"Адам дер карадирзинчу наха байина уьш". Джемаль Орханан хиллачу хIусамненаца интервью\nШо хьалха Юккъерчу Африкан Республикехь (ЦАР) вийра оьрсийн кхо журналист – Джемаль Орхан а, Расторгуев Александр а, Радченко Кирилл а. Уьш байина зуламхой хIинца а каронза бу. Джемаль Орханан хиллачу хIусамнанас Гордиенко Иринас "Настоящее время" телеканална еллачу интервьюхь дийцина, и зулам официалехь толлуш цахиларх.\nХIун хиллера Юккъерчу Африкехь\nОьрсийн журналисташ Джемаль Орхан а, Радченко Кирилл а, Расторгуев Александр а вийра стохка Товбеца-беттан 30-чу дийнахь Юккъерчу Африкан Республикехь. Ходорковский Михаилан проектца, Юккъерчу Африкехь болчу оьрсийн эскархойх а, "Вагнеран ЧВК" тIемалойх а талламаш беш хиллера уьш, кино а йоккхуш.\n2018-чу шарахь Товбеца-беттан 28-чохь Юккъерчу Африкан республикерчу Баги шахьара баьхкира уьш кеманца.\nЦарна хетарехь, йолах лецначара ЦАР FACA-н къоман эскар Iамочу Беренгон базе кхача лууш хиллера уьш, амма аьтто ца хилира. Цул тIаьхьа Бамбари гIала баха Iалашо яра церан, цигахь "фиксерца Мартинца" цхьанакхета. Видеооператорийн группана вовзийтира и стаг ООН-ан Африкехь векал ву аьлла, ткъа "Мартинан" контакташ журналисташна еллера Пригожинан РИА ФАН-ан белхахочо Романовский Кирилла.\nБанга гIалина 180 километр генахь автоматикан герзаш диттина байира уьш. Йа оьрсийн а, йа Юккъерчу Африкан а талламчаша дийнна шарахь къастийна дац, мила ву бехке уьш байарна.\nШо даьллачул тIаьхьа къаьстинарг\nХодорковский Михаила кхоьллинчу "Досье" центро журналисташ байина шо кхочуш рапорт зорбане яьккхина, уьш байарх керла хаамаш Iорабохуш. Цу тIехь чIагIдо:\nЦАР-ехь журналисташ кеманчуьра охьабисичхьана царна тIехь латтош терго хилла,\nЮккъерчу Африкан Республикан ницкъаллийн структурийн векалш а, бизнесхочуьнца Пригожин Евгенийца доьзначу "ЧВК Вгнера" олучу тIеман дакъойн декъашхой а хилла тIаьхьабевлла лелачарлахь,\nуьш бойучу дийнахь журналисташна тIаьхьаваьлла леллачу полисхочун телефон лаьцна оцу зулам динчу меттиган гена йоццучу мобилан телефонан чардакхо,\nвовшашлахь телефонашчухула дIасакхехьийтинчу хаамашца Пригожин Евгенийн "африканхойн" структурийн белхахоша дийцаредина, "Iарбойн мотт буьйцу итт бандит" бехке хила тарло динчу зуламна аьлла, фейкан информаци хаамийн гIирсашкахула муха яржор яра-те бохуш,\nЦАР-ан ницкъаллийн структурашкахь болчу шайн "хьехамчашна" Пригожинан структураша хIора баттахь эзар доллар ду дехьадоккхуш,\nДжемаль Орханехь хиллачу Гордиенко Иринас "Настоящее время" телекале дийцина, уьш байина шо даьллачул тIаьхьа журналисташна-талламчашна къаьстинчух а, официалан талламчийн леларх а.\n- Ахь хьайна хьалха Iалашо хIоттийна, талламачашна гIо дан а, ишта "Досье" проектехь журналистан болх бан а? Кхи цхьанца а юкъарлонаш дуй ахь лелош?\n- Хала хеташ делахь а, Iаламат чолхе ду оцу талламна гIодан, хIунда аьлча, ЦАР – иза Африка ю, хIинцца дерг хIинцца доцуш пачхьалкх ю иза, цуьнан территори тIехь боьдуш тIом хиларна. Цуьнан дозан 20 процент бен яц пачхаьлкхан куьйгакIел, кхийолу территореш дIалецна меттигерчу локалан зуламан тобанаша.\nБакъду, цхьадолу хIуманаш хаа йиш елхьара, цара чIогIа гIо дийр дара и гIуллакх талларехь, амма цхьайолу лараш яйна, уьш меттахIиттайойла дац. ХIунда аьлча, масала, дукха герзаш диттина байина бу уьш, ткъа гIуллакхан материалашкахь масех патарма бу буьйцург. Тхуна билггал хаьа, уьш байинчул тIаьхьа ши де даьлча и зулам дина меттиг цIе тесна, ягийна цхьаммо. Хьан тесна - хууш дац.\nУггар мехал бахьанаш а, тоьшаллаш а юхаметтахIитто йиш йоцуш дайна ду. Масала, уьш байарх сурт кхуллуш баллистикан экспертиза а йойла дац. ХIунда аьлча, уьш бойучу дийнахь царна тIехь хилла духарш а Москва схьадеана дац хIинца а.\nДалундерг хIун ду хьуна аьлча, "ас болх бечу "Новая газетано" а Iаламат доккха гIо латтадо цу гIуллакхан талламбарехь, - тхуна а, "Досье" центран говзанчашна а хетарехь, тхан гергара нах байарна гунахь болчу нехан цIераш билгалъяхар. "ЧВК Вагнера" структураца боьзна нах а, Пригожин Евгенийца цхьана болх бен нах а, Юккъерчу Африкан Республикехь йоккха авторитет йолу нах а бу уьш.\nКху деношкахь "Досье" центро зорбане яьккхина шайн рапортан карлаяьккхина верси. Ас дагадоуьйту, ЦАР-е баханера уьш, дуьххьара бахар нисделира церан уьш байина дукха хан юкъа йолале.\nДийнна шарахь къахьегна цара, хIинцале а дикка жамIаш а дина. Делахь а, ши хаттар дуьсу жоп доцуш: церан тоба юьгуш хиллачу машенан урхалхочух цхьаъ. Тамашен ду, оцу меттигера дийна цуьнан кIелхьарвала аьтто хилар. Иза дIавахийтар. Цо ден тоьшаллаш даим а хийцалуш дара. Шен гех герз тоьхна, чов йинера шена бехира цо юьхьанца, амма цхьана а видео тIехь гуш дац иза. Тешна а, аьшпаш буьтту цо.\nИшта оцу гIуллакхехь гойтуш яц Пригожин Евгенийн структураца йоьзначу ФАН хаамийн агенталлехь болх бечу журналистан Романовский Кириллан рол.\n"Досьен" говзанчашна хетарехь, машенан урхалхо а, Романовский а оцу зуламна юкъахь хилла ву. Суна евза и йоллу нюансаш а, факташ а, со а тIетов цара бохучунна, хIунда аьлча, Романовский Кирилла, шофера а санна, юьхьанца дуьйнна мукIарло дарехь шалхаллаш лелайора.\nМа дарра аьлча, цуьнгахула карийнера, Мартин цIе йолу фиксер а. Иза дуьхьал вара оцу Мартинца телефонехула зIе тасийта а, мессенджерехула йозанаш дIасакхехьийта олура цо. Мартинан аз цхьанна а хезна а дац.\nДийнна шарахь дуьйцура Романовскийс, шена дага ца догIу, цуьнан цIе муха яра а, ишта кхи дIа дерг а дага ца догIу бохуш. ТIаккха цIеххьана дагадеанчу цо ФАН агенталло лаьцначу детективе дийцина, шеггара уьш байарх таллам дIа а хьош. Сан йоллу ойланца бу Радченко Кириллан а, Расторгуев Александран а дай, наной а. Оха дукхазза дийхира талламчашка, юха левахьара Романовский бохуш. Амма цхьа резабоцуш тесна буьту цара тхан лаамаш.\n- Ахь дийцир-кх Романовскех а, Мартин цIе йолчу фиксерах а. Хьо а тешаш юй, и Мартин бохург боккъал а ву аьлла? И вуьйцу стаг ву аьлла, тешна ю хьо?\n- Яц, хIинца ца теша со. Изза боху "Досье" центрехь а. Фиксер цкъа а хилла вац, и боллу нах кечбина, боцу нах бу. "Досьена" карадаьхкинчу документаш тIехь а, шоферан а, меттигерчу полисхочун а, оцу зуламна бехкеболу кхиболчийн а, Мартинан а мобилан телефонийн биллинган анализца гучудаьлла, и нах кIелхIиттийна, боцу нах буй. Цхьана дена гина вац цкъа а и Мартин.\nЮьхьанца иза голландхо а ву, ООН-ан Африкерчу мисси юкъахь ву бехира Романовскийс. "Досьен" специалисташа дукха лерина, кIорггера талламш дIабаьхьира Голландехь бехачу цуьнан хенарчу ах бахархошлахь, массо а кепара лийхира цара иза, амма йа ООН-ехь а, йа кхийолчу Романовскийс хьехийнчу цхьана а структурехь а и стаг кара ца вира. Цхьанна а вевзаш а, йа вуьйцуш хезна а ца хиллера и Мартин.\nТкъа хIинца дIахьедо Романовскийс, дерриг а дагадеана шена, Мартин – францхо ву, Юккъерчу Африкан Республикано лоьху террорхо а ву аьлла. Францин ЧВК-ра ву иза, Ходорковскийн тIедилларца байина цо журналисташ, провокаци а йина, Юккъерчу Африкан Республикехь Оьрсийчоьнна дIатаръяла новкъарло ярхьама.\nХIунда аьлча, машаран процесс цигахь тоян гIерта Оьрсийчоь, ткъа Франци дуьхьал ю. Цундела Францин къайлахчу сервисаша йина првокаци яра иза боху цо. ХIинца хIара дийца юкъадаьккхина, ткъа юьхьанца дуьйна ФАН агенталло, оьрсийн талламчийн органаша а санна, юьйцург цхьа верси яра - Iарбойн мотт буьйцучу зуламхоша къоладархьама байина уьш бохуш. Ткъа яйнарш мобилан телефонаш а, Кирилла ЦАР-ехь суьрташ даьхна хилла камера а, ахча а ду, бакъдерг аьлча, дукха ахча ца хиллера цаьргахь.\nКхийолу цаьргара хIумнаш хьа ца йина. Масала, беза мах болу техника яра цаьргахь, масех бензин чохь долу канистра а хиллера. Ткъа Африкехь мехкадаьтта дешел а деза ду. Нагахь уьш бандиташ хиллехь, эр ду вай, техника йохка атта хир дацара Африкехь, амма бензин ма дара деза. ХIетте а иза даьхьна дац зуламхоша. ТIаккха а, дIаяьхьначу экспертизаша гойтуш ду, адам дер карадирзичну наха уьш байина хилар.\n- Стенца гуш ду иза?\n- Йинчу баллистикан экспертизан жамIаша гойту. Ах бен ян аьтто ца хилла, царна тIера духарш схьахиллехь, юьззина йойла дара. "Досье" центро шен рапорт тIехь дуьйцу цунах а.\n- Ахь элир-кх, церан духарш схьа ца деллера. Оьрсийчоьнан Африкерчу векалтан пресс-атташес Токмаков Виктора элира, "техникан, финансийн бахьанашца" уьш схьакхачо таро яц аьлла. И бохург хIун дара? Хьуна муха хета, Оьрсийчоь санначу пачхьалкхан хIунда ца хилира таро, церан бедарш чохь йолу цхьаъ хир иза, йа шиъ хир, контейнер схьакхачо?\n- Кхузахь юьйцурш контейнерш яц. Церан бедарш кIезиг яра, гена баханехь а, белхан хьокъехь бахана бара уьш. Хьуна ма хаъара, журналистийн Iедал дац чамданаш дIасакхоьхьуш. Масех ги тосу тIоьрмиг а, йисина техника яра и.\nХууш ма дуй, нагахь санна, вайн урхаллийн бала хиллехьара, царех йисина хIуманаш тоххара схьакхачийна хир яра. Захарова Марияс ма бехира, уьш байинчул тIаьхьа, шаьш талламаш бийр бу, оьшу гIо а латтор ду.\nДипломатийн почтехула цара боху, и дан аьтто бац. Талламчас боху, ша масийттазза дехар динера Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министралле, Лавровн хьалхарчу гIовсе Титов Владимире, Юккъерчу Африкан Республикаца а, тIеман урхаллаца а юкъарлонаш дIатосуш гIо дахьара, церан бедарш а схьайоьхур яра аьлла. Хала хеташ делахь а, министраллехь гIо дийр ду элира, амма шо а даьлла, цара кхи дина хIума а дац.\nИшта тIеман министралле а гIо дехнера, оьрсийн кеманаш цига лелаш дац аьлла, жоп дитинера цара. Кхузахь цхьа могIа хеттарш хIиттадо ас, хIунда аьлча, стохка аьхка тIеман министраллан барт ма хилла Юккъерчу Африкан Республикаца тIеман юкъаметтигаш лелон.\nИшта Охан-баттахь бартбира, Африкехь оьрсийн тIеман министраллан векалт схьайоьллуш. Хаа лаьар-кх суна, муьлхачу кеманашца дIасалела оцу векалтан белхахой? ТIеман министраллан белхахой ЦАР-ан, йа Францин кеманашца дIасалела аьлла-м ца хета суна. Талламчаша боху, Талламан комитетан ахча дац, церан бедарш цIаерзо. Цундела цхьана а кепара йоккхуш гIулч а яц-кх, уьш байарх гIуллакх талларехь.\n-ХIун дан йиш яра аьлла хета хьуна?\n- Тхан талламчашна хетарехь, цкъа делахь, церан тIедуху хIума а, техника а юхаерзон еза. ШолгIа аьлча, бакъ ду, тоххарехь и дан а дина, талламчийн тоба яра цига хьажон езаш. Тоба яханера цига, суна схьахетарехь, Гезгамашин-баттахь, кхаа денна. Тропикан меттиг, Африка иза хилар а, цигарчу климатах дIаэн цхьа дей, буьйсий муххале а дезаш хилар а тидаме эцча, со кхеташ яц, хIун дан кхуьур ву цигахь кхаа дийнахь. Талламчаша цигахь хIун дина- со кхеташ янне а яц.\nМассо а теш вара леван везаш, къаьсттина кегон везара церан хилла шофер. Машенан урхалхочун а, байинчу журналистийн а мобилан телефонийн биллингаш яха езаш хиллера.\n"Досье" центро шаьш дуьххьара бинчу талламийн жамIаш стохка ГIуран-баттахь зорбане даьхча, оха цхьа могIа документаш дийхира. Царна тIехь гуш дара, журналисташ дIасалелон шофер, уьш Африке дIакхаьчхьана меттигерчу Котофио цIе йолчу полисхочуьнца дукха лерина зIенехь хилла хилар. Цхьана дийнахь, бусий 33-зза къамелаш дина цу шиммо.\nТхан доларчу биллингаша гойту, ЦАР-ехь болчу, "ЧВК Вагнера" олучу структураца уьйрашкахь хиллачу, Пригожин Евгенийца болх бечу нахаца оцу полисхочун уьйр хиллийла.\nТхуна къаьстина, Юккъерчу Африкан Республикан президентан кхерамзаллехула волчу Захаров Валерийна тIе некъаш дуьгург Сотов цIе лелон цхьа стаг хилар а. Иза а ву Пригожин Евгенийн стаг.\nИ доллу документаш материалаш юкъа а лаций, оха дийхира талламчашка, Захаровга а, Сотовга а хеттарш де аьлла. Шайна цхьа а уьйр ца го, уьш лебан тоаме дац тоьшаллаш аьлла, дуьхаьло йира тхуна талламчаша.\nСан лерех туьйхира ишта, талламчас элира бохуш, Захаров чIогIа лараме стаг ву, цуьнан хан ца хуьлу, стенна оьшу цунна новкъарло ян аьлла.\nСуна хIун аьлла хетий, официалан тIегIанехь, цкъа а теллина, цхьалхо йийр яц цара, амма сан а, Орханан а дуккха а доттагIий бу, Оьрсийчохь хилла а ца Iа уьш, и гIуллакх теллина дала лууш. Уьш байарна бехкечу нахана тхаьш тIекхиъалц, оха тесна дуьтур дац хIара гIуллакх. Къаьсттина уьш байа аьлла, тIедиллинарг караваллалц.


Европан Барт реза ца хилла Путинца саммит дIаяхьарх йолчу ойланца\nЕвропан Бартан пачхьалкхийн лидерша къобал ца дина Оьрсийчоьнца цхьаьнакхетарш дIадахьа дезара, аьлла, Германино а, Францино а хьалхатеттинчу ойланца.\nПрезидентца Путин Владимирца къамелашка вала дуьхьал ву Европерчу мехкийн итт лидер, коьртачу декъанна Малхбалерчу Европан куьйгалхой. Литуван президента Науседа Гитаниса Европан Цхьаьнакхетараллин саммитан хьалхара де доьрзуш дIахьедина, хьалхе ду Путин Владимирца цхьаьнакхетарш дIадахьа, Оьрсийчохь цкъачунна гуш бац дикачу агIор хийцамаш, ткъа юкъаметтигаш Москваца иэгIаш бен а яц, аьлла. Оцу хьокъехь хаам бина Би-би-си радионо.\nBloomberg агенталлан информацица, инициатива йийцарееш, I0 пачхьалкх дуьхьалхилла цхьаьнакхетаршна, царна ца тов и ойла «тIаьххьарчу минотехь» къадийна хилар.\nПутин Европан хьалханчашца къамеле кхайкха лаам къадийнарг яра Германин канцлер Меркель Ангела. И ойла къобалйира Францин президента Макрон Эммануэла. Путинан, Байденан цхьаьнакхетаро прецедент ло Оьрсийчоьнца Европан юкъаметтигаш денъян луучу Германина, аьлла бара хаам.\nМангал-беттан 23-чохь Германин а, Францин а арахьарчу гIуллакхийн министраша, Оьрсийчоьнца саммит хIотто езара, аьлла, дIахьедира Европан Бартан векалийн кхеташонехь – иза цецбовларца тIеэцнера пачхьалкхашкарчу политикаша.\nДжо Байденан а, Путин Владимиран а цхьаьнакхетар. Коьртаниг\nПIераскан буьйса тIекхочуш Меркела бакъдира агIонаш саммитна реза йоцийла. "Суна лиинера вай майрра гIулч йоккхийла, ткъа мегар ду хIета, болх дIахьор вай вешан", - аьлла Меркела.\nДелахь а Москваца юкъарлонаш латто деза ЕвроБартана пайде йолчу агIонашкахула, аьлла мехкийн лидершна. Юьйцурш ю могашаллица, жил-Iаламан, экологин, арахьарчу политикан, масала, Шемин, Либин, ГIажаройчоьнан хьокъехь йолу юкъаметтигаш.\nОцу юкъанна Европан Барто Еврокомисси а, Европан арахьарчу политикан урхаллин куьйгалхо Боррель Жозеп а декъаребо Оьрсийчохь маршонашна, демократина тIегIертачу бахархойн агIолаца. Оьрсийчоьно кхидIа а зуламе гIулчаш йохуш нислахь, цунна дуьхьал керла санкцеш хIитто ша кийча юйла а хоуьйту Европан Цхьаьнакхетаралло.


Лаьмнашкахь - тIемаш\n0 ЦIеххьана кхаьчна хаам!\n0 ХIицца хуьлург\nАнализ а, Комментареш а\nТовбеца-бутт 05, 2013\nНохчийчоь -- Шуьйтан лаьмнашка йоьду тIеман техника, 2013\nЯхьийта Фейсбук тIе\nЯхьийта WhatsApp тIе\nЯхьийта Твиттер тIе\nЯхьийта В Контакте тIе\nЯхьийта Гугл+ тIе\nНохчийчохь массех тIематасадалар хилла к[у кΙиранах, официалера болчу хаамашца. Шотойн лаьмнашкахь, Хьорсана гергарчу хьаннашца массех кадыровхо а вуьйш, гонера бевлла гΙаттамхой. Таршхойн лаьмнашкахь а бина агΙонаша тΙом, цхьа эскархо верца а, 3-4 полисхо лазорца а боьрзуш.\nIедал шайн карахь долучара Нохчийчохь чIугьетташ, кхехкаш, кхуьуш ирсе, токхе кхоллараллин дахар гайта гIерташ, харж ца кхоош, каде гIулчаш яхар къайле яц. И тайпа гIулчаш йоьзна ю махкахь сакъерарний, самукъадаккхарний тIера дуьйна дIа Iилманан гулам-конференцеш, тайп-тайпа фестивалаш дIаяхьар биста кхаччалц цхьаьнакхетарш вовшах а тухуш, бIеннашкахь, дуьненан массо маьIIера беза, лераме хьеший листарца.\nIедална муьтIахь болчу хаамийн гIирсаша (ткъа кхиберш, шайггара ала баьхарш кхузахь банне а баац) - телерадионо а, газеташа а - хан, меттиг ца кхоош, дIуьненна а дIаухьу Нохчийчохь заздоккхуш, толуш, чIагIлуш, нийсонан бух тIехь кхоьллина бакъдахар хилар.\nЦуьнца цхьаьна, бакъоларъярхоша а, тергамхоша а даре а деш, байлуш бац бахархошна тIебазбеллий лаьтта кхерам, дIаболуш бац "хIинца хIун хуьлу те, тIаккха хIун хуьлу те" бохуш, кIелонна хиича санна лаьтта Iаткъаме ладегIам а.\nКадыровн хьаькамаша дIагойтуш лаьттачу "исбаьхьчу" дахарца бIоста а нислуш, кест-кеста тергалло Нохчийчохь тIематасадаларш а. Ткъа лецарш-м кхузахь могIарера гIуллакх а, дахаран цхьа билгало а хилла лаьтта дуккха а шераш ду.\nЧоьхьарчу гIуллакхийн министараллина къаро яр тIе а дужуш, рогIера тIеман тасадалар нисделла Хьалха-Мартанан кIоштан лаьмнашкахь,Таьнги-Чоьнна юххехь. Дуьххьара гIарабаьккхинчу хаамца, цхьа эскархо вийна, кхаанна чевнаш йина.\nТIемалойн лорах боьлхуш, кIелонна йоьллинчу мини тIе а нисвелла, гаьргаш еттаелла, лазийна кхоъ лазарне кхачийна боху официалан хьостано. Дархой а, вийнарг а Оьрсийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министараллин куьйга кIел йолчу «Юг» олучу тIеман декъера, нохчийн къомах эскархой бу. Герзаца тохар а дина, хьаннашкахь хьулбелларш муьлш хилла а, царалахь дараш мел хилла а, церан баьчча мила ву а цкъачунна хIуучух тера дац.\nЦу кеппара жоьпаш доцу хеттарш а кхуллуш, дIадирзира\nМангал-бутт бовш ШуьйтIан кIоштарчу Хьорсана гергахь ши низамхо вен а вуьйш, 15-16 лаза а веш нисделла тIеман тасадалар а.\nIедалан герзахойн буьйранчаша цхьа хетарехь дина шеконан хьу алсам йолу къамелаш доцурш, хаанза дисира хIетахь а цигахь сел эвхьаза тохар динарш муьлха гIаттамхой хилла а, царалахь вер-ваккхар ду я дац а.\nБакъду цу юкъа дуьззина ши де-буьйса а долале, веллий, висиний бохуш вийцаре вечу Умаров Доккас интернетехула дIакхайкхийна, Сочехь хила дезаш долу олимпан къийсадаларш юкъахдита ницкъ кхочург дерриг а дан деза аьлла. Цо кхеторехь, маьршачу нахана зе-зуламаш деш тIелетарш ма де аьлла, цо 2012 –чу шеран юьххьехь тIемалошка дина буьйр цхьа гIорасизалла санна тидина Оьрсийчоьнан куьйгалхоша.\nЦхьамогIа хаамийн гIирсаша чIагIдарца, Умаровн и дIахьедар бахьанехь ницкъаллин структураша кхин а лакхарчу самонца кхочушдеш ду шайн декхарш. Цу дIахьедарца доьзна цхьаболчу тергамхоша а, оццу интернетех пайдаоьцуш болчара а билгалдоккху, Умаровс шен дIахьедарца Къилбаседа Кавказехь беха кегийчу къаьмнийн векалш хьийзабайта ницкъаллин структурашна совнаха а бахьана даьккхина бохуш.\nТIемаш лаьтта нохчийн лаьмнашкахь


ФСБ: Украинера хIордхой - йийсархой бац, Украинана а. Оьрсийчоьнна а юкъахь тIом бац\nБайначу беттан 25-чохь Iаьржачу хIорда тIехь дIалецначу украинхойн тIеман кеманаша Керчан гечонехь доза дохийнера аьлла, дIахьедо Оьрсийчоьнан къайлахчу сервисаша. Шоьтадийнахь брифингехь ФСБ-н векалша дIакхайкхийна, Украинерчу хIордхоша хьалххе хаам ца бинера шайга, шаьш гечонехула дехьа довлуш ду аьлла. Цул совнах, украинхойн тIеман катерш кийча хиллера тIамна аьлла къайлахчу сервисаша.\nКерчан тIайна дуьхьал Украинерчу кеманаша цхьа провокаци ярна кхоьруш, инцидент хиллачу дийнахь дехьадовлийла дIакъевлинера шаьш аьлла ФСБ-н векалша. Украинхойн кеманашна тIе Оьрсийчоьнан дозанхоша герзаш деттар а, бух болуш дара аьлла цара. Ишта цара дийцарехь, хIордхошна герзан чевнаш яц йинарш, кеман гонашна диттинчу герзийн геригаша лазийна уьш.\nОьрсийчоьнна а, Украинана а юкъахь тIеман хьал ца лаьтта, цундела олийла дац цу дийнахь лецна, Москохарчу СИЗО кхачийна 24 хIордхо тIеман йийсархо ву, аьлла ФСБ-н векалша.\nЦкъачунна Украинас цхьана а кепара делла жоп дац ФСБ-н дIахьедаршна. Хьалхо Украинан Iедалша бехкейира Оьрсийчоь провокаци ярна, цара дIалаьцна шайн кхо кема а, хIордхой а дIахецар а тIедожийра. Юкъахь лелачу бертаца а догIуш, кеманинй бакъо яра аьлла Киево, маьршша Керчан гечонехула дехьадийла.\nМалхбузен пачхьалкхаша а кхайкхамбина Оьрсийчоьне хIордхой маьршабаха аьлла.


Бакъболчу бартан зIийдигаш\nКхоллараллийн декъехь къахьоьгучарна доккха совг1ат ду х1ара карара 2015 шо, вайн пачхьалкхо Литературни шо аьлла д1акхайкхина хилар. И кхайкхам беркате хиларе дог дохуш къахьоьгучарех, шен къоламца машаре з1енаш лоьхуш, массо къаьмнийн барт хиларе сатуьйсучарех цхьаъ ву вайн махкахь а, арахь а дика вевзаш волу поэт Ахматукаев Адам. Ахматукаевн кхолларалла х1инцалерачу заманна мохь бу, цуьнан лирикин турпалхо даим лехамехь а, къовсамехь а ву дахаран чолхе киртигаш х1уьттучу муьрехь. Адам ша байташ язйина ца 1аш, даима саготта хилла ву къаьмнийн литературин хила дезачу гергарлонна. Цундела цуо дуккха а къахьоьгу гочдаран проблема яста г1ерташ а, ша оьрсийн маттера вайн матте х1инцалерачу поэтийн байташ яхарца а. Адаман байташ а ю дукхахаерш оьрсийн матте гочйина.\nКъахьегаре терра бен хуьлуш дац дечу г1уллакхийн жам1 а. Цундела эрна ца хилла интернетхула Адама оьрсийн поэт-гочдархо Юрий Николаевич Щербаковца тасаделла гергарлонан т1аьхье.\nАстраханехь 19-20 майхь д1аехьна литературни форум «Каспи-доттаг1аллийн х1орд» кхочушъярехь доккха дакъа лаьцначех волучу Россин поэто Щербаковс ондда болх бина дуккхачу а поэтийн говзарш оьрсийн матте йохуш.\nЦарна юкъахь тоьллачех а, символически маь1на долучарех а ю Адам Ахматукаевн «Латтийтийша дитт» ц1е йолу байт. Ларамаза дац цу байтан ц1арах антологи оьрсийн поэто х1оттаяр а. Ткъа иза Адаман кхиам хилла ца 1а, иза ерриге а Нохчийн къоман литературо дуьненан юкъарчу къаьмнашка тесна г1улч ю, вайн къам, мел хало лан езнехь, шен синмехалашца лакхарчу т1ег1ан т1ехь хилар гойтуш йолу. Адаман стихашца цхьаьна «Латтийтийша дитт» гуларна юкъа яхана нохчийн къоман шен карзахе, дог ц1еначу сица нуьре лар поэзехь юьтуш хеназа кхелхинчу Юсупов Ибрах1иман байташ а.\nИштта гуларна юкъе яхана ткъех маттера 55 авторан байт. Бакъболчу бартан з1ийдигаш го вайна цу антологехь.\n2014 шарахь, сентябрь баттахь Астраханехь Россин, Азербайджанан, Казахстанан,Туркменистан, Иранан вовшех дазаран г1уллакхан хьокъехь хиллачу саммитехь, Казахстанан куьйгалхочо Назарбаевс далийна хьалха заманахьлера кица иштта маь1на долуш дара: «Х1ордаша латтанаш доькъу, амма къаьмнаш цхьаьна туху».\nШеко йоцуш, саммитан беркате т1аьхье а ю Астраханехь вовшехтоьхна Литературни форум а, цу форуман коьрта 1алашо – литературин барт – къаьмнийн бартехь гар а, и барт юкъарчу ницкъаца кхио безаш хилар а. Лакхахь хьахийна ойла кхочушъярехь доккха дакъа ду тахана кхоллараллин адамо лоцушдерг. Ткъа вайн нохчийн къомана боккха юьхьк1ам бу тахана яздархойн союзан ц1арах нохчийн литература йовзуьйтуьш Ахматукаевс мехалчу форумехь дакъа лацар.\nНохчийн къоман коллараллийн нехан ц1арах поэтана даггара баркалла ала лууш вошехтоьхна ас х1ара сайн йоза. Дала т1аьхье беркате йойла!


Байда — Википеди\nХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Байда (маьӀнаш).\nБайда я Дежийла я Дишни — буцъюу дийнаташ дажо гуттаренна а лелош долу, бецан ораматаш йолу юьртабахаман латташ. Механизацин юьртабахам юкъабалале, байда аьхка коьрта хьост хилла дийнатийн юурган, масала бежний, уьстагӀий, говраш. Байданаш хӀинци а лелайо дийнаташ дажош, екъачу областашкахула латта кхечу хӀуман пайдехь доцучохь муххале а.\nБайдин тӀехь дежа даьхний.\nБайдаш къастайо: екъа тогӀийн, хи диллина, уьшал хилла, ломан, кхин а. Тодаран тӀегӀанца байдаш декъало Ӏаламан а, культурин а декъашка. Культурин байдаш йо оханаш дӀа а дуьй лакхарчу сурсатийн бецашца, иштта байдин лакхара дааран мехалла хуьлу Ӏаламан байдашца дуьстича.\nБайдин ораматаш хила тарло тайп-тайпана кенан ораматаш, кенан-кхоьшан культураш, кхин а докъаран культураш. Лаьттан тайпа, хӀора шеран температуран минимум, йочанаш — байдаш лелоран кепийн коьрта факторш ю.\nДуьненан байдин ерриг майдан барам 26% гергга бу, декъачу лаьттан майдан барамех.\n↑ Весь мир - | Список стран и карта\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Байда&oldid=6086387»\nТӀаьххьара хийцам бина 2021, 28 июнь 15:29\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 28 июнь, 15:29.


Къилбаседа ХIирийчуьрчу Алагирехь бахархошна хих ундаларна бехке ду кIоштан Iедал, дIахьедина оцу гIала веъначу Оьрсийчоьнан гIишлашъяран а, коммуналан бахаман а министран гIовса Чибис Андрейс. Хидоккхучу хьостанехь санитаран хьелаш ца лардар, хи чугулден гIишлош технологин низамехь йина яцарна телхина хи, бохура цо.\nДерриг а кIиранах дарбан цIеношка бохкуш бара молучу хих ундаьлла алагирхой. Виъ бIен сов вахархочунна кхетта лазар. 220 стаг вуьсу хIинца а дарбан цIеношкахь, хаамбо оьрсийн ТАСС-агенталло.


Штайнмайер: Британи, ца яьлча ца Iахь, сихха яла еза ЕвроБерта юкъара\nМангал-бутт 25, 2016\nГерманин арахьарчу гIуллакхийн министра Штайнмайер Франк-Вальтера дIахьедина, Европан Барт кхоьллинчу 6 пачхьалкхана лаьа Британи, ша йолуш елахь, ма-хуьллу сиха Берта юкъара йолийла, пачхьалкхийн цхьаьнакхетараллера политикан хьал техка а ца деш.\nИштта цо элира шоьтадийнахь кризисца доьзна Францин, Италин, Белгин, Нидерландийн, Люксембурган коллегашца цхьаьнакхеттачохь. «Вай, юьхьанца дуьйна цхьаьнадерш, сихха цхьаьна а кхетта, Европан хиндолчух ойла а еш, болхбан декхаре ду, гергарлонашлахь иккхина кризис еха лаьттийла дац, оцо негативе Iаткъамбо Евробертана- аьлла Германин канцлеро Меркел Ангелас а шоьтадийнахь.\nЕвропан мехкаш вовшахкхеташ, Лиссабонехь хIоттийначу бертан 50 артиклца а догIуш, Британино официалехь хаийта деза ша Берта юкъара йолу аьлла. Ткъа цу тIехь ду яздина: муьлхха а Евробертан пачхьалкх цунна юкъара йолийла ду шен конституцино хьоьххучу некъаца.\nБританин конституцино декхарейо парламент пачхьалкх Евробертера арайолуш низам тIеэца, ткъа иза чекхдала деза массо а комитетех, шина а палатех.\nПIераскана Британин премьер-министро Кемерон Дэвида дIахьедира ша гурахь дарж дуьтур ду, Лиссабонан 50 артиклах а ца тийсалуш, керлачу Iедална некъ буьтуш, аьлла. 52 процент британхоша шайна шайн мохк Евроберта юкъара болийла лаьа аьллехь а, референдумехь бина сацам ца хIутту низаман могIара.\nТIедогIучу шинарийдийнахь Евроберто хIоьттина хьал дийцаредеш дIахьочу саммите ваха дагахь ву Кемерон. Цигахь цуьнга Британи сихха шен декъара яккха доьхур долчух тера ду Евроберто.


Батаева Хеда. Син хьаса ца гучохь.\nСин хьаса ца гучохь\nБIаьргашна бIаьрзе хилий, яха боху соьга,\nЛергашна къора хилий, лела боху соьга...\nIаьршашкахь кхоьлина, син хьаса ца гучохь\nБоху соь, малх чIогIа къегина, ала,\nКIохцалгийн кондарша когаш цIийх бузучохь\nБоху соь, зезагийн аре ю, ала.\nШаьш элий хетачу, тентакийн тобано\nСуо тентак йоцийла хаийта боху,\nШайн эраш эмкалшна тIехахка кхобучо\nСуо эмкал йоцийла хаийта боху.\nЯгаеш, йоттуш со дегIах цIе хьерчачохь\nБIаьстенан мела мох бу ала боху.\nБезашберш, бевзашберш, нана-бер хердечохь\nБехкеверг лаьттахь вац, стиглахь ву, боху.\nЛакхара оьгIазло юссийла ца лаахь,\nСан декхар ду боху тийна «къурд» алар.\nТкъа харцо гушшехь, вай биен доцуш Iадда Iахь,\nИ йийраш вай а ду, ма боху Дала.\nБатаева Хедин байташ-нохчийн къоман синан бIаьрхиш


Къамел дIадолош, уггар хьалха билгалдаккха догIу «оьздангалла», «гIиллакх» бохучу дешнийн маьIна. Тхуна хетарехь, «оьздангалла» бохучу дешан маьIна шуьйра ду «гIиллакх» бохучу дешанчул. ГIиллакх - иза адамаша вовшашца лелочу юкъаметтигийн, гергарлонийн кепаш, куьцаш, дозанаш ду. Ткъа уьш «оьздангалла» бохучу кхетаман чулацаман цхьа дакъа ду. Цул сов, оьздангалла Далла ечу Iамалца, гонахарчу Iаламца, шен дегIаца, дагца, ойланца стаг цIена хилар а ду. Оьздангалла дуьххьалдIа хIора стеган леларехь, амалшкахь гучуяьлла ца Iаш, цуьнан сица, синкхетамца хила езаш а ю.\nМуха кхоллаелла оьздангалла? Оцу хаттарна тайп-тайпана жоьпаш ло тайп-тайпанчу Iилманчаша, шайн кхетаме а, шаьш беха юкъаралла кхиъна хиларе а хьаьжжина. Иттех шо хьалха йоьхначу советски империн Iилманчаша, къоман гIиллакхаш дуьйцуш, шайн къамел гуттар а дIадоладора: «Халкъо бIешерашкахь кхоьллина шен оьзда гIиллакхаш...», - олий. Кхечу кепара цара ала таро а яцара, хIунда аьлча, церан дуьнене болу хьежамаш кхоллабеллера, хIара дуьне а, Iалам а, адам а ша-шах кхолладелла я адамо кхоьллина, бохучу харц философин (материализман) буха тIехь.\nТкъа бакъдерг иштта ду. Дуьненан къаьмнийн ерриге а оьздангалла, церан дика гIиллакхаш Дала шен пайхамаршкахула лаьтта диссийна ду, шен динца цхьаьна. Ткъа и дин цхьаъ бен а дац - бусалба дин, ислам.\nУггар хьалха и дин Дала Адам-пайхамаре - Делера салам-маршалла хуьлда цунна - делла. Дин - иза лаьтта тIехь адамашна муха даха деза Iамош, Дала лаьтта диссийна дахаран-Iеран дозанаш, ламасташ ду. Хан-хене яларца уьш диц а дой, адамаш Iесалле оьгуш хилла, шайгара керл-керла Iеса гIиллакхаш а кхуллуш. ТIаккха Шен дин юха а адамашна карладаккха, дIакхайкхо, Iамо Дала Шен элча воуьйтуш хилла дуьненчу. Царах тIаьххьарниг - Мухьаммад-пайхамар - Делера салам-маршалла хуьлда цунна - элчанийн мухIар.\nГуш ма-хиллара, лаьтта тIехь мел долу адам цхьа да-нана долуш ду, дуьненчохь Дала доссийнарг цхьа дин (ислам) бен дац; цундела гуш ду лаьтта тIера адамаш, мел тайп-тайпана хетахь а, цхьана стагах схьадевлла а, цхьана дуьненахь дехаш а, царна тIе доьссинарг цхьа дин а хилар. Иза кхин а цхьа билгало ю Дела цхьаъ хиларан.\nМассо халкъийн оьзда, дика гIиллакхаш Делан динера ду; ткъа вуон, къиза, Iеса гIиллакхаш халкъаша шаьш кхоьллина ду. Цундела оцу я кхечу халкъан оьзда гIиллакхаш дуьйцуш, нийса хир ду «халкъо кхоьллина» бохучу дешнийн метта «халкъо лардина» аьлча. Цхьадолчу халкъан аьтто хилла оцу динан гIиллакхаш алсам Iалашдан, вукхара кIезиг Iалашдина. Цхьадолчу къаьмнаша шайгара кIезиг кхоьллина Iеса гIиллакхаш. Масала, нохчаша. Цундела карладаьккхина долу и бусалба дин шайн лаамца тIеэццал хьекъал кхаьчна вайн дайн. Кхидолу къаьмнаш генадевлла Iесаллехь я галдаьккхинчу динехь. Цундела цара дIатеттина Дала юха а лаьтта доссийна цIена дин.\nИ лакхахь дийцинарг дерриге а тидаме эцча, кхеташ ду: «ГIиллакх ялсаманера схьадеъна», - боху дешнаш. Адамашна юккъехь лела оьзда гIиллакхаш Делера диссина бохург ду иза. Цхьаболчара и кица кхидIа а дахдо: «ГIиллакх ялсаманера схьадеъна а ду, ялсамане духадерза дезаш а ду, ша лелочу нахаца цхьаьна». Оцу дешнаша гойту: мел доккха маьIна гуш хилла нохчашна гIиллакх-оьздангаллехь.\nДелан Элчас - Делера салам-маршалла хуьлда цунна - аьлла: «ГIиллакх - динан ах ду». Ткъа цхьана назманчас хьекъална а, гIиллакхна а юкъара зIе иштта йийцина:\nГIиллакх дитт ду, ткъа хьекъал - цу диттан стом,\nКхузахь «гIиллакхах» дозуш хIоттийна «хьекъал». Иза нийса а ду, нагахь дуьйцург адамашна пайде долу хьекъал делахь.\nАмма кхечу кепара «хьекъал» хила а тарло адамехь - гIиллакх доцу хьекъал, оьзда доцу хьекъал, зуламе хьекъал. И тайпа хьекъал долчу стеган мах хадош, нохчаша олу: «Iилма-м шайтIанехь а ду». Цундела вайн къоман философехь хьекъалал а, говзаллел а, Iилманал а лакха хIоттош хилла оьздангалла.\nБилгалдаккха деза и тайпа хьал массо а къаьмнийн хьежамашкахь цахилар. Стаг шен говзаллехь ларош, шен гIуллакха тIехь кхиамаш бохуш хилчхьана, цуьнан оьздангаллин сурт-сибат мухха хилча а, сий деш а, лоруш а хуьлу, масала, цхьадолчу Европерчу къаьмнийн. Нагахь стаг дика поэт велахь, нахана дегнех кхета байташ язъеш, иза харцахьа лелар, цо къаьркъанаш мийлар, и оьзда цахилар кхин чIогIа тидаме а ца оьцу цигахь. Шен говзаллехь пхьар хилар коьрта ду, кхидIа дерг мехала а дац бохург ду иза, бер харцахьа лелар санна хIума лоруш.\nЭвтархойн Ахьмад воьду аренца лела. Цхьанхьа, паначу махкахь, шен динна баргол а тоьхна, и бажа лаьллина, «чергазийн юткъа нуьйр гIевлинга йиллина, чергазийн ва чоа даржош тIе ва тесна, чал дера герзаш, нанас бер ва санна, шен мара къуьйлуш», набарна вуьжу Эвтархойн Ахьмад. Иштта лела араваьлла цхьа гIалагIазкхи кхочу цига. Шен дин иштта бажа лоллий, Эвтархойн Ахьмадана юххе, цунна тIера ах верта шена тIе а озадой, набарна тевжа гIалагIазкхи а. Вуон гIан-набарш гина, самаваьллачу Ахьмадна шена юххехь вижина Iуьллуш гIалагIазкхи а го, шен дин чехош лелаш цуьнан гила а го. И ца лалой, Эвтархойн Ахьмада олу:\nЦхьа гIалагIазкхи вийна Эвтархойн Ахьмада», -\n«Цхьана гIалагIазкхичо вийна Эвтархойн Ахьмад», -\nАьлла, цIе южур ю хьан, Эвтархойн Ахьмад...\nКъонахчун валар а, вахар санна, цхьана дикчу, оьздачу, лекхачу Iалашонна хила дезар билгалдолу оцу иллехь. Хьо мел оьзда ваьхнехь а, хьан валар декъаза хилча, доха тарлуш ду дерриге а, йожа тарлуш ю мел йоккха цIе а. Цундела стага и цIе Iожалло ша лаццалц ларъян езаш а ю, тIаккха цуьнан тIаьхьенна тIедужу изза декхар.\nНохчийн юкъараллехь уггаре а лекха дарж нахалахь дIайоьду и дика цIе хилла. Иштта дика цIе яьккхинчу къонахчунна вуон болх хила лууш а, и цIе цунна йогIуш ца кхаьчна бохуш, тайп-тайпана эладитанаш дуьйцуш нах нислуш а хилла. Цунах лаьцна ду халкъан кица: «Лекхачу ножана хьоькху мох ца эшна». Амма хьаьгIнаш лелочу нехан эладитанаш бахьанехь, шен оьздангаллин декхар тесна дита бакъо яц цхьаьннан а. «Деши, мел хоттала хьекхадахь а, бехлур дац», – олуш а ду вайн халкъан кица.\nАмма нохчийн гIиллакх-оьздангаллин ша-тайпа билгалонаш гучуйовлу вайна, бусалба динехь долчу кхечу къаьмнийн гIиллакхашка хьаьвсича а. Масала, вайн лулахь бехаш бу гIебартой, балкхарой. Цара салам, боьршачу наха вовшашка делла ца Iаш, зударша вовшашка а, божаршка а ло, иштта божарша а ло зударшка. Ткъа, хууш ма-хиллара, вайн нохчийн боьршачу наха вовшашка бен луш а дац, жимчу стага воккхачуьнга луш а дац салам.\nИ тайпа гIиллакхийн шатайпаналла муьлххачу къоман оьздангаллехь а карайо. Амма шайн дикчу гIиллакхашкахь дерриш а вовшех тера ду уьш. Кхечу кепара хуьлийла а дац. ХIунда аьлча, массо а дикчу гIиллакхийн бух - Дала шен пайхамаршкахула лаьтта биссийна хьехамаш бу. Амма хIора а къомо - шен дуьнене хьежаме, шен дахаран хьелашка, ша дехачу мехкан Iаламе хьаьжжина, - оцу хьехамашна тIе а доьгIна, шен-шен гIиллакхаш кхоьллина. Цхьадолчу къаьмнаша Делан хьехамашкахь болу и бехкамаш мелла а шайна лело аттачу кепехь тIеэцна, ткъа кхечу къаьмнаша, дегIан паргIато кхин тIе а йоьхкуш, шайна халонга бохуш тIеэцна уьш.\nМасала, бусалба дино боху адамашка шайн дегIана хьулам бе духарца. Боьршачу стеган хьулам бан беза меттиг (Iоврат) - иза цIонгера гоьле кхаччалц йолу меттиг ю. Иза къайлаяьккхичхьана, ламаз дан а магадо. Амма цхьа а нохчо хIуттур вац ишттачу духарца Iамал ян, я ишттачу духарца адамашна юккъе а вер вац, я шен доьзалехь а лелар вац (бакъду, хIинца-м нисвала а тарло цу тайпана шен доьзалехь паргIат леларг а, амма вай дуьйцург нохчийн Iадатехь хила дезарг ду).\nХалкъан яздархочо Айдамиров Абузара дуьйцура, цкъа гIала ваханчуьра, гучувала ша аьлла, Мамакаев Мохьмад волчу ваханера ша бохуш. Шеца исс-итт шо кхаьчна шен йоI а яра. НеI елла веъна Мохьмад, аьхка хIусамехь тIех йовха йолу дела, шена аттачу духарехь вара. Амма оцу йоIах бIаьрг кхетча, ша цунна ца гойтуш, кхин могаш-паргIат хаттар доцуш, дехьа чу а вахна, шен духар хийцинера цо; ша боккъал а чIогIа цхьана боккхачу гуламе воьдуш санна, кечвелла схьавеънера. Цецваьллачу шега Мамакаев Мохьмада эли, бохура Абузара, мел жима елахь а, йоI бехке ма ю, гIиллакх хила ма деза цуьнца аьлла.\nМассо къаьмнийн а ду воккха стаг ларар. Амма массеран а дац, воккхачу стеган некъ ца хадош, сацавалар. «Некъ ца хадор» боху кхетам а бу ша-тайпана. Генара схьавогIучу стагана хьалхахула тIехваларх, некъ «хедаш» я цунна новкъарло хуьлуш хIума дац иза. ХIетте а оцу воккхачу стаге болу лерам, цуьнан а, цуьнан шерийн а сий дар ду иза. Хаза гIиллакх а ду.\nШа-тайпана лерам беш хилла воккхачу стеган йоIстага а, къоначу зудчо а. Нагахь хи тIера йогIу йоI воккхачу стагана дуьхьал кхетахь, шен кIудал охьа а хIоттайой, букъ а берзабой, дIахIуттуш хилла иза, и стаг тIехваллалц. Нагахь шен жима бер карахь а долуш йогIуш зуда хилча, и бер некъа йисте охьадуьллий, юьстах а йолий, дIахIуттуш хилла, воккхачу стагах бехк лоций.\nИштта, и гIиллакх дуьйцуш, вайн къоман иэсехь дисина цхьа дийцар ду. Говрахь вогIучу Исмайлин Дудина шен бераца дуьхьал йогIу цхьа жима зуда, и бер охьа а диллина, букъ а берзийна, дIахIоьттина. Говрара воьссина Дуда, оцу берана тIе а веъна, иза кIант вуйла а хиъна, цунна юххе совгIатна шен ворхIазза йолу тапча охьа а йиллина, «Дала беркате доьзалхо войла кхунах, Дала дукха вахавойла хIара», - аьлла, дIавахна. ТIаккха и гIиллакх хIоттийна стаг мила ву а хиъна, оцу жимчу кIентан дас Исмайлин Дудина совгIатна дин бигийтина. Иштта керла гергарло кхолладалийтина оцу хазчу гIиллакхо.\nВай далийначу масалша гойту халкъийн юкъара гIиллакхаш - дегIана хьулам бар, баккхий нах ларар - нохчаша мел чолхе даьхна шайна, мел даздина цара уьш, мел чIагIбина цара шайна и бехкамаш. Юкъаметтигийн, гIиллакхийн атталла а ца лоьхуш, мелхуо а уьш ма-хуьллу чIогIа, хала лелор - иза ю вайн къоман оьздангаллин башхаллех цхьаъ.\nАьллачунна жамI деш, билгалдоккхур вай. Нохчийн къоман дика гIиллакхаш шайн коьртачу билгалонашца кхечу къаьмнийнчаьрца догIуш ду (цуьнан бахьана лакхахь вай далийра). Амма кхечу къаьмнех схьакъаьсташ, шен ша-тайпана синмехаллаш а кхоьллина нохчийн халкъо. Царах цхьаерш шайн оьздангаллин мах лакхара болуш, кхечу къаьмнашна а, массо адамашна а йовзар пайде хир долуш а ю. Цхьаерш вай кхузахь йовзийтира, вуьйш кхидIа а юьйцур ю.\nКъоман гIиллакхаш хиларх ца тоьа, уьш довза а деза. Йоза-дешар ца хиллачу къаьмнийн гуттар а дас воIе дуьйцуш, чкъурера чкъуре дуьйлуш схьадаьхкина уьш. Амма наггахь нислуш хилла, цхьа баккхий исторически хиламаш бахьанехь (тIом, цIерадахар, цунах тера кхин а), чкъурашна юккъера и зIе хедаш а. Цундела цхьадолу гIиллакхаш дицдина, дIадевлла нохчашна юкъара. Амма йоза-дешар вайн къоман долу а бIе шо гергга зама ю, хIетте а хIинццалц схьа гIиллакх-оьздангаллина лерина цхьа а жайна ара ца даьлла, билггалчу теманашна лерина цхьаццайолу Iилманан статьяш ца лерича.\nГIиллакхаш довзийтарх а ца тоьа, нагахь уьш лелош ца хилча. Вайн къомах волу наггахь а стаг хир вац вайн гIиллакхех коьрта дерш ца девзаш. Амма уьш дахарехь лелор гIеллуш ду дийнера де мел дели, царах цхьадерш дIадовлуш а ду. Масала, нохчийн дахарера дIадаьлла ала мегар ду боьршачу стага коьртахь хIума лелор. Ткъех шо хьалха цхьа а жима стаг коьртахь хIума йоцуш, эвлаюккъе стенна дуьйцу, шен кетIа а, хьешана дуьхьал а вер вацара. Иштта, наггахь бен нислуш дацара божарша коьртахь еха месаш лелор а. Тахана и гIиллакх цкъа а хила а ца хилча санна дIадаьлла. Бакъду, коьртахь хIума йоцуш тезета-м ца боьлху нохчийн божарий хIинца а. Коьртахь хIума лелор дуьххьалдIа кечваларан кеп хилла ца Iа. Иза шен кIорггера маьIна долуш хIума хилла. Сан схьавалар цIена ду, со оьздачу нахах ву бохург хилла иза.\nБиц ма белаш, доттагIий, Iаьржа латта мел хьоьшу...\nКхин а чIогIа тамашийна сурт хIутту халкъан цхьана туьйранехь. ГIиллакхах кхетам бу оцу туьйранехь, юьртан цхьаъ бен доцчу шовдана гонаха а бижина, хIоразза а шена яа цхьацца къона йоI ца елча, юьртахошка хи ца оьцуьйтуш болчу саьрмикан а. Оцу махкара воцу кIант шозза хи тIе веъча, хIумма а ца деш, хи оьцуьйту цо. КхозлагIа веъна, хи эцна дIавоьдуш олу цо:\nНохчийн гIиллакх-оьздангалла, васт далош аьлча, цхьа лекха бIов ю. Вайн къоман хIора а чкъуро цхьацца кхериг буьллуш йоьттина, лакхаяьккхина. Цундела хIора нохчочун декхар ду и бIов Iалашъяр, иза кхин а лакхаяккхарехь дакъалацар. Нагахь жима стаг, ойла а ца еш, дайн гIиллакхаш емалдеш, дIатийса волалахь, я уьш кхечу Малхбузера я Малхбалера еъначу хийрачу амалшца хийца гIортахь, цо оцу бIаьвна юккъера тIулгаш дIадоху. Ткъа и тайпана нах алсамбевлча, и бIов чухарцарна кхерам а бу. Оцу хьокъехь поэта Супаев Руслана аьлла:\nКнигаш тIехь ца Iамийна Iалам цара -\nПхенийн шеддаш долчу куьйгийн йовхо -\nНенан мIараш кIелахь дисна латта -\nГIиллакх дезаш волчунна, и генахь дац.\nГIиллакхо лех эла вина, гIиллакх цахиларо элах лай вина.\nОьзда воцу стаг, хьошалгIа веъча, дика кхаба, оьздачунна чохь ерг елча а тоьар ду.\nОьзда волчу стагаца дов хилар гIоле ю, осалчу стагаца гергарло хуьлучул.\nВОККХАЧУ СТЕГАН ДИЙЦАР\nУьш берриш цхьана тобанца дIаоьхуш хилла. Жима а, воккха а, зударий а, божарий а, цомгуш а, заьIап мел верг а, иштта воцург а.\nЦхьана сарахь царна юккъера схьа а ваьлла, некъа йистехь садаIа охьахиъна цхьа воккха стаг. И шайна гича, совца а севцца, цунна тIебаьхкина важа некъахой. ТIаккха цара цуьнга дехна боху: «Воккха стаг, тхо хIинца кхин а дIадаха дезаш ду, ткъа хьо кхузахь вуьсу, хьуна дуьненчохь дуккха ган а гинера, хаза а хезнера - хьайна дахаро зеделлачух хьехамаш бехьа тхуна».\nВоккхачу стага жоп делла боху: «Гинарг гучо бIарздина суна, хезнарг хезачо къардина суна, цхьа ойла ян бен ца кхиъна со хIокху дуьненчохь, ма доца дара хьо, дахар, аьлла.\nДелахь а, аша дехарна, хIара хьехам бу сан шуна.\nАса яьккхинарг дукха хан яцара, аганара лаьтта вуссуш, Iаса караэца бен ца кхиъна шуна со.\nСан некъ - Iуьйранна гIаьттинчу малхана дийнахь сарралц тIаьхьа эхар бен бац шуна.\nТIаьххьара со кхеттарг, суо дуьненчуьра эхарта воьду мухIажар вуйла хаар ду шуна.\nКъонахчалла шеца доцу гIиллакх - гIиллакх ца карий суна, иза - бахьана долуш а, доцуш а – нахана къежар хиллера.\nОьздалла йоцург нийсо а яц шуна, хIунда аьлча, и санна йолу нийсо, шайна карийчхьана, шу IадIийр ду, уллорчунна и цахиларх.\nАдамийн догIмашца кхо дийнат ду шуна: цхьа жIаьла а, цхьа бежана а, цхьа вир а. ЖIаьла - и шун мотт бу шуна, и зIенашца дIадехкалаш; бежана - шун гай ду шуна, и шайн хьаьвди тIехь латтаделаш; вир - и эвхьазалла ю шуна, цуьнан логгехь хулура боьддучу агIор муш тасалаш.\nСиношна элий хилалаш, шайн догIмаш цу синойн леш а делаш.\nШаьш лелочунна наха кхиэл яле, и кхиэл шаьш елаш, хIунда аьлча, наха йина кхиэл цкъа а тIера ер яц шуна, ткъа шаьш дечун хьалххе аш ойла яхь, цу нехан кхиэлах девр ду шу.\nЭладитанах кхера а лой, шайн ирсах ма къасталаш, и эладитанаш дIакхаьч-кхаьчначохь бухахь карор ду шуна, цкъа а тIаьхьара а ца довлу уьш.\nЦкъа хьалха шаьш кхоьллинчу Делах эхь хеталаш, тIаккха цунах кхералаш, хIунда аьлча, эхь хетар и Дела везар а, ларар а ду, ткъа кхерар – и шуна шайн догIмех къахетар ду, шаьш хьерчийначу къиношна Дала шайна Iазап дийр дуйла а хууш.\nТезета дуьзна ма гIолаш, вуьзначу стеган юьхь тIехь велар хуьлу шуна.\nЛовзарга меца ма гIолаш, меца стаг гIийла хетало шуна.\nШаьш бехке долу дов, и гена далале, шайн эшамца дерзаделаш, и эшам эхь дац шуна.\nШаьш бехке доцу дов, шайн мостагIа къера хиллалц, дижа ма диталаш, и эхь а, эшам а бу шуна.\nКъонахалла массо хIумано ловш ю шуна, къаналла цхьана Iасано бен ловш яц шуна.\nКIантана тухуш а, дов деш а, цуьнан амал ма кагъелаш, иштта кхиъначу цунах вон тIемало хир ву шуна.\nЗудабер цхьана а буса шийла а, меца а ма диталаш, иштта кхиъначу цунах вон зуда а, вон нана а хир ю шуна.\nЙоьIан лелар ма хестаделаш, хIунда аьлча, хуьлучунна даима ша нийса ю моьттуш, и галъер ю шуна.\nДоьзалехь къовсам белахь, берашна тIе ца хIуттуш, зудий, майрий вовшашна тIехIотталаш, хIунда аьлча, шуьшиъ, цхьацца а доккхуш, эшо гIерта шуна шун доьзал.\nЦхьана хIуманна эхь хеташ, боцу бехк шайна тIехь кхуллучу дашна дуьхьал дош ца олуш ма Iелаш, цунах дагахьбаллам а, нехан кхардам а хир бу шуна.\nУлло хIотта накъост вац алий, шаьш цхьалха ма хеталаш, шайн Iуналла деш Дела вуйла хаалаш.\nДегIера ницкъ дIабаларх, шаьш гIийла ма хеталаш, тур-тапчано шу кхечаьрца нисдийр ду шуна.\nКху дуьненчохь нийсо карор яц шуна, наха къуьйсуш ерг шайн-шайн бакъонаш юйла хаалаш, ткъа и бакъонаш ницкъ тоьллачаьргахь ю шуна.\nШен маршо ца оьшучу халкъан къонахий даима а декъаза хир бу шуна...»\n(Дийцар яздина Амагов Доккас)\nЦIоькъа-лоьмо шен маьхьарца\nЛермонтовна тIеман кIуьрлахь хийла гина,\nМостагIчунна, бекхам боцуш,\nЦунна ямарт, осал хетарг,\nСайн ден дакъа, цIе-кIур доцуш\nца дисийта юкъ йихкина,\nIазап хьоьгу лай хуьлучул,\nлетта, вала резахилла.\nкху дуьненчохь са лаьттачу ирсе кхочуш,\nцхьана а къоман къонахчуьнца гамо йоцуш,


Оьрсийчоьнна тоьхна санкцеш кхи тIе а чIагIъяр дехна Порошенкос\nЛецнарш хийцарх шаьш кхийдо некъаш тергамза дуьту Оьрсийчоьно аьлла, дIахьедина Украинан президенто Порошенко Петрос, ООН-ан Инарла Ассамблейн сессехь вистхуьлуш. Ишта президенто дийцина, Донбассерчу сепаратисташна Москоха гIо латторах а, аннекси йинчу ГIирмехь украинхошна тIаьхьабевлла леларх а. Цул совнах, Порошенкос кхайкхамбина, Азовн хIорданера хьал бахьана долуш, Оьрсийчоьнна тоьхна санкцеш кхи тIе а чIагIъяре.\nУкраинан порташка лела кхечу пачхьалкхашкара кеманаш сецадо Оьрсийчоьно, Порошенкос бахарехь. Украинан а, Оьрсийчоьнан а бина барт бу, Азовн хIорд шина пачхьалкхан юкъара бу аьлла. Украинхойн а, оьрсийн а дозанхойн бакъо ю кхечу пачхьалкхашкара чудогIучу хIордкеманашна талламаш бан. И барт бохон Iалашонца, Украинан Лакхарчу Радан депутаташа хаттар айдира кху аьхка.\nУкраинан инфрастурктуран министарллан зерашца, бIаьста дуьйнна Азовн хIорда тIехула доьду 100 сов кема теллина оьрсийн дозанхоша. Уьш дерриш а Украинан порташка доьлхуш хиллера.\nКху шеран Зазадоккхучу - баттахь кхи тIе а телхина Киевн, Москохан юкъаметтигаш. ХIетахь украинхойн дозанхоша сацийнера оьрсийн "Норд" цIе йолу кема. Оьрсийчоьно аннекси йинчу ГIирмера арадолуш низамаш дохийнера оцу кемано аьлла, дIахьединера хIетахь Киево.\nАзовн хIорда тIехь шаьш питанаш лелош хилар тIе ца дитинера Кремло. Ишта харцдо цара Украинан Малхбалерчу конфликтехь шаьш дакъалоцуш хилар а. ГIирмана аннекси яр историн нийсо юхаметтахIоттор лору Москоха.


93 шо долчу гIалгIайн къаночо, жигархочун Погоровн дас, хаттар дина Путине\nЛаца кхайкхийна, лохуш волчу гIалгIайн жигархочун Погоров Ахьмадан дас Сираждина хьалххе кечдина президенте дала хаттар. Путина "халкъаца къамел" дечу дийнахь, тахана, кхаьчна воккхачу стеган 93 шо а.\nКъаночо аьлла президенте, 30 сов гIалгIа, "хIуманна а бехке боцу нах" бу изоляторехь кхобуш, ткъа шен воI, Къонахаллин Орден лелош волу "оьзда эпсар", лаца кхайкхийна.\n"Хьуна хууш дуй ГIалгIайчохь дерг? Кху чохь хуьлуш дерг хIун ду? Иза хаа лаьара суна хьоьгара. Хьуна хууш дуй цунах хIумма а? ДIакхочий хьоьга я ца кхочу?", - хоьтту президенте Погоров Сираждина.\n"Кавказ.Реалиица" къамел дина Погоров Ахьмадан ваша, гIалгIайн къоман Тайпанийн Кхеташонан декъашхо Погоров Мохьмад тешна ву Путинний, халкъаний юккъехь лаьтташ "яккхий дуьхьалонаш" хиларх.\n"Дукха хIума президенте дIа ца кхачадо, тхан кхузарчу хьаькамашна ца лаьа бакъдерг махкара арадалийта, иза шайгахьа доцийла а хууш, наха дукхадолчу зуламашна бехкебийраш уьш шаьш ма бу", - элира цо.\n"Сан ваша тоьлла эпсар ву, иза лаца кхайкхийна цо коррупци Iораяккхар бахьана долуш. Ши бутт хьалха шега тIекхайкхича, вахара иза Iедална тIе, цигахь дийцира дерриг а – цунна хIетахь 20 эзар сом гIуда туьйхира. Цуьнга кхин хIун хетта оьшу, стенна кхайкхош ву лаца? Вац дера Ахмад-м вада, махках, пачхьалкхах вала дагахь. Шен оьмарехь дуккха а дайна волу тхан да ца Iавелира юьстах, видео-къамел дахьийтира цо", боху Погоровс.\nЦунна хетарехь, "хила-х езий кхузахь хуьлуш лаьттачух президентера цхьа терго", - аьлла хета цунна. Репрессеш дукха наханна йина, хьакхаелла шайн доьзалх а, шайна кест-кеста богIу ницкъхой цIийнах хьовса, дуьйцу оппозиционеран вашас.\n"Оха хIора Iуьйрана ларбо "хьеший". 6-зза, 7-зза хьаьвсина цIийнах. Тхан хIусамаш толлий ца Iа, тхан ден а, тхоьца вуно генара гергарло долчу нехан а тIехь охку хIусамаш, цомгуш берш а ма бу царалахь", - леткъа Погоров Мохьмад.\n"Тахана 93 шо кхечи тхан ден, оха чIогIа сатуьйсу президентна цуьнан къамел дIахазаре", - элира Мохьмада.


Инфоурок › Другое ›Рабочие программы›КТП ЧЯ 11 класс\nУрокан тема (11 кл)\n1 полугодие (15 с)\nДийцаран, хаттаран, айдаран, т1едожаран предложенеш.\nПредложенехь дешнийн уьйр. Подлежащиний, сказуеминий юккъехь тире.\n«Ненан дагалецамаш» талламан болх язбар.\n(Изложенийн гулам , 138-140 аг1онаш.)\nЦхьалхечу предложенийн кепаш.\nПредложенин цхьанатайпанара меженаш, церан нийсаязъяр.\nПредложенин шакъаьстина меженаш. Шакъаьстина юххедиллар, цуьнан нийсаяздар.\nЛаттаман дурс, цуьнан нийсаяздар. Юкъадало дешнаш, предложенеш.\nБакъонаш 40,41,ш№ 88\n«Хьомсара шайн нана йиц ма е боху цо…» сочинени язъяр.\nТ1едерзар, цуьнан нийсаяздар. Г1алаташ т1/б.\nАйдардешнаш, церан нийсаяздар. Дешнаш-предложенеш\nБакъонаш 43,44ш№ 99\n«Ненан марзо» талламан болх язбар.\n(Изложенийн гулам, 153, 154 аг1онаш. )\nЧолхе-цхьаьнакхетта предложени а, цуьнгахь хуттургаш а, сацаран хьаьркаш а.\nЧолхе-карарчу предложених кхетам балар. Чолхе-карарчу предложенехь карара хуттургаш а, хуттурган дешнаш а.\nБакъо 46,47,ш№ 104\n2 подугодие (19 с.)\nТ1етухучу предложенийн грамматически билгалонаш. Г1алаташ т1/б.\nТ1етуху предложени, цуьнан карчамаш. Т1етухучу предлженийн кепаш, церан схемаш.\nБакъонаш, 49,50,ш№ 111\nШина я масех т1етуху предложенешца чолхе-карара предложенеш.\nЦхьанакарара т1етуху предложенеш. Хьалха-т1аьхьаллин кепара т1етуху предложенеш.\n«Нанас ца вина ваша» талламан болх язбар.\n(Изложенийн гулам, 144, 145 аг1онаш.)\nИйна чолхе предложенеш а, къамелан мур а.Г1алаташ т1/б.\nХуттургаш йоцчу чолхечу предложенешкахь ц1оьмалг, ц1оьмалгаца т1адам.\nХуттургаш йоцчу чолхечу предложенешкахь шит1адам.\nХуттургаш йоцчу чолхечу предложенешкахь тире.\nМа-дарра а, лач а къамел довзийтар.\nМа-даррачу къамелехь сацаран хьаьркаш.\n«Къоман сий цуьнан матто до» cочинени язъяр.\nЦитаташ а, цаьргахь сацаран хьаьркаш а.\nНохчийн меттан суртх1отторан г1ирсаш, исбаьхьаллин башхаллаш.\n«Ишколан арахецархойн ойланаш» изложени язъяр.\n(Изложенийн гулам, 118, 119 аг1онаш.)\nБакъонаш карл .\nЙозанехь сацаран хьаьркаш х1итторан бакъонаш. Т1адам, хаттаран хьаьрк, айдаран хьаьрк, дукхат1адамаш, ц1оьмалг, ц1оьмалгаца т1адам.\n«Муххьамад-Пайхамаран хьадисаш» шеран талламан болх язбар.\n(1амат, 232, 233 аг1онаш.)\nБакъонаш карл.,ш№ 144\n. Йозанехь сацаран хьаьркаш х1итторан бакъонаш. Шит1адам, тире, къовларш, маь1алгаш.Г1алаташ т1/б.\nНомер материала: ДБ-724375\nПЗ № 9 Расчет и взыскание суммы вознаграждения за РКО\nСПЛОЧЕНИЕ ДЕТСКОГО КОЛЛЕКТИВА КАК ВАЖНАЯ ПЕДАГОГИЧЕСКАЯ ЗАДАЧА\nИз опыта работы "использование современных образовательных технологий на уроках математики в рамках ФГОС"\nСценарий тематического мероприятия ко Дню пожилого человека с частью чаепития\nСценарий "День знаний 2019. Праздничная линейка"


Дешан маршонах бала хилларш\nЦхьа бутт ца кхоччуш хьалха, социалан машанехь баьржира Кадыров Рамзан коьртехь волчу Нохчийчуьрчу Iедалан дуьхьалан акцешка кхайкхам. Цу тIехь, шаьш билггала муьлуш бу а ца олуш, нахе кхойкхуш дара шаьш доллучу меттигашкахь тахана махкахь долчу Iедалшна дуьхьало яр. Шайна юкъахь шортта Нохчийчохь хилалчу тIемийн меттигера ветеранаш а бу бохура цара.\nЦул сов, Москохара лаккхара Iедалера нах а бу бохура шайна тIехьа лаьтташ. Къам дохийначу Чиллан-беттан 23 дийнахь Соьлж-ГIалара маьждиган хьалха дIаяхьа еза бохуш дара оцу кхайкхаман тIехь, коьрта дуьхьалонан акци. Дозаналла арара ван луучунна кемана билеташ а шаьш оьцур ду бохуш, дара.\nМа дарра дийцича, оцу кхайкхаман юкъараллехь башха терго ца йинера. Иза бух болуш хIума хилахь тамаша хеташ. Амма иштта олийла дац меттигерчу прокуратурах. Цо омар а делла, и кхайкхам гIарабаьккхина интернет-сайташ дIачIаьгIна Роскомнадзоро. Оцо гойту кху заманахь тIемаш майданашкара компьютершна чубевлла хилар.\nКхаарин диийнахь Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думо, берриг а депутаташ тIе а товш, тIеэцна кхечу пачхьалкхара хаамийн гIирсаш агенташ хилар тIечIагIдеш долу низам. ХIинцале Цхьаьнатоьхначу Штаташкара «Iамеркан Аз» а, «Маршо Радион» цхьацца дакъош а юкъа дахна цунна. Нохчийн меттан редакци а ю цу юккъахь.\nОьрсийчохь и гIуллакх иштта доьрзург хиларна шеко яцара шайн бохуш дуьйцу радиоладогIархочо Исламов Абубакара. Ма хуьллу, шайгара боцург хаам ца кхачийта гIерта Iедалш, - элира цо.\nИсламов: «Хаамийн гIирсех кегош ю политик. Iедало лелош ду иза. Дешан маршо олуш ду, амма суна-м хаац. Вайн чохь бу и цаца. Къевлина сайтан хьо чуваьлча хьо низам дохийнарг хуьлу. Цхьа а аьтто ца битина. Радио Маршонна а бала хир бу аьлла хета суна, цигахь комментари ян а».\nНохчийчуьру прокуратуро кху тIаьхьарчу шерашкахь дуккха а интернет-сайташ дIакъовлийтина, цара махкана а, пачхьалкхана а зе а, кхерам а бохьуш бу аьлла. Амма муьлхха а царах схьаеллалуш ю кхечу, къевлинчу браузерашкахула.\nМуха доьрзураду Iамеркан хаамийн гIирсашца гIуллакх хууш дац. Думо тIеэцча низам масех де даьлча къобал дан дезаш ду Федерацин Кхеташоно а, Оьрсийчоьнан президенто а.\nНохчийчохь дешан маршо яц аьлла хета Путинах лаьцначу книгин авторна\nМашен йогIу, я петар йогIу Таджикистанерчу поэтессина?


Гуьржийн Iедалхоша юха а нуьцкъаша дIасалехкина протестхой\nЛахьан-бутт 26, 2019\nТбилисерчу гуьржийн праламентна го бина акцин декъашхой шинарин Iуьйранна дIасалаьхкина Гуьржийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн спецназо. Миллиардеран Иванишвили Бидзинан "Грузинская мечта" партин декъашхошна кхеташоне гулбала новкъарло ян гIоьртинера митингхой, гIишло дIа а къевлина. Маршо Радион корреспонденто бина и хаам.\nПарламент чу воьду некъ маьрша баккха Iалашонца хиш диттина полисхоша. Оппозицино дIахьедина, шаьш протест юкъахйоккхур яц, ткъа Iедалхошна хIоразза а шайна дуьхьал ницкъ баккха дезар ду, парламенте гуллучу заманчохь аьлла.\nПротестхой дIасалоьхкучу юкъанна полицино дIалаьцна масех оппозицин партийн лидер, шайлахь президент лаьттинчу Саакашвили Михаилан агIончаш а болуш.\nТахана харжамашка кандидаташ къастор масийтта кепехь ду Гуьржийчохь: партийн лаамца чулушболу а, шаьш-шайгара язлуш болу а нах цхьана харжамашка бовлуш. Ткъа оппозицино и кеп хийца а хийцина, хIора партера, церан дукхалле хьаьжжина билгалдаха деза, боху, кандидатийн могIарш.\nКху беттан 14-чохь парламентан доккхачу декъо партийн тептаршкахула харжамаш дIабахьарх низамехь хийцамаш барна дуьхьал кхаьжнаш тесна. 18-чу дийнахь Гуьржийчоьнан парламентан аьтто ца хилла болх дIабахьа: протестхоша парламент чу воьду массо а неIарш къевлинера. Хиш а детташ, бIаьргаш Iовжон газ а хецна, полицино лаьхкинера гулбелларш.\nОршотдийнахь "Грузинская мечта" партин инарла секретаро, Тбилисин мэро Каладзе Кахас дIахьедина, 2020-чу шарахь парламентан харжамаш хIинца лелаш йолчу ийначу харжаман системехь дIахьур бу аьлла.


Гезгмашин-бутт 04, 2018\nБесланерчу школана дина тIелатар дагалоцуш\nБесланан трагеди йицъяр хьанна пайден ду?\n2004-чу шарера схьалерича хIинцале а 14-гIа кхаа дийнахь тезет лаьтти Бесланехь. Даим а санна: ал зезагаш, хиш чохь шишанаш, стигал гIерта кIайн лоппаргаш лаьттара стоьлаш т1ехь.\nБакъду, адам стохкачул а кIезиг гулделлера.\nХаамийн гIирсашка дIакхачочу Гезгамашин-беттан хьалхарчу кхаа деношкахь хинболчу барамийн планехь терахьаш бен хийцалуш дац.\nВуьшта аьлча, деккъа шаблонан документ ду иза.\nКхечу пачхьалкхашкарчу художникийн "Беслан. Тийналлин минот" суьртийн гайтам-экспозици дIаяхьар тIекхетар доцург, хийцам а боцуш.\nТкъа ламаст хилла дIахIоьттина Гезгамашин-беттан 2-гIа де "хьаькамийн" де хилар.\nЦу дийнахь оцу барамехь дакъалоцуш хуьлу Iедалхойн векалш, парламентан депутаташ, меттигерчу администрацин белхахой. "Бесланан деношкахь" цхьа могIа пачхьалкхан хьукматийн белхахой хиларо а дагатосу, "даим а санна ду-кх" х1ара де аьлла.\nСоциалан машанехь Къилбаседа ХIирийчоьнан журналисто Фарниев Заура яздо: "Хьанна моьттура, хIара тезетан барамаш "бюджетан белхахошна" лаахь а, ца лаахь а аьлла, тIедоьжначу кепехь хир ду".\nИзза хьажам бу, Бесланна тIелатар динчу заманчохь, закъалтхо лаьттинчу Ватаева Агундан а.\n"Iаламат дика хир дара, традици хийца а хийцина, Iедалан белхахошна тIедожийна декхар кхунах ца дича. Дукхахболчара лечкъа а ца деш схьаолу, шайна хетарг, стенна оьшуш ду хIара хIора шарахь олий. Кхин а дика хир дара, мехкан куьйгалхо Беслане вогIуш а, дIавоьдуш а "Москох лаьтта дехьа-сехьа валаран гатто" ца хIоттаяхьара кхузахь а", - билгалдоккху Агундас.\nШеца цхьана йийсарехь лаьттинарш а санна, нана хилла Ватаева Агундех. Ши бер ду цуьнан.\nХIетахьлерачу Бесланан дуккхаъчу "къоначу" турпалхойх дай-наной хилла, шайн доьзалш кхиош. Керлачу дахарехь ирсе хила таро а яра церан.\nАмма церан дегнашчуьра чевнаш дIа ца йоьрзу, уьш Iийжа йисина. Хан-зама яьлча а ерзанза юьсу церан чевнаш. Школана тIелеттачу хенахь закъалтхошца хиллачара а, цигахь шайн нах беллачара а дуьйцу цунах.\nБелхарца дуьйцура. Цкъацкъа кIажбахна боьлхура. Школерчу спортзалан пенах кхозучу берийн суьрташка а хьоьжуш, боьлхура…\nДелахь а Бесланан лазам дуккхаъчийн лахбелла богIу…\nОьрсийчуьра а, ХIирийчуьра а Беслане цу дийнан тезета оьхучийн терахь шо шаре жимделла догIу.\nЖурналисташа билгалдаьхначу терахьашца, кху шарахь тезетан кхаа дийнахь кхо эзар стаг ву Бесланехь вовшахкхеттарг.\nТкъа, диъ шо хьалха трагедин 10 шо кхочуш "Маликийн гIала" аьлла, цIе тиллинчу мемориалан кешнашкахь 15 эзар гергга стаг вара.\nХетарехь, Iедалхошна мел а сихха Бесланах дицдича гIоле ду. Зулам кхачо йоллуш талла бохуш, хезо дIахьедарш кхи дIа тергамза дитархьама а. "Бесланан наноша" дуккха а шерашкахь бала лайначех тIеэца боху низам дисийта а.\n…Бесланехь тIелатар хиллачу шерашкахь юьхьанца реквием-концерташ дIахьора. БуьрийтIерчу "Спартак" стадионехь 10 эзар стаг гулвеллера 2006-чу шарахь. Концертан декъашхошлахь бара гоьбевлла артисташ, шайлахь Кваша Игорь, Гурченко Людмила, Розенбаум Александр, Турецкийн тоба а йолуш…\nЦул тIаьхьа юкъахдаьккхира реквиемаш хIиттор. Ткъа хIинца суьртийн гайтамаш хIиттабо, юкъ-кара.\nХIинца-м башха цеце дац, федералан телевизионашкахь керлачу хаамийн блокашкахь Беслан эха минотехь бен юьйцуш цахилар: цул а дезаниг ма ду дийца.\nЦхьа шо даьлча Бесланан школана тIелатар дина 15 шо дузур ду.\nТкъа цуьнан лазам цкъа мацца а туьйр бу аьлла ца хета.\nЗамано дарба до олуш делахь а, кхарна-м ца хили хенах -дарбанча. Боккха ницкъ бу иэсан!\nКху деношкахь, Бесланан школана динчу тIелатарехь байинчийн суьрташ хьалхарчу школан херцаршкара "Маликин кешнашка" кхаччалц дIахьочу хенахь Бесланан бахархошкахь хаалуш бара и ницкъ.


Нохчийчоь -- НогIамирзин-Юьрт, Теркйист\nТеркйистерчу НогΙамирзин-Юьртара 22 шо долу Ватаев Ιайнди, шина беран да, ирхъоллавелла ша ФСБ-но лаьцна а лелийна, дΙахецначул тΙаьхьа, мехкан телевизионехула вийца ваьккхича. Иза Шема тΙаме ваха ойла йолуш ву аьлла даржийнера деношкахь Соьлж-ГΙаларчу Ιедалша.\nИрхъоллавеллачу жимастеган тезет хIоьттина Теркйистерчу НогIамирзин-Юьртахь. Ша-шена тIе куьг даьхьанарг ву 22-23 шо долу Ватаев Iайнди.\nЦо иштта Iожалла харжарх кеп-кепара дуьйцу юьртахоша. Цхьаболучара дийцарехь, цунна дазделларг ду тIом бан Шема ваха воллуш вара аьлла, бехк а кховдийна, ФСБ-но дIа а вигина, цкъа а, шозза а цунна тIеIаткъам бар а, юх-юха а Соьлж-гIаларасхьа цунна тIехь барт-хаттам беш телевизионехь гайтар а.\nЮьртахоша даре а деш, иза а, цуьнан накъост а гайтина хилла Ватаев кхана ле аьллачу буса а. Схьагучу суьртехь, юха мичча хенахь а лаца тарло ша, бохуш, тIебазбеллий лаьтта кхерам а - и дерриге а лан ницкъ ца тоьъначух тера ду-кх цуьнан, боху и вевзаш хиллачара. Юха а Iедало дIавигича, ша сийсаз ца вайта хаьржинчух тера хета цхьаболучарна Ватаев Iайндис Iожалла.\nКъайлахчу сервисан белхоша Ватаев Iайндица цхьаьна дIа а вигина, левинчех ву кхин а цхьа жима стаг. Цо хIара къамел деш Iайнди дийна ву.\nЦIе цаяьккхинарг: "Ас арахьара паспорт даккхаран бахьана со Шема ваха дагахь хилар ду бохура соьга ФСБ-но. Иштта хьийзавеш вара НогIамирза-Юьртара цхьа кIант а. Iайнди яра цуьнан цIе".\nКъамел деш волчу кIанта ечу къароца, барта кхерамаш тийсарал сов, кIуьйган пIелгийн сиз-ларш эцар а, суьрташ дахаран биста кхаччалц, тIеIаткъам бина хилла царна къайлахчу сервисан хьукхматехь.\nБакъдерг дийцича, жимачу стеган ирх а оллавелла валар, дукхахболучарна хетарехь, доьзна ду цIерачара а, Iедалехь болучара а бинчу тIеIаткъамца. Ишта ойла ю НогIамирзин-Юьртарчу кху вахархочун а.\nНогIамирзин-Юьртара 1-ра вахархо: "Кегийрхоша къаьсттина ца лов шайна гIело еш. Цатам бина Iедалша. И ла ца делла-кх цуьнга..."\nВатаевн валар шакепара кхеточех ву кхузткъа шо долу могIарера кхин цхьа вахархо а.\nНогIамирзин-Юьртара 2-гIа вахархо: "Къонахалла хьаьшна цуьнан, юьхьIаьржа хIоттийна, иза цо ца лайна. Харцо ю цунна йинарг. Iедало вийна иза. Мотт социйла цуьнна айкхваьллачун! Вуьззина къонах хилла харцо лан а ца елла велларг. Дала цунна гечдойла!"\nМел бух болуш ду вайнехан кегийрхой Шема пачхьалкхе тIамтIе баха гIертар боху хаттар цкъачунна жоьпаза дуьсуш ду. Бакъдерг дийцича, ала догIу, оццу Теркйистарчу НогIамирзин-Юьртара ши жима стаг ши-кхо бутт хьалха Шемарчу тIамехь вийна аьлла, цу юьртахь тезеташ хIиттийра. Ишта бакъ ду и шиъ дикка хьалха дуьйна а шаьш бехачу Европера тIамтIе бахана хилар а.\nИрхъоллавелла НогIамирзин-Юьртара Ватаев Iайнди


1. Жайна доссор /ду хIара/ Ша везза волчу‚ хьукаме волчу Делера.\n2. Баккъалла а, Оха доссина хьоьга жайна бакъдолчуьнца: Далла Iибадат де‚ Цуьнан дин цIандеш /ширках/.\n3. Ткъа Делан дац цIена дин? Иза воцург гIоьнчий лаьцнарш‚ /олуш/: оха царна Iибадат ца до цаьрга тхо Далла гергадахийтарна а бе гергарлонца - баккъалла а, Дала хьукам дийр ду царна юкъахь церан хилпало йолчохь. Баккъалла а, Дала нис ца во ша харцверг а‚ керста а.\n4. Далла лиънехьара Шена доьзалхо лаца‚ Цо хаьржина хир ма вара Ша кхоьллинчух Шена луург. Вонах цIена ву Иза. Иза АллахI ву‚ Ша цхьаъ волу‚ тIех сов нуьцIкъала волу.\n5. Цо кхоьллина стигланаш а‚ латта бакъдолчуьнца. Цо хьавзайо буьйса дийне‚ де хьовзадо буьйсане‚ муьтIахь бина малх а‚ бутт а - массо а дIасхьа лелаш бу шен хан тIекхаччалц. Ткъа Иза вац везза верг а‚ тIех сов гечдеш верг а?\n6. Цо шу кхоьллина цхьана синах /Адамах/‚ тIаккха Цо йина цуьнах цуьнан зуда /Хьава/‚ Цо доссина шуна дехнех борхI - борша а‚ сте а. Шу кхуллу Цо шун нанойн кийрахь цхьана кхолларца /кхечу/ кхолларан тIаьхьа кха /хIуманан/ боданехь. Иза ву АллахI - шун Эла‚ Цуьнан ду паччахьалла. /Кхин/ дела вац Иза воцург - ма дIатилина шу /Цунах/.\n7. Аша керстаналла дахь - баккъалла а, Дела шух цIена ву. Иза реза вац Шен лешна керстаналла дарна. Аша шукур дахь - цуьнан реза ву Иза шуна. Хьур бац хьочо кхечун мохь. ТIаккха шун Кхиош-кхобучунна тIе шун дIадерзар ду. Цо дуьйцур ду шуьга аша деш хилларг. Баккъалла а, Иза ву дегнашкахь дерг хууш верг.\n8. Адам цхьана бохамо схьалаьцча - шен Кхиош-кхобучуьнга кхойкху цо Цуьнан тIе воьрзий /тоба дарца/. ТIаккха Цо Ша паргIат ваьккхича Шегара ниIматаца - дицдо цо ша Цуьнга кхойкхуш хилларг хьалха‚ Далла нийсархой а бо цо Цуьнан новкъах /нах/ тилорхьама. Ахьа ала: "Бахам бе шайн керстаналлица цхьа кIеззиг. Баккъалла а, хьо ву цIеран дайх".\n9. Ша Далла гIуллакх деш верг буьйсанан сахьташкахь‚ сужд деш‚ /ламазаш деш/ хIоьттина верг эхартах кхоьруш шен Кхиош-кхобучун къинхетаме дог дохуш /ву-й и тера Далла Iесалла ечух/? Ахьа ала: "Цхьа терра бу-й хууш берш а‚ ца хууш берш а?" Баккъалла а, ойла йийр ю хьекъал долчаьра.\n10. Ахьа ала: "ХIай сан иман диллина болу лай! Шу кхера шайн Кхиош-кхобучух. Диканиг динчунна хIокху дуьненахь - диканиг ду. Делан латта шортта ду. Собар диначаьрна шайн ял лур ма ю цхьа а хьесап доцуш".\n11. Ахьа ала: "Баккъалла а, суна омра дина аса Далла Iибадат дан Цуьнан дин а цIандеш /ширках/.\n12. Суна омра дина со цхьалгIа бусулба хила".\n13. Ахьа ала: "Бакъалла а со кхоьру аса сан Кхиош-кхобучунна Iесалла йича деззачу /къемат/ дийнан Iазапах".\n14. Ахьа ала: "Далла Iибадат до аса сан дин Цуна цIандеш.\n15. Аша Iибадат де шайна ма луу Иза воцучунна". Ахьа ала: "Баккъалла а, дайнарш бу шаьш а‚ шайн доьзал а дайинарш къемат дийнахь". Иза бац ткъа билгал эшам?\n16. Царна шайн тIехула а цIеран гIат хир ю‚ шайн бухахула а гIат ю. Ишта цуьнца кхерабо Дала шен леш: хIай сан леш! Соьх кхерийш.\n17. ТIагIут генадаьккхинарш цуьнан Iибадат дарх‚ Далла тIе бирзинарш - царна кхаъ бу - ахьа кхаъ баккха Сан лешна.\n18. /Уьш/ даше ладугIуш берш бу‚ тIаккха цуьнан уггар дикачунна тIехьабаьзаш берш - уьш бу Дала шаьш нисбинарш. ХIорш - уьш бу хьекъал дерш!\n19. Ткъа Шена тIехь Iазапан дош /жоьжахате гIур ву аьлла/ бакъхилларг - /нисло дика Iамал ечуьнца/ ахьа хьалха воккхур вуй цIаргахь верг?\n20. Делахь а шайн Кхиош-кхобучух кхиринарш - царна хIусамаш хир ю‚ шайн тIехула а дина даьлла цIенош долуш‚ шайн бухахула татолаш а лелаш - Делан ваIда ю /иза/. Дала харц ца йо ваIда.\n21. Хьуна ца го Дала доссина стиглара хи‚ цо доьхку лаьттахь хьосташ‚ тIаккха цуьнца ялта доккху Цо тайп-тайпана беснаш долуш‚ тIаккха дакъадолуьйту Цо - хьуна и го можа хилла‚ тIаккха Цо царех кийсакаш хуьлуьйту. Баккъалла а, цу чохь хьехам бу хьекъал долчаьрна.\n22. Ткъа Дала шен дог исламана деллинарг‚ ша шен Кхиош-кхобучун нур тIехь волуш /дика вац шен дагна тIе мухIар тоьхна чул/? Бала бу шайн дегнаш Дела хьехорх къиза долчаьрна. Уьш билгалчу тилар чохь бу-кх!\n23. Дала хабарх уггар хазаниг доссадина - жайна тер-тера керла дохучу декъашца‚ цунах шен Кхиош-кхобучух кхоьручаьрийн чIор детталуш‚ тIаккха шен чIор а‚ дегнаш а Дела хьехорна кIадлуш. Иза бу Делан нийса некъ‚ Цо нисво цуьнца Шена луург. Дала тилаволуьйтуш верг - цуьнан вац /ша/ нисвийриг.\n24. Ткъа шен юьхьаца къематдийнахь Iазапах ларвала гIиртинарг /ву цу жоьжахатих ларинчух тера/? Аьлла /хир ду/ зуламхошка: "Iовша /хIинца/ шаьш гулдеш хилларг (цуьнан стоьмаш)!"\n25. Царел хьалха хиллачаьра а харц бира /элчанаш/ - Iазап деара царна шайна ца моьттачуьра.\n26. Дала Iавшийтира цаьрга дуьненан дахарехь сийсазалла. Эхартан Iазап мелхо а доккха ду‚ уьш хууш хиллехь.\n27. Оха далийна нахана хIоккху КъурIан чохь хIора масалх уьш ойла еш хир бацара-те?\n28. Iарбий /маттахь/ КъурIан /хилийтина/‚ цхьа а гамо йоцуш - уьш кхоьрур бацара-те?\n29. Валийна Дала масална цхьа стаг‚ шегахь накъостий къуьйсуш болу (дукха нехан долахь волу)‚ /важа/ стаг а (веккъа цхьана стеган долахь волу). И шиъ цхьатерра ву-й масалца? Хастам бу Далла. ХIаъ‚ царех дукхачаьрна ца хаьа-кх.\n30. Баккъалла а, хьо а лийрволуш ву‚ баккъалла а, уьш а лийр болуш бу.\n31. ТIаккха баккъалла а, шу къематдийнахь шайн Далла хьалхахь къуьйсуш хир ду.\n32. Мила ву ткъа зуламе ша Далла тIехь харцлуьйш волчул а‚ ша бакъдерг и шега деъначул тIаьхьа харцдеш волчул? Ткъа жоьжахатин чохь яц Iан меттиг керстанашна?\n33. Ша бакъдолчуьнца веънарг‚ иза бакъдеш верг - уьш бу /Делах/ кхоьруш берш.\n34. Царна шайна луург /хир/ ю шайн Кхиош-кхобучун гергахь. И бу дикачаьрийн бекхам.\n35. Дала цIанбархьама уггар вочу шаьш динчух /къинах/‚ царна шайн ял ялархьама шаьш динчух уггар хазачуьнца.\n36. Ткъа Дела вац кхачо йолуш Шен лена? Цара хьуна кхерамаш туьсу Цул лахарчаьрца. Милла велахь а Дала тилавала витинарг - ма вац цунна цхьа а иза нисвийриг.\n37. Милла велахь а Дала нисвеш верг - ма вац цхьа а и тилаван. Ткъа Дела вац везза верг а‚ шегахь бекхам берг а?\n38. Ахьа цаьрга хаьттича: "Хьан кхоьллина стигланаш а‚ латта а"‚ аьлла‚ цара аланне эр ма ду: "Дала". Ахьа ала: "Гой шуна и аша Дела а витина шайга кхойкхурш‚ Далла суна цхьа зен лиъча‚ цара дIадоккхур долуш ду-й и Цуьнан зен‚ я Цуна лиъча суна къинхетам‚ цара сацор болуш бу-й Цуьнан къинхетам?" Ахьа ала: "Тоам бу суна Дела‚ Цуьнан тIе товжийла шаьш товжуш берш".\n39. Ахьа ала: "Сан къам‚ Iамал е шайна могучу кепара‚ баккъалла а, со а Iамал еш ву. ТIаьхьа хуур ду шуна,\n40. Хьанна тIе догIур ду Iазап цуьнан сий дайаш‚ хьанна тIе хьаьрчар ду лаьтташ долу Iазап?"\n41. Баккъалла а, Оха доссина хьоьга жайна нахана бакъдолчуьнца. Нисвелларг а - шена /нисвелла/‚ тилавелларг а - иза шена тилавелла. Хьо ма вац царна тIехь векал.\n42. Дала схьаоьцу синош уьш лечу хенахь‚ ца делларг - набарх. Цо схьалоцу шена Iожалла сацам хилларг‚ дIадохуьйту важа шен тоьхначу ханна. Баккъалла а, цу чохь делилш ма ду ойла ечу къамана.\n43. Цара лаьцна Дела воцург шайна гIодоккхурш? Ахьа ала: "Уьш цхьанне хIуманна дола деш ца хилча а‚ хьекъале ца хилча а?"\n44. Ахьа ала: "Делан ду гIодаккхар дерриге. Цуьнан ду стигланийн а‚ лаьттан а паччахьалла. ТIаккха Цуьнан тIе шу дIадерзор долуш ду".\n45. Веккъа цхьа АллахI хьехавича дегнаш тохало /и ца дезаш/ эхартах ца тешаш болчаьрийн. Иза воцурш хьехабича - уьш баккхибеда.\n46. Ахьа ала: "/Везан/ Дела‚ /Хьо ву-кх/ стигланаш а‚ латта а кхоьллинарг‚ къайлахь дерг а‚ гучахь дерг а хууш верг а‚ Ахьа хьукам дийриг ду-кх Хьан лешна юккъехь‚ цара хилпало еш хилларг".\n47. Зулам диначаьрна лаьттахь мел дерг а‚ цуьнца кхин цулла а хилча - и делла а хьалха бала гIоьртира ма бара уьш къематдийнахь Iазапан вочух. Гуча делира царна Делера цара хьесап деш ца хилларг.\n48. Гучаделира царна боьха хIуманаш шаьш гулдинчух‚ хьакхаделира царех уьш шех ца бешаш хилларг.\n49. Адамо цхьана зено ша лаьцча Тхоьга кхойкху‚ тIаккха Оха иза Тхайгаре ниIмате хьавзадича‚ цо олу: "Баккъалла а, иза-м деллера суна сан хаарна". ХIаъ‚ иза питна ду‚ делахь а царех дукхох болчаьрна ца хаьа-кх.\n50. Иза элира царел хьалха хиллачаьра а‚ кIелхьара ца баьхира уьш цара гулдеш хиллачо.\n51. Царех кхиира боьха хIуманаш‚ цара гулдина хилла долу. ХIокхарех зулам динарш - царех а кхиар ду шаьш гулдина долу боьха хIуманаш‚ цара /и Делан Iазап/ гIелдийр ма дац. (Цунах бовдур ма бац уьш).\n52. Царна ца хаьа-те Дала рицIкъ даржадеш хилар Шена луучунна /и зерхьама/‚ барам а беш /хилар Шена луучунна и бале озорна/. Баккъалла а, цу чохь делилш ду-кх тешаш долчу къамана.\n53. Ахьа ала: "ХIай сан шайна тIаламза хилла болу лай /къинош дукхадарца/. Аша дог ма дилла Делан къинхетамах. Баккъалла а, Дала гечдо къинош дерриге а. Баккъалла а, Иза тIех гечдийриг а‚ къинхетаме верг а ву".\n54. Шайн Кхиош-кхобучунна тIе хьовза (тоба дарца)‚ муьтIахь хила Цуна шайна Iазап далале хьалха‚ тIаккха шуна гIо дийр дац.\n55. ТIаьхьахIотта шайга шайн Кхиош-кхобучуьнгара доссинчух уггар хазачунна шайна цIеххьана Iазап дале шуна ца хаалуш.\n56. Сино аларх /ларло/: "Байлахь диси со Делан агIорхьара аса ледарло ярна‚ со хилира-кх ца дешачарех".\n57. Я цо аларх: "Дала со нисдинехь‚ со а хир ма дара /Делах/ кхоьручарех".\n58. Я цо аларх Iазап шена гича: "Суна юха делахьара /дуьненан дахар/ - со хир ма дара дикачарех".\n59. ХIаъ‚ деъна хьоьга Сан аяташ‚ уьш харцдира ахьа‚ хьо кура делира‚ хьо хилира цатешначарех.\n60. Къематдийнахь хьуна гур бу Далла тIехь харцлийнарш шайн яххьаш Iаржъелла. Ткъа жоьжахатин чохь яц Iан меттиг курахиллачаьрна?\n61. Дала хьалхабохур бу кхоьруш хилларш шайн толамца‚ царех хьакхалур дац боьха хIума‚ уьш сингаттаме а хир бац.\n62. Дела ву массо хIуманан кхоллархо. Иза массо хIуманан векал а ву.\n63. Цуьнан ду стигланийн а‚ лаьттан а догIанаш. Делан аятех цатешнарш - уьш бу эшнарш.\n64. Ахьа ала: "Дела воцчунна омра до аша соьга Iибадат де олий‚ хIай‚ жехIал нах!"\n65. Хьоьга вехьеца хаийтина‚ хьоьл хьалхалерчаьрга а: "Ахьа накъост лацахь /Делаца/‚ хьан Iамал йоьйур ю хьуна‚ хьо эшначарех хир ву хьуна".\n66. ХIаъ‚ Далла Iибадат де ахьа‚ хьо хила шукр дечарех.\n67. Мах ца хадийра цара Делан хадо ма безза‚ латта дерриге а Цуьнан буйнахь хир ду къематдийнахь‚ стигланаш а хир ю хьарчийна Цуьнан аьтту куьйгаца. Вонах цIена ву Иза‚ лекха вели Иза цара накъост лацарх.\n68. Сур лекхира - тентакваьлира стигланашкахь мел верг а‚ лаьттахь мел верг а‚ Далла лиънарг воцург. Юха лекхира /сур/ кхин - уьш /кешнашкара/ гIевтина бисира хьоьжуш.\n69. Къегира латта шен Кхиош-кхобучун нураца‚ охьадиллира жайна‚ схьабалабира пайхамарш а‚ тешаш а‚ кхиэл йира царна юкъахь бакъдолчуьнца‚ царна зулам дийр дац.\n70. ДIаделира /механа/ хIора сина ша динарг‚ Иза дика хууш ву цара деш дерг.\n71. ДIабигира цатешнарш жоьжахате тобанашца‚ уьш цига беъча дIаеллаелира цуьнан неIарш‚ элира цаьрга цуьнан гIаролаша: "Ца баьхкира шуьга элчанаш шуна юкъара‚ шаьш шуна шун Кхиош-кхобучун аяташ а доьшуш‚ шаьш шуна дIахьедош шун хIокху дийнан цхьанакхетар?" Цара элира: "ХIаъ‚ делахь а бакъ хили керстанашна Iазап хир ду аьлла дош".\n72. Элира: "ЧугIо жоьжахатин неIаршкахула лаьтташ цу чохь гуттарена а". Ма вон ю-кх курабеллачаьрийн чохь Iен меттиг.\n73. ДIабигира шайн Кхиош-кхобучух кхоьруш хилларш ялсамане тобанашца‚ уьш цига беъча дIаеллаелира цуьнан неIарш‚ элира цаьрга цуьнан гIаролаша: "Салам-маршалла ду шуьга. Декъала хили шу. ЧугIо цуна гуттарена а".\n74. Цара элира: "Хастам бу Далла‚ Ша тхуна бакъхилийтина Шен ваIда‚ Цо ирсана делира тхуна латта‚ охьаховшур ду тхо ялсаманехь тхайна луучохь". Ма хаза ял ю-кх /иза/ Iамал йиначаьрийн.\n75. Хьуна гур ду маликаш хьийзаш Iаршан гонахула‚ тасбахь деш шайн Кхиош-кхобучунна хасторца. Кхиэл йина царна юкъахь бакъдолчуьнца‚ элира: "Хастам бу Далла - Iаламийн Дена".


1 Kings Глава 7 American Standard и Чеченский (нохчийн мотт) переводы\nШена а цІа дайтира Сулим-паччахьо. Иза кхойтта шарахь дина чекхдаккхийтира цо.\nИштта «Ливанун-мехкан хьун» цІе йолу паччахьан цІа дайтира Сулим-паччахьо. Оцу цІийнан гІишлойн яхалла бІе дол, шоралла шовзткъе итт дол, ткъа лакхалла ткъе итт дол яра. Цо цІа дира баганан дечигах беа могІарехь дІахІиттийначу бІогІамашна тІехь. Ткъа цу бІогІамашна тІехула дехкира баганан диттийн дечигах долу тІеш.\nШовзткъе пхеа баганан диттан бІогІамашна тІе пхийтта тІай диллира моггІара, оццу диттан дечигах тхов тиллира.\nДуьхь-дуьхьал болчу шина пенна тІера кораш кхаа могІарехь дара. Иштта цхьана пенан хІора кор вукху пенах долчу корана дуьхьал дара.\nЕрриг неІарш, неІарийн гураш еакІов дара, ткъа кор корана дуьхьал дара кхаа могІарехь.\nЦо бІогІамех уче тІейира, яхалла шовзткъе итт дол, шоралла ткъе итт дол а йолуш. Ткъа цунна хьалха бІогІамашна тІехь лаба а, неІсагІа а дира.\nКъаьстина кхин цхьа чоь яра Сулим-паччахьан, цу чохь паччахьан деза гІант дара хІоттийна. Оцу чоьнах «кхел еш йолу чоь» олура, хІунда аьлча цу чохь адамашна кхел йора Сулим-паччахьо. Оцу чуьра цІенкъа а баганан диттан аннех яра.\nСулим-паччахьан ша Іаш волу цІа кхечу кертахь дара. Иза кхел еш йолчу цІенна тІехьа дара, оццу куьцехь дина а дара. И санна цІа динера Сулим-паччахьо шена ялийна йолчу Мисар-мехкан пирІунан йоІана а.\nИ массо а гІишлош дезачу тІулгех йина яра. ТІулгаш, шина а агІор херхаца хеда а дина, шайн-шайн барамашкахь нисдина дара. Уьш бух тІера дуьйна тхов тІе кхаччалц а, арахьара дуьйна йоккхачу керта чу кхаччалц а дехкина дара.\nГІишлойн бух буттуш, деза а, даккхий а тІулгаш дехкинера. Цхьадерш итт дол шуьйра дара, вуьш – бархІ дол шуьйра дара.\nТІехула а дара нийсса хьаькхна а, шайн-шайн барамехь а долу тІулгаш. Иштта баганан дечиган тІеш а дара дехкина.\nХьаькхна нисдинчу тІулгех кхо могІа а, баганан дечигах бина цхьа могІа а биллина, керт йинера йоккхачу кертана гонах. Иштта Везачу Элан цІийнан чухула йолчу кертана а, учена а гонах яра цу тайпана йолу керт.\nТІаккха Цора-гІалара Хьирам цІе йолу стаг схьавалавайтира Сулим-паччахьо.\nИза йисина Іаш йолчу цхьана зудчун кІант вара. Напталан тІаьхьенах яра и зуда. Хьираман да цорахо вара. Хьирам ша цІестан пхьар вара. ЦІастанах муьлхха а хІума ян говзалла а, похІма а дара цуьнан. Сулим-паччахь волчу а веана, и дерриг а гІуллакхаш кхочушдира Хьирама.\nКхин а цІестан ши бІогІам бира Хьирама. ХІора бІогІаман лакхалла берхІитта дол, ткъа гобаьккхина йолу шоралла шийтта дол яра.\nОцу бІогІамашна тІехула дилла цІастанах таж доьттира Хьирама. Церан хІораннан лакхалла пхи дол яра.\nБІогІамашна тІехула динчу таьжнийн куц далийнера, царна тІе юьйцинчу зІенех бойнан суьрташ а дина. Уьш хІора тажана тІехь ворхІ-ворхІ яра.\nТІаккха оцу бойнна гонах бІогІамашна тІехь долчу тажана тІехула цІастанах дина тІедехкина ши могІа наран стоьмаш бара. Оццу кепара а шолгІачу бІогІамна тІера тажана тІе а дехкира уьш.\nЦІенна хьалхарчу ученех гІортийна дІахІиттийначу хазачу бІогІамашна тІехь таьжнаш дара. Уьш петІамат-зезагах тардинера, лакхалла диъ дол долуш.\nОцу шина бІогІам тІехь долчу таьжнашна гонах йолчу бойнна уллохь гобаьккхина могІанашца тІедехкина ши бІе наран стоьмийн куьцехь сурт дара.\nВезачу Элан цІа чу воллучохь, учехь, цІестан ши бІогІам дІахІоттийра Хьирама. Цхьа бІогІам къилбехьа хІоттийра цо, цунна «Якин» аьлла цІе тиллира Хьирама (и цІе «Дала дІахІоттор» бохучух тера ду). Ткъа важа къилбаседехьа дІахІоттийра. Цунах «БоІаз» элира (иза «Делан нуьцкъалаллех дерг» бохучух тера ду).\nИштта дехкира оцу бІогІамашна тІе петІамат-зезаган куьцехь долу таьжнаш. Иштта чекхбелира Хьираман бІогІамаш дІахІотторан болх.\nТІаккха лалийначу цІастанах дукха боккха яй бира Хьирама. Цуьнан цхьана йистера вукху йисте кхаччалц болу барам итт дол бара. Пхи дол кІорга а бара иза. Оцу ен го ткъе итт дол бара.\nЦуьнан йистошкахула гобаьккхина шина могІара дехкина цІестан гІабакхийн суьрташ дара. И суьрташ оцу енаца цхьаьна ийна дара.\nИ боккха цІестан яй шийтта цІестан старана тІехь лаьтташ бара. Кхо цІестан сту къилбаседехьа берзийна бара, кхин кхоъ малхбузехьа, важа кхоъ къилбехьа, бисина кхоъ малхбалехьа берзийнера. ЦІестан яй церан баккъашна тІе биллина бара, ткъа стерчийн тІехьенаш ен бухан юккъехьа ерзийна яра.\nОцу ен стоммалла куьйган кераюккъалц яра, ткъа цуьнан йистош дІаделладеллачу петІамат-зезаган куьцехь дара. Оцу ена чу кхузткъе итт эзар чами кхоччуш хи доьдура.\nТІаккха итт цІестан кІелхІотторг йира Хьирама. Уьш, чкъургаш тІехь а йолуш, меттахъяхалуш яра. ХІора кІелхІотторган яхалла а, шоралла а диъ дол, ткъа лакхалла кхо дол яра.\nИ кІелхІотторгаш иштта йинера: церан деакІов пенаш дара, уьш гурашна тІе хаийнера.\nГурашна чухула долчу пенашна тІе а, гурашна тІе а лоьмийн а, стерчийн а, каруб-маликийн а суьрташ дехкинера. Ткъа оцу лоьмийн а, стерчийн а суьрташна лакхахула а, лахахула а цІастанах дина дикка дІасадаьржина долу таьжнаш дара.\nХІора кІелхІотторган йиъ-йиъ чкъург а, семанаш а яра. ХІора сонехь ена тІехуттуш йина гІортораш яра. Оцу гІорторашна тІехь цІастанах дина тІедиллина таьжнаш дара.\nТкъа гІорторана тІехула даьккхина Іуьрг дара, цхьа дол хиллал кІорга а долуш. И Іуьрг горга дара, цуьнан гонан барам цхьа дол ах дол бара. Іуьргашна тІехула аьгна даьхна суьрташ дара. КІелхІотторган агІонашна тІера пенаш, горга а доцуш, деакІов дара.\nПенашна кІел йиъ чкъург яра, ткъа церан семанаш гІорторашна тІе чІагІйина яра. ХІора чкъурган гонан шоралла цхьа дол ах дол барамехь яра.\nХІора чкъург яра гІудалкхийн чкъургаш санна йина. Семанаш а, чкъурган хІазарш а, чІораш а, чкъурган милкаш а цІастанах йина яра.\nХІора кІелхІотторган беа сонехь цхьацца гІортор яра. Ткъа хІора гІортор оцу кІелхІотторгах цхьаьна хоьттина йина яра.\nКІелхІотторган боххьехь бина горга гу бара. Цуьнан лакхаллин барам ах дол бара, иза а тІехІоьттина, дийна цхьаъ болуш санна, боьттина бара кІелхІотторгана тІе.\nОцу кІелхІотторган пенаш тІехь а, массо а меттиг йоллучохь а каруб-маликийн а, лоьмийн а, хурманийн диттийн а, аьгна даьхна суьрташ дехкира Хьирама.\nИштта, итт кІелхІотторг йинера Хьирама. Уьш ерриш а цІастанах йоьттина яра, церан хІораннан а цхьа барам а бара, цхьа кеп а яра.\nТІаккха цІестан итт юьхь-куьг дуьлург йира Хьирама, уьш хІора а диъ дол барамехь яра. ХІора юьхь-куьг дуьлургана чу биъ бІе чами хи доьдура. Уьш оцу йина дІахІоттийна йолчу итт кІелхІотторгна тІе йиллира.\nПхи кІелхІотторг къилбехьа агІор, ткъа важа пхиъ къилбаседехьа, аьрру агІор дІахІоттийра Хьирама. Везачу Элан цІийнан къилба-малхбалехьа агІор дІахІоттийра цо чохь хи долу и боккха цІестан яй.\nИштта Хьирама кхин а дира тесаш, кегий белаш, кегий кедаш. ТІаккха чекхбехира Хьирама Везачу Элан цІийнан кертахь Сулим-паччахьна беш болу берриг а белхаш.\nИштта ши бІогІам а буьйгІира Хьирама, царна гонах таьжнийн ши го а бира. ТІаккха оцу таьжнийн суьрташ тІедехкина долчу бІогІамийн боххьехь бойнан ши сурт диллира цо.\nОцу бойнан шина суьрта тІе диъ бІе цІестан нар-стоьмаш дира Хьирама. И стоьмаш оцу бІогІамашна тІе дехкинчу таьжнашна тІерачу бойнийн суьрташ тІе дехкира шишша могІа.\nИштта йира цо итт юьхь-куьг дуьлург, шайна бухахь итт кІелхІотторг а йолуш.\nХи чудотта цхьа цІестан яй, цунна бухара шийтта цІестан сту а,\nтесаш а, белаш а, кедаш а дира Хьирама. Везачу Элан цІийнан кертахь мел йина хІума а, заьнгала динчу цІастанах йинера цо Сулим-паччахьна.\nИ дерриг а хІума Йордан-хин йистехь, сацкъаран латта тІехь йоттийтира Сулим-паччахьо. Иза дара Сакхат а, ЦІартан а олучу меттигашна юккъехь.\nИ ерриг хІума а Сулим-паччахьо шен-шен метте дІахІоттаяйтира. И хІуманаш тІех дукха хиларна, уьш еш дайчина цІастанан барам буста а ца лора.\nЦу тайпана деших массо а хІума а яйтинера Сулим-паччахьо Везачу Элан цІенна. Уьш яра: хаза хьожа йоуьйту хІума яго дашо кхерч, Далла лерина бепиг тІедуьллуш йолу дашо стол;\nцІеначу деших боьттина болу стогарш (пхиъ аьтту агІор, важа пхиъ оцу уггар езачу чухуларчу чоьнна аьрру агІор хІиттийна йолу), зезагийн суьрташ, чІурам хІотторгаш, морзахаш,\nбошхепаш, тукарш, боганаш, хаза хьожа йогІу хІума чу юьллуш долу кедаш, богуш болу кІора дІасабахьа нойш цІеначу деших дина еш; уггар езачу чоьнан чуьра неІарийн а, Делан цІийнан вукху неІарийн а кІажаш, деших дина долу.\nИштта чекхбаьккхира Сулим-паччахьо Везачу Элан цІенна шена бан лиъна болу берриг белхаш. Шен дас, Дауда, Везачу Элана лерина лелош хилла мел йолу сийлаллин-еза хІуманаш цу цІа чу ехкира Сулим-паччахьо. Везачу Элан цІийнан хазни чу деши а, дети а, кхин йолу хІуманаш а дІаелира Сулим-паччахьо.


ГIирма яккхар даздеш ю Кремл\nМоскох, Кремлан пенашна гергахь, «Вай цхьаьна ду» цIе а йолуш, гулам-концерт хIоттийна Iедалан, парламентан векалша а , «Антимайдан» шех олучу боламо а. Барам лерина бу Оьрсийчоьно ГIирма яьккхина шо кхачарна. Цигахь дакъалаьцна президента Путин Владимира.\nШо хьалха Путина ЦIечу Майданахь къамел деш элира: «ГIирма а, Севастополь а дIакхетта шайн мехкан бердех». Хаамийн гIирсаша дийцарехь, Iедало Iуьналла а деш, хьовсийра гуламе дуккха а нах. «Керлачу Газето» бечу хаамца, Москох школийн директоршка кехаташ дахьийтина, 10-30 дешархо цига кхачо хIора а декхаре веш.\nИштта, гуламхой дIакхойкхуш хаамаш бара интернетехула баржийна а. Moskovski.ru сайто мах а лур бу бохура гуламе баьхкинчарна.\nКхо кIира хьалха политик Немцов Борис вийначу меттигна гена доццуш бу ГIирма яккхарна хьажийна гулам. Немцов вийначе ханна хIоттийна хIоллам гуламхоша бохорна кхоьруш, оппозицино дехна полицига и меттиг хане эцар.


1793 шо — Википеди\n(1793 тӀера хьажжина кхуза)\nХӀокху версин 16 хийцам талла безаш бу. ЧӀагӀйелла верси теллина (2021, 21 январь).\n1793 шо кхечу рузманашкахь\nГригорианан рузма 1793\nЮлианан рузма 1792—1793 (12 январехь дуьйна)\nвизантийн эрица 7301—7302 (12 сентябрехь дуьйна)\nРум йиллинчара дӀа 2545—2546 (2 майхь дуьйна)\nИсламан рузма 1207—1208\nШираэрмалойн рузма 4285—4286 (11 августехь)\nЭрмалойн килсан рузма 1242\nЦийн рузма 4489—4490\nӀаьржа мукхдахк — Ӏаьржа старгӀа\nЭфиопийн рузма 1785 — 1786\nИранан рузма 1171—1172\nБуддийн рузма 2336\nЯпонин шераш дагардар 5-гӀа шо Кансэй\n1793 (эзар ворхӀ бӀе дезткъе итт кхоалгӀа) шо Григорианан рузманца — високосан доцу шо, долалуш долу шинарахь. Иза вайн эран 1793 шо ду, 793 шо 2 эзарлагӀа шерашкахь, 93 шо бӀешеран, 3 шо 10-гӀа иттаннаш шерашкахь XVIII бӀешеран, 4 шо 1790-гӀа шерийн.\nянваран юкъ — Людовик XVI-гӀачун конвентехь йина суд. Дукхаха болу депутаташ виеран кхелехьа бара.\n20 январь — паччахьан хилла ларвархочо Парис Пале-Роялан ресторанехь вийра, паччахь виеран кхаж тесна волу, Конвентан депутат Лепелетье де Сен-Фаржо Луи Мишель.\n21 январь — Людовик XVI-гӀачун виеран кхел кхочушъяр.\nянварь — Французийн векал араваьккхина Ингалсара.\nшеран юьххьехь — Францин халкъо тӀедуьллу максимумах закон даккхар. «Хьерабевллачеран» агитаци (Ру Жак, Жан-Теофиль Леклерк, Варле).\n23 январь — Речь Посполити шозлагӀа екъар.\n1 февраль — Францис Ингалсан тӀом кхайкхийна.\n26 февраль — 3 март — Конвенто бакъо ло революцин берриг мостагӀийн бахам схьабаккха, иза маьхаза «гӀийла бохкучу патриоташна» дӀабала.\n26 февраль — «амальгама» яран Конвентан декрет — эскаран регуляран дакъош волонтёрийн кхолламашца цхьаьнатохар.\nфевраль — Екатерина II-гӀачо омар делла Францица махлелоран барт бохорехь, французийн кеманаш оьрсийн порташка чудита ца магорехь, ткъа Россех — французийн гражданаш.\n10-14 мартехь — Контрреволюцин гӀаттаман юьхьиг Вандейхь а, Бретанехь а.\nбӀаьсте — Хьалхара коалици кечъяр: Ингалс, Австри, Прусси, Голланди, Испани, Сардини, Неаполь, дукхаха йолу кегийра немцойн пачхьалкхаш.\n18 март — Дюмурьен французийн эскар эшна Неервинденехь.\nмартан чеккхе — Дюмурье гӀоьртира шен эскарца Парижан тӀелата, эшна ведира австрихой болчу.\nапрель — якобхоша хийцира шайн ойла чӀагӀдина мехашка агӀора бевлира. «Къаьмнийн бахам» бохкаран Декрет, хьажийна ду кегийра а, юккъера а ахархошна дуьхьала. Ахархойн гӀовттамаш Гар, Ло, Сена-и-Уаза, Марна департаменташкахь.\nапрель — Маратан йо Революцин трибуналан суд. Марат бакъво.\nапрель — Французаш юхабевлла Бельгера а, Германера а.\n6 апрель — кхоьллина шуьйра бакъонаш йолу Юкъаралла кӀелхьараяккхаран комитет, министраллин белхан терго ян йиш а йолуш. Цигахь коьрта ловзайо Дантон Жоржа а, цуьнан агӀончаш а.\n4 май — Францехь буьртиган ялтан чӀагӀдина мехаш хӀиттийна (хьалхара максимум).\nмайн юкъ — Кхоьллина Конвентан «12-на Комисси». Жирондистийн контрреволюцин харцам Лионехь. Жирондисташ цхьа могӀа гӀаланашкахь Ӏедал схьалаца гӀоьртира.\n20 май — Нуьцкъала займах долу Конвента Декрет.\n31 май — Халкъан гӀаттам Парижехь. Парижан дакъош а, къоман гвардин тобанаш а (церан куьйгаллехь вара якобхо Анрио) Конвентан гӀишлонан тӀе буьйлабелира. Цара тӀедуьллура Шийттанна комисси дӀаяккхар, цхьа могӀа жирондистийн депутаташ лецар. Робеспьеран къамел. Конвенто сацам бира Шийттанна комисси дӀасахеца, амма депутаташ лецарна дуьхьалабевлира.\n1 июнь — Марата кхайкхира «маьрша къоме» революци ларъян гӀовтта аьлла.\n2 июнь — 80 эз. къоман гвардихоша а, гражданаша гуо бира Конвентан гӀишлон, Анрион омарца цунна тӀехьажийна яра яккхий тоьпаш. Конвента тӀеийцира 29 депутат-жирондист юкъараваккхаран декрет.\n2 июнь — якобхойн диктатурин юьхьиг Францехь.\n1793, 2 июнь — 1794, 27 июль — Якобхойн диктатура Францехь.\n3 июнь — кӀезиг бахам болчу ахархошна мухажирашкара схьадаьккхина латтанаш дохкаран льготин низамех лаьцна Конвентан Декрет.\n10 июнь — мехкадайша схьадаьхна дерриг юкъара латтанаш ахархошна юхадерзорах а, бахархойн кхоалгӀа декъо тӀедилларца, юкъара латтанаш бахархойн хӀора синна декъарх а лаьцна Конвентан Декрет.\nиюнь — Ингалсан флот одӀалаьцна Францин бердйисташ.\n24 июнь — французийн Конвенто тӀеэцна хьалхара демократин конституци (1793 шеран) (из алела а ца елира). Лакхара кхочушдаран Ӏедал делира 24 стегах лаьтта Кхочушдаран кхеташоне (цуьнан ах декъахой хӀора шарахь карлабохура). Конституци чагӀъян елира харжамхойн хьалхенан гуламашка, иза къобал йира.\nиюнь — Монархин гӀаттам баьржаш бара Вандейхь, Бретанехь, Нормандехь. Жирондисташа гӀаттам баьккхира Францин къилбехахь а, къилба-малхбузехь а.\n13 июль —Марат Корде Шарлоттас виер.\n17 июль — Феодалийн бакъонаш, гӀоленаш, ясакх дӀаяхаран декрет Францехь. Феодалийн акташ а, документаш а дагон дезаш дара.\nиюль — Конвенто карлаяьккхина Юкъаралла кӀелхьараяккхаран комитет. Дантон дӀаваьккхина. ЮКӀК юкъа хаьржина Сен-Жюст, Кутон, Карно Лазар. Хийцамаш бина Юкъараллин кхерамзаллин комитет.\n27 июль — Робеспьер Максимилиан ЮКӀК декъахо хаьржина.\n13 август — «амальгама» яран юьхьиг — эскаран регуляран дакъойн а, волонтерийн а кхолламийн цхьанатохар.\n23 август — Францехь дерриг къоман ополченех а, юкъара мобилизацех а Конвентан Декрет. .\n30 август — Австрис а, Йоккха Британис а Францин дуьхьала барт бо.\nсентябран юьхьиг — Жак Ру а, кхин «хьерабевллачеран» тхьамданаш а лецна.\n4-5 сентябрь — Парижан урамашкахь баккхий гӀовттамаш.\n8 сентябрь — Гондсхотера тӀом. Французийн инарлас Гош Лазара доьзуьйту Йоркан герцоган ингалсан-австрийн эскарийн Дюнкеркан гуо баста\n5-9 сентябрь — Францехь Революцин эскар кхолларах Декреташ.\n12 сентябрь — Хьалхара коалицин тӀамера Фландрин компанехь[en] Авен-ле-Секера девнехь французаш хӀаллакбар.\n17 сентябрь — Конвентан Закон «шеконехь болчарех» лаьцна.\n29 сентябрь — Юкъара максимумех лаьцна декрет Францехь.\nоктябрь — Конвенто тӀеэцна революцин рузма.\nГуьйре — якобхошна юкъахь кхоллаелира шиъ оппозицин тоба:\nДантон, Демулен («Шира кордельер» газетин редактор), Фабр д’Эглантин,\nаьрру якобхой (эбертисташ) (Шометт, Эбер («Да Дюшен» газетан редактор)).\n1 Кхин мехкаш\nноябрь — Эдинбургехь гулъелла «юкъара харжаман бакъонаш а, хӀора шеран парламенташ а яккхархьама цхьаьнакхетта Британин халкъан делегатийн конвент». ДӀасалаьхкина, цуьнан куьйгалхой арабаьхна 14 шарна Австрале.\n23 январь — Речь Посполити ШолгӀа екъар, Гроднон сейм.\n23 март — Российн Сенатан Минск юкъ йолуш, Минскан губерни кхолларх омар.\nКоьрта йаззам: 1793 шо Ӏилманехь\nХьажа кхин а: Категори:Бинарш 1793 шарахь\n5 апрель — Батеньков Гавриил Степанович, оьрсийн тӀеман гӀуллакххо, декабрист (велла 1863).\n15 апрель — Струве Василий Яковлевич (велла 1864), академик, астроном, геодезист.\n4 май — Снегирёв Иван Михайлович, оьрсийн историк, этнограф, фольклорист, археолог (велла 1868).\n5 июль — Пестель Павел Иванович, оьрсийн тӀеман гӀуллакххо, декабрист (вийна 1826).\n13 июль — Клэр Джон, ингалсан поэт (велла 1864 психиатрин дарбан цӀахь).\n18 август — Форт Жан-Антуан-Симеон, французийн исбаьхьалча (велла 1861).\n28 октябрь — Даукантас Симонас (Simonas Daukantas), литвахойн историк а, яздархо-серлонча а (велла 1864).\n30 ноябрь — Клейнмихель Пётр Андреевич, Российн Империн хаамийн некъийн а, юкъара гӀишлойн коьрта урхалча (велла 1869).\nХьажа кхин а: Категори:Белларш 1793 шарахь\n20 январь — Лепелетье де Сен-Фаржо Луи Мишель (Louis-Michel Lepeletier, marquis de Saint-Fargeau), маркиз, Парижан парламентан президент, Французийн революцин муьран политик, 1790 шарахь Францин кхолларан гуламан председатель, «Къоман кхиоран планан автор (вина 1760)\n21 январь — французийн паччахь Людовик XVI-гӀа вийна.\n9 май — Кречетников Михаил Никитич — российн пачхьалкхан гӀуллакххо, граф, екатерининин муьран инарла-аншеф, юккъераоьрсийн губернеш коьллинарг а, инарла-губернатор а (вина 1729 шарахь).\n13 июль — французийн радикалан публицист Марат Жан-Поль; (Корде Шарлоттас вийна ванни чохь).\n14 июль — Кателино Жак, вандейхойн тхьамда республикин Францица къовсамехь (вина 1759)\n17 июль — Корде́ д’Армон Мари Анна Шарлотта, Марат Жана-Поль вийнарг (йина 1768)\n17 август - Дюлоран Анри Жозеф, французийн яздархо а, философ а, хилла мозгӀар а.\n28 август — дивизионан инарла Кюстин Адам Филипп, французийн баьчча (вина 1742)\n16 октябрь — французийн паччахь-аьзни, Людовик XVI-гӀачун зуда Мария-Антуанетта йийна кхелаца.\n31 октябрь — Жансонне Арман, французийн политикин гӀуллакххо.\n1793 шо Викиларма чохь\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=1793_шо&oldid=5502619»\nТӀаьххьара хийцам бина 2021, 2 февраль 12:47\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 2 февраль, 12:47.