ИЛЛИ - 17 Октября 2015 - NAHI\nГлавная » 2015 » Октябрь » 17 » ИЛЛИ\nХьалха олу дош.\nСуна, ахбIешо сов хьалха гина тептар арахецар, муьлхачу муьран зарба дара ала хууш вац со. Амма, 1960-гIа, я кхузткъе цхьалгIачу шарахь аса юкъ-юкъара дийшира (ма-дарра аьлча, кхин солла, тIех баккхий боцчу нийсархоша), вайн меттан зорба долу, вайнехан фальклоран дийцарш тIехь долу и тептар. Суна езаелира Зайт Шихмирзан, Жуми Акхтуллин, Ади Сурхон, СаIадуллин, обаргаш хиллачу Зеламхан, Саламбекан, Варин иштта кхин йолу цIераш. Ма-хиллара, цу зорбан чулацам дага ца багIахь а, шеко йоцуш ала йиш йолуш ву со, СаIадуллех, Малсагах лаьцна хилла и илли, кхузаманан иллица галаморзахалла йолуш ду аьлла. ХIунда къастийра сан беран, кIоргене кхевдина, хьесапдан хууш боцчу буьйда кхетамо, цу шиннах лаьцна и илли?\nСан де вешин кIант, 60-гIачу шарахь арме вахча, цуьнан, тхан шира тхов тIевийлар дагадеъна (цхьана тхов кIелахь бехаш бара, кхаа вешин доьзалш), ас таллам болийча, суна карийра ширачу чамди чохь, тайп-тайпана книгаш. ГIазакхин книгаш юкъахь, суна ладаме яра шайна тIехь суьрташ дерш, хиларна цу хенахь сан а, сурт дилла лаарца йоьзна, кхоллалуш йолу корматалла. Цу книгаш юкъахь суна тайнарг яра, графикан аматехь дехкина Iаьржа, боьмаша басахь суьрташ долу, массарелла шуьйра, стомма мужалт йолу цхьа книга. ДагадагIарехь, шира а яра и книга, хено маждина агIонин кехат а долуш.\nЦкъа, цхьана сарахь, сан дешар талла леринехь а, я ша-тайпа долу, суна хьалхара и шуьйра тептар тидаме эцнехь а, сан дас караийцира иза, шина пIелга юккъелаьцна цуьнан агIонаш а луьстуш. «ХIара тайпа книга, тхан хенахь, хьехархочуьнан а хуьлуш яцара. Мичара ялла хьуна хIара?» аьлла, юкъ-юкъара еша хIоьттира сан да. Цу хенарчу юьртахь тетрадь, книгаш, тIоьрмаг (папка), бес-бесара къоламаш, басарш, кхин тайпа дешархойн гIирс дефицитехь бара. Делахь а дас, суна кхоош хIума дацара, аса дешчахьана.\nТетрада бухахь къайладаьккхина, айса цу тIера дилла долийна сурт юкъахдисаро са кIамдина Iачу суна, оьшуш яцара янне а, ден хIинца гучаялла хаа гIертаран и хьашто.\n- Хьажахь! Вайн тайпанах волу, эцца кертал дехьа вехачу Махьмудан (Хамзаев) ден ШахIидан, де ден маьхча хиллачу СаIадуллех лаьцна, илли а ма ду кху тIехь-ам, - аьлла, хозийтуш масех могIа бийшира Дадас, - СаIадуллица цхьаьна, цу гIалгIайх леташ хиллачех цхьаъ, сан де да волу Тур хилла, цIарца билгалваьккхина, кху тIехь вуьйцуш и вацахь а. И Тур, шен жимаха волчу вешица, цу СаIадаллица цхьаьна, Хьонкар махка дIагIура ву, вайн аххалкъ махкаха долачу муьрехь. Цу махкара цIавалийна ву, кхойтта шо кхаьчна волу, и Тур вийча байлахь висна сан да Боппа а (чуьрачара, цIе кхобучара йоккху цIе), - элира цо.\nСан дегара хаьа суна, маситтазза цу СаIадуллина, Шамалан мурдаша и вен кIело йина хиллийла. Заки-эвлана, Алхан-Юьртана юкъахь шена кIело йича, цул тIаьхьа вахна иза гIазкхашна тIе, «…цхьаннах ларавала атта хира ду суна, шина мостагIехчулла» аьлла». Цуьнан и дийцар, со цхьанни лерина дацара, цу чохь яра сан нана а, кхиазхойх долу де вежарийн бераш а.\nКхин иттанаш шараш дIадевра ду, аса сайн тайпанан орамаш тIехь талламаш беш, хьесапаш гуладеш. Дукхаза карладохура ду аса, сан ойла гIевне йина хилла бераллин хенара и шира къамелаш а. Сан да дIаваьлла, 18-тта шо хьалха, нана, дийна ю хIинца а. Иштта, цу сарахь сан дега ладийгIиначарех бисина а, кIезга бу тешаш.\nИ книга а, дукха ца хьеелира соьгахь, цунна дуьхьала делла, бес-бесара къоламех со Iехаваларна. ГIазакхин матталла, нена матто дуьйцург кхетош хиллачу суна билгалдаьлла ду, и илли хьарцхьа даьккхина хилар, пророссин некъаца (ориентаци) хиллачу, гIалгIайн турпалхочуьнга узуш.\n«Лупа» олу, доккхаден бIаьрг ца хилча а дика гуш ду, кхузаманан и илли кечдинарг гIалгIай, я нахчийн орамна тIеязвелларг хилар. Нахч-гIалгIайн таханалера Iедалшна а хира бу хIайбате, гIазкхашна томе хира болу, бакъдерг дойъу и харц мукъам, дешнаш. Сан къинхьегам, цунна дуьхьало ян лерина бу, бакъхилларг ма-дарра довзийта вайн тIаьхьенашна. И дIаяхна «къонахойн зама», тера хилла яц, тахана, карахь йолчу заманах. Тахана, вайх бу бохучара бехке бо нахчий, мостагIалла лаьцначара вайца тIом болийча а, вай цара къизаллица дайъича а, дуьненан маIIехь, цхьанге цIинцIолг ялча а.\n«Кавказан тIом» вайца болорна, муьлш бара бехке? «Крепостной бакъо» тIелаца ца лиъна «нах» а, суьйлий а барий? ХIунда кхечира вай эшаме? Нахчийн къонахошца хила беза ларам юхатеттина, суьйлий, шайн вортана тIеховшо волавелла имам дIатесчи бен, кхоччуш туьйларий и гIазакхий вайн махкахь? Вирна а, цхьана вортана магийнарг, цхьа гIомат бен яц! Ткъа вайга кхийдориг ши гIомат яра, гIазкхийн а, суьлийн а, цу тIеман тIаьхьарчу 5-10 шарахь.\nЯмартлонан бух кечбина, дойъуш дисна вайнехан ах халкъ, Хьонкаре махка и арадаьккхинарг хьенан Iедал дара? Дера дара, гIазакхийн къиза Iедал. Цул тIаьхьа, Россехь революци айъана, Советан, адам дуу иблисан Iедал кхоьллинарш, барий ткъа нохчий? Я колхозаш кхуллу бохуш, адаме, Украинехь санна мацалла яийта леринарш, нахчий бара ткъа? Иссаза гIаттам ойъуш дуьхьало йича, ханна гIоьмаш, буржалаш маладина, вайнехан бакъонаш шорйо бохуш цхьа хан ялча, «дезертираш», «бандиташ», «изменникаш» аьлла, юха а доллу халкъ махкаха даккха кхоьллина и харц цIераш, вайна йогIуш техкина ярий? Аххалкъ хIаллакдеш и махках даккха кхоьллина бахьана, халкъо шех далийтина дарий, 9-10 % шен къонахий тIаме хIиттина а болуш? «КIайн говр - дашо нуьйр», «немцойн десант», «обаргаш», «гIаттаман яккъаш» бохуш харц кхоьллина цIераш, цу муьрехь, шен лаамехь (доброволец) цу тIамтIе ваха араваьллачу сан дена йогIуш ярий?\nВайн халкъ дацар ткъа, шайн Советан Iедал доьхна, гIазакий хьийзачу муьрехь, царна гIо а деш шайн маьрша, цхьаннех йозушйоцу пачхьалкхе дIакхайкхинарг и кхоьллинарг? ГIоьртарий вай, йоха гIертачу Россин хьолах пайда эца, масала, вайх яхна кийсакаш (Аух, Пригородни кIошта, ишт.кх.е.) юхаерзон мукъне а?\nМуьлш бара, хьенан Iедал дара, Нахчийчохь, дуьххьара тIемаш болорна бехке? «Чеченская мафия», «чеченский бандитизм», «чеченское авизо» аьлла юкъабаьхна кхетамаш, хьа баьхнера юкъа? Россин зуламан дай болчу жугтийн банкираша, цу мехка зуламхоша, цу шина тобано кхиийначу политикаша, цара хIиттийначу Iедалдайша болийна бац ткъа и тIом?\nЦхьана шарахь, Россин регионашкара «авизоца» лачкъийнарг 270 миллиард ахча дара, цхьана Ставропольски краера 50 миллиардана кечйина 151 «авизо» а йолуш. Ма-дарра аьлча, нахчашна, цIена каракхаьчна ахча 2.6-1.9 миллиард бен дацара.\nШа-шаха хаттар кхоллало: «ХIунда тиллина цу къоланна, «чеченское авизо» аьлла цIе? «Казачье авизо» аьлла тилла ца йогIура, нахчелла дуккхуо а сов ахча лачкъийначу казакашна? Я «дагестанское», «краснодарское», «томское», «петербургское» аьлла тиллина цIе нийса хира яцара? Доцца аьлча, банкаша цу заманчохь диначу зуламан барам, 67 триллион сом бу.\nХIара, сан цхьаннан хьесап дац, хIара, вовшашца къийсалуш, Iедале яхка гIертачу тобанаша зарбане дуьллуш, цу муьрехь цара дина мукIарлонаш ду.\nЮьтур вай Росси. Нахчийчухула чекхюьйлу «еса вагонашна» тIелеташ хилларш, муьлхачу кIоштара нах бара? Йа, вайца тIом боло бахьана кечдинарш гIазакхийн Iедалан лаам чекхбаккха лерина гIоьнчий – Россин «турпалхой» болу ЗавгаевгIар, ХасбулатовгIар, ХаджиевгIар, АвтурхановгIар, ГантимировгIар бара, я доллу, 90% халкъ шех тешна долу, цхьа Дудаев вара цу зуламна бехке?\nВайн халкъах 0,01% бен доцчу декъана дезнарг, шайн верасаллин тIома кIела а лаьцна, 30% къам а, 90% цу халкъан бахам а хIаллакбан догIарий те Россино? Юха а, «ШолгIа тIом» боло, гайта бахьана ца хилча, шайн дийшинчу адамашца цхьаьна цIенош а лоьлхийтуш, йоллу невре, малхбале, малхбузе дIалаьцна эскарш тIететтина, и тIом болийнарг хьенан Iедал дара?\n«ШолгIа тIом»? Аша олу: «…бехке, Басаев вара». ХIа-хIа, вацара! Басаев, лулахошна «гIо дан» ваха ши бутт хьалха, вайн лелха лаьмнаш, Теркал дехьара невр-аре дIалаьцна, вайн мохк гIазакхин Iаткъамехь хиларна бехке, Басаев вара? Ткъа тахана, нахчий шен Даймахкара идарна, мила ву бехке? Хьанна, совгIатна кечъеш ю, кху кхаа бIешарахь къизаллица гIора малдина, тахана хазаеш йолу и «Дуьненан ялсамане – Нана-Нахчийчоь»?\nАхь деллачу жоьпе хьаьжжина, ойла ечара хадийна ца Iаш, цу Везачу АллахIа а хадора бу хьан бакъ мах. Ойла елахь цуьнан!\nДевзарш, хилларш, хьесапо нисдинарш тидаме эцна, тодина хIара илли, тешалахь бакъ долуш хиллачунна гергахь хилар, сан ладогIархо!\nБакъхилларг харцхьадахархоша боху: «…Малсаг, машар лоьху юкъарча вара. Иза, Шамалца машар лаха, и волчу воьдуш вийра». Иза, бакъ дац!\nМалсаг, цуьнан масех накъост (кхоъ+цхьаъ) Шамал волчу воьдаш ца хилла, гIалгIайх кхоьллина «милицин тоба» дIа а йигна, «Воздвиженская» олучу гIопахь кIорддолца гIазкхин эпсаршца къаркъа муьйлуш, кехатех ловзуш са а къийрина, «Назранан гIопе» кхача, уьш юхабирзина богIуш ваьлла царна дуьхьала, Шамалан буьйр кхочушдан веъна СаIадулла.\nИштта а, ша волчу вогIу Малсаг, гIазакхин гIопанна гергахь (2-3 км), хIунда оьшура йийсар ван имамна? «Муха айъаделла хьан куьг, кху тайпа товш волу стаг вен?» (гIалгIайн версица) ша эриг хилча, хIунда дина Шамалс «корта ба!» аьлла омра. Уьш а, цу тайпа кхин дерш а, кхузаманхойн туьйранаш ду.\nПарадокс ерг кхин ду, кериста паччахьан хьашташ кхочушдеш хиллачу Малсаган а, суьйли волчу Шамалан омранаш кхочушдеш хиллачу СаIадуллин а, юкъара, 10-11-гIа да (Андари) цхьаъ хилар ду. Тахана а ца го вайна, изза дерг? Цхьаберш Путинна ламазаш деш бу, вуьш, шаьш Делан векалш хеташ лелаш бу, «АллахIу Акбар» бохуш Нах бойъуш. Хира юй техьа и ши тоба, цу АллахIа къобал йиначарех? Изза хьал ду тахана, ГIалгIай чохь а.\nЦу могIара ду, Малсаган бусалбалла гайта гIертачара дуьйцург а. Цара дицдина, 1860-гIа шарал тIаьхьи бен, Кунта-Хьажин беркат, ГIалгIайчохь шуьйрра даьржина ца хилар. Бакъду, кхузаманхоша «Назрань» олу меттиг, цигахь цхьаа гIишло а йоцучу хенахь, гIалгIаша бусулба дин тIеоьцура долуш, царна, нахчаша совгIатна белла мохк бу, Чечанара Мохьаммад-хьажа «Мехкан Кхелан» коьртехь волчу муьрехь. Делахь а, ала йиш ю вайн, и гIалгIай берриш а ца хилла цIуо-динехь а, я кериста динехь а, XIX-гIа бIешараш долалучу хенан юьхьигехь хIетте а. Цхьаберш, бусалбалла долуш а хилла.\n( Наиболее детально религиозные воззрения ингушей XIX века проанализировал С. Броневский: «В древнейшие времена ингуши ...были христиане и находились в подданстве грузинских царей. Отпавши от христианства, они обратились к древнему своему богопочитанию, потом опять возникло христианство на короткое время и, наконец, приняли ингуши магометанский закон, но притом держатся еще совокупно языческих и христианских обрядов ...» (115, С. 161). Таким образом, С. Броневский первый обратил внимание на смешение различных религиозных систем у ингушей. Это же подтверждает Ч. Ахриев, который отмечал, что «религия ингушей весьма неопределенна и представляет смесь понятий языческих, мухаммеданских, христианских и т.п. Эта неопределенность придает какой-то индифферентный характер религиозному настроению ингушского народа» (362, С. 203). )\nАмма вайна хаьа, Буру-ГIалана гонахьа баьхначу гIалгIайн цхьа дакъа, хиллийла кериста динехь, биснарш, дукхаха цIуо-динехь (язычество) а болуш. Малсаган валар а нисделла, 1857-гIа шеран шолгIачу декъехь (аьхке). Цу хенара паччахьан Iедало сийдина, гIалгIайх долу цхьа чкъор хилла дац цкъаа, бусалба динна а, шайн маршо ларочу нохчашна а муьтIахьа. Амма, цIуо-динехь болу гIалгIай, дуккхуо а алсама, тешаме хилла нохчашна, гIазкхийн керистана тIетевжиначу гIалгIайлла.\nЦу иллин шолгIа галаморзахалла нисъеш, билгалдан лаьа кхин цхьа бакъдерг. Иллица хьахош ду: «ГIа-бецал ва дукха и Iаьржа суьлий ва болуш, … КIелахийша велар-кха Бетакан СаIдулла Несархойн Малсагна,…». Иза а нийса дац. Цкъа делахь, цуьнца хилла, даима хуьлуш волу пхийтта бIонакъост (кхузаманан терминца «охрана», «сопровождение»). Царна юккъехь хилла сан ден, де да Тур а, цуьнан жимаха волу ваша ТIука а. Тешнабекх бан лериначо, я кIелахиъначо эрана къамелаш ца до. Цхьаъ йийсар ван, я и вен лериначо, кечо ян а, шена дуьхьало ян а, хан ца ло хьогIечунна. Цул совнаха, цхьацца ваьлла, герзаш харжийтана лата а хьашт хилла дац хьалханчана, шеца, цхьаннин виъ кхочуш, цIе яххана бIахой хилча хIетте а. Цу тIе уьш хилла дац, юкъара, юьхьаралла къовсу ловзарш а.\nЦу латарехь дакъалаьцна сан ден де да Турна, лен воцу чов хиллийла а, Шамална дуьхьала СаIдулла воьдуш, иза цуьнца вахна хиллийла а хаьа тхуна, тIаьхьенашна. Кхин цхьаъ а хаьа суна, шена (халкъана) ямарта ваьллачу къонахчунна, шен цIарах цу халкъо цкъаа, и хастош илли кхуллура доцийла а.\nКхин цхьаъ а билгалдан лаьара суна, иза хиларна ша-тайпа бух болуш. Аса лакхахь хьахийра: «Маситтазза…СаIадуллина, Шамалан мурдаша и вен кIело йина…» бохург, иза гIазкхашна тIе а вахале. Царех цхьаъ (иза тIевахначул тIаьхьа), цхьана сирлачу буса нисъелла. «Йа-а, Iуспан СаIадулла, хьо вуй и!? Хьо, муьлхачу динахь ву?» олий кхойкху цуьнга Шамалан муртазкъоша (уьш хилла бархI стаг, олий дуьйцура баккхийчара), цу «Ташхой дукъаца» долу, «Уштобан баьрзанаш» олучу цу аренан акъарехь. Цара шега дуьйцург Дела дин дуйла ша кхеттешшехь, цо жоп ло дуьхьала: «Со, СаIадулла ву! «КIеза» олучу, тIамехь лерг даьккхинчу динахь а ву со» олий. Цо иштта жоп делча, тIаккха аьлла ду цуьнга цу кIелахевшиначара: «Тигала вала тIемаш дац хьан, Iуспан СаIдулла! Лаьттах вола я мIараш а яц хьан, Iуспан СаIдулла! ...». И дешнаш, Малсаге аьлла дац СаIадуллас, СаIадулле аьлла ду Шамалан муртазкъоша (муртазеки) и майра наиб, имам Шамалца ийгIаначул тIаьхьа.\nДелахь а, кху иллин могIанашкахь аса а дитина и дешнаш шаьш ма-хиллара, и фразаш хила таралуш хиларна, иштачу меттехь хьогIечара олуш, юкъара. Масала: «Хазчу дашо лам башийна» олу фраза а ма ю юкъара, билгалваьлла, и аьлла да а воцуш.\nСуна, гергара ду хIара илли, шен цхьацца йолчу тераллица. ХIунда?\nВайн махкана тIегIоьртина мостагI а волуш, Президентан «гергара» хилла лела адмех берш (аса, лерина ца олу царех «нах»), арабевлла, хIайт-аьлла хьийзара, пачхьалкхан рицкъ кIелхьара даккха, тIемалошна кханенна тIаьхьало ян лерина - «НЗ»*. Суна, дика вевзура Вице-премъер волу царех цхьаъ. Аса а, сан бIонакъосташа а таллам бича, гучаделира, и рицкъ уггар хьалха мостагIчо дIалоцура йолчу меттигашка а, тIемалошна цкъаа муьтIахь хилла а, хира йоцчу ярташка а охьадуьллуш хилар. Оха, ха зеназа деш и рицкъ схьадаьккхира цу чагIалкхера, тхаьшша, иза тIаламе эца. Лаьмнин когашкахь йолчу ярташкахь, тешаме хусамашкахь охьадиллира оха и рицкъ. Бакъду, эладитне хьожа чIогIа елира вайн махкахь, сох ямартхо а веш, схьайиллиначу эфирехь паччахьо ша омра а деш: «Ша тIекхаьчначо, ве и Сулейман!» аьлла. Варий со ямартхо а, я вен хьакъ долуш а? Иза, хено гайтира, дIа а нисдира.\nИзза ду,цхьаболу псевдо историкаша, СаIадуллех лаьцна дуьйцург а. «Еха буьйсанаш» аьлла яздиначу тептар тIехь цара гойту КГБан тешаллаш. Уьш ду, паччахьан Iедалера долуш санна кечдина. И тептар арадалийта. Абузаре кховдийнарг бу (цунна хууш, я ца хууш хилар, иза кхин тIегIа ю), кханенна лерина Iалашо йолу, СаIадуллица боьзна кхузаманан биллам.\nЦу тайпана йолчу ларца, тахана а бехбо, халкъан къонахий.\nP.S. ЧIинахан силсилан, иссалгIа чкъорах волу Iуспан воI СаIадулла, изза «Гиххойн СаIадулла» (гIазкх.аьлча: ист. «Саадула Гехинский» имеет имя по наибству), изза волу «Бетакъ СаIадулла» цхьа стаг хилла, шен схьавалар нихалойн тайпанах а долуш (Вютург-гар), дахар Заки-Эвлахь, ШаIами-Ирзохь, ГихтIахь, «ГIой» олучу хин атагIахь а долуш ваьхна волу (кхузаманан СоIди-КIотар, изза Комсомольски).\nЦуьнан да Iуспа, ден да МуртIела ваьхна ву ШаIами-Юртахь а, мелла а цул хьалха Заки-Эвлахь а. Тахана, ШаIами-Юртахь бехачу, ворхI некъашка бекъалучу нихалойн, «Зуоси-некъин» тIаьхьенех хилла ву и СаIадулла – Шамалан наиб (1851-1857 шш.).\nКхузаманан «Зуоси-некъий» лаьтташ бу 12 фамилех (цу юкъахь яц, Юххерачу Малхбалехь бехачу тайпанхойн фамилеш – таллам бина, йовлаза хиларна).\nИсторин дахарехь, «Зуоси-некъин» зударша вина, божарша кхиийна ву 296 боьрша стаг (цу юкъахь бац, СССР-ан дозанал арахьа баьхнарш).\nШаIами-Юрт кхоллаелла хан, шиъ терахь долуш ю: цхьаъ -1800-гIа шо, шолгIаниг – 1815-1818-гIа шараш. Цу хенан яккъашкахь (1807/12-гIа шараш) нисделла, цу метте, гIебартойн махкара ун хьадар (даржар), доь дойьуш хьалхарачу мухIажарийн. Уьш хилла «Жуьки-некъех» болу: Жаммарза, цуьнан ши ваша Гартчха, Муртаз, иштта, цуьнан шен бераш бархI кIант а. ШаIам, цу меттера жимма хьалха, лома юхавирзина хиларо, уьно зе ца деш буьсу цуьнан доьзал. Цу кIоштара ун лахделла 7-8 шо даьлча, и юьрт (ирзо) юха денйинарш бу, цу СаIадуллин дай а, иштта кхин некъийн нах а. И терахь ду, хетарехь долу, 1815-гIа шара тIера дIадолалуш.\nIУСПАН (БЕТАКЪ)* САIАДУЛЛИН, НЕСАРХОЙН МАЛСАГАН ИЛЛИ\nИмам Шамалан сийн седа макхлучу заманчохь,\nПаччахьан олалла, Невр-Кавказехь чIагIлучу хенахь,\nIаьржа-можа-кIайн байракх, толаме яла гIертачу муьрехь,\nГIазотан* байракх айъана, хIайт-аьлла къой хьийзачу Нохчийчохь,\nЧалтачин гIоьнчий хилла лелара, цхьаболу лулара «Нах»,\nБуруца боьзна маша, Несарех, Яндарех шаьш таса лерина.\nБордаха дилхаца, кIайн къаркъа ва муьйлуш,\nКеристан эпсарашна, тешаме доттагIа ша волуш,\nХьеса болу пагонаш и дато мидлонаш дозалла ва долуш,\nБагаца ша бусулба ву бохуш, дагахь кирастан дахар ва дезаш,\n«Кура Малсаг» шех аьлча, кур аркъалла ва сеттош,\nГIалгIайчохь вевзара, Уьциган воI, и Несархойн Малсаг.\nЦу Дала даздина, даийтанчу пIераскан цу дийнахь,\nБухIаройн холхаз-куй, бIаьргаш тIе ва туьттуш,\nХовхане хьена юьхь, тир яккхинчу йовлакхца якъаеш,\nБолатан дуткъа тур, шен хаьнтIехь ва ловзош,\nИсс эзар ва ойла, шен дега къайленгахь лелаеш,\nШа рузбане вахар тов, Несархойн ва Малсаг.\n- Ассалам Iалайкум, Несархойн кура кIентий!\nДе дика долда шун, ницкъ болчу вайн Дала,\nРузба къобалдойла шун, цу Везачу АллахIа! -\nАьлла, лен хIоьттира тов Несархойн ва Малсаг\nРузбане баьхкинчу Несархойн кIенташка,\nЦарна, ша беъна некъ бовзийта лерина.\n- Iалийкум ва салам, вогIийла хьо марша,\nВоьзийла вайн Далла, Несархойн хьо Малсаг,\nХьо хIинццалца ца вогIура кху рузбанан маьждиге,\nХьан сецар ма-дара цу элий, ва стунаш юкъахь,\nХьо лаа вуй техьа, хьо тара вуй техьа? -\nАьлла лен бевлича Несархойн кура кIентий.\n- Ша лаа вац шуна, ша тара вац шуна,\nШу эшна веъна со, Несаран кура кIентий!\nГерз ира мел дериг, дог майра мел вериг,\nДин дика мел бериг, ва сихонца кечлойла:\nВай даха ма деза ва кIайчу хIонце, цу Нана-Нахчийчу!\nАьлла, вистхилира Несархойн ва Малсаг.\nДин дика мел бериг, герз ира мел дериг,\nХьанал-хьарам къасторца, хало еш мел воцург,\nДуьгу нускалш ва санна, йоргIане дой хоьржуш,\nЯло кIентий ва санна, шаьш чехка кечбелла,\nБохь бойначу попан тIе, кIайн куьрий ва санна,\nВа дойшка бевлира тов и кура ва кIентий.\nДацошна хьалхайолу, «бошто» олу бож ва санна,\nШа хьалха велар-кха Несархойн ва Малсаг.\nДаккъашка ва буьйлуш, лахара аренаш ва толлуш,\nАренашка бевлича, хьаннин йистошкахь ва сецаш\nШа йогIуш кхечир-кха и тоба, цу «Чахкаран» ва ара,\nМуьжгийн гIопан пенаша, сатедар деллачохь соцуш.\nБай сийна мел болчу, кIайн четарш ма туьйхара,\nШовданан кортошка, сиерса* баллаш* ма юьйхара.\nIуьйранна дIалаьллинарг сарахь цIа ца доьрзуьйтуш,\nСарахь дIалаьллинарг Iура цIа ца доьрзуьйтуш,\nХаза йоI мел ериг, жеро ерзо ша гIерташ,\nВа лела велар-кха цу «Чахкара арахь», Несархойн ва Малсаг.\n«Малсаг, шен верасалле лаьцна и паччахь къиза ма ву,\nНицкъо бен тухуш бац, балебаьлла ницкъ юха» аьлла,\nШамална мотт эцна вахар-кха, цхьа миска ва нохчо:\n- Ассаламу Iалайкум, сийдолу имам, лераме ва Шемал!\nДе дика долда хьан, ницкъ болчу вайн Дала, -\nАьлла тIехIоьттир-кха, мотт эцна ва вахнарг.\n- Iалайкум ва салам! ВогIийла хьо марша,\nВоьзийла цу Далла, хьо маьрша ва нохчо!\nЛаа вуй техьа хьо, ва тара вуй техьа? -\nАьлла вистхилира бах и имам ва Шемал.\nШа лаа вац хьуна, ша тара вац хьуна, имам ва Шемал.\nТхуна бале ма ялла, Несархойн Малсаган, талорхойн и тоба.\nБай сийна мел болчу, кIайн четар ма туьйха,\nШовданан коьрташка, сиэрса* баллаш* ма-юьйха цу Малсага.\nIура дIалаьллинарг, сарахь цIа ца доьрзу тхан,\nСарахь дIа лаьллинарг, Iура цIа ца доьрзу тхан,\nХаза йоI мел ериг, жеро ян ва гIерта, и Несархойн ва Малсаг,\nЦуьнан и некъаш къобалдеш, паччахьан харц Iедал а деца.\nТхох къонах мел верг вийна ву, биснарш, хьан бIоца бу,\nГIамаран берд хилла, тIетекхна ма вели Несархойн и Малсаг.\nСа цIийха даллал, адамна тIетаьIна и Несархойн Малсаг.\nАйхьа ваккхахьа дIа, Несархойн и Малсаг «Чахкара арара»,\nЦа ваккхахь, дахахь тхо «Башламал» дехьа, ва имам Шемал!»\nАьлла, вистхилар-кха, латкъам бохьуш веъна и миска нохчо.\nКериста паччахьан тешаме лай хилла, шен орам бицбина\nБусалба вежаршна, йижаршна цо гойту, ямартло ца лайна\nШа дагна дарвелла, ва сина бIарзвелла,\nШемала цу тоьл тIе, оьгIазе буй ва бетташ,\nШийла мохь ва хьоькхуш, сихонца гулбира шен цIена наибаш,\nНаибех къаьстийра и Iуспан СаIадулла, имама Шемала.\n- Сема ладогIал ахь, Iуспан ва СаIадулла, шен буьрса омране:\nНесархойн Малсаган корта, шена дуьхьал ца кхачабахь,\nЦуьнан горгачу коьрта дуьхьала, хьан корта боккхур ша,\nМа-дезза ду хьуна, ва Iаьржа хIоъ-молха\nМа-безза бу хьуна, сан Iаьржа ва суьйлий, -\nАьлла вистхилар-кха имам ва Шемал, цу Iуспан СаIадулле.\nГIа-бецал дукха болу и суьйлий, имамна битина,\nСахуьлу седарчий стиглара уьдучу ва хенахь,\nЦеран серлонаша, беса бос гойтачу ва муьрехь,\nДацойшна кIелахуьйшу и гила борз ва санна,\nКIелахаа вахар-кха Малсагна, и Iуспан СаIадулла,\nДашо шай мах болу хаам, гIопера ше кхаьчча:\n«Несархойн Малсаг ву шеца, тешаме накъостий ва болуш,\n«Несаран гIопе» ваха кечвелла, инарлах кхета» ва аьлла.\nУггар эгIаза мел вериг, барзал майра ва волуш,\nУггар гIийла ва вериг, лоьмал каде ша волуш.\nШен тешаме пхийтта ва бере, шена тIаьхьа хIиттийна,\nОрганан аренга велира тов и Iуспан СаIадулла.\nШина агIора хьаьжча, уьшалаш ва йолуш,\nЮкъа хьаннаша, го лаьцначу цу боьран акъарехь,\nВаршашкахь лелаш кхиана, сира барз ва санна,\nIуспан и СаIадулла, некъ лаьцна лаьтташ ва вайча,\nМаккъаш тIе ка яхьна накъостий, ишарца сацийна,\nЧIенга ша ойъуш, курра вистхилар тов, Несархой и Малсаг.\n- Ассалам Iалайкум, Iуспан хьо СаIадулла!\nIуьйре дика йолда хьан, ницкъ болчу цу Дала,\nIуьйре ларъян хиъна, къена суьйли ва санна,\nХьо стенна кIелахиъна, Iуспан ва СаIадулла?! -\nАьлла, лен велир-кха Несархойн ва Малсаг,\nЮьстахо лаьтта, СаIадуллин береш, ша тидаме ва лоцуш.\n- Iалайкум ва салам, вогIийла хьо марша,\nВоьзийла хьо Далла, бусалба дог долуш хьо велахь,\nКаравола суна хьо Малсаг, кху, Дела Iуьйрана -\nТигала вала тIемаш хьан дац, Несархойн ва Малсаг!\nЛаьттах вола мIараш а яц хьан, Несархойн ва Малсаг! –\nАьлла вистхиллера тов, Iуспан воI и СаIадулла.\n- Ма вала дакъаза, Iуспан воI СаIадулла,\nШа винчу шен нанас, кхеравала вина вац,\nКхоьллинчу цу Дала, караваха ца кхоьллина.\nНекъ биталахь ахь маьрша, цу Нана-ГIалгIайчу,\nШа вогIур вац кара, дегIа чохь са долуш, Iуспан СаIадулла!\nАьлла, вистхиллера тов Несархойн ва Малсаг.\n- Ма вала дакъаза хьо, Несархойн ва Малсаг,\nВа хьоьца берш, сий лору нах ма бар-кха,\nВа соьца берш иштта, бусулба нах ма бар-кха,\nХIорш вовшийн карах балийтача, кхоьллинчу вай Дала\nКъемата цу дийнахь, вайшиъ бехке вийр ву-кха,\nКхин цкъа а боху хьоь, каравола ва суна, Несархойн ва Малсаг!\n- Ма дийцал ва шега, Iуспан СаIадулла, осала и хабарш.\nКараваха ца кхоьллина кхоьллинчу вайн Дала,\nКхеравала ца кхоьллина, вай кхоьллиначу цу Дала.\nХьуна кара ва веъна, цу нохчийн зударшка\n- Несархойн ва Малсаг каравеъна ва бохуш ца вийцита...\nНесархойн маьхкарий, шен коьртах белхор ша.\nХIара нах, вовшийн карах балийта лууш хьо вацахь,\nЦу Далла ва гергахь, бехке хила лууш а вацахь хьо,\nХьо нацкъар валахьа, яя Iуспан СаIадулла!\nВиъ цхьанни кхочу мах, муьжгийн бен хуьлуш бац,\nВайшиъ летар ма ву-кха, боьран кху майданахь,\nВовшашна ва детташ, болатан и тарраш.\nМаьрша ду, шу мукъа ду Малсаган накъостий,\nАмма шух хилалаш, кху хьолан бакъ тешаш,\nОлуш, терсамаймал дуткъа тур, баттара даьккхира СаIадуллас.\n- Ма гIийла мах хади, ахьа тхан СаIадулла,\nХьуна, чекх са ган гайтинарг, хIун дара Несархойн кIенташа?\nАьлла тов дIахIиттира, Малсаган ва накъостий.\n- Ма кхиссал аш тхуна, доккхалле и кура дешнаш,\nТхо лелаш дац шуна, чагIалкхех ва тера, руьйтанаш гонахьа,\nЗударшца, берашца, эвхьаза ва дуьйлуш,\nЦу муьжгийн эпсаршца, дозаллин кедаш ва муьйлуш,\nАьлла, цхьаццанна цхьаъ нислуш дуьхьала хIиттира,\nСаIадуллин накъостий, шаьш дера ва болуш.\nОсмалойн, бархI са и мажараш, йуьстаха кхиссина,\nДуткъачу таррин и маккъаш, ка юккъехь къуьйлуш,\nIуьйранна болийна тIом делкъене ма белира,\nДелкъанга даьлла и латар, делкъан тIаьхьенга ша кхочуш,\nМалсаган кура и накъостий, Iожалло эгийра,\nСаIадуллин накъосташна, чевнаш ехкар дисира.\nЛеташ берш лахбелча, цу боьран аренгахь,\nЛен волу чов хилла, садеIар дазделла,\nДетта цIий ва багахь, гIорасизниг ва дегIехь,\nСира сай ва санна, уьшалан сарам* ва багахь,\nЦу делкъан Iаламехь, ша вала вижар-кха Несархойн и Малсаг.\nТIехIоьттина ша волуш, и Iуспан СаIадулла.\n- Ма-вала дакъаза, Несархойн ва Малсаг!\nВа хIинца хьан корта, баккхаза ца болу шен,\nЦIет метта ва бахьа, цу имам Шемална, - олуш,\nЛога кIел тур лоцуш, дIахIоьттира и Iуспан СаIадулла,\nТIаьххьара дош ала ша хан луш, цу Несархойн Малсагна.\nТIаккха, дехаре велар-кха Несархойн ва Малсаг.\n- Ма вала дакъаза, хIай Iуспан СаIадулла,\nШа дехар до хьоьга, Iуспан ва СаIадулла,\nСо лийчуо волчу моллина, дакъа иэрча ца даккхар.\nБилгаллуо яра хьуна, шен дашо мидлуонаш,\nВа хьеса погуонаш цу имама Шемална -\nАьлла, вистхилар-кха Несархойн и Малсаг.\n- Ма вала дакъаза, Несархойн ва Малсаг,\nЦу гIазакхин ва туькнахь, ма ю-кха алсама,\nИ дашо мидлуонаш, ва хьеса погуонаш,\nХьо, «йийсаре валаве, я хьан корта ба баккхий,\nШена ва дуьхьала» аьлла, омар ду имама Шемалан,\nСан амална ца тахь а, и омар кхочушдан дезаш ду.\nИ аьлла ваьллариг, ва хила ма деза,\nХьан сий довш и дацахь, цуьнан дош низам ду,\nНизамо магориг, кхочушдан ма деза,\nДела дуьхьа ша доцург, со сацо бахьна дац,\nЦундела, баккхаза ца болу, и хьан горга ва корта,\n- Аьлла, вистхиллера тов, и Iуспан СаIадулла.\n- Шен дахарх хиндериг, хилла ма даьлла,\nШа дехар до хьоьга, ва Iуспан СаIадулла,\nХьо кхоьллинчу хьайн Делан ва доьхьа,\nХьо вуьжа волчу, цу хьайн лахьтий ва доьхьа,\nЛийчочу моллина дакъа иэрча ма даккхахь, Iуспан СаIадулла,\nОлуш, дехаре велар-кха Несархойн ва Малсаг.\n- Ша кхоьллинчу, шен Делан ва доьхьа,\nШа вуьжун волчу, цу лахьти ва доьхьа,\nХьан коьрта буьту ша, хьан дегIан чаргIаца,\nОлуш охьахиаркха-кха, и Iуспан СаIадулла, Малсагна улле.\nСа даьлча схьаэца, дашон хьеса болу и погуонаш,\nКочара дIаэца, и дашо мидлуонаш.\nШа дуьхьала веар-кха, и Имам ва Шамал хаттарца:\n- …валий ахь шена, коьртаца и йовсар Малсаг?\nЯ беа ахь цуьнан, дегIах къастийна и гоьрга корта?\n- Ца валий ас хьуна шен коьртаца и Несархойн Малсаг,\nЦа беа иштта ас, цуьнан гоьрга и корта, - олуш,\nПIаьлдиг* чуьра шен тоьшалш, цо хьалха дехкира.\nАс хьуна ма еа, дашо хьеси долу погуонаш,\nПаччахьан совгIаташ, и дашо мидлуонаш,\nТешаш а бу соьца тIаьххьара, цуьнан валаран къурд гина.\nСаIадуллас ва аьлча, цавашарца къежаш имамас элира:\nАс хьоьга ба аьлларг, Малсаган корта ма бара,\nХIара погуонаш, цу Шела базарахь, зударша а ма юхку….\nКоьрте хьаьдда цIийно айьина и таIам, тIех хала ша лайна,\nТуьран мукъа тIе яхьна ка, лаамашка ца кховдош,\nСий дойьу тIехтохам, собарца эшийна, и буьрса наиб,\nВистхилар-кха ша рогIехь, цу имама Шамале:\nАхь дика ойла елахь, йа имам ва Шемал,\nАс хьоьга аьн дериг, бакъдерг ду хьуна.\nСийлахьа-Везачу цу Делан цIарах доьхуш,\nВай дуьйшу долчу лахьти цIарах дуй кхоьллира цо...\nЦу Везачу АллахIа ва доьхьа, вай дуьйшу долчу цу лахьти доьхьа,\nЦуьнан дехарна, дош делира ша, ва имам Шемал.\nДела цIе лерина, ас делла дош ду деза, я хьан лаам бу лекха?\nХIан Iаьржа суьйли бу, йа «нах» бу сийллаллехь?\nХьо санна волчу имамна гонахьа, къонахий гулбина,\nЦеран хIу дайъа, вац хьуна кхин со кийча, ва имам Шамал!\nАхь лаха хьайн гонна, хьйн доьзална баца, бала а лай,\nЧIагIдеш цу малхбалехь, кхузахь марзделла имамалла,\nХьо вала ма веза, «Iаьндин дукъал» ва дехьа, йаа имам ва Шемал,\nОлуш, лен велар-кха Iуспан и СаIадулла.\nЦу дийнахь дуьйна, дIакъаьстина и Iуспан СаIадулла,\nШамална тIаьхьа бо некъ, кхин ца беш сацийра,\nШена тIаьхьахIуттун верг, шеца дIавуьгуш,\nШемалца саца луург, имамаца витина,\nШен дика доттагIа, ЧIинахойн Дуба волчу вахара,\nИмам Шемалх дIакъаьста лерина, и Iуспан СаIадулла.\nЦа хIоьттира имам, ца ваьхьара и Шамал\nНахана гуш таIзар дан, цу майра наибна,\nЦо дагахь ма бира, бекхам бан и сацам,\nТешаме шен муртазкъой* ша тIаьхьа ва хоьцуш,\n«Юха верзаве СаIадулла! Ца верзахь, ве!» аьлла, буьйра деш.\nШи шо ца делира, имаман кхолламна йийсаралла девзуш.\nНанас дена ма бойла яхь йоцу ва кIантий,\nЯхь йоцурш лолда-кха, кхаа дийне бовлале.\nНанас дена ма бойла, тешам боцу ва кIантий,\nЦарех берш хуьлда-кха, хьаж долуш къастаме.\nИ ши да вехийла, сацарах чоьна-ун ва хуьлуш,\nИдарах дIавш даьлла, хила дарба ва доцуш.\n* "НЗ" - гIазкхашха аьлча "Неприкосновенный Запас" бохург ду. Нохчашха: "Яйьа мегар доцу тIаьхьало".\n** гIазот – Дала даздина, Сийлахь-деза декхар.\n*** Сиэрса – чIеIар, шортта бIаьрхи; серсар (догIа).\n**** Баллаш – шира тоьпан, чIижаргIа тIечIагIйо чIуг. Вуьшта, кхин маьIница аьлча, ха хоттор.\n***** Бетакъ (изза волу Iуспа) – СаIадуллин ден, шолгIа цIе.\n****** Сарам – мерза орам болу, уьшалан буц.\n******* пIаьлдиг – некъан, тIаьрсиган тIоьрмиг.\n******** муртазкъой – Имаман долахь долу, мюридин дакъа – лерина къастийна, цхьа эзар мюрид.\nПросмотров: 1128 | Добавил: erzu | Теги: наиб, мидлуонаш, Уциг Малсаг, муртазкъо, Несархойн Малсаг, СаIадулла, Iуспа | Рейтинг: 5.0/8\n1 erzu • 02:37, 18.02.2016\n1 erzu • 12:41, 18.11.2015ХААМ: РоъcIанехь бехачу СаIадуллин воIан Мокрин воI хиллачу Ахьмадан кIенташна а, церан берашна а кхерам тесна ИГ, я ИГИЛ олу, курдех лаьттачу тобано: «Аша, тхан могIаре хIиттина, тIом бан беза» аьлла. Ткъа кхара дIакхайкхийна: Оха, цхьанне а цIий Iанора дац Iедалан а, я шун а. Тхо, нейтралитет ларочех ду» аьлла. «ТIаккха, оха шун а, шун доьзалин а кортош дохура ду!» аьлла, Iаткъамхоша кхерам тесча, вайн Даймахкара цига бахначу, цу тобанца цхьаьна летачу нахчаша гIо а даьккхина, кIелхьара бовлар нисделла СоIадаллин тIаьхьенин. Уьш, баьржина лелаш бу, цкъачунна къайлабевлла.\n2 erzu • 13:11, 08.06.2016\nНе найдётся ли человек, который спел бы этот илли на ветхий манер? Художественное оформление я гарантирую.


Шляпа (Хаваж Цинцаев) / Проза.ру\nНохчий Сибрехара ц1а баьхкина дукха хан яцара. Адамаш кога ира х1итта г1ерташ, дахара хьелаш тодан г1ерташ бохкура шай ма хуьлла. Кест-кестта дехьа-сехьа юьртахь белхий хуьлара ц1енош деш волчунна г1о деш. Иштта т1едог1учу к1ирандийнахь Чечанахь цхьана гергарчу нахехь белхи хирболуш бу аьлла хезина, цига даг1а дагахь барт бинера Соьлжа-г1алара кегийчу наха Зайндиссий, цуьна нена йиши к1анта Догалсий. Нана Чечана ц1е яххана юрт яра, шайгара г1иллакх-г1уллакх докхуьйтур доцуш, лела хууш, зудабераш хиларца. Ткъа белхолгахь кегийчера самукъа доккхаш, уьш ир-кара х1иттош, жигаралла совйоккхуш локхаш пондар а, тухаш вотта а хуьлаш яра. Волаш верг хелха вала а, зудберех б1аьрг тоха а, цаьрца сакъера а йиш хуьлара.\nУьш цига баг1а вовшах бетталуш буйла тосаделира Зайндий, Догалий кхечу нена йиши к1антана Сайпудин. Уьш кхоьи а нийсархой бу ала мегар долуш цхьана хеннара кегий нах бара, воккхах вверг Зайнди а волуш. Царех х1ора а доьзал кхолла безаш а вара. Зайндий, Догаллий, мацах цхьамма баьхчунни дайна, едда а зуда йохур йолуш куц долуш, тайна жима ши стаг вара. Ткъа Сайпуди лог1ачу дег1ехь, оза, некха у т1е даьлла а волуш, букар-стаг вара. Дуьнена пекъар вара-кх, доцца аьлча. Делахь а ша заь1апхуо ву аьлла ца 1аш, дегала а волуш, кхечу кегийрхошна луъург лууш а вара Сайпуди, царна деззарг дезаш а вара.\n- Со а вигалиш к1ирандийнахь шаьш Чечана белхолга доьлхуш, - элира Сайпудис шен шина шичига х1орш цхьана вовшах кхетча ши-кхо де хьалха.\n- Хьо х1ун да вог1уш ву цига? - реза воцуш кхуьнга дуьхьал вистхилира Зайнди.\n- Аш дийриг дийра ду-кх ас а!\n- Цигахь-м болх бан ма деза, накъост! – эккхитира Зайндис, шен дагахь: «Хьажахь, цкъа кхуьнга – окхло-л бен воцушехь ша, х1етти а ца1 дийца г1ерта».\n- Бийра бу-кх болх а, бан дезахь, - ца къарлора Сайпуди.\nКхера къамеле ладоьг1уш 1аш волчу Догал-с, Зайндига къайлах б1аьрг а та1ина, элира:\n- Г1ура ду-кх цхьане, Дала мукълахь. Дукха ма дийци вай х1ара.\nК1иранде т1е ма кхеччинехь, Зайндий, Догалий шаьшшинца кхи цхьа накъост а волуш, Чечана ваг1а дагахь новкъа велира, Сайпудига х1ума а ца олуш. Шича велахь а, ишттачу метте воьдуш, кхушинна ца везара иза шайна уллехь. Ма дарра аьлча, Сайпудин дег1 а, куц а делхьара, везара вара. Ша а витина уьш д1абахний а хиина, ч1ог1а вас хилира Сайпудин. «Ас дийра ду хьуна шуна дан деззарг», – аьлла дага деара кхунна. Дукха хье цалуш Сайпуди Минуткера автостанцера д1айоьдучу автобус т1е а хиъна, царна т1аьхьа вахара.\nЖигарабаьлла д1абоьдучу поппара белхолга кхечира Сайпуди. Кхунна хьалхахь х1оьттина сурт иштта дара... Хечийн когаш хьала а карчийна т1етаь11ина болх беш бохкуш куогашберзина кегийнах. Иштта куогашберзина кадие хьийзаш мехкарий. Шаверг а, вовше биегаш беш, велавелла-векхавелла, самукъне. Саца а ца беш локхуш пондар. Ах-сахьт моссаза долу гуо а бой боккхуш хелхар бал. Кест-кеста гуо юккъе а волуш Сайпудин шина шичас а дора хелхар. Кхунах б1аьрг а кхетта, т1е веара и шиъ Сайпудина:\n- Хьо вог1ур вац аьлла схьадаьхкира хьуна тхо-м.\n- Со шайна ца оьша дела даьхкнера шу-м.\n- Ма ала иштта. Хьай самукъа даккха. Цхьане ц1аг1ур ду вай, белхи чеккх баьлча.\n- Шуьца схьа а ца веана, шуьца д1а а г1ур вац. Шай г1айг1а бе аш, - шен коьртара шляпа хьажо п1елгаци хьажат1ера хьалатеттира Сайпудис.\nДе суьренгахь лестира. Белхи а чекхбелира. Т1аьххьара Чечанара г1ала йоьда автобус а д1аяхнера. Цундела вай кегийнах новкъа боьвлира, кхетахь машен кхетар ю вайна, ца кхетахь г1аш г1ура ду вай аьлла. Сайпуди сих-сиха шен пхьаьрсах дихкинчу сахьт т1е хьожара. Цхьацца луьш-олуш юьрта йисте кхечира х1орш. Ша кхи д1а ца вог1а аьлла сацавелира Сайпуди.\n- Хьайна машен кхетахь, тхо схьаэцитлахь новкъахь, - аьлла д1абахара кхуьнца хилларш.\nСайпуди веха латта ца дийзира новкъахь. Г1алара хьала хьалхи-т1аьхьи а х1оьттина йог1уш йола ГАЗ-21 ши такси, кхунна т1е ма кхеччинехь, саца а сецна юхайирзира. Шолг1ачу машен т1ехьара аьнгалин улле шляпа вахьа а биллина, хьалхарчу машенчу хиира Сайпуди ша, таксистан улле. И ши такси г1алахь, ша Чечана вог1уш, цхьа хан билгала а йина, барт а бина ялийна яра цуо мехах. Гена довлале Сайпудин гергарчу нахана т1аьхьакхиира ши такси.\n- Сацайелахь цхьана минотана. Чу стаг ца хааво хьуна вайшимма - элира Сайпудис таксисте.\nКор вахьа а даг1итна, машенаш шайна сацийна моьттуш г1адбахан т1ебоьвдачу Зайндиг1аьрга вистхилира, дукха дег1ана жима хиларна машен чохь цхьа к1еззиг бен гуш воцу, Сайпуди:\n- Вай цхьане даьхкина хиллехь, цхьане ц1а а г1урдара. Ткъа х1инца, хаьттинчуьнга со Шина Суьйра Юккъера дукъал т1ехьа велира эра ду-кх аш.\nШи машен д1аиккхира, чена к1ур а боккхуш. Цхьана машен т1аьхь Сайпуди вара хьалхахь, корта а берзина 1аш. Вукхунна т1аьхь, вахьхуийла т1ехьа - куьзгана улле, арара схьахьаьжча ган а гуш, Сайпуди коьртара шляпа бара. Багош а г1аттина цу машено д1ахьош бола шляпега а хьоьжуш латта бисира Зайндиг1ара.\n*Шина Суьйра Юккъе - с. Пригородное в Грозненском районе\nОпубликовано в журнале "Орга", № 4 за 2019 год.\nОтзывы на публикацию на моей странице в Фейсбуке от 25.03.2019:\nХ1ара тайпа "муттане" дийцарш ч1ог1а мехала хета суна - вайн мотт, и "дахаро" т1ехьатуьттучу хенахь, хьалхабаккхаран хьесапехь.\nДоца хилар а дика аг1о ю цу дийцарийн - таханлерачу меттан г1ийлачу хьолехь.\nДела реза хуьлда авторна!\nБраво, Цинцаев. Респект!\nХаза забаре дийцар ду!\nP.S. Под публикацией также много комментариев, одобряющих поступок героя рассказа Сайпудина.\n© Copyright: Хаваж Цинцаев, 2019\nСвидетельство о публикации №219032601254


Нохчийчура кино а, цуьнан турпалхой а\nОхан-бутт 29, 2015\nНохчийчоь -- "Февраль" -- "Чиллан-бутт" филман кирхьан тIера даьккхина сурт. 2014 шо.\nКарарчу хенахь дуьнентIехь уггаре а еза кино ю 2007-чу шарахь яьккхина «Карибан хIордан пираташ. Дуьненан йистехь»» цIе йолу филм. Цунна дайина 300 миллион доллар. Цуьнга хьажча, режиссеро Магомадов Руслана шен «Февраль» -- "Чиллан-бутт" цIе йолу филм йоккхуш яйинарш кепекаш ю ала мегар ду\nАмма вайнехан ойланца и филм адаманна Iаткъам барца ледара яц кхечу шуьйра юьйцучу филмел а. 2013-чу шарахь Магомадов Руслана иза ша яккха волалуш шен социалан машанашкахь яздинчу кехатца а догIуш, цуьнан мах хIоттийнера цо цхьа миллион ах миллион сом. Вуьшта аьлча 30-40 эзар доллар.\nЦу ахчанах кхолагIа дакъа долуш ду шен, гулдан оьшург цхьа миллион сом ду бохуш яздора цо. Цундела ша кхайкхам бо вайнахан култура кхион а, иза нахана евзаш хилийта а лууш болчу нахе, «Февраль» кино йоккхуш шайга далуш долу ахчанца гIодахьара аьлла (10, 20, 100 ...сом шайн дала аьтто болччул) бохуш яздинера Магомадовс.\nАхча гулдира. 2014-чу шарахь гучуелира и филм. Амма шай-кай еллачу нахана юкъахь болчух тера дацара ХIиллари Свонк, Ван Дам, Киркоров Филипп, Зверев Сергей Соьлж-ГIала кхойкхуш киса даста кийча хилла болу вайнехан бизнесхой.\nСоветан пачхьалкх йоха яханчу хенахь дуьйна шайн киностуди кхолла сатесна бехаш бара нохчий. Цу Iалашонца масуьйттоза ахча гулдан а гIоьртира уьш. Амма киностуди ю аьлла цIе ялахь а, Соьлж-ГIалахь яьккхина хIара ю аьлла кино яц хIинца а гучуяьлла. ХIун ду цуьнан бахьана?\nВевзаш волу нохчийн къомах волу кинорежиссер Шерипов Инал ша жима велахь а, болх бан кхиина масийтта пачхьалкхехь. Цхьа къеззиг хан Нохчийчохь а яьккхина цо Москох кинон говзалла Iамо кегийрахой къастош.\nШерипов Инале хаьттира оха хIунда цалаьа нохчийн бизнесхошна кино яккха ахча хьажо аьлла.\nШерипов Инал: "Суна хетарехь, царна цунах пайда хир болу билгало ца го. Вуьшта аьлча, ресторанехь сакъерар, я цхьа дуьннена бевзаш болу киноседа кхайкхар кхеташ ду царна. Вайн бизнесхойн тIегIа хIинца а цунах кхеттал хьаладаьллачух тера дац".\nТIехула тIе кхераме хила а мега тахана нохчех лаьцна кинош яхар. Iедалшна гергахь цхьа хьашт доццург алахь яккхийн проблемаш хила а мега церан, бохий ахьа?\nШерипов Инал: "Ма-дарра аьлча, иза бакъдерг ду. Вайн бизнесхой коьртачу декъана Оьрсийчохь бехаш бу, ткъа хIора шаьш йоккхуш йолу гIулч цара яккха езаш хуьлу, Iедалшца дага а бовлуш. Мегар ду иза, я дац аьлла хатта дезаш хуьлу уьш. Дукхачу хьолехь, муьлхха а хьалхаттар дича Оьрсийчохь иза таIзар деш хуьлу. Цундела дерриг а иштта кхозучу кепехь дуьсуш ду. Суна хетарехь, стагана лаа дезаш ду иза. Хала хеташ далахь а, вай хIинца а цунна тIекхаьчначух тера дац".\nИнтернетехь нохчийн кинокомпани лаха воьлча уггаре а хаьлха гучуйолург ю "Х-Б. Исраилов-фильм". Вуьйцург волчух тера ду Нохчийчохь вевзаш волу кинон а, театран а актер Исраилов Хож-Баудди.\nДуккха а хан ю иза шен кинон сурсаташ арахоьцуш болх беш волу. Делахь а, профессионалан кепехь шен кино яккха хIинца а аьтто цахилла Исраилов Хож-Бауддин. Амма аьтто хилча комеди йоккхур йолуш вара иза. И жанр нохчийн къоманна гергара ю аьлла хета шена бохуш дуьйцу нохчийн актеро Исраилов Хож-Бауддис.\nИсраилов Хож-Баудди: «Вайна чIогIа сатиран а, юморан а кинош еза. Къаркъа дохкар дика дац бохуш дуьйцуш ду-кх вай. Цунах лаьцна кинош яха еза вай. Иза мала деза бохург дац. И хIума лелийча хуьлуш дерг хIун ду, цуьнах хIун пайда болу, хIун зулам хуьлу бохург ду вай гойтуш дерг. Иштта хила дезаш ду. Цундела вай нохчашна кино оьшуш тахана санна зама еана а яц».\nИсраилов Хож-Бауддина хетарехь, кхоллараллан белхахоша деган а, дешан а маршо оьшу. Нохчийчохь тIемаш бовлале юккъараллехь долчу муьлхха а кхачамбацарх дийца аьтто бара, амма хIинца кхин хьал ду бохуш дуьйцу Исралов Хож-Бауддис.\nИсраилов Хож-Баудди: «ХIара тIом балле схьалаца а, дийца а шортта хIума дара. Хетарг ала йиш яра.Ткъа тахана Нохчийчохь цхьадолу хIуманаш дийца йиш яц. Адам кхетар дац олу. Мелхо а адаманна гайта дезаш ма ду иза. Цунах сатира олу, юмор олу. Ткъа нохчийн хилла ма-ду забар йича оьгIаз ца воьдуш. Иштта хила а деза».\nАх бIе сов кино чохь васт кхоьллина а, хьажархошна товш а актер ву тахана а нохчо Омаев Дагун. Цунна хетарехь, тоаме дац хийрачу киностудешкахула кавказхочунна васт гойтуш кино яккхахьара бохуш лелар, киностудеш кавказхойн шайн хила еза. ТIаккха бен хир яц кинематограф кавказхойн амалш, церан оьзда гIиллакхаш, тоъал пайда а бохьуш, дуьненна гойтуш.\nМуьлхха а филмехь вайнехан тидам тIебохуьйтуш хуьлу нохчийн васт кхуллуш болу кхачамбацарш, вайнехан гIиллакхаш цахаар. Хала ду-те муьлхха а цхьана нохчочуьнга хатта хIара иштта дуй шун амалехь аьлла, бохуш эргIад оьхуш хуьлу вай. Иза, баккъалла а, хIунда ца до те ур-аттала "Оскар" совгIат даьккхинчу безаш болчу режиссераша а цхьана, аьлла хаьттира оха ХIолливудехь а болх бинчу Шерипов Инале.\nШерипов Инал: "И тайпа филм вайн публикина, нохчашна аьлла яьккхина цахуьлу. Иза дерриг а дуьненна гайта яьккхина хуьлу. Ткъа дукхах болчу нахана турпалхочо нохчий мот во бийцар а, иза наггахь нохчочух тера цахилар а коьрта дац. Цу тайпа кеха-мерза хIуманаш вайна бен ца го".\nКхин цхьа хIума а ду. Хьенах лаьцна йоккхур яра тахана Нохчийчохь долчу Iедалша кино бохучу хаттарна жоп долу дукха хан ю. Ткъа хIунда яц иза хIинца а яьккхина аьлла хаттар кхоллало. Цхьа агIо иштта хила тарло.\nКинон башхаллаш хуучу, иза яккхарехь говзалла а, похьма а долчу нахана хаьа муьлхха а филман чоьхьара драматурги хила езаш хилар, цу юкъахь, эр-вай, дов хила дезаш хилар.\nВуьшта аьлча, турпалхо мацца хилла а цхьа цакхетам болуш хилла, я цхьа хIума нийса ца лелийна, я гIалат далийтина хила везаш ву. Амма кинон йоьдуш иза хийцало.\nХарцхьара турпалхочух нийса турпалхо хуьлу, иштта -- вукха агIор а. ТIаккха бен ца хуьлу цунах адамийн дагах кхеташ, ткъа цхьаболчарна кханене некъ гойтуш, бомба иккхинча санна Iаткъам беш йолу ма-ярра блокбастер.\nЦунах лаьцна дика элира режиссеро Шерипов Инала.\nШерипов Инал: «Драматургиехь стаг, я турпалхо кхиа везаш ву. Нагахь иза хьалха санна идеал, масала, истори дIайолалуш ша ма-хиллара Ленин иза висахь, чакхенехь хIумма а хийца цаделлехь иза эшам бу, иза кино яц.\nКинохь иза цкъа дуьххьара къинош летийна хила веза, я кхин хIума ... вуьшта аьлча, адам хийцадала дезаш ду. Нагахь иза хийцалуш воций филм ца нисло. Ткъа диснарг дерриг а... кхин дIа сценаш хьо кечъян вовлавелча ахьа хьайн герой хьоле дIахIотта во ахьа цуьнан дикан, я вон хилар гойту".\nТкъа иза, кхеташ ду, хуьлийла дац вайн турпалхочуьнца...


Оьший дин лелор Iедало хьеха?\nБусулбанийн хьалханчаш Кремле кхайкхина Путин Владимира\nКремло шена муьтIахь болчу муфтешкахула, динан кхечу дайшкахула Оьрсийчуьрчу бусулбанна лела-ваха Iамош кеп-кепара доктринаш, директиваш арахоьцу кху тIаьххьарчу заманахь. Цара къастадо дин лелон магош болу некъаш, хьесапаш.\nЦуьнца дузу Маршо Радионо шен кху кIиранан хаттар. Шуна муха хета, буй те Оьрсийчуьрчу бусулбанашлахь лела Iамош йолу социалан доктрина юкъаяккхал баккхий цакхетамаш? И санначу документашца цхьана хорша берзабал Iедалца гараболуш бу те бусалбанийн кхетам?\nХIоттийначу хаттарна жоп дала луучарна йовзуьйту тхайн телефонаш.\nПрагера телефон: + 420 724 019 832\nАш горгали а баийтинчул тIаьхьа, тхо тхаьш девр ду шуьца зΙене.\nСМС яийта мега тхан Москохарчу телефон тΙе: + 8 926 23 60 4 65.\nИштта Ватсап, Вайбер а ю тхан: + 420 724 01 98 32\nЦул совнаха, шайна хетачух лаьцна яздан таро ю тхан сайте а: radiomarsho.com.


Евроинтеграцин агIончаш юха а митинге гулбелла Киевехь\nЕвроинтеграцин агIончаш юха а митинге гулбелла Киевехь. Хаамийн гIирсаш дийцарехь, цу акцехь дакъалоцуш ву 4 эзар стаг. Демонстранташца цхьаьнакхетта Канадин а, Полшин а, Балтин пачхьалкхашкара а векалш а, Евробертан Украинехь йолчу векаллалан куьйгалхо Томбинский Ян а. Кхин а 2 эзар гергга дуьхьалонан акцин декъашхо ву цу майданна уллехь йолчу Михайлан килсан кертахь.\nУкраинин парламентехь йолчу «Батькивщина» олучу фракцин лидеро Яценюк Арсенийс дIахьедар дина, оппозици кечлуш ю берриг а махкахь болх охьатасар дIадахьа аьлла. Набахтехь хан токхуш йолчу «Батькивщина» партин лидеро, Украинин премьер-министр хиллачу Тимошенко Юлияс кхайкхам бина украинахошка ГIура-беттан 1-чу дийнахь «халкъан вече» гулло, Янукович Викторан режим машаран некъаца дIаяккхалц дIаса а ма довла аьлла.\nШоьтан дийнахь Украини чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан зорбанан сервисо бинчу хаамца, Незалежности майданахь лаьцна волу 35 стаг дIахецна. Милицин куьйгалхоша чIагIдарехь, митинган декъашхоша дуьхьало йина милцошна, цундела уьш дIасалаьхкина майданера.\nМаршо Радион корреспонденто дийцарехь, милицин лерринчу тобанан декъашхоша чхьонкарш а, мийраш а бетташ, лаьттахула текхийна демонстранташ. Лоьрашка гIо дехна 44 стага.\nЦу хеннахь, шен дарж дитина президентан администрацин куьйгалхочо Лёвочкин Сергейс. Цхьаболчу хаамашца, иза реза вац милицино Киевехь лелийначунна.


Муъминан а, муслиман а юкъара башхаллаНисйе\nБусалбанийн ламастехь муъмин дош леладо муслим дешан синоним санна. Амма Iелама наха бекъна и ши кхетам, муъмин лакхара хIоттош муслимал. Церан муслим терминологица (Ӏарб. مسلم — муьтIахь верг, тIевирзинарг) исламехь билгалбоху АллахI цхьаъ хиларх а, Мухьаммад\nэлча хиларах а тешна берриг бусалбанаш, башхалла а йоцуш церан Iилман тIегIа, Делах кхерар, лелориг. Муъмин олу бусалбачарех, нагахь иманан тIегIа а, гIуллакхаш а цуьнан лакхара делахь дукхаха болу бусалбачеранчул. Юккъера бIешерийн исламан Iелам стага Ибн Дакъийкъ аль-Ӏидас иштта йийцина муслиман а, муъминан а юкъара зIе: «ХIора муъмин бусалба ву, амма муьлхха а бусалба муъмин вац!». Муслиман а, муъминан а тIегIанаш йоцуш исламан Iилманчаша билгалйоккху кхин тIегIанаш уггаре Делах чIогIа кхоьручу бусалбанийн — мухьсин (Ӏаьр. محسن — «дикнаш деш верг»), диканаш деш волу стаг, салихь (Ӏаьр. صالح — «беркате», «нийсаниг»), массарна а масала хуьлуш нийса дахар долу стаг.\nТерминах болу къийсамашНисйе\nМуъминехь хила дезаргНисйе\nМуъминаш АллахIан а, Цуьнан ПайхIамарна\nа муьтIахь бу, даиман а цара аьллариг деш а бу.\nКъуръан чохь муъминех лаьцнаНисйе\nКъуръан чохь гайтина Мухьаммад пайхIамаран\nдахаран меттиг, пайхIамаран тIе баьхкира бедуинаш цара хаийтира шеш муъмина ду аьлла, бедуинаш иза аьлча АллахIа омар дира Мухьаммад пайхIамарна\nдIаала аьлла, уьш буьззина муъмина бац, бусалбий бенна бац уьш.\nСуннатехь муъминех лаьцнаНисйе\nФадаля ибн Iубайда дийцина: «АллахIан элчано\nIадикаяран хьаьжа деш аьлла: „Аса хаийтий шуна муъмин мила ву? Муъмин — наха шайн бахам а, шайн са а тешна дуьтург ву; муслим — кхечу нахана шен меттаца а, куьйгашца а зулам ца дийриг ву; муджахид — АллахIан муьтIахь хилархьама шен сица къовсам латториг ву; ткъа мухIажир — шен къинош дитинарг ву!“»\nаьлла: «ЦIена тешашверг (муъмин) — уллехь кхерам а боцург, нахана уллехь паргIата а хетарг ву».\nТӀаьххьара хийцам бина 2020, 17 июнь 01:04


Мурси Мохьаммадна дарж деза\nТовбеца-бутт 02, 2013\nΙамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн президента Обама Барака Мисаран президенте Мурси Мохьаммаде хаийтина ша цуьнан махкахь хьал талхарна саготта вуйла. Шинарий дийнахь Обамас Мурси кхайкхира мисархой шена реза хуьлу некъ лахаре, шена резабоцучаьрца барт кароре. Мисархой миллионашкахь гΙевттина Мурсина дуьхьал.\nШена дарж дита 48 сахьт ло, аьлла, оппозицино дΙахьедар динчу юкъанна, Мурсис ша оппозицица политикан юкъаметтигаш къестош ву боху. Ткъа эскарерчу инарлаша дехна Мурсига а, цунна дуьхьаллаьттачаьрга а вовшашца барт лахар, нагахь иза ца карабахь, шаьш боккхур бу некъ, кхайкхийна цара.\nМурси кийча вац даржах къаста, ткъа Халкъ КΙелхьарадоккху Фронт шех олу оппзицин го дуьхьал бу цуьнца къамел дан а. Хьалха дарж дитинчу веа министран чот юзуш, хΙинца арахьарчу гΙуллакхийн министра Камел Мухьаммада а битина шегара меттиг.


Неха стагана дуьхьал Соьлжара бунт\nГIалгIайчохь Соьлжан кIоштан чоьхьарчу гIуллакхийн декъан белхахоша дIадаханчу пIераскан дийнахь, ГIадужу-беттан 4-хь болх охьатесира шайн хиллачу куьйгалхочун Гандалоев Рустаман метта цхьана ханна хьаькам Ставрополера полковник Середин Вадим хIоттийна аьлла. Серединан хьалха цхьа юкъаметтигаш хилла яцара ГIалгIайчоьнца.\nЦунах хууш ду иза Ставрополь гIалин полицин урхаллан коьртехь хилла хилар а, цул хьалха оперативан болх бина хилар а.\nИ стаг шайн хьаькам хIотторах лаьцна хиинчу Соьлжан кIоштан РОВД-н белхахоша йитира шайн белхан меттигаш, уьш реза хилира цу стеган омраш кхочушдан.\nИнстаграмехь видео гучуелира дуьхьалонан акцин цхьана полисхочо яьккхина йолу. Цу тIехь иттаннаш цуьнан белхан накъостий бу (цхьаберш полицин барзакъ доьхна а, герз карахь а) РОВД-н кевнехь лаьтташ. "Мила ву а ца хуург ву хIоттийнарг, ерриг а "отдел" болх беш яц", - дуьйцу гIалгIайн матахь и видео йоккхучо.\nИнтернетехь цу хиламца боьзна хаамаш ббаьржира, полицин декъан керла хьаькам тIеоьцур вац кIоштахь, ша а Ставрополера волу, ГIалгIайчоьнан МВД-н керла министр Коробкин Михаил, меттигера бахархой дIа а бохуш, шен нах республикехь даржашка хIиттош волун дела аьлла.\nЦу хаамашна комментареш йина нах тIехIиттара болх охьатесначу полисхошна, Магасехь митинг йолуш меттигерчу полисхоша Росгвардин белхахошка демонстранташ дIаса ца лахкийтар дага а доуьйтуш.\nДукха хан ялале ГIалгIайчуьра бахархой гулбала буьйлабелира Соьлжан кIоштан полицин декъан хьалха. Дуьхьалонан акцехь дкъалоцучу цхьана полисхочо, шен цIе ца яккхар а доьхуш, дIахьедар дира, шайн акци керла хьаькам кхечу къомах стаг хиларна дуьхьал яц аьлла.\n"Варяг хир вац, цуьнан метта хир ву Костоев Амирхан"\nПIераскан делкъхенахь меттигерчу блогерша хамаш баржийра, дуьхьалонан акци дIахьочу полисхошца цхьанакхетта республикерчу МВД-н куьйгалхо Коробкин аьлла. Гарехь, цуьнан аьтто баьллачух тера дара и хаттар сихха дIадерзо. Интернетехь хаам баьржира "варяг хир вац, цуьнан метта хIоттор ву полицин полковник Костоев Амирхан" аьлла.\nКостоев хьалха куьйгалхочуьнан болх бина ву Малгобекан кIоштан полицин декъан. Амма и хаам бух болуш бу-бац къасто аьтто ца белира. Цуьнах лаьцна МВД-н ГIалгIайчуьрчу урхаллан зорбанан сервисо бинчу хаамашна юкъахь дуьйцуш хIумма а дац.\nПолицерчу хьастано элира"Кавказ.Реалиин корреспонденте, шаьш доьхург кхочуш динчул тIаьхьа, дуьхьалонан акци дIа а ерзина, балха арабевлла Соьлжан кIоштарчу РОВД-н белхахой аьлла.\nМухха делахь а, ГIалгIайчуьрчу бахархоша билгалдоккху динна кIоштан полицин белхахоша болх охьатасар республикехь цкъа а хилла доцу хIума хилар.


ГIалгIайчохь вийна ши тIемало\nСтигалкъекъа-бутт 31, 2020\nГIалгIайчуьрчу Сунжехь хиллачу лерринчу операцехь байина меттигера бахархой Мерешков а, Оздоев а. Талламан органаша дина иштта дIахьедар, яздо "Интерфакс" агенталло. Хаамийн гIирсашкахь яздира, шоьтан дийнахь оперативан штабо Сунжехь контртерроран операци дIакхайкхорах, гIали чохь герзаш деттарна.\nПолисхойн хаамца, штурм еш, гучубаьхнера гIаттамхой. Операцехь вийна ши тIемало, хаам бина меттигерчу полицин декъерчу хьасташа.\nШо доладелчхьана республикехь дIаяьхьна кхоалгIа операци ю хIара. Лерина операци ерзийначул тIаьхьа Сунжа гIалахь бехкзуламан гIуллакх диллина шина артиклехь: "Ницкъаллийн структурийн белхахошна тIекхийдар" а, "Хьалххе барт а бина, цхьана тобано бакъо йоцуш герз лелор" а аьлла, яздина Оьрсийчоьнан ГIалгIайчуьрчу Талламан комитетан сайтехь.\n"Интерфаксо" Iорадаьккхина, талламчийн органашкарчу шайн хьасташна тIетевжина, теракташ ян Iалашо хиллачу тIемалойн цIераш йовзийтина аьлла. "ГIалгIайчуьра Мерешков Билан а, фамили Оздоев йолу кхин а цхьаъ а ву", - яздина хаамийн гIирсо.


Нохчийчоь. Оьрсийчоьнан минаша хIинца а дойуш ду адамаш\nЛаьманшкахь а, хьаннашкахь а нохчашна коьрта кхерам бу минаш\nМинина тIехь эккха болу кхерам кхин а лакхара бу 20 шо хьалха жигара тIемаш хиллачу Нохчийчохь. 2019-чу шарахь 58-чу армин саперашна карийна Къилбаседа Кавказехь 6 эзар гергга оьккху хIума. И терахь 20 процент алсамду 2018-чу шарахь хиллачул а.\nНохчийчохь а, ГIалгIайчохь а карийна эккхаза 2000 мина а, бомба а, граната а. Къилбан тIеман гонан зорбан сервисо бинчу хаамца, царах доккхах долу дакъа карийна Нохчийчоьнан территорина тIехь, коьртачу декъана ТIехьа-Мартанан а, Хьалха-Мартанан а, Гуьмсан а, Соьлжан а кIошташкахь.\n1990-2000-чу шерашкахь ехкинчу минех Нохчийчоь цIанъяр дIадоьдуш ду 2012-чу шарахь дуьйна. Цкъа дуьххьара Iедалша дIахьедар дира кхераме территорин майда 16 эзар гектар ю аьлла. Ткъа хIинца эскаран векалша чIагIдо, шаьш минех 20 эзар гектар дIацIанйина бохуш.\nИ латтанаш ду юьртбахаман а, хьуьнан фондана юкъадогIуш. Сапераш болх болийчхьана хIаллакбина 37 эзар кхераме тIеман гIирс. Делахь а, бахархошна ца хета шаьш кхерамазаллехь ду аьлла.\n2016-чу шарахь Нохчийчохь минаш дIайохучу саперийн тобан коьртехь волчу Моторин Михаила Кадыров Рамзанца шен хиллачу цхьаьнакхетарехь дIахьедар дира, республика кхераме тӀеман гӀирсах дIацIанйина девр ду шаьш гергарчу шина шарахь аьлла. Амма дагалаьцначу хеначохь и болх дIаберзо ца ларийна уьш.\nДукха хан йоцуш социалан машанашкахь яьржира нохчийн лаьмнашкахь яьккхина видеоролик. Цу тIехь шена карийначу минана гонаха тIулгаш дохкуш воллуш ву цхьа стаг. ТIе тидам бохуьйтуш ду кхераме герз карорна цу стагана гонах болу нах я боьхна а, я синтембайна а ца хилар. Цхьаммо а телефон ца туьйхира я саперашка, я орцанхошка а, я полице а. Меттигера бахархой боьлла минех.\nЦхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Вовшахтохараллехь болчу хаамца, 1999-чу шарахь дуьйна Оьрсийчоьнан салташа лаьттах йоьллина ах миллион сов мина. Нохчийчуьрчу Iедалша дийцарехь, минаш лелхар бахьана долуш вийна я заьIап висина 10 эзар гергга стаг. Царна юкъахь дуккха а ду бераш.\nЦхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Вовшахтохараллан инарлин секретаран лерринчу векало Отунну Олара шен Къилбаседа Кавказера визит дIаерзош зорбан конференцехь элира, тIеман конфликт дIайоьдуш 7-10 эзар стаг иккхина фугасан минашна тIехь аьлла. Царах ах сов бераш ду, бохуш вара Отунну.\nТахана минаш лелхий бойурш а, чолакх бийраш а бу ломаца а, лаьмнашкахь а йолчу кIошташкахь хьонга баккха боьлху а, даьхни дажош лела а нах.\nМинаш лилхина кхелхинчу а, эшам хиллачу а нехан гергарнаш гIоьртира адвокаташкахула хилла зен меттахIоттош кхеле бовла, амма цунах гIуллакх цахилира.


Вешан жухаргаш кIезиг йолуш санна: Запашный - Гуцериев\nПономарева Аля Маршо Радио, оьрсийн сервис\nКIира ду Оьрсийчохь вевзаш волчу акхарой караIаморхочунна Запашный Эдгардний, миллиардерна Гуцериев Микаилний юкъа дов доьлла.\nШина вешех ЗапашныйгIарех – Москох Йоккхачу циркан директор волчу Эдгарда – Кремлехь йоьдучу културан, искусствон кхеташонехь арз дира президенте Путине Гуцериев Микаилна. МаьIна иштта дара: Сколковохь, «Амфион» цIе а йолуш, концертан зал еш ву бизнесхо. И гIишло йина яьлча, мехах, цу чохь шарахь ялх кIиранах болх бан бакъо елла Гуцериевс Канадерчу дю Солей циркна.\nЗапашныйна хетарехь, тIебаьхкинчу артисташна Оьрсийчуьра белхан меттигаш дIаялар харцо ю. Цо шен инстаграмехула къамел хьажийра Гуцериевга: эхь ца хета хьуна, Оьрсийчуьра циркаш халачу хьелашкахь а йохкуш, нехан циркашна аьтто бан, "юьхьанца шенчарна гIодан деза, тхуна оьшу и гIо, хьан ахча новкъа хир ма дацара тхуна", аьлла.\nИнстаграме и видео хIоттийна ца Iаш, кху беттан 15-чохь Кремлерчу кхеташонехь Путине Гуцериевна арз а дира Запашныйс. Cirque du Soleil-на шенна Оьрсийчохь сцена йиллар нийса дац. "Оцо Оьрсийчуьрчу циркашна бина ца Iаш, Оьрсийчуьрчу спортна а эшам бийр бу", элира артисто.\nПутин реза хилира Канадерчу циркна шенна къастийна зал Оьрсийчохь елла хьашт дац, бохучуьнца. "Оццул шуьйра делла ца оьшу ков, гастролешка бахкар цхьаъ ду, бухарчу циркашца конкуренци а хIоттош, шайнна меттиг ялар суна а ца хета нийса", тIетайра Путин Запашныйна.\nБахначу баттахь культуран, искусствон кхеташонна юкъавахначу акхарой караIаморхочо дина къамел къобалдо Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думин културан комитетан куьйгалхочо Ямпольская Еленас.\n"Шеко йоццуш, уггаре майра къамел дара иза кху кхеташонехь. Стаг акхарошца болх беш вуйла ду гуш. Нагахь санна бизнесна артисташна тIехь ахча даккха лаахь, доккхийла цара иза кхузарчу артисташна тIехь – суна иштта нийса хета. Президента и къамел тидаме эцна", боху Ямпольскаяс.\nЗапашныйс президенте арз дар мотт тохар, административан ницкъ къовсамна юкъаозор санна кхетадо Оьрсийчохь дов тергалдечара.\nШен рогIехь Гуцериев Микаила а делла жоп Запашныйна. Сколковохь гIишлош еш хьийзачу цуьнан "Сафмар" компанино официалехь хаам баржийна, ша ца диллина ахча Канадера цирк кхиочу проекте, я дилла дагахь а ца хилла цкъа а, аьлла.\nГуцериевна хетарехь, Запашный IиндагI кхолла гIоьртина цунна тIе, доцург а дийцина, цо Iехийна президент Путин. Ша "Эхо Москвы" радиона еллачу интервьюхь бизнесхочо элира: "Запашныйс, стенна а делахь а, интернетера доцург а гулдина, мотт бина президента биста кхаччалц, иза цхьа гIалат ду, Запашный дохко вала веза цунна".\nЮха а шен инстаграмехула вистхилла Запашный. Ша воккхур вац Гуцериев шена къинтIера, аьлла цо. "Сафмар" компани, тIаьххьара болчу хаамца, лерина ю Запашныйна латкъа прокуратуре а, Талламан комитете а.\nСоциалан машанашкахь беламе даьккхина дуьйцу акхарой Iаморхочунний, олигархний юкъаиккхина дар-дацар. Аьшнашка доху Запашныйс, арахьарчу жухаргашна Оьрсийчуьра циркан гIопасташ дIалахь, сахьт дац кхана цара пачхьалкхера Iедал дIалаца а, Путине алар.\nИккхинчу девно самукъадаьккхина дуккха а нехан. Комментаторш белош ю Запашный Эдгарда "Комсомольская правдехь" дина къамел а.\n"Дика ду, "Лужникехь" "Манчестер Юнайтедна" база йоьллу вай. "Лужникера" хоккейн цхьа майда дIало "Вашингтон Кэпиталзе". Схьайоьллу Лувран а, Ла Скала театран а филиалаш Оьрсийчохь. Дика ду, хенан йохалла оьрсийн массо а хIума хIаллакдийр ду вай. Суна-м ца лаьа иштачу махкахь ваха", аьлла Запашныйс.


Керла канцлер а, керла министрийн кабинет а тIечIагIйина оршот дийнахь Австрехь. 31 шо долу керла австрихойн канцлер Курц Себастьян дуьнентIехь уггаре а къона пачхьалкхан куьйгалхо хIоьттина.\nБайначу баттахь хиллачу харжамашкахь Курца толам баьккхира шен консервативечу Халкъан Партица. ШозлагIчу метте яьллачу меттигерчу аьтто-радикалечу Маьршачу Партин куьйгалхо Штрахе ХIанц-Кристиан вице-канцлер хIоьттина.\nКурц Себастьян а, Штрахе ХIанц-Кристиан а бусалба динца а, мигранташца а гомачу паролашца туьйлира харжамийн кампанехь. МухIажарш криминале хилар а, тIебаьхкинчара Австрин социалан система хIаллакйеш хилар а дара цу шиннан а программашкахь коьрте даьккхина.\nАьтто-консервативе а, расистийн а хьежамаш болчу Маьршачу Партин векалша дIалаьцна керлачу урхаллехь массо а нуьцкъаллийн даржаш. Чоьхьарчу а, арахьарчу гIуллакхий министралла а, тIеман министралла а, массо а меттигера къайлаха сервис а хIинца Маьршачу Партерчу министраша куьйгалла деш ю. Иза ца тайна меттигера бахархой эзарнашкахь урамашка бевллера оршот дийнахь, керла урхалла тIечIагIйарна дуьхьало ян.\nОфициалечу терахьца, 6 эзар сов стаг вара "Урхалла нацистийн кара ца кхачийта!" цIе йолчу демонстрацехь дакъалоцуш. Царна дуьхьало ян Iедало араваьккхинера 1500 полисхо.\nОршотан делкъа хенахь митингехь Iедалан векалшна дуьхьало ярна полисхоша лаьцна кхо стаг бохуш, Венера хаам бо Маршо Радион корреспонденто.\nДуьхьалонан акцин цхьаццаболчу дакъалацархоша полисхошна хIоаш а, помидорш а кхиснехь а, доккхачу декъехь маьрша дIайоьдуш ю демонстраци.


2022 шера республикански бюджете социальни оаг1ув керттера хургья\nГIалгIай республика Мехкдас Калиматанаькъан Маьхьмуд-Iаьлас республика керттерча финансови документа лоархIамег1а йола проектировкаш белгалъяхар, цу даькъа тIара къамаьл хилар Халкъа гулламе дIадахача кIира хиннача в1ашагIкхетаре.\n«Кредитни декхарашкара арадала доладенна мара дац вай, хьалхашка латт керттера декхар да региональни бюджет профицитни дер. Бюджетера дIадодаш дола ахч лархI дез лоархIамег1а йола меттигаш теркал еш. Тахан из социальни хаттарашца цхьан, къаман проекташ а е, уж хьалха санна керттера меттиг дIалоацаш е», - аьнна, белгалдир цо.\nГIалгIайчен бюджет дукха социальни хьашташ кхоачашдаргахьа эза хургда аьлар ГIалгIай республика Халкъа гуллама яржа заседане керттера доклад ешаш хиннача ГIР финансай министра заместитела ГIарбакханаькъан Русланас а.\n«Дешара д1ахьождаьд 35,2%, унахц1ено лораяра 4,4%, цу ахча тIара доккха дакъа дIахьождергда региона бахархой молхашца Iалашбера а социальни политика а 37,4 %», - аьлар министра заместитела.\nГIарбакханаькъан Русланас ма алар, бюджета расход оттаяьй 23 паччахьалкхен программа даькъе. Бюджетера цар дIалаьца юкъара боарам 94,3 % е.\nХьатIадоаг1а а дIадода а рузкъа лархIара 2022 шера бюджет укх тайпара да: хьатIадоаг1аш долча ахча юкъара боарам - 29 923,3 миллион сом, дIадодача рузкъа юкъара боарам - 29 973,6 миллион сом, республикански бюджета дефицит 50,3 миллион сом да.\nМехкадаьи ГI Правительстваи пресс-г1улакхче


Стигалкъекъа-бутт 13, 2021\nАннекси йинчу ГIирмехь Советски кIоштан кхело депортаци ян сацам бина ФСБ-н белхахоша цIийнах хьожуш вийначу Узбекистанан вахархочун Рахимов Набин зудчунна Бурханова Сохибина. Арахьарчу мехкан вахархочо я цхьана а мехкан цIарх воцчу стага Оьрсийчу кхачарх долу низам талхорна бехкейина иза.\nБурханован гIуллакх луьстучу кхелан цIенна хьалха, цуьнан агIолоцуш массийтта бIе стаг гулвелира, хаам бо прессехь.\nКхелан цIенна чуьра арахьарчу мехкийн бахархой латточу изоляторе дIайигина Бурханова. Оцу изоляторера шен берашца цхьаьна (цигахь бераш Iан йиш яц ненаца) дIахьажор ю иза Узбекистане.\nСтигалкъекъа-беттан 11-чохь Симферополна уллерчу гIирмахойн Дубки юьртахь цIийнах хьовсуш ФСБ-н белхахоша вийра Узбекистанера веъна веха Рахимов Наби. Оьрсийчоьнан талламчийн версица, иза герз детта волавелча вийна ницкъхоша. Талламан комитето низамлардархойн дахарна тIекховдаран хьокъехь бехктакхаман гIуллакх гIаттийна. Амма кхеташ дац, муьлхачу бахьаница хьовсуш хилла Iедалхой Рахимовна цIийнах.\nАннекси йинчу ГIирмехь бусалбанийн хIусамех хьуьйсу ФСБ\n1999-чу шарахь веъна хилла шен зудчуьнца Рахимов Узбекистанера Оьрсийчу. Даймахкахь бехктакхаман дов хилла цунна дуьхьал айдина мехкан кхерамзалла, юкъараллин къепе йохорна, конституцин хIоттам карчо гIортарна, динан экстремизм яржорна, сепаратизме, фундаментализме гIертарна. Рахимовс Европан адамийн бакъонашкахула йолчу кхеле арз хьажийна хилла, цунна жоп луш, Страсбурго дихкинера иза Оьрсийчуьра араваккха, цунна пачхьалкхера компенсацина 17 эзар евро дала а кхачош.\n2015-чу шарахь Москвана гергарчу меттигера ГIирме дехьабаьлла хилла Рохимовн доьзал. 2018-чу шарахь Оьрсийчоьно тховкIело ца яла сацам бина Бурханова Сохибина. Оцу хенахь дуьйна легалехь ехаш ца хилла иза Оьрсийчоьно шен лоручу территори тIехь.


Коьрта Iалашо: нохчийн мотт ларбар, кхиор\nРеспубликин нохчийн меттан хьехархойн а, Дешаран министерствон а, ЧИПКРО-н нохчийн меттан кафедрин белхахойн а юкъара сацам хилира Нохчийн Республикин нохчийн меттан хьехархойн цхьаьнакхетар (Ассоциаци) кхоллар. Карарчу шеран 16-чу февралехь хиллачу церан юкъарчу кхеташонехь массеран а лаамца Ассоциацин куьйгалхо хаьржира Соьлжа-ГIалин 106 йолчу юкъардешаран школин нохчийн меттан хьехархо Бергоева Аза. Тахана иза ю «Хьехархо» газетин хьаша.\n– «Кхидолчу къаьмнашна шайниг а санна, нохчашна а шайн мотт сов хьоме бу», – цхьажимма я мелла а алсам шен къоман маттаца бала болчунна девза хIара Арсанукаев Шайхин дешнаш дахаран къилба хилла беха вайн школашкара дукхахболу нохчийн меттан хьехархой, – долийра Азас шен къамел, – церан аьхна чулацам а, башха декар а дагах кхетаро хIоразза а ойла кхуллура, ткъа хIун дина ас иза бахийта? Вайн дахарехь нохчийн матто дIалоцу меттиг а, цуьнан хьал а дика девза иза хьоьхуш болчарна, бийца дукхамма бийцахь а. Иштта ойла сан хилла ца Iаш, дуккха а нохчийн меттан хьехархойн хиларна, дуьххьара 2015-чу шарахь, «вацап» юкъаяларх беркат даьлла кхоллаелира нохчийн мотт хьоьхучеран «Хьехархо» цIе йолу тоба.\n– Бакъдерг аьлча, оцу шаре кхачале дикка тохар хилира нохчийн мотт хьехарна, – дагалоьцу Азас. – Вайна девза-кх, тидамза дисина барзакъ а, гIишло а, муьлхха хIума а маьхза долий, дIадолуш хилар. 2009-2010-чуй шерашкахь пачхьалкхан юкъара экзамен (ЕГЭ) юкъаяьлча, 9-11-чуй классашкахь иштта а кIезиг долчу нохчийн меттан 4 сахьтах, 1сахьт оьрсийн маттана магийра. Нохчийн меттан литературин барта экзамен а дIаяьккхира. Оханан (апрель) баттахь байракх йой буьйцучу ненан маттаца, шеран кхийолчу заманахь эмгаралла алсамделира, мерабер хилла хийра бала болабелира мотт. Иза бийцаран а, хьехаран а кхачаме агIо оьшуш а, толлуш а стагга а вацара, бердах чухецна гуьйриг санна, цхьана ханна шен лаамехь бисира нохчийн мотт. Иштта хьал жимма дахделлехь, мотт баларан йисте кхачаран шеко яцара. Хаац, я баккъал а ненан матте юхадерзар дара я цунна деш тIаьххьара тохар дара, амма нохчийн меттан экзамен 2014-чу шарахь юкъаяккхаро йозанан мотт баха бисийтира. Билгалдаккха деза, экзамен берашка дIаялийта кхоьллина аьттонаш бацара, цул сов, иза-м бийца хиъча а тоьур дара аьллачу ойланашкара иза эшаре юхадерзар а Делан къинхетам боккха хилар дар-кха. Цул тIаьхьа зорбане елира «Ас дIалур ю пачхьалкхан экзамен» цIе йолу Iамат а, кхин цхьацца методикин тептарш а. Ала деза, маттаца бала а болуш, иза хьоьхуш болчу хьехархоша шайна зеделлачух пайда а оьцуш,\nкечам бора экзаменна.\n2015-г1а шо хьийкъина деара нохчийн меттан хьехархошна – цу шарахь 60 хьехархочо дакъалецира республикин меттан конкурсехь, царах 10 – меттан тоьлла хьехархо аьлла хаьржира. Шеко йоцуш, лакхахь билгалбаьхна хиламаш «Хьехархо» тобанан лард лара мегар ду.\nХууш ма-хиллара, 2014-2016 шерашкахь вайн дешархоша дIаелла нохчийн меттан пачхьалкхан экзаменан жамIаш чIогIа ледара дара. Оцу ледарлонан хьалхара чIогIа тохар и мотт ненан мотт болчарна кхаьчна ца Iаш, и хьоьхуш болчарна алсамо кхечира. Мел цу гIуллакхца бала боцург а хьехархойн белхан тIаламазалла, ледарлонаш гучуяха хьаьгна вара. Амма оцу гIуллакхан жимма а хьалхе евзарг, вайн мотт ЮНЕСКОн тIечIардарна герга балор гуш вара. И ледарло шайн хетарш а, юьйла хуурш а, и гIуллакх цхьаьна билгалчу къепе дало къахьега лаам берш а карийра.\nСхьахетарехь, оцу муьрехь, иштта нохчийн меттан хьехархойн жоьпаллин орца кхиар бахьана хилира, 2017-чу шеран экзаменан жамIаш дикка хийцам болуш лакхара хилар. Маттах лаьцна ала дош я бийца лазам берг, иза хьехарехь шена зеделларг довзийта я ненан маттах цу маттахь язйина байт йовзийта лаам берг зIене волура «Хьехархо» тобанехь. Цу чохь бовзуьйтура хьехархоша шайн болх, дешархойн сочиненеш, уьш язъян бераш Iаморехь шаьш бен кечамаш, тайп-тайпана тезисаш, планаш, йоькъура шайн ойланаш. Уьш дIасайохьуьйтура. Вовшех дагадовлура. Стенна тIе тидам бахийтича, муха Iамийча, берийн хаарш кхачаме хир ду, бохучу хаттарна жоп\nкарон дукхамма а къахьоьгура. Дуккха а сирла кортош, евза цIерш яра тобанан декъашхой – хьехархой-поэташ Цуцаев Iалавди, Даудов Гилани, хьехархо-яздархо Исраилова Луиза, иштта алссам меттан говзанчаш, Iилманчаш.\nТобанан гIад стамделира луларчу Дагестанера, генарчу Иорданера, Германера, Францера нохчийн меттан хьехархой юкъабахкарна.\n«Хьалхара гIемакх» легашка хIоьттинчу гIорзанах тардинчунна а дайна, «Хьехархо» тобано вацап-мазанца бинчу балхо дикка аттачу даьккхира нохчийн меттан экзамен дIаялар. Ткъа 2017-чу шеран экзаменан жамIаша хьехархой нийсачу новкъахь хилар гайтира.\n– 2017-чу шарахь экзамен дIа ца ялалуш дисина бер наггахь а дацара, – дуьйцу Азас. – Масала, ас Iамийначу 40 беро цхьаммо а 3 ца доккхуш, мелхо а 4,5-нна дIаелларш алсам болуш, чекхъелира экзамен. Суна а, тхуна дукханна а доккха гIо-накъосталла хилира Исраилова Луизас биначу балхах. Ша язйина сочиненеш, тезисаш, масала «ДоттагIалла», «Дегайовхо», «Безам» теманаш йоуьйтий, царах язъе олий, тIедуьллура цо. Оцу балхах вуно доккха накъосталла хилар гайтира экзамено. Цуьнга нисса къахьоьгуш яра ТIехьа-МартантIера хьехархо Осмаева Хадишт а, Майртуьпара Хажаева Ровзан а, Чуьйри-Эвлара Бериева Фатима а, АтагIара Сацита а, Зандкъара Авдарханова Таиса а, Теркайистера Дашаева Шовда а, Мачаева Зарета а, иштта дуккха а кхиберш а. Экзаменах чекхваларан балл мелла а лахабаккхаро а гIо дира аьлла а хета суна, амма хьехархоша а, дешархоша а тIалам боллуш кечам а бинера.\n– «Хьехархо» тобанан хьалхара цхьаьнакхетар хилира 2015-чу шеран 12 августехь Соьлжа-ГIалин №106 йолчу, ас болх бечу школехь, – кхин дIа а дуьйцу Азас. – Вацапан зIенехь волчу 34 хьехархочух 20 веара оцу гуламе. Хьалхара Iалашо – вовшийн довза, ган, интернет-мазанера гергарло дахаре даккхар яра тхан. Кхузахь хьехархошна уллера евзира Айдамирова Машар а, Вагапова Асет а. Церан къамелаша дуккханна а тIемаш делира. Иштта шолгIа а цхьаьнакхетар хилира тхан 2016-чу шеран 12-чу августехь а.\nДе-дийне мел долу а стамлуш яра тхан тоба, цундела кхоалгIа цхьаьнакхетар Къоман библиотекехь дIадаьхьира оха. 52 хьехархо вара цига веънарг.\nИ цхьаьнакхетар тидаме ийцира дешаран министро Байхаев ИсмаьIала а, ЧИПКРОн директора Эльмурзаева Гангас а. Тхох схьакхийтира Дагестанера хьехархой а. Экзамен дIаяларх дерг довзийтира дешаран министран заместитела Каимов Iабдурохьмана. Цуьнан жамIаша синтем бира тхуна. Девзира тхайн дика нисделларг, гучуевлира ледарлонийн кIайдаргаш а.\nКъоман библиотекин йоккхачу зала чохь гуо беш хIиттийначу гIенташкахь Iаш долу тхо юьхьдуьхьал девзина ца Iаш, деган синхьаамашца а девзира. Шайн байташ йийшира Даудов Гиланис, Исраилова Луизас. Боккхачу тидамца ладуьйгIира оха Нажин-Юьртан кIоштарчу Зайтимиров Сайдикан говзаршка – халкъан фольклорана тIетовжарца цо кхоьллина чехкааларш, хIетал-металш, тидарш, каламбурш-забарш дукха башха яра. Ала деза, тхуна массарна а боккха кхаъ хилла кхушара хиллачу «Нохчийн меттан тоьлла хьехархо» къийсадаларшкахь оцу хьехархоша толамаш бахарна. Иза Нохчийн меттан хьехархойн Ассоциацин хьалхара толам бу.\nТахана Ассоциацин декъашхой Нохчийчоьнан ерриге а кIошташкара векалш бу. Тхан белхан жигара декъашхой бу яздархо Айдамирова Машар а, меттан говзанча Вагапова Асет а, «Орга» альманахан редактор Алиева Зарина а, книжни издательствон куьйгалхо Матаев Анзор а, дешаран министерствон белхахо Айбуев ИбрахIим а, Иорданера хьехархо Асет а, цигара яхархо Жанара а. ДегIастанара Татаева Хьурмат а, Бачикова Инканат а, Гойсумова Анжелла а, Висханова Тамара а. Къаьсттина ала луур дара суна ас цIерш яьхначу вайн йижарех лаьцна. Уьш нохчийн матте кIорггера безам болуш, олучу хIора а дашца байтийн кепехь цуьнга йолу шайн марзо-уьйр гайта говзалла йолуш, шайн ненан маттана бацар лаккхара дарж хеташ хьехархой бу. Дала сий дойла церан.\nСуьрта тIехь: Бергоева Аза


Дика цIе юьтуш дIавахана кху дуьненчура Хусейнов Ризван\nГIуран-бутт 05, 2016\nХьалха-Мартан кIоштара берийн хаелхаран тобанан куьйгалхо Хусейнов Ризван велира хелха волучу хенахь. Ахматова Лизас йиш локхуш, Iан а ца велла, юкъаваьллера иза. Хелхарехь воьду иза, цIеххьана куьйгаш оъхь а дахийтина, ша лаьттачохь аркъал вуьйжира.\nХьовсархошна моьттанера артисто иза иштта хIоттина хелхар ду. Амма Iуьллург меттах ца ваьлча, цунна нах тIегулбелча кхийтира хIора а хилларг бохам хиларх.\nИ видео сихонца дIасаяьржира социалан машанашкахь. Дукха нах Iадийна гинчу суьрто. Ойла ян шортта бахьанаш ду дуьйцу Соьлж-ГIаларчу яхархочо Ангаева Липас.\nАнгаева: «Оцу ролике хьаьжча, дуккха а хIума дагатесира суна. Оцу стагах а чIогIа къахийтира суна. ХIинца дерг, хIинца доцуш ду-кх вай. Цхьанна стаган вас ян мегара дацара кху дуьненехь».\nШа а хелхархо хиллачу Тарамова Лидина вевзаш вара велла Хусейнов Ризван. Цуьнан валар, бакъволчу артистин санна хилла, аьлла билгалдаьккхира цо.\nТарамова: «Тхуна, кхун махкахь, массарна халонга даьлла иза. Валаран а ирс деза. Иза ирс долуш стаг хилла-кх. Цо дуккха а бераш Iамийнера дикачунна».\nХусаинов Ризванца цхьаьна болх бечу Батаева Ларисас, тоьшалла дира иза шен болх а, ша Iамош долу бераш а дезаш, хала дахар долуш стаг вара аьлла.\nБатаева: «ЧIогIа безара цунна и болх а. Ша Iамош долу бераш а дезара цунна. Яханчу аьхка елира цуьнан нана. Иза цамгар кхетта Iуьллуш йолуш еххачу хенахь лелийнера цо. Лулахоша тоьшалла дора цо иза дика лелийна бохучунна».\nСоциалан машанашкахь хелхарчан валар тIехь йолу видео гIараяьлча, цхьаболчара комментареш йинамцхьацца хьашт доцу йозанаш деш. Цу нахе хIара къамел дира хелханчас Тарамова Лидас.\nТарамова: «Хьарам ду боху нах бу шаьш, цхьа хIума ца деш, оцу Фейсбук чу а хевшина Iаш. Даллана лиина-кх цуьнан валар иштта хилийта. Цо шена тIехь дитина дуккха а Iамийна бераш. Цуьнан валар дуьйцу нах бу-кх хьарамлонаш лелош».\nВаларо дIанисдо дерриг, олу юккъараллехь. Ахьа эхарта дIахьон дерг хьан дика белхаш а, наха йоккху цIе а бен яц. Иза дицдинчарна дагадоуьйту Хьалха-Мартан тIехь культуран цIийнехь хиллачу бохамо.


Швеци -- Машаран акце арабевлла бу нохчий СтокхIолмехь, (ДIахьедар доьшург ву журналист Тарамов Майрбек) 2014 шо.\nМухIажираш саготта бу Парижерчу талоро шайн дахар вочу агIор хийца мега аьлла\nНохчийн вевзаш волу журналист Тарамов Майрбек Швецехь веха 10 сов шо ду. Цуьнан аьтто хилла тидам бан цу махка тховкIело йоьхуш баькинчу вайнехан дахарна. Хийца-м ца делла шоьга Iедалш а, могIарера бахархой а хьежар Парижехь бусулба нах бу бохучу зуламхоша терроран тIелатарш динчул тIаьхьа аьлла шега хаьттича, Тарамов Майрбека элира цкъачунна хIумма а хийцаделла цаго шена аьлла.\nАрара хьаьжца сурт кхоллало Малхбузерчу Европехь дIатарбелла нохчий, шайна Iедало чохь Iан хIусам а, хенах довла кепек елча тоам беш бехаш бу олий. Муха ду ма-дарра долу сурт, масала, Швецехь?Муха беха цигара нохчий аьлла хаттар делча, хIоьттинарг тайп-тайпана сурт ду бохура Тарамовс.\nШвецин Iедалша хьалха санна тIоьцуш бац шайн махка тховкъело йоьхуш баьхкина нах. Шена масийтта доьзал бевза дуккха а шерашкахь Швецехь бехаш белахь а, цигахь баха бакъо луш долуш кехаташ доцуш бохуш дийцира Тарамовс.\nМахкал арахьа беха нохчий бIаьрг баьтташ хуьлу олуш ду-кх дукъа адамашна юкъахь вайн къомах верг тидаме оьцуш. Иза бакъ ду бохура Тарамов Майрбека, дукхачу хьолахь вовше бевза нохчашна элира цо.\nУьш къаьсташ а хуьлу кхечу нахах, делахь а хан-зама яьлча мелла а Швецин юкъараллах дIауьш меттигаш йогIу вайнехан бохуш вара цу махкахь веха нохчийн журналист Тарамов Майрбек.


Деа дийнахь бен бийр бац болх?\nПачхьалкхехь белхан эвсаралла лакхаяккхархьама хIоттийначу программица а догIуш, шаьш къастийначу меттигашкахь белхан кIира деа дийне охьадакха кечлуш ю Оьрсийчохь къинхьегаман министралла, РИА Новости агенталло бечу хаамца. Оццу хьокъехь дийцина "Известия" газето, экономика кхиоран министран гIовсанна Засельский Петрна тIе а тевжаш.\nЭксперимент дIахьор ю юьртабахамашна а, сурсатех кхачоечу а, Iилманан а, техника кхуллучу а, гIишлошъечу а хьукматашкахь, цуьнан жамIашка хьажжина хир ду пачхьалкхехь белхан кIира деа дийне даккхарца дерг, боху хьасташа.\n"Дукха меттигашкахь белхалоша 30-40% белхан хан эрна хьо. И хан яц а еш, пайдехьа хилийта Iалашо ю тхан", - аьлла Засельскийс.\nКIира деа дийне кхаччалц дацдарх йолу инициатива дуьххьара хазийнарг вара Оьрсийчоьнан премьер-министр Медведев Дмитрий. "Алапа ша ма-дарра а дуьтуш, бен болх эвсар а боккхуш, хан яц а еш дIадахьа деза иза", - элира цо кхо бутт хьалха.\nХьасташа бахарехь, дукха министраш реза бу белхан кIира дацдайта, амма оцу кепо шайна эшамбарна кхоьру шаьш, аьлла Оьрсийчуьрчу белхан меттигийн дайх дукхахболучара.


Навальный кхеле озийна юха а\nОьрсийчоьнан Талламан комитето бехк кховдийна Оьрсийчурча оппозицин лидерех цхьаъ волчу Навальный Алексейна, цо механа беза болу нехан бахам шена берзийна аьлла. Нагахь цуьнан бехк хилар тIечIагIдехь, 10 шо тоха мегаш ду цунна набахтехь даккха.\nХаттарш а делла, Навальный дIахецна талламхоша. Цара дийцарехь, 2009-чу шарахь Навальныйс Киров-къоштан губернаторан хьехамча ша волуш, «Кировлес» олучу компанега харц сацам байтина хилла. И бахьана долуш зе хилла цу компанина.\nЦу регинерчу талламан органаша цу хенахь таллам бича, цхьа а низам дохийна ца карийнера. Делахь а кху шеран Стигалкъекъа-баттахь Оьрсийчоьнан Талламан комитетан куьгалхоша юха а схьадиллира Навальныйна дуьхьала долу бехк-такхаман гIуллакх.\nНавальный Алексейс латкъам бина суьде, и сацам нийса бац аьлла. Москох Басманан суьдо луьстур болуш бу и латкъам Марсхьокху-беттан 2-чу дийнахь.


World News in Chechen — новости за 2 января 2020 года от 123ru.net\nЭрдоган: Туркойчоьно Шемахь тIеман операци дIаяхьар доьзна ду иза маца хир ю бохучух\nСоьлжа-гIалахь журналистна а, адвокатна дина тIелатар толлуш дац\nМаршо Радион тIаьххьара керланаш (01.02.2020)\nКавказна - тIеман ловзарш, Кхетам чу веана гIалгIайн полицин довхо, БIаьчи-Юрт - сила? ГIура-Дадин тIоьрмиг бадийна\nКурхаллаш лелийна аьлла, нохчийн доьзалш лецна Австрехь\nАвстрин Грац гIалахь беха ши нохчийн доьзал шеконашка эцна полицино, 2011-чу шарера карарчу хене кхаччалц схьа бакъо йоцуш социалан хьукматашкара 280 эзар евро эцарна. "Austria Today" оьрсийн маттахь арадолучу хьостано бина цунах лаьцна хаам, немцойн зорбанашна тIе а тевжаш. Полисхойн информацица, Оьрсийчу кхерсташ хилла уьш, Австрин Iедалхойх лечкъина. Шаьш дехаш долу меттиг хийцарх а, сов тIедогIучу рицкъанах а ца хоуьйтуш, хьулам бина хилла цу доьзало Iедалхойх, зорбанашкахь дийцарехь. 41-цца шераш долчу цхьана хIусамдас а... Читать дальше...\nХарцлер (Берашна лерина дийцар)\nСо кхиъна вогIу хан яра иза. Цхьана дийнахь тхов туьллуш белхе кхайкхинера со тхан лулахочо. Цу кепара кегийрхой цхьаьнакхетча, даима а хуьлуш ма хиллара, кар-кара а оьцуш, цхьацца хилларш-лелларш а дуьйцуш самукъадаьлла гIуллакх деш дохкура тхо. Кхочу-кхоччуш цхьаъ дийцаран рагI суна тIекхечира. Цхьа а хIума дийца дIоггара лаам боцу со жима волуш сайна гина Iамеркехь яьккхина кино йийца волавелира. Дукха дах а ца деш аьлча, цуьнан чулацам иштта бара. Генарчу планетина тIе астронавташ бохуьйту олий сурт а хIоттадой... Читать дальше...\nГIура-Дада «мачаваьккхина» Ардонехь\nШен гIалара бахархой Керлачу Шарца декъалбеш, совгIаташ доькъуш лелачу ГIура-Дадина тIелетта ХIирийчуьрчу Ардонехь, хаамбина меттигерчу полицино. Ша марзолгех буьзинчу тоьрмигах паргIат а воккхуш, кисинара телефон а хьош, дIабахначу зуламхошна Iедале арздина оцу 20 шо долчу вахархочо. ГIура-Дадина йина вас а, хилла зен а меттахIоттош, Иристон кIоштан полицино сихха схьалехна цуьнан тоьрмиг а, иза баьхьинарш а. Дов айдина Керлачу Шеран буса харцхьа леллачарна дуьхьал.\n"Бегаш цхьаьнгге а бойтур бац». Дов дина кегийрхошна «БIаьчи-Юрт – сила» аларна\nКерлачу шеран буса, «Ахмат – сила» олучу меттана, «БIаьчи-Юрт – сила» бохуш, шайн юьрта юккъехь мохь биттина ткъеха сов жимха лаьцна Нохчийчохь полицино. Царна хьехна, «сила» (нохчийн матте даьккхича – «ницкъ») аьлла, язъян мегаш цхьа «сийлахь-воккхачу, хьалхарчу президентан, Оьрсийчоьнан Турпалхочун» Кадыров Ахьмадан цIе бен йоцийла. Курчалой-Эвлан кIоштахь, шайн урамехь, самукъадаьлла, «БIаьчи-Юрт – сила» мохь бетта кегий нах гIарабехира яьржинчу видеоно. Амма де юкъа ца дулуш, тIаьххье Ватсапехула... Читать дальше...\nЖоьжахате экскурси. 1995-чу шарахь Соьлжа-гIалахь динчу тIелатарх\nМатериал зорбане яьккхина "Свобода" Радионо 1995-чу шеран Дечкен-беттан хьалхарчу деношкахь Соьлжа-ГIала боьдучу новкъахь тилалур вацара: цхьа шатайпа маяк хиллера, ишта а кхоьлина, стигал макхъеш гIаьттинчу Iаьржачу кIурх. ЦIе кхерстара мехкадаьтанах а, резервуарех а, бурух а. Карзахъяьллера "керлачу шеран" я цIе яхна "Iаьнан" Соьлжа-гIалахь 1994-чу шеран ГIуран-беттан 31-чу буса дуьйна йолийна штурм, яздо "Свобода" Радиос. Бакъду, хIуммаъ хала дацара оьрсийн эскаро гоне ерзийначу нохчийн шахьара кхача – ГIалгIайчуьра Соьлжа-ГIала... Читать дальше...\nГIалгIайчуьрчу полисхошна тIелеттачех цхьаъ кхетам чу веана\nШинарийн сарахь Магасехь некъан полицина тIелеттачу шиннах дийна висина цхьаъ, 23 шо долу Имагожев Ахьмад кхетам чу а веанна, вистхила волавелла, аьлла мехкан дарбан хIусамерчу лоьраша, хаамбо "Интерфаксо". Полици ю иза ччувиллина чоь ларъеш. Талламчаш буьйлалур бу цуьнца болх бан. Некъан ханна уьрсаш диттина шолгIаниг – 18 шо долу Мизиев Микаил – вийра ша тIеллеттачу меттехь. Ткъа Имагожев кхачийра дарбан цIийне, реанимаце. ТIелеттачийн карах Магасна чубоьдучу некъа тIехь кхелхира инспектор Кокорхоев Зеламха... Читать дальше...\nХIинжа-ГIалин аэропортан рекорд\nДагестанехула кеманашца дайначу шарахь дIасавахана 1,5 миллион пассажир, ткъа иза рекорд ю, боху, «ХIинжа-ГIала» аэропортан инарла директоран Пирмагомедов Арснан дешнашна тIе а тевжаш, ТАСС агенталло. Лурчахчул 15% лакхадаьлла Дагестанан аэропорто дIасадигинчу адаман терахь. "Уггаре дукха билеташ эцна Москва, Петербург, Сургут, Казань гIаланашка», - боху Пирмагомедовс. Карарчу шарахь шайн портехула дIасалелачу пассажирийн терахьаш кхин а лакхадаха дагахь ву иза.\nДуккха а тIеман Iамораш хир ду кхушара Къилбаседа Кавказехь\nКъилбаседа Кавказан мехкашкахь 2020-чу шарахь 40 сов Iамораш дIадахьа дагахь ду Оьрсийчоьнан эскарш. Оцу барамашкахь дакъалоцур ду лаьттахула а, стигалхула а лелачу технико, боху Къилберчу тIеман дакъойн урхаллин пресс-гIоьнчалло. Доккхачу декъанна, тидам тIеберзор бу лаьмнашкахь хенан хIоттам лачбаьлча кеманашца бечу тIамна, аьлла инарлаша. "Эскаршна тIамехь урхалла дар шардеш дIахьор ду «Кавказ-2020» Iамораш», - яздотIеман барамийн прогноз йовзуьйтучу "Интерфаксо".  Стохкачул 15% дукха... Читать дальше...


Лораделаш хий — Сердало\nХий! Дукха мах ба цу деша. ДIауйла йича Iаламца дувзаденна мел дола хIама хица хоттаденна, цунца бувзам болаш да. Хий цахилча вахар хала хул, цхьаккха хIама хьаде аьттув балац. Из доацаш висача мара хац цун хам. Хьаькъал долча сага дика кхетаду хий яхар фуд, цун дозал мел мах болаш хIама да. Цул совгIа, хица дувзаденна да сага дерриа вахар. Саг ше а дукхагIча даькъе хих латта, саг хих хьахинна а ва.\nМоллагIа нах шоаш баха ховшаш хилча хий дола моттиг а лехе цига ховш. ХIана аьлча хий доаца вахар цхьаккха дац. Барзкъа диттар, кхача кийчбар, беш лелаяр, унахцIено Iалашъяр – уж деррига гIулакхаш хица дувзаденна да, хий цахилча кхоачашдулург а доацаш.\n«Хий доацаш ма дусалда вай», оал наха, хий хьа цадоагIаш цхьа юкъ еча. Бакъда, из лорадара дукха тIера хилац цхьабола нах. ХIаране дIауйла е мара езац мел хий доаду ше дийнахьа. Цхьаволчо геттара дукха доаду хий, цхьавар наькъа тIа из Iо а ухийташ ваха, цхьавар шийна боарамах мара из кхы доа цадеш хул. ХIаьта бешара е коара хи краник хьа а йийле из деннеи бусеи Iо а ухийташ цу гIулакха дукха сагота боацараш а нийслу, вIалла цунгахьа дIа а ца хьожаш. Вайна новкъа дале а, хала хете а долаш да уж хIамаш.\nДукха нах ба укх доккхача дунен тIа хи кхоачам боацаш, из доацаш хиларах шоай хицара хьашташ ма хетта кхоачашде аьттув боацаш. ХIаьта цхьабола нах хи тIа бахаш ба го баьккха доккхий Iамаш, аьлеш, фордаш а долаш. Царна эшам бац цунгахьа. Бакъда, хий, мел кIезига дале а, мел дукха дале а лораде деза. ДукхагIа мел вола саг из хьалха даккха цадезаш дика ховш ва. ХIаьта а керда даха дезаш хул хIама.\nИз деррига теркал а даь, 1993 шера ООНа Генеральни Ассамблеяс хьакхайкадаьд Дерригача дунен тIара хин ди. Цу хана денз март бетта 22 дийнахьа цIай санна дездеш да из ди.\nШий резолюценгахьа цу юкъарчено массайолча паччахьалкхешка дIакхайкадаьд хIара шера хий лорадеш а, керда цIена хий дола моттигаш белгалъерца гучайоахаш а вIашагктара балхаш дIакхахьа деза, аьнна. Цунца цхьана хьоахадаьдар цар хIара шера хица дувзаденна цхьа дош теркал а даь цу тIехьа къахьеграгдолаш болх дIабахьа беза, аьнна. Иштта 2005-2015 шш. кхайкадаьдар «Хий вахар да» аьнна белгалдаь Дерригача халкъашта юкъера 10 шу.\nИз цIай хьакхайкадаьчар керттера лоархIаш дола цун декхар да, укх доккхача дунен бахархошта хий мел чIоагIа эшаш да адама вахаре дагадохийта. Ховш ма хиллара, наха а массадолча дийнаташта а чIоагIа эшаш да хий. Нагахь санна хий децаре укх дунен тIа вахар хургдацар. ХIана аьлча хий доацача – вахар дац.\nРоссе паччахьалкхено къоабалдаь тIа а ийца из боча цIай дIахьош да 1995 шера денз хьа. Цун хьалха даьха дешаш да: «Хий вахар да», аьнна. Вай мохк вай хьаийцача, хий 1одоаг1аш мел долча аьлешта юхе белгалдаьккха да, из хий 1аьдало лорадеш да, аьнна. Бакъда, цу юхе вахар а, цига лелар а кхераме долаш б1еха хул цхьадола аьлеш. Цига баха нах шоаш а сагота боацаш, е 1аьдало боаг1а бехк баьккха царна г1од а цатохаш д1алатта уж моттигаш.\nХий мел чIоагIа эшаш хIама да а, цун лоархIам мел лакха ба а бусалба дингахьа хьадоаг1ача къамаьлашка ч1оаг1а хьоадаь да. Сийдолча Къуръана чухьа а, Пайхамара къамаьлашкахьа а хьоахадаь да хий лерх1ам болаш х1ама хилар. Цул совгIа хий лора а деш, из воашта хьадаларах Далла хоастам беш хила дезар а белгалдаьд бусалба дино:\n— «Оашош молаш дола хий гой шоана? Оаша доссадаьд из морхашкара, е Со ва из доссадаьр? Сайна лайнадаларе Аз къахьа даь хургдар из, хам ца беш хIанад шо?», йоах, Дала сийдолча Къуръана чухьа. Цхьаькханахьа Къуръана чухьа йоах Дала: «Аз цIена хий моладаьд шоана». Кхы а йоах Дала дIахо: «Цо́, сигалара хий Iодайт боарамагIа, цунца Аз денна лаьтта дийнду. Цу тайпара Кашара шо гIовтта а дергда». Хий чIоагIа лерхIаме хIама да, ма дусалда вай хий доацаш, — йоах ГIалгIай Мехкда волчара дин гIулакхий урхален гулгалхочун гIонча волча Манкенаькъан Iийсас.\nИштта дIахо хий лораде дезаш хиларах а, цун мах ховш хьурмат де дезаш адам хиларах а дувца дийшача сага:\n— Даьла солот-салам хилда вай Пайхамара, цун асхьабех волча Iумара воI IабдуллахIа хьадийца къамаьл да, цкъа ламаз эцаш воаллача СаIада юхе гIолла тIехвоалача Пайхамара аьлар, аьнна: «Ай фу исраф да из, ва СаIад? Вокхо хаьттад: «Ай хигахьа а исраф да?» Пайхамара жоп деннад цун: «Да даьра, Iододача доккхача хи чу хьо воалле а-м». Иштта Пайхамара къамаьлашкахьа хьадоагIаш да, ламаз эцача хана дIахьокхалуш болча хIара хи тIадамо саг къиноех цIенаву, аьнна. ТIаккха хулий вай хий лора де дезаш? Даьра хул, Даьла доккхагIдолча ниIматех да хий, — йоах дIахо Iалама сага Iийсас.\nХIанзчул 14 ди хьалха март бетта 8 дийнахьа Фейсбука сай оагIон тIа яздаьдар аз дIахо долха дешаш: «Хьамсара новкъости, оашош царгаш юлача хана хи краник дIакъовлий оаша», аьнна. Хоаттам чакхбаьнначул тIехьагIа цу хаттара жоп луш дакъалаьцараш 61 саг ва. Царех 43 царгаш юлача хана хи краник дIакъовла шоаш, йоах, хIаьта 18 царгаш юлача юкъа хий дIакъовлац шоаша, аьнна белгалдаьд. 100% хьаийцача 70% наха шоаш царгаш юлача юкъа хий доа а цадеш дIакъовла, хIаьта 30% дIа а ца къовлаш Iоухийташ доаду из.\nЦу хоаттама чаккхенга хьежача хий лорадераш дукхагIа бале а, хина сагота а боацаш из доадераш а кIезига бац нах. ХIанз из хаттар шуга а ду аз лерхIаме «Сердало» дешархой, оаша къовлий хи краник дIа, оашош царгаш юлача юкъа? Цу хаттара жоп вайх хIаране шийна дала мара дезац. ТIаккха ховргда вайна воашош хий лорадой е даций.\nВайна дукха дац, аьнна хете а, доххьал царгаш юлаш хIара дийнахьа вай доадер дукха хий да. Из доацаш кхыча гIулакхашкахьа а доаду вай хий лора цадеш. Цхьаволчо ший беша е коа еха хий Iоухаш краник яле тоа а цаеш латтийт из, кIезига хий мара дацар цох Iоухар-м, яхаш. ХIаьта из цига Iоуха тIадам боацаш дунен кхыча мехкашка дукха нах баха.\nДукха ха йоаццаш цхьаннахьа наьхацига сай новкъостаца дIачувахача, ехача краниках кIезига Iоуха хий соцадардухьа краника къамарга гIолла цар хьоарчаяь пахаш бIаргяйр сона. ТIаккха, шоай краник тоае аьлча уж эгIаз бахар кхераш, соцарча новкъоста из гIулакх бегаш тIа а даьккха аьлар:\n— Цамогаш хиннай шун краник, оаша дарба доре мераж Iо а цаухаш ерзаргьяр из. ТIаккха къамаргах хьоарчаяь хIама хаяккха мара а езац, цун паргIато хургйолаш, х1аьта х1анз садаха а хала да цун.\nЦун бегаш шийца цIенхаш болаш болга кхета а даь ийца керда краник дIаоттаергья шоаш, аьлар тха фусамдаьша. Вай хIаране вай краникаш ишта къамаргах хIама хьерчае езаргйоацаш тоайоре кIезигагIа хий доадергдар вай. Хьалха вай наоноша ги а дехакаш кхехьа хий тахан аттача коа е цIагIа хьадоагIаш да вайна.\nХIара саг декхарийла ва хий доа цадеш, цунгахьа кхом беш из лораде. Нагахь санна вай лорадой, долаш хургда вайга хий. ЦIаккха дицде йиш яц вай хий доаца вахар аьрга долга.\n← НАЖА ОАЛДАМ\nЦIено йолча паргIата я →


Изомеран дехьадалар — Википеди\nшалха электронин дӀалацар\nКхоалха гелийн реакци\nУглеродан хӀоьънин дагар\nНеонан хӀоьънин дагар\nКремнин хӀоьънин дагар\nИзоме́ран дехьадалар (га́мма-декъадалар) — атоман хӀоьънан карзахдаьллачу метацхьаьнаэшшаран хьолехь радиожигараллин декъадалар ду, цхьаьнна я масех гамма-квантех.\nМассо а аьлчи санна хӀоьънийн хуьлу, коьрта квантан хьал доцуш, дискретан карзахдаьллачу хьолера йоккха энерги йолу гӀирс (царех дац хӀоьънаш 1H, 2H, 3H и 3He). Карзаха хьолаш чукхалха тарло я хӀоьънан реакцешкахь, я кхечу хӀоьънийн радиожигараллин декъадаларан жамӀехь.\nКархаха хьолехь дукхах долчийн хуьлу чӀогӀа кӀезиг зама (наносекундал кӀезиг). Амма хуьлу дикка дукхадеха хьолаш (церан дахаран хенаш юсту микросекундашца, де-буьйсанца, шерашца), царех олу хӀоьънийн изомераш, царна а, кӀезиг ехачарна а юкъара доза гуш а дац.\nХӀоьънийн изомеран хьал, дукха хьолахь, декъало коьртачу хьоле (наггахь масех юкъарчу хьолашна), цуьнца цхьаьна излучени йо цхьанна я масех гамма-квантан. ХӀоьънан карзаха хьал дайало кхин а чоьхьарчу конверсица, цуьнан жамӀ ду атоман чкъоьран юкъара электрон араэккхар. Цул сов, изомеран хьолаш декъадала таро ю бета- а, альфа а декъадаларшца.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Изомеран_дехьадалар&oldid=2479289»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2018, 5 январь, 11:40.


"Ичкерия" бохучу ц1арах лаьцна\nДокка Амагов. CHCHENPRESS. Отдел писем, 18.01.08.\nКест-кеста, нохчийн сайташкахь, цхьацца хабараш хеза, вайн паччахьалкхан "Ичкерия" бохучу ц1арах лаьцна. Цхьаболчу "1илманчаша" оцу ц1ердашах этимологеш йо – "Исс латта", "И ча кхера е", "Эчиг каранаш" ишта д1а кхин а.\nТкъа боккъалла а аьлча, вай оцу дашах мел "муьрг" еттахь а, цхьа а шеца нохчийн кхетам болу дош дац иза.\nАмма г1уьмкийн, г1ажарийн, г1езалойн, г1азг1умкийн кхин д1адолчу а туьркийн меттанашкахь шен чулацам даьхнашца боьзна болуш карабо цуьнан. Масала: "даьхнийн чоь-коь", "не1аран мачаш", "даьхнийн дежийлаш" иштта д1а кхин а.\nЦу дашца доьзна кхин долу дешнаш а ду, нохчаша туьркашкара схьаэцна леладеш, масала: "ичча (талла) вахана", "ичиг мачаш" цу тайпа кхин д1а а.\nАс иза х1унда дуьйцу аьлча, иттех шо хьалха, нохчийн Парламенто вайн паччахьалкхан ц1еран маь1на х1у ду хьажа кхоьллиначу талламан тобанан куьйгалхо а волуш, ас болх барна ду.\nТхан тобанан 1алашо х1етахь яра, нагахь и ц1е вайн паччахьалкхана хила хьакъ дацахь, иза хуьйцуьтуш долу хаттар Парламенте х1оттадан. Оха х1етахь биначу балхах лаьцна кхузахь дерриг а, дийцалур цахиларна, ма-хуьллу дацдо ас иза.\nБ1аьста (дара моьтту суна иза), 1998-чу шарахь Парламентехь нисвеллачу нохчийн къоман президент хиллачу Яндарбиев Зелемхе дийцира оха "Ичкерия" бохучу ц1арах тхайна зеделларг. Ткъа Зелемхас, оха шега дуьйцучох цецваьлла аьлларг ишта дара:\n- Боккъалий? Вайн Делора суна хууш х1ума ма дацара иза.\nИ къамаьл шеца хиллачул т1аьхьа Яндарбиев З. ч1ог1а реза хилира, вайн паччахьалкхана ц1е хийца езаш хиларна. Билгалладаккха деза, х1етахь "Ичкерия" ц1е Парламенте хийцита оха бина болу талламан болх, Зелемха президент хиллачу, 1996-чу шарахь "нохчийн мехкан ц1арах лаьцна" аьлла, цо биначу сацамна т1ехь, шен бух болуш бара. Ткъа Яндарбиевн З. цу х1окъехь хилла сацам вай боцца бийцича ишта бара:\n- ..." Оьрсийн маттахь долу, "Чеченская республика-Ичкерия", нохчийн маттахь; -\n"Нохчийн республика-Нохчийчоь" ала дог1у. Оьрсийн маттара, "Чеченская республика" цхьанадог1у - "Нохчийн республика" бохучуьнца. Оьрсийн маттара "Ичкерия", нохчийн маттахь - "Нохчийчоь" ала дог1у.\nЦу шинна а маттахь йолу вайн мехкан ц1ераш, шайн юридически, политически, идеологически аг1ора цхьатерра ницкъ болуш ю", бохачу кепара.\nЯндарбиев Зелемхан оцу сацамах пайда а оьцуш, вайн паччахьалкхан т1ера ц1е хийца аьлла долу хаттар, оха Парламентехь дийцаре даьккхийра гурахь, 1998-чу шарахь. И ц1е хуьйцуш оьшуш долу депутатан "аьзнаш" а, оха хьалхе цаьрца барт а бина тхан долуш дара, цара куьйгаш хьалаайдар бен кхин дисна х1ума а доцуш.\nАмма и кхаж тоссучу оцу дийнахь, парламенте веъначу Ш. Басаевс дехар дира депутаташка:\n- ...сан доккха дехар дара-кх шуьга, цхьана шарахь мукъане а, и " Ичкерия" бохуш йолу ц1е йитахьара аша, аьлла.\nЦуьнан и дехар къобалдеш уггаре а хьалха депутаташка вистхилира, х1етахь, нохчийн Парламентан шоллаг1а вице-председатель хилла волу Тимиров 1ийса. Цо диначу къамаьлана т1ехула, цу хаттарна т1ехь депутаташ бекъабелира. Депутат а, цхьана парламентан комитетан председатель хиллачу Минтаевс Н.:\n- ...ахь х1ун дей Шамиль, кху чу а оьхуш нахана т1ехь "давленеш" ма елахь а олуш.\nТкъа вукхо дуьхьала:\n- ...шу сох нийса цакхетта а, бохуш (Дала г1азот къобал дойла цу шинна а.)\nЭццахь депутаташна юккъехь и къовсам баларна бахьана долуш, цу дийнахь юккъах диссира вайн мехкан ц1е хийцар.\nДелахь а, "Ичкерия" ц1е, дукха хан ялале кхечу аг1ора хийцаелира. Нохчийн Парламенто т1еэцна, "Нохчийн маттахь долу закон" бахьна долуш. Цу законан цхьадолучу ва1даша билгаладоккхуш дара, Нохчийчуьрачу массо а меттиган оьрсийн маттахь йолу ц1ераш, нохчийн маттахь яха а, ала а езаш хилар. И керла закон уггаре а хьалха хьакхалуш дара, вайн мехкан ц1арах лаьцна Яндарбиевс З. шен хенахь бина хиллачу сацамах а. Цунна юккъера, оьрсийн маттахь ала аьлла йолу, "ЧРИ", "Чеченская республика", "Ичкерия" ц1ераш д1а а йохуш, ткъа "Нохчийн республика", "Нохчийн республика-Нохчийчоь", "Нохчийчоь" аьлла ерш т1аьхьа а юьтуш.\nИ хийцамаш шайна т1ехь хиллачул т1аьхьа дуьйна, вайн паччахьалкхан ц1ераш ишта яха езаш а яра вай. Кхечу къаьмнаша шайн мехкан ц1ераш, шайн маттахь йохуш ма-хиллара. Масала: "Германия – Дойчланд", "Япония – Иппон", "Китай – Чина", "Якутия – Саха", "Осетия – Алания" и.д1.кх.а.\nИшта, "Нохчийчоь" аьлла йолу ц1е а ю, ша вайн маттахь а йолуш, вайн халкъо б1ешерашкахь дуьйна вайн махкахь йоккхуш лелаш. Цул а совнаха, цуьнан схьаялар Нохь-пайхамарца (а.с.) доьзна ду бохуш, вайн халкъана ч1ог1а еза хеташ ц1е а ю иза.\nДашна аьлча, дуьненчохь кхин цхьаъ, жуьгтийн къам бен дац, шайн махках –\n"Израиль" аьлла, иза пайхамаран ц1арца билгалабаьккхина. И "Израиль" ц1е шайн махкана тилларца цара гайтина, шайн исторйин болам а, шайн схьадовлар а цу пайхамарах дуьйла. Вай цхьанна 1оттар еш дац, я иза иштачохь ян цхьа а бакъо йолуш а дац, делахь а, мел хьалха ваьхна Нохь-пайхамар (а.с.), Израиль-пайхамарал а (а.с.) вай хьоьвсича, эзара шераш хьалха дуьйна гучайолу, нохчийн къоман историн "йохь".\nВай х1ара къамаьл дечохь цхьацца цакхетамаш а хила тарло, ткъа х1унда тиллина хилла вайн махкана и "Ичкерия" бохуш йолу ц1е аьлла? Тохара вай йициначу парламентан тобанна цу хьокъехь гучадаьлларг доцца дийцича ишта дара.\n1992-чу шарахь г1азакхаша Россина керла конституци кечъечохь, цара цунна т1ехь –\n"Чеченская республика" аьлла, Нохчийчоь а язъйина хиллера. Цундела и конституци цара т1еэцале, Дж.Дудаевс цхьанна ханна аьлла сихонца тиллина хиллера вай паччахьалкхана и ц1е. Вуьшта Дж.Дудаевна шена дагаеъна а цахиллера и. Тхуна х1етахь хезначу тоьшаллаша дийцарехь, Дж.Дудаевс вайн махкана тилла тайп-тайпаначу ц1ерийн харжамаш бечохь, цхьана адаман хьехамца тиллина яра цо иза.\nХ1инца х1ара къамаьл чекхдолуш вайн махкахошка ала луур дара,вайн паччахьалкхан сацамашца ша яккха ма-еззара якххахьара аша, вайн мехкан ц1ераш аьлла. Ткъа уьш ишта ю: "Нохчийчоь", " Нохчийн республика," "Нохчийн республика-Нохчийчоь", бохучу кепара. Къаьсттина, иза уггаре а хьалха дан дог1у Нохчийн паччахьалкхан 1эдалан векалша. Хьанна хаьа, т1аккха, цу ц1ерашца, Делан лаамца, юха дан а тарлуш дара-кх, вайн махкара д1адахна има-беркат, машар-ирс, барт-лерам.\nНохчийчоьнан Парламентан депутат –\nДехар ду, ша соьца къовсаме вала луучо "керстан" маттахь ца яздар. Кхин к1оргера дешна а вац со.


ТIехь ницкъбина шен хIусамда вийнарг хенал а хьалха маьршаваккхарна латкъам бина ГIалгIайчуьрчу яхархочо\nГIуран-бутт 28, 2020\n"Э" Центран хилла хьаькам Хамхоев Тимур\nКъизаллаш лелорна кхел йина хилла ГIалгIайчуьрчу экстремизмана дуьхьало латточу Центран хилла хьаькам Хамхоев Тимур юха а колони вахийтар доьху Долиев Мохьмадах йисинчу зудчо. Кху деношкахь, тоьхначу хенал а хьалха (УДО), араваьккхинера иза.\nХамхоев набахтера аравоккхуш кхело бинчу сацамна апелляцин арз чуделла Долиева Марьяма. Долиевн гергарчаьрга, иза маьршаваккхарх кхело сацам тIеэцначул тIаьхьа бен хаийтина цахилар а, иштта иза къиза зулам дарна чувоьллина хилар а билгалдоккху зудчо шен кехата тIехь. ДолиевгIеран адвокато Ибриева Хедас дийцина "Кавказский узел" агенталле, хан хийца магош йолу хан текхна а цахилар Хамхоевс колонехь.\nАпелляцин орзана тIехь билгалдаьккхина, Хамхоев маьршаваккхар кхераме хила тарло Долиеван кхерамзаллина аьлла.\n"Э" Центран гIишло чохь 2016-чу шеран аьхка велира Долиев Мохьмад. Банкана къола дина хиларна къера хила, бохуш ницкъбина хиллера цунна. Талламо тIечIагIдина, Долиевн коьртах тIоьрмиг а боьллина, цунна ток еттийтина хилар. Ши шо даьллачул тIаьхьа Нальчикерчу тIеман кхело сацам бира оцу зуламана бехкеволчу ворхI декъашхочун хьокъехь.\n"Э" Центран а, ФСБ-н а, полицин а хиллачу ялх белхахочунна кхаа шарера 10 шаре кхаччалц набахтехь яккха хенаш туьйхира, ткъа кхин а цхьанна арахь яккха хан кхайкхийра.


ЮхадIахIоттийна ГIизларна а, Шелковски кIоштанна а юкъара дозан билгало\nДагестананерчу ГIизларна а, Нохчийчуьрчу Шелковски кIоштанна а юкъара муьлш бу ца хуучу наха дIаяьккхина дозан билгало юхаметтахIоттийна хаам бо, социалан машанашкахь. Нохчийчоьнан парламентан куьйгалхочо Даудов Мохьмад шинарин дийнахь Дагестанан Iедалан векалшца цхьаьна хилира инцидент хиллачу меттехь. "Шина республикана юкъахь гIурт хиларна бехке ду ГIизлара гIалин куьйгалла", - дIахьедар дира Даудовс.\nНохчийчоьнан дозанехь лаьтташ йолу некъан билагало дIаяьккхинера муьлш бу ца хуучу наха, де хьалха социалан машанашкахь яржийначу видеонна жоп луш. Цу видеона тIехь Дагестанан цхьана вахархочо гайтира "Нохчийн Республика Шелковски кIошт" тIе яздина некъан билгало. Цунна хетарехь, иза тоьшалла дара "ГIизларан территорех Нохчийн Республикан территори хиларан".


"Халкъаца тIом бу беш Нохчийчохь"\nЮкъаралло нохчийн бакъоларъярхочун дов тергоне эцар доьху пачхьалкхан куьйгалхошка\nМоскох еарийдийнахь шаьш еллачу пресс-конференцехь Соьлж-ГIаларчу "Мемориал" центран декъан куьйгалхочун Титиев Аюбан адвокаташа Новиков Ильяс а, Заикин Петра а дийцира бакъоларъярхочунна дуьхьалбаьккхинчу бехктакхамах лаьцна, довзийтира иза муха кхуллу Iедалхоша.\nНовиковс дагадаийтира журналисташна, маца, муха лецира Титиев. Керлачу шеран 9-чу дийнахь Куьрчалара, машенахь балха ваха араваьлла иза шен цIенна генавалале сацийна некъан инспекторша. Ткъа хууш ду, полисхоша Титиев цкъа сацийна ца Iаш, полице вигинчуьра юха а валийна, шозлагIа а лаьцнийла. Амма и сурт тидаме а ца оьцу кхело.\n"Дечкен-беттан 18-чохь шен къамелехь Кадыров Рамзана массарна а хезаш къобалдина полисхоша динарг", - элира Новиковс.\nТидаме эца йогIу хиламан шолгIа эпизод а: Чиллан-беттан 2-чу дийнахь омбудсмено Москалькова Татьянас Титиевн дов таллар Къилбаседа Кавказан федералан гоне дIадала деза, элира. "Оцо мелла а дов нийса талла аьтто бийр бара", - аьлла хета Новиковна. Амма Кадыровс Москальковал тIаьхьа, де даьлча, ша резавоцийла хаийтира омбудсмено аьллачунна - полицин белхахойх чекх са гойту дов махканна цатешоро, элира цо.\nНовиковс бахарехь, дукха хьолехь наркотикаш бухакхийсина хилар къасто хала хуьлу. Амма Аюбца дерг кхин ду, адвокатна гарехь.\n"Тхан таро ю Титиевна полисхоша наркотикаш бухакхийсина хилар Iорадаккха. Оха бакъвийриг билггал бехках цIена стаг ву. Титиев Аюб бакъ ву", - чIагIдира Новиковс.\nПресс-конференци йоьдучу юкъанна хиира Титиев кхидIа лаьцна латторца дерг къастош кхел юйла еш Охан-беттан 25-чу дийнахь, аьлча а, кху, адвокаташ Москох болчу, дийнахь.\n"Тарло девна юкъа талламчаша къастийна адвокат ваийта а, гуш ду иза динарг талламча Хадукаев воцийла, цуьнан яц ишта бакъонаш – тешна а, Нохчийчуьрxe Талламан комитетан куьйгалло бина сацам", - элира Заикин Петра.\nАдвокаташа биглагдаьккхира, "талламо даима а до дерриг а адвокатийн таронаш гIелъян", аьлла. Масала, бохура цара, шаьш дийхира Куьрчаларчу новкъахь Титиев лоцу мур шайн видеорегистратошна чуязйинчу машенашлелорхошка яьхна видеош ялар, ткъа полици лийлира цаьргара и видео-тоьшаллаш дIадохуш.\n"Талламан комитетна цагойла дац и дерриг а. Нохчийчохь тIом бу маьршачу нахаца беш", - тешна ву Заикин Петр.\nНохчийчоьхь низамах жоп лучу хьукматашка Iалаш ца дало хьакамех низам. Титиев хIаллакварх къелхьарваьккхинчу адвокатан Телхиговн (бакъоларъярхо лоццушехь, вигина меттиг а евзина, иза ша-шена тIелуьйчуьра ваьккхина цо) ма-хуьллу сиха вада дезна махкара, - дийцира Заикина.\nЦунна хетарехь, дуьхьаллаьтта Iедалхой "бац, харцонах кхерабелла, юхабовлучех". "Иштта лела цаьрга Кадыров Рамзана дуккхаза а баьхна шен къамелашкахь", - элира юристо.\nКхаарийдийнахь Соьлж-ГIаларчу Старопромыслан кхело Титиев лаьцна кхаба магийна Мангал-беттан 9-чу дийне кхаччалц.