21.12.2017\tКультура и языкознание, Статьи Оставить комментарий\nЧаккхе. Юьхь еша №№ 3-4 – 11-12 (2016), 1,3 (2017).\nЗама а, оьздангаллех болу кхетам хийцабалар а\nСоветан Iедал тIедеъча дIаболабелира нохчийн синкхетамна уггаре а хала мур. Оьздангаллин, дерриге дахаран а бух Дела цхьаъ хиларх тешар дихкина, хIинццалц сийлахь хилларг сийсаздеш, харцонах бакъо еш, сица лай болчу нахах мехкан дай беш, «хIумма а йоцчух хIума еш», кхо стаг тIаьхьа хIоттал хьекъал дерг а хIаллаквеш, тIедеъначу Iедалан лоллехь долчу къоман оьздангалла меттахь йиса йиш а яцара.\nНохчийн къоман синъоьздангалла («культура» бохучу кхетаман шуьйрачу маьIнехь) оцу Iедало хIаллакъяран масех мур билгалбаккха тарло. Хьалхара мур советан Iедал тоьллачул тIаьхьа, иза дикка чIагIдаллалц йолу хан; шолгIа мур ткъе итталгIа шераш а, цIерадахар а; кхоалгIа мур хийрачу махкахь яьккхина а, цул тIаьхьара а хан.\nРоссехь Октябрьски карчам а хилла, граждански тIеман алу марсайолучу хенахь, Нохчийчохь бу аьлла хьекъал долу нах, цхьана ойланца, цхьана сацамца боцуш, бекъабелира. Иштта и ца хила йиш а яцара. Нохчийн гIиллакх-оьздангаллин буха тIехь лаьттина пачхьалкхалла а, цуьнан урхаллин коьрта билгало Мехкан кхиэл а Шемалан заманахь дуьйна йоьхна яра. Ткъа дукхахдолчу халкъо къобалдеш я Iедал, я хаьржина нах боцу халкъ даьржина хуьлу. И даьржина хилар, дукха хьолахь, шен вуон тIаьхье йолуш а хуьлу халкъан кхолламна. Бакъду, наггахь и бахьанехь халчу киртигехь мелла а кIезиг зенаш хуьлуш кIелхьарадала аьтто беш а нисло.\nИштта нисделира Кавказан тIом чекхбаьллачул тIаьхьа ламанан къаьмнаш Турце кхелхаш а. Шайн олалла дечу элаша олучуьнга ладоьгIна долу чергазийн цхьадолу къаьмнаш (шапсугаш, убыхаш, кхидерш), массо а аьлча санна, дIакхелхира, уьш дуккха а хIаллак а хилира, цхьадерш доьза а дайра. Шех, шен доьзалх жоп луш, кхин шел лакхахь омра дан стаг воцу нохчо бIаьрзе тIаьхьа ца хIоьттира хийрачу махка кхойкхучарна.\nЦундела вайн къомах жима дакъа бен цIера а ца делира. Иза исторически бакъдерг ду. Амма, дукха хьолахь, замано «ха хорцуш» (М.Дикаев) къоман цхьа лаам, цхьа хетарг цахиларо, хала киртигаш дуккха а лан дезийтина вайнехан. Иштта, советан Iедал тIедогIуш а хилла Нохчийчохь хетарийн, лаамийн тайп-тайпаналла.\nМухха делахь а, историн рогIерчу карчаран чкъургаш, вайн халкъана юккъехула, цIийн лар а юьтуш, чекхъевлла. Муьлххачу а заманашкахь хуьлучу даккхийчу тасадаларшкахь, юьстах латта ца хууш я ца лууш, вай хIоразза а царна юккъехь нисло, ткъа цунах вай санна долчу жимчу къомана даккхий зенаш бен, кхин пайда а ца хилла хIинццалц схьа. Иштта хилира нохчаша, Деникинна дуьхьал бевлла, тIемаш беш а, дийнна ярташ хIаллак а хуьлуш, леташ. Оцу тIемашкахь нохчаша гайтира лаккхара оьздангаллин билгалонаш: доьналла, майралла, вовшашна орцахдовла кийча а, хьешашна тешаме а хилар.\nИ тIемаш дIабирзинчул тIаьхьа советан Iедало цхьана юкъана кхочушдира шаьш кхайкхийнарш: нохчашна духадерзийра цхьадолу латтанаш, керла юкъаялийначу суьдашца цхьаьна болх бан йитира шарIан а, Iадатан а кхиэлаш, ишколашца нийсса хьуьжарш а… Амма хан хене яларца оцу Iедало, ша чIагIделла даьлча, къизаллица, тешнабехкаца а хIаллакбира устазаш, Iеламнах, оьзда нах. ХIетахь гуттаренна а сацийра Алдарчу Ушурмас дIаболийна, цул тIаьхьа кхечу вайн устазаша нохчийн гIиллакхаш бусалба динан чулацамца дузуш дIахьош хилла беркате белхаш.Керлачу Iедалан коьрта тIетовжам бара, лаьтта тIехь къахьегна а, шена, шен доьзална дан дола а доцу, хIуманна охIла а боцу, халкъо лоруш а боцу нах. Цара, цIеххьана Iедале а нисбелла, шайн мел хилла вас, дегабаам, цатам экхира, нахана тIе харц цIераш кхуллуш, уьш лоьцуьйтуш, хIаллакбойтуш. Шен устазех, Iеламнахах даьккхина нохчийн халкъ оьздангаллин хехой боцуш дисира.\nИ халкъ бохамах лардаран декхар шайна тIелаца тарлора керла кхоллалучу интеллигенцис яздархоша, Iилманчаша, тайп-тайпанчу дакъошкарчу говзанчаша, кхечара. Амма церан а и дан аьтто ца хилла. ХIунда аьлча, изза ун царах а кхетта хилла вовшашна тIе харц цIераш кхоллар. И бахьанехь дукхахболу синъоьздангаллин декъан белхахой я тоьпаш тоьхна хIаллакбира, я чубоьхкина Сибреха хьовсийра.\nДукхахдолчу халкъана гора, мел доккха зулам дохьу, Iедалан даржашкахь бу бохуш, нахана тIе харц цIераш кхуллуш, уьш хIаллакбечу наха. Амма царна бертахь дуьхьало ца еш, «сан коча ца богIуш, кхечеран коча\nгIахьара уьш» бохуш, ша-ша юьстах лаьтташ, зулам даржийтира вайнаха. И Iадоран хьал наг-наггахь нислуш ду вайн къоман исторехь. Уггаре а халчу киртигехь, кхечу махкарчу мостагIца болчу тIамехь шайгара доьналла а, турпалалла а гайтина адамаш, машаречу дахарехь, меллаша, шершшина керта йогIу текхарг санна, шайн хIораннан а чудогIучу зуламна дуьхьал ца бовлуш, Iадабой Iа. Кхузахь билгалъяккха еза вайн къоман амалан цхьа ша-тайпа башхалла.\nЮккъера хIума тIе ца оьцуш, шиннах цхьана йисттехь бен Iен ца хууш болчух тера бу вайнах. Я Iедал эццане тIе ца эцар, я массо хIуманна тIехь а муьтIахьалла; я турпалалла, я бенцахетар; я кIайн, я Iаьржа… И иштта ца хилча, муха кхетар ву, хьерадевлла жIаьлеш санна, шайна луъург вуьйш, шайна луъург чуволлуьйтуш, шайна луъург, тIе харц цIе а кхуллий, бехвеш, вайн махкахула хьийзина Делан а, нехан а наьIалт хилларш совцо стаг воцуш, шаьш цамгаро лаццалц я оццу Iедало хIаллакбаллац лелла хиларх?\nАйдамиров Абузара иштта дуьйцу шен «Вайн амалш…» цIе йолчу публицистикин произведенехь. Нажин-Юьртан районехь хилла боху НКВД-н цхьа хьаькам. Муьлхха а стаг кхойкхий, схьа а валавой, теса тIе батт а лоцуьйтий, бетах хIума етташ хилла, елахь а, яцахь а, топ схьая бохуш. Иштта «кхетош-кхиоран» болх бинчул тIаьхьа, топ а яхьаш вухаван дIавохуьйтуш хилла. Цунна тIаьхьаваьллачу НКВД-хь болх бечу хехочо, «къинхетам» а бой, хьехар деш хилла, шен ю хьуна хьоьга схьаян боху топ, ахь оццул мах белча ша юхкур ю хьуна олий. Вукхо шен цIера тIаьххьара етт дIабухкий а, ахча а гулдой, и топ схьаоьцуш хилла, шен «батт дурйинчарна» дIа а елла, кIелхьаравала. Иштта шен мах беш, вехха Iийра боху и хьаькам, шен сий дахарал а деза хетачу цхьана мискачу стага эххар а ша веллалц… Цунах терраниг хилла Органан чIожехь йолчу цхьана юьртахь а.\nХазахета миска нах бойуш лелачу НКВД-н цхьана хьаькамо новкъахь цхьа пекъар вийна, тапча а тоьхна. ТIаккха шена дуьхьал кхеттачу оцу вийначун кIанте (НКВД-н могIарерчу белхалочуьнга) аьлла: «Ас хьан да боху жIаьла дийна хьуна, иза оцу новкъара дIадаккхалахь». Кхин цуьнца девне ца волуш, шен хьаькамо бохург кхочушдан вахна боху кIант…\nГуш ма-хиллара, нохчийн гIиллакх-оьздангаллин гурара бевлла нах, доза доцуш эвхьаза бовлуш, доза доцуш осал бовлуш, доза доцуш зуламе бовлуш хилла.\nИштта гурара ваьлларг сацорехь мелла а гIорасиз хилла гIиллакх-оьздангаллин буха тIехь лаьтта юкъараллин дIахIоттам. Дуккхаъчу нахана зулам долург, дуккхаъчу нахана бале ваьлларг сацоран чарх Iаламат гIийла болх беш хилла вайн къоман.\nБилгалдаккха деза, гIиллакх-оьздангаллин гурара а бевлла, харцонан, зуламан лай хила кийчча нах нохчашна юккъехь дикка бовлуш хилла истори керчаш хIоьттинчу халчу киртиган хьолехь. Цундела къоман оьздангаллин хехой хIаллакбеш, советан Iедал чIагIлучу заманахь къелла ца хилла динна, нохчийн Iадаташна дуьхьал къийсам латточу нахана. Нохчех болчара а кхоьллира «Делазхойн юкъараллаш» («Общества безбожников»). Делан цIе йоккхучу метта парти хьехош нах а хилла. Масала, цхьана эвлахь нахана тIе харц цIераш кхуллуш арабевллачу харцонан хьадалчаша, шаьш хьоршам тоьхча я шайн ког галбаьлча, «ВКП(б)», олуш хилла. Шаьш, оьздангаллин бехкамийн массо а керташ йохийна, «маьрша ду» бохург хилла иза. Иштта хьал хилла цхьана агIор. Вукху агIор керла йохкуш ишколаш, ликбезаш, ликпункташ хилла, нахана йоза-дешар Iамош. Нохчийн дахаре керла гIиллакхаш а, матта юккъе керла дешнаш а догIуш хилла. Цунна масална «Денисолта» цIе йолчу дийцар тIера цхьа кийсиг ялор вай.\n«Варш-юьртахь хуьлуш цхьа тамашийна хIумнаш дара. Юьртахойн маттана юкъадогIура дуккха а дешнаш. Масех шо хьалха кху юьртара дIа а вахна, хьуьнхахь Iийнарг кхетар а вацара шайн юьртахоша дуьйцучух. Иза цхьана юкъана Iадор вара, тIаккха цуьнан «Со ваьлла теша хьера я хIорш бевлла теша? Оццул нах хьер а муха бовлу? Сой?» боху ойла хир яра. ТIаккха «Iа-а-а» аьлла, мохь а болуш, ма-кхуьъу сиха ша схьавеъначу хьуьнха юхахьодур вара… Со эцца куржоке репетици яханчуьра йогIура… Со а ю-кха избачтальни йоьдуш.\nИзбач чохь варий теша? И хьан чуьрниг ТОЗ-е дIаязвеллий? ХIаъ. Селхана сельисполкомера депутат а веъна, цо аьлча, дIаязвелир-кха. Тхо долчохь а вара сийсара буьйса йоккхуш пинагент. И галпеш йолу хеча ерг варий иза. Стомара налоговой агент веънера тхоьга, апраци чекхъяккха еза бохура цо. Калош яра цуьнан кога юьйхина… Хьажахьа, хьуна хезний БаIдуллин кIантах БахIех селькор хилла бохуш? Сийсара цо Ирзерчу Шамшакъех лаьцна газет тIехь язйина «Iораваккха ямартхо!» боху пилитон йийшира кху чуьрчо. Цуьнан ваша а ву боху комсомол… Хилча хIун дара иза, нехан берш НКВД-хь а бу. Оцу тайпана къамелаш дара юьртан массо а маьIIехь хезаш. Юьртара нах кхаа декъе бекъабеллера: кулакаш, середнякаш, беднякаш…» (Десачу цIа чохь буьйса. Грозный, 1983).\nХIокху кийсигехь а го вайна оцу заманан адамийн хьежамийн коьрта билгалонаш, церан синкхетам хIеттахьехь хийцабалар. Цкъа делахь, Iедало юкъадало керла гIуллакхаш (ишколаш, ликбезаш, и. дI. кх. а) а, цуьнца доьзна керла дешнаш а тIеэцар; Iедалан органашка балха баха тIера хилар а, цунах уьш баккхийбер а. ШолгIа делахь, оцу Iедалан балха бахнарш шайна юккъера «мостагIий» билгалбохуш къахьоьгуш хилар а, иза иштта хила дезаш санна гонахарчу наха тIеэцар а («Iораваккха ямартхо!») КхоалгIа делахь, нохчийн къам кхаа декъе декъар а, цо и декъадалар тIеэцар а («кулакаш, середнякаш, беднякаш»). Оцу дерригено а гойту, мел доккха зен дина хилла нохчийн къоман синкхетамна советан Iедало, ша чIагIделла иттех шо а далале.\nВайн оьздангаллин хехой устазаш, Iеламнах Iедало хIаллакбина, чубоьхкина къайлабаьхча, халкъан доладар цхьана юкъана тIедужу дуьненан Iилма дешначу нахана интеллигенцина. Амма и «доладар» а дукха дах ца делира: йоккхачу къизаллица Iедало хIаллакбира илманчаш, яздархой, культуран белхахой.\nХьайн ниIматан неIарш йоьллуш…\nБакъдерг оха диц ма дира…\nТхешан махках тхо дехира…\nЦIера баьхна нах дIабуьгучу хенахь цхьана зудчо: «Ма доккха хIума ду-кх хIара, ма доккха де ду-кх хIара!» – аьлча, цунна юххе яьлла йогIучу кхечу зудчо аьлла хиллера: «ХIара-м доккха де хьаха дацара, доккха де хьаха дара суна тIе зуда ялийна де»…\n«Массарна дерг ловзар ду», олуш ду нохчийн кица. Мел боккха бохам а нахаца цхьаьна лан атта бу бохург ду иза. Мухха делахь а, оцу дийнахь массо а нохчо: хьаькам могIарерниг, Делах тешарг цатешарг, хьекъал дерг доцург, айкх цо мотт бинарг, цхьана тIегIане хIоттийра, оцу доьхначу дийно «барт» бира нохчийн.\nБакъ а долуш, Дела воцург, орцахвала стаг воцуш дисча, къоман хьекъале нах, шайн бохаман бахьанаш карийна ца Iаш, цунах кIелхьарадовла некъаш леха хIуьтту. Ткъа некъ цхьаъ бен бац Далла Iамал яр, хастам бар, цо хьехначу новкъа довлар. Иза вайнаха дийриг хилар дуьйцу кхидIа а назманчас:\nШен воцчунна пIелг ца тухуш…\nБаккхийчара дуьйцу, вай ярташкара арадаьхча, гIалара духадуьгур ду бохуш; вагонаш тIе а ховшийна, дIадуьгуш, цIерпошта кхечу новкъа йоккхуш юхатеттича, хIинца духадерзийна бохуш; дIакхаьчча, дIаде аьлла схьаделла ялта дIа ца дуьйш, вай цIа дуьгур долуш ду, ялта кхиъалц дуьтур дац бохуш (и бахьанехь мацалла кхин а чIогIа хIоьттина цигахь); вокзалехь цIерпошто цIогIа мосазза туху, вай цIа дига еъна иза бохуш, цига уьдуш; дуьхьал кхеттачуьнга хотту салам-маршалла: «Вай цIа дохуьйту ца боху?» – дешнашца долош, оццул чIогIа хилла нохчийн шаьш Даймахка духадоьрзург хиларх тешам.\nИза ша тайпа тешам, ша тайпа амал ю вайн къоман: бIаьргашна гуш долу хьелаш тидаме а ца оьцуш, шайна хила луучух тешар. Ткъа иза кхочушхилийта, дуьненан хьелаш хийца, бахьанаш лелор Iаламат кIезиг а хилла вайнехан, я уьш лелон, бакъдерг дийцича, аьтто а ца хилла. Партис тхан халкъана тIехь лелийнарг нийса дац, тхо Iедална муьтIахь а ду, иза доккхуш оха тIемаш а бина боху кехат яздан ваьхьнарг тIепаза войучу заманахь, шен чохь Деле доIанаш дар, Далла Iибадат дар а хилла стаге далун дерг. Цундела шаьш Даймахка духадоьрзур хиларх болу нохчийн тешам, дуьххьара бIаьрг тоьхча ма-гарра боданехь царна гуш, уьш дог диллина лаьтта ца оьгуьйтуш, уьш дахаран новкъахь латтош, царна некъ хьоьхуш, гуттар а йогура цхьа серло Делах тешар.\nМахках даьккхинчу, шен орамаш хедийна, хийрачу лаьттахь, мехаша, дарцаша лоькхучу паначу арахь охьакхоьссинчу къоман, чим хилла даржа ца даржа, лелон диснарг дин а, дайн оьзда гIиллакхаш а хилла. Дин лелор хIораннан а шен-шен хIусаме дирзина хилла, бакъду, мовладна я зияртана вовшийн чохь сих-сиха гуллуш а хилла нах. Дин лелор нохчашлахь иштта дисаран бахьанех цхьаъ – уьш массо а тIерекъатан новкъахь, шайн лаьцна цхьацца устаз а волуш, дагабовлуш, хьехам оьцуш оцу устазийн тIаьхьенех нах, я церан векалш а, Iеламнах а, дика нах а болуш хилар дара.\nЦуьнца цхьаьна нохчийн махке болу безам шел ца болуьйтуш, церан дог-ойла йоьхна дIа ца йохуьйтуш, халкъан синкхетамна гIортор хилла лаьттира нохчийн къоман иллеш, эшарш, вайн яздархоша кхоьллина тайп-тайпана произведенеш а. Иштта, Iилманчас Джамалханов Зайндис дуьйцура, суьйранна чугулбеллачу нахана ша Бадуев СаIида язйина «Бешто» повесть дагахь ешарх а, цунах нехан ойла екъаяларх а лаьцна. Оцу заманахь доккха маьIна лелийра вайнехан илланчаша, пондарчаша, яздархоша: Сулейманов Бауддис, Димаев Iумара, Сулейманов Ахьмада… ХIетахь вайнахе шен «Даймехкан косташ» цIе йолчу стихотвореница вистхилира поэт Мамакаев Мохьмад:\nГуш ма-хиллара, нохчийн гIиллакх-оьздангаллина доккха зер хилла цIерадахар. Дукхахдолу къам церан бехкамаш ларбеш, шайн сий я дахар къасто дезча а, хьалхарниг дезахуо хеташ, шена ца юуш а, уллорчунна дIалуш, цхьамма дIатесна къена стаг а чувалавой, цуьнан доладеш даьхна. Ткъа и тайпа хIумнаш а кIезиг ца хилла дас шен зудий-бераш дIатуьйсуш, я даккхий хиллачу бераша шайн да-нана арадоккхуш.\nЦIерадахар а, мацалла а хIораннан бакъдолу «со-ас» гучудоккхуш, хIораннан оьздангаллин сурт-сибат къагош киртиг яра. Оцу киртигах, охьа а ца таьIаш, корта айббина чекхбовла гIерташ, дуккха а оьзда нах хIаллак а хилира. Цаьрца цхьаьна гуттаренна а дIадайра нохчийн цхьадолу гIиллакхаш а. Баккхийчеран таро ца хилира шайн берашка, берийн берашка уьш дIадала, хIунда аьлча, церан коьрта ницкъ уьш мацаллина хIаллак ца хилийта гIерташ дIабахара. Ткъа вукхеран а аьтто бацара дайшкара оьздангалла схьаэца, шаьш а оццу мацаллех ца дала гIерташ, арахь ялтийн буьртигаш лехьош, я кхечу кепара рицкъа лоьхуш лелла дела. Иштта гIелъелира нохчийн къоман чкъурашна юккъера оьздангаллин зIе.\nИштта хIоьттинчу хьоло, Iедало, кхечу къаьмнийн Iер-дахаро, культуро бечу тIеIаткъамо дуккхаъчу вайнехан дог-ойла а, дахарх болу хьежамаш а хийцира. Нохчийн цхьадолчу гIиллакхашка, церан кIорггерчу маьIнех ца кхеташ, дукха атта хьийса а бевлира. Нагахь къоман философехь хIинццалц коьрта синкхетам хиллехь, хIинца и хетарг, гIарадаьккхина дуьйцуш доцуш, жим-жимма хийцадала доладелира. Иза дара къомана хилла уггаре а доккха зен. Цуьнца доьзна хийрачу махкахь нохчийн оьздангаллехь хиллачу хийцамех цхьаберш: Цхьаболчу наха Далла Iибадат дар гIелделира, иза иштта хила дезаш санна тIеийцира къоман дукхахдолчу декъо; алсамбевлира ламаз ца деш берш, марха ца кхобурш («со дагчохь бусалба ву»); хIетахь юкъадаьллачух тера ду «кхо марха кхаьбча а тоьар ду» боху харц хетарг.\nНохчийн къоман дуккха а гIиллакхаш лелор гIелделира, я уьш моттаргIане дирзира.\nЭвхьаза евлира нохчийн кхечу къаьмнийн зударшца йолу юкъаметтигаш; алсамбевлира уьш балийнарш а, царна тIебахнарш а.\nЭвхьаза елира вайнехан маларца йолу юкъаметтиг; нагахь цIерадохучу хенахь юьртахь, мел дукха хилча а, шиъ-кхоъ стаг бен маларх кхеташ я томка узуш хуьлуш ца хиллехь (и сакхташ шеца дерг а дукха къайлах лелаш а хилла), ткъа хийрачу махкахь кхиъначу кегийчу нахана юккъехь дукха бацара малар ца молуш; цул сов, иза хIора диканехь хила дезаш санна ойла а чIагIъелира дуккхаъчу нехан кхетамехь.\nХийцамаш хилира нохчийн духаршкахь а, Iер-дахаран кепехь а, гIишлош ярехь а.\nМелла а шелбелира къоман цхьадолчу декъан (къаьсттина хийрачу махкахь бералла а, жималла а дIаяхначу кегийчу нехан) дай баьхначу лаьтте болу безам; царах цхьаберш, бакъо елча а, цIа ца боьрзуш, цигахь бисира; вуьйш йоккхачу Россехула деша, белхаш бан, «дуьне даа» дIасабаьржира.\nВайнахах цхьа дакъа, дуьненан доккхалла а, къаьмнийн дукхалла а, дахаран марзонийн бес-бесаралла а гича, шайн хьежамца цхьана йистера кхечу йисте лестира: нохчийн дахаран-Iеран кеп а, мотт а, гIиллакх-оьздангалла а кхин доккха хIума а ца хилла, хIокху лаьтта тIехь долчаьрга хьаьжча. И ойла хIетахьлерчу Iедало кхидIа йолчу заманахь а нохчийн нахехь кхиош яра, берийн бошмашкахь дуьйна, валарчу верззалц стагана тайп-тайпана тIеIаткъамаш а беш. ГIелъелира нохчийн чкъурашна юкъара оьздангаллин зIе.\nЭзар волчух бIе ца вогIучу,\nМасала, цхьана нахана юккъехь дов хиллехь, вер-ваккхар а хуьлуш, куьг-бехкениг советан Iедало чувоьллича а, дов дIа ца доьрзура, чIирхочо шен чIир ца эцча, я царна юккъехь шарIо я Iадато ма-бохху маслаIат ца дича. Цу тIе нохчочо ша вала а волуш шех хьакхалуш долу дов Iедале ца кховдадора, ша къасто гIуртура. Iедале далар мелла а иэхье лоруш хIума дара. Иштта шина оьздангаллин бакъйолчу къоман а, Iедало тIетеIочу а системехь даха дезаш долчу къомана Iаламат хала дара (карахь алу латто санна), бусалба дин а, дайн оьзда гIиллакхаш а охьа ца тосуш, даха. ХIетте а и хало ловш, Нохчийчохь бакъдинан, оьздангаллин серло ца ходуьйтуш, вайн эвлаяашца деша а, цаьргара марзо эца а аьтто хилла Iеламнах, кIезиг белахь а, бехара вайн махкахь. Цара вайн устазашкара схьайогIу бакъ Iилманан серлонан зIе ца ходуьйтуш, беркате къа а хьийгира.\nШайн рогIехь цара а беркате къахьийгира, шайна Iеминарг тIекхуьучу чкъурах болчу нахана хьоьхуш, къона Iеламнах кхиош…\nХийрачу махкара цIадирзинчул тIаьхьа, кхин баккхийчу бохамаша ца хьовзош, юучу сискалан ойла ян аьтто болуш, машаре еъначу заманахь нохчийн гIиллакх-оьздангалла йицъяран, хIаллакьхиларан гIуллакх кхидIа а дахара. Иза кхин а сихдира боьрша нах, шайн доьзалш цIахь а буьтий, кхечу мехкашка балха эхаро. Цигара цара дохьура хийра гIиллакхаш, эвхьазабийларш, синах а, дегIах а кхетта цамгарш. И бахьанехь дуккхаъчу доьзалшкахь барт ийгIира, вуьйш буьйхира.\nКхузткъе итталгIа шераш юкъадовлучу хенахь нохчийн къоман дукхахдолчу декъо хийцира Iер-дахаран, гIиллакх-оьздангаллин кеп. Иза къеггина гуш дара духарехь (коьрта дацахь а, стеган дог-ойланийн дуьненан куьзга ду духар). Оцу заманахь, хIетталц кортали тIера юткъачу асина тIекхаччалц, жимлуш схьадеъна, нохчийн мехкарийн коьртара йовлакх кхоччуш дIаделира. Иза, мел жима елахь а, вайн эвлаяашкара марзо, хьекъал эцначу баккхийчу нехан чкъор дIадала герга дахаран а, ткъа тIаьхьа хьалакхиъна, бералла мецачу ханна нисъеллачу баккхийчу наха шайн доьзалшца беш болу кхетош-кхиоран болх кхачам боллуш цахиларан а билгало яра.\nГуш ма-хиллара, иштта гIелъеллачу оьздангаллица а, шалха бирзинчу синкхетамца а тIедаьхкира вайн адамаш советан Iедал духучу заманна. Оцу Iедалан бехкамаш дIа а бевлла, нах шайн леларшна, гIуллакхашна, гIиллакхашна маьршабевлча, гучуделира вайн къоман оьздангаллех кхетта цамгар дикка генаяьлла хилар.\nНохчийн хIума дерриге а дихкинчу хенахь вайн къомехь ду аьлла хеттарг а, долуш дерг а тайп-тайпана хиллера. Хьалха нохчийн амалехь, оьздангаллехь ца хилла, тIаьххьарчу заманахь гучудевлла вуон гIиллакхаш: Адамаш тобанашка гуллуш, хIораннан а шен-шен хетарг доцуш, цхьамма аьллачунна шайн цхьана аьттонна (дуьненан хIума бахьанехь) тIаьхьахIитта кийча хилар.\nХууш ма-хиллара, нохчийн гIиллакх-оьздангаллехь дац тобанан стаг кхиор, ша кIант, стаг, къонах кхиор ду. Адам йоккхачу юкъараллин чорхан цхьа винт ю баьхначу советски идеологис бина тIеIаткъам бу иза.\nПолитикин хьежамаш бахьанехь шина тобано вовшашна герзаш тохар (цкъа а нохчийн исторехь хилла доцург). Уьш цара вовшашна тоьхна ца Iаш, нохчийн оьздангаллина, гIиллакхашна тоьхна а дара.\nДош эвхьазадалар, цуьнца цхьаьна зулам эвхьазадалар.\nДуккха а нахана маршо шайна луъург лело аьтто хилар хетар. Ткъа оьздангаллин бехкамийн гурахь йоцу маршо зулам ду.\nЦIарахазмана, сайкаллина, моттаргIина гIуллакхаш а, гIиллакхаш а лелор.\nХьаналчу къинхьегамах херлуш, хьарамчу я атта кара кхочучу рицкъане марзбалар.\nХьалхара тIом чекхбаьллачул тIаьхьа, машаре дахар дIахIотторехь, мехкан маьIданийн дола дарехь яккхий халонаш хIуьтту къомана хьалха. Махкахь яьржира тайп-тайпана гIеранаш, шайн рицкъа нехан я халкъан юкъара долчух (мехкадаьтта) лачкъийнарг долуш, талораш, зуламаш деш. Уггаре а иэхье дерг нохчашна юккъехь даьржира адамаш идор а, уьш мехах дохкар а. Iесачу къаьмнашна юккъехь бен хила йиш йоцу и зулам, вайн махкахь шуьйра даржаран коьрта бахьана вайна юккъехь боккъал а бусалба боцу нах алсам хилар (маттаца бу цара бахахь а, шайн синкхетамца Iеса бу уьш) ду. Цул сов, вайнаха дицдина оцу новкъа хIиттинчеран оьздангаллин мах хадор, вайн дайша ма кхайккхора царна наьIалт кхайкхор, кIарлагIаш хIиттор, ворхIе да вуьйцуш, уьш нахала бахар.\nШолгIа тIом болабеллачул тIаьхьа кхин а йоккха, кхин а хала киртиг тIехIоьттира вайн къомана. Дуккха а вайнах, тIеман кхерамах къаьхкина, цIера бевлла, луларчу мехкашкахь четаршкахь а, даьхнийн керташкахь а, божлашкахь а, нехан хIусамашкахь а хан токхуш Iийра. Дуккха а нах Европан, Азин пачхьалкхашка дIа а бахара.\nДоккха зен до нохчийн гIиллакх-оьздангаллина телевиденехула, я вуьшта видеокассеташца гойтучу иэхь-бехкан цхьа а доза доцчу суьрташа, тайп-тайпанчу газеташа, журналаша. Оцу осалчу «культуро» бен тIеIаткъам денна а алсамболуш хилар го, вайн кегийрхойн духаршка, юкъаметтигашка хьаьжча.\nКхузара хьал цхьана бехкамашца, ницкъаца хийцалур дац. Ницкъаца кхечу духаре (куьце) верзийтина стаг шен дагца хьалхалерраниг хир ву. Сурт цхьаъ а долуш, ойла кхин а йолуш, синкхетаман шалхоне воьрзур ву иза юха а (шалхо йолчу стагах «мунафикъ» олу Iаьрбийн маттахь).\nЦундела, ницкъ хьалха ца боккхуш, мунафикъаш алсамбахарх ларлуш, нахана юккъехь бусалба дин а, нохчийн оьзда гIиллакхаш а довзуьйтуш, хаддаза кхетаман болх бан беза, тайп-тайпанчу гIирсех книгех, газетех, телевиденех, радиох пайда а оьцуш. Бер жима долуш дуьйна хIотто деза ийманан, гIиллакх-оьздангаллин хорша. Цунна хьажа оьзда, нийса дуьне довзаран чулацам болуш мультфильмаш, видеофильмаш, передачаш, Iамон а, ладогIа а стихаш, эшарш, еша книгаш а хила еза, шайн исбаьхьаллин агIо лакхара а йолуш.\nНагахь нохчийн Iеламнаха, хьехархоша, яздархоша – синкхетаман декъехь болх бечу массо а наха, Iедалехьара ахчанца лоцуш ондда гIо а долуш, къа ца хьегахь, тахана боккха кхерам бу нохчийн къомо шен гIиллакх-оьздангаллин коьрта хьежамаш хийцаран а, цуьнан керла оьздангаллин къилбанаш мухха а, хIуъа дина а, дегIакхачанан токхоне кхачар, синкхача дIа а тоттуш, стеган беш болу лерам цуьнан хьал-бахаме, герзе, ницкъе хьаьжжина а беш кхолладаларан а. Нагахь и хилахь, шен синкхетамца хIинццалц схьа хилларг доцуш, кхин къам хир ду нохчий. И ца хилийта юкъ йихкина къахьега деза массо а нохчочо.\nДуьнен чуьра муьлхха а къам, хIора стаг а санна, Дала шена даха меттиг билгал а йина, шена мотт а, ша-тайпа гIиллакхаш а, духар а, Iер-дахаран кеп а елла ду. Къаьмнех лаьцна иштта аьлла Къуръан чохь: «ХIай адамаш! Боккъал а Оха шу кхоьллина стаг а, зуда а, оха шух къаьмнашший, тайпанашший дина, шу вовшашна довзийта. Шух Далла гергахь сийлахьниг Делах кхоьруш верг ву» («Хьужурат», 13).\nКъаьмнаш хиларна кхитайпа маьIнаш дала гIертар Дала аьлларг къобал ца дар санна ду. Оцу аято вайна хьоьху: дац дуьненчохь массарал а лакха хIоттийна къам; дерриш а къаьмнаш цхьатера ду шайн Далла хьалха долчу декхаршца. Амма хIора а къоман (хIора а стеган а санна) аьтту-м бу Дела резаваран новкъа а хIоьттина къахьега, оцу тIехь кхечарал совдала хьажа.\nХила йиш а яц цхьана а къоман, Далла гIуллакх а деш, синцIеналлин лакхене гIертарал сов, кхитайпа Iалашо («идея»); кхин Iалашо ю боху «хьекъалан дай» а, царна тIаьхьахIитта кийча долу къаьмнаш а харц новкъа девлла. И тайпа масалш долуш а ду: цхьа къам ду ша массарал а лакха ду, кхин къаьмнаш шена муьтIахь хила деза бохуш, шайтIано хьекъалх тилийна, и бахьанехь Дала оьгIазалла йина; тIаккха кхин къам гIеттира, ша ду лакхара, шен схьадалар цIена ду массарал а бохуш, и бахьанехь даккхий зуламаш а, боккха тIом а хилира дуьненчохь…\n«Шу вовшийн довзийта, тайп-тайпана кхоьллина Ша…» – бохучу аятан шолгIачу декъо чулоцу дуккха а хIума: иза къоман психологи, синкхетам, мотт, гIиллакхаш, доцца аьлча, и къам кхечарах схьакъастош дерг, цуьнан шатайпаналла ю. И шатайпаналла Дала къаьмнашна делла совгIат а ду, иза яйа гIертар (масала, Дала шена белла мотт бицбар) Далла дезаш гIуллакх а дац. Массо къам Дала шена еллачу шатайпаналлехь диса деза.\nКъоман уггаре йоккха билгало а, Дала цунна делла уггаре даккхийчарах совгIат а цуьнан мотт бу. Тахана нохчийн мотт бахьанехь, иза биц ца беш вайн дайша кху дийне схьабар бахьанехь, вайн йиш ю иза талларца вешан къоман генара истори йовза. ХIунда аьлча, муьлхха а мотт и лелочу къоман дахаран маьIна дан а, иза тида а аьтту беш долу хьаьркаш ду. Тахана оцу «хьаьркийн» къайленаш йостуш, вайн Iилманчийн ала йиш ю: нохчийн къам лаьтта тIера дуьххьарлера цивилизацеш кхолларехь дакъалоцуш хилла.Нохчийн меттан цхьа башхалла ю: хIора аз а маьIне ду вайн маттахь, аьлча а, хIора аз а, дош санна, шен маьIна долуш ду. Масала: а (доца) – цамгар ю, гайтаран цIерметдош а ду (диалектехь); д – цхьа хIума дан (хандош) а, «ду» бохург а ду; г – диттан «меже», хIума ган бохург а ду; ж – уьстагIий; и – гайтаран цIерметдош; тI – хьайбанан хьалхара ког; у – дечигах яьккхина коьчал, йолуш йолу цамгар а ю (диалектехь); иштта дIа кхин а.\nДоцца аьлча, массо а аз шен цхьа маьIна долуш ду, царна тIе кхин цхьацца аз кхетча, царах керла маьIнаш, керла дешнаш кхоллало. Гуш ма-хиллара, нохчийн мотт доцачу дешнех лаьтташ бу. Цундела Iилманчийн аьтту бу кхечу маттерчу дешнийн нохчийн маттаца маьIна дан.\nМасала, оьрсийн маттера «церковь» боху дош, вайн цхьаболчу Iилманчаша дийцарехь, «цIеран ков» бохург ду (цхьана хенахь адамаша цIарна гIуллакх дечу хенахь – кхолладелла дош); «солнце» – кхаа дашах кхолладелла: «са + лу + цIе» («свет дарящий огонь»), иштта дIа кхин а. И тайпа маьIна дан тарло дешнаш дуккхаъчу меттанашкахь (царна юккъехь дуьнен чохь даьржинарш а ду – ингалсан, французийн, Iаьрбийн…) карадо. И бахьанехь цхьаболчу меттан Iилма дезархоша вайн маттах дIадевлла кхидолу меттанаш бохуш, цуьнца цхьаьна вайн къам «Дала къастийна» ду, Адам-пайхамара бийцинарг а, Нухь-пайхамара (Делан салам хуьлда царна) бийцинарг а нохчийн мотт хилла бохуш, чIагIдарш даладо. И тайпа хетарш нийса дац, иза Iилманца гучудаккха йиш йоцу дела, я вайна пайде а дац.\nВайн матто кхечу меттанашкарчу цхьадолчу дешнийн маьIна деш хиларан бахьана, хетарехь, иштта ду: цкъа цхьана хенахь цхьа мотт буьйцуш хиллачух тера ду адамаша, тIаккха оцу цхьана меттан буха тIехь кхолладелла дуккха а меттанаш; царах цхьадерш оцу дуьххьарлерчу маттана гена довлуш, кхиъна, хьал долу литература а, Iилма а кхуллуш (масала, ингалсан мотт); ткъа вайн маттахь дуьххьарлерчу маттера дешнаш алсам дисина, хIунда аьлча, лаьмнашна юккъехь къовладелла, гуттар а тIемаш беш, йоза а, литература а кхуллуш мотт кхио аьтту боцуш даьхна дела. Цундела, и гIуллакх бахьанехь вайн маттах массо а мотт дIабаьлла бахар а, я вайн къам кхечарал тIаьхьа дисина бахар а – ший а нийса дац. Нохчийн къомо дуьххьарлерчу маттера дешнаш лардар – иза долуш дерг ду, вайн меттан шатайпаналла ю иза.\nТкъа «Дала къастийна» бохург нийса цахилар гуш ду, вай лакхахь далийна аят дешча а. Кхуллушехь «Дала къастийна» къам дац, амма Далла Iамал ярца, нисдаларца, Делах кхерар совдаккхарца Дела резаван гIерташ, шен синкхетамца, синцIеналлица лакхадала йиш-м ю хIора а къоман а, хIора а стеган а.\nПайхамарша бийцинарг нохчийн мотт бу бохург а нийса дац. ХIунда аьлча, цу хьокъехь аьлла цхьа а хIума дац Сийлахьчу Къуръан чохь. И ца хилча, пайхамарех, цара лелийначух хетарехь а, шеконе а хIумнаш дийца мегар дац.\nХIокху дуьненахь Далла гIуллакх деш ша къахьегна даьккхинарг ду хIора стеган а, хIора къоман а. Цундела доцург дуьйцуш, эрна хан ца йойуш, Дела резаван гIорта хьажа веза хIора стаг а, хIора къам а. БIаьрнегIар тухучу юкъана чекхдолучу хIокху дуьненахь Iехавелла, гуттаренна а хиндолчу дахарна кечам ца беш, Дала бохург ца деш вехарг хьекъалх тилларг ву, нагахь и къам делахь – иза а иштта ду.Вайн дайшна хууш хиллачух тера ду хIокху дуьненан мах; хIокху тIаьхьало йоцчу дуьненчохь, цкъа а шаьш лийр боцуш санна, гIишлош еш (масала, Мисаран паччахьаша ПирIунаша йина пирамидаш…), нехан латтанаш схьалеца гIерташ, дуьненан хIума гулдеш къа ца хьегна цара.\nЦара къахьегна шайн юкъаметтигаш нисъеш, вовшашна юккъера марзонаш алсамйохуш, оьздангаллица, комаьршаллица вовшел тола гIерташ, адаман сий-ларам беш, цхьаъ цхьаннал лакха ца хIиттош, хIора стеган коьртамукъалла, маршо ларъеш, и дIаяккха шайна тIегIертачу мостагIех леташ шайн цIий Iенош, дахарал а деза сий хеташ, мел йоккха хала киртиг тIехIоттарх боьхна, баьржина дуьненчухула дIа ца боьлхуш, хIокху лаьтта тIехь хьанал къахьоьгуш, ийманан буха тIехь ярташ йохкуш, маьждигаш дIахIиттош, жамIаташ вовшахтухуш… Далла дукхадезна гIуллакхаш алсамдохуш.\nУьш ца гIиртина шайн карара дер долу дуьне карадерзо (и дан йиш йоцийла хууш); цкъа а сацар доцуш, хаддаза дIайоьдучу заманан мах а бевзина, диканиг дан, оьздангаллин гурашкахь а буьсуш, дуьненан ниIматаш схьаэца кхиа гIиртина уьш, хIунда аьлча, заманан болар лагIдан йиш яц.\nЗама – и кхо де ду боху:\nСелхана, тахана, кхана.\nСелхана даьлла дIадахна,\nДерзалур дац иза юха.\nТахана хьан карахь дерг ду.\nТкъа кхана хаац, хьо хир вуй.\nЦундела оцу йоцачу хенахь («тахана») оьзданиг, диканиг, вовшийн сий дийриг, дог оьцург дан кхиа гIортар – и бу вайн дайн некъ; тахана цу некъа тIера дIадовлахь, вай бакъдолу нохчий доцуш, кхин адамаш хир ду.\nКхечу къомах волчу цхьана стага аьлла боху: нохчийн шайн диканиг тIевоккхуш гу а бац, вониг чукхуссуш ор а дац. ХIокху жайни тIехь вай кхоччуш гайтина аьлла хета и бакъ цахилар. Хилла нохчийн къомана юккъехь къастам: сийлаллин Гу а хилла, кхардаман Ор а хилла. Гу – иза халкъо оьздачу стагана туьллу сийлахь цIе, цунна наха олу баркалла. Ор – иза наха зуламечу, харц стагана олу наьIалт, цуьнан дIайоьду вуон цIе, цунах болу кхардам.\nГуш ма-хиллара, и «гу» а, и «ор» а кхечу къаьмнийн санна (гу – орденаш, совгIаташ, ахчанаш; ор – набахти, дегIана ден таIзар) доцуш, синъоьздангаллин кхетамаш хилла нохчашна. И вайн къоман башхалла хилла, амма тахана вай гена девлла оцу синкхетаман тIегIанера. Аьлча а, вай юхадевлла оцу лакхенера.Цундела вайна тIехь ду нисдала гIортар, синцIеналлин новкъа хIиттар. И дархьама хIорамма къахьега деза, ша-шах и дIанислур ду моьттург галваьлла. ХIунда аьлча,\nДала шен сийлахьчу Къуръан чохь боху: «Бакъ а долуш, АллахIа ца хуьйцу нахера (халкъера) хьал, цара шайн догIмашкахь долу хьал хийццалц» («Ар-РоIд», 11).\nСинкхетаман, гIиллакх-оьздангаллин буха тIехь лаьтташ ша-тайпа пачхьалкхалла а хилла вайн дайн. Оцу тайпанчу пачхьалкхалле кхача гIерташ ду дуьненан «кхиъна» къаьмнаш – таIзар даран структураш ца оьшуш, юкъаралло ша бакъонан терза нийса латточу дахар-Iеран кепе кхача гIерташ.Вайна хетарг иштта ду, ткъа бакъдерг хууш верг цхьа Дела ву (хастам бу-кха Цунна).\nТхо тешна ду вайн тIекхуьучу тIаьхьенна шайн дайн оьзда гIиллакхаш довза а, диц ца дан а, ийманехь, хьанала даха а хIокху жайно мелла а гIо дийриг хиларх.\nАс Деле доьху: хIара жайна ас Хьайн дуьхьа хьегна къа а ларалахь, бусалба нахана пайде а хилийталахь.\nНагахь соьгара, ца хууш, цхьа гIалат даьллехь, сайна гечдар а доьху ас Сийлахьчу АллахIе.\nВезчу Далла хастам барца дерза а до ас – АЛХЬАМДУЛИЛЛАХI!\nКультура и языкознание\t2017-12-21\nНазад: «Слово – оно священно…»\nВперед: Ахмет Джамилов\nМагомет Кудаев. Горсть ячменя.


Нохчийчуьра талламчаш дуьхьал хили 19 шо долу меттигера вахархо Тепсуркаев Салман лачкъорах бехкзуламан гIуллакх доло. Ши бутт хьалха, социалан машанашкахула видео Iораяьккхичхьана, вайна оппозин "IАДАТ" телеграм-каналан модератор а, жигархо а, яздо "Настоящее Время" телеканало.\nШа IADAT пабликехула махкарчу нехан наношна а, зударшна а вон мел дерг баьхна машанехула, царна ша баьхнарг шена дуьхьалдаьлла, цундела ша до шена таIзар, аьлла, верзина ваьлла Тепсуркаев хиира шишанна тIе.\nНохчийн полисхоша лачкъийна хета Тепсуркаев Салман журналисташна а, бакъоларъярхошна а.\nТепсуркаевс болх беш хиллау хьешан цIийнарчу камераша дIаязйина видео зорбане яьккхира "Iазапна дуьхьало латторан Комитетан" бакъоларъярхоша. Оцу тIехь гуш ду, шина стага, цхьаммо куьйгаца лаьцна дIавуьгу Тепсуркаев.\n"Ас айса къастийра сайна таIзар. Шу дерриш а шалхаллаш лелош ду. Оьшучу хенахь - цхьа а вист ца хилира шу", - боху видео тIехь кIанта.\nОппозицин "IАДАТ" телеграм-каналан модератор вара Тепсуркаев. Оцу группехь яздо Нохчийчохь нах лецарх а, еттарх а, ткъа тобан администраторш бу Европерчу мехкашкахь беха нохчийн мухIажарш.\nТелеграм-канало яздира, Нохчийчоьнан куьйгалхочун уллора доттагI волчу, Думан депутатан Делимханов Адаман ненах лаьцна язйина байт бахьана долуш лаьцна ву иза аьлла.\n"Делимхановн ненах а, цуьнан доьзалх а лаьцна яра стих. Цундела, суна хетарехь, цуьнгара хилла иза лаца омра а", - аьлла, тешна ю Тепсуркаева Елизавета.\nХIинца а хууш дац, стенгахь ву Тепсуркаев Салман. Нохчийчуьрчу Талламан комитето дуьхьало йина бехктакхаман гIуллакх доло оцу хьокъехь. Зуламан хIоттам бац оцу гIуллакхца боху талламчаша.\nИштта реза ца хилла, гIуллакх доло Тепсуркаев лачкъийна вигинчу Краснодаран кIоштара талламчаш а.\nЦеран дуьхьалоярна латкъам бан лерина бу "Iазапна дуьхьало латторан Комитетан" юристаш аьлла, дийцина "Настоящее Время" телеканале Къилбаседа-Кавказерчу бакъоларъяран организацин офисан куьйгалхочо Пискунов Дмитрийс.\n- Хаьий шуна и кIант стенгахь ву а, цунах хIун хилла а?\n- Тепсуркаев Салман волу меттиг, хала хеташ делахь а, тхуна хууш бац. ТIаьххьара цунах лаьцна билггал информаци еана тхоьга Гезгамашин-беттан 6-чохь. ХIетахь аьтто хилира тхан телефонаца иза вигина меттиг билгалъяккха, Соьлж-ГIаларчу Кадыров Ахьмадан цIарахчу полкан декъа тIехь вара иза. Цул тIаьхьа, цхьацца хабарш хийзира тхуна, амма и бакъ ду дац хьажа таро яц тхан. Дийна волчух тера-м ду иза.\n- И видео дIа муха язйина хир яра?\n- Иза лачкъош хиллачу полисхоша нуьцкъаша дIаязъяйтина аьлла, хета тхуна. Цуьнан деца, Тепсуркаев Ширваница язйинарг а санна. Сан шеконаш ю, нохчийн телеканалан журналисташ шен лаамехь цIа а кхайкхина, оцу кепара видео цо язйина аьлча.\n- Цу тайпаниг Нохчийчохь дуьххьара дац?\n- Дукха даьржина хIума ду- гечдар доьхуш, долара воккхуш, видеош дIаязъяр. Цхьана хенахь нохчийн пачхьалкхан телехьожийлехь лерина къинтIера бохуьйтуш, рубрика кхолла дагахь бара уьш. Ткъа Тепсуркаев Салманца хилларг, ша шена таIзар деш, и тайпаниг хилла дацара цигахь.\nТоххара, интернетехь яздинарг бахьана долуш тIера хеча а яьккхина, гечдар дехийтира жимчу стаге. Иза а данне а доцург хиллера, Салманна тIехь динчуьнца дуьстича.\n- Ткъа хIун эр дара ахь Нохчийчоьнан муфтийс оцу кепара хIума магор?\n- Цхьана муфтийс магийна ца Iаш, нийса дина таIзар лерира Нохчийчоьнан куьйгалхочо а, парламентан спикеро Даудов Мохьмада а. Суна хетарехь, оцо гойту, республикан урахаллан пурбанца лелош хIуманаш хилар.\nНохчийчоьнан куьйгалхой эргIадбахар дара, и видео социалан машанашкахь яржар, цунах лаьцна массара а дийцар. Нохчийн ницкъаллийн структурашкахь шайн каракхаьчначунна тIехь Iазапаш а леладо, уьш хьийза а бо.


Кутаев Руслан, суьдехь.\nКутаев Русланан тIехь йолчу кхелан процессан рогIера кхеташо дIаяхьара тахана. Керла хIума ца даьлла кхин гучу, амма, адвокаташа бахарехь, и гIуллакх, кхечу Оьрсийчоьнан кIошташкахь хир дацара.\nВевзаш волчу бакъонашларъярхочунна Кутаев Русланан тIехь йолчу кхелан рогIера кхеташо яхъеллера. Делкъахенахь йолаелла йолу иза, сарралца лаьттира. Ле беш бара оцу процессехь дакъа мел долу стаг: теш а, полисхой а , иштта ша гурана чохь валлаш волу бакъонашларъярхо а.\nХIинцалца, оцу кхеле, журналисташ а, чохь валлачуьнна гергар нах а чубаха меттиг яцара. И процесс йиллина лоруш ялахь а, кхелхочо, дихкина тIекхойкхучу а, бехк бу бохучуьнна агIонна, вовшах хеттарш дечу хенахь, хаамийн гIирсийн белхахой хилийта. И къийсадаларш ду, кхелаан процессашкахь, уггаре а маьIне хIума. Кутаев Русланан адвоката Заикин Петра, Маршо радиога бахарехь, цигара хIума гIар ца далийта лелош а ду иза.\nПроцесс а, бакъонашларъярхо дIалацар санна, дуккха а низамаш а дохош хилла бохуш терго йо адвокаташ. Масалла, Кутаев Руслан Гихтахь дIалоцучу хенахь, теш валийна хилла стаг ву, ша а наркотикаш бахьанехь дукха хан йоцуш дIалаьцна хилла, юха ца кхетачу бахьанашца мокъваьккхина хилла волу стаг. Иза, адвокатийн шеко яц, цу метте полисхоша, аьлларг даре дийра долун дела, шайца схьавалийна хилла ву.\nКутаев Русланан адвокаташ, кхайкхам бинера, кхеле, процесс чекхяьллалца, иза талламан изолятор чуьра мокъ вита аьлла. Цуьнан кегий бераш хилар а, ша а 60 шарелла тIехваьлла хилар а, тидам ца ийцира кхело. Цуьнан адвокатийн агIо лоцуш ю «Къизалшна доьхьал комитет» цIе йолу цхьантуохаралла. Цу юккъерачу декъашхочо, адвоката Заикин Петра, маршо радиога дийциира, тахана и кхел дIа муха яхьара.\nЗаикин Петр: «Процесс кхин хIума а доцуш, цхьана эшшара дIаяхара. Ле ванн везаш мел верг оха левира. ТIекхойкхучу агIонна ши теш вара левина. Иштта, бехк бечу агIонийн ши теш а вара. И тешш, охал е ца бира. Хеттарш дира, кхечу регионера баьхкина берш. Дика моменташ а ю цу юккъахь. Керла тоьшалша гучдоьвла цигахь, Кутаев дIалоцучу хенахь, хилла йолу харцонаш. Ма дарра кхин дийца йиша яц сан, агIонаш къийсалучу хенахьа, адвокатийн позици йоха ца ейта».\nКутаев Руслана кхелехь къамел, шен адвокатехулий бен ца дина. Цуьнан могашалла а, коьртаниг дог-ойла а дика ю, аьлла даре до Заикин Петра. Цуо иштта, билгалдоккху, бехтакхаман системан, Нохчийочхь долу дакъа, дикачу агIора къаьсташ ю, меттигерачу полицех, аьлла.\nЗаикин Петр: «Руслан вистхуьлуш вацара. Ццуо хеттарш бен ца дира, соьгахула. Цкъаьчунна, эра вац «хан ца кхаьчна, цуьнга къамел дайта». Со цецвоккхуш цхьа хIума ду. Нохчийн полицехь долу оьзда доцу хIумш, аьттехь дац, бекхтаман урхаллийн Нохчийчохь долчу декъехь. Ала йиша ю, Оьрсийчуьрчу оцу урхаллан масалле а яло мегар ду иза».\nКутаев Русланан адвокат Заикин Петр, цецваьлла волуш вац, цунна доьхьала йолйиначу кхелах. ХIара санна долу гIуллакх, шен схьавалар долчу Лаххарчу Новгородехь хуьлийла дацара,элира цуо.\nЗаикин Петр: «Суна хетарехь, Лаххарчу Новгородехь, хIара тайпа гIуллакх, кхеле а кхочура дацара. Прокуроро , бехк беш болчу сацаман кIела куьг таIора дацара. Иштта оьзда доцучу хIуманна кIела куьг таIо йиша яц».\nГарехь Кутаев Русланан доьхьала долийна долчу гIуллакхан процесс яхъяла мега. Адвокаташ дийцарехь, иза ша а кхеташ ву цуьнах. Амма, куьйгаш вахь а дохуьйтура дац цуо а, шаьш а боху цара. Ала догIу, и гIуллакх, дуьненаюккъерачу цхьанатохараллийн тидамехь ду. Царах цхьайолчара, кхайкхамаш бина, харц долийна долу иза, сацде аьлла.


Никсон - Брежнев. Iамеркан а, Советан Пачхьалкхан а лидерийн юкъаметтигийн керла сурт\nМарсхьокху-бутт 23, 2013\nIамерка -- Президент Никсон Ричард а (аьтт), Советан Пачхьалкхан лидер Брежнев Леонид а(аьрр), КIайн ЦIа, Вашингтон, 1973 шо\nЦхьаьнатоьхначу Штатийн къоман архиво Iора даьккхина Никсон Ричард Iамеркан президент волуш яздина магнитафонан йоза. Цуьнан барам бу 3700 сахьт. Цу юкъахь ду 1973-чу шарахь Никсон а, Советан пачхьалкхан куьйгалхо Брежнев Леонид а цхьаьнакхетча цара дина къамел а.\nЦхьа тIехула хьажча, «шийла» тIом боьдучу хенахь Iамеркан президентан а, Советан пачхьалкхан Коммунистийн партин Инарла секретаран а хилла цхьаьнакхетар луьра а, формалан кеп йолуш а гIуллакх хеталора. Амма кху беттан 21-чу дийнахь Iамеркан къоман архиван урхалло Iора дахначу магнитафонан лентанаша гойтуш ю Iамеркан президентан Никсон Ричардан а, Советийн Инарлан секретаран а юкъаметтигийн тайпа-тайна агIонаш.\nЧохь гочдархо Суходрев Виктор а бен кхин стаг а воцуш, Никсон а, Брежнев а цхьаьнакхийтира КIайн ЦIийнехь 1973-чу шарахь Мангал-беттан 18-чу дийнахь, Вашингтонехь официаоан кепара шина пачхьалкхан саммит йолаялале цхьа де хьалха.\nНиксон президент волуш цуьнан кабинет чохь лаьтташ яра автоматан кепара цу чохь деш долу къамелаш дIаяздеш йолу магнитолан система. И бахьана долуш, хIинца Iамеркан архивехь ду Никсон президент хиллачу 1969 -1974 шерашкахь 3700 сохьтехь магнитан лентанашна тIе дIаяздина къамелаш. 700 сахьт диссалц и къамелаш Iора даьхнера архиво хьалхо.\nШийла тIом карзах баьлла боьдуш хилла волу ши лидер, Никсон Ричард 1969-чу шарахь президент хIоьттинчул тIаьхьа, шозлагIа цхьаьнакхеташ ву. Вовшен юкъаметтигаш дIанисъян гIерташ ву и шиъ.\nНиксона боху Брежневга церан юкъаметтигаш догIа ду дерриг а дуьне хийца мегаш долу.\nНиксон Ричард: «Иза чIогIа чулацам болуш ду, вайн ши къам цхьаьна болх бан аьтто болуш хилахь, ткъа баккъалла а мехала хIума ду Брежневн а, сан а юкъаметтигаш дика хилар. Иза догIа ду. Нагахь тхойшинга бертахь болх балахь, цо дерриг а дуьне хуьйцур ду. Иштта ду суна хетарг хIара дагадовларш дIадуьйлалуш».\nБрежневс делла жоп а ду цу кеппара.\nБрежнев Леонид: «Суна ала лууш дерг цу хьлкъехь иштта ду. Йоккхачу политикехь а цхьаьна, шина куьйгалхочуьнан юкъаметтигаш тIаьххьара рол ловзош ца хуьлу, ткъа цкъацца дукха мехала хуьлу уьш. Со реза ву, шина лидеран юкъаметтигаша а, вовше церан тешам хиларо а, вовше цара лараро а гIо до дуккха а хаттарш кхочуш дан аьлла, ахьа бохучунна».\nАмма дисина долу къамел до Никсона а, Брежневс а, официалан риторика юьстах а теттина, паргIат, доттагIий уьш болуш санна. Брежневс боху Никсоне, ша новкъа волуш Москох догIа доладелира иза дика билгало ю. Цо президентана цигаьркаш чохь латто гIутакх гойту, сохьтехь цхьа цигаьрка бен луш доцу.\n«Иза ша шена тIехь урхалла дан аьтто луш долу гIуллак ду», - аьлла жоп ло Никсона, вела а луш.\nБрежневс бехк ца биллар доьху Никсоне, ша шен хIусамнана а йоцуш Iамерке варна. Иза могаш йоцуш яра бохуш, къелхьар вуьйлу иза. Цул совнаха, шен кIинт а ца валийра ша боху цо шеца Вашингтоне, шен къентакъант, школа чекх а яьккхина, университете ваха экзаменашна кечлуш хилар бахьана долуш.\nСоветан лидеро хьаха йо Никсонан йоI Трисия. Иза евзина чIогIа хазахетта дара шен бераш, боху цо. «Царна дагара ца йолу цуьнца шаьш яьккхина йолу цхьа а минот»,- бохуш дуьйцу Брежнев Леонида.\nСаммитан тIаьххьара дакъа дIадаьхьира шина лидеро Сан Клементе олучу Калифорния-штатехь йолчу Iамеркан президентан резиденцехь.\n«ХIордан тулгIенашка ладоьгIуш хазахета суна», - боху Брежнев Леонида.\nМагнитафонан лентийн цхьана меттехь Никсона боху Брежневга, шен 3 шо ах шо бен дац президентан даржехь даккха дисина. Цу хеначохь эвсаре Брежневца болх бан аьтто хиларе сатуьйсуш ву иза. ТIаккха тIе туху цо, 1995-чу шарахь юха а Брежнев Вашигтоне вогIург хиларе ладоьгIуш Iийр ву ша олий.\nШен агIор Брежневс Никсон кхойкху хьошалгIа Москох 1976-чу шарахь. Амма и планаш кхочуш хир йолуш ца хиллера. Кхин а цхьа шо даьллачул тIаьхьа Watergate олуш долу дов эккхар бахьана долуш, Никсон Ричардан дита дийзира Iамеркан президентан дарж.\nШи лидер цхьаьанакхийтира 1974 шарахь Москох. Цу саммитехь цара барт бира, хи бухулахь зарратан бомбанаш а лоьлхуьйтуш, зераш дийра дац шаьш аьлла. Иза дара Никсонан а, Брежневн хиллачу кхаа цхьаьнакхетаран жамI.\nБрежневн зама - оьрсийн Iедалийн ирсе зама


“Сан са ду доьлхуриг...”\nСуна уллора йовзар ца хилла поэтесса Гайтукаева Бана. Бакъду, йоцца т1екере а хилла сан цуьнца цкъа-шозза. Чекхдаьллачу б1ешеран 80-чу шерийн чаккхенехь дара и. Х1етахь Нохч-Г1алг1айн Пачхьалкхан университетан студент вара со. Кест-кестта университете йог1ий хуьлура иза, цуьнца къамеле бовла, поэзех дерг хатта луурш хуьлура студенташ. Царех къехкар доцуш, х1ораммо хаьттинчунна жоп лора цо. Иза 1аламат ч1ог1а ийна, дош мерза долуш, г1иллакхе яра. Цуьнан х1ора а дашехь хаалора и. Иза вайна юкъахь яьхнера, иза вайн махкахо яра. Доца хилла цуьнан дахар, х1етте а цо шех лаьцна дийца дитнарг дуккха а ду. Шен комаьршаллица Дала пох1ма делла йо1 яра иза. Цунна тоьшалла ду цуьнан х1ора а байт дагах кхеташ а, ешархоша езаш т1еоьцуш а хилла хилар. ХХ-чу б1ешеран 90-чу шерашкахь, х1етталц маьрша хилла халкъан дахар дохийна, маьрша пачхьалкх кхуллуш ду бохуш хабарш дуьйцуш, муьлш бу я мичара бу ца хууш, шайна хетарг бен деза-сийлахь лоруш нах баьржира вайн махкахь. Эххара цу наха т1еман ц1ерга а кхоьссира Нохчийчоь. Дихкина дара бакъдерг алар. Аьлларг мостаг1 лоруш вара. Гайтукаева Банин цу хьокъехь язйина ю аьлла хета х1ара байтт:\nБ1аьргашна б1аьрзе хилий,\nЯха боху соьга,\nМаттана дог1а тоха\n1ама боху соьга,\nАс шун бакъдерг доьху дела\nКхузахь хала дац х1етахь поэтессин деган к1оргенехь кхоллаелла хиллачу ойланех кхета: цо къобал ца еш д1атуьтту харцо, иза хьере хилла хьийза махкахь даьржинчу зуламна. Цундела боху поэтессас:\nБ1аьргашна б1аьрзе хилла\nЛергашна къора хилла\nКогех хьерча къинойн маша,\nЦо галдоху болар…\nДеган к1оргенехь дохучу орцанехь бакъ дерг бен дац поэтессин кхайкхарехь хезаш. Делахь а, х1етахь карахь герз дерг вара ницкъберг, ткъа церан к1езиг сагатлора х1оьттинчу хьолана. Церан «кедара чорпа ца 1енара», церан лерса «къора» дара муъмичара дуьйцучун. Цу хьоло дог холчахь яьхна ГайтукаеваБана. Цуьнан йина де 23-г1а февраль ду, нохчийн къоман исторехь уггаре бохамечу денойх цхьаъ: 1944-чу шеран 23-чу февралехь нохчийн халкъ махках даьккхина де. Цу темина яздина х1ара мог1анаш:\n«Со йинчу дийнахь…\nТега долало 1алам.\nДелха д1адолало дахар.\nМела бала барз боцуш\nСан синан йина де хуьлу?\nАмма ду дуьненчу далаза\nСа дийна де».\nШатайпа сингаттаме ойла кхуллу цу мог1анаша. Геналла… Хийра, бовзаза мохк… Хийрачу махка кхалхийначеран исехь ду Нохчийчоьнан сибат: жил-1алам набарха доккхуш г1отту нур-дашо можа малх, б1аьрсино ма-лоццу геналлехь 1охку некъаш, барбане шийла шовданаш, луьста хьаннаш… Хийрачу махкахь самукъне доцуш, мацделла, г1айг1ане хьуьйсу берийн б1аьргаш, ткъа да-нана – царал а г1айг1ане. Гайтукаева Банин синтемза детталучу дагна 1еткъа хилларш, цу дийнахь цуьнан са, г1айг1ане тезета х1иттинчу ков-кертара белхарийн гуоне дуссу, дог 1аббош елхаран дуьхьа.\nД1адоьду Г1ум-Азе, делха\nБанин кхоллараллехь го цуьнан амал, ойла, дахарехь хийцаялар доцуш цхьатера йолуш, шен мохк безар, цунах доглозуш хилар. «Шен мохк безаш хилар - иза иман долуш хиларан билгало ю», – аьлла вайн Пайхамара (Делера салам-маршалла хуьлда цунна).\nХьан къина со йилхина,\nБ1аьрхиш а чекхдевлла лекъна,\nНохчийчоь, со йисна\nхуьлучух ца кхеташ тахна.\nЙилбазо ч1абанаш лачкъийна,\nйовлакх а дехьна.\nСан сих ма хьаьрчина лаьхьа…\nБакъ-поэтан кийрара бен девр дац иштта орцане аз. Кхечу байтехь а ду Банин цхьана ханна цхьанна а ца хезаш, амма цкъа хаза доьг1на орцане аз:\nАс хьуна-м ца буьллу бехк,\nДоцачу шен дахарехь цо вайна йитинарш шатайпа, дахарца йозаелла байташ ю. Цо ша аьлла ма-хиллара - иза Нохчийчоьна ц1ийнах яра, халкъан йо1 яра иманах юьззина.\nГайтукаева Банин ц1е даима а ехар ю нохчийн литературехь.


Оьрсийчоьнан регионашкарчу Навальный Алексейн штабийн куьйгалхочо Волков Леонида дIахьедина, Махачкалахь цуьнан штаб схьаелларна тIехь беш болх бу аьлла. Гергарчу хенахь пачхьалкхан иттех гIаланашкахь Навальныйн штабаш елла дагахь бу. Ю билгалъяьхначу меттигашлахь Астрахань а.\n"Махачкалахь штаб елла гIерташ, белхаш бу оха дIахьош: дуьххьара аьтто ца белира тхан, амма штаб елланза Iийр дац тхо. Дагестанан шахьара- уггар а Оьрсийчуьрчу гIаланех йоккханиг ю, цигахь цкъа а тхан штаб хилла а яц. Цигахь протесте бовла дог-ойла йолуш, штаб елларе сатуьйсу нах дуккха а бу", - аьлла Волковс, координаторан цIе а ца йоккхуш, штаб схьайоьллур йолу де билгал ца доккхуш.\nМахачкалахь штаб схьаелла аьтто ца баьллачу жигархочо Аблякимов Руслана Кавказ.Реалиица хиллачу къамелехь а тIечIагIдина, кеста штаб йоьллур ю аьлла, амма кхин кIорггера цунах лаьцна ца дийцина цо а.\nМаршо Радионо хьалхо яздира, оппозиционан политикан Навальный Алексейн штаб Дагестанехь схьеллар цкъачунна дIатеттина цхьана ханна аьлла. Штабан куьйгалле хIотта везаш хиллачу жигархочо Аблякимов Руслана динера цунах лаьцна дIахьедар. "Кавказский узел" агенталле цо дийцарехь, ша муьлхачу организацин цIарах ву лечкъа а ца деш, штабана лерина хIусам лоьхучу цунна массара а цхьацца бахьанашца дуьхьало йора.\nИштта жигархочо латкъам бира, дийнахь-буса а шена тIаьхьабевлла нах хиларх. Цунна хетарехь, цуьнан агIончашна кхерамаш тийса гIерта уьш.\nЧиллан-бетта 20-чохь муьлш бу ца хуучу наха тIелатар динера Аблямиковна, Тарки-Тау ломан майданахь шена евзачу шина йоIаца иза лаьттачу заманчохь. Цо бахарехь, лаьтта иза охьа а виллина, кхунна мийраш а бетташ, Дагестанехь хIу деш ву хьо, Москвара стенна вена бохуш, хеттарш дина хиллера цуьнга.


"Адамаш охьаоьгура, ша мозий санна"\n"Юуучух дIовш хилла"\n"Ловзар доьрзучу кхаьчча доладелира дерриг а. Хьеший дIасабаха кечлуш бара, цIеххьана маьхьарий белча. Со накъосташца цхьана арахь вара, тхуна герз тоьхна моьттура, тхо чухьаьлхира. Нах арауьдуш бара, мохе вала гIертара хIора а. Амма уьш эгара, тиларчуьра а буьйлуш. Оха, охьаэгале, схьа а а лоьцуш, ара охьабехкира" – дуьйцу ловзаргахь хиллачу 200 стагна юкъарчу 30 шо долчу Асламбека.\nХьалхо "Кавказ.Реалиис" хаийтина ма-хиллара, нохчашна дIовш кху беттан 13-чу дийнахь кхетта. Зудаялийначара барамийн хIусам лаьцнера ловзар дIадахьа. Дерриг а шен лорах дIадоьдуш дара: кегийнаш декъалбар, ирсе нускал, чIиркъе хьийза гергарнаш, хелхарш.\nСарахь исс долуш хааделира гулбеллачарна ун. Гиначара дийцарехь, дуьххьара йовхарш етта йолаелира пехийн цамгарца йолу цхьа йоI. Цу сахьта тиларчуьра бийла буьйлабелира иттаннаш кхиберш. Дог керчара массеран а.\n"Массарна а цхьана миноташкахь вон хила доьлла, оцо гойту ун юучух ца даьллийла", - аьлла меттигерчу "Тиролер Тагесцайтунг" (Tiroler Tageszeitung) газете Тироллан криминалан полицин буьйранчас Киршмайр Кристофа.\nПолицино теллина ловзаргара массо а даарш, мерза хиш. "Тера дац даарх дIовш даьллачух" – боху экспертизано.\nЦхьана зудчун тIоьрмиг чуьра тIеман газ?\nДукхахболучарна хетарехь, тIеман газ яржийна хилла ловзаргахь. Изза гайтина Австрин химин-биологин кхерамзаллин эскарера баьхкинчу говзанчийн хIо толлучу гIирсо а.\n12 цIеяйъархо веанера бохам хиллачу метте. Шаьш бевлча, лийча дийзира церан, тIаккха дезинфекце дIаелира бедарш. Тиролерчу цIеяйъархойн декъерчу химикашка ца къастаделла, хIун газ ю дIавше яьлларг – гIирсо ца гайтина хIумма а.\nОцу бахьаница малбеллачу цIеяйъархоша дIаяьхна яххьаш тIера туьтмIаьжигаш – эццахь хааелла царна а, гIирсана а тIеман газ. Иза схьаяьлла меттиг ю аьлла, хьаьвсина говзанчаш цхьана зудчун тIоьрмигах. Амма кIоргга теллича, ца карийна бехке хIума.\nТкъа хIун ду хилларг? Хьалхара верси ю – цIе яьгча юьсу уьне газ. Юкъ-кара нисло Австрехь оцу газо зуламдеш. Стаг леш меттигаш а яьхкина. Масала, ши кIира хьалха Венехь елира, ягош йолу газ дIа а ихина, 20 шо долу йоI.\nГаз йогуш IаьIачу уьне газо дийрриг ду нохчийн ловзарга баьхкинчарна хилларг: йовхарш, садукъдалар, догкерчар , тиларчуьра валар. Шех ун долуш йолу "меца" газ ца карийна хIо толлуш химикашна.\n"Нохчашна дуьхьал терроран тохар"\n"Тхуна иза теракт ю аьлла хета. Бакъду, тоьшалла дац, биохимин экспертиза чекхъяларе хьоьжу тхо. Амма и зулам леррина дича санна-м хета", - элира ловазрга баьхкинарш аратекхош, царна гIодеш хьийзинчу 27 шо долчу Сатуев Руслана.\nНах охьаэга буьйлалуш иза арахь хилла. "Цхьамма боху, шена кIайн газ гира, вукхара – цхьа тамаше хьожа яьржинера. Со оцу муьрехь арахь ву, суна хIумма а ца хааделла. Нах охьаоьгуш гира суна, ша мозий санна. Чохь яра оцу хенахь сан нана, айса наха ратекхочу юкъанна, иза лоьхура ас бIаьргашца. Наха рабаха чувалар доцург, со ца Iара оцу чохь. Амма ун сайх а хьакхаделлийла хааделира суна тIаьхьо. Гарехь, арарчу хIонах а хьакхалой, шен болхбан йолалора и газ", - дийцира Руслана.\nНохчашна дуьхьал диверси йина, аьлла хета 32 шо долчу Заремина а. Юххьехь дог малделлачех ю иза.\n"Легашкахь къIолла яра цкъа хьалха, бурч ас кхаьллича санна. ЦIеххьана хьаьвдира бIаьргех хиш, хIо ца тоьара суна. ХIинццехь тиларчуьра йолу-кх со, ойла иккхира коьрте.\n"Лоьрийн машена чохь метта беана Заремин кхетам. Дарбан цIийнехь анализ ян цIий эцна цуьнан, бедарш зийна. Шина сахьтехь меттаеана иза, дIахецна лоьраша. "Яцара цхьа а яьгна газ, ша ма-ярра нохчашна дуьхьал йина теракт яра", - тешна ю Зарема.\nЦкъачунна жоп дац говзанчийн хиллачух дала. Химик Холцер толлуш ву. Ловзар доьдучу чоьнаш чохь хIо кIезиг хилла хир ду бохучу биста кхаччалц ю цуьнан версеш. Делахь а, хIо цатоаро са ца дукъдо, легаш, пехаш лаза ца доху, боху цо.\nХелцерна хетарехь, тIеман газ яржийна хила а тарло. Сурт ма-дарра листа оьшург ду мила, стенгахь вара ун даьржаш хаар, аьлла цо. Иза къастош ю полици.\nТалламчаша левина ловзаргахь мел хилларг. Нах эгачу муьрехь а, тIахьо а ангалин шишанашка цхьаэцна хIо зуьйш бу эксперташ, элира "Кавказ.Реалиига" полисхоша.


Пропаганда — Википеди\n«Пропагандхо лацар», Репинан сурт.\nПропаганда (латинан маттахь propaganda ма-дарра яржо езаш, propago «яржош ву»)— таханлерачу политикин дискурсехь — юкъараллина хетарг кхолла а, кхийолу Ӏалашонаш кхочуш ян дуьхьа а пропагандхоша ойланаш а, факташ а, аргументаш а, кхиболу хаамаш а баржоран болх бу.\n«Пропаганда» дош схьадаьлла 1622-чу шарахь XV-чу Григорий Папас йиллина йолу Congregatio de Propaganda Fide (Дин даржоран конгрегаци) католикийн организацин цӀарах. Цхьабакъду, и термин юкъаялале, дукха хенахь дуьйна пропаганда йолуш яра.\nМасала, Хаммурапин Ӏедалийн гулам болалучу декъехь дуьйцура оцу низамийн ши коьрта Ӏалашо хилар: гӀийла нах Ӏаткъам болчу нахах ларбар а, пачхьалкхехь нийсо дӀахӀоттор а. Ткъа ма-дарра дийцича, низамийн чулацам хьал долчу нехан хьашташ бен лардеш яцара. Церан хьашташ кхочушдора къечу нехан чоьтах а, иштта магадора миска нах олаллехь бацор а.\nХьалхарчу дуьненан тӀамехь пропагандах пайдаоьцура алсамчу барамехь. Адамийн а, юкъараллин а юкъахь уьйр хилита а, нехан муьтӀахьалла хьалаяккха а, дог иракарахӀоттар дуьхьа а оцу оьмаран тайп-тайпана гӀирсаш лелабора, масала сарташ а, радио а.\nИштта пропагандистийн хаамаш баржорехь билгалделира массийн хаамийн гӀирсийн дакъа.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Пропаганда&oldid=6085701»


Iовдин Iелин вирд (Дала къайле тойойла цуьнан)\n21 октября, 19:04\n30 августа в 14:24 (2010 г.)\nБисмиллахIиррохьманиррохьийм Шуна хоийла хьоме вежарий! Xlopa пхийттара ваьллачу (яьллачу) муьрдашха божаршна а, зударшна a mlexь хилар xlapa кхо вирд даккхар, шен билгалйинчу хенашца а, шен бехкамашца уьш лелор а. Царех:Волавелла цалелар.Къамел цадар. Къилбехьа вирзина хилар, ламаз эцна хилар, голаштIе охьахиъна. Далла тIе ойла ерзаяр, шен устаз дагалацар.\n«ЛаилахIа иллаллахIу» эр ду xlopa ламазал тIаьхьа бIозза.\nХьалха: пхоьазза «астагIфируллахI» эр ду.\nТIаьхьа: пхоьазза Пайхамарна салават дуьллур ду.\nТIаккха мел кхайкхош эр ду:\nАйса динчу цхьа бIе зуькаран мел Хьан Элчанна- Мухьаммад пайхамарна, сайн устазана, цаьршинна юккъе болчу эвлаяашна бели ас.\nВеза-Воккха Дела, соьгара цIена совгIат дай, цуьнан мел цаьрга кхачабе Ахь. Хьайгара къинхетам, Пайхамарера шафаIат, устазера шафаIат, беркат, шовкъ, марзо, соьга, соьгара со хьашт долчуьнга кхачаде Ахь».\n«АллохIумма солли Iала Мухьаммадив ва Iала али Мухъаммадив ва саллам, «бихьурмати суратил фатихьа»— аьлла, «фатихьат» (Бисмилла) доьшур ду.\nТIаккха хьуна хоийла! Веза- Воккха Дела бохучуьра дуьйна схьа, массо вирдана тIаьхьа догIуш ду. Юх-юха а яздина ца хиларх чекхдаккха деза иза.\nXlopa дийнахь, Iуьйра ламазал тIаьхьа, малх схьакхетале хьалха Пайхамарна бIе салават дуьллур ду.\nКхин вирд даьккхича малх схьакхетар белахь, xlapa хьалха доккхур ду.\nХIокхуьнан мел кхайкхор бац.\nXlopa дийнахь, Iуьйра ламазал тIаьхьа малх схьакхетале «КъулхIуваллохIу ахьад» доьшур ду бIозза.\nТIаккха цхьацца ши ا « къульаIузу» доьшур ду.\nУьш масазза доьшу царна хьалха «БисмиллахI» эр ду.\nТIаьхьа « АллахIу Акбар» эр ду.\nАйса бIозза дешначу КъулхIанан мел а, цкъацкъа дешначу шина «КъульаIузин» мел а Хьан Элчанна Мухьаммад пайхамарна, сайн устазана, цаьршинна юккъе болчу эвлаяашна бели ас. Абубакарна, Iелина, Iумарна, Iусманна бели ас.\nВеза -Воккха Дела, соьгара цIена совгIат дай и. дI. кх.\nВажа вирдаш чекхдевли. ХIинца бархI вирд ду суннаташ долуш.\n«Лaилaxla иллаллахIу» боху вирд ду.\nXlopa дийнахь-бусий цхьа бIе, я пхи бIе.\nХьалха: кхузза «АстагIфируллахI» эр ду.\nТIаьхьа: кхузза Пайхамарна салават дуьллур ду.\nИ пхи бIе делахь пхеа ламазна тIедекъна дийр ду, я цхьана метта гулдина дийр ду.\nХьан Элчанна, сайн устазана,ا Адам пайхамарна бели ас. Адам пайхамарера дуьйна Мухьаммад пайхамарна тIекхаччалц элчаналла шайна делла бахкийтинчу пайхамаршна а бели ас, Мухьаммад пайхамарера дуьйна сайн устазана тIекхаччалц элчанийн метта хIиттинчу эвлаяашна а бели ас.\nВеза -Воккха Дела, соьгара совгIат дай и. дI. кх. ا\n« Лaилaxla иллаллахIу» боху вирд ду.\nИ пхи бIе делахь пхеа ламазна тIедекъна цхьацца бIе дийр ду.\nЯ цхьана метта гулдина дийр ду.\nХьан Элчанна Мухьаммад пайхамарна бели ас, сайн устазана, сайн дений-нанний бели ас.\nВеза - Воккха Дела, и. дI. кх. ا\n«Иза' жа'а» доьшур ду хlopa дийнахь-бусий бIозза. Масазза доьшу БисмиллахI олуш. Аьлла ваьлча «АллахIу акбар» - олуш. Массарал тIаьхьа ворхIазза Пайхамарна салават дуьллур ду.\nХьан Элчанна, сайн устазана, цаьршинна юккъе болчу эвлаяашна бели ас.\nВеза- Воккха Дела, и. дI. кх. ا\nДоьалгIа вирд :\nا «АллахIу акбар» боху вирд ду.\nИ пхи бIе делахь пхеа ламазна тIедекъна дийр ду. Я цхьана метта гулдина дийр ду.\nкхузза шахIадат далор ду.\nЦкъа: «Аманту биллахIи ва малаикатихIи ва кутубихIи ва русулихIи валь явмиль ахири ва биль къадри хайрихIи ва шаррихIи миналлахIи таIала» эр ду.\nТаккха: Ас тоба дина, Далий, Пайхамарий хьарам дина хIума дарна дохко вели со.\nДалий, Пайхамарий фарз дина хIума дан тIеийци ас сайн ницкъ ма кхочу. Делан Вели сайн устаз вина леци ас.\nТIаккха: ворхIазза ا « АстагIфируллахI» эр ду.\nТIаккха « АллахIу акбар» далор ду.\nБIе кхочуш масазза хили цкъа эр ду:\n«АллахIу акбар. ЛаилахIа иллаллахIу ВаллахIу акбар».\nТIаккха дерриг чекхдаьлча цкъа эр ду:\nا « АллахIу акбар кабийра, вальхьамду лиллахIи хьамдан касийра, ва субхъаналлахIи букратан ва асыйла, лаилахIа иллаллахIу валлахIу акбар».\nТIаккха ворхIазза эр ду:\n«СубхьаналлахIи вальхьамду лиллахIи ва лаилахIа иллаллахIу валлахIу акбар ва ла хьавла ва ла къуввата илла биллахIиль Iалиййиль Iазыйм».\nТIаккха: ворхIазза Пайхамарна салават дуьллур ду.\nАйса ا « АллахIу акбар» аьлла динчу бIе зуькаран мел, я пхи бIе зуькаран мел, цуьнца динчу зуькаран тасбихьан мел, Хьан Элчанна Мухьаммад пайхамарна а, сайн устазана а, ИбрахIим пайхамарна а бели ас. ИбрахIим пайхамарера дуьйна Мухьаммад пайхамарна тIекхаччалц элчаналла шайна делла бахкийтинчу пайхамаршна бели ас. Мухьаммад пайхамарера дуьйна сайн устазана тIекхачалц элчаналла деллачу, элчанийн метта хIиттинчу эвлаяашна бели ас.\nВеза -Воккха Дела, цуьнан мел цаьрга кхачабе Ахь. и. дI. кх. ا\nا « АллахIу акбар» боху вирд ду. Xlopa дийнахь-бусий цхьа бIе, я пхи бIе. И пхи бIе делахь пхеа ламазна тIедекъна дийр ду. Я цхьана метта гулдина дийр ду.\nХьалха: ворхIазза «АстагIфируллахI» эр ду.\nТIаьхьа: ворхIазза Пайхамарна салават дуьллур ду.\nXlopa бIе зуькар чекх масазза дели цкъа эр ду:\n«АллахIу акбар лаилахIа иллаллахI валлахIу акбар».\n«АллахIу акбар кабийра, вальхьамду лиллахIи хьамдан касийра, ва субхъаналлахIи букратан ва асыйла, лаилахIа иллаллахIу валлахIу акбар». ТIаккха ворхIазза эр ду:\n«СубхьаналлахIи вальхьамду лиллахIи ва лаилахIа иллаллахIу валлахIу акбар, ва ла хьавла ва ла къуввата илла биллахIиль Iалиййиль Iазыйм».\nХьан Элчанна Мухьаммад пайхамарна, сайн устазана, цаьршинна юккъе болчу\nэвлаяашна бели ас. Делан дин лакха даккха, Делан новкъахь гIазот дина, гIазотехь вийначу Делан Элчанан девешина Хьамзатана бели ас.\nЦигара дуьйна хIокху сахьтаца Делан новкъахь гIазот латтийначу имамашна бели ас. Цигара дуьйна хIокху сахьтаца Делан новкъахь гIазот дина, гIазотехь байинчу гIазоташна бели ас.\nВеза- Воккха Дела, цуьнан мел цаьрга кхачабе ахь. и. дI. ا кх.\nЯлхолгIа вирд :\nا«АллахI»боху вирд ду.\nПхеа ламазна тIедекъна, я цхьана метта гулдина дийр ду.\nХьалха: ворхIазза ا « АстагIфируллахI» эр ду. Xlopa бIеннал тIаьхьа «АллахI ва лиллахIиль хъамду» эр ду цкъа.\nДерриг чекхдаьлча эр ду ворхIазза:\n«Лаилaxla иллаллахIу вахьдахIу ла шарика лахIу, лахIуль мульку ва лахIуль хьамду, юхьйи ва юмийту, бийадихIиль хайру ва xlyвa Iала кулли шайъин къадийр».\nТаккха ворхIазза Пайхамарна салават дуьллур ду.\nАйса ا «АллахI» аьлла динчу цхьа бIе, я пхи бIе зуькаран мел, Хьан Элчанна Мухьаммад пайхамарна, сайн устазана, цаьршинна юккъе болчу эвлаяашна, сайн устазана бала луучу метте бели ас. Веза -Воккха Дела и. дI. кх. ا\nВорхIалгIа вирд :\n«АллахI» боху вирд ду. Xlopa дийнахь-бусий цхьа бIе, я пхи бIе. Пхеа ламазна тIедекъна, я цхьана метта гулдина дийр ду.\nХьалха: ворхIозза «АстагIфируллахI» эр ду. Xlopa бIеннал тIаьхьа :\nا «АллахI ва лиллахIиль хьамду» эр ду цкъа.\n«ЛаилахIа иллаллахIу вахьдахIу ла шарика лахIу лахIуль мульку ва лахIуль хьамду, юхьйи ва йумийту, бийадихIиль хайру ва хIува Iала кулли шайъин къадийр».\nТIаккха ворхIазза Пайхамарна салават дуьллур ду.\nАйса ا « АллахI» аьлла динчу цхьа бIе, я пхи бIе зуькаран мел, Хьан Элчанна Мухьаммад пайхамарна, сайн устазана, цаьршинна юккъе болчу эвлаяашна, Хизар пайхамарна, Iuйca пайхамарна,\nا Илъяс пайхамарна, ا Идрис пайхамарна бели ас. Веза -Воккха Дела, и. дI. кх. ا\n«ЛаилахIа иллаллахIу» боху вирд ду. Xlopa дийнахь-бусий пхи эзар. И зуькар дийр ду Iовдийн куьйге веъна, цуьнца тоба динчо. Шена лаахь пхеа ламаз тIедекъна цхьацца эзар дийр ду. Я дерриг цхьанаметта гулдина дийр ду.\nХьалха: кхузза ا «АстагIфируллахI» эр ду.\nХьан Элчанна Мухьаммад пайхамарна, сайн устазана, цаьршинна юккъе болчу эвлаяашна бели ас. Делан Элчанна, асхьабашна, Делан къайлах орцанна эвлаяашна бели ас. Сайн устаз, устаз волуш дуьненчуьра эхарте бирзинчу сайн устазан муридашна бели ас.\nВеза-Воккха Дела, соьгара цIена совгIат дай… и. дI. кх. ا\nХетиев Ансар, Нохчийчоьнан муфтин наиб.


Тера лелча а, хилча а цхьаъ ду...\nАвстрера нохчийн мухIажарш пачхьалкхера арабахар алсамдаларо гIайгIа латтайо цу махкахь бехачу вайнахехь. ХIора дийнахь аьлча санна даьржа диаспорехь рогIерчу нохчийн доьзална я Полше, я Оьрсийчу депортаци йина я депортаци йийр йолуш хиларх хаам кхаьчна боху коста.\nИза стенца доьзна ду, ткъа иштта Австрехь шерашкахь дIа а тарбелла бехаш болу вайнах махках бахар муха сацор дара-те боху хаттар дара Венерчу нохчийн-гIалгIайн кхеташонан кхерчахь дийцаре деш.\nЦу кхеташонехь зударшца болх баран декъахой гулбеллера, тIаьхьарчу масех кIирнахь иттанашкахь нисделлачу депортацийн хьокъехь дагабовла.\nГулбеллачарна юккъехь бара тайп-тайпанчу пачхьалкхан хьукматашкахь а, урхаллера йоцучу цхьаьнакхетараллашкахь белхаш беш болу зударий, шайна юккъехь социалан белхахой а, хьехархой а, гочдархой а, юкъараллин жигархой а болуш.\nКоьртачу декъахь уггаре а хьалха цаьрга кхочу цу махкахь бехачу нохчашца йоьзна йолу информаци, хIунда аьлча церан клиенташна юккъехь дукха нохчийн доьзалш хиларна а, шайн балхан башхалла бахьана долуш Iедалерчу информацин хьостанашца боьзна уьш хиларна а.\nЦул совнаха, Iедалца я пачхьалкхан векалшца шайн цхьа проблема нисйелча цу зударшна тIе боьлху Венера нохчий шайна гIо деха а – консультацица хуьлда иза, Iедалхошка кехаташ яздар хуьлда, я кхелан сацамашна дуьхьал латкъам бар хуьлда иза.\nГулбеллачара дийцаре дира карарчу хенахь Австрерчу нохчийн диаспорина хьалха лаьтташ йолчу коьртачу проблемашца доьзна дерг конкретечу масалшца.\nХьастагIа ша чохь бехачу петарх беттанашкахь мах дIа ца баларна петаран долахочуьнца дар-дацар а хилла, цу чуьра арабаккха кечбинера цхьа нохчийн доьзал. И доьзал кегийчу берашца урамехь буьсуш хилар хиинчу берашна Iуналла даран хьукмат цаьргара бераш дIа а даьхна, Iедало кечйинчу леричну кхерча дIадала хьевзинера.\nБераш дIадахаре гIуллакх ца далийта орцах бевллачу кхеташонан декъашхоша и проблема цу буссехь къастийнера, Iедалний, цу доьзалний юккъе а хIоьттина. И санна дерг Венерчу нохчашца масийта нисделла хиларна, цу гIалара нохчийн доьзалш ишттачу гIалатах муха ларбан йиш ю, петарех ахча дIа а ца луш декхаре бахана болчу дай-нанойн жоьпаллех а, шаьш лелочун тIаьхьалонаш шайн берашна бале евр хиларх уьш муха кхето беза бохург дийцаре дира Кхеташонерчу зударша.\nЦул совнаха, цара теллира, сел дукха нохчийн доьзалшкара тховкIелонах болу позитиве Iедалан сацамаш дIа а бохуш, и доьзалш я махках бохуш, я царна позитивана меттан визанаш ялар стенца доьзна ду. Цу махках дахарийн бахьанаш тайп-тайпана ду.\nКегирхой радикале санна Iедална гIарбевлла хилар дийцира цхьаьнакхеттачара цу хиламан бахьанех цхьаъ санна. Иштта джихадхойн идеологи яржош я криминалечу леламашкахь гIарбевлларш бу депортацин кхерам шайх хьакхабелларчарна юккъехь алсам.\nИбрагимова Маликина хетарехь, и дерриге а хууш а хилча, кегирхой а, церан дай-наной а шайн самалла алсамъяккха езаш бу, нагахь санна шайн берийн хиндерг шайна мехала делахь.\nИбрагимова: „Iедал и вайн Шема оьхуш болу кегирхой шайн тидамехь латтош ду. Цундела ала лаьа: тера лелча а, хилча а цхьаъ ду, шайгара цхьаццадолу ца далийтича а хIуммаъ доцу хIумнаш ма далийта, вай чIогIа нах дуйла вайна хууш ду, кхарна иза иштта гайта ца гIиртича а хIуммаъ дац шуна, хIорш шайн култура а, Iадаташ долуш нах бу, вайна а оьшучунна тIехь массо хIуманна тIехь гIо а деш. Кхарна-м хIуммаъ дац шуна, вайна ваьшна дикох хир ду-кх вай жимма ларлуш хилча“.\nНохчийн-гIалгIайн кхеташонан зударийн дакъа кхоьллина цхьа шо хан ю. Австрерчу Iер-дахаран тайп-тайпанчу гарашкахь белхашкахь болу и зударий гIо оьшучунна шайн зеделлачуьнца а, хааршца а орцах бовлу. Баттахь цкъа Кхеташонан кхерчахь вовшахкхета уьш диаспорна хьалха лаьтташ долчу актуалечу хеттарийн хьокъехь дагабовла.


Нохчийчоь, Дечкен-бутт 19, 2013\nДетройтерчу автосалонехь кхиамаш баьхна Iамеркахоша\n«Дженерал моторсо» а (GM), «Крайслеро» а (Chrysler) лаккхара совгIаташ даьхна Детройтехь хиллачу Къилбаседа Iамеркарчу дуьненаюкъарчу автосалонехь. Цо гайтина Iамеркан экономике болу тешам чIагIлуш хилар. (AP видео)\nМуха еха ГIалгIайчура вирдийн юкъараллаш\nБаханчу баттахь Мохьмад-Пайхамаран мас эцна Нохчийчура делегаци хилира ГIалгIайчохь, Сурхахи-эвлахь, иза цу республикерчу бусулба нахана гойтуш. Цул тIахьа цу тобан хьалха ваьлла хиллачу Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думан депутатан Делимхонов Адаман лаамца, Нохчийчура хьеший хилира Яндарехь, Митаев Баматгири-Хьаьжин йоьIан ПетIаматан коша тIехь. Цигахь шен чоьтах ПетIаматан зиярт то дан дош а делира Делимхановс. Муха еха ГIалгIайчура вирдаш лелош болчу нехан бусулба юкъаралла?\nДечкен-бутт 12, 2013\nШвецехь маьрша ваьккхина "террорхо" Успаев Мохьмад\nМасийтта шо дара Успаев Мохьмад бахьана долуш Оьрсийчоьнний, Швециний юккъера дов ца доьрзу. Оьрсийчоьнан Iедалхоша и стаг дIавоьхуш вара, террорхо ву, бохуш, ткъа Швецин прокуратура шен бозуш боцу талламаш дIахьош яра цуьнан хьокъехь. ХIинца эххар а Успаев бехке ца хилар тIечIагIдина цигарчу Iедалша.


Нохчийн Республикан лаьтта тIе эскарш далийна 15 шо кхачарца а\n22 декабря в 10:28 (2009 г.)\nЛараме Дмитрий Анатольевич! Тахана, юкъараллина орамашкара дуьйна сацам боллуш йолу модернизаци яр оьшуш хиларан хьокъехь долу гIуллакх шен дерриг ираллица вайн махкана хьалхалаьттачу хенахь, Iаламат мехала ду шаьш бахьанехь сийлахь-бохк мохк чолхечу хьелашкахь нисбаларан бахьанаш гучудахар: демократическт латтамаш хIинца а сел мела хIунда бу, экономика конкуренцина хьуьнаре хIунда яц, шуьйра граждански жоьпалла хIунда дац, вайн юкъаралла шен чуьра дуьйна талхош болу граждански къовсамаш иттаннаш шерашкахь дIабахьар Россин цхьайолчу субъекташкахь хIунда хуьлуш ду. Федеральни Кхеташоне долчу Российски Федерацин Президентан Коста тIехь хаттарийн цхьана декъана, ша аьлча, Къилбаседа Кавказан гIуллакхашкахула, жоьпаш делла. Лакхахь цIе яьккхинчу костаца доьзна тхаьшна хетарг оха аьлла, теша цунах дерг Хьуна хууш хиларх. Тхуна хетарехь, мехкан кхолламан хьокъехь къамел догIучу хенахь вешан гIалаташ а, хилла бохамаш а буьйцуш вай чекхдовллалц бакъонна тIехь латта деза. Иза хьакхалуш ду нохчийн лаьтта тIехь хиллачу бохамах а, хIунда аьлча, Россин кхетамечу гражданина иза юкъарароссийски бохам лоруш хиларна. Вайн иттаннаш эзарнаш махкахой хIаллакьхилла, чевнаш хилла, эзарнаш лечкъийна, лар йоцуш байна, амма оцу бохаман бахьанийн хIинццалц нийсонан таллам бина бац; адамаш хIаллакьхиларна бехке болу зуламхой гIайгIа-бала боцуш паргIат бехаш бу. Зуламхошна шайна догIуш долу таIзарш ца дича, адамийн пачхьалкхах болу тешам бов. Ткъа юкъараллехь оцу кепара ойланаш хилча, Россехь модернизацин кхиам хир бохург ала хала хир ду.\nФедеральни центро гIо лацар, Iедалша Iаламат баккхий ницкъаш тIехьовсор бахьанехь Нохчийн Республика машаран а, кхоллараллин а новкъа дIайоьдуш ю. Тахана вайн дозалла дарца ала йиш ю, тIаьххьарчу ткъа шарахь шена баккхий бохамаш хIиттина хиллехь а, республикан бахархойн дегнашка оьгIазалла ца йоьссина.\nКъоначу, тIахъаьлла, шен халкъана а, Россина а тешаме волчу Президентан Кадыров Рамзанан куьйгаллица Нохчийн Республико Iаламат баккхий кхиамаш баьхна республика меттахIотторан, терроризмаца, экстремизмаца къийсам латторан гIуллакха тIехь. Кхеташ ду, тахана республикана федеральни Iедалша гIо лацар оьшу. Иштта гIо деш ду, амма гуттар а ца хуьлу иза хила лууш болчу барамашкахь.\nАмма долуш ду федеральни центран политически лаам ца хилча къастийна цхьалхадахалур доцуш долу гIуллакхаш а. Ша аьлча, лечкъийна а, лар йоцуш байна а гражданаш болу меттигаш билгалъяхар. Дуккха а шераш ду оха оцу гIуллакхан хьокъехь Iедалан федеральни органашка дехарш ден, амма къастийна хIума дац. Оха деш долчу дехаршна луш долчу жоьпаша гойту и гIуллакх къастийна цхьалхадаккха лууш цахилар, ткъа цкъацкъа и гIуллакх айа гIоьртича тхуна дуьхьало яр. Оцу шерашкахь дийнна чкъор кхиъна, дуккха а барамехь хаттарш хьалхахIиттадо цо, царна юкъахь ду муха, хIун бахьана долуш байна церан дай, вежарий, йижарий боху хаттар а. Вайн, пачхьалкхан адамийн, граждански юкъараллин, оцу хаттаршна дала жоьпаш хила деза. Ца хилахь кIезиг хир бац дахарехь шен меттиг билгалъяккхаза долчу къоначу чкъурах шайн ямартчу Iалашонашкахь пайдаэца гIурту берш.\nНохчийн Республикан лаьтта тIехь контртеррористически операци дIахьочу хенахь хIинццалц таллаза лаьтташ долу Iаламат дукха зуламаш дина граждански бахархошна дуьхьал. Муха кхето мегар ду, масала, 2000-чу шеран Iай Керла Алды поселкехь алссамчу барамехь граждански адамаш дайар толлуш цахилар, иза динарг мила ву хууш хилча? Зуламхой кIелхьарабаха гIортар бен кхин муха кхето деза иза, адамаш муха кхетор ду оха цунах? И санна долу девзаш долу бакъдерш бIеннаш ду, уьш оха Россин бакъонаш ларъяран органашка дIа а делла. Амма дуьхьал луш цхьа а тайпа жоп дац. Тхо кхета уьш хала гIуллакхаш хиларх. Бакъду, царна цIенчу даггара жоп деллий бен хиндолчуьнга хьежа йиш яц вайн.\nЛараме Дмитрий Анатольевич, оха хьакъ боллу мах хадабо мехкан дукхах долчу гIуллакхашка болчу хьан хьежамийн. Коьртаниг – хьо догцIена ву, цо тхоьгахь тешам а кхуллу вайн мохк вайн махкахошна безна ца Iаш, дерриг дуьненна а безарг хиларх.\n10-гIа декабрь дерриг дуьнено адамийн бакъонийн Де санна билгалдаьккхира, 11-чу декабрехь 15 шо кхечира Нохчийн Республикан лаьтта тIехь эскарш чудалийна, 12-чу декабрехь вайн махко билгалдаьккхира шена тIехь, ша аьлча, дахарна йолу бакъо, цунна тIекховда йиш цахилар санна йолу бакъонаш тIечIагIйина йолчу Российски Федерацин Конституцин Де. Оха цкъацкъа тхаьшна хьалха хаттар хIоттадо, ойла ца еш бинчу сацамийн хила тарлуш йолчу тIаьхьенех кхетарий-техьа Россин хIетахьлера куьйгалла, стеган а, гражданинан а бакъонаш ларъяран гIуллакха тIехь хIун маьIна леладо лакхахь билгалдаьхначу деноша, олий.\nЦундела, хьо Россин Конституцин тешам хиларе терра, оха доьху хьоьга Нохчийн Республикан лаьтта тIехь контртеррористически операци дIахьочу хенахь дина даккхий зуламаш таллар бакъонаш ларъяран органашкара лахар. Царна юкъадогIу, ша аьлча, пхи эзар сов стаг лачкъорца доьзна долу зуламаш а. Оха иштта доьху Нохчийн Республикехь лаьттах доьхкинчуьра схьадаьхначу декъашна идентификаци яран лаборатори кхолларна тIехьажийна дан дезаш долу гIуллакхаш дар Российски Федерацин могашалла Iалашъяран а, социальни кхиоран а Министерствера лахар (республикехь шуьйрачу барамашкахь декъий дIадоьхкинчу меттигашкахь, тайп-тайпанчу хьостанийн хаамашца, кхо эзар гергга дакъа ду). Тоьхна хенаш йохуш болчу РФ-н гражданийн – Нохчийн Республикера схьабевллачеран къоман билгалонца бакъонаш талхор сацорна тIехьажийна билггал долу гIуллакхаш дар таIзарш кхочушдаран Россин Федеральни службана тIедиллар.\nГражданаш тешна хила декхар ду, иза муьлххачу стага динехь а, зулам теллина хирг хиларх а, зуламхочунна хьакъ доллу таIзар дина хирг хиларх а. Иза беллачарна оьшуш дац, ткъа вайна, российски юкъараллин тахана дехаш долчарна а, хиндолчу чкъоьрнашна а оьшуш ду.\nНохчийн Республикехь адамийн\nбакъонаш ларъяран Векал.


Дашаев Мохьмад адамаш лечкъорна а, ницкъ барна а бехке вина Къизаллаш Лелорна Дуьхьал Йолчу Комитето\nКъизаллаш Лелорна Дуьхьал Йолчу Комитето Оьрсийчоьнан Талламан Комитете хаам бахьийтина, Нохчийчоьнан Чоьхьарчу ГIуллакхийн Министраллера лакхара даржхо Дашаев Мохьмад адамаш лечкъорна а, ницкъ барна а бехке ву, аьлла.\nЦу комитете латкъам бинарг Соьлж-гIалин вахархо Амриев Мурад ву. Цо дийцарехь, Марсхьокху-беттан 25-чу дийнахь иза лачкъа а вина, Соьлж-гIалехула йолчу Чоьхьарчу ГIуллакхийн Министраллин урхалле вигина хилла. Цигахь цунна шина дийнахь-бусий къиза йиттина.\nШена бина ницкъ ла а ца белла, 2008-чу шарахь Дашаевна тIелатарца доьзначу документашна кIел куьг таIон дезна Амриевн. Дашаевна хетарехь, цунна тIелатарна бехке, Германе дIакхелхина волу Амриев Мурадан воккха волу ваша ву.\nМарсхьокху-беттан 27-чу дийнахь Дашаевс АмриевгIеран дена-нанна тIедиллинера, воккха волу кIант Германера цIавалавар.\nКомитето бечу хаамца, Амриев Мурад республикан дозанал араваьлла, ша верна а кхеравелла.\nНохчийчура Iедалша цкъачунна хIумма а ца аьлла, хIокху гIуллакхан хьокъехь.\nЛаьцна латтон Iилманча кIелхьарваккхар тIедожийна Европан кхело\n"Россельхознадзор": Беларуси котамаш оха ца кхохьуьйту\nTime журнало зорбане даьккхинчу лоручу нехан тептаре ца нисвелла оьрсийн президент


Бlагал (са керда дувцар) (Тамбиев Мага)\nТема: Бlагал (са керда дувцар) (Тамбиев Мага)\nУврам наькъа тlа доала каппаков чу а ваха дlайха ши каппа а ийца lохайра ер кора юхе.\nИйс сахьат даьнна ха яр из укхан доттагl вар хьатlа ва везаш.Барт баьбар укх шинне нийса ийс даьлача хьа а вена каппа а ийца цу каппи lи дlаяллалца цигач хила везаш вар из.Нагахь санна lи дlаяначула тlехьагlа ер гуч ца воале цигачара дlаваха везаш вар.\nИз хьавар са тувсар цо , цунцара къаста безам болаш вацар Мохьмад,из хьацавар цlе чара лаьцав е кхы а вогlа дийна вац яхалг дар.Ший lаьржа цlоках бола тlормиг ший шин кога юкъе оттабаьбар цо, хаьн йоалаш тапч яр.Болх дика вlаштаьбаьннабар акхар цхьацдола хlамаш юкъера даьхача.\nГонахьа укх хана кlеззиг мара нах бацар,наг-наггахьа юхе увраме тlехьбувлаш нах бар, шой балха е деша болхаш е согатал арабайна гlала юкъе гlолла го баккха.Бlаьсти хоза ха яр, еррига буне дийна лора,амма гlала бахача наха иштта дика хоа лацар из.\nХlанз тушол бетта хьалхара денош дар цlеркlаьга дар ара.Салмано ший уйлаяздоргач ма алар:\n“гlори малхи lалаьмате хоза ди да\nса хьамсара доттагl\nхьо кхы а тар кхийта уллаш ва”\nИштта цу тайпара хlама-м дар из, дешале хинна хlамаш кхы lа яха дика дагадагlацар укхан.Амма хаоттам укхан безача беса бар.\nКаппакови болхо, цхьа йоl хьатlаера укхан, укхан фу эша хьажа.Баркал, сона хlама эшац аьнна из дlаяхийтар Мохьмадо,цкъахьалха ахч дlа а денна,ший хьаийцача каппа доагlаш дола,мича хой вадда везаш хуле а е масса хул.\nДlа-м кхы а хьалха доладеннадар из, ши кхо шу хьалха Мохьамада доттагl вар лаккхерча дешарле вагlаш ахчаков болхло хила безам болаш.\nЦхьан сайрана дешарлера чу вена ший доттагlашца вагlаш,Мохьмадо хаьттар кхы дуккха деша дезарий хьа?\nКхы а бlарча шин шера-м деза.Хlана яхар lа?\nИштта ха воалар со,малагlча ахчаков болх бе лаьрхlа ва хьо? -хаьттар юха а Мохьмадо.\nСултано кlезиг-дукха уйла еш а ваьгlа, сона-м хац аьнна жоп делар,ахч дукхагl долча бе хьожаргва-кх.\nАхч дукхагl долча дика да юкъеийкхар Джабраил а, вай саг волча вайна йlовхо тlа йоагlаргъя.\nЧlич ба шоана, велавелар Султан.\nТlаккха Мохьмадо ший каппа къург а баь, Джабраилага аьлар бегаш беш вай къоал дергда,вай саг хургва ахчаков,ер цигач дlаотталца сабар дергда вай,амма цкъа хьалха ахчаков лохаргда вай укхан, дукха ахч долаш.\nХьо махболакаьхаташца болх бе воалаш вий?\nВоалаш ва аьнна корт лостабир Султано.Бокъолеладара ралсдар\nИз фу я? хаьттар Мохьмадо.Из lа дувца каьхаташ дола моттиг я-кх из жоп делар.\nХlаьта хьона цу кхаьхата дай бовзаргба,цара цlераш а уж баха моттиг а,цхьа кlеззиг уйла а я lотlатехар, уж чура бовле, цар цlагlар бараш а лоацаргба вай, воашца бегаш бе йиш йоцилга дlахьокхаргда вай царга.\nУж хьа гlиш да е бегаш беш ва хьо хlанз ? - шин бlарга чу а хьежа хаьттар Султано\nАй бегаш бора аз-м, амма хьай дlа уйла ела хьайна, хlара дийнахьа цу балх ухаргва хьо, сайре хиллалца цига болх беш а ваьла,цlавеча хьайна а хьай доттагlашта а воацаш кlаьдвенна хургва хьо, аз ювцара-м бlагал ма йий хьона, хьо кхетарий.\nДутта вай из аьнна белабелар берригаш.\nАмма Султан-м уйланга вахар.\nБерригаш дlай-хьа къаьста чула тlехьагlа цу уйла тlера валалацар из.Са хиллалца наб ца кхеташ илар.\nЦул тlехьагlа шин кlирал совгlа ха яларераш бlарга ца го,балха вар балха волаш деша вар деша волаш,амма Султана уйлаш дешарац яцар, фу де аьлар lа из сога, фу де бира lа уж бегаш йоахар цо ший дагахь.\nЦхьан сайрана ший дешарлера воалашехь зlылерг техар Мохьмадага.\nВа алайкум ассалам юха дерзадира Мохьмадо салам.\nФу деш ва хьо? Цlагlа вий хьо? Цхьа хlама дар са хьоца дувца.\nСо волча хьавола , со хlаьта укхаз цаl ма вий , со хьежаш ва хьога аьнна зlылергаш lойоайира цар.\nСултан цхьа ах сахьат даьлач Мохьмад волча вар,ниlарах хlама техача Мохьмадо хьайийлар,хьачувийхар цlагlа.\nМаьчеш lояхал зlамсаг, со ва укхаз цlено еш вар, хьо вац.\nШу долча иштта дацар яхаш аьнна велавелар , амма бокъал лувш вар Мохьмад.\nХlама дуа шамаз чу байлач шуна тlа латташ каппа чу йолаш чами яр, заьзга чу харца-бакъахь кхерза фуаш дар.\nВа зlамсаг, аьлар Султано, массахана из къахьдарг мелаш ма вий хьо,къордадаьдеций из хьона? Дика дац хьона из иштта дуккха мела.\nКъордадича соцаргва со ца мелаш, дика дале а во дале а сайна дезандаь мел-кх.Ер-м дикагl дар да хьона.\nМаькх ийцаяр цхьа кlира хьалха из ширъяннай,вагlаш ва-кх со укхаз маькх йоацаш тика тlа а ваха из эца мекъало витац.\nСаг йоалае хьайна.Цо даа хlам кийчадергда хьона.\nСаг йоалае яхаш ба-кх берригаш,цхьккха вац новкъостал дергдолаш.\nХьай лаха еза, хьо веце цунца ваха везар, из оаха лахачул тlехьага хьо цох ца ваше фу де деза.\nИз-м дитал хьайн,фу бал бахьаш веннав хьо со волча дувцал, кодабе хьай бал, аз хьога хьа нанас мо ладувгlаргда-кх.\nlа сога цу хана баь хиннабола бегаш барий, цар бийсан наб ца ейташ, дийнахьа деша ца дешийташ лелаш ва-кх со. волавелар Султан дувца.\nСабарделахь хlанз,юкъе иккхар Мохьмад, фу бегаш ба lа бувцар, аз-м каст-каста ма бой уж?\nАхчаков чура ахч лочкъде яхаш дола хlама дарий? аьлар Султано\nИз-м дага доагlа сона, амма хlанз фу де дага дехад хьона из, бег ба аьнна дlамадаьккхадарий вай из, цецваьлар Мохьмад,хlаьта а безам бар цунна ший кисаш даьса ца халийта.\nМегаьд тlаккха lа из яхий , уйла ергъя вай цу хlама.Уйла я йоацаш даьча хlамах нах бийлаб йоах,кхы а цу ден тlа хьо деша вагlаш ва.\nТаро яц вайга ахчаков чу довла, цу чура хьал миштад ца хайча.Дийша валалца сатохалургдий хьона?\nХьо бакъ лув аьнна корт лостабира Султано,амма цо уйлано ца вуташ венавар со укхаз,хlанз-м аттагl хургдар сона,дийша даллалца сатохалургда сона.\nВешта вокха шера цхьан шин кlира цу чу болхе безаш хургда тхо, новкъостал деш цигачара поалхам болаш бола болхлошца.Мала Ахчаков хургда хlанз а хац сона.\nИз-м хlанзехь эшаш дац вайна ,дерригаш цхьантара да уж.\nМегаьд тlаккха со чу гlоргва кхоана дешарле ваха веза са. хьалъайвалар Султан.\nУкхаз дlаяккха бийса,со волча моттиг йолаш ма йий.\nЦlагlа да са тептараши китабаши,цигача юхех а да сона дешарле ваха.\nМегаьд хlаьта , дика дешалахь, акхар балх дика дийшара мара дlа эцац хьона.\nВешта кхы а хьоаергъя вай из бlагал. Бийса даькъала хийла.Ассаламу алайкум аьнна уж дlай-хьа къастар.\nХа дlайодаш латтар,деррига хlама ший гартаца додаш дар,хувцам хиннабацар.\nСултан lай хила еза хьожарашка кечлуш вар,кхычара санна цунагl дала ахч дацар укханг,даларе а ле лаьрхlа вацар.Фу пайда баргбар ахча а денна деша ваьгlав аьнна каьхат ийцача, нагахь санна кертача хlама ца хилач, цецвоалар Султан цу моргач нахагl,иштта бараш Гlалгlай мехкара кагийнах,мехкарий-м деша хьожар.\nМохьмад цlа вахавар, вахаш-м укхаз Мосалкхе вар из,хlаьта а да-нана долча а гаргала нах болча а ваха везаш вар.\nДжабраил а гуш вацар Султана, из ший моаташкашца лелаш вар бус-кlормаций бlу чу ухаш,цхьацца корайогlар цунна.Фу де воала хьо царна йита уж аьлач раьза а хилацар, Мохьмадо дуккхац яхадар из цунга, кулг лостадай дlаводар.\nИштта а lа дlадаьлар ,цул тlехьа йоагlа бlаьсти а.\nСултани цхьан хьехархочунца дов даьннадар,lаьржбараши кхыч къаман нахи безаш вацар из.Дешалера дlавоаккхаргволаш вар ер,укхан бехка цигач хинна беце а.Из хабар дар гlалгlашта юкъе маза чу гlола додаш,тайп-тайпара дашхамаш дар, кегийнах гадоахаш бар, мехкарий бар “акха хlамаш,лелахац акхарна наха санна ,ший бехке ва из” яхаш цу тайпара къамаьл яздеш.\nИз хабар кхийтар Мохьмада а, сиха ший даь-вошага Москалхе вола зlылерг а теха из хlама цо дlакъоастадергдолаш,дlадий� �ар ше дара.\nТlаккха Султан волча а вахар.\nАссаламу алайкум, фу хиннад цигач фу йоах хьога цо?\nДаь сона-м хац цо фу дувца, вайбараш гоамаболаш вакх из,аз-м аьнна хlама дацар цунга, жоп делар Султано.\nИштта хlама а даь тlаккха вай бараш бехке а баь дешалера дlабаха воала из, хlанз аз сай даь-вошага дlакхаьчийтад из хабар, цо къоастадергда из,амма хьона шорттигагl хила эшар,дийша вала воалаш ва хьо,тlаккха вай де доалаш дола хlама тlара юха довла йиш яц вай, иштта а вешта а хьоргда вай ахч-м, цогl шеко яц,цхьа бакъда вай саг цу чу хилач дикагl хургда вайна.\nКхы а цу ахчков чура латташ саг вий хьа вовзаш,кхалсаг хилач дикагl хургдар,lехаерг йолаш? - хаьттар Мохьмадо\nТхо долча деша баьгlа ба-м ба цигач, амма из гlулакх Джабраила дикагl могаргдолаш санна хета сона,аьрхlа ма вий из, цунна кора ма боагlий царца бувца мотт, сона-м ши дош вlашкадола мичахов уж бlаргбайча.\nМегаьд цунца дувцаргда вай из къамаьл тахан сайрана со волча гуллургда вай,цунга двахайталахь, хlанзехь из цаl йолча вахалехь.\nМегаргда,зlы йохlийта аз цунга хlанз.\nТаккха мала ахчков да хьо балха оттавоалаш дар?\n“райффайзен” чу хургва со,дикагl хета сона из.Со дийша воале.\nЦарегl лаьца хlама хьона дикагl хов,хьайна ловра де lа.Дийша варгва хьо,цогl согат ма де.Со хlанз ваха везаш ва сай гlулакха,гургда вай сайрана аьнна вахар Мохьмад.\nШийна бовзаш бола нах болча, гердза гlулакхагl,мах фуб малагl яраш дикагl я а,иштта кхы дола хlамаш дувца а.\nЦу сайрана Мохьмад волча вlашкакхийтар ераш.Укхаз вай фу де гуладеннад ховш ма дий шо,дlаволавелар Мохьмад,ахч яха хlама наха чlоагlа эшаш я, дуккхагlи аттагlи мел хула дика хета наха.Тlаккха вайна еза моттиг я,Султана дlабlарахьежар..\n“райффайзен” йистахилар Султан.\nИз я, тlаккха уж багlаш бац вайга хьежаш, хьадола ахч дlахьо яхаш,кхы а цу чу массахана ахч хуле а,дуккха хилац.\nАмма цхьан заман чохь “пхорччакхацадувларгаш” хула цигач йоагlаш шортта ахч а дахьаш,кхетий шо аз дувцачогl?\nКхета хьоваси са васи ,велар даьлар Джабраилага.\nИз да, вай царна тlехьа леларгдац гlала юкъе гlолла,вай сабар дергда уж цу чу бахалца,тlаккха царна тlехьа вай чу гlоргда.\nИз хургдар да, вай хlанза а кечам бе безаш да цу тlа кхачалехь.\nЦарга-м гердз хург ма дий, тlаккха вай цар lодохкарг да,тlаккха вайга е ахч хургдац е вай дийна дусе а набахте салаlа гlоргда аьлар Султано.\nlа яхар хургда вай царна тlехьа даьса кулгаш ийца долхе,дlахо дувца волавелар Мохьмад,со тахан сайна бовзачарца хиннавар уж тlаьргхой ба,кlала гlола гердз дохкаш ба уж,маьха чухь бовла раьза а ба, со вовзаш хиларах. Аз аьннадац царга сайна из фу де деза, а]из-м царга ала а эшаш дац,цхьаккха а вац из ха йиш йолаш, кхийтарий шо?\nКхийтар тхо, кортаоагабира,амма кхо саг кlеззиг хургвеций?\nКlеззиг хилар дац во дар, барт ца хилар да хьалхаваьначо деш дола оаламаг ладувгlа дезарг да,хьалха мала варгва вайх ховргда вайна, со вала а тарлу,амма из дац хlанзардар.\nТlаккха фу ала воалае со.\nГердз дувцаш вар хьо.\nВар , тайп-тайпара дар цигачар гердз,аз вайна Стечкин яха тапчаш, хиртопаш,тlахецара хиртопаш : АК74- йи,47-йи , кхы а СВД яха нийсакхетарг а.\nlалашонхо вий вайна юкъе?\nВац, укхаз-м гердз бе дела саг вий хьогl аьнна хета сона.\nВайга кхы а ха я,хlаьта ха сиха йода,эра йоайи йиш йолаш яц из,вай гердз детта lомалургда.Моттиг лаха езаргъя.Гердз шин кlира вайга хургдолаш да.\nАхч дуккха дала дезий царегl?- хаьттар Джабраило\nАхч вай вlашкатоха дезаргда,lийи ази,Султан юкъера воала из дешаш ва, цунга ха яц болх бе.Болх лохаргба аз,аьнна юкъеиккхавар из, амма из соцавир сиха.\nВешт-м хьай дкхар ахчаковцара гlулакх даьлач хьадала йиш я хьа,иштта чlоагlа безам бале.Велавелар Мохьмад.\nМолагlча хана кийча хиладезаш да вай Султан балха эттачула тlехьагlа,кхы а,хьона доагlаш да хьона Султан, цу хьехархочунца довга ма вувлахъ, воацаш санна вутаргва lа из,жlали соцаргда хьона шийна lеха къордадича.\nХlанз хьога аргда аз Джабраил,уж хьай кхалнах lотlабутаргба lа, вай бlагал чакхаялалца.хlара вар кхийтарий?\nДика да иштта дале.Оаш мутт мол е чей е туркой малар?\nТайп-тайпара ма йоахий lа цу маларий цlи? - йоахар Султано\nСай безам болача бес йиш ма йий са цох, са малар ма дий из, маlан цаl хилач фу бе дар из-м , кхы а цу ден тlа аз фу ях кхийта ма хийтарий хьо.\nСона мутт йотталахь аьлар Джабраило.\nСо-м валац шоана из йотташ латта, мала кораваьв шоана,шоашта эшар укха шамаз чу корадергда шоана, дале из нагахь санна.\nХьа мутт хьало шелаллоатторг чу я хьона. lажийи кхорийи мара яц вайга.\nТоаргъяр из-м, баркал.\nТlаккха хьона фу еза Султан? хаьттар Мохьмадо.\nЦlалх яларе аз-м чей маргдар жоп делар Султано.\nИз а цу чу латт,Джабраил хьай цу тlа дlатlакхаьчаволаш хьаара яккхалахь из цунна. Мегаьд, lа яхар да хьона па.\nTlаккха йист ца хулаш хlара вар ший гlулакхаг хьожаш воалар, йиза багеца къамаьл дувцаш хилацар.\nШоллагlача дийнахь Мохьмад вахар Мосалкхе кхоачалуча моттигашка хьажа,ердз детта lомалургволаш моттигаш лаха,наха гургвоацаш а,хlана аьлча наха из дlагой цlе бараш бехаргбар,гердз бе доалаш кхы а цу ден тlа lаьржа бараш хилча геттар корзагl бовлар уж.\nСарралца лийна а лийна корайира цунна цхьа цlерпошта никъ бола моттиг,никъ кхы лелабеш бацар, гонахь йоалаш хьулг яр,из дика моттиг я аьнна хийтар укхан,амма укхаз кхачалца хьава гаьнна дар-кх.Хlаьта наха гаьнагl мел хула дикагl дар.\nЦхьан каьхата тlа сурт а дилла шийна никъ дагабоагlаргболаш,сурташ дехка хоза хеташ вар ер.Иштта-м зlылергач никъ-хьокхар яр укхан,из эшаш хlанзехь хlама дацар.\nИтт шу дар Мохьмад Мосалкхе ваха, амма укх моттигашка хиннавацар ер,кхы ваха эшаш хlама а хиннадацар,эшаш хилач сиха lомалорацунна цу тайпара хlамаш.\nМоттиг кораяй сона, хlанз зlы ярга хьежа веза гердз долаш да аьнна, чlоагlа уйла еш водаш вар ер юха.Маьшен лаха еза хlанз гlала чу юхайодаш.\nСахьаташ доалаш денош доалаш иштта ши кlира дlадаьлар.Гердз дохкачар шоай ма аллара хаам бир укханг зlыца.\nТlаккха ший доттагlий а ийца шоай гулдаь ахчаца бахар ераш барт баьча моттиге,ахбийса аьнна ха яр из,гердз наха бlаргагургдоацаш акхарна цlечара бlарг кхетаргбоацаш.\nЕр со волча дlадуларгда аз тахан,йист хилар Мохьмад, тlаккха вай гердз детта lомалургдолча моттиге дlадоладезаргда,текхадерг мичад вай ер вайца,иштта вай текхадой вай гаьнадовргдац.\nСо волча моттиг яларе аз со волча lодуларгдар из аьлар Султано.\nДжабраил йист хулаш вацар.\nМохьмад волча бахар уж,цигач са хиллалца баьгlар цхьац хlама дувцаш,фу дича дикагl хургда мишта дергда а.\nПхорч долаш да вайга, амма сона болх корабаьб,бийсана ухаргва со цигач,тlаккха ахч хургда вайга эшар эца,дукха деци а.Вешта-м, Джабраил хьа а дезаргда кисаш доасде.\nКъамаьл дац,долача хана долаш да.\nКlира шозза ухаргда вай цигач,малхбуза ха йолача хана цигач хургдолаш, цхьа сахьат тоаргда вайна,кхы дукхагlа эшаш дац, вешта маза чу дийнасурташ а хьажа мегаргда.\nСа хиннад вайна-м вай укхаз дагlашехь, хьо деша ваха везаш веций Султан?\nВезаш ва жоп делар цо.Итт сахьат даьлач мара вац со цигач хила везаш.\nКхы хlама йоахий хьога цу хьехархочо хаьттар Джабраило, вешта сона бовзаш кагий нах ба,дlатlабохийтаргба хьона аз уж цунна.\nСацалахь, юкъеиккхар Мохьмад,цу тайпара хlама эшаш дац вайна.Са даь-воашаш дlакъоастадаьд из ший тайпара хьаькъалаца.\nСабари хаькъали хилач деррига а хургда.Из волча хьожараш хургдий хьа кхы?\nХила езаш я цаl из волча, амма из-м хала яцар,цо сона кегар ца боре.\nКхыча дешарле дlаяла йиш йий хьа из, е кхыча хьехархочунга? хаьттар Мохмадо\nИз сона хац, хоттаргда аз.Сабардел цигач деша ваьгlа цаl ва сона вовзаш хlанз цунга зlылерг тоха аз вижа улли-м хац сона ер.\nДlадехьаваьнна къамаьл даь юхавера Султан. Йиш яц йоах цо, ший а хьаьжавар из хlама де,амма вlаштаь даланзар.Дош дацар из-м,йист хилар Мохьмад,гlулакх хургда хьа, кхера ма кхера.\nТlаккха, кхоана сайран долхаш хилари вай гердз кхасса? - хаьттар Джабраило\nДолхаш да,цхьо кхо сахьат даьлач цигач хургдолаш,мегаргдий?\nМегаргда.Тlаккха тахан гургда вай.\nТамбиев Мага / уйлаяздоргаш\nот Магомед Тамбиев в разделе Ингушский язык\nПоследнее сообщение: 06.10.2015, 12:22\nХьунаг1а ваха к1аьнк (са дувцар ) Тамбиев Мага\nПоследнее сообщение: 26.09.2015, 12:21\nбlагал, г1алг1ай мотт, дувцар


Белхороев Якъубан гIуллакх таллар чекхдаьккхина. Бехкаш тIехь дисна цунна\nГIалгIайчоьнан Халкъан гуламан депутат хиллачун, шайхан БатIал-Хьаьжин бусалба вежараллин хьалханчан Белхороев Якъубан гIуллакх листина дели, хаам бина "Кавказский узел" ресурсо. Яхначу аьхка бехкзуламан гIуллакх диллира цунна дуьхьал. Пачхьалкхан хазнера 20 миллион сом гергга ахча лачкъийна аьлла, бехкаш дехкина цунна.\nРегионерчу социалан страхованин Фондан урхалла цо дечу заманчохь, цуьнан гергарчара а, бевза-безачара а заьIап ду бохуш, харц кехаташ а хIиттийна, пенсеш оьцуш хилла. Талламчашна хетарехь, оцу некъашца даьхна ахчанаш Белхороевна юха луш хилла, ишта финансийн цхьа дакъа батIалхьажойн кассе кхочуш а хилла.\nIедалхой хьаьвсира ГIалгIайчуьрчу СурхохитIерчу Белхороевн цIийнах а, цуьнан а, цуьнан гергарчийн а Москварчу петарех а, цIенойх а.\nБелхороев Якъуб лецира стохка Товбеца-беттан 10-хь, ша куьйгалла дечу регионерчу социалан страхованин Фондера 17 миллион сом лачкъийна аьлла. Цул тIаьхьа цуьнгара дIаяьккхира Халкъан гуламан депутатан мандат, "Единая Россия" партера дIа а воккхуш.\nБатIал-Хьаьжин бусалба вежараллина юкъахь ву 20 эзар гергга стаг. Уьш бу 19-гIа бIешо чекхдолуш, 20-гIа бIешо долалуш ваьхначу гIалгIайн шайхан Белхароев БатIал-Хьаьжин мурдаш.


"МАШР" организацин куьйгалхочун Муцольгов Мохьмадан цIенна а, офисна а го лаьцна ницкъахоша\nГIалгIайн гоьваьллачу юкъаралхочо, "МАШР" организацин куьйгалхочо Муцольгов Мохьмада шен Фейсбукерчу агIон тIехь хаамбина, Карабулакерчу шен цIийнах хьовсуш бу полисхой аьлла.\n"Хетарехь, сан рагI кхаьчна Евкуровн харцо лан. Карабулакера сан цIа а, офис а гоне ерзийна ницкъахоша. Коьртаниг, цаьрга кхералур дац ГIалгIайчоьнан къам, толам тхоьгахьа хир бу. Тхайн цхьааллех а, Делан къинхетамах а тешарца, оха йоьхург нийсо а, бакъо а ю", - яздина Муцольговс.\nБакъонашларъярхочун телефон яйина ю, аьтто бац цуьнан вешица Муцольгов Русланца зIе таса а.\n"Кавказ.Реалии" портале хаамбина ишта кегийрхойн организацин декъахочо Кациев Хьасана а. Цо дийцина, Муцольгов Мохьмадан цIа федералаша юкъадерзийначух тера ду. Доккхачу декъанна федералан ницкъахоша лело баьццара йоьхкург ю церан пхьаьрсех, иштта ю йоьхкина туьмIаьжгаш а аьлла цо.\nМасех кIира ду ГIалгIайчохь протестан жигархошлахь лецарш, цIийнах хьийсарш дIахьон. Нохчийчоьнна а, ГIалгIайчоьнна а юкъахь дозанаш хуьйцуш бина барт юха а баккхий, мехкан куьйгалхочуьнга Евкуров Юнус-Беке дарж охьадиллар тIедожийнера цара.