаза девр ду бохуш. Цхьа миллион а бен доцучу нохчийн къоме далур дуй-те и дерриг а?"\nЦхьана стага жоьжагIате гIур ву аьлча, хьала а икххина, тIаме хьадале, ойла ян еза нохчийн наха, бохуш дуьйцу Джамбулата.\nДжамбулат: "Иза лортIехь хIума дац. Нохчашна иза кхочуш хилча, уггаре а тIаьхьа кхочур дара иза. ХIунда аьлча, вайн цIахь дерг дIанисделла дац. Иштта паргIато ю вайна Нохчийчохь, и тайпа хIуманаш лелон? Цундела, ца деза вай цхьанха а даха. Уггаре а хьалха нохчаша Iилма Iамо деза".\nИсханов Хьусайн Нохчийчоьнан президентан Масхадов Асланан гIоьнча хилла ву. ТIом шен бIаьргашна гина а, цуьнан къизаллах чекхваьлла ву иза. Шена нийса ца хета нохчийн кегийрхой тIемашна юкъаийзо гIертар бохуш, дуьйцу Исхановс.\nИза суна нийса ца хета. Цундела, кегийрхошка ала лууш вара со, цига ма гIерта аьлла.\nИсханов: "Кхуза (Малхбузера Европерчу пачхьалкхашка) хIун бахьана долуш вай даьхкина диц дан ца деза вай. Нохчийчура тIемаша арадаьхна ду вай. Чохь даха хIусамаш а йоцуш, даймохк а боцуш хьийзаш ду вай кху аренца. ЦIахь берш хьийзош бу. Бойуш кегийрхой бу. Диктатура ю цигахь вуно чIогIа лаьтташ.\nАвстрехь суна гуш эзарнаш кхуза баьхкина Шемара кегийрхой бу. Цаьрца къамел хилла сан. Цхьа а Шема дIаваха а, цигахь вала а сиха вац царах. Со кхеташ вац нохчийн кегийрхой цига хIунда кхуьйкхуш бу".\nШен Даймахкана гIо дан луучу кегийрахошна бан хьехам а бу Исханов Хьусайнан.\nИсханов: "Оцу сурто гойтуш ду нохчаша цигахь дан хIума ца хилар. Кегийрхоша деша деза кху Европехь, шайн даймохк юха муха берзор бара-те аьлла, кханенан ойла а еш. Иза тIамца а ца берзош, цхьажимма хьекъалца болх а беш дан дезаш ду вай.\nТIеман хIума цкъачунна дита деза. Ницкъ а бац вай, адамаш а дац вай, кхечу къаьмнашна хьалха а девлла, тIемаш бан. Иза суна нийса ца хета. Цундела, кегийрхошка ала лууш вара со, цига ма гIерта аьлла".\nДаIишхойн хьалханча-нохчо вийна Мосулехь\nМосул гIала юкъаерзийна шиIатоша\nМосул яккха гIерта эскарш\nШемара Ракка маьршаяккха кийча ду коалицин эскарш\nМосулна гергагIерта Иракъан эскарш


Iаьржа хорсам дIадийнадий оаш? -\nIаьржа хорсам дIадийнадий оаш?\nГIалгIашта юкъе дика цIи йоаккхаш а, дарбана лоархIаш а, дукха дуаш а да Iаьржа хорсам. Из дIадувш йола ха я хIанз вай шийна чу дар. Июль бетта дIаде деза Iаьржа хорсам ше дувчо. Лаьттан кхоачам боацаш, из лорадеча наха саьмарсаькх хьабаьккхача дув из дIа. ХIаьта саьмарсаькх, июль бетта хьалхарча кIирандийнахьа хьабаккха беза. Цу хана лаьтта декъа хиларца, цIенеи, дика кхаьчаи, бизаи хул сьамарсаькх, кхы тIехьабалийтача талх из. Саьмарсаькх хьабаьккхача меттера йоархI дIа а яьккха хорсам дIадийча геттара дика хул.\n2-3 сантиметр кIоаргал йолаш целаца харшаш а доахаш, 8-10 сантиметр юкъе а йолаш дIаде деза цхьацца ги Iочу а тоссаш. Цул тIехьагIа галаш йоаца, цамца лаьтта дIатIахьакха деза харша чу Iочудийнача гина. МугIарашта юкъера моттиг 40-60 сантиметр хила еза, дехьарча-сехьарча мугIарашка дагIача хорцамаша шоайла Iи дергдоацаш. Диц ма лелаш, нагахьа санна оаш ги кIоарга дуй дIа, ханахьа хьатIадаргдац шоана из, е вIалла ца доалаш телха дусаргда.\nДIадийначул тIехьагIа 10-12 ди даьлча хьатIадоал хорсама ги. Цунна 3-4 лорд яьчул тIехьагIа 10-15 сантиметр мара юкъе моттиг ца юташ нийлхде деза уж. Цул тIехьагIа хьатIадаьнна оасар дIа а доаккхаш, наггахьа, кIира цкъа хий а тохаш доал де деза хорсама. ДIадийначул тIехьагIа 100 ди даьлча хьадаккха йиш йолаш да хорсам. Нагахьа санна хорсам хьадаккха ха хилале цун лордаш IажагIъяла е йокъаяла йолалой уж дIаяха еза хорсам талхаргдоацаш. ХьатIадаьннача хана нийлха деши, цIаькха лаьтта цамцадоаккхаши шозза хIаьта а оасар де деза хорсама. ДIахо юкъе яьнна баьцилг хьайоаккхаш а цел юкъе баккха мегаргба. Нагахьа санна геттара доккхий хилийта чам бале, декабрь беттага кхаччалца дахкийта а мегаргда уж, геттара чIоагIа гIоръелцца. Цул тIехьагIа хьадаьккхача е беша, е ларма чу гIор ергйоаццача, е хьацардаргдоацача лаьтта дале а е гIум яле а IотIа а дехка лаьттах дIадохка деза уж.\nХорсам лич боаккхаш а, тёрках чакхдоаккхаш а, чIегалг йоаккхаш а цергашта товча тайпара даа йиш йолаш да. Дарба доал цох, къаьстта модз, е шекар тIадетта цох мутт а яьккха из мелаш хилча. ВIалла дарба ца доалле а вешта дуаш чам болаш да хорсам. Лораша даа аьнна хьалхадоах из, бакъда, меца волаш дукха ца диача бакъахьа да из. Тёрках чакх а даьккха, цох даьтта е тIоа дIатехача геттара чам болаш хул из.\nIаьржа хорсам тIера ше баьде, Iаьржа дале а чура геттара кIай бос болаш да. Хорсам кхы а кIай, баьццара, шурий беса хул. Амма эггара дикагIа лоархIаш дола хорсам Iаьржадар да. ГIоза дуалда массане а.\n← Сурхо тIара ветераний фусам шеръеш я\nALIIS INSERVIENDO CONSUMOR →


Шемахь барт ца хуьлуьйтург Оьрсийчоь ю аьлла Iамеркан Цхьанатоьхначу Штаташа\nШемахь тIом сацорна дуьхьало латтайо Оьрсийчоьно аьлла Iамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн пачхалкхан секретаро. Президентан режимна тIетайначу оьрсийн эскарша а, ГIажарийчоьнна муьтIахь йолчу "Хезболла" радикалан тобано а лелориг "къизаллаш" ю аьлла Помпео Майка.\nБайначу беттан тIаьххьарчу деношкахь оьрсийн авиацин гIоьнца Шеман пачхьалкхан эскарша тIелатарш марсадехира Идлиб провинцехь. Шеман оппозицино шайн контролехь латточу Евфрат хинна малхбузера тIаьххьара территори ю иза.\nИттех стаг вийна цхьана кIиранчохь Идлибна деэскалаци йинчу Шемахь. Саццаза герзаш дийларна 350 эзар гергга бахархоша дIатесна шайн хIусамаш. Тохарш до бохуш, шайна дохку бехкаш тIе ца дуьту Москвано а, Димаьшкъас а. ТIемалоша дIалецначу позицешна бен ца етта шаьш аьлла цара.


Нохчийчоь -- Пенаца лаьттачу нохчийн тутмакхашна набахтехь таллам беш бу оьрсийн салтий. Чернокозово, 28Чиллан-бутт2000.\nТIеман декъашхойн гIуллакхашкахула йолу департамент яра Нохчийчохь шолгIа тIом балале Соьлж-гIалахь уггаре а дукха нах лаьтта ала магар долу меттиг. Деша воьдург а, дарба лаха араваьлларг а, латта доьхург а (масане дара уьш хIинцца тIом лайначу нехан) цу гIишлонан неIаре воьдура ша тIамехь дакъалаьцна хиларан кехат деха.\nНохчийчоь -- ТIемалой бу аьлла лецна нохчий. 7 Дечкен-бутт2000\nЦул сов, шолгIа тIом балале зорбане довлу Iеадал газеташ а дара дерриг а аьлча санна тIом барна мидалш а, орденаш а еллачу нехан цIераш тIехь йолчу агIонех лаьтташ.\nЦундела тIом баьлча и нах леха оьшуш а бацара. Церан цIераш а, уьш беха меттигаш а хууш яра Оьсрйчоьнан къайлахчу сервисашна.\nИштта Нохчийчохь шолгIа тIом болабеллачул тIаьхьа эзарнашкахь бара оьрсийн ницкъаш Нохчийчохь лецна болу нах. Царах цхьаъ ву цу хенахь 16 хилла Зелимха.\nНохчийчохь хиллачу хьалхарчу тIамехь дакъалаьцначу шен гергара нах болчехь лецира ша бохуш дуьйцу цо. Дуккха а зуламаш тIе а дожийна, 39 шо хан а кхайкхийна, эххаре а 7 шо хан а тоьхна, набахте хьажийра Зелимха.\nХан тоьхначул тIаьхьа, цкъа хьалха Чернокозово, цул тIаьхьа Моздоке дигира шаьш бохуш дуьйцу цо. Нохчашна тIехь вуно чIогIа къизаллаш лелийра оьрсийн ницкъаша бохуш дуьйцу Зелимхас.\nБрянскан кIоштахь яьккхина Зелимхас шена тоьхначух дукхах йолу хан. Цу набахтехь, пехийн лазар а кхетта, валанза ваьлла иза. Цигахь болх беш Нохчийчохь тIамехь хилла дуккха а нах бара бохуш, дуьйцу Зелимхас. Цу наха вуно къиза хьийзош хилла нохчийн къомах болу тутмакхаш.\n7 шо набахташкахь доккхуш ши адам даьлла нохчийн тутмакхах къахеташ. Зелимхас дийцарехь, царах цхьаъ гIеметта хIоьттина хир йолу лор-йиша яра. Лийр бу аьлла битинчу дархошна юкъатоьхна волчу кхунна юкъа-кара маха тухуш хIума дина цо, шена иза дар дихкина хиллехь а.\nШолгIаниг хилла цIера Украинера волу Зелимха таллочу набахтан гIаролхо. Цо наггахь кхаллахIума а, чай а лора шена бохуш дуьйцу Зелимхас.\nТахана Зелимха Германехь вехаш ву. Замано жимма тедина шен дог, амма цхьаболчу нахе шен йолу оьгIазло кестта дIаера ю аьлла ца хета шена бохуш вара иза. Тахана маьрша велахь а, ша Iевшина хало дага а йогIий ойланаша йийсаре лоций Iа ша, чIогIа халонга а долу шена иза боху Зелимхас.\n2000-шо чекхдолуш Нохчийчохь лецира Мансур. Цу тIемалочуьнан цIе хийцина ю. Нохчийчохь хаьлхарчу тIамехь жигара дакъалаьцна ву Мансур. Шайн карабаьхкинчу тIемалошна вуно онда ницкъ бора Оьрсийчоьнан ницкъаллин стурктурин белхахоша, бохуш дуьйцу цо.\n12 шо даьккхина Мансура Оьрсийчурча набахташкахь. Чувоьллина, шо хьовха, минот яккха а дац атта. Сатоха ницкъ мичара балара хьуна, аьлла хаьттира ас Мансуре. Далла тIе болх а биллина, шен гергарнаш дагалоцуш, церан дуьхьа дийна виса гIерташ хан текхира ша бохура цо.\nМансура дийцарехь, Оьрсийчохь бехачу меттигерчу нохчашкара гIо кхочуш хилла тутмакхашна. Царна хаара тIемалошна тIехь деш дерг. Нохчийн доьзалша кхачанца а, кхечунца а гIо дора шайна, бохуш дуьйцу Мансура.\nНабахтехь хан токхуш ша йинчу ойланех лаьцна а хьахийра Мансура. ЦIа вирзича Нохчийчохь ларам хир бу шега моьттуш хилла иза. Амма даймахкахь лаьттачу хьоло дог дохийнера шен боху Мансура. Адам хийцаделла карийна чIогIа цецваьлла хилла иза. Даймахкахь бицбина кIентий бу набахташкахь баьхкина а, бохкуш болу а тIемалой аьлла хета Мансурана.\nНохчийчохь шолгIа тIом болалучу деношкахь дара иза. Суна вевзачу Малхбузерчу журналисто телефонехула къамел деш хаьттира соьга Оьрсийчоьнан эскарш юха а Нохчийчу дагIахь царна дуьхьал хIун ницкъ баккхалур бу Масхадовга аьлла.\nКхин ойла еш а ца Iаш, цу хенахь Нохчийчохь йолу герзхойн тобанаш ягаръян волавелира со. Эххаре а, сан дагахь, вовшахкхетар берг бара инзаре боккха бIо. Амма баккъалла а тIом болабелча тIаме баха лууш баш дукха нах ца бевлира.\nЦуьнан бахьана хIун дара аьлла, шега хаттар дича Мансура элира, уггаре а хьалха тIемалошна хьалхабевлла леллачу наха чам байинера нехан аьлла. ТIом бан лууш баш дукха нах бацара боху цо.\nКъамел дерзош, дохко-м ца ваьлла хьо маьрша Нохчийчоь ларъян араваларна аьлла, хаьттира ас Мансуре. Цхьана а хIуманна дохко ца ваьлла ша элира цо. Дуккха а нохчийн тIемалой гина шена набахташкахь, и кIентий а дохкобевлла бацара шаьш динчунна а, лелийначунна а элира Мансура.


ДIакъевлина Iазап лелорна дуьхьал комитет\nТовбеца-бутт 08, 2015\nIазап лелорна дуьхьал йолу комитет дIакъевлина шаьш аьлла, хаам бина цу адамийн бакъонашларйон организацин куьйгалхочо Каляпин Игора. Бахьана ду Оьрсийчоьнан Iедалша иза кхечу пачхьалкхийн агент ю аьлла цIе тохар. Цунах лаьцна хаам бина Оьрсийчоьнан зорбанан гIирсаша.\nКхечу пачхьалкхийн агентийн реестрна Каляпина куьйгалла дон Комитет юкъатоьхнера кху шеран Дечкен-беттан 16-чу дийнахь. Амма тахана Лахара Новгородан областан кхел реза цахилира Каляпина а, цуьнан накъосташа а бина латкъам тидаме а эцна, церан организаци кхечу пачхьалкхийн агент цахилар даре дан.\nКаляпина дийцарехь, Iазап лелорна дуьхьал йолу комитет дIакъовларх лаьцна сацам бина цу хьокъехь вовшахтоьхначу конференцехь. Iазап лелорна дуьхьал йолу комитетан белхахой реза хилла шайн организаци дIакъовла, кхечу пачхьалкхийн агент санна болх цабан.\nIазап лелорна дуьхьал йолу комитет кхоьллинера Лахара Новгородера бакъонашларъярхоша 2000-чу шарахь. Оьрсийчохь болх бина ца Iаш, цу комитетан белхалоша шайн махкахойн бакъонаш лайора Европерчу адамийн бакъонашкахула йолу кхелехь.


Полицехь хиллачул тIаьхьа ДебишевТимуран куьйгах "хилларг"\nДебишев Тимура, шена 2018-чу шеран Лахьан-баттахь Соьлж-ГIаларчу Ленинан кIоштарчу полицин №2 декъехь гIелойира, аьлла даржийна. Жимчу стага дийцарехь, полице а валийна, наркотикаш юхкучаьрца зIенехь ву аьлла, цуьнгара дареш даха, уьйрийн цIерш йийцийта хIиттина. Корта, тIе телатан тIоьрмиг а боьллина, пенах биттина, ток яьхна дегIах чекх, гехь полисхо текхавайтина. Лахьан-беттан 12-чу а, 13-чу а деношкахь латтийна цунна тIехь и Iазап, тIаккха дIахецна.\nШа мукъаволлушехь, "Iазапна дуьхьалоечу комитете" арздина Дебишевс. Цигахь цунна гIодина лоьрашка дегIа тIерачу дертийн тоьшаллаш хIиттадайта, аьтто бина Нохчийчуьра аравала.\nИтт бутт бу Дебишевна Соьлж-ГIаларчу полицин декъехь гIелойина. Хиллачун тешаш а бу, эксперташкара документаш а ду, амма бехктакхаман гIуллакх ца айдина хIинца а. Цул совнах, кхузза зийна Нохчийчуьрчу талламчаша хилам, амма "ца карийна" зуламан бух.\nШена ток йиттина боху Дебишев Тимура\nДIабахана бутт бовш талламчас Тапаев Мурада кхайкхина Тимур а, цунна накъосталла деш хьийза бакъоларъярхой а зулам динчу метте хьажа, ткъа ца веана ша диллинчу цхьаьнакхетаре. Марсхьокху-беттан 28-чохь Дебишев Тимур а, "Iазапна дуьхьалоечу комитетан" Къилбаседа Кавказера векал Пискунов Дмитрий а, Нижний Новгородера адвокат Добронравова Наталья а, хIокху артиклан автор а цхьана сахьтехь эха сахьтехь хьежна талламча Тапаев гаре.\nЦхьаьнакхета ца вогIу Тапаев кеп-кепара келхьараваккха гIиртина цуьнан коллегаш: цкъа - кхеле вахана, олуш, юха – кхин гIуллакх листа вахана, олуш, тIаккха - лецнарш чохь кхобучу изоляторехь ву, олуш.\nТIаьххьара а гучуваьлла талламча, амма хаамбина, ша кхечу, ца дича ца довлу гIуллакхаш листа ваха веза, Дебишевца болхбан шен хан янне а яц, аьлла.\nАдвоката Добронравовас, иза шаьш цаларар ду, боху, цунна хаьа, талламчас шен болх кIира хьалха дуьйна а раже буьллуш буйла. Ткъа бакъоларъярхочо Пискуновс дагалоьцу талламчас Тапаевс болх муха бо: 30-зза зуламаш дуьхьал дов ца айдеш дитина цо, ур-атталла гIарадаьлла лелла Амриев Мурадна полицехь еттарх долу гIуллакх а.\nХIинца юристаш дагахь бу Тапаевна дуьхьал арз яздан, цуьнга я кхечу талламчига Дебишевна дина таIзар таллийта, бехктакхаман дов айдайта гIерта уьш.\n"Тхо совца дагахь дац. Тимур а вац юхавала воллуш, тхуна хазахета шен бакъо къовса стаг кийча хилча, иза озалуш воцийла, шен бакъо къовса воллийла гича. Iедало мел хьийзориг иштта хьаьвзаш хилча, дикачу агIор хийцалур яра Нохчийчоь", - аьлла хета Пискуновна.\nАдвоката Добронравова Натальяс, "кера юккъехь гуш ду бехктакхаман дов айдан дезаш дуйла, амма шеко яц тешаш кхерийна хиларх", - элира.\n"Тимур лоццучу дийнахь лаьцна, иза виггинчу вигина "Нохчо" ансамблера кхо хелхарча а. Уьш, цара бахарехь, полицин декъехь цигарчу белхахошца къамелаш деш Iийна, маьрша арабевлла цхьа сахьт даьлча, тIаккха, арахь летта Дебишевх. Актер ша гал а ваьлла, кхетта бордюрах. Иштта туьду цара Тимурна тIера гIелонан ларш. Амма билгалдаьккхина дац, стенна летта, муха, мила летта, хIун тоьхна. Ткъа ток йиттина ларш – уьш стенгара евлла?! Эксперташа боху, Тимурна йина чевнаш леташ ечех яц. Муха бац дов айдан бух? Дера бу-кх! - цецъюьйлу адвокат.\nДебишев Тимура дийцира "Кавказ.Реалиига" шена муха го талламо лелориг.\n"Со Соьлж-ГIала, талламан эксперименте вогIур вац моьттина царна. ИСайна гIело йиначаьрга жоп доьху ас. Суна талламча ваьхьар ву шен болхбан, аьлла хетара, шек велахь а. Дерриг а бахьанаш долуш ду дов айдан, амма ца айдина хIинца а", - боху Дебишевс.\nПолицехь гIело йинчул тIаьхьа дерриг а дахар хийцаделла Тимуран. Беза болх бита дезна, махкахваьлла, доьзал хIусамах, уьйрех баьккхина. Делахь а толаме кхача, къар ца вала дагахь ву иза.\n"Низам лелаш хилийта лаьа суна. Ма бе нах хIаллак, цаьргара цхьа вониг даьллехь, низамехь таIзар де. Балхара дIаваккха везахь – дIаваккха, гIуда тоха, чуволлахь – чуволла. Зуламхочунна дан деза доггIург. Амма муха дуьту полисхочунна цо дина зулам – адамна шен лаамехь еттар, хьийзор?" – аьлла ю Дебишев Тимуран дог-ойла.


Каш чохь нIаьнеша дуур доцуш дилха дан а дуй? Делахь, муьлхачу нехан ду и?\nИмам Ал-Áлýсийс бах: «Пайхамарийн – Делера салават а, салам а хуьлда царна – догIмаш лаьтто дуур долуш дац, хьадисехь деана ма-дарра, кхиболчарна хир дац иза».\nЦхьаболчу Iелам-наха шахIидийн догIмаш а лаьтто дуур дац аьлла. Схьагарехь, цара иза аларан бахьана, асхьабаш болчу хенахь дуьйна схьа вуно дукха шахIидийн догIмаш талхаза карош хилла хилар ду. Масала, Бухарис дийцина, Жабиран – Дела реза хуьлда цунна – дешнаш, цо Ухьудехь дIакхелхина волу шен да ялх бутт баьллачул кхечанхьа дIаволлархьама схьаваьккхича, иза доьххьара каш чувуьллучу хенахь санна вара аьлла. Кхин а, БайхIакъийс дийцина, МуIáвийа – Дела реза хуьлда цунна – халиф волчу заманахь (46 хI/ш) Хьамзатан – Дела реза хуьлда цунна – каш уллерачу шовдано латта дIатакхийна цуьнан каш гучудаьккхича, Хьамзатан – Дела реза хуьлда цунна – дакъа хийцадалаза карийнера аьлла.\n «Сохьúхьу Сунан Абú Дáвýд», «Сохьúхьу Сунан Ан-Насáий», «Сохьúхьу Сунан Ибн МáджахI», «Ас-Силсилатус-сохьúхьахI» - Ал-Албáнú.


Къилбаседа Кавказ: кIиранан бIаьрла хиламаш\nЧиллан-бутт 15, 2013\nКъилбаседа Кавказ, карта\nДаханчу кIиранахь Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана юха а хьахийра республика лелхазчу минанех а, фугасех а, бомбанех а, кхин долчу герзах а дIацIанярза доьзна долу хаттар.\nИза дуьххьара хьахош дац Нохчийчурча Iедалша, бохуш дуьйцу дкху кIирнах хиллачу бIаьрла хиламашна комментари еш йолчу Фуллер Элизабета.\nФуллер: «Кадыровс минанаш дIаяхарх доьзна хаттар шозза айира даханчу кIиранах. Дуьххьара цо иза дира юьртбахаман хаттарш дуьйцуш Оьрсийчоьнан премьер-министр Медведев Дмитрий Черкесскехь Къилбаседа Кавказерчу республикийн куьйгалхошца цхьанакхеттачу хенахь. ШолгIа цо и хаттар хьахийра Шинарин дийнахь тIеман министр Шойгу Сергей Соьлж-ГIала веача.\nКадыровс латкъам бира, хьалха хиллачу Оьрсийчоьнан тIеман министро хIумма а ца дира цу хаттарехь аьлла. Нохчийчоьнан юьртбахаман министралло динчу ларарца цхьа гектар минанех цIанъян оьшуш ду 300 эзар сом. Цу кепара хIинца йисина йолу 16500 гертар территори цIанъян оьшур ду 5 миллиард сом. Цу юкъадогIуш дац хьаннаш дIалаьцна долу 8000 эзар гектар латта.\nДелахь а, Кадыров элира Медведевга а, Шойгуга а минанаш дIаяхаран программа кхочуш ян 2 миллиард ах миллиард сом бен оьшур дац аьлла. Ткъа мел хан езар ю цу гIуллакхана бохург, кхин хаттар ду. Планехь ду иза дIадерзо 2015-гIа шо тIекхачале. Амма шарахь 1000 гектар бен цIанъеш ца хилча, цунна оьшур ду 25 шо».\n1932-чу шарахь Хаксли Олдос цIе йолчу яздархочо зорбане даьккхира ша яздина "Brave New World" цIе йолу жайна. Цу тIехь цо яздо бераш жима долуш дуьйна царна массо а агIор тIехь терго латтош йолчу юкъараллах лаьцна. Иза дагатесира шена бохуш, дуьйцу Фуллер Элизабета кху деношкахь Кадыров Рамзана къобул йина керла чIор кхиорах лаьцна концепци йоьшуш.\nФуллер: «Кадыровс кху кIиранах къобул йина концепци оцу юкъараллехь юьхьарлаьцна хиллачух тера ю. Цуьнан Iалашо ю патриотизм кхиор а, динан а, къоман а мехала хIуманаш а, дахарехь оьзда лелар а Iамор, экстремизмаца а, терроризмаца а къийсам латтор а.\nИ концепци йийцаре еш ю. Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнан администрацин декъашхочо Тевсиев БайIелас дийцарехь, и концепци кечъяр уггара атта дакъа дара, иза кхочуш еш хьега дезаш долу къа тидаме эцча. Тевсиевс дийцарехь, концепци кхуллуш цара тидаме ийцира махкахь бехаш бусулба а, керста а нах хилар. Ткъа хир дуй-те деша билгалдаьхначу жайнашна юкъахь Библи ца элира цо».\nЕарин дийнахь Дагестанан куьйгалхочо Абдулатипов Рамазана эххаре а хьахийра гIаттамхоша деш долу зуламаш. Цо тидам а ца беш дитира уьш байа гIерташ ницкъаллин структурийн белхахоша деш долу зуламаш бохуш, дуьйцу аналисто Фуллер Элизабета.\nФуллер: «Абдулатипов, цо ша ма аллара, «дилетант» ву терроризмаца къийсам латторца доьзначу хаттаршкахь. Иштта вара Магомедов Мохьмадсалам а. Амма цу гIуллакхо новкъарло ца йира цунна, шен дуьххьарлерчу вист хиларехь, герз охьадилла кийча болчу тIемалошца дийцарш дIадахьа кийча ву ша ала.\nАбдулатиповс гIаттамхойн боламах лаьцна, кхин хIара ду аьлла хIума ца элира. Цуьнан метта цо дийцира, ницкъаллийн структурашкахь болх беш болчу нахана юкъахь кхаьънаш оьцуш болу нах балахь а, коьртачу декъана уьш бакъхьара нах хиларх лаьцна. Абдулатиповн «пачхьалкхана дуьхьал тIом» беш болчу нахаца къийсам латтош хир йолу стратеги ю, Кадыров Нохчийчохь дан гIерташ волу, республикехь патриотизм кхиор.\nАмма Дагестанехь цу гIуллакхо херо шор ян мегаш ю, низамехь болчу нахана а, Делан некъ юьхьарла лаьцна шаьш бохуш, даймохк а, пачхьалкх а дош ца хетачу гIаттамхошна а юкъахь».\nИштта бара кху кIиранах Къилбаседа Кавказехь хилла цхьаболу бIаьрла хиламаш.


ТIаьххьара карладаккхар Мангал-бутт 18, 2019\nДагестан -- Гаджиев Iабдулмумин ХIинжа-ГIаларчу кхелехь.\nДагестанерчу "Черновик" газетан редакцино Путин Владимире Iуналле эцар дехна шайн белхахочун Гаджиев Iабдулмуминан бехктакхаман гIуллакх таллар. Журналист кхеле озийна хьийзо гIертар цхьа доцург ду, ткъа цунна бехкбиллар хуьлийла дац, шена ницкъ бинчул тIаьхьа тешо дина лач тоьшаллаш бухе а дехкина, хета газетан белхахошна.\nГаджиев лаьцна терроризмана ахча гулдарна а, цо терроран вовшахтохараллехь дакъалацарна а шеко йолуш. Цуьнан гIуллакхехула оццу статусехь ву кхин а 10 стаг, шайна юкъахь бусалба дин хьехархо Саситлинский Абу Iумар (Ахмеднабиев Исраил) а волуш. ТIаьхьарчу хенахь и стаг вевзаш ву Африкерчу шен гIо-накъосталлин проекташкахула. Цигахь гIунаш яха ахча гулдеш ву Ахмеднабиев.\nТалламхойн версица, цара жоьпе озийначара ахча гулдина Саситлинскийн "Ансар" а, "Мухаджирун" а, "Амана" а гӀо-накъосталлин фондашка, "Исламан пачхьалкх" экстремистийн вовшахтохараллана иза лур дуй шайна хуъушехь.\nШа левеш Гаджиевс аьлла, шена цу нахах вевзарг цхьа Саситлинский бен вац аьлла. Шена иза вевзира, боху журналисто, 2011-чу шарахь, иза, интервью эцахьара шегара аьлла, "Черновик" газетан редакци веача. Гаджиевс дийцарехь, вовше вистхуьлуш цу шиммо хьехийнарш яра "юкъара теманаш".\nГаджиевс кхин уьйраш ца латтийна Саситлинскийца. Цул сов, журналисто дийцарехь, цунна ца евза талламхоша Саситлинскийс терроризмана ахча латтийна, бохуш юьйцу гIо-накъосталлин фондаш.\nМангалан-беттан 16-чохь, ХIинжа-гIаларчу Советски кIоштан суьдехь ша дIалаца сацам бича, Гаджиевс тIе ца лецира шега кховдийна бехк. Ткъа шена дуьхьал Тамбиев Кемалера тоьшаллаш даьхна цу стагана ницкъ а бина, элира цо.\n"Талламхойн кхин дан хIумма а ца дисинера, суна цIаршца бевзаш а боцу цхьа нах а карийна, цаьргара цхьа тоьшаллаш дахар а бен. Муха, муьлхачу факташкахула ас терроризмана ахча луш хилла боху цу тешаш, со кхеташ вац. Сайга хаттарш деш маситтоза "Тамбиев" фамили сайна хезна хиларна, кхузахь а дуьххьара цуьнан фамили хезча, хаьттира ас, мила ву кхузахь Тамбиев, аьлла. Цхьана стага ша ву элира. Со хьаьжира цу Тамбиевга. Иза вара гӀора дайна, йиттина ницкъ бина стаг, Iаржбина бина бIаьрг а болуш. Цу Тамбиевс сихха соьга бехк цабиллар дийхира. Шена ницкъ бина, элира цо", - дийцира Гаджиевс\nЦунна тIаьххье кхеташо хилира Тамбиев а, оццу гIуллакхехула шеко йолуш лаьцначу кхин цхьа стаг Ризванов Абубакар а талламан изоляторе хьажорах лаьцна. "Коммерсанто" яздарехь, Ризванов ву Саситлинскийна тIаьхьа коьрта шеконехь волу стаг. Кхелан кхеташонехь Тамбиевс бакъдира, ша Гаджиевна а, кхин болчу цу бехктакхаман гIуллакхан фигуранташна а дуьхьал тоьшалла дина хилар, ницкъ бар бахьана долуш.\nБехктакхаман гIуллакхан хьажийна зорбанан конференци дIахьош адвокато Магомедов Мурада дийцира, Тамбиев левfран протоколехь билгалдаьккхина хиларх лаьцна, Гаджиевс терроризмана финансашца гIо деш хиларх лаьцна цунна кхоалгIчу стагера хиина хилар.\n"Черновик" газетан политикан декъан редакторна Магомедов Мохьмадана хетарехь, Гаджиевна бехк буьллийла дацара наркотикаш я герз лелорна, цуьнан нахалахь дикачу агIор цIе яхана хиларна. Гуш хир ду лело магийна йоцу и хIуманаш цунна полисхоша тесна хилар. Ткъа терроризмана ахча хьажор, Магомедовна хетарехь, мегар долуш хIума дара, Гаджиев гIеххьа салафитийн ойланаш йолуш хиларна.\n"Цул сов, Гаджиев "Черновикан" белхахо ву. Тхан газетаца гамо ю коррупцин кланашна а, политикан тобанашна а бохкабеллачу погонаш лелочу гIеманийн. Уьш, халахеташ далахь а, хIинца а Iаткъам бан аьттонаш болуш бу Дагестанехь а, ницкъаллин структурашкахь а. Цундела, цхьана декъана, тхуна хIара Iабдулмуминца хIоьттина хьал го, газетан рекцино дIахьочу политикана Iаткъам бан гIортар я иза кхоччуш дIачIагIа дагахь хилар санна", - тIетуьйхира Магомедовс.\nГаджиев хьийзош хила мега, цо дин бахьанехь лелош дерг юьхьарлаьцна, хета "Мемориал" бакъонашларъярхойн центран Дагестанерчу декъан адвокатана Магомедов Шамилна.\n"Сан битам кхоллабелла, Дагестан ламасте доцу дин хьоьхучу нахах цIанйеш йолуш санна. Ас дукха хан йоццуш лелош дара Мисарахь дешначу кIантана дуьхьал долийна бехктакхаман гIуллакх. И волчехь хилара беза-бевзарш а, доттагIий а, цунна ислам дика довзарна, цхьацца динца доьзначу хаттаршкахула дагабовла богIий. Цунна дуьхьал бехктакхаман гIуллакх кхоьллира, цо цхьа стаг Шема ваха бертавалийна аьлла. Цо чIагIдо шена и стаг цкъа а бIаьрга гина вац бохуш. ГIуллакх вовшахтоьхна, Гаджиевн гIуллакх санна, цхьана тешаш дийцинарг бухе а диллина", - дийцира адвокато.


— ХIинца вайшиммо хьуна маре йоьдуш дахьа хIума кечдан деза, — элира къеначу дехко. — Хьо маре йоьдуш верг чIогIа хьалдолу эла ву, цундела хьан массо а хIума хила деза.\nЦул тIаьхьа дуьйна ЦIинцIолг-йоIан массо а дийнахь тIаргIа хьовзош Iан дийзира. Къеначу дехко болх бан йиъ гезг лецира. Уьш дийнахь а, буса а дехкан бен чохь тайп-тайпана кIадеш деш яра.\nТкъа онда а, бIаьрзе а йолу боьлкъазар, хIора суьйранна хIорш болчу а йогIий, къамелаш деш Iара. Цо, кестта аьхке дIа а яьлла, малх латта дохдечуьра соцур бу, ткъа латта юха а кIеда а, семса хир ду бохуш, дуьйцура. ТIаккха, зуда а ялийна, той хIоттор ду ша бохура цо. Амма ЦIинцIолг-йоI, де-дийне мел дели, гIайгIане а, йоьлхуш а яра. Цунна ца лаьара ерстинчу боьлкъазаре маре яха.\nХIора Iуьйранна, малх схьакхетачу хенахь а, иштта, хIора суьйранна, малх дIабузучу хенахь а, ЦIинцIолг-йоI дехкан Iуьрган йисте йогIура. Наггахь мохо кIен кенийн баххаш дIаса а хиладой, сийначу стигалх бIаьрг кхетара йоьIан.\n«Ма сирла а, ма хаза а ду-кх кхузахь!» — бохуш, ойла йора ЦIинцIолг-йоIа. Цунна кест-кестта чIегIардиг дагаоьхура. ЙоIана чIогIа лаьара и олхазар ган, амма чIегIардиг цхьанхьа а гуш дацара: схьахетарехь, иза геннахь йолчу баьццарчу хьуьнхахь лелаш дара.\nТIееара гуьйре. ЦIинцIолг-йоIан маре йоьдуш хьо хIуманаш а кийча яра.\n— Кхин диъ кІира даьлча хьан ловзар хир ду! — элира ЦІинцІолг-йоІе, аренан дехко.\nАмма ЦIинцIолг-йоIа, елха а йилхина, элира, шена сингаттамечу боьлкъазаре маре яха ца лаьа аьлла.\n— Iовдал хIума ма дийца! — элира къеначу дехко. — Юххьара ма йийла! Хьо дукха тIехъялахь, аса сайн кIайн церг юллур ю хьуна. Хьо стенна реза яц боьлкъазарна? Паччахьан зудчун а яц цуьнан санна йолу бархатан кетар. Цуьнан лармеш (ларма -цIийнан бухахь яьккхина чоь, оьрсаша цунах «погриб» олу) чохь а деса дац. Далла хастам бе хьайна иштта волу майра карорна!\nТIаьххьара а тIедеара йоI маре йоьду де. Боьлкъазар шен нускал дIадига еара. ХIинцачул тIаьхьа ЦIинцIолг-йоI боьлкъазаран бен чохь яха дезаш яра. Ткъа цуьнан бен кIоргга лаьттан бухахь бара. ХIинцачул тIаьхьа цунна цкъа а малх гур бацара — боьлкъазаро иза бен чуьра ара йолуьйтур яцара.\nМискачу ЦIинцIолг-йоIана чIогIа хала дара малхах къаста! Иза тIаьххьара цунах бIаьрг тоха араелира.\nКха тIера ялта чудерзийнера. Лаьттара хьалакъедаш дакъаделла доца гIодмаш дара. Дехкан бенна уллора жимма дIа а яьлла, малхе куьйгаш дIакховдийра йоIа:\n— Iодика йойла хьан, малх! — аьлла.\nЦул тIаьхьа цуьнан бIаьрг кхийтира жимачу цIечу зезагах. Иза мара а доьллина, йоIа элира:\n— ЧIегIардиг хьайна гахь, цуьнга маршалла лолахь!\n— ЧIир! ЧIир! — олуш хезира йоIана шен коьрта тIехула.\nКорта хьалаайбича, йоIана шена уллохула дIадоьду чIегIардиг гира. ЧIегIардигна а гира ЦIинцIолг-йоI. Цуьнан чIогIа самукъадаьллера, йоI шена гича. ЦIинцIолг-йоIа, елха а йоьлхуш, дIадийцира чIегIардиге шена ерстинчу боьлкъазаре маре яха ца лаарх а, цуьнца цкъа а малх ца кхетачу лаьтта бухарчу бен чохь яха хаа ца лаарх а лаьцна.\n— ТIекхочуш ду шийла Iа, — элира чIегIардиго. — Со генарчу бовхачу махка дIадоьдуш ду. Соьца дIайогIий хьо? Сан букъ тIе хаа. Охьа ца йожийта хьо чIоггIа доьхканца дIаехка. ТIаккха вай боьха боьлкъазар йолчуьра генна дIагIур ду, сийначу хIордал дехьа а девлла. Цигахь массо а хенахь аьхке а лаьтта, тIедовлуш исбаьхьа зезагаш а ду. ДIайола соьца, хьоме цIинцIолг! Хьо сан хьоме цIинцIолг ма ю! Ахь со лечуьра ма даьккхира, гIора а дина, Iаьржачу, шийлачу кIаг чохь со Iуьллучу хенахь.\n— ХIаъ, хIаъ, со хьоьца дIайогIу! — элира ЦIинцIолг-йоIа.\nЧIегIардиган букъ тIе а хиъна, цо ша дIайихкира цуьнан уггар доккхачу пелагах.\nIодара баьлла пха санна, стигала ирхдахара чIегIардиг. Иза Iаьржачу хьаннашна тIехула, сийначу хIордашна тIехула, тIехь ло Iьллучу лекхачу лаьмнашна тIехула дIадоьдуш дара. Стигалахь чIогIа шийла яра. Цундела ЦIинцIолг-йоIа чIегIардиган месаш юккъе а яхана, цу юккъера шен корта жимма гучубаьккхира. Цунна шайна бухахь схьагуш йолчу хазачу меттигашка бIаьргтоха лаьара.\nТIаьххьара а уьш бовхачу махка дIакхечира. Кхузахь малх чIогIа бовха бара, стигал вай долчуьрчул а шозза лекха яра, хершнашна а, керташна а тIехула дIахьаьрчина хаза баьццара кемсаш а яра. Хьуьнхахь тIейолуш апельсинаш а, лимонаш а яра. Урамнекъашкахь ловзуш лелаш самукъане бераш дара, даккхий, къорза полларчий а лоьцуш. Амма чIегIардиг кхин а гена дIадоьдуш дара.\nБоккхачу сийначу Iома йистехь, хазачу дитташна юкъахь лаьтташ кIайн шагатIулгах дина доккха цIа дара. Цуьнан лекхачу бIогIамашна тIехула хьалахьирчина яра кемсийн таьллангаш. Цу цIийнан лекхачу тхевнна тIехь дина олхазарийн баннаш дара. Царна юкъарчу цхьана бен чохь Iаш дара чIегIардиг.\n— ХIара ду сан цIа! — элира чIегIардиго. — Ткъа ахьа уггар хаза зезаг схьакъастаде. Ас цунна тIе охьайоссор ю хьо. Цул тIаьхьа хьо ирсе яха хуур ю.\nЦIинцIолг-йоьIан чIогIа сакъераделлера. Йоккхаеш йолу йза самукъане тIараш детта йолаелира.\nЦIийнан уллохь Iуьллуш шагатIулган масех аьхк яра. Царна юкъахь тIедевлла даккхий кIайн зезагаш дара. Лаха охьа а даьлла, чIегIардиго шуьйрачу зезаган жаз тIе охьахаийра йоI. ХIара ма тамашийна хIума ду! Цу зезагана чохь Iаш жима а волуш стаг вара. Иза ша кIайн а, ангалех вича санна, чекх са гуш а вара. Цуьнан букъ тIехьа лесташ дайн тIемаш дара, коьрта тIехь жима дашо таж (Таж — паччахьша коьртахь лелош болу куй. Оьрсаша цунах «корона» олу.) дара. Иза вайн ЦIинцIолг-йоIал бен вацара. И жима стаг эльфийн (Эльф — туьйранашкахь хуьлуш долу, букъ тIехь тIемаш долу кегий адамаш.) паччахь вара.\nЧIегIардиг зезагна улло деъча, эльф чIогIа кхеравелира. ЧIегIардиге хьаьжча иза чIогIа жима вара! Амма цунна чIогIа хазахийтира шена ЦIинцIолг-йоI гича — цунна цкъа а ца гинера цу тайпана хаза йоI. ЦIинцIолг-йоIана хьалха охьа а таьIна, цо, цуьнан цIе хIун ю аьлла, хаьттира.\n— ЦIинцIолг-йоI ю, — аьлла, жоп делира йоIа.\n— Хьоме ЦIинцIолг-йоI, — элира эльфо, — соьга маре ян лаьий хьуна?\nЦIинцIолг-йоI цу сохьта резахилира.\nТIаккха хIора зезаг чуьра арадевллачу эльфаша ЦIинцIолг-йоIана совгIаташ деара. Уггар а дика совгIат цара деана долу чекх са гуш долу тIемаш дара. Уьш ЦIинцIолг-йоIана букъ тIе дIадихкира цара. ХIинца иза а, зезагна тIера зезаг тIе а юьйлуш, лелара. Цуьнан чIогIа самукъадаьллера и тIемаш бахьана долуш!\nТкъа чIегIардиг шен бенахь, эшарш а лоькхуш, Iаш дара. Аьхке дIаяллалц лийкхира цо эльфашна эшарш, амма шийлачу мехкашкахь бIаьсте тIееача, иза шен даймохк болчу дIадаха кечделира.\n— Iодика йойла хьан, ЦIинцIолг-йоI, — элира чIегIардиго, ша бовхачу махкара Дани-пачхьалкхе дIадоьдуш.\nЦуьнан цигахь жима бен бара. И бен цо туьйранаш дийца хууш волчу цхьана стеган кора тIехь бинера. ЧIегIардиго цуьнга дийцира ЦIинцIолаг-йоIах лаьцна, ткъа вайна и хIума цу стагера хиира.\n← Схемы вышивки: Космос, Ракета Раскраски с примерами: Машина Ламборджини →


Сурковн "Путинан пачхьалкх"\nСуров Владислав (аьрруагIор), Путин Владимир.\n"Еххачу ханна кхоьллина Путинан пачхьалкх"\n"Суверенан демократин" концепцин авторо, "Цхьаалин Оьрсийчоь" (Единая Россия) парти кхоьллинчерах а, "путинизман коьртачу идеологех" а цхьаъ волчу Сурков Владислава артикл арахецна "Независимая газетехь". Цо язйинчу "Еххачу ханна кхоьллина Путин пачхьалкх", цIе йолчу материалан корталг ю "Дерриг а чулаьцча, кхузахь хуьлучух лаьцна". "Кхузахь" бохург махкахь бохург долчух тера ду.\nСурковс ешархочуьнга цхьамогIа тезизаш кховдийна, Оьрсийчоь сийлахьалла долуш а, ша-тайпа шен некъ болуш а пачхьалкх ю боху ойла тIечIагIйеш.\nЦарах цхьаерш йовзуьйту Znak.com интернетан зорбанан хьастанан редакторо Колезев Дмитрийс, яздо Маршо Радион Оьрсийн сервисо.\n"Гарехь, кху дийнахь йоьшург Сурков Владиславан "Независимая газетехь араяьлла артикл ю. Оцо кхоьллира сна дуьхь дуьхьалара ойланаш. Сурковс, даима а деш ма хиллара, къорггера ойланца язйина йолу иза, гарехь, ерриг элитина аутоирениг ян гIортар хетало: «Дерриг а дика хир ду, Путинан (путинизман) хан ехха лаьттар ю, вай керла пачхьалкх кхоьллина, нагахь бIешершакахь ца латтахь, лахарра а иттаннаш шерашкахь лаьттар ю иза. Ткъа кхин берш хьоьгур бу вайх", - яздо Колезевс.\n- Амма теший те ша Сурков ша дуьйцучух? - хоьтту цо.\nСурковс дуьйцучуьнан цхьайолу тезисаш а ялайо Znak.com редакторо Колезевс:\n1. Историн харжам хуьлуш бац. Иза мотталург ду. Ерриг ю "историн процессийн логика". Цундела Оьрсийчоьнан цхьа а "демократин харжам" бац.\n2. Вай хIоттийна керлачу тайпа пачхьалкх, цунах массо а ца кхеттехь а. Иза "Путинан пачхьалкх ю".\n3. "Путинан пачхьалкх еххачу хенахь лаьттар ю".\n4. Кхин болу мехкаш, вайн пачхьалкхе а хоьжуш, вайгара масал оьцуш бу, цхьадолчу вай диначух пайда оьцуш.\n5. Цера цигахь deep state (кIоргенехь пачхьалкх) (пачхьалкхана урхалла деш къайлаха Iедалхойн тоба ю, демократин институтийн кирхаьанашна тIехьа лечкъина), вай деррриг а гойуш ду, цхьа а хIума лачкъийна дац. Дика жамIаш хилийта дерриг а деш йолу пачхьалкх ю вайниг.\n6. КIоргенехь пачхьалкха метта вайниг кIоргенехь халкъ ду.\n7. Путинан пачхьалкхан коьрта дикалла ю халкъе ладогIа а, цунах кхета а хаар.\n8. Ткъа халкъ цхьаннех а ца теша пачхьалкхан куьйгалхочух (Путинах) бен.\nМаршо Радион Оьрсийн сервисо цхьамогIа комментариш ялайо Сурковн артикл ешначу нехан. Царах дукхаха болучара билгалдоккху авторан коьрта Iалашо Путин Владимир хастор хилар а, цунна гуш долу сурт долчуьнца догIуш ца хилар а.


Инфоурок › Другое › Конспекты › "Хуттургаш йоцу чолхе предложени"\nНОХЧИЙН МЕТТАН 5 –ЧУ КЛАССЕХЬ ЙИЛЛИНА УРОК\nХуттургашца йолу чолхе предложенеш\nНохчийн меттан, литературан хьехархо:\nХуттургашца йолу чолхе предложенеш (шайгахь подлежащи а, сказуеми а долуш, цхьалхечарех лаьтташ). Чолхечу предложенех йолчу цхьалхечу предложенешна юккъехь а хуттургана т1ехьа а, амма, ткъа бохучу хуттургашна хьалха а запятой йиллар.\nДешархошка 19-гla а, 20-г1а а §§ юьйцуьй-туш, ц1ахь кхочушдинчу шардар т1ера масалш а дала дойтуш.\nII. Керла коьчал йовзийтар.\nИза х1окху ламанан районан центр ю. Кхузахь бехаш нохчий бац, амма дийнахь ган тарло схьаоьху нохчийн зударий, божарий, бераш.\nХ1окху юьрта х1инца шозлаг1а веара Муса. Амма цунна атта карийра кхузахь больница. Щийнан тхевн-на т1етоьхначу эчигана т1едеттара дог1а. ТТадийна шелвелла Муса хорша еача санна вегавора, амма цунна шело ца хаалора. (А. Айдамиров)\n2.\t- Д1аеша повестан т1ера кийсак. Аларан\n1алашоне хьаьжжина, муьлха предложенеш ю уьш?\n-\tЦеран чаккхенгахь муьлха сацаран хьаьркаш ехкина аша?\n-\tЮй кхузахь цхьалхе предложенеш? Маса ю уып? Даладе масалш.\nЖоп даларан кеп: Х1окху юьрта х1инца шозлаг1а\nXIapa предложени цхьалхе ю, х1унда аьлча, цхьана предложении бух бу кхузахь: веара Муса, цхьа хаам бо цо.\nЧолхе предложенеш юй? Хуттургашца я уып йоцуш? Маса чолхе предложени ю х1окху кийсак т1ехь. Даладе масалш.\nСтигал ч1ог1а къекъара, амма бераш ца кхоьрура- XIapa предложени чолхе ю, х1унда аьлча, кхузахь предложении ши бух бу:\n1) стигал къекъара\n2) бераш ца кхоьрура. Цара ши хаам бо. Цу шина предложении уьйр хуьлуьйту амма бохучу хуттурго, ткъа уып вовшех къастайо запятой-ца.\nОцу предложенина х1оттор вай схема:\n- Оцу кепара толлу комментировани яздар т1ера цхьалхе а, чолхе а предложенеш.\nIII. Iамийнарг т1еч1аг1дар.\nКхочушде 96-г1а шардар, чолхечу предложенийн схемаш х1иттае.\nХ1окху схемашка хьажжий х1иттае чолхе предложенеш:\nXlopa предложенехь билгалбаккха цуьнан грамматически бух.\nДийца, муха къастайо вовшех цхьалхе а, чолхе а предложенеш.\nЧолхе предложени синтаксически талларан кеп xIotto хьовса деза вай х1окху предложенина: Бетар-солта д1авижира, амма г1овг1анаша самаваьккхира иза.\nМуха ю xlapa предложени? (чолхе).\nМаса цхьалхечу предложенех лаьтта иза?\nXlopa цхьалхечу предложенера грамматически бух карабе, билгалбаккха.\nСтенан г1оьнца уьйр хилла цу шина предложении?\nМуьлхачу сацаран хьаьркаца къастийна вовшех цу чолхечу предложенина чуйог1у цхьалхе предложенеш?\nЧолхе предложени талларан кеп:\nXIapa предложени чолхе ю. Цунна чуйог1у шиъ цхьалхе предложени. Хьалхарчу предложении грамматически бух: Бетарсрлта д1авижира. Шолг1ачу предложении грамматически бух: иза самаваьккхира. Цу шина предложении вовшашца уьйр епГхуттург амма ю, ткъа уып вовшех къастайо запятойн г1оьнца.\nСинтаксически къастам бе х1окху предложенешна:\n1.1уьйранна сихха новкъабевлира дешархой, ткъа\nсанатори dla ца кхечцра уъш буъйсанна бен.\n2. Чекхъелира керлачу шеран буьйса, амма хъе-\nший dla ца бахийтира х1усамдас.\n1.\tУчебникан 56-чу аг1он т1ехь ду сурт. Оцу суьр-\nта т1е а хьожуш, дешархоша жоп ло х1окху хаттарш-\nМичахь ду бераш?\nСтенах хаало иза школан стадион хилар?\nМуьлха хан ю х1окху суьрта т1ехь\nгайтинарг? Стенах хаьа иза?\nХ1ун деш ду бераш?\nЦхьа а веаний церан ловзаре хьажа?\nХ1ун деш ву суьрта т1ера цхьа к1ант?\nБуьрка юй цуьнгахь?\nЦунна дуьхьало ян г1ерташ маса ловзархо ву?\nМила ву оцу дерригенна тидам беш?\nСтенах хаьа шуна иза суьдхо хилар?\nМуьлха ц1ераш тохкур яра аша берашна?\nСамукъадолий церан буьрканах ловзуш?\nБуй техьа царна юкъахь хинболу говза\nШу ловзий мукъачу хенахь футболах?\n2.\tХьехархочо rlo а деш, дешархоша уьна а, тетра-\nдаш т1е а д1а а язъеш, х1оттайо цхьалхе план:\nУрокаш чекхъяьлла хан;\nшколан хазачу стадионехь;\nберийн футболах ловзар;\nбуьрка схьаяккха г1ерташ луьра къийсам;\nнийсо еш волу суьдхо;\nберийн а, цаьрга хьоьжучеран а самукъадалар.\n3.\tЛакхахь яздинчу хаттаршна цкъа хьалха жоп\nло. Оьшуш долу дешнаш а, дешнийн цхьаьнакхетарш\nа, предложенеш а д1аязъе.\n4.\tОцу лакхахь язйинчу плане а хьожуш, х1оттаде\nдийцар. Цунна ц1е тилла. («Школан стадионехь», «Къона («футболисташ», «Мукъачу хенахь»).\nЦхьана кехат т1ехь Язъе шаьш хаьржинчу ц1арна сочинени. Цу т1ехь а, амма, ткъа боху хуттургаш билгалъяха.\nV. ЦIахь бан болх.\nКарлаяха 19-20-г1ий §§.\nКхочушде 97-г1а шардар.\nУрокехь суьрта т1ехь (56-rIa arlo) язъян кечло сочинени шаьш тиллинчу ц1арна. Иза язъян мегар ду цхьана кехат т1ехь, масех хуттургашца йолу чолхе предложени юкъа а ялош. План шаьш xIotto а мегар ду, классехь х1оттийнарг 1адда а йитина.\nЦхьана чолхечу предложенина бе синтаксически къастам.\nНомер материала: ДБ-162265


Ирландехь берашца кхеташ-кхиоран болх беш ю Нохчийчуьра мухIажир\nЧиллан-бутт 16, 2013\nИрланди -- Ирландин коьртачу Дублин-гlалара тlай\nЕвропехь бехачу нохчашлахь дуккха бу, шаьш цIера арабевлла масех шо бен дацахь а, шаьш дехачу пачхьалкхийн меттанаш а Iамийна, керла дешар а дешна, белхаш беш. Церан масалша гойту, кест-кеста оьрсийн хаамийн гIирсаш нохчийн мухIажарш ирчачу сарташца гайта гIертахь а, царех доккхахдолу дакъа вуно кхиаме керлачу дахарехь дIатарделлийла.\nОьрсийчохь цхьайолчу меттигашкахь бусулба зударийн коьрта тохку йовлакхаш, я вуьшта аьлча, хиджабаш лелор доьхкуш ду. Официала оццу Оьрсийчоьнан дакъа ларалуш йолчу Нохчийчохь иза лелор, мелхо а, лаахь а, ца лаахь а, бохуш, зударшна тIедожош ду. Жимма хьалха оццу Нохчийчохь оццу наха яккхийчу шеконашца а, гамонца а тергалбора коьрта, мас дIакъевлина йовлакх тиллина зударий, церан террорхошца зIенаш йолуш санна.\nЧолхе ду Оьрсийчохь а, Нохчийчохь а хиджабийн хаттар. Амма шаьш гуттар а суьпа бусулба нах лоручара, церан дашца аьлча, „тIагIут“ а, хьарам меттиг лоруш, ткъа царна тIекхеттачу Оьрсийчоьнан патриоташа дукха эвхьаза а, осала а Iадаташ долуш меттиг а лоруш йолчу Европехь маршо ю, луучунна и хиджаб, я муьлха а кхин коьрта туьллу хIума лелон а, ца луучарна ца лелон а.\nИрландехь ехаш йолу вайн махкахо, Айна цIе йолу къона зуда, ю цу тайпанчу толеранталлин а, коьрта маршонан а масала. Масех шо хьалха шен доьзалца цу генарчу гIайренан махка дIаяхана йолу иза карарчу хенахь лакхара дешар доьшуш а ю, меттигерачу берийн бешахь кхетам кхиоран болх беш а ю. Цуьнца цхьаьна бусулба дино ма хьеххара дIакъовлаелла а, хиджаб олу кортали тиллина а ю иза.\nБерашца болх бар даима а дезнера шена, бохуш дуьйцу цуо, амма цаьрца болх бан йола а елла, церан къамелаш а, церан хьекъал а, цара наг-нагахь луш долу цхьа тамашийна кIоргене хаттарш а девзича, кхин а чIогIа безабелира шена ша хаьржина некъ, бохуш.\nАйнас дуьйцу, хийла цу берашца, уьш дукхахдерш кериста доьзалшкара хиларна а, Ирландехь бусулбанаш кхин башха дукха ца хиларна шен санна долу духар царна наггахь бен гина ца хиларна, беламе а, самукъане а мIаьргонаш нисло шен, цара луш долу башха хаттарш бахьана долуш, бохуш.\nБисаева Айна: „Берашца цхьацца хаза масалш нисло сан. И хьан коьртахь ерг хIун ю, бохуш, хоьтту цара. Цхьана кIанта гуттар а хаза элира, лергаш дуй хьан, аьлла. Шена гуш ца хилча, дац моьттуш хир дара цунна. Ду дера, аьлча, юха хоьттуш вара, дIаюьжучу хенахь лелайой ахь иза, бохуш. ЦIаеъча а, цIерачаьрга а дуьйцуш Iа со цара цхьацца беламе хIума сайн йовлакхах лаьцна аьлча“.\nМаршо радио: Ша цу берашца болх бечу хенахь даима а дагахь хуьлу шена, бохуш дуьйцу Айнас кхин дIа, Ирландехь бехаш, вукху континентала Европехь санна, иштта дукха бусулба нах ца хиларна а, цу берийн а, церан дай-нанойн а бусулбачаьрца цхьанакхетарийн я гергарлоний кхин башха доккха зеделларг ца хиларна, шена тIехь цхьа, ма-дарра аьлча, бусулбачийн векалан рол юйла а, шен масалийца цу нехан ислам дин лелош болчарех йолу ойла кхоллалур юйла а, бохуш.\nБисаева Айна: „Бераш кхиарах лаьцна а, уьш муха кхето деза а, кхио деза а Iамош ю со. Суна чIогIа дика хета сайн балхаца сан кериста нахана масала хила сайн йиш хилар а, ткъа иштта царна дIагайта сайн йиш хилар, бусулбачарна берашца болх бар а, уьш кхиор а, церан дешар а, церан психологин а, дегIан а кхиар доккха хIума хетийла а, царна иза вуно деза дуйла а“.\nМаршо радио: Ирландехь бехаш кхин башха дукха нохчий мухIажарш бац, кхечу Европерчу пачхьалкхашца дуьстича, боху Айнас. Иза и мохк башха боккха ца хиларца а, иза гIайренан пачхьалкхе хиларца а доьзна хила мега.\nДукхах болчу вайнахана, къаьстина гIеметта хIоьттинчу чкъурана, цIеяхханчу „Майра дог“ кинофильмехь ирландхоша шайн маршоне къийсарца дагабогIу и мохк а, цигарчу нехан амалш а, мелла а и церан маршоне гIертар нохчийчуьнах тера а хеташ.\nТкъа эххар а шайн къоман паргIато къевсина яьккхина, амма хIинца а кхин башха Ингал-пачхьалкхаца йолу юкъаметтигаш билгал къастийна йоцучу цу пачхьалкхехь хIоранна а маршо ю, шен динца, шен Iадаташца а ваха, нагахь санна цуо цу мехкан низамаш дохош ца хилчахьана, бохуш дуьйцу Айнас.\nБисаева Айна: „Тхо цигахь Iаш долу бархIалгIа шо ду. Францехь а, Германехь а, Австрехь а санна дукха бац цигахь вайнах. Ирландехь бусулба нахана хала дац, хиджаб йоьхна хилча а, юхь дIакъевлина хилча а, я янне а коьртахь хIума йоцуш хилча а. Арахь воьду -вогIуш бусулбачаьрга хIума олуш стаг вац цигахь“.\nМаршо радио: БIешерашкахь Нохчийчоьно Оьрсийчоьнан олалла кIелара яла гIерташ бинчу тIемийн вайназаманахьлера дакъа кхин цкъа а нохчий эшарца а, уьш исторехь массийтаза Оьрсийчоьнна юккъе богIуш хилар дIакхайкхорца дирзина.\nБакъду, муьлхачу а кхиинчу пачхьалкхехь хуьлуш ма-хиллара, шаьш сел хала карадерзийначу къаьмнашна луш йолу бакъонаш а, паргIатонаш а ца елла Кремлан дайша вайнахана.\nДин делахь а, Iадаташ делахь а царна хетачу агIор лело дезаш ду, цара тIе тилла аьлча, йовлакх тIетуьллуш, цара охьадаккха аьлча, охьадоккхуш. Ур-аттала доллучу дуьнентIехь а магош долу, меттигерачу нахана мелхо а самукъане хеташ долу къоман хелхарш урамашкахь дар а бехке лору цу махкахь нохчашна.\nТкъа дуьне кхечу низамашца дехаш ду тоххарехь. ХIора стеган маршо лоручу низамашца. Цуьнан масала ду шен динца догIуш ма-хиллара духар доха стеган бакъо хилар а, дIаяхана масех шо бен доцушехь Ирландин тоьллачу дешаран туьшпхьахь доьшуш а, ирландхойн берийн кхетам кхиош а вайн махкахо хилар а.\nЕвропера мухIажарийн дахар


Мултимедиа, Лахьан-бутт 18, 2019\nОршот-де 18 Лахьан-бутт 2019\nЛахьан-бутт 18, 2019\nУггаре миска пенсионераш – Нохчийчохь, Темирбаев валийна ша болх бинчу метте, Лохуш ву ЭльджаркиевгIар байинарг\nУггаре миска пенсионераш – Нохчийчохь, Темирбаев валийна ша болх бинчу метте, Лохуш ву ЭльджаркиевгIар байинарг (Керланаш кечдеш иллюстрацина пайдаоьцу Маршо Радион архивех а, официалан сайташкарчу материалех а).\nТуркойчоьно дIалуш бу даIишхой\n"Исламан пачхьалкхан" тобанехь тIемаш бина бу аьлла, шеконашца дIалецна кхечу пачхьалкхашкара нах дIабала болийна Туркойчоьнан Iедалхоша. Дахначу оршотдийнахь туркойн чоьхьарчу гIуллакхийн министралло хаамбира, Iамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн вахархо шаьш хIинцале а дIаваларх.\nЛахьан-бутт 15, 2019\nДагестанца посташ хIиттор, гIалгIай карзахбовлар, дистанцехь болхбайтар (Керланаш кечдеш иллюстрацина пайдаоьцу Маршо Радион архивех а, официалан сайташкарчу материалех а).\nКъаьмнаш махкахдахар емалдира Советан Iедало 30 шо хьалха\nКъаьмнаш, церан автономеш а йохош, махкахдахар зуламе дара, аьлла официалехь мах хадийра Сталинан заманахь леллачу репрессийн Советан Iедало 30 шо хьалха.\nЛахьан-бутт 14, 2019\nНекъ баста дагахь бац гуьржий, Тилэкса бехк цабиллар дехна Кадыровг, ГIалгIайчохь яйна 19 шо долу йоI (Керланаш кечдеш иллюстрацина пайдаоьцу Маршо Радион архивех а, официалан сайташкарчу материалех а).\nМаршо Радион кIиранан хаттаран жамI\nПайхамарна (Делера Салам-Маршалла хуьлда цунна) 5 эзар салават диллар тIедожийна нохчийн динан дайша хьукматийн а, урхаллийн а белхахошна. Шуна хIун аьлла хета, оьший нахана планаш а етташ, бертаза цу кепарниг тIедожон?\nТурчаев Хасанбекна набахтехь даккха итт шо хан кхайкхийна Францехь. Исламофобашна кхин тIе а бахьана хIоьттина цунах.\nХьашт яц Člověk v tísni, Аминин цIе лелор ю урамо, Некъ цхьаъ, мехаш шайн-шайна\nХьашт яц Člověk v tísni, Аминин цIе лелор ю урамо, Некъ цхьаъ, мехаш шайн-шайна.\nЭскар – Оьрсийчуьра, тIедетта тIулгаш – Шемара\nШема чу боьду некъ болучул а бахбелла Оьрсийчуьрчу эскархошна (нохчий а бу царалахь) – ма-хуьллу сиха хьаьвдда йоьлху, тIедеттачу тIулгийн гIара а эцна, церан машенаш.\nУрдунерчу Сухне юьртарчу Вайнах Iананах стохка хилла графикан дизайнер-профессионал, бакалавр ю иза оцу шен говзаллехь. Цуьнан кхоллараллин коьрта тема ю нохчийн къам. Шен белхийн масийтта гайтам а хIоттийна Iанана Урдунехь – Iаьрбаша хазахеташ тIеоьцу, бIешарахь, шайна тешаме а болуш, шайца мерза б\nЛахьан-бутт 12, 2019\nНохчийчохь къайлаваьлла Эльджаркиев вийнарг, Министр кийча ву юкъаметтиг къасто, Японерчу туристана талор дина Несарахь.\nСтенна туьйсу Кадыров Рамзана "сий бехдечарна" кхерамаш? Ишта хаттар дира "Кавказ.Реалиино" эксперте.


Инфоурок / Другое / Конспекты / Урок чеченского языка по теме "СПП"\nУрокан тема: Чолхе-карара предложении.\nЧКП-нин т1етухучу предложенийн тайпанаш\n1.Чолхе-карара предложенийн, т1етухучу предложенийн къастамаш а, башхаллаш а йовзар.\n2.Кхоллараллин а, лехамийн а кепехь халонах чекхваларан некъаш карадерзор.\n3. Даймахке а, матте а болу безам кхиор.\nДе дика дойла шун, сан хьоме дешархой. Марша дог1ийла тхан лераме хьеший.\n2.Дешархойн дог-ойла айаяр\nДуккха а деза денош ду вайн дахарехь. Уьш билгалдаьхна ду цхьаццачу корматаллица а, вайн исторехь хиллачу хиламашца а. Амма цхьа деза де ду вайн Нохчийчохь муьлххачу нохчочунна лераме хета дезаш. Муьлха де дуй хаьий шуна иза\nТкъа дукха хан юй и де вай даздеш?\nДуккха къаьмнаш ду вайн дуьнен т1ехь. Х1ора къомо шен мотт ненан мотт лору.\n-Ненан мотт, нохчийн мотт- оцу дешнийн маь1на къаьстор дарий аш?\nМуьлххачу къоман векало 1амийна бийца тарло нохчийн мотт. Нохчийн мотт вайн ненан мотт бу.\nМа аьхна, к1еда, мерза бека нохчийн мотт ша безаш а, буьйцуш а волчун озехь. Ма хьалдолуш бу иза.\n- Муха юкъаметтиг хила еза вайн вешан маттаца?\n-Кхерамечу хьолахь буй вай мотт?\n-Ткъа х1ун дан деза вайн мотт оцу кхерамечу хьолах баккха?\n-Хьажал х1окху слайдана т1ехь ялийна текст ю .\n- Стенах лаьцна ю иза?\n_ Шун хазахетий и текст. Стен йоккху и текст эрча, вайн лерсана, б1аьрсана стен йо новкъарло?\n- Оцу текстан чулацам нисбан х1ун дан деза вай?\nХьажал шайга и болх балур барий.\nУггар деза подарок дала адамашна дела долу- это жизнь ду, ткъа цу дахарца вместе цо дела нам природу, религию, культуру, къинхьегаман корматалла. Ткъа оцу шадолчуьнца цхьаьна массо а народу шен-шен язык бела Дала. Одинаковый дег1ан меженаш йолчу адамаша тайп-тайпана звуки долу языки дела Сийлахьчо. Ненан мотт!мел много красивый дешнаш аьлла хьох лаьцна.! Дика ойлане а ваьлла,они д1адешча, понимаешь цхьана х1уманехь: ма боккха сила бу хьоьца нохчийн мотт.\nДешархоша текст д1айоьшу.\nХ1инца вай нохчийн меттан 1илмане кхача хьожур ду. ЧКП-ехь а, т1етухучу предложенехь а болу хаамаш карлабохуш д1ахьур ю вайн вешан урок.\nБилгалъяьккхина кхо тоба ю. Аса шун тобанашна техкина ц1ерш Ахьмад Сулеймановс аьллачу дешнашца йоьзна ю.\nБийца мохккий, моттий бацахь, адамех ца олу къам». Уьш Iаламат нийса аьлла дешнаш ду. Шун тобанашна ас техкина ц1ерш х1орш ю: мотт, мохк, къам . Вайн урок хазйийр ю б1аьстенан зезагаша. Х1ора нийса бинчу балхана ас зезаг лур ду. Зезагийн курс гулладеллачу тобанан толам хир бу.\n- Вайн болх кроссворд ярца д1аболор бу вай. Цо аьтто бийр бу цхьацца хаарш карладаха\n1.Шиъ я цул совнаха грамматически лард йолчу предложенех олу,….\n2.Дешнийн цхьанакхетарийн х1оттамехь я чолхечу предложенийн х1оттамехь цхьа дакъа в вукхунах дозуш хиларан билгало йолчу уьйран тайпанах олу… 3.Сказуемица уьйр йолуш, муьлххачу дожаран хаттарна жоп луш йолчу предложенин коьртачу меженах олу… 4.Х1уманан цхьа билгало гойтуш йолчу предложенин коьртазчу меженах олу….\n5.Хан, меттиг,1алашо, даран сурт, бехк я бахьан гойтучу предложенин коьртазчу меженах олу……\n6. Дешнийн цхьанакхетараш, чолхечу предложенийн дакъош вовшахтосучу синтаксически г1ирсах олу…\n-Х1окху предложенешна юккъехь цхьаъ чолхе-карара предложении ю, муьлхарниг ю иза?\n- Муьлхачу билгалонашца евзи шуна иза?\n- Нийса къастйина ахь ЧКП-нин билгалонаш.\n-Муьлхачу предложенехь олу ЧКП.\n- Ткъа муха къастайо вай коьрта а, т1етуху а предложени.\nСлайд (тидаме эца деза)\nТ1етухучу предложении маса тайпа девза вайна.\nСлайд (т1етуху предложенеш )\nТ1етухучу предложенин муьлха синтаксически г1ирс хуьлу.\n1-г1а т1едиллар. Х1ора тобано ойла йина, ЧКП т1етухучу предложенийн тайпанах лаьцна дуьйцур ду.\n( Тобанашна кхачаман, къастаман, кхеторан тайпанаш д1адалар)\nКхачаман т1етуху предложени\n[ хандош ], (бохуш,аьлла, муха, мел). Аса дийцира дарц долчу заманчохь 1елица сан доттаг1алла муха тасаделира.\nКъастаман т1етуху предложени\n[ц1ердош ], (бохуш,аьлла).\nИ базар кхин лелор яц ша аьлла суна дош дела Маймас.\nЛаттаман т1етуху предложении\nМаца? Мича хенахь? Муха?( как?), Мича кепара? Х1унда? Х1ун бахьана долуш? Стенна? Х1ун 1алашо йолуш?\n[ хан ],( мел, нагахь, нагахь санна, х1унда аьлча, санна,).\nДукха хан мел ели Даймахкана сагатдалар церан дегнашкахь дайлуш дацара.\nКхин д1а вай бечу балхехь вайна ч1ог1а мехала хир ю х1ара\nСлайд ( Алгоритм)\nПредложенин коьрта меженаш лахар\nЧолхечу предложенешкахь долу дакъошна юккъехь муьлха маь1на ду хьажар Коьртачу предложенера т1етухучуьнга хаттар хоттадар\nХаттарца т1етуху предложенин тайпа билгалъяккха\n1.Предложенин коьрта меженаш лахар\n2.Чолхечу предложенешкахь долу дакъошна юккъехь муьлха маь1на ду хьажар.\n3. Коьртачу предложенера т1етухучуьнга хаттар хоттадар.\n4.Хаттарца т1етуху предложенин тайпа билгалдаккха.\n2-г1а т1едиллар.Т1едиллар: х1инца х1ора тобано шен къастийначу предложенешца болх бо, алгоритмах пайда оьцуш.\nАса шуна кечдина кицанаш ду. Аша шайн болчу хаамашца уьш ЧКП-ка ерзаян еза.\n1.Бодане буьйсанна седарчий сирла хуьлу.(Буьйса бодане мел хили, седарчий сирла къега.ЧКП, т1етуху предложении хенан ю)\n2.Ж1аьлийн гуй ц1еста ду олу захалоно. ( Ж1аьлийн гуй ц1еста ду бохуш, дуьйцу захало.)\n3.Стаг вовза лаахь, цуьнан доттаг1ашка хьажа. ( Нагахь стаг вовза лаахь, цуьнан уьйрашка хьажа)\n4.Тахана харцдерг ахь дийцахь, кхана цхьа а тешар вац хьох.нагахь санна тахана харцдерг ахь дийцахь, кхана цхьа а тешар вац хьох. 4.Баккхийчу б1аьргашна а шен ледарло ца го. ( Мел бакхий б1аьргаш хилча, шен ледарло ца го.)\n5.Уггар хаза х1ума ян аьлча, къийго шен к1орни еана. (Къийго шен к1орни еана, уггар хаза х1ума ю бохуш.)\n6.Хала дара алий, х1уманна б1о ма къажабе. ( Х1уманна б1о ма къажабе, суна хала дара бохуш).\nЖам1дар. Х1инца вайн болх чекхбалале алийша тахана урокехь муьлха хаарш ч1аг1ди. (Слайд) 1.ЧКП структурни башхаллаш\n2.Т1етуху предложении къстаян хаар.\n3.Хуттург я хуттургийн дош къастадан хаар.\n4. Сацаран хьаьркаш х1иттор.\nБинчу балхана мах хадор.\nХ1инца вайн зезагийн курсе хьовсур ду. Муьлхачу тобанан зезагаш алсам ду..\nШайн тобанна дешархоша шаьш мах хадор.


Навальныйна тIехула Евроберто санкцеш кхайкхийна Оьрсийчоьнан хьаькамашна\nПутин Владимир а, цуьнан администрацин куьйгалхочун гIовс Кириенко Сергей а\nКху деношкахь Американ New York Times газетано зорбане яьхна цIераш ю санкцийн тептарехь язйинарш. Евробертан векалшна хетарехь, яздора газетано, санкцеш дуьхьалъяьхначу нахана хууш хила тарло дIовш луш хиларх, я там бу цара дакъалаьцна хила а.\nСоветан заманахь а, Оьрсийчохь а кечдина "Новичок" олу дIовш хилла Навальныйна делларг аьлла, тIечIагIдира Евробертан масех пачхьалкхашкарчу лабаратореша а, химин герз дихкинчу Организацин экспертша а.\nОьрсийчоьнан Iедалхоша дIахьедо, билггал Навальныйна тIелатар дина хиларх тоьшаллаш шайгахь дац аьлла. Кхааридийнахь Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министро Лавров Сергейс дIахьедина, "Евробертан санкцешна изза жоп лур ду" шаьш аьлла.


Къилбаседа Кавказехь кхин а 271 вахархочунна коронавирусан инфекци яьлла\nОперативан штабо Iорадаьхначу терахьашца Къилбаседа Кавказехь кхин а 271 стагна йинчу тесташа гучуяьккхина коронавирус. Краснодаран кIоштахь а, Нохчийчохь а, ГIалгIайчохь а уггар а дукха бу инфекцица берш, кхечу регионашкахь 48, 44, 41 ву.\nКIезиг бу Дагестанехь - 35, Къилба ХIирийчохь а, Ставрополан кIоштахь а, ГIебарта-Балкхаройчлхь а 26, 23, 22 стаг къаьстина яхначу буса.\nКхарачойн Чергазийчохь - 17. Адыгейхь а, ГIалмакхойчохь а ворхI-ворхI ву. Верриг а Къибаседа Кавказехь коронавирусан ун даьлла ву, Москварчу оперативан штабан информацица, 1883. 34 дархо велла лоруш ву.\nОцу юкъанна кхечу официалан хьосташа зорбане доху бIостане терахьаш. "Стопкоронавирус.рф" сайто Къилбаседа Кавказехь вирус кхетта ву боху тIаьххьарчу буса 189.\nРегионашкарчу Роспотребназораша а довзуьйту кхин терахьаш. Масала. тIаьххьарчу буса Къилба ХIирийчохь 25 стаг къаьстина боху, ткъа верриг а 145 ву аьлла. Кхарачойн Чергазийчохь регионерчу Iедалхоша бахарехь 12 ву инфекци яьлла, ткъа федералан зерашца - 17.\nГIалмакхойн могушаллин министро де хьалха 78 ву элира коронавирусца, ткъа федералан версица 74.


Оьрсийчоьнера коронавирусан вакцина оьцур ю Казахстано\nОьрсийчоьно кхоьллина коронавирусан "Спутник V" вакцина шайн пачхьалкханна эца сацамбина Москва веъначу Казахстанан премьер-министра Скляр Романа, боху Казахстанан министрийн кабинетан сайто.\n"Зийна яьллачул тIаьхьа "Спутник V" вакцина кхачо бертбина Оьрсийчоьнан инвестицийн фондо а, Казахстанерчу "СК-Фармация" компанино а. Казахстанна оьшшучул вакцина кечъян кийча ю Гамалеин цIарах йолу эпидемиологин а, микробиологин а талламан центр", – боху хаамехь.\nБилгалдаьккхина, "вакцина массо а кепара теллина яьлча", маьхза тухур ю Казахстанерчу лаамхошна, аьлла.\n"ДуьнентIехь уггаре хьалха арахецна вакцина" Оьрсийчоьно къобалъярх лаьцна дIахьедира кху беттан II-чу дийнахь президента Путин Владимира. Иза кечйийриг ю Гамалеин цIарах йолу эпидемиологин а, микробиологин а талламан центр а, Зеленоградера "Биннофарм" компани а.\nГамалеин центран директора Гинцбург Александра бахарехь, вакцина юкъайоккхур ю 202I-чу шеран хьалхарчу дийнахь, оццу хенахь болор бу иза зеран кхоалгIа мур а.\nОьрсийчоьнан вакцина чекх ца яьлла клиникан шина муьрах бен, ткъа Дуьненаюкъарчу могашаллин цхьаьнакхетаралло ца магайо иза лело зерийн кхаа муьрах чекхъяьккхича бен.\nЭксперташа дийцарехь, уггаре беха мур бу кхоалгIаниг. Оцу муьрехь, тергалдеш долчу адамашна вакцина а тухий, лоьраша уьш коронавирусах цомгуш хиллалц тергалдо, цара коронавирус муха лов хьовсуш. Ткъа оцу зерех чекхъяьлла йоцчу вакцинах хуьлийла дац тоам боллуш тешам, аьлла, масала, Оьрсийчоьнан Iилманийн академин лаккхарчу говзанчас Базыкин Георгийс.\nОьрсийчоьнан вице-премьера Голикова Татьянас динчу дIахьедарца а догIуш, кху деношкахь керла вакцина зуьйр ю и зераш шайна тIехь дайта резахиллачу лоьрашна тIехь.


Гамонаш марсаяьхна Черменерчу эккхийтаро\nКъилбаседа ХIирийчоь -- Машен эккхийтинчу Черменерчу хан цIийнах дисинарг, 23ГIа12\n20 шо кхочуш ду деношкахь гIалгIашний, хIирашний юкъа доккха цIий доьлла. ХIетахь белла бIеннаш дагалаца кечлуш ю Несара. Шатайпа и де билгалдаккха кечбелла хилла, цхьаболчарна хетарехь, шина къома юкъара дов дуьжийла цалуурш а. Цара иштта кхетадо хIирийн полицин ханехь дина эккхийтар.\nСатассале, 5 сахьт долуш, машенаш уггаре а кIезиг хуьлучу хенахь Черменерчу ханна тIееъна хилла машен ю иккхинарг. Кехаташ хатта цунна тIевахана полисхо оцу меттехь велла. Ши-кхо метар уллехь йолчу цхьана чоьна чуьра кхиъ 3 полисхо лазийна. Царалахь ю цхьа полисхо-зуда а .\nЭккхар хиллачу муьрехь кхаьчнера хIирийн журналист-суртдаккхархо Басаев Казбек Чермене. Цо дийцира Маршо Радиога шена гиначух лаьцна.\nБасаев: «Хан меттигна тIевахча гуш ду эккхар боккха ницкъ болуш хиллийла. Машенийн дакъош, адаман межеш, ю цхьа бIе метр хиллал гена гонаха дIасакхиссина. Кегдина куьзганаш , кибарчигаш, йохийна гергахь лаьттина машенаш. ХIинца некъ массо а агIор къоьвлина бу. Дехьа-сехьа лаьтташ бу, шайн-шайн балха дIа ца бохуьйтуш, нах. ГIалгIайн мехкан агIор ханна тIееъна и иккхина машен».\nДелкъехь некъ биллира полицино, амма Черменехула БуьретIе боьдург лаьттара къоьвлина. Гобаккха дийзира Несар-гIаларчу Руслан цIе йолчу вахархочун хIирийн шахаьара кхача. Цо а довзийтира шена некъахь дайнарг.\nРуслан: «ГIалгIайн махкара схьабогIу некъ къевлина бу. Лахахь, Майски-юьртал дехьа, Черменехьа, ца вохуьйту. Беслан боьдучу агIора вахь а вахана, цигара Буру-гIала ваха йиша ю. ...Черменера хано даима а леррина толлура машенаш. Паспорташ хоьттура, атта чекх ца волуьйтура. Цхьанннена а бIаьрга ян езаш яцара и меттиг, ха сийдоцуш ду, бохуш. Суна хетарехь, хIокху Кавказехь уггаре а хала ха дара-кх иза. ...ЧIогIа ларлуш а ма бара хьуна уьш. Массийта жIала а хуьлура цигахь талламаш беш».\nМашенахь иккхинчух дергт а къастале, дийца долийна, эккхар хIирийн-гIалгIайн юкъметтиг йохорхьама дина бохуш. ХIираша хIинцале дуьйцу хаамийн гIирсашкахь, шаьш хIокху тIаьххьарчу шерашкахь ворхалгIа теракт лайна, бохуш. ГIалгIайн агIор еш Iоттар ю иза.\nАмма ГIалгIайн махкахь тIедуьтуш дац и тайпа тидарш. Мелхо а, цигахь дуьйцу, ХIирийн махкахь мел дина эккхийтар цигарчу Iедалша гIалгIай сийсазбархьама кечдина дара бохуш. Ишшта аьлла хета, масла, ГIалгIайн республикан депутат хиллачу, хIинца юккъарахо волчу Манкиев Баматгирина а.\nМанкиев: «Даима а хIираша цигахь цхьацца кийтарлонаш лелайо. Вайнах цаьрца нислучу массо а хIуманна тIех ларлуш хуьлу. Цара шаьш до дерриг а. ЦУ БуьрийтIехь базарахь эккхар динарш а уьш шаьш бу. Цул тIаьхьа вайнах бехке а бой, чубухку. Иза Iедалшна а хууш ду, нахана а хууш ду. Обарг-Юьртахь хьехархочун доьзал бийра-кх цхьана хенахь. Иза динарш салтий бара, шайца хIири а волуш. Иза дIа къайла а даьхьна, охьахевшира гIалгIайн хьаькамаш. Iедалша лелош ду-кх и массо а зуламаш, вайнах бехке а беш».\nДелкъал тIаьхьа хаам баржийра, Черменехула цу сихонца мехкан шахьаран агIор жима ши машен чекхъиккхина, аьлла. Уьш хьенан ю я ур-атталла хIун билгалонаш йолуш ю а ца къаьстина кхерабелла къайлабевллачу полисхошна. ХIинца и лоьху Iедало Чермен-кIоштахь.\nЧерменехь бохам баьлча, ГIалгIайн махкахь а, Нохчийчохь а чIагIам бинчу раже болх бан евлла ницкъаллин структураш.\nРедакцигара: Шинарийн сарахь полицино билгалъяккхина машенахь иккхинчун цIе. И ву, полицино хаам барехь, ГIалгIайчуьрчу вахархо Экажев Адам.\nЧерменехь цIий Iаьнна


Марафоне Iаьржа спортан мачашца\nСтигалкъекъа-бутт 14, 2014\nIедалан хаамийн гIирсаша дукхе-дукха чIогIа кхайкхош ду кху беттан 16-чудийнахь Устрад гIалахь Кадырова Аймани цIарх хIинцца дина даьккхина, керла маьждиг а, «Аргун-Сити» цIе тиллина, 8 вуно лекха гIишло схьаеллар а. Цу дийнахь лаккхарчу тIегIанахь кхерамазалла хилийта, инарла майор Алаудинов Апти коьртехь кхоьллина штаб ю.\nЦу дийнахь къепе а, юкъараллин синтем а ларбан сакхоне бехна бу чоьхьарчу гIуллакхийн министараллин лерринчу дакъойн эзарнаш декъашхой а, оццу урхаллин куьйга кIелахь болу тIеман эскархой а. Официалан кхайкхорца къаьсттина церан тидам-тергонехь латта безаш бу Соьлжа-гIалара Устрад гIале кхочу коьрта некъ.\nтенна аьлчи цу новкъаца, кху стигал къекъачу беттан 16-чу дийнахь дIахьуш ю «ДагтIера даг тIе» цIе йолу марафон. Iедалан гIирсаша чIагIдарца лаам мел болчеран таро ю цу къовсадаларехь дакъалаца. Цигахь луш даккхий совгIаташ хиларна лаам берш , схьагучу суьртехь, дукха бу.\nБакъду, Iедалехь болчарна уггар хьалха лууш дерг, цу довдарехь дакъалоцучу спортахой дукхалла яц, и некъ маббу дIахIиттинчу адамийн дукхалла ю. Марафонан йохалла ю Соьлжа гIалин доккхачу маьждиг тIера Айманин цIарахчу Делан хIусме кхаччалц.\nЦу некъан бохалла латта а, байракх –хIума а ластош, оьшучохь мохь-цIогIа хьакха а,хьашто хилахь бовдийта дIаузуш бу цу метте Iедалан балхахь мел болу бахархой:лоьраш а, хьехархой а, тайп-тайпанчу доьшийлашкара кегийрхой а, кхиболу гIуллакхъхой а. Цигахь дакъалаца генарчу кIошташкарчу хьехархошна а,лоьрашна а тIедоьжна Iуьйранна пхиъ даьча гIовттара а, леррина цу хиламна аьлла, тIеюха цхьацца бедар-мача эцар а.\nМасала божаршна сийно бос беттало спортан хеча а, тIехь йоза доцуш кIайн футболка а, кроссовкаш олу Iаьржа мачаш а. Стенна оьшу билггал Iаьржа мача я сийна хеча хууш дац. Хьехархойн гонехь йоккхачу гIовгIанца дийцаре деш ду керла хьалха хIиттийна декхарш а, кхана-лама кхин хIун дагадогIур ду те Iедалдайшна бохург а.\nХьехархой дукха болчохь къамел дийраш дукха хиларна, юьстах а ваьлла,марафон хьокъехь сан хеттаршна жоьпаш делира, Теркайист кIоштерчу, цу кепарчу даздинчу хьелашкахь дIахьучу хиламашкахь дуккхазза а хилла волчу хьехархочо Ризвана.\nРизван: « Марафоне воьдучунна тIехь йоза доцу кIайн футболка а хила еза,Iаьржа кроссовкаш а ,сийна спортан хеча а. Новкъахь дIахIитта даха дезаш ду. галстукаш а йихкина товр ма дац. Нагахь яцахь хьехархоша а, лоьраша а шайна эца еза-кх. Директорша «Газель» машенаш а лецна, дIадуьгуш ду-кх.\nIуьйранна пхи сахьт даьлча дуьгу, 8 даьлча цигахь хила деза дела. Хьалххехь билгалйинчу метте дIа а хIиттина а куьйгаш лестадахь а.маьхьарий хьекхахь а –цара бохург а дина схьадогIур ду-кх тхо».\nКху беттан 16-чу дийнахь Устрад гIала боьдучу некъаца дIахIитта безарш а, бовда кхаъ бевлларш а мух-мухха а кховчуш бац, Iедалехь болчара тIех мехала лоручу хиламе. И де тIекхача масех де хьалха, боьдурш къаста а бина, муьлш, мича ишколера, юьртара бу, маца бина, мичахь дешна, ишта кхин а дIа а, хаамаш дIабахьийтина хьалххехь. Кхузара гуш ду мел тидамехь латтайо Iедало баккхийбеш дIагуллур болчу бахархой а, кхайкхина богIур болчу беза-баккхийчу хьеший а кхерамазалла.\nХIинца дуьххьала а доцуш, ишта даздарш хилча, оьшучул а шозза а, кхузза а сов адам тIеузу маьхькIамхоша, сов хилар гIолехь ду ца тоьуш хуьлчул бохучу маьIнехь. Изза хила тарло I6-чу дийнахь аьлла шеко ю цхьаболчу бахархойн.\nСтенна аьлчи хийлазза а зеделла хIума ду, массо гIуллакх а дIа тесна Соьлжа гIала дIаоьзна Iедалан белхой, нехан кхачо хилла, кхин тIе ма бахкийта боху бохуш, новкъара хьеший а хилла, юхаберзийна. Ала дашна, ахча мичара дала деза бохург хьеха а ца деш, адам цига кхачор а нисдеш де меттигерчу хьаькамийн чоьтах.\nМарафоне Iаьржа мачашца


Куштов Ахьмада 85 шу дизара хьакъехьа\nЛор ялсмала ваха веза оалаш да\nСелий бетта 8 ди 2021 шу\nТамаш я Куштов Сосе Ахьмада цIи ца йовзаш вай мехка саг хуле, къаьстта а гIаьметта эттача наха юкъе. Вайцига а цул арахьа а цун сий деш хилара белгало я цунна «ГIалгIай Республикан гIорваьнна лор», «Россе гIорваьнна лор» яха cийдола цIераш енна хилар. Ахьмада дукхагIйола ший вахара а къахьегама а ха дIаеннай, цIийоацар оалаш долча лазарашта дарбаш деш. Укх аьхки онколога 85 шу дуз. Лоацца дагалоацаргба вай цун къахьегама никъ.\nКуштов Ахьмад ваь хиннав 1936-ча шера 2-ча июле Буро тIа. Кхувш воагIача хана, лора болх бе вIалла дага а хиннавацар зIамига саг. Бера хана хулаш ма хиллара, цхьацца лакхара уйлаш хиннай цун. Инженер-изобретатель хила лаьрхIа лелаш волча цунца, цхьан дийнахьа цу хьакъехьа лаьрххIа къамаьл ду дас. Вешта аьлча, цо дIахайтар воIа ший лоIам миштаб. Ахьмадах лор хиларга сатувсаш вар из. Лорий дешар дийша веце а, кулг дарбане долаш, цхьацца говзал йолаш хиннав Соси ше а. Iайна хIама цунга хьахецийта, кулг хьакхийта ухаш нах хиннаб. Дол дилла ховча дукха боацача нахах хиннай Ахьмада нана Хадишат а. 1959 шера берригача мехка боаржабаь, шерра дIахьош хиннаб профориентацеца бувзабенна болх. Шийна езаш йола балха говзал харжа йиш йолаш хиннав хIара. Цу хьакъехьа воI дагавоал наьнаца, хIаьта тIеххьарчо дагабохийт даь лоIам. Иштта вода вай мехкахо лорий дешар деша. Юххьанца, 1956 шера, Алма-Ате; цул тIехьагIа, 1957 шера, Буро тIа дешаш хул из. ДIахо Наьсарерча поликлинике а Буро чурча больнице а къахьег. Дийнахьа цхьа бIаь совгIа унахо тIаэцаш хиннав лора. ХIаравар, лазар доккха е зIамига дале а, цун дух тIа воаккхар цо. Цу тайпарча хIамо а дикка гIойле йора цамогаш болча наха. Шоаш чIоагIа теркалбар, шоай йоакхо яр кхычарга дIадувцар цар, больницера арабаьлча. Цу гIулакхо кхы а дукхагIа хулийтар говза кулг долча лора тIакхача ловш бола унахой. Цул совгIа, Ахьмада дийнахьа 2-3 сахьата болх бе безар поликлинике. Из Наьсаре яр. Цигара ваьлча, гIаш Буро чу водар, сахиллалца болх беш хулар цигарча больнице. Массе а тайпара лазараш долаш хиннаб цу ханара унахой. Цхьа юкъ яр Наьсарен а МагIалбика а шин районе цаI мара хирург воацаш. Цу гIулакхах лоархIаваь ца Iеш, Ахьмада бархI бетта керттерча лора а цун шин заместитела а декхараш кхоачашдир.\nЛенинграде онкологех йола ординатура яьккхача, Шолжа-ГIалий тIарча № 2 йолча больнице онколога болх бу цо, хIаьта 1985 шера цу тайпарча отделенене кулгалде хьожаву из № 9 йолча гIалий тIарча больнице. Цунца цхьана цох хул Нохч-ГIалгIай АССР унахцIенон министерствон керттера онколог а. Вай къаьстта республика хьаячул тIехьагIа, республикански больницан керттера онколог, онкологически диспансера лор, мединститута хьехархо хул цох.\nДукхача наха накъаваьнна, царна дарбаш даь саг ва Сосе Ахьмад. Цудухьа веза наха дукха а. Хетаргахьа, цунца да вахара керттера маIан.\nАхьмад ваьв 1936 шера 2-ча июле Буро тIа. Кхувш воагIача хана, лора болх бе вIалла дага а хиннавацар Куштов. Бера хана хулаш ма хиллара, цхьацца лакхара уйлаш яр цун. Инженер-изобретатель хила лаьрхIа лелаш волча цунца, цхьан дийнахьа цу хьакъехьа лаьрххIа къамаьл ду дас. Вешта аьлча, цо дIахайтар воIа ший лоIам миштаб. Ахьмадах лор хиларга сатувсаш вар из. Лорий дешар дийша веце а, кулг дарбане долаш, цхьацца говзал йолаш хиннав Соси ше а. Iайна хIама цунга хьахецийта, кулг хьакхийта ухаш нах хиннаб. Дол дилла ховча дукха боацача нахах хиннай Ахьмада нана Хадишат а.\n1946 шера хиннад из. Дас цхьа хьехар ду кIаьнка. Цо яхачох, вIаштта кхаь шера бIаьстан юхье бIехала цIока, бисмал а даьккха, кулгашка хьокхае езаш вар из. Цу тайпара хIама дича, лорал доаллаш дола кулг аьттув болаш хул оалар. БIехалах а дарба доал оаландаь, дас яхар дир воIа. Да а нана а дукха дахаш хилац. Дукха ваханзар Соси а. Ахьмада II шу даьннача хана, бархI бетта метта а илла, кхелхар къоано. Дукха хIама хьаала а Iомаде а ловра цунна ший воIа, царех дуккхадараш цо шийца дIа а хьу, цар къайле йовзийта ца кхоавеш.\n1959 шера берригача мехка боаржабаь, шерра дIахьош хиннаб профориентацеца бувзабенна болх. Шийна езаш йола балха говзал харжа йиш йолаш хиннав хIара. Цу хьакъехьа воI дагавоал наьнаца, хIаьта тIеххьарчо дагабохийт даь лоIам. Иштта вода вай мехкахо лорий дешар деша. Юххьанца, 1956 шера, Алма-Ате; цул тIехьагIа, I957 шера, Орджоникидзе дешаш хул из. Хила ма еззара, цIенача дегара яхь яр цун шийца деша багIача кагирхошца. Цудухьа дика а атта а дешар. Укхаза ала доагIа, дикача хIаманна тIехьа лелаю яхь дика тIехьале йолаш хул, аьнна. Дийша ваьлча, зIамига саг эггара хьалха Наьсаре кхаьчар. Дика лораш кIезига хиннаб цу хана вайцига. Бакъдар аьлча, уж дукхагIа хилийтара сагота волаш саг а хиннавац. Буро чурча больницен коа ваха моттиг лу къонача специалиста, цига вахаш цхьа ха йоаккх цо, цу хана дийна хиннача ший наьнаца. Юххьанца цох хул хирург. Бакъда дIахо дIайодача хана, нейрохирург хила дага вар из цу заман чухь. Цхьан хана изобретатель хила безам хиларца, дувзадора цо нейрохирург хила гIертилга а. Из а ма дий кIоаргга хьаькъал эшаш, чоалханеча моттигашца дувзаденна гIулакх.\nДийнахьа цхьа бIаь совгIа унахо тIаэцаш хиннав лора. ХIаравар, лазар доккха е зIамига дале а, цун дух тIа воаккхар цо. Цу тайпарча хIамо а дикка гIойле йора цамагар летача наха. Шоаш чIоагIа теркалбар, шоай йоакхо яр кхычарга дIадувцар цар, больницера арабаьлча. Цу гIулакхо кхы а дукхагIа хулийтар говза кулг долча лора тIакхача ловш бола унахой. Цул совгIа, Ахьмада дийнахьа 2-3 сахьата болх бе безар поликлинике. Из Наьсаре яр. Цигара ваьлча, гIаш Буро чу водар, сахиллалца болх беш хулар цигарча больнице. Массе а тайпара лазараш долаш хиннаб цу ханара унахой. Балха тIа сиха лакхлора ше караийца гIулакх дика довзаш вола зIамига саг. Кхаь шера дарба деш вола лор-хирург хул цох, тIаккха керттерча лора заместитель а керттера лор а волаш балхаш дир цига. Цхьа юкъ яр Наьсарен а МагIалбика а шин районе цаI мара лор воацаш. Цу гIулакхах лоархIаваь ца Iеш, Ахьмада бархI бетта керттерча лора а цун шин заместитела а декхараш кхоачашдир цу хана. Из мел атта доацаш гIулакх хиннад кхетаде хала дац аьнна хет сона. ХIаьта а хало ла могар цунна, хIана аьлча къона вар, низ бар, халонаш дукха зувча хилацар. Нохч-ГIалгIай республикан унахцIенон министра массехказа тIавийхар Куштов Наьсарерча больницан керттера лорал де хьожаве мукъа бехаш, амма, цун юхь а яь, из гIулакх шийна тIаэцанзар Ахьмада. Больницан керте латташ вола саг дукхагIа боахама гIулакхаш леладеш хила везар, хIаьта цун наха дарбаш де ловра.\nИштта лелаш-хьувзаш, цунга хоам боагIа Ленинграде онкологех йолча ординатуре вахийта таро хиларах. Шин шера хила везар цига. Ше цига яьккхача хана, из Iомавелар наха юкъе лелача, цIийоацар оалача, лазарашта дарбаш де. ЦIавоагIаш шаьра дувца ховра лоаман мехка кхийнача зIамигача сага гаьнарча ингалсий а немций а халкъий метташ. Уж а цига Iомадаьдар цо. Цо дешаш хиннача института директор вар А. И. Рыков. Ший института цхьан кафедре ассистенталла Ахьмад Iийча бакъахьа хийтар цунна. Бакъда Куштов цIавера, хIана аьлча цунна ховра гIо эшаш, цун дарбашка сатувсаш итташ а бIаьш а мехкахой болга, цIагIа ше чIоаггIа эшаш волга. Воддаше а министр хиннача Индербиевна тIавахар из. Цунна бакъахьа хийтар Ахьмад Iарамхерча курорте, керттера лор волаш, балха вахача. Хьалха мо хIанз а хьатIаэцац цо кулгал де дезаш бола болх. Иштта кхоач из Шолжа-ГIалий тIарча № 2 йолча больницан онколога дарже. 1967 шу дар из. Цхьан юкъа болх бича, мединституте мел Iомадаьр юха кердадаьккхача бакъахьа хийтар цунна. Болх бешше, ше мел Iомадаь лорий деррига Iилмаш юха кердадаьхар. Хьалха санна а доацаш, кIоаргагIа гора биологе, генетикан кIийленга дада Iилмаш. Вешта аьлча, шозлагIа институт яккхар санна хIама хилар цох. Цул тIехьагIа малекулярни биологи йовза волавелар из. ЦIийоацачун хьахилар миштад, цун къайле гучаяккхара фу де деза — уж дешаш дар хIанз цун теркам а хьаькъал а тIаозаш хиннараш. Миллионаш къайленаш йолча лазара еррига кетарлонаш йовза йиш яцар. ХIаьта а хьожаш, тохкаш, йоазош деш, къахьегар лора, хьакхаштавоалаш воагIар дарбанчан балхаца. Унахо тIавеча, цун лазара корта цу сахьате хьалаца ховш из волга зийра кхыча лораша. Сихеи нийсеи диагноз оттаеш вола лор санна, вовзаш хилар из дIахо дIайодача хана.\n1982 шера Куштовс болх беш йола онкологически отделени дIакъовл. Кхаь шера ах шера тайп-тайпарча моттигашка, бе-бе балхаш деш лела везаш хул. Дукха къахьег, дукха хьинар, низ дIалу цо онкологически отделени юха хьаеллийта гIерташ. ТIеххьара а I985 шера из отделени хьаелл Шолжа-ГIалий тIарча 9-ча больнице, хIаьта вай мехкахо цунна керте а оттаву. Цунца цхьана цох ву НГIАССР унахцIенон министерствон керттера онколог.\nМассехк тайпара хулача цу лазарашта дарбаш де дезаш хул из. Цо ше а нийса лархIацар из. Онколог къаьсттача цхьан дегIа маьженна хулача лазара дарба деш хила везар, аьнна хетар цунна. Бакъда цхьацца бахьанаш нийслуш хиларах, хеттача тайпара вIаштIехьадалацар из. Ца хьоахадича нийса хургдац, иштта беча балхага а ше кийчвеш Ахьмад хьавена хилар. Интегративни медицина оалаш я, цо дIадехачох лор дуккхача специальностех вола говзанч хул. Цу лостамагIа лекцей бIарчча цикл кийчъяьяр цо, лорашта хьалхашка еша дагахьа. Цу даькъе къаьстта боккха теркам тIабохийтар цо, саг малхавоалача хана даьшкара тIехьенга доалача хIамашта, лерттIа дегIаахара царна новкъарло еш долча лазарашта. Кхыча дешашца аьлча, саг Iовешше цун оамалца, дегIаца хила тарлуш дола хIамаш довзаро гучадоах цунна хила тарлуш дола лазараш а. Цунца цхьана тоахк даьшкара тIехьенга доала цIийоацараш малагIаш да а, уж сево хьоадаь, сенах хьахинна да а. ДIахо белгалдоаккх, из лазар мишта чакхдаргда хьалххе а ха йиш хилар. Ахьмада яхачох, цкъаза духхьал дIабарахьежача а хоалуш хул сага фу лазар да.\nЦIийоацара диъ тайпара дарбаш ду: саг эттIаварца, токаца дестам дошадарца, радиоактивни зIанарашца, молхашца. Иштта дарбаш а деш, цо къовсам лоаттабаьча лазарех да пехка, шоргашта, кхалнаьха наькха, дегIа кхыча маьженашта хулаш дола лазараш-дестамаш. Цхьаькха цхьа никъ а ба, унахочоа дикка гIойле еш: лора тешаве веза из шийна дарба хургхиларах. Нагахьа санна унахо, шийх дог ца дуллаш, дарбанга сатувсаш хуле, цох а пайда боал. Вешта аьлча, цамогаш волча сагаца бувца беза мотт ховш хила веза лор. Метташ, доазол арахьардараш хайна ца Iеш, лора геттара дика хов эрсий а гIалгIай а дараш. Наьна мотт-м цунна санна шаьра, кIоарга ховш цхьаькха хуле а тамаш я. Лазарий цIераш, дегIа маьжений цIераш, баьций цIераш, кхыдараш — фуд цунна цаховш?! Из мотт къаьстта дика ховш а, цун Iилман кIийле йовазш а я Ахьмада фусам-нана, дуккхача шерашка из мотт университете хьехаш хинна Куштова Елизавета Султановна.\nХIара шера дукха нах бов вай республике гIаьле увзар бахьан долаш, пехкашта, метта, къамаргашта лазар хиле. Сенах хул из лазар? Из хьоадеш я новкъа лелача машенаша, мехкдаьтта чакхдоахача заводаша аракхувса фо бIехду хIамаш. Иштта цIийоацар хила йиш я чIоагIа саготдеш волча сага а, хIана аьлча вахаре деш дар сихонца де дезаш йола зама тIаэттай вайна, цу тIа саготонаш а тIкхийтача лазар атта хьалтIадоал. Куштовс яхачох, чIоагIа лоархIаме да, гаьна ца доалийташ, лазар хьагучадаккхари, цу сахьате цунна духьала къовсам болабари. Цхьа масал доаладергда вай укхаза лора вахарера. ТIой-Юрта яхаш хиннай А. М. яхаш йола кхалсаг. 1976 шера кхалнаха хулаш йола цIийоацар хиннай цунна. Цу сахьате лазара корта хьа а лаьца эттIаярах, цох йийрзар из. Бакъда 1986 шера цIийоацар хилар цун наькха. Накха дIабаккха бийзар. Цул тIехьагIа йийрза дIаяхар из кхалсаг. Цу масало хьагойт, ший ханнахьа лорашка вахар мел лорахIаме да, дарба дика чакхдалара.\nЗIанарий (лучевая) терапия оалаш ба дарбан цхьа никъ. Цу тайпара дарбаш эшарашта а дукха гIо даь ва Ахьмад. Цхьадола лазараш да аттагIа е халагIа дарбаш дулуш. Дарба аттагIа дулу цIоканна, кхалнаьха наькха, шоргашта хулача лазарашта. ХалагIа ду из цIийна хилча, пехка хилча. Царех цхьадола лазараш радиоактивни зIанарашца дарбаш деш да. Сага дегIах кулг ца тохаш, эттIа ца веш, ду из дарба. Цу тайпарча унахоех дукха нах дIахьежабу вай мехкарча кхыча больницашка. ТIехкашта, кхалнаха хулача лазарца, иштта кхыча цIийоацарца белгалбаьнна нах Москве, Ростове, Махачкале, Буро тIа хьежабеш моттигаш хиннай. ХIаьта хIанз, вай республике (Пхьилекъонгий-Юрта) онкологически диспансер хьаяьчул тIехьагIа, уж лазараш долча наьха кIезигагIа дIа-юха аха безаргба аьнна хеталу. 85 унахочунна дарбаш де таро йолча цу дарбан цIагIа а каст-каста хулаш, цигарча болхлошта гIo деш ва гIорваьнна лор.\n— Онколога оамалашца керттера фу хила деза аьнна хет хьона? — яха хаттар делар аз лорага. Цунна жоп а луш Ахьмада аьлар:\n— Нах безар, царна тIера хилар, царех дог лазар — уж лоархIаме хIамаш хет сона моллагIча лора оамалца. Наьха сагото шийяр санна хьатIаэцаш хила веза из. Ший дегIаца чIоагIо е еза: новкъостал эшача сага гIо дерг ма-д аз, аьнна. Ший гIулакхаш кхоачадаларга сатувсаш волча сагах визза лор хургвац. ЦIаккха кхоачалургдац са гIулакхаш, са болх, яхаш, хила еза цун уйла. Хала лазар кхийтта, шийх догдиллача сагаца болх бе хала да. Цунна хов ше цу лазарах варгвоацилга. ХIаьта а вахарга догдоахийташ хила деза цунца леладу гIулакхаш...\nХIара са чудоаллаш мел вола саг ше цамогаш хургвоацар де хьажа веза. ХIаьта а, хиланза ца воалаш, цамогаш хилча лорага ваха веза, харцахьа-бакъахьа дарбаш а ца деш. Цхьавола саг хул новкъа мел водачо аьннар хьаийдеш, шийна дарба де гIерташ, е хьежача наха тIаухаш. Тахан, говза лораш болча хана, из хIама леладар нийса дац. Иштта ду дарбаш къоабалдеш вац Куштов а.\nДуххьал унахцIено лораяь ца Iеш, вай къаман сий, даьша хьабена никъ, хоза гIулакх лорадеш хьавоагIа из. Цо лелабаьб къаман юкъара болх а. Из хиннав 1970-ча шерашка хьахиннача вай къаман болама доакъашхо, из бахьан долаш партера дIаваьккха а лийнав. Цо дакъа лаьцад 80-ча, 90-ча шерашка хиннача гIалгIай къаман, Лоаман къамий конфедераце съездий балха юкъе. Цхьаькха цхьа хIама а да хьоахадинза даргдоацаш. Дуккхача шерашка бIаьш болча студенташта хьеха а хьехаш, медицински факультете деша багIача вай кагийча нахах а мехкарех а лораш хургбола хIама хьадаьд цо. Цо хьийга къа теркал а деш, 2002 шера цунна елар «Карахдаьннарех» оала вай республикан орден, кхы а ши шу даьлча «ГIалгIай Республикан гIорваьнна лор» яха цIи лу цунна. Тахан цу совгIаташ тIа IотIакхийттай «Россе гIорваьнна лор» яха цIи а. Тахан а, кIаьд ца луш къахьегаш, ва из. Куштов ва респбликан больница онколог, онкологически диспансера лор. Медицински факультете деша багIарашта диагноз оттаяр кердача хьисапе хьехаргдола болх беш хиннав из укх тIеххьарча шерашка. Цу лостамагIа къахьегача лорашта эшаргдола книжка а, из дIа мишта хьеха деза дувца методически кулгал а яздаьд цо.\nКуштов Сосе Ахьмад тайп-тайпарча моттигашка го вийзав са. Бакъда цIаккха цунгара гIалгIай эздел доаккхаргдолаш хIама зе дийзадац са. Иштта хул вай даьша яьххача тайпара вола эздий саг.


Нохчочо, 50 шо гергга хан йолчу Захаматов Iисас, шегахь Iийначу 29 шо кхаьчначу Шохалова Хедина а, цуьнан луларчу Маремна а еттар толлуш ю немцойн Котбус гIалара полици.\nДокументаша бахарехь, лурчах бIаьста Маремна йиттина. Хила езаш ю кхел. Ткъа Шохалова Хедина йиттина стохка гурахь.\n“Кавказ.Реалиига” марера дIаяхначо дийцира шений, ша марехь Iийначу Iисаний юкъадоьллачу девнах лаьцна. Массех шо ду уьш Нохчийчуьра бевдда, Германе биссина. Шен доттагI тIемало хилла бохуш, Нохчийчохь хьийзаво ша, аьлла, ехна Iисас шена а, хIетахь шеца цхьаьна хиллачу доьзална а тховкIело.\nМиграцин урхалло сацам кхайккхоллц лучу Котбусерчу мухIажирийн «хIайме» (юкъарчу хIусаме) хьажийна хилла доьзал.\nХедас, шега кхочучу декъанна, довзуьйту цул тIаьхьа лелларг: “ЦIийндас муьйлура, еттара суна. Тхо дуккхаза а къистина дIаса. Иза чуьраваьлча, кхералой, йодий, йиша йолучохь Iара со. Яхначу гурахь дара иза, мелла веанера иза цIа, йиттира суна, петар чуьра ара ца йолуьйтура. Iуьйрана, бераш шаьш лелачу беша дIа а хьажийна, со полице яхара, де даьлча тхойша дIасакъаьстира. ХIинца ша соьгара бераш дIадохур ду, боху. Цо а, Нохчийчуьрчу цуьнан гергарчара а кхерамаш туьйсу суна. Югендамто (кегийрхойн гIуллакхашкахула йолу урхалла – ред.) берашна тIе вуьтуш вац иза».\nВатсапехула (WhatsApp) Хедига баийтина хаам\nМарема, Хедин лулахочо а дийцира «Кавказ.Реалиига» шена бевзачу нахах лаьцна.\n«Майрачо даима еттара цунна. Оцу дийнахь, 2018-чу шеран Охан-беттан 21-чохь, маьхьарий хезира суна. Со дIахьаьдира цаьрга. Iиса сох а вуьйлира лета, боьха мел дерг а дуьйцуш, со араелира цаьргара, амма цо, тIаьхьа а ваьлла, шозза туьйхира суна. Ас полицига хаийтира иза», - боху Марема.\nХеда хIинца немцойн полицин Iуьналлехь, ларъеш ю. ХIусам елла цунна а, берашна а. Амма ца елла Германино тховкIело я Хедина а, я Iисана а. Ткъа ша Нохчийчу юхаяха декхаре а йина, дIайодахь, цIерачу берийн ден гергарчара берех йоккхур ю ша, боху Хедас.\nЗарахметов Iисан хьажам шатайпа бу хIинца. Германехь нохчийн зударий къоман гIиллакхех «хецало», боху цо. «Тхо Германе схьадаьхкича дуьйладелла тхуна юкъахь девнаш. Кхузахь зударшкахьа хуьлу Iедал, иза цIийндайшна дуьхьалдоккху зударша. Дукха ду масалш. Зуда кхузахь муьлххачу а хьолехь бакъйо. Тхо дIасакъаьстина. Амма суна деза сайн бераш, цаьрца дозаделла ду суна дерриг а дуьне. ХIинца уьш ненаца ду, ткъа суна ган а дихкина. Сан уьш гойла дац, сарахь берийн бешара схьаэца йиш яц. Полицино ша талламаш беш ю боху», - леткъа Iиса.\nБерех къастийна веха да хIинца дуьхьал вац шена а, Хедина а депорт яйта. «ЦIахь кхин низамаш лела. Нохчийчоь кхузарчу низамашца ехаш яц, цигахь ас кхечу кепара дуьйцур ду. Тхан Iедалехь бераш деца хила деза, ца хилахь, суна эхь ду. Ас пхи бер муха лелор ду, хоьтту ахь? Нохчийчохь хала дац иза. Гергарчара гIодийр ду. Цхьаъ – цхьана йишас, важа – вукху йишас лелор ду», - элира Iисас шега «Кавказ.Реалиино» деллачу хаттарна жоп луш.\nБераш хьаьнца дуьсур ду, хьан кхобур ду къастош, кхел хир ю кестта.


Тиньков Олега $506 млн гIуда токхур ду, Америкехь ял дIалуш харцо лелор дIадерзош\nОьрсийчоьнан бизнесхочо Тиньков Олега америкахойн кхелахь бехк тIелаьцна, шега Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн ял яларан низам дохийна аьлла кховдийначу бехкашкахула, цхьа де хьалха ша бехке вац, бохуш дIахьедарш динехь а, хаам бо Свобода Радионо.\nАмерикан Цхьаьнатоьхначу Штатийн финансийн министраллица бинчу бартаца а догIуш, иза декхарелахь ву дIадала 506 миллион доллар. И бартбар тIечIагIбан безаш бу кхело, шен сцам цо бовзуьйтур бу ГIадужу-беттан 29-чу дийнахь. Ял яларан декларацин 2 пункт йохорна цунна хан тоха мегаш яра 6 шаре кхаччал, набахтехь яккха.\nТиньковн векала дIахьедина РБК агенталле, совдегаран тоъал ахча ду буьззинчу барамехь гIуда такха аьлла. Цуьнан дезар дац "Тинькофф Банк" а, "Тинькофф Страхование" а компанеш долахь йолчу TCS Group-ан акцеш йохка.\nКхушеран Зазадоккху-баттахь хиира Американ Iедалша Тиньков Олег бехке веш хилар, цхьа миллиоард доллар бахам хилар къайладахьа гIоьртарна.\nТиньков Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн махкахо вара 1996-чу шарахь дуьйна, 6 шо гергга даьккхира цо оцу пачхьалкхехь. 2013-чу шарахь ша америкахо хилар юхадаьккхира цо, цуьнан Тинькофф-банкана урхалла дечу TCS Group компанино акцеш биржехь йохка ехкинчул тIаьхьа.\nИ процедура чекхйолуш Лондонерчу биржехь цуьна банкан мах хадийнера 3 миллиард 200 миллион доллар, ткъа Тиньковн доларчу бахаман мах хилира цхьа миллиард доллар, хаам бира Американ Цхьанатоьхначу Штатийн юстицин министралло.\nАмерикан махкалла дуьтуш бизнесхо ял яла езаш вара шен бахамах. Бехкбиллархойн версица, Тиньковс иттаннкахь лахбинера шена хилла пайда а, шен доларчу хьолан а терахь а. Цо яздинера шена хилла пайда 206 эзар доллар бу, ткъа берриг бахам бу 300 эзар доллар бу шен аьлла.


Романтикийн зама дIаяьлла-те?\nМарсхьокху-бутт 17, 2015\nСоциалан машанашкахула дIасалелачу нохчийн гIеметтахIоьттинчу зудчо хIара байт эшаре ладуоьгIуш вуно тамашийна синхьаамаш кхоллало. Сел хаза, профессионале санна дIахIоттийначу озаца, дикци а ларйеш, дагахь а хууш йоьшу цуо иза. ТIехьаьжна могIарерчу оьздачу вайнехан зудчуьн - ненан а, несан а, йишин а - васт долчу цуо и байт оццул хаза йоьшуш хазнесанна там хуьлу.\nХьажахь, цхьана хенахь, хIара тIемаш а довлале, хIокху заманан чехкалло адам саьхьар а даккхале, хьалха цхьа хан ма-яра вайнаха, баккхийчара а, амма къаьстина къоначара дагахь байташ Iамош, уьш вовшашна еша а йоьшуш, царах самукъа а долуш аьлла дагалецамаш а самабевлира.\nЦхьа зама ма яра, байташ а, баккхийчу Iелимийн дешнаш а дагахь Iамийна ца Iаш, уьш цхьаьна леринчу тептаршка дIа а яздеш, дехьа - сехьа уьш кхийда а деш, керла-керла хаза байт шена карийначуо я говза дош хезначуо иза бовза-безарашлахь а декъа а доькъуш. ХIинца-м, керлачу технологеша дуккха а хIума адамийн дахарехь хийцинчул тIаьхьа, и зама цхьа инзаре генара санна хетало.\nХIетте а, хIинца а ма беха вайна юккъехь поэзин хазаллех Iехалуш берш. Говзачу дашо синпхенаш меттах дохуш берш. ДIа ма ца бевлла уьш, я бовла йиш а ма яц. Цхьана яздархочуо мацах ма-аллара, компьютер юккъеяьллера аьлла, мархаш эрча ма ца йевлла, уьш шаьш ма хиллара хаза ма йисина. И ойланаш нохчийн меттан говзанчица, Германин Малхбузехь дехачу вайнехан берашна нохчийн мотт Iамош йолчу филологца Мадалова Зараъца йийкъира ас. Хаттар а дира, Зараъ, хьан дарий хьо къона йолуш байташ а, говзааларш а дIайаздеш хилла тептар аьлла.\nМадалова Зараъ: „Дера дара! Сан а дара, сан нийсархойн а дара. ХIетахь лелош дерш тептарш дара, уьш хIинца дац, делахь а тахана и Iадат дIадаьлла олийла дац хьуна. Сан-м хIинца а ду и санна тептар, кара а лоций, тIехь йозанаш яздеш дерг-м дац, амма компьютер чохь-м ду. Сайна хазъелла байт а, говза аьлла хьекъале дешнаш а, цхьацца хьехарш а цхьана папки чохь гулдо ас.\nТIаккха масане хуьлу, я цхьана хIуманна сахьаьвзина суо хилча, я мелхо а цхьана хIумнах гуттар а самукхадаьлла суо хилча, и сайн дигиталан папка схьа а боьллий, цу тIера и йозанаш доьшуш Iа со. Дуккхаъчу хенахь хьогалла а лайна, хи меллачу стагана санна, цу дешарех вуно там хуьлу суна“.\nВайнзаманахьлерчу кегирхошна хийра дуй-те и байташ Iамор а, ешар а? Цара шайн синхьаамаш муха бовзуьйту-те вовшашна? Я поэзи а, дешан говзалла а шайх эца дуьненан пайда боцу, цундела оьшуш а йоцу атавизм, я шираллех дисина Iовдалаллин, догцIеналлин цинцаш лору-те цара? Нохчийн кегирхошца болх беш йолчу Мадалова Зараъна ца хета, хIинцалерчу къоначу чкъурана романтикалла хийра ю аьлла, цара иза кхечу агIор лов аьлла хета цунна.\nМадалова Зараъ: „Суна зеделларг муха ду аьлча, нагахь санна хьо юьхьенца, иштта цхьа тIера дIа, кIоргене а ца кхийдаш, цу вайн хIинцалерчу къоначу чкъуран тидам а беш, церан мах хадон гIоьртича, тIаккха цаьрцара и вайн хьалха хилларг санна йолу романтикалла дIаяьлла аьлла хетало. Амма кIеогера ойла йича я тидам бича а кхета, хьалха вай вешан заманан Iадаташ а, амалш а ма леллора, цара тахана шайн заманца цхьаьнадогIург леладо. Масала, изза йозанаш дон тептар схьаоьцур вай. Иза а ма хийцаделла тахана, цунна метта компьютер чохь файлаш ма лелайо.\nИштта цара а леладо-кх шайн заманахь лелаш лерг. Хьалха вайн аьттонаш бара цхьа билгал долу хаарш эца, масала, библиотеке доьлхура вай, цу чохь карийнарг вайна хууш хуьлура, ца карийнарг ца хууш дуьсура. Ткъа тахана дIахьжахь интернете. Цу чохь дан а доцуш хаарш ма дац! Цундела хIинца тIекхуьуш долу керла чкъуор вайначул дуккхаъ даккхийрох хаарш доолш ду. Ас ца боху массо а кегирхой бу иштта, амма хааршна тIекхийдаш болчеран и хаарш хьалха вайн хилалчел алсамох а, кIоргаха а ду“.\nМадалова Зараъ ша вуно шовкъе поэзи а, литература а езархо а, цуьнан сийдархо а ю. Кхаа маттахь марзо оьцу ша бохуш дуьйцу цуо литературех. Амма уггаре а сина гергара нохчийн маттахь йолу поэзи а, проза а хуьлу шена.\nМадалова Зараъ: „КIоргера, сица ас къамел деш берг нохчийн мотт бу. Атта соьга бийцалуш берг оьрсийн мотт бу. Ткъа нагахь санна нохчийн я оьрсийн матте гочйина цхьа киншка яцахь,иза немцонй матахь йоьшу ас. Масала, хIинца ас йоьшуш йолу киншка немцойн маттахь ерг ю. Ткъа нохчийн маттахь киншка-м сан даима сайца ю муьлха а цхьаъ. Карарчу хенахь ас юх-юха а оьшуш ерг Алие ГIапуран ерг ю. Цьунан хIумнаш вуно лахаме ма юй. Иза веша а вешна, и лазам сайн чохь дукха сов гулбелла Iаьткъича, суо цу лазамна кIадйелча, тIаккха „хахх!“ аьлла сайн са хьостуш, и са тIома доккхуш йолу Бисултанов Аптин поэзи йоьшу ас. Цуо Iехайой, тилйой, гойту суна, серло а ю, махьшаре а ю, хазалла а ю, дерриге а хаза а, дика ду бохург“.\nКъамел дерзош, романтикалла хьахийначара Алиев ГIапуран безаман лирикера байт ешахьара аьлла дехар дира ас Зараъе.\nМадалова Зараъ: „ГIапуран поэзехь хIара цхьаъ аьлла, безамах цхьа байт билгалайаккха чIогIа хала ду, хIунда аьлча цуьнан вуно дукха а, хаза а байташ ю безамах лаьцна. Делахь хIара цхьаъ къастайо ас:\n„Дицделларш хIинца ахь ма даха карла,\nИштта а, вуьштта а кега ма де,\nМа йийла сан новкъа, йицйинарг халла,\nХIинций бен ца веъна со синтеме...“\nХIун башха бехкенарг муьлха ву хIинца?\nХьан аьлла дуьххьара кIоршаме дош?\nХилийта со бехке, хьо хила ирсе,\nЦа ялош юха а безаман хорш...“\nХатаев Хьусайн: "... Ца карош висина и маьIна хьаьхна"\nЛермонтов нохчийн а, нохчийнчух тера хеталучу а маттахь...\n"Оппозиционер" Лермонтов а, Кавказ а\nНохчийн иртийн хазна - Маршо Радион онлайн библиотека\nКоьрта хьехам - къоман барт хилар\nЛитературехь хаза лар йитина ваха Канташ...\nБагажати Аминин „Бусулба хилар. 25 хаттар а, 25 жоп дала гIортар а“


"Кунаки" кхерчахь марзо оьцу доттагIаша\nТовбеца-бутт 04, 2014\nНохчийчоь -- Соьлж-ГIалара доттагIаллин клуб. 25Манг2014\nКъаьмнашна юкъара доттагIаллин уьйраш чIагIйеш, тIемаш бахьанехь кIадделла синош синтеме далош, гергарлонаш тийсар вуно дарбане, пайдехьа лору цхьаболчу яздархоша.\nОьрсийчохь уггар дукха, хьагI-гамо йоцуш бертахь бен-бен къаьмнаш дехачех ю Къилбаеда Кавказ. Кегийчу а, даккхийчу а къаьмнашна юкъара барт-марзо, уьйраш чIагIьярехь, кхузахь тахана жигара къахьоьгуш Iедалан хьукхмат –урхаллаш ю ала хала ду. Мелхо а кIезиг масалш дац, цхьана кепара Iедалх бозабелла а боцчу наха, къаьмнашна юкъара цакхетар, хьагI-гамо дIаяккха,уьш вовшашна герга кхачо, уьш вовшех дашаран, кхетаран тIегIан лакхадаккха гIулчаш яьхна а, йоху а.\nЦу декъехь, дестийна ала а доцуш, кIадо йоцуш, шовкъе къахьоьгуш, тайп-тайпанчу къаьмнийн уьйр-юькъаметтигаш шорьеш, барт-марзо дебош, схьайогIу «Кунаки» цIе йолу доттагIаллин клуб. ХIирийн мехкан Мазалк гIалахь и кхоьллинарг ву Теркйист кIоштера бизнесмен Успанов Юни. Цкъа хьалха и цIе а йолуш цо кхоьллина музей –кафе. Иттех къаьмнийн гIиллакх-Iадаташна, синлехамашна жоп луш, цу чохь кечйина ю иттех чоь-хIусам.\nХIусамда Успанов Юни\nМассо кепара мерза кхачанаш кечбарал сов Iаламат боккха пайдаэца йиш ю цу кхерчах музейх санна. Стенна аьлчи дукха меттигаш хир яц «Кунаки» чохь санна къаьмнийн мацах цкъа дIаяхна шира хан карлайоккхуш. Хьалхарниг иза а йолуш Успанов Юнис «Кунаки» музей-ресторан схьайиллина Соьлжа-гIалахь а. ГIебартойн –Балкхарийн коьртачу шахьрахь а ю югIуш ишта гIишло.\nЦхьа могIа Iилманчаша а, яздархоша а коьртачех коьрта лорург ду «Кунаки» бух тIехь, къаьмнаш юкъара доттагIаллин уьйраш чIагIьярна, карлаяхарна тIехьажийна керла болам кхоллар. Ала дашна Успанов Юни хьалханча-хIайттархо а волуш, Къилбаседа Кавказехь дехачу массо къаьмнийн бохург санна векалш а болуш, 13-за цхьаьнакхетар дIадехьна Соьлжа гIалахь «Кунаки» музей-ресторанехь, цу боламан декъашхоша.\nДIадехьна, интернет машанах Фейсбук олучу социалан сайтехула лаам мел берг дIа а воьхуш, лаххаре а бIе, цхьа бIе сов хьешашна, Успанов Юнис шен чоьтах даа-мала а хIиттош. Цу тайпа гулам цхьаьнакхетаршкахь вонна а, диканна а хьехош яц политика а, Iедалдай а. Вовшийн бала а кхочуш цигахь дийриг цхьаъ ду- юххера довзар, марзо эцар, вовшех цакхетаран а, херонан а зил-дозанаш эша а деш, дегнашна тIе керла безаман, йовхонан тIеш тахкар.\nЦу хьокъехь,Соьлжа-гIала ша теш волуш,тIаьххьара дIадехьначу цхьаьнакхетарх дуьйцуш ву байтанча, нохчийн меттан говзанча Яралиев Юсуп. Ала дашна цигахь дукха бара, мила ву а хууш, Юсуп юьхь тIера цавевзарш, амма банне а бацара цуьнан иллеш хазаза а, царех марзо эцанза берш-м.\nМасала: "Даймахкахь каш доцуш, дайх ала дош доцуш, дала ма лайла вайн, кIентий, дала ма лайла вайн, кIентий». Шена хиллачу беркатечу тIеIаткъамех дуьйцуш ву Яралиев Юсуп.\nЮсуп: «Деллахь хIара чIогIа дика гIуллакх ду. Кху тайпанчу цхьаьнакхетарша адамаш вовшашна герга далош, зIенаш туьйсуш, марзо деньеш, къобальеш. Къоман са меттахь латтар ду-кх хIара цхьана агIор, кIадделла синош метта далош. Вай, Дала мукъалахь, сийсаздолу хIуманаш лелош а дац, вовши йн хьал-де хууш, кийрара йовхо дIасалуш гулделла ду-кх вай. Вайн Кавказехь долу къаьмнаш вовшашна юххе дуьгу,вовшех кхето некъ бу-кх хIара».\nТхойшиннан къамелана юкъа а воьлла, «Кунаки» цIе йолчу доттагIаллин клубо беш болчу гуламех, къаьмнаш вовшийн кхин а дика, кхин а шуьйра довзарехь кхин а боккха, шуьйра пайдаэца тарлуш дара,аьлла вистхилира байтанча –гочдархо Хатаев Хьусайн а.\nХьусайн: «Iедало орца а даьккхина, ишта адамаш цхьаьнакхетар дIахьуш хилча, и вовшахъкхетар цхьа дегайовхо йоцуш, кеп хуьлу. ХIара тайпа цхьаьнакхетар мехала ду .амма кхунна а оьшу керла некъ…Цхьана кепара кечамаш бан беза.\nДеккъа къамелех а, хелхарех а доьзна хила ца деза. Со схьа тIевеъний суьлий болчу. масала, цара шаьш суна дойзийта деза, яхье а буьйлуш. Шайн дика мел дерг гайта деза. Шайн ву бохург байтанча а валавойла цара, илланча валавойла цара. Шаьш схьагайта деза. Уьш вайна тIе баьхканий, вай вай дIагайта деза, гIиллакх а, оьздангалла а, лакхе а,дика мел дерг…»\nЮсуп: "Мазалкера гIалгIазкхин кIант, цу тIе даун цамгарца хилла а волуш, мА доккха хIума ду иза оццул хаза хелха вийлар. Нохчийн ву моьттур ду-кх иза хьал ца хуучунна. ЙоI хелха яла а юьтуш, паргIат,йоI яккха а хууш..»\nСан къамел хилла яздархой а, могIарера бахархой а тешна бу тахана, кху кегаелла еъначу за... Сан къамел хилла яздархой а, могIарера бахархой а тешна бу тахана, кху кегаелла еъначу заманахь, ишта гулам цхьаьнакхетарш дIадахьар вуно маьIне ду аьлла.\nОьрсийчура къаьмнаш цхьаьнакхетаран де даздина Нохчийчохь\nТIеман зуламхойн доьхна доттагIалла\nЦа дина лору зуламаш\nWhatsApp-на а блок хIоттийна Роскомнадзоро\n(Radio Marsho) ас даггара баркалла олу шуна! Xьомсара Казбик дала декьал войла хьо.\nСо нохчо ву.(ц1онтро).Гьюмс районехь,Комсомольск олучу юртахь.(Гьюмсена 4-6 км.генахь.).Иорданера нохчойх лаьцна шорт х1ума хаа лаьа.Язяйша шайха ляцнарг,хьалхалера х1уманех ч1ог1а самукха долу сан.\nСо шуца цига дг1абахана ц1онтрой балахь,царца з1е йезаш вар со.\nДаима сатесна-м ву иордане кхача, цигарчу нохчишца гергарло таса Дала пурба лахь. Зия,Дела реза хийла хьуна, хьо иштта кхиийначу хьан да-нанна а. Дависа, цкъа къовллуш хьо мараволла! Дала хьай дог лаьттачу дикане кхачавойла хьо. Х1ун хаьа, ган а мега вай рицкъа делахь.