3-гIа декабрь – Дуьненаюкъара заьIапхойн де » Нийсо-Дагестан\n28.11.2018 455 0 niyso\nДуьненаюкъара заь1апхойн де ООН-н Генеральни Ассамблейс кхайкхина 1992-чу шеран 12-чу октябрехь. Х1ора шарахь и де билгалдоккху 3-чу декабрехь. Цуьнца доьзна Ассамблейс ООН-н декъашхошка – пачхьалкхашка кхайкхам бина, оцу дийнахь заь1апхой юкъараллин дахарна юкъаозорехьа мероприятиш д1аяхьар т1едуьллуш. И де билгалдоккхуш цигахь дакъалаца таро ю правительствийн, правительственни йоцчу организацийн, мог1арерчу адамийн.\nХалахеташ делахь а, юкъараллин дахарна юкъара д1абаьхна хуьлу, дукха хьолахь, заь1апхой. Масала, тайп-тайпана дуьхьалонаш йо физически а, социальни а декъехь. Вуьшта ша юкъараллина а зе до оцу г1уллакхо.\nООН, ша г1уллакх дечу муьрехь, даим а хилла заь1апхойн дахаран хьелаш тодарехьа. Иштта, 1971-чу шарахь ООН-н Генеральни Ассамблейс т1еэцна хьекъална т1аьхьабисинчу нехан бакъонийн хьокъехь йолу Деклараци. Оцу дерригено а таро хилийтина заь1апхошна цхьанисса йолу таронаш кхолларехь йолу стандартни бакъонаш т1еэца.\nХалахеташ делахь а, заь1апхойн терахь алсамдолуш ду дуьненахь. Иза коьртачу декъана доьзна ду хронически цамгарш – диабет, дега-пхенийн а, иштта кхийолу а цамгарш алсамйийларца.\nРоссин къинхьегаман а, социальни ларбаран а министерствон департаментан хаамашца вайн махкахь таханлерчу денна заь1апхо ларалуш ву 13 миллион гергга стаг. Царна юкъахь 600 эзар гергга - бераш-заь1апхой.\n2011-чу шарахь дуьйна т1еэцна болх беш ю Россехь заь1апхошна къахьега таронаш кхолларалехула йолу программа. Цуьнца цхьана а дог1уш, х1ора шарахь алсамйохуш ю царна лерина белхан меттигаш.\nМа-дарра аьлча, массанхьа а тахана д1ахьош бу заь1апхойн г1айг1абаран, царна т1ехь 1уналла даран болх.


СОНА ДАГАДОАГIАЧА ХАНА ГIАЛГIАШТА ЮКЪЕ ЛЕЛАДЕШ ХИННА ДАЬЕХ ДИСА IАЬДАЛАШ | Совет тейпов ингушского народа – Мехк-Кхел\nВы находитесь здесь : Совет тейпов ингушского народа – Мехк-Кхел » Новости » СОНА ДАГАДОАГIАЧА ХАНА ГIАЛГIАШТА ЮКЪЕ ЛЕЛАДЕШ ХИННА ДАЬЕХ ДИСА IАЬДАЛАШ\nОпубликовал stri - Октябрь 5th, 2017 07:23 ПП | Новости\nI. САГ ЕХАР\n1. Саг ехарна йола кийчо.\nДезалий даьна а, нанна а, беррига дезалхошта а хьалхашка оттача керттерча декхарех дар кхийннача воIа саг йоалаелгеи кхийна йоI маьре йохийталгеи. Царна юкъе халaгIa дола декхар дар воIа саг хьайоалаелга, хIана аьлча из Iовша езача йоккхийча халонашцеи де дезача доккхийча зенашцеи дувзаденна дар. Bola йоало мегаргьйола саг хьалахар а дар дикка хала гIулакх. Дуккхаза а нийслора дай, нанеи, воIи цу гIулакха вIаши барта доацаш. Дас лерхIар эздий-ча тайпан нахаца йиша-вошал делга. Цо кхувлар даьй кица: «Дына цIог лаьцар — хих ваьннав, вира цIог лаьцар — хиво вихьав». Нанас лерхIар тайпанна моллагIа яле а, сибата хоза еце а, цIагIарча дезалца барта яхаргйола дика саг йоалаелга. Цо а кхувлар даьй кица: «Хозал — делккъелца, дикал — валлалца». Bolo лерхIар тайпеи, хозал-дикали ца а къердаш, шийна а езаш (ше а везаш) йола саг йоалаелга. Цо а кхувлар даьй кица: «Бахача безамо хозал лехац, йоагIача набара гIовге эшац».\nЦу кхаьннена а хетар вIаштIехьа доалаш атта нийслацар йоалае саг. Цхьабакъда ишта дале а вешта дале а саг йоалаянза яргйоацаш дола гIулакх дар тIаэттар. Цудухьа зIамига саг оарцагIвоалар.\n2. Йоалае саг лахар.\nСаг йоагIача-йодача ловзарашка водаш, хоатташ, тохкаш, шийна йоало мегаргья аьнна хеташ йола йоI белгалйора зIамигача саго. Цу хьакъе ший новкъосташца-доттагIашца дагавоалар из. Цар могадаьчул тIехьагIа, уж новкъостий шийца а болаш, из йоI хургья аьнна хетача ловзарашка водар шоз-за а кхозза а, ший цу йоIаца безам болга кхычарна дIа а ца хоайташ. ХIаьта а укхун новкъосташа цу ловзарашка цу йоIаца укхунна «хабара зоахалол» («йоагIалга-югалга») дувцаш меттигаш нийслора. Из дора укхунна из йоI езаш хиларах гадоахарг хоам бе, цу йиIий безам укх зIамигача сага тIаоза, «Со-м гIоргья, цу хьанехка юге», аьнна, укхун цIи а йоаккхаш, цу йоIага алийта. Цул тIехьагIа йоIага хоам бора: хьох «бIарг тоха» ва безам болаш ва хьанехк, мича ва мегаргва — шун шоайцига е лоалахошка, — аьле. Цо аьннача водар, ший новкъостий шийца а болаш. Цигга йоIо акхарна хьоашал дора: даа-мала кийчдора, шийца цаI е шиъ йоI йолаш акхарна тIайоагIар е дуккха мехкарий а гулбийя ловзар оттадора. Цига а укх зIамигача сага цу йоIаца зоахалол дувцар. Цигга белгалдора, ер хIанз дувцаш дола зоахалол ловзарга цхьана нийсденнача дувцаш дола «хабара зоахалол» а доацаш, цIенхашта а йоагIе югаргиолаш а дувцаш долга. Цигга данз, гале чу елла юв санна, арадоалар «хьанехк манехкаца безам болаш ва, «бIарг тоха» а венав», — аьле. Из хабар йиIий даьшка а кхоачар.\nЦул тIехьагIа цу йоIах саг (дукхагIа йолча хана кхалсаг) кхетийтар из йоI зIамигача сага раьза я е яц, даьшца зоахалол дувца мегаргда е мегаргдац, — хатта, цун фу хет хьажа. Цу гIулакха йоIо луш дола жоп тайп-тайпара хул ар: а) со раьза яц, дIахо дувца дезац, сацийта; б) са кхычахьа дийца а соцадаь а хIама да, бехк ма баккха; в) даьшца дувца, уж раьза болчоа со а раьза я; г) хIанз цу гIулакха ала хIама дац са, тIехьагIа ховргда-кх…\nЦу тIеххьарчун маIан дар: «из зIамига саг сайх хьакхийтача, цунга шийгга аргда аз сайна хетар», — яхалга\nИз тайпа жоп дар зIамигача сага эггара дукхагIа дезар. Цу ханна эггара а чIоагIагIа эшаш хиннар тешшаме юкъарчал дергдолаш йола кхалсаг яр. Из хулар йиIий неш (доттагIа), е лоалахо, е кхоаччара гаргара саг. Цунга гIолла бувзам оттар зIамигача сагаи йоIаи юкъе, къайлагIа вIашагIа а кхетар, дагар-дистар вIаши оалар. Цигга вIаши йига-яха чIоагIонаш йора, вIаши каралоацама хIама лора (чIуг, зIы, медальон, сахьат, тепчий инза, йовлакх, иштта кхы-дар а). Иштта вIаши каралоацама денна хIама бIарга цIеркIаьга санна лорадеш а деза хеташ а леладора, кхычунга лацар, карара даккхацар.\nЦигга денз дIахо зоахалол дувца доладара гIулакха йола хьалхале йоIага хулар: моллагIа а цо аьнначох (даьх, наьнах, кхыча гаргарча сагах) саг кхетийта везар, уж цу зоахалола хьабарта боало безар. Цхьабарашта «хIамилг» яла езаш а, дуо-моло дезаш а, дегIала водаш къамаьлаш де дезаш а нийслора. ХIаьта денз зIамига саги йоIи нах болча метте вIаши лечкъаж хулар. ЙоIо зIамигача сагага хьаоалар зоахалола нах бахийтарна хьангара пурам деха деза, уж маца, мишта бахийта беза. ИоIо хьахоайтар цу нахаца мала хилча бакъахьа ва а, ший даыиа дикагIа юхьъергйолаш.\n3. Зоахалола нах бахийтар.\nЙоIо аьннача бесса, зоахалола нах бахкийта мегаргбий, аьле, даьшка хаттар дохьийтар, царгара пурам дехар. Даша цу хаттара луш дола жоп тайп-тайпара хулар:\nа) ма бахкийта, цу нахаца оаха гаргалол ергьяц, хIана аьлча цхьан хана тха даьшта юкъе дов-шов хиннад, из хиннеи дIадаьннеи дукха зама яле а, хIанз оаха вIаши къамаьлаш дойя а, зоахалол-м де йиш яц;\nб) бахкийта безац, кхычахьа зоахалол де лаьрхIа, соцадаь хIама да тха (шоай лаьрхIа хIама деце а иштта оалар, цу хьоаде гIертача зоахалола шоаш раьза ца хилча);\nв) мегаргда, ховргда вайна, «кхел» яр хургда цунах, «кхел» вай кара мичай (иштта оалар, из зоахалол шоай де безам беце а, шоай йоI еха дуккха нах ух, аьнна, наха хьалхашка шоай йиIий а цIен а сий (ца доагIаш а доастама а дола сий) лакхадаккха безам бараша);\nг) бахкийта мегаргба, хьожаргда вай, хаьтта, аьнна болх бергба вай (иштта оалар, мелла цу зоахалола шоаш раьза бале а, кIезиг-дукха безбала безам бараша).\nМичча бесса дале а, цигга денз дIадолалора из атта доаца гIулакх.\nЗоахалола бахийта нах хьавIашагIа а теха, уж ший цIагIа дика кхаба а кхаьба, хьалххехьа а нахагара йийха вIаштIехьаяьккхача тачанкаца хьалхашка зIамига саг а хоаваь, уж зоахалола дIабохийтар. Цу хана бахача наьха шоай доалахь меттел е юрта а автомобилаш яцар, хIаьта вордацеи фургонацеи викалаш бахийта хоза а хетацар, бидарка тIа уж хожа а хожацар. Цига тачанка езар. Из а наггахьа волча вIаьхийчун мара ший доалахьа а хилацар. Баха хьаьший шоайцига дIакхаьчача йоI лачкъа езаш хулар цу хьаьшех меттел, шоай боккхийча нахах а. Из яде лоалахошка йодар е юстарча цIагIа дIа-лачкъар.\nХьаьшаша зоахалол дIадийцача йиIий даьша оалар: «Хьожаргда вай. Тхоайла а гаргарчарца а дагадаргда тхо. Хатта а тахка ма дезий из. Вай даьша а ма яхадий: «Дийнахьа делкъийга бага а саге, де зоахалол».\nХIаьта санна, шозлагIа уж нах юха вIашагIа а теха, буза а баь, тачанка а вIаштIехьаяьккха, цIаькха юхабахийта безар. ХIаьта а хьалхагIа санна, зоахалола жоп доацаш, юха цIабоагIар. Даьша оалар: «Цхьацца гIулакхаш а нийсденна, дагадовла кхоадаьдац тхо. ХIанз шо юхадаьхкача цхьа хоадам хургба шоана. Е гIулакх хинна, е хургдоацаш хаьда, цIагIоргда шо. Бехк ма баккхалаш!»\nЦу жопо шекваьккха зIамига саг къайллагIа йоIах юхакхетар. ИоIо шеко дIайоаккхар, зоахалол хургхиларга сатувсийтар.\n4. Саг ехар.\nВикалаш хьалхагIа шозза санна, вIашагIа а техе, Iалаш а бийя, кхозлагIа юхабохийтар. ХIанз болхаш царца болхар зIамигача сага цIен кхоачарагIа бола, нагахьа санна из зоахалол хуле, цига эша гIулакх дергдола кагий нах (цхьа-ши саг), шоашка ахча а долаш.\nКIалхара фусамдаьй хьаьший тIаэца кийчлийя хулар. Кийчдаь даар-малар а, тIадийха кхоачарагIа дола йиша-воша а, хьаьшашка моаршал хаттеи зоахалола жоп далей вийха тайпан воккха саг а. Безаме тIаийцача хьаьшашта хьалхашка даа хIама оттадора. Викалий тхьамада оалар фусамдаьй воккхача сагага: «Тхо даьхка гIулакх шоана довзаш ма дий. Цу гIулакха хIанз кхозлагIа даьхкад тхо. Мелла аха дезе а, дукха ахар новкъа дац тхона. ХIаьта а шоаех дагадаьлча ховрг ма дий шоана тхона хетар. Вайна хьалхашка латтар хоза беркат да. Укх беркатах тхога пайда эцийта шоай безам бале, оаха денача гIyлакха тхо раьза хургдола жоп дала деза оаш тхона. ТIаккха сапаргIата дуаргда оаха оаш тхоашта хьалхашка оттадаь даа-хIама».\nФусамдаьшха волча воккхача саго оалар: «Пайда бац цунна, хьаьший ма дий шо. «Хьаьша сий де!» — яхад вай даьша а. Оаш денача гIулакха жоп да шоана».\nТIаккха цу шун тIа молла е цун метте лоархIаш волчо дуIа дора. Цул тIехьагIа хьаьший а царца фусамдаьй а хьалгIовттар, вIаши кулгаш а лувцаш ловцаш доахар, из зоахалол даькъал дувцаш. Цул тIехьагIа хьаьшаша хIама дуъаше а, царца хиннача кагийча наха (кийчонца баьхкача найций кхоачарагI-бараша) цу сахьате устагIа бахьар цигга бе. Жоп хьаделча а урдув дIаделча а из йоI бокъонца укх зIамигача сега доалахьа хьайийрзарг лархIацар цунах устагIа ца бийча. Хьаденна жоп «мух ба» ала йиш яр, дIаденна урдув юхадала йиш яр. Цхьабакъда цу гIулакха бийнача устагIа Iодаха цIий цхьанна хIаманца а юхаметта оттаде йиш яцар. Цудухьа саг ехача хана керттера гIулакх лоар-xlap устагI буйлга. Цунах «зIамига устагIа» бийнаб оалар, бийна устагIа мелла боккха бале а. Из устагIа кхийхка баллалца хабар дувцаш а баьгIе, цу устагIан кортеи накхеи диэ, викалаш цIабаха кийчлора. Цу ханна, шоаш арабалале викалаша цигга истола тIа Iодуллар ахча. Цар оалар: урдона итт тумеи пхи соми, захала (йиIий нанна) ткъаь итт тумеи, гIулакх даьрашта итт тумеи (уж ахчаш хоадам боллаш иззал ала йиш йолаш дац, дукхагIа а кIезигагIа а хила йиш йолаш да) лу оаха, хIаьта поартал оаш аьннар ергья оаха.\nПоартала список йиIий даьшка кийча хулар, кхалнах вIаши дага а болаш оттаяь. Цу бус из хьакхайкайора. ДукхагIа йолча хана цу юкъе хулар: биъ метта поартал, шиъ хийтта ферта, шиъ истинг, аьрга, цIаста кIудал, чара, гIумагIа, таз, барзкъаш тега машина, комод, аьшка тIатеха тIоаргац, барзкъашта етта аьшк (тов тесса аьшк), шозза-шозза духа кIадаи, зипеи, даьреи барзкъаш, чурча барзкъашта киси, чокхенеи юбканеи кIай даьри, тIатилла кIай шовлакх, зипа кортали, гурмали, тIатилла маша, шиаш туфлеш, шиаш пазаташ, иштта кхы дIахо а. Цу ерригача хIамай список отта а йийя викалашка дIалора. Цунах оалар «чухоадаяь поартал» аьле. Цу списка тIа мел язъяь хIама (поартал) найцинна тIайожаш яр. «Тахан» (саг цIайигалехьа) цо хьа ца луш йисар, «кхоана» (тIехьагIа) нускала хьаяла езар. Иштта йизза из «чухоадаяь поартал» нускала хьаяла езар найцас, нагахьа санна цо из сесаг юте а цун тIа кхы саг йоалайойя а. ДукхагIа долча хьале цу тIеххьарча шин гIулакха кхайкаеш а яр из «чухоадаяь поартал» яхар, хIана аьлча уж ши гIулакх (сесаг йитари цун саг тIайоалаяри) дуккхаза а нийслуш дар цу замалахь.\nЦар хьаенна поартала список хьа а ийце, цIабаха арабоалар хьаьший. Цигга захал (йиIий нана е, из еце, цун метте кхыйола йоккха саг, хьаара а йийхе, цунга цу зоахалола ловца а баьккхе, Iадика а йийце, цIаболхар.\nСаг йийха яьлар. Зоахалол хилар. Массанахьа а дIахозар: «хьанаьхка манаьхк йийхай!» — яха уж безаме дешаш.\n5. Найц саг еха «чувахар».\nИиIий даьех нах а кхетийте, найц саг еха «чуваха» веза ха хоадаяйтар. Цу гIулакха йоккха кийчо е а езар.\nЦу дийнахьа устцIаьшка дIабахьийта безар 1-2 устагIа, хьоара гали, шекар, чай, дуга, даьтта, кхыдар, кхыдар… Укхаза цIагIа хьавIашагIа техача наха а кийчде дезар дуккха даар-малар.\nНайц саг еха чувода, аьле, «найций новкъостий» меттел, кхы гаргара нах а хьагулбора. Вешта бийхе кхы кагий нах а боалабора. Цига тхьамадал де бехар шоай тайпан а кхыча тайпан а «сийдола» боккхий нах. Уж тачанкаца болхар. Вожаш бидаркаца а кхыча хIаманца а, дукхагIбараш говрашца а болхар. Царца болхар несийца багIаргбола «маьр-вежарий» а (кагий нах). Цар шоашца хьора дуккха ийце «кагий хIамаш» (конферт, олг, бIар, кхыяр).\nЕха болхараш берригаш а коара арабаьнначул тIехьагIа, тIакха юххера а арабоалар найци «найций новкъостийи». Уж говрашца хулар. Найц ферта тIакхуллаш хила везар, шийна улув ший новкъостий а болаш. Из цу дийнахь массанех а лежкъа везаш вар.\nЕраш дIакхоачача хана фусамдаьй хьаьший чуэца кийчбале хулар. ТIадийха йиша-воша. Хьаьший тхьамадашца багIа бийха «сийдола» боккхий нах. Хьабийха гаргара а хийра а дуккха мехкарий. Тхьамадаштеи, кагийча нахаи, найцийнеи, маьр-вежараштеи шо-шоашта кийчдаь цIенош.\nДIа ма кхаьчча а тхьамадаши вож кагий нахи шо-шоашта кийчдаьча цIеношка чубоахар. Найц, говра тIера Iо а вессе, шийца ши-кхо саг а волаш коанаIарга юстаро соцар. Иштта арахьа совцар маьр-вежарий а. ТIаккха найц цIагIа чувига найцийна тIайодар 1-2 йоI — уст-йижарий. Из цIагIа чувоаккхар. Несас йоакхо е езар маьр-вежарий. Из ше цу дийнахь нахах лечкъа езаш яр. Цудухьа цо кхыйола йоI йохийтар маьр-вежарий цIагIа чубаха. Иштта нийслора найц уст-йижарашцеи маьр-вежарий несийцеи цхьана. «Уст-йижарий» оалар найцийна гонахьа мел хьувзача мехкарех. «Маьр-вежарий» оалар нус йолча чу мел бахача кагийча нахах.\nЦу дийнахь найцийна боккха Iоткъам тIаоттар. Цунна тохкам бора массе оагIорахьара. ЦIа дизза бола уст-йижарий (хийра а кхоачара а) хулар цунна фу хов, цунгара фу дож хьожаш. ХIаьта цунгара даьнна гIалат сихха нахала доалар. Цудухьа из цу дийнахь аьшкал чIоагIагIа хила везар. Фусамдаьшха болча кагийча наха найцига кIаьнк вохийтар цхьа гIаьле а ийце, цунна духьал найцас тхьамка-пашка эца ахча дахьийта дезар. Молаш багIача наха найцийна къаракъа пела дохьийтар, цунна духьал найцас къаракъа шуша эца ахча дахьийта дезар. Цкъа даьхка Iацар бераш найц волча гIаьле яхьаши къаракъа пела дахьаши. XIapa уж массаза дахка а тела дезаш дар из ахча-м. Ший уст-йижарий (мехкарий) а ийца, цига вIашагIкхийттача кагийча наха тIаваха везар найций. Из а дар дикка хала гIулакх. Мехкарашта магIаваьнна дIа а этта, кагийча наха царга мел деча хаттарашта жоп тела дезар цун, царех йоIа бехк буллаш хIама нийсделча, цунна хьалхар къамаьл де дезар. Нагахьа санна йоIа бехк тIабусе, цунах найций мелал е Iовдалал лоархIар.\nЦу дийнахь къаьсттача юстарча цIагIа «найций шу» оттадора. Цу шун тIа найцас тIабехар ший новкъостий (пхиъ-бархI саг). Цу шун тIа багIача наха гIулакх деш бехктокхаме цхьа йоI хулар (несий неш е гаргара саг). Шоаш хIама диа баьлча цу кагийча нахах хIаране шийна-шийна хьалхашка истола тIа ахча Iодуллар, «лома дакъа» найцас а дуллаш. Из ахча гIулакх даьча йоIа лора. Цкъаза цу йоIо шийна кIеззига мара хьа ца эцаш, из ахча йиIий наьнага дIалора, цига вIашагIкхийттача кхалнаха тела дезача ахчашта юкъе дахьийта. ГIулакх даьча йоIо цу шун тIа баьгIача кагийча наха кисе йовлакхаш лора.\nНус йолча чубахача маьр-вежарашта деш дола гIулакх несийга хьалхале йолаш хулар. Цу гIулакха цунна новкъостал деш цаI е шиъ йоI хулар. Шоаш хIама диа баьлча маьр-вежараша (хIаране) истола тIа ахча Iодуллар несийна лаьрхIе. Несас царна, ше хьалххехьа а «мерашка» а яьккха кийчдаь дола кисе йовлакхаш лора. Цкъаза тепчай инзаш а лора (къонахаша герзаш леладу ха яр со кхийнача хана хиннар).\nИз саг ехача найцас ахча дала дезар уст-йижарашта, даа-хIама кийч-даьрашта, гIулакх даьча кагийча наха, говраш лораяьча берашта, иштта кхы дIахо а. Доккха зе хулар цунна.\nНайц саг еха чугIолга чакхдаьлар. Хьаьший цIабахар. Найцийна уст-цIаьшка аха бокъо хьаяьлар.\n6. ВIаши луш хинна совгIаташ.\nНайц хIанз ший хьашт долчча хана уст-цIаьшка ваха йиш йолаш вар. Юххьанца шийца новкъостий болаш ухар. ТIехьо ше цхьаь аха воалар. ХIанз цун декхар дар уст-йишийна (е шиннена) совгIат лулга. Цо совгIата хьора акхарех хIамаш: пIелгах йоалло чIуг, лергех йоадо гIалкхаш, пхьарсах боалло дошо гIоз, дошо сахьат, дошо зIы, туфлеш, пазаташ, даьре а зипа а отрезаш, иштта кхы дIахо а.\nУст-йиший декхар дар найцийна юха совгIат лулга. Цо совгIата йора ак-харех хIамаш: вайнаьха е селий маьшах чокхи, гIовтал, петара палчакх, тIоарска пезгаш, маьчеш, чиллан е хьаьса тепчий инза, иштта кхы дIахо а.\nМаьр-вежарий а бар несийна совгIат дала декхарийла. Цар несийна хьора найцас уст-йишийна дихьачарех тара дола совгIаташ, кIезига-дукха эрга а доаккхаш.\nНус а хилацар шийна декхар тIадуташ. Цо маьр-вежарашта дора уст-йишас найцийна даьча тайпаех дола совгIаташ.\nВIаши деча-луча совгIаташта юкъе доккха дакъа лоацаш дар маьр-йижарий нус «гуча яьккха» болхаш цар хьош хинна совгIаташ. Уж цхьан несийна дихьа Iацар. Цар хьора несий даьна гIовтала алтаз, цунна чутоха кIада, несий нанна коча зип, зипа кортали, маьчеш, пазаташ, иштта цунна хьора найций наьна-захала цIерах дошо чIуг, несий йижарашта цхьацца барзкъанна хIама е кхы совгIат. Несийна хьош хиннараш дуккхача маьха доккхий совгIаташ дар: барзкъашта зипа а даьре а отрезаш, керта тохкои кога тIа ювхои тайп-тайпара хIамаш, инза деш дола аьшка мIареи тIехка урси, иштта йоIо гIирс беш йола кхы хIамаш. Цу хIамаел совгI дуккха а кийчдаь а ийца а даа хIамаш, царца несий даьна-захала бе боалабаь устагIа а болаш, москалей кагий котамаш а йолаш.\nМаьр-йижарий юха цIаболхаш царга дохьийтар доккхий совгIаташ. Несас маьр-йишийна лора дошо чIуг, гIалкхаш, сахьат, зIы, барзкъашта зип, даьри, кхыдар, кхыдар… ЦIагIарча захалашта а (наьйций даьна, нанна) дохьийтар совгIаташ. Цу совгIаташца несий сий лакхдаккха гIертар несий даь-цIа.\nДукказа нийслора цу цар хьаденача зипаехи кIадаехи хийца нахагар уж мораш хьа а ийца, цар хьаденарашта метте уж юхалуш. Цудухьа цу совгIатех несий даьшта дукха зе хилацар. Кхы мел дар санна из зе а найцийна кач додар.\n« Минюст и муфтият Ингушетии заключили мир к выборам\nКапитализм, стреляющий в Россию »


Австрера нохчийн кегирхой бу керлачу политикан боламехь\nСтигалкъекъа-бутт 21, 2016\nАвстри -- Varoufakis\nПолитикца бала бу Австрерчу нохчийн кегирхойн\nЕвропера шира а, яккхий а партеш, шолгIа дуьненан тIом дIабаьлчхьана ширачу континентера политикан майданахь коьрта рол ловзийна йолу, адамийн хьашташна кхин тоам беш яц. Уьш и тоам беш йоцийла гойту тIаьхьарчу шерашкахь тайп-тайпанчу Малхбузерчу пачхьалкхашкахь хуьлучу харжамашкахь аьтто-популисташ толаро а, цара парламентехь а, урхаллашкахь даржаш дIалоцуш хиларо а. Иштта хилира Нидерландашкахь а, Германехь а, Швецехь а, Полшехь а, Венгрехь а, Францехь а. Иштта хьал ду Австрехь кхолладелларг а, кIирандийнахь президентан дарж къовсуш волчу шиннах цхьаъ аьтто-популистийн Маьршачу партин векал волчу. Европерчу пачхьалкхашкахь лакхарчу Iедалийн архаш аьтто хьежамаш болчийн хIинца а каракхаьчна яцахь а, амма церан тIеIаткъам алсам болуш хиларо а, цара дуьйцурш адамийн цхьана доккхачу декъана товш хиларо а боккха сингаттам кхуллу, демократин система егош хилар а гойту. Гойту цо иштта, Европехь нахана политикера керла боламаш а, керла идеяш а, бакъйолчу демократин амалш а оьшийла. ХIинцалца схьа хиллачу партеша, багахь мел демократи йийцахь а, амма бакъйолчу халкъан урхаллина и партеш генаевллийла а, цара ларйеш ерш доккхачу декъехь мискачу нехан интересаш а йоцуш, яккхийчу концернийн а, хьоладайн а интересаш юйла а. Цу хьелашкахь керла политикан болам кхоьлла безаш хиларх кхеташ бара Малхбузехь дуккха а могIарера нах а, юкъараллин жигархой а. И керла болам карара 2016-гIа шо долалуш кхайкхийра даханчу шарахь Грецин финансийн министр хиллачу Варуфакис Яниса. Берлинерчу Фолксбюне театрехь шен хиллачу цхьаьнакхетарехь гIуран беттан 9-чохь цу гIарйаьккхира ДИЕМ-25 бохучу политикан боламан концепци. ДИЕМ-25 бохург Европехь Демократин болам бохучух дацдарг ду, ткъа 25 бохург – иза 2025 шо кхачале и болам чIагIбелла, Европехь коьртачех халкъан политикан ницкъ хилла дIахIотта безаш хиларан Iалашо гойту терахь ду.\nЦу боламан коьрта месседж, цо адамашна кхето гIертарг цуьнан политикан манифестан цIарца гуш ду - „Евробартана демократизаци ян еза, ца яхь и цхьаьнатохаралла юхур йолуш ю“ бохучу. Ткъа боламан коьрта программа а цу кхетамца йоьзна ю – йоллучу Малхбузехь ширчу политикахь догмовла бевла болу нах вовшах а тоьхна, царех цхьа маша бар. Иштта – маша санна, парти а йоцуш, лору шаьш ДИЕМ боламан декъашхоша. И болам кхоьллина волчу Варуфакис Яниса юх-юха а билгалдоккхуш ду, Европехь адамаш политикех кхин ца тешар цигахь политикий, финансийн элиташий вовшашца совтIех йозар ду, ткъа пачхьалкхийн урхаллаш а, Брюсселера Евробертан куьйгалла а, Варуфакисан дешнашца аьлча, „лай санна финансийн, индустриян конгломераташна муьтIахь а болуш, царна тов-товш дерг политикан тIегIанна тIехь чекхдоккхуш“ хилар ду. Цу кхачамбацарх пайда оьцу Европехь тIаьхьарчу шерашкахь корта хьалаайъинчу националистийн партеша, Евробертан оллала кIелара халкъаш а, пачхьалкхаш а паргIат даха деза бохучу кхайкхамашца шайн агIончийн терахь лакхадоккхуш йолчу. Амма Варуфакисна хетарехь, цу националистийн партеш кхин а алсамох кхерам бу, хIунда аьлча цара юкъараллехь яржош ерш цабезаман, шеконийн, ксенофобин идеяш ю.\nКху деношкахь ДИЕМ-25 боламах лаьцна лекци еша Австрин коьртачу шахьаре Вене веанчу Варуфакис Яниса иштта дийцира, карарчу хенахь Европехь политикан элиташа уггаре а чолхе проблема санна тIеоьцуш йолчу цара шех „мигрантийн“ я „мухIажарийн кризис“ олучу хиламах лаьцна.\nВаруфакис Янис: „Иза мухIажарийн кризис яц Европехь ерг. МухIажарийн кризис Либехь ю. МухIажарийн кризис Туркойчохь ю. МухIажарийн кризис Иракъехь ю. МухIажарийн кризис Шемахь ю. Йорданехь ю. Либерчу бахархойх 40 процент нах мухIажарш бу – иза ю мухIажарийн кризис. Вайгахь яц мухIажарийн кризис. Вай долчехь Европерчу экономикан кризис ю, Европерчу политикан кризис ю, Европерчу демократин кризис ю. Вайн бIаьрзе хила мегар дац адамийн хьашташна, хIунда аьлча тIаккха уьш цатешаман, шеконан йийсарехь хир ду. Вайн бакъо ян адамаш цабезам а, цатешар а яржочийн каракхачийта, ксенофин а, национализман а, расизман а йийсаре адамаш кхачийта“.\nКерлачу политикан агIончийн могIарш Евробертана юккъе йогIучу 28 пачхьалкхеъь вуно чехкачу боларца алсамбовлуш бу. Уггаре а дукхах бу уьш Германехь а, желтойн махкахь а, Белгехь а, Австрехь а. Ала дашна, Австрехьий, Германехьий дуккхаъ а нохчийн кегирхой а бу керлачу политикан машанахь жигара дакъалоцуш. Венерчу..\nВенерчу махбаран а, технологийн а дешаран тушпхьанахь яккхий машенаш яран а, лелоран а говзалла Iамош волу Эдельмурзаев Адам а ву шен накъосташца ДИЕМ -25 боламан декъашхо. Маршо радиоца цу хьокъехь шен хиллачу къамелехь Адама дийцира, шена хетарехь, карарчу хенахь и санначу инициативин гIоьнца политиках адамийн чам балар юха а тоьхна, Iедал националистийн каракхачарх юкъараллаш лар ца лахь, Европера хьал кхечарна санна нохчашна а кхерамечу доьрзур ду. Цундела а мехала хета цунна нохчийн кегирхой керлачу политикан боламашкахь дош лелаш хилар.\nЭделмурзаев Адам: „Иттех шо ду Европехь Брюсселера бохучунна тIехь пачхьалкхаш лаьтташ йоцу. ХIора пачхьалкхено шена луург до. Ткъа хьалха муха дара? Брюсселехь массо а мехкан векалш вовшех дага а бовлуш, юкъара сацам тIеоьцура. Иза юхаметтахIоттон дезаш ду. И ца дахь Евробарт бухур болуш бу. Евробарт бохахь, тIаккха кхузахь гIурт хир бу, националисташ коьрте богIур бу, тIаккха иза массарна а во хир ду. Вайн нохчи а ма буй кху Европехь бехаш, кхин дIа а бехар болуш а. Вай кхузахь Iаш хилча, вай ишттачу керлачу политикан боламехь дакъалацар вайна пайдехь хир бу аьлла хета суна. Цундела юккъе вахана со цига. Шорта нохчи а бу цу юккъехь“.\nЦу юкъана ДИЕМ-25 боламан агIончаш Европехь хилла ца Iа, и маша хIинца Iапказал дехьа, Цхьаьнакхеттачу Штаташкахь а баьржаш бу. Иштта вайн заманахь уггаре а бевзачех интеллектуал волчу публицисто Хомски Ноамс а ша ДИЕМ боламан декъа хилар гIардаьккхина.


Спикер къарвина блогеро?\nБлогеран Абдурахманов Тумсон а, Нохчийчоьнан зорбан министран Умаров Джамбулатан а ойнлайн-дебаташна юкъагIоьртина парламентан спикер Даудов Мохьмад (Лорд).\n1995-чу шарахь Буденновск гIалара бераш дуьненчу дохучу цIенна тIемалой тIелатарх лаьцна Кадыров Ахьмада аьллачу дешнех кхето гIоьртина Даудов. ХIетахь Ичкерин муфти хиллачу Кадыров Ахьмада бакъвинера Басаев Шемал.\nКарладоху Кадыровн дешнаш: "Делан къинхетамца а, Буденновск дIалаьцначу вайн тIемалойн майраллица а сацийра тIом, дийцарш долийра".\nЯхначу пIераскан буса республикан парламентан спикер зIене ваьллера Инстаграмерчу эфирехула Абдурхаманов Тумсоца.\n"Хасав-Юьртахь бертан дийцарш дIадахьар нисделира и тIелатар бахьана долуш аьллера Ахьмад-хьаьжас. Цо цкъа а ца баьхнера, берийн цIа дIалацар – дика гIуллакх дара", - билгалдаьккхира Даудовс.\nОцу юкъанна кхачо йоллуш дала жоп ца хилира спикеран, нохчийн тIемашкахь цо дакъалацарх блогера шега хаьттича.\n"Хьан хьуьнарех со ца теша. Цхьа тоьшалла дац, тIемашкахь ахь дакъалаьцна хиларан. Цхьа сурт дац хьан окопчохь даьккхина. Ахь айхьа хьайх легенда кхоьллина, хьо цхьа чIогIа тIемало вара аьлла, Кадыровс а санна. Амма тхо ца теша хьох. Цхьанхьа петарчохь лечкъина хан яьккхина ахь. Бакъду, йийсаре лецира хьо. Хьайн осалалла а гайтира ахь хIетахь. Ямартвелира хьо. Селхана хьайна уллохь мел хиллачарна мотт туьйхира ахь, цундела тахана Оьрсийчоьнан Турпалхо ву хьо. Хуьлийла дац Оьрсийчоьнан Турпалхо, ямартхо а хилла бен", - аьлла, дIахьедина Тумсос.\nЦунна жоп луш, Даудовс элира, шеца цхьана хиллачарна дика девза бакъдерг, амма церан цIераш яха реза ца хилира.\nИшта спикеро дийцира, шех "кадыровхо" муха хилира а. "Рамзана элира соьга: хьо лоьхуш ву, амма хьо нохчо ву. Ткъа Ахьмад-хьаьжин некъан Iалашо яра-нохчий кIелхьарбахар.Ша хьуна паспорт доккхуьйтур ду, хьайн доьзалца Баку, я кхечу хьуна луъучу меттиге дIавоьдуш гIо а дийр ду. Нохчийн цIий Iеночийн тобанашца хиллий хьо аьлла, хаьттира цо соьга. Ас элира, сан накъосташка хатта мегар ду хьуна, оцу кегари юкъахь со хилла вац аьлла. ТIаккха хьоьга кхи претензеш яц шен, хьалхарчу тIамехь со а ву дакъалаьцна, сан да а ву элира соьга Рамзана", - дийцина Даудовс.\nЦул совнах, Абдурахмановна чIагIо йинера спикеро, цунна дуьхьал долийна бехкзуламан гIуллакх сацор ду шаьш аьлла.\n"Хьо Шемахь хилла аьлла, хьуна дуьхьал айдинчу гIуллакхах дерг аьлча, ас прокуратуре кехат чуделла, хьо бехке ца хиларх тоьшаллаш а далош, хьо мукъа ваккха аьлла". Иштта дара хьалхо блогерца Даудовн хилла къамел.\nТIетоха догIу, хIара дискусси дуьххьара яц цу шинна юкъахь. Маршо Радионо яздира, 2015-чу шарахь Нохчийчуьра ведда вахначу Абдурахманов Тумсоца кху аьхка Марсхьокху-баттахь парламентан спикерца Даудов Мохьмадца телефонан зIе хиларх.\nДелахь а, тIаьххьара тасаделлачу къамелехь, социалан машанашкахь яздарца, спикера къаьсташ доцуш жоьпаш лора Тумсос шега лучу хеттаршна.


Марсхьокху-беттан 20-чохь шо кхочу Навальный Алексейна тIелетта\nНавальный Алексейна дIавш делла шо кхочу Марсхьокху-беттан 20-чохь. Томскера Москва воьдуш вара иза. Вон хиллера цунна кеманахь. Омскехь маса охьахаийра кема пилота. Цигахь кхетамчохь воцу Навальный дарбан цIийне охьавиллира.\nШи де даьлча аьтто хилира Навальныйн гергарчийн дозанал а арахьарчу клинике иза дехьаваккха. Берлине дIахьажийра политик дарба лелон. Цуьнан организмаца "Новичок" дIавш карийра. Изза дара Британехь ГРУ-н хиллачу эпсарна Скрипаль Сергейна а, цуьнан йоIана Юлияна а делларг а.\nНавальная Дарьяга дIаделла Женевехь цуьнан дена кхачийна совгIат\nМасех Европерчу йозуш йоцчу лабараторино а, иштта химин герз дихкинчу организацино (ОЗХО)а тIечIагIдира, Навальныйн цIийца а, хьаткъаца а карийначу холинэстеразан ингибаторан биомаркершца "Новичок" олучу хIуманах тера дакъа карийна аьлла.\nКеманашца, цIерапоштанашца Навальный дIалелачу муьрехь (шена дIовш деллачу Томске а) иза зуьйш, цунна тIаьхьабевлла ФСБ-н белхахой лелла хилар ГIура-баттахь довзийтира Bellingcat тобанерчу журналисташа а, масех хаамийн гIирсо а. Оцу ФСБ-хой хила а тарло дIовш деллачийн декъахь, царех цхьаберш бу тIеман дIаьвшаш кхуллучу институтца а, цуьнан балхаца а зIе йолуш.\nОьрсийчоьнан территори тIехь Навальныйна дIовш делла бохург а дуьллу Кремло шеконе.\nКху шеран Дечкен-беттан 17-чохь дарба лелийначул тIаьхьа Оьрсийчу вирзира Навальный. Москварчу Шерметьево аэропортехь лецира иза. ШолгIачу дийнахь иза чохь вуьтуш сацам бира. Хьалхо ТаIзарш кхочушдон федералан сервисо (ФСИН) бехке вира Навальный дозанал арахьа цо талхийна шена тоьхначу зеран хенан билламаш аьлла, кхеле дехар а деш арахь яккха тоьхна йолу хан хийцахьара колонехь хан такхийта сацам а беш аьлла.\nНавальныйна гIортор еш митингаш хIиттийра Оьрсийчоьнан дуккха а гIаланашкахь.\nНавальныйна тIелатар дина шо кхочуш Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министралло дIахьедина, дIавш далар провокаци яра, доллу дуьненна хьалха а Оьрсийчоьнна дискредитаци ярхьама йина аьлла.\nИштта яздо хаамехь, Навальный дIавига Германера Омске деанчу кеманахь хиллера ФРГ-н вахархо, цунах лаьцна информаци хоуьйтуш яц Берлино, шолгIа Навальныйн агIонча Певчих Мария. Министралло чIагIдо, Британин къайлахчу сервисашца иза йоьзна ю бохуш.\nМИД-н хаамашца, Оьрсийчоьнан урхаллана хетарехь, Навальныйн анализех дIавш тоьхна Германехь. Омскехь лоьрашна дIаьвше хIуммаъ а ца карийнера цуьнца.\nНавальныйна хетарехь, Оьрсийчоьнан къайлах сервисаш ю цунна дIовш делларш. Иштта бехкево цо шена дIовш даларна Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир а.\nОьрсийчоьнан оппозиционерна Навальный Алексейна дIовш даларца доьзна Евроберто санкцеш кхайкхийна Оьрсийчоьнан 6 хьаькамна а, цхьана организацина. Шаьш бина сацам а, санкцийн тептар а Евробертан официалан бюллетенехь зорбане даьккхина.\nВу оцу тептарехь ФСБ-н директор Бортников Александр а, президентан администрацин урхалхочун хьалхара гIовс Кириенко Сергей а, президентан администрацин арахьарчу политикан департаментан урхалхо Ярин Андрей а, тIеман министраллан гIовсаш а, президентан Сибирскан федералан гонашкара векал Меняйло Сергей а.\nОцу нахана дихкина ду Евробертан пачхьалкхашка туристаш санна бахкар, церан активаш, нагахь санна, елахь, совцор ю. Цул совнах, Евробертан пачхьалкхашкарчу бахархошна дихкина ду билгалбаьхначу санкцийн тептарерчу нахаца финансашца йоьзна юкъаметтигаш лелор а.


Устазин масалла. - Chechenews\nГлавная » Все Новости » События » Устазин масалла.\nНохчийн истори д1а-схьа листача гуча долу, цхьана хенахь вайн дайша ч1ог1а тидам т1е бохуьйташ хилла, шен т1е куьаш йолу т1аьхье шен массалица кхияр. Уггар хьалха церан 1алошо хилла дог1мин лаамаш бехкар, деш долу х1ума, дег1ан аьтту, ца лоьхаш, меркантилни 1алашо хьалха ца тоьттуш, Аллах1ан дуьхьа дар.\nОцу т1яьхь боккха болх беш хилла вайн устазаша. Цара мел лелош долу х1ума хилла цхьаъ 1алашо йолуш. Бусалба нахана ислам дин довзуийтар, цуьна дозалла бусалба нехан догчу диллар, цуьнца церан догмаш ц1андар а. Цундела вайна гуча долу, устазаш, халкъан юкъахь бехачу заманахь, барт, иман вайнехан алссам хилла хилар.\nУстазаш шен масаллица кхетам-кхиор болх бина ца 1аш, шайн масаллица, махкана кхерам т1е беача, гойтуш хилла майралла, т1еман говзалла а.\nМасала, шейх Мансур исторехь воьвзаш ву дин даржош, хьехамча хилла ца 1аш, нохчийн халкъ маьрша даккхаран, оьрсийн дуьхал бечу т1амтаьхь, майралла а т1еман говзалла гайтина, шейх Мансура. Оьрсашна луьра т1амца къийсам латтина шейх Денис а. Сесанара Ташу-Хьаьжа хилла, боккхачу Кавказан т1амехь Шемалан наиб. Деникана дуьхьал, Г1ойт1ахь, бечу т1амехь куьйгалла деш хилла Ибрах1им-Хаьжа. Советан 1едалан дуьхьал шен мурдашца т1ом бина Кошкальдарачу Юсуп-Хьажас а. Иштта масалаш дуккха ду нохчийн исторехь.\nКхета дог1у Устазаша, нахана юккъехь, беш болу болх ца хилла, оцу нахе шайн ц1е яккхийта г1ерташ и ц1е яккхийтана цуьнах пайда эца г1ерташ а. Устазаша мел боккху ког, цара мел олуш долу дош а Аллах1ан низам ч1агдеш хилла. Тахана устазин масаллина вай т1е товжуш хилахь, Аллах1а вайна бахьана х1оттор ду, вешан нохчийн пачхьалкх маьрша яккха. Цуьнах цхьа тайпа шеко яц.\nКарающий шприц российского государства


Малайзин "Боинг" лохур ду "Блюфин-21" аппарато\nОхан-бутт 14, 2014\nАвстрали - Индин хIодан бухулахь лохур ду Малайзин "Боинг", 09Охан2014\nКIоргга хи бухула лелачу "Bluefin -21" (Блюфин-21) олучу аппарато хIордан бухахь лохур ю Малайзин «Боингах» йисина кийсигаш. Гергарчу хенахь иза дIакхачор йолуш ю кеманан «Iаьржачу яьшканийн» сигнал карийначу метте. И меттиг ю Индин хIорд чохь 4500 метр кIоргехь.\nТахханалц дайначу "Боинган" цхьа а дакъа карийна дац иза лоьхучу ницкъашна. Шена тIехь 239 стаг волу "Боинг-777" новкъадаьллера Куала Лумпурера Пекине даха баханчу беттан 7-чу дийнахь. Амма кестта иза дайра радарийн экранаш тIера. ХIинца Боинг лохуш дакъалоцур ду кIоргга хи бухула лелачу "Bluefin -21" олучу аппарато.\nИза вуно хала гIуллакх ду. ХIодан бухахь 4500 метр кIоргенехь, берда тIера эзар сов километр генахь цхьаъ каро атта дац. Цу операцина куьйгалла дечу хIинца пенсехь волчу Австралин тIеман ницкъийн маршало Хьюстон Ангуса ВВС-на еллачу интервьюхь дийцарехь, "Bluefin -21" олу аппарат дIакхачор йолуш ю лехамаш дIахьочу метте гергарчу хенахь.\n"Боинган" Iаьржа яьшканаш луш йолу сигнал лаца Австралера говзанчаша пайда оьцуш бара тIех семалла йолчу аппаратах. И бахьана долуш жозза сигналаш лаца аьтто баьлла церан. Маршала Хьюстона дийцарехь, тIеххьара сигнал лаьцна даханчу Шинарин дийнахь. ХIинца кема хи бухулахь лаха хан тIекхаьчна аьлла хета цунна.\nПхи метр еха йолчу "Bluefin -21" аппарато хIордан бухан карта дуьллур ду. ТIаккха цу аппарато "Боинг" лохур ду. Хьюстон Ангуса дийцарехь, и болх цхьа а жамI а доцуш берза мегаш а бу.\nХIоразза а и аппарат болх бан таро йолуш хир ю 24 сохьтехь. Царах 16 сахьт цо доккхур ду хи бухулахь. Хьюстона дийцарехь, цара кема лохур долчу меттехь «Оушн шилд» олучу хIордан кеманан экипажана мехкадаьттан томмагIаш карийна хи тIехула. Цигара эцначу мехкдаьттана анализ еш бу говзанчаш.\nЦкъачунна хууш дац Malaysia Airlines кеманах хилларг билггал хIун ду. "Боинган" хьал дуьйцуш спутникашна тIе ихинчу сигналашца а догIуш, и кема 7 сохьтехь гергга дIадахана, экипажо лаьттаца радиозIе хадийначул тIаьхьа. Иза охьадожжалц пилоташа цхьа а хаам ца бина шайн кема галдаьлла хиларх, я кхин хьовзам хилла хиларх лаьцна.\nГарехь, Куала Лумпурера Къилбаседехьа агIор Iуьллучу Пекине доьдучу цу кемано шен курс хийцина нисса бIостанехьа. Эххаре а иза охьадоьжначух тера ду Индин хIордан Къилберачу декъехь Австралина Малхбузехьа.\nЦу хьокъехь масийтта хетарг ду. Царна юкъахь ду теракт ярна тIера, цIеххьана экипаж кхетамчуряларна тIе кхаччалц долу бахьанаш. Амма цу версех цхьаъ бакъ ю аьлла бух болуш хIума карийна дац.\nМалайзин кема дайна\n«Боинг-777» лоьхуш бу орцанхой Къилба-Китайн хIорд чохь\nКарош дац дайна долу "Боинг-777"\nДайна Боинг лохур ду Британин хи бухахула лела кемано


Бахархоша а лардо доза\n26 мая в 11:34 (2010 г.)\nКху деношкахь Итум-Кхаьллан районан Бечигехь кхеташо хилира Россин федеральни кхерамзаллин службан Нохчийн Республикехь йолчу дозалардархойн урхаллин а, меттигашкахь шаьш урхалла даран органийн а куьйгалхойн. Цигахь дакъалецира Нохчийн Республикан тIеман коменданта, инарла-лейтенанта Афонин Владимира, Россин федеральни кхерамзаллин службан Нохчийн Республикехь йолчу дозалардархойн урхаллин куьйгалхочун декхарш ханна кхочушдеш волчу полковника Журавин Андрейс, Итум-Кхаьллан районан администрацин куьйгалхочун заместитела Саидов Руслана, кхечара. Къамел хилира дозалардархоша а, меттигерчу бахархоша а цхьаьна беш болчу балхах лаьцна. Журавин Андрейс дийцарехь, тахана а гIеххачул чолхе ду дозанца долу хьал. Цундела дозалардархойн органийн болх меттигерчу бахархошца цхьаьна беш хилар вуно мехала ду.\n– Кхеташ ду, жимма хьалхо бахархой шайн лаамехь доза лардарна юкъаозор дуьйцучохь а дацара, – элира полковника. – Амма республикехь дикачу агIор хиллачу хийцамаша вайна таро ло дозанца бехаш болчу бахархошца цхьаьна болх баран гIуллакхе юхахьажа. Кхетош-кхиоран болх дIабахьа беза меттигерчу берриг а бахархошца. Пачхьалкхан доза ларийта Iамо беза нах. «Россин Федерацин Пачхьалкхан дозанаш лардарехь бахархой юкъаозоран хьокъехь» болу Нохчийн Республикан Правительствон Сацам кхочушбарехь, дозанца йолчу Итум-Кхаьллан а, Шаройн а районашкахь кхоьллина юкъараллин низам лардаран шайн лаамехь вовшахкхетта тоба.\nКхидIа а дийцаре дина ма-хиллара, шо хьалха вошахтуьйхира ши тоба: Итум-Кхаьллан районехь – вейтта вахархочух а, Шаройн районехь – бархI вахархочух а. Меттигаш а, шайн юьртара бахархой а дика бевзаш болу нах бу уьш. Цундела доккхачу маьIне ду цаьргара хуьлуш долу гIо. ДIаяханчу хенахь дозалардархошца цхьаьна цара бинчу балхе хьаьжча а гуш ду иза.\nКху шарахь пачхьалкхан дозанна тIехь терго латторан Iалашо ю юкъараллин низам лардаран шайн лаамехь вовшахкхеттачу тобанна хьалха лаьтташ, ткъа иштта низам талхош дозанна сехьабевлла, лечкъаш болу нах схьалахарехь дакъалацар а, я дагахь доцуш хиллачу Iаламан бохаман тIаьхье дIаяккхарехь гIо дар а.\nРоссин федеральни кхерамзаллин службан Нохчийн Республикехь йолчу дозалардархойн урхаллин куьйгалхочун заместитела Попов Сергейс билгалдаьккхира, дозанца бехаш болчу бахархойн бакъонаш эшор законца цхьаьна догIуш ца хилар. Дозанан рожан бакъонаш бахархошна йовзуьйтуш, хаамийн материалаш дIасаекъна дозалардархоша. ХIора баттахь дозанца йолчу районийн куьйгалхошца дIахьо кхеташонаш.\n– Хаза хета юкъараллин низам лардан шайн лаамехь вовшахкхеттачу тобано Россин Федерацин доза лардарехь боккъал а гIо деш хилар, – бохура Афонин Владимира. Кхечу пачхьалкхашкара къайлаха герз чударан кхерам хIинца а болуш бу. Муьлххачу хенахь дозалардархошна гIо дан кийча ю тIеман комендатураш.\nШен къамелехь Саидов Руслана дийцина ма-хиллара, Итум-Кхаьллан районехь дозанца йогIуш ерриг а йиъ юрт ю. Хьалха хала дара цигара Iер-дахаран хьелаш а, дIасалелар а. Къаьсттина чолхе дара Тусарахь. Ткъа хIинца ламанан бахархой шайн цIа берзорехь Нохчийн Республикан Правительствос тIеэцна йолу программа бахьана долуш, хьал дикка тоделла. Дозанан урхаллин куьйгалхоша тодо некъаш, кхуллу белхан меттигаш. Бахархойн дахар кхиорехь цу тайппанчу гIуллакхех йоккха гIортор хилар билгалдаьккхира Итум-Кхаьллан администрацин куьйгалхочун заместитела.\nБелхан меттигаш кхолларан хьокъехь къамел юкъадаьлча, А.Журавинас хаам бира, дозалардархошна цхьацца говзанчаш тIеоьшуш хиларан хьокъехь. Масала, Дозанан урхалло балха дIаоьцур бу автослесарш а, электрикаш а, водительш а, поварш а, крановщикаш а.\nБалха тIехь билгалбевллачу юкъараллин низам лардаран шайн лаамехь вовшахкхеттачу тобанан декъашхошна Сийлаллин Грамоташ елира цхьаьнакхетарехь.\nКъамел дерзош, Журавин Андрейс ма-аллара, доза лардарехь бахархошца цхьаьна бан беза болх кхачам боллуш билгалбаьккхира хиллачу кхеташонехь.


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Тезетахь веллачунна а, лазаро лаьцнарг туовар доьхуш а муха доIа дан мегар ду?\nТезетахь веллачунна а, ламазал тIаьхьа, лазаро лаьцнарг оцу лазарех хьалхаваккхар доьхуш муха дан деза доIа вайнеха а, Iаьрбийн а маттахь?\nТезетахь веллачунна дан мегар долчу доIанех ду Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) Абу Салама (Дела реза хуьлда цунна) веллачу хенахь дина хилла долу доIа:\n«Йа АллахI! Гечде Ахь «хьенехана» (веллачуьнан цIе йоккхур ю), нисбелла хиллачарна юкъахь цуьнан дарж сов а даккха Ахь, цуьнан тIаьхьенна гIоьнча а хила Хьо, тхуна а, цунна а геч а де Ахь хIай Iаламийн Эла, цунна каш чохь меттиг а шор йе Ахь, цуьнан каш нуьре а де Ахь».\nИ доцург муьлхха кхидолу доIа дан а мегар ду веллачунна, Деле цунна гечдар доьхуш, цунах къинхетам бар доьхуш, цунна ялсамани ялар доьхуш, иза Iазапах ларвар доьхуш, иштта кхидолу диканаш доьхуш. Хуучо Iаьрбийн маттахь дан а мегар ду иза, шена луучо нохчийн маттахь дан а мегар ду.\nЦомгаш волчунна дарба дар доьхуш ламазал тIаьхьа муьлхха доIа дан мегар ду, къаьсттина цхьана дешнашца ца хилча а. Шен маттахь, ша́ кхетачу маьIнийца, даггара Деле доIа дар догIуш ду ишттачу меттехь.\n Муслима дийцина иза.


ЦIера сепаратизм - зулам, арахьарниг - ниIмат\n«Къаьмнийн диалог» цIе а йолуш, сепаратизмах лаьцна, цуьнан орамаш, тIаьхьалонаш толллуш конференци хилла кху деношкахь Москох. Цига гулбеллера тIе ца оьцучу пачхьалкхийн, масала «Гавайи паччахьаллан», «Донецкан халкъан республикан» векалш.\n«Глобализмана дуьхьал болам» олучу Кремло кхобучу юкъаралло вовшахтоьхначу конференцина хьажаийнера 2 миллион сом, хаамбо РБК-агенталло.\nБарамехь дакъалаьцна маршонехьа шайн къаьмнаш кхойкхуш схьабаьхкинчу, Гавайерчу а, Ирландерчу а, Донецкерчу а, Луганскерчу а сепаратисташа, иштта Пуэрто-Рикона маршо лоьхучу «Боринкен» юкъаралло а.\nЮкъара дарна массарна а Iамеркан Цхьаьнатоьхна Штаташ емалъяр.\n«Глобализмана дуьхьал боламо» шен Iалашо лору Iамеркан империализмаца къовсам латтор - ткъа Оьрсийчоь оцу къовсамехь коьрта лидер ларало.\nДахначу шарахь Оьрсийчохь тIеэцна лелаш низам ду, сепаратизм зуламан могIаре а яьккхина, цунах экстремизм а олуш, къоман маршо юьйцуш, ойланаш яржийначунна 3 шаре кхаччалц набахтехь яккха хан кхайкхош.\nЦундела тамаше хета тергамчашна, и конференци Оьрсийчохь дIаяхьар. Амма, гарехь, конференцин декъахойн цунах лаьцна хаарш кIеззиг ду.\nИрландерчу партин векало Маклафин Шинн фейн Майкла шена ца хаьара боху оьрсийн оцу низамах дерг. «Корьтаниг, суна евза Оьрсийчоь, Нохчийчоьнах а ду сан жимма хаарш, цо кхечу мехкашка тIемалой хьийсабо, изза хаьа суна Нохчийчоьнах а,» - бохура цо конференцехь журналисташка.\nИрландехь санна, Британин Къилбаседа Ирланди провинцехь жигара хьийза Маклафинан парти маситтаза бехкейина терроран ларалучу «Ирландин Iедалан эскарца» уьйраш латторна. Делахь а, Маклафина ца лору ша сепаратист.\n«Тхо ца гIерта цхьаьннех дIакъаста. Тхо британхоша йийсаре лецна ду, церан куьйгакIелара довла гIерта тхо», боху Маклафина.\nТIе ца эцначу пачхьалкахан Боринкенан векалша а боху изза. «Цкъа Испани тIелетира тхуна, юха Iамерка. Тхуна тхайн пачхьалкх а хета йийсарехь», - элира «Боринкен» боламан декъашхочо Гарсия Франсиско Йордана. «Тхан агIончанна Оскар Ривера Лопесна набахтехь такха 34 шо тоьхна цо маршоне кхайкхамаш барна. Изза ду хIинца а».\nШа сепаратист ца хета ур-атталла «Донецкан халкъан республикан» векална Рогов Владимирна а. «Киевехь тхох сепаратисташ, террористаш олу, амма и харцо ю. Тхуна ца лаьа тхайн лаьттах къаста. Мелхо а тхайн латта дерриг а паргIатдаккха гIерта тхо, » -элира Рогов Владимира.\nОьрсийчоьнан сепаратистийн боламашка болу хьажам тIаьххьарчу заманахь хийцабаларх лаьцна иштта элира бакъоларъярхойн «Мемориал» юкъараллан куьйгалхочо Черкасов Александра: «I992-чу шарахь Оьрсийчоьно дакъалецира пхеа тIамехь, царех биъ сепаратисташца я царна тIекарлоеш бара.\nПриднестровьехь, Къилба ХIирийчохь, Абхазехь Оьрсийчоьно сепаратистийн агIо лецира, Азербайджанехь -Iедалан агIо. ХIетахь Оьрсийчоьнан цIарах масала, Басаев Шамиль а вара цигахь».\nАмма парадокс ю, боху Черкасов Александра, Нохчийчохь ши тIом а бина, Оьрсийчоьно шен дозанал арахьарчу сепаратистийн агIолацар.\n«Цкъа Къилба ХIирийчоь, юха Украина, суна иза шизофрени хета», боху бакъоларъярхочо.\nКонференцех а, цо айинчу теманах а лаьцна къамел хилира Маршо Радион кхузаманан политика шен тергонехь латточу Парижерчу историн докторца Вачагаев Майрбекца.\nВачагаев: «Цара схьагайтинарггий, оцу чохь къастинарггий, уьш цхьанне а кепара, Европехь хуьлийла иза, я Америкехь хуьлийла, я цIе йоккхуш а, я нахана бевзаш я бу-бац хууш нах бацара, Ирландера векал воцург. Иза а муха ву хьуна аьлча, цхьана хенахь, Ливехь Советан Iедало гIо а деш, цара латтийна вара.\nХIетахь дуьйнна, шайн Москохца зIе латтош, бух дIабалназа болундела кхайкхар нисделла церан. Цара лелориг хIун дара, хьовсал, тхо дика а ду, ишта а ду боху аш, тхан а ма ду шуна дуьхьал дакхха хIума. Шун пачхьалкхашкара нах оха шуна дуьхьал бохуш бу, шух дIакъастийта.\nЯ Францера, я Англера стаг а ца вахана оцу конференце. Шайх дIа а къастина, цхьа а маьрша вала йиш яц боху Оьрсийчоьно, шаверг а шайна чу ван лууш ву, бохуш нахана хьалха дилла гIерта уьш. Вайна ма-хаъара уггар декъаза пачхьалкх, хала пачхьалкх, нахана тIехь ницкъ бен пачхьалкх Оьрсийчоь ю».\nГуш ма-хиллара, чоьхьарчу къаьмнашна маршадовла лиича, цунах "сепаратизм" олу, ткъа иза Оьрсийчохь "терроризмана" уллера термин ю. Шех къаста лиина къам тухий-дорий охьадуьллу Кремло.\nТкъа луларчу мехкашкахь говттучу сепаратисташна накъост а Оьрсийчоь. Ю, шех дуьне мел кхаьрдарх а шек а ца йолу накъост.\nВачагаев: "Я Францера, я Англера стаг а ца вахана оцу конференце..."


Мултимедиа, Лахьан-бутт 10, 2018\nШоьта-де 10 Лахьан-бутт 2018\nЛахьан-бутт 09, 2018\nЧохь эскархой боцучу гIагIдиллинчу машенех лаьцна суртийн дийцар. Чохь эскархой боцучу геннара урхалла дечу гIагIдиллинчу машенийн керла чIор юкъадоккхуш ю Украина, ткъа Оьрсийчоьно дIахьедар дина ша хIинцале а Шемахь телетанкаш дIахIиттийна аьлла. Иштта ю уггаре тоьлла тIеман машенаш-роботаш.\nМисарахь байнарш, гуьржашна совваьлла журналист, "Ахматах" веддарг\nCNN телеканалан репортер аккредитацех ваьккхина КIайчу цIийно\nIамеркан президентан Трамп Доналдан пресс-конференцехь бакъхьа доцу къамелаш дарна CNN телеканалан журналист Акоста Джим аккредитацех ваьккхина КIайчу цIийно кхааридийнахь.\nЛахьан-бутт 07, 2018\nДаIишхойх дIакхеттарг, даржах ваьлла мэр, Венехь лехна нохчий\nМасийтта дийнахь лехна турпалхой\nКху беттан 1-чу дийнахь Венехь догучу цIа чуьра нах арабохуш гIо дина хиллера нохчийн кхаа жимчу стага. ЦIе дIаяйинчул тIаьхьа тапъаьлла къайлабевлла хиллера уьш. Инцидентан декъашхоша социалан машанашкахула лоьхуш бара кегийрхой.\nЛахьан-бутт 06, 2018\nТIемалошна дина таIзар, министран сардам, Галайн-ЧIожан кхажбалар\nЛахьан-бутт 05, 2018\n"Бакъволу нохчо Кадыров", бертаза той\nСоьлж-ГIала: "Халкъан цхьааллин де"\n"Халкъан цхьаалин де" гуламхошца, байракхашца, баннершца билгалдаьккхина Соьлж-ГIалахь. 60 эзар стаг хилла дакъалацархошлахь. Оцу денна вовшахтоьхначу митинге гулвелира 60 эзар стаг. "Кавказский Узел" газето бечу хаамца, студенташ а, Iедалан белхахой а лаамза кхаьчна бараме.\nЛахьан-бутт 02, 2018\nВенерчу хьаькамаша, Москох а лелаш, язбо кхоллам Австрерчу нохчашна\nАвстрин чоьхьарчу гIуллакхийн министр Кикль ХIерберт цхьаьнакхетта Москох Оьрсийчоьнан коллегица Колокольцевца. Дийцаредина нохчийн мухIажирех сихха Австри дIацIанъяр а, даймахка уьш берзабе некъаш а.\n"гаишникашна" болх карийна Кадыровна, инфраструктура кхуллур ю дозанца\nМурси кхалхаро карзахъяьккхина Мисара\nТеша. Бакъдерг бен ца дуьйцу Оьрсийчуьрчу зорбанан гIирсаша 0 %\nЦхьадолчух теша 5 %\nЦа теша. Дерриг аьлча санна дуьйцург пропагандан чулацам болуш хуьлу 62 %\nАс лергах ца ухьу Оьрсийчуьрчу зорабанан гIирсаша дуьйцург 33 %\nВешина ахча даларна – набахте, Погоровс арздина Путине, Ткачевн ду уггаре дукха латта\nМуха марсадоккху дов могIарерчу кхоччуш цакхетаро\nНохчийчохь герзаш кхийсина хьешо, Гитлер бахьанехь гIуда, журналист Гаджиев дIахецийта\nДронашца юуург юхку сервис яржо дагахь ю Uber\n"Шена ницкъ бина, элира цо"


Чиллан-бутт 16, 2020\nКху беттан 6-чохь журналистна Милашина Еленина а, адвокатна Дубровина Маринина а тIелатар динчу Соьлжа-гIаларчу "Континент" отелерчу камераша дIаязйина видео ца ехна Нохчийчуьрчу полицино. Милашинас ша бина и хаам "Новая газетан" сайтехь.\nЦо дийцарехь, отелехь хIоттийна ерриг а 27 камера ю, царех кхааммо дIаяздо холл чохь дерг. Цигахь дина ду тIелатар а.\nШайна тIелатар динчул тIаьхьа журналисто мониторан сурт даьккхина хилла, йоллу камераш болх беш хилла цу сарахь.\nТIелатар динчу меттиге баьхкинчу полисхоша, еттачу хенахь хIара шиъ охьайиллинчу лаьттенан бен сурт ца даьккхина хилла. "ХIинца а камераша дIаязйина видеош ца ехна цхьаммо а, цара аьтто бийр бара оцу сохьта зуламхой схьакарон", - яздо Милашинас.\nШайна тIелатар дарна бехке ю аьлла хета цунна Иконникова Анна. ТIелетта кIира даьлча газетан редакци журналистана кхерамаш туьйсуш кехат даийтина цо. ТIелатар дечу дийнахь Иконникова Нохчийчохь яра боху Милашинас.\nИза йоцчунна а, Иванниковас кхерамаш тийсина "Мемориалан" белхахошна а, режиссерна Сокуров Александрна а, Талламан комитетан куьйгалхочунна Бастрыкин Александрна а.


"Мемориал": Дукха тIехбевлла нохчийн Iедалхой. Москва юьхьIаьржа хIиттайо цара\nНохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан а, Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир а\nКху беттан 28-чохь Страсбургехь дийцина Нохчийчохь адамийн бакъонаш хьоьшуш хиларх. Европан Кхеташонан Парламентан ассамблейн (ПАСЕ) бакъонашкахула йолчу Комитетехь шайца Нохчийчохь лелийначу харцонех далхийна кхаа нохчочо.\nПАСЕ-хь бакъонашларъяран организацийн цIарах дакъалаьцна "Оьрсийчоьнан ЛГБТ-машано" а, "Къизаллашна дуьхьало латторан Комитето" а, "Правовая инициатива", Humans Rights Watch организацеша а. "Мемориалан" кхеташонан куьйгалхо Орлов Олег вистхилла цигахь.\nТайп-тайпана ситуацеш хIуьттура Къилбаседа Кавказан республикашкахь дIадахначу шарахь, аьлла, долийна Комитетехь гулбеллачарна халха шен къамел Орловс: "Цхьаццайолчу меттигашкахь ка йолура тхан кхиамца гIуллакх дерзон. Амма Нохчийчохь аьтто ца болу. Цигахь дIахIоьттина тоталитаран режим ю, дуккхаъчу хIуманашна тIехь ситуаци кхи тIе а гIаддайна ю. Тоталитаран режим ю цигахь. Юкъараллан а, политикан а, экономикан а дахаран агIо шайн куьйгакIел йерзина ца Iаш, дин а, культура а, могIарерчу стеган дахар а цхьана Iедалхойн карахь ду".\nНохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана а, цуьнан гоно а масийттазза массарна а хезаш, кхерамаш тийсира бакъонашларъярхошна а, журналисташна а, ишта критикаш ен нах совцабе, ца хуьлчу далахь, байа а мегар ду бохуш, кхайкхамаш бира цо, дагадаийтина Орловс.\nУр-атталла оцу регионехь шен коллегашна Iедал тIаьхьадаларх а дийцина Орловс: "Титиев Аюбна дуьхьал айдина гIуллакх а, "Къизаллашна дуьхьало латторан Комитетан" а, "Мемориалан" а белхахошна тIелатарш дар а, царна кхерамаш тийсар а. Оцу массо а хиламашна дуьхьал бехкзуламан гIуллакхаш даьстира, амма талламбар сацадора - "бехкеболу нах схьакаро аьтто бац" олий.\nИшта Орловс дийцина, республикехь гейш лецарх а, федералан Iедало ян езза реакци ца ярх а. "Нохчийчоьнан цIарах пачхьалкхан Думехь депутат волчу Селимханов Мохьмада шен интервьюхь элира: "Нохчийчохь гейш бац… Суна хетарехь, ши метар даьккхинчу лаьтта бухахь бу церан меттиг" аьлла. Юьхьанца федералан Iедалхойн векалша чIагIонаш йора, талламан органашка цхьаммо а дина арз кхаьчна дац бохуш. ТIаьхьо Лапунов Максима латкъам бича, цхьана а кепара талламан барамаш ца бира, ца гIоьртира иза Iалашван а".\nИшта бакъонашларъярхочо хьахийна, йина кхел а йоцуш, гIаттамхойн декъехь бара уьш аьлла, вийначу 27 стагах а.\n"Ши бIе гергга стаг лецира полисхоша хIетахь. Уьш берриш а "тIепаза байира", царна цхьанна а адвокат ца велира. Лецначех 27 стаг 2017-чу шеран Дечкен-беттан 26-чу буса вийра, лоьмар 2 йолчу Соьлжа-гIаларчу Кадыров Ахьмадан цIарахчу полицин полкана гергахь. И нах ницкъахойн карахь хиларх тоьшалла деш зорбане даьхна суьрташ дара. Оцу документаш тIехь "тоьпаш тоьхначийн тептарера" 27 стагах 26 волуш ву. "Мемориал" шеггара гIуллакх талла йолаелира. Тхан аьтто белира тIечIагIдан, оцу 27 стагах 25 тешашна а гуш, дIалецна хилар а, къайлабаьхна хилар а. Iедалхоша кхерамаш туьйсура байинчийн гергарчарна арз дан а, цунах дийца а".\nБакъду, цхьаболчу байначийн гергарчара, шайна кхерамаш туьйсуш лаьтташехь, Талламан комитете дIахьедира. Къилбаседанарчу федералан гонашкарчу талламчаша зераш долийра боху Орловс.\n"2018-чу шеран Чиллан-баттахь бехкзуламан гIуллакх делла дуьхьало йира. Бинчу талламах 27 декъехь жамIаш тхайн караделча, тхуна къаьстира, кхачам боллуш гIуллакх теллина цахилар а, шога ледарлонаш йийлийтина хилар а, озабезамашца гIуллакхе хьежна хиллийла а. Нохчийн полисхойн дийцарш тIехь вовшахтоьхна жамIаш дара уьш. Кхелашка девлира тхо, бехкзуламан гIуллакх доло дуьхьалояр къовса дагахь. ХIетте а шаьш дина хьесап хийцаза дитира суьдхоша- Нохчийчуьра кхелаш яц ас юьйцурш", - аьлла, дийцина Орловс.\nМа-дарра аьлча, федералан структураш зуламашна юкъара ю-кх, аьлла хета бакъонашларъярхочунна.\nРеспубликера хьал цхьана кепар хийцалур дуй-те Страсбургера дийцарш, ладегIарш бахьана долуш? "Кавказ.Реалиига" Орловс дIахьедарехь, ПАСЕ-на хетарг цхьана агIор ца тидича ер яц Оьрсийчоь.\n- Страсбургехь къамелаш динчу нохчаша хIу дийцира?\n- Масала, тоьпаш тоьхначийн тептарерчу 27-ннах цхьаннан нанас шен кIантах лаьцна дийцира. Иза билггал лачкъийна дIавигина, Соьлжа-гIаларчу къайлахчу набахтехь латтийра аьлла. Шена кхерамаш тийсарх а, шен кIантах хилларг хаа аьтто боцуш ша леларх а. Цхьана нохчочо дийцира, ша дIалацарх, шена тIехь къизаллаш лелорах, шен доьзал хьийзабарх. КхоалгIачо ша гейш бу аьлла, лечначарлахь вара бахара.\n- Стенна тIехула дара ПАСЕ-хь уьш бистхилар?\n- Тхаьш дан дезарг ду оха дийриг. Карарчу хенахь ПАСЕ-хь Къилбаседа Кавказан гIуллакхашкахула керла векал ву хIоттийна - Швабе Франк. Нохчийчохь хилла иза, кхечу республикашка а кхача везаш ву. Цига ваха новкъавалале информаци гулъеш ву иза шена. Нохчийчохь бакъонашларъярхошкара а, бала хьегначаьргара а хIуммаъ а хаа йиш цахиларе терра, оха вовшахтоьхнера оцу гурашкахь и барам.\n- Республикехь адамийн бакъонаш ларъеш цахиларх бинчу хаамех лаьцна нохчийн хьаькамийн цхьа маьIна долуш реакци хир ю бохург - бакъ дац. Хьуна хIун аьлла хета?\n- Нохчийн Iедалхоша даим а олу, шайн зуламех лаьцна мел дуьйцург бакъ дац олий. Цундела кхузахь цецвуьйлийла дац. ПАСЕ-н дIахьедарх царна хIу хетар ду аьлча, церан цхьа реакци хила тарло. ХIунда аьлча, факташ ма ю цу рапортехь ялийна. Массара а хIа-хIа, бакъ дац бохур ду. Факташ цхьа аьрта дIатоьттур ю цара.\n- Ткъа федералан хьаькамийн реакци муха хир ю аьлла хета хьуна?\n- Тоххара церан хиллачу реакцех бен дуьйцийла яц сан. Цу кепара рапорташ а, резолюцеш а объективе яц бохуш, дIахьедахь а, цхьана агIор бахьанаш ца лелийча бевр бац уьш. Нохчийчохь ца лелийнехь а, кхечу республикашкахь реакци хуьлура. ХIинца хьовсур ду-кх вай Нохчийчохь хIу олу а. Суна хетарехь, Кадыровн режимо юьхьIаьржа хIиттабо оьрсийн Iедалхой. Цхьана агIор, цхьаъ дан деза Iедало, хIоьттина режим цхьана битаме а ялош. ХIунда аьлча, дукха тIехбевлла уьш.


Махкахошка сатухуш хиларе кхайкхина Туркойчоьнан президенто\nТуркойчоь -- Дуьхьалонан акциш дIайоьлхуш ю Туркойн-махкахь, Манг2013\nРекнагел Чарлз. Туркойчоьнан пачхьалкхан кеп динца йоьзна хиларна дуьхьал болу нах акциш дIахьуш бу цу махкарчу цхьамогIа гIаланашкахь. Уьш реза бац премьер-министро ЭрдохIан Реджепа дIакхоьхьучу политикана. Оццул шуьйра Iедалшна дуьхьал хьажийна акциш хилла яцара Туркойчохь ЭрдохIан 2002-чу шарахь Iедале веачхьана.\nДуьхьалонан акциш юьйлаелира Уьстмалахь керла йохка-эцаран центр ян дагахь Iедалша цу гIаларчу цхьана паркера дитташ дIахьакха сацам бича. Амма проблема дуккха а къорга хилла. Иза гойтуш ду цигахь къепедацарш даьржаш хилар.\nЦхьаболчу аналисташ билгалдоккху премьер-министр ЭрдохIан Реджеп 2002-чу шарахь Iедале веачхьана цу тайпа тасадаларш цу махкахь хилла ца хилар. Цара дийцарехь, цу акциш гойтуш ду Туркойчоь динца йоьзна йоцу пачхьалкх хила еза аьлла хеташ болу нах ЭрдохIанах а, цо юхьаралаьцна лелочух а догдаьлла хилар.\nДуьйцург ду ЭрдохIана кхузамахьлера ялахь а, консервативан бусулба пачхаьлкхехь авторитаран кепехь ша юьхьарлаьцнарг чекхдоккхуш оппозицина хетарг тидаме оьцуш ца хилар.\nЙинанч Барчин ингалс-маттахь Уьстмалахь арадолучу "Hurriyet Daily News" цIе йолчу газетан редактор ю. Дуьхьалонан акцийн декъашхой ЭрдохIане ала гIертарг иштта кхетадо цо.\nЙинанч Барчин: «Ахьа махкана урхалла дан ца деза, хьайгахьа кхаьжнаш тесначу 50 процентана хетарг юьхьара а лаьцна, кхин 50 процент нах бу кху дуьнене кхечу агIор хьажар долуш. Царна хетарг а лара деза ахьа, боху цара».\nЙинанч Барчина дийцарехь, дуьхьалонан акцийн декъашхой гуш бу ЭрдохIан а, цо куьйгалла до АК-парти а, шайн исламан бух болу хьажар долуш хилар, официалан кепара дуьненан Iедал долчу Туркойчохь.\nЙинанч Барчин: «Премьеро деш долу дIахьедарш де дийне мел дели а консервативан кепехь хуьлуш ду. Масала, тIаьххьара тIеэцна долу маларх лаьцна низам, схьаоьцур вай. Цо элира Iедало и низам тIеэцна дино бохучунна тIе а тевжина аьлла. Тахана дуьненан Iедал долчу пачхьалкхашкахь низамаш тIе ца оьцу дино хьоьхург юьхьар а лоций. Цу кепара цу гIуллакхо синтем байинера Туркойчохь».\nДIабаханчу баттахь Туркойчоьнан парламенто низам тIеийцира (нагахь иза президенто тIечIагIдахь кестта болх бан долалур ду) суьйранна 10 сахьт даьлча Iуьйранна 6 сахьт даллалц малар дохкар доьхкуш долу. Цу низамца а догIуш, малар духку керла туьканаш а, бараш а схьаелла мегаш дац 100 метр школашна а, маьждигашна а уллехь.\nЦу низамна реза бац цхьаболу нах, къаьсттина бизнесхой, цо Туркойчоьнан туризман индустрина вочу агIор Iаткъам бийр бу бохуш. Цул сов, ЭрдохIана ша дуьхьал хиларх лаьцна дIахьедар дина зударша шаьш доьзалхочух хилар юкъах даккхарна а.\nТIехула тIе ЭрдохIанан Iедал критика ловш дара цо журналисташна а, эскархошна а, курдашна а тIеIаткъам бар алсам даьлла хиларна.\nЭрдохIан Реджепа куьйгалла деш йолу Нийсонан а, Кхиаран а парти юха а, кхоалгIа а, харжамашкахь толам а баьккхина, Iедалехь йиса дагахь ю. Амма Туркойчоь дуьненан Iедал долу пачхьалкх хиларан агIончаш хийца лууш бу хIоьттина хьал. Иштта хIоьттинчу хьолехь къепедацарш ду дIадоьлхуш Уьстмалахь а, Хокарахь а, Измирехь а. Хьал вочу долуш ду.\nЭрдохIана дуьхьалонан акцешкахь дакъалоцуш «масийтта марадоьр" бен кхин стаг вац аьлла. Нагахь шена дуьхьал болчу наха 100 эзар стаг араваккхахь, ша шен партин цIарах миллион стаг аравоккхур ву бах цо.\nБакъонашларъярхойн органицазеша, шайна юкъахь Amnesty International а йолуш, емал дина кху беттан хьалхарчу дийнахь Уьстамалахь митинг дIасалоллуш полицино демонстранташна дуьхьал оьшучул а алсам ницкъах пайда эцар.\n1990-чу шераш юккъедевлчхьана баккхийн кхиамаш баьхна Туркойчоьно. ХIинца иза кхуьуш а, дуьнентIехь дош лелаш а пачхьалкх ю, хаьлха хиллачуьнца юьстача. Амма тахана цигахь хуьлуш долчо зе до Туркойчоьнан имиджана.\nЛондонерчу экономикан школера Кер-Линдсей Джемс Туркойчоьнехула эксперт ву. Доьнал а долуш, эконокан хийцамаш беш ЭрдохIана юхьарлаьцна хиллачу урахаллан кепо хIинца цунна новкъарло йо аьлла хета Кер-Линдсейна.\nКер-Линдсей Джемс: «30 шаре бевллачу кегийрахошна (ткъа уьш 32-33 миллион бу), гарехь, дагадогIу хир дац Туркойчохь 1990-чу шерашкахь лаьтташ хилларг. Доьхнарг ду махкахь токхо хIоттош ЭрдохIана юьхьара лаьцна хилла кеп хIинца цунна бале йолуш хилар».\nКер-Линдсей Джемса дийцарехь, исламисташца кIийсам дIахьош болу нах шаьш бисина хIинццалц хилла болу кхин цхьа ницкъ юьстах балар бахьана долуш. Буьйцурш бу Туркойчохь тIаьххьалц дош лелаш хилла болу эскаран куьйгалхой. Хьалха церан шуьйра бакъонаш яра. Iедалшна цхьаъ дан дагадеача, инарлаша «аша иза дийр дац» аьлча тоьаш дара. ХIинца иза доцуш ду бохуш, дуьйцу Кер-Линдсей Джемса.\nЦундела дуьхьулонан акцин декъашхой тийсало полицех, кхин ницкъ юкъагIоьртар а боцуш.\nКарарчу хенахь цу махкахь къепе хIуттур ю аьлла сатийсам бу. Шина а агIор лидерш шайн агIончаш урамашка арабаха лууш бац.\nОршотан дийнахь Туркойчоьнан президенто Гюл IабдуллахIа кхайкхам бина махкахошка, сатухуш хилахьара аьлла. Цо дIахьедар дина, дуьхьалонан акцийн декъашхой ала гIиртинарг тидаме эцна шаьш аьлла.\nТасадаларш хилла Уьстмалахь\nТуркойчохь яьржаш ю дуьхьалонан акцеш


Давдиев Амин. Ирча сурт х1инца а б1аьргашна хьалха… | ВАЙНАХ\nВен кхел ян шиъ валий г1аларчу беша,\nАдам схьагуллуш ду сакъераделла.\nНийсонах кху арахь цхьа а ца веша -\nХуьлучух гIушлакхехь малх а цецбаьлла.\nБехк хилар,цахилар хьеха а ца до,\nКоьртаниг – къизаллих дог Iабор ду.\nАдамийн яххьаш тIехь къинхетам ца го:\nУьш хIора цIий гаре сатесна ву.\nДерриге а дахарехь хуьлушдерг тIаьхье йоцуш а, лар ца юьсуш а, ша-шех хуьлуш дац – хIоранна ша лоьхург бен ца карадо. Ирс а хIоранан а шен-шен ду: цхьаболчеран – серлонехь, вукхеран – бодашлахь, кхечеран – яьржинчу Iоврийн уьшалшкахь, пхьидийн санна. Серлонехь ирс лоьхурш ялсамане йоьгIначийн кегий тобанаш хила тарло. Бодашлахь там лоьхучара дуьненах эхарт духку – беттаса кхеттачу буса уьш хьакхарчийн суьрта бовлу, вовшийн ца бовзийта а, эхь-ийманах цIанбала а. Ткъа бакъдолчу ирсан з1аьнарш малхо дуьненчу кхарстоза дукха шераш ду: вуьрх1итталг1ачу шарахь октябран бода беъчахьана…\n… Хала дара царлахь да верг, нана ерг, йиша, ваша, зуда, нус вовшах къасто – церан лелар а, дахар а йилбазан хелхарх тера ду. Ткъа уьшалшкахь дуьненан марзо лоьху цхьана а хIуманна маьIне доцчу адамех терачу IиндагIаша, амма чохь са а долуш, синош сутара а долчу, дуьненна а, эхартана а юккъера башхалла ца йовззал хьекъална зIаьIап а болуш, дика-вонах а, вон-диканах къастон хьесап а доцчу, лачкъийначун а, хьарам лехначун бен чам а ца хууш, оьздаллех а, ийманах а, цIаналлех а бен кхардам а боцчу – къизаллин а, харцонан а кхерчахь бен наб ца кхеташ долу деса IиндагIаш ду уьш…\nЮха а дерриге Iалам а кхолош, Iаьржа мох белира дуьненчу, ах б1е шо массазза долу болуш болу. Оцу мохо массо адам а вовшех эдира. Цара керла дин кхоьллира, моттаргIанах Дела а веш. Цара вовшийн даа а дууш, бакъо а, маршо а хестайора. Къизаллехь уггаре а лакхене кхаьчнарг, массарал а сийлахь лорура. Ца хаьара кху къоме доьссинарг хIун дин ду а, хIун гIиллакх, я хIун Iадат ду а. Селхана малх санна адамашна серло луш ваьхнарг, тахана цу къоман мостагIа лорура. Хьалха цханна гина а, буьйцуш хезна боцу нах кху махкахь динан а, рицкъанан а, хьолан а дай хилира. Цара боьха ву аьлларг нажжас вара, цара магийнарг малик а, бакъволу къонаха а, Делан бIаьхо а вара. Дайн гIиллакхаш: хьаша-да ларар, гIийлачун терго яр, воккхачуьнга ладогIар, жимачух къахетар, вовшашца маслаIате а, къинхетаме а хилар, божарий а, зударий а эвхьазлонах ларбалар, луларчу къаьмнашца машар лехар (мел дукха дара уьш оьздачу гIиллакхо кхиийнарш а, лардинарш а) – уьш дерриге а, гIан хилла, дIадайра. Хетарехь, уьш дIадайра кхин цкъа а цу къомана герга а ца дахка, хIунда аьлча цара дерриге а шайн къоман гIиллакхан а, доьналлин а, бусалба динан цIаналла а, лакхенаш а юьхкира мостагIаша шайна мехаза дитинчу герзах – Калашниковн автоматах. Герз карахь долчо воккханиг а чийхавора, гIорасизверг вохка а вухкура, нийсо кхайкхийначун корта а боккхура. Дин муха лело деза а герз лелочара дуьйцура, пачхьалкх муха кхолла еза а, рицкъа муха декъа деза цара дуьйцура…\nХьекъале хила вай, къинхетаме хила вай, адамаллин суьрта дерза вай аьллачунна цара «кIайн къиг» олий, хье тIе мухIар тухура. ТIаккха вовшашлахь къийса а къуьйсуш, шегий-шегий хьакхийта бохуш, арсаш а хьоькхуш, церан кортош дохура, урс хьокхуш куьг дегийначух бийла а буьйлуш, «хьажахьа, цкъа а уьстагIанна урс ца хьаькхна-те цо» бохуш.\nКIуьра юккъехь дIаоьхура коьртан хьеш дассаделлачу нехан дахар. Цхьаннан а ницкъ кхочур бацара уьш цу юкъара сехьабаха. Мискачу нехан арзаш хезаш Iедал а дацара, Iедал мичахь ду хууш стаг а вацара. ЦIаро вагийча а, вийча а Iаьржачу кIуьро мисарболато санна юха а озавой шена тIевалавора милла а, кху къомах хьо хилчахьана. Кху махкана массанхьа а тIе кIурз биллинера: аренаш а, лаьмнийн даккъаш а, диттийн баххьаш а Iаьржачу дIаьвшан томгIанах дуьзнера. Йиттина, дIаоьллина бедар а, кхийолу хIума а цхьа ши сахьт далале кIарула Iаьржа хуьлура. Кхузахь вехаш волчу массо стеган кийра боьллачу кIуьро церан дегнашна т1ехь а кIурз лацабалийтира. Цундела денна адамашна юккъехь хьаьгIнаш дебаш лаьттара. ТIаккха массо а ярташкахь дIабуьйлабелира тайпанийн гуламаш. Церан го буьзча, некъийн гарашка делира гIуллакх. ТIаьххьара шийтта стагах лаьтташ йолу Баьпкан-некъе йисира. Уьш а цхьана малх кхеттачу дийнахь, Аьрзун гу тIехь гул а белла, Нохчийчоь ах шайн хила еза аьлла, дIасабевлира…\nСийсара са хиллалц конденсатан яй кхехкош наб яза волу Борза, ялгIучохь дакъийна жижиг кхорзуш воллу. Наггахь когаш тIехь Iа а ца лой, кIедачу дивана тIе охьалахло шена тIерачу мехкадаьттийн йоьккаша бехйинчу бедаршца. Цуьнан набаро хьаьшначу лере арара схьа аз деара: «Борза. Во Борза!» Араваьллачу Борзин бIаьрг кхийтира да воцчу жIаьлин санна дуьйлина мочхал а долуш, Iаьржачу кхакхийн охкаеллачу барголашна кIелхьара схьахьуьйсучу къаьрзинчу Iаббазан, даиманна а санна, мецачу шина бIаьргах.\n– Ассалам Iалейкум! – делира Iаббазан багара, юха а цхьаъ ала воллучуха гIаьттинчохь йисира цуьнан дуса кегдинчу ахкаргах тера яьржина бат.\n– ВаIалейкум салом! – мелла цец а волуш, салам схьа а эцна: – Са а тасале хьо лаа вуй? – хаьттира набаро гIелвинчу Борзас.\n– Лаа ву, кхин ца хиллал лаа ву. Хьо Талор-гIала вогIий?\n– Лаа воьдий вайша? Керла хIума-м ца хила цигахь?\n– Тахана Iуьйранна диъ долуш хабар кхаьчна, Талор-гIаларчу нийсонан майданахь шина зудчунний, шина стаганий тоьпаш тухуш ю аьлла. Хьо вагIахь, валал чехка. Пхи минот тоьар юй хьуна т1е х1ума юха? Хьастах а хьо лелла а ца ваьлла, царна тоьпаш тоьхна евлчий а бен дIа ца кхечира вайша.\n– ХIинцца кхерзина даьлла цхьа ялгIу жижиг ма дара пеша тIехь… селхана делкъал тIехьа бен кхачанах кхетна а ма вац со.\n– Ас а ца тоьхна-кх вайша малх бузуш дIасакъаьстинчул тIаьхьа юучу хIуманах бат. ХIинца хIума кхоллуш хьелахь, юха а тешнабехк хир бу-кх вайшинна. Цул а, ваьшшинна тоьларг а дей, новкъа вала вайшиъ. Цигара ваьлча, митинге а вахана, цхьацца жижиган кад бассор бу-кх, – дехаре дийкира Iаббазан гIоргIа аз.\n– Дика ду. Ахьа хьайн машен хьалалатае, ас сихха х1ума т1е а юьйхина, цIенна догIа туху…\nИсс а далале Талор-гIаларчу тоьпаш тухучу нийсонан майдана дIакхечира ломара веана ши къонаха. ХIокху тайпанарчу меттигах дуьненан бахам а дIалун берш шийлачу Iуьйренах чIогIа самукъадаьлла хьуьйсура дуьнене. Цара хастам бора кху махкарчу хьолана а, и хьелаш де-дийно алсамдохуш къа хьоьгуш болчарна а. Церан ши пIелг биллал долу доца хьеш тешна дара кху мехкан бакъонах а, маршонах а, шайн кханенан зовкъечу ирсах а…\nХIинца а майдана схьабалоза бара тоьпаш тоха кечбинарш. Оцу майданан йий а маьIиг масийтталгIа го бина дIалаьцнера кхузахь хила кечдинчуьнга хьовса баьхкинчу наха. Массо а, бетах мотт а хьоькхуш, ирвелла лаьттара. ХIорш кхоьрург цхьаъ дара – тоьпаш тохар кханенга я кхечу дийне таттар. Нахана юкъахь, халла когаш тIехь лаьтташ, бIе шарал хьалабевлларш а бара. Цара шайн дагахь доIанаш дора, хIара сурт галлац мукъане а Деле шайн Iожалла юхатохар доьхуш…\nДекабрь бутт чекхбала масех де бен ца дисинера. Латта, даьIахк санна, шелоно чIагIдинера. ГIалин геннарчу даккъашкахь наггахь лайн кIайдарг хааялар бен, цхьанхьа а сецна гуш ло дацара. Iуьйранна нилха кхийса доьлла лайн чимаш, хIинца дорцан кIуьре доьрзуш лаьттара, хьоькхучу мохо лаьттахь совца ца дуьтура уьш. ЦIеххьана мох дикка лах а луш, даккхийрачу чилланан хьесашка зерзира луьста ло. Тамашийна хIума дара Iаламо лелориг: йоццачу хена чохь масех бос хийцира цо. Наггахь Iаьржачу мархийн дорца юкъара гучу а эккхаш, малхах тера йолу цхьа серло дуьненчуьра къайлаяла хьаьддера, хетарехь, тахана кху майданахь хиндолчун теш хила а, цуьнга хьажа а сатесна яцара иза.\nМалхбалехьарчу гIишлон кевнах а ваьккхина, тIехиттийна герзаш а долуш, гоьна юкъа бехира хIара адам тахана вовшахкхетарна бехкенаш. Гонахара адамийн могIарш, хьагделла хине хьаьдда жа санна, майданна юккъе лестира. ГIора алсам дерш, хьалхахь болу гIийланаш хьеша а хьоьшуш, шайн лерг-бIаьрг Iаборе герга гIертара тоьпаш тоха балочарна. Уьш тIулган пен санна дIачIагIбелира хьалхарчу гоьнехь. Биснарш когийн буьхьигашна тIе а хIуьттуш, къамкъаргаш ях а йина, гаттонехь кепа кхийтира…\nСобарх а, къинхетамах а яссаелла яра гIалин майда. Шаьш Далла белхих даьхкича санна шовкъехь а, цхьане а хIуманна мало йоцуш а чекхдаьккхира мулкалмовтан гIоьнчаша шайн декхарш. Дукхахболчу могIарерачу хьовсархоша церан даржах а, церан корматаллих а хьаьгна, ганза я хазаза дисинарг лоьхуш, дIа баха ца луш, юх-юха а гоьнаш туьйсура…\nМаьркIажа хан буьйсане йоьрзуш, арахь бода а Iаржлуш лаьттара. ХIинца а кхузара дIабахаза пхи-ялх жIуга яра латийначу цIерашна гонах а хевшина, кхузахь буьйса яккха севцина. Цара дийцарехь, уьш генара баьхкинера. Кхана юха а балор болуш бу тоьпаш тоха нах бохуш, суьйранна даьржинчу хабаро дIабаха даго а ца битина, шаьш кхана тIаьхьа а ца дуьсуш кхуза ца кхачахь а аьлла, тховса кху арахь буьйса яккха барт хиллера церан. Нахана тоьпаш тоьхначу тIулган пенна гергахьа летайора цара цIераш, хIунда аьлча хьоркане кхочуш тахана диллина ло цIарула цIен Iуьллура кхарна гергахь, шена тIера керлачу цIийн хьожа мохан тулгIено цхьа башха, хIорш бахош, кхеран мере а кхоьхьуш…\nНазад: Ольга Ермолаева. Грибоедов.\nВперед: Абу Исмаилов. Эдал.\nЭмина к записи Муслим Lostlam. Мостик над бездной…павел к записи Седа Исмаилова. Остановите Землю, я сойду…павел к записи Марьям Хадысова.альбика к записи Хаджи-Мурат Хамхоев. Непридуманные рассказы.Раиса к записи Вахит Акаев. Экзистенциальные проблемы и культура: от деконструкции к совершенствованию Случайная статья\tЧерез дружбу литератур – к дружбе народов.


Товбеца-бутт 02, 2015\nНохчийчоьнан куьйгалха Кадыров Рамзан\nБрюсселехь Дуьненаюкъарчу кризисаш зуьйчу тобано тептар арахецна Нохчийчоьнах Кадыров Рамзана дечу урхаллах лаьцна. «Москох магош йолчу репрессешна а, гIелонашна а» тIехь лаьтта махкара Iедал, цигара машар, боху тептаро.\nКремлан Нохчийчуьрчу политикано эххар йоллу Оьрсийчоь а боккхачу бохаме кхачорг хиларх рапорт арахецна „Дуьненаюкъара кризисан тоба“ цIе йолчу цхьаьнакхетаралло.\nКхузткъа сов агIонахь лаьтташ ду кху тIаьхьарчу ялх шарчохь Нохчийчуьра хьал дийцаре дина ца хиллачу „Дуьненаюкъара кризисан тоба“ цIе йолчу цхьаьнакхетаралло ши де хьалха арахецна рапорт.\nБрюсселехь шен штаб-квартира йолчу цу дуьненаюкъарчу аналистех а, тергамчех а, адамийн бакъонашларйархойх а лаьттачу цхьаьнакхетаралло итт шарчохь Нохчийчохь хIоьттина а, чIагIделла а долу хьал тергал а дина, цу хьолан массо а агIора анализ йина.\nПолитикехь а, идеологехь а, динан тIехь а, нуьцкъаллийн структурашца долчунна тIехь а, ткъа иштта экономикехь йолу ситуаци ю рапортан авторша йийцаре еш. Ткъа цара цу хьолана дина долу хьукма – иза, доцца аьлча, Нохчийчоь – иза цхьа ша-тайпа пачхьалкхенна чохь пачхьалкхе ю, федаралан центрах дуккхаъчу хIуманашна тIехь йаззане а йоцуш йоцуш, Оьрсийчоьнна де дийне мел долу херлуш а йолуш бохург ду.\nРапортан авторша, шайн белхан коьртачу декъе бовлале ялийначу дешхьалхенехь яздо:\n„Нохчийчоьно баккхий кхиамаш бина, тIемлойн дуьхьало эшорехь, гIаланаш юхаметтахIотторехь, шен имидж хийцарехь а. Ткъа Москохана Нохчийчоь кхечу шен тIеман тийсадаларш хуьлучу регионашна масала санна хета. Амма и стабилалла Iехаме ю. Нохчийчоьнан куьйгалхочуьн Кадыров Рамзанан Оьрсийчоьнан президентаца Путин Владимирца башха юкъаметтигаш ю, цунна цхьа барам боцучу кепара белшашгIортош ю Москохано, цуьнгахь кхечу регионийн куьйгалхошкахь йоцу автономи а ю.\nТкъа Кадыровс цунах пайда оьцу, Нохчийчоьнах шен лерина идеологи а, динан политика а, нуьцкъаллийн структураш а, бакъонийн режим а йолу политикан система кхоллархьама. Цигахь хIотта белла машар вуно экама бу, хIунда аьлча цигахь урхалла дар репрессешний, гIелонашнийн тIехь деш ду, Москохано ловш а, къайлакхоьхьуш а йолчу, ткъа иштта эконокерчу цхьатерра ца хиларна а, тоъалла йоцучу социалан инфраструктурина а, юкъараллехь йоцучу бакъболу барт баран процессашна а, адамаллин дуьхьал мел даккхий зуламаш дахь а, уьш жоп ца доьхуш диссарна а тIехь.\nОьрсийчоь а, Нохчийчоь а керлачу къизачу конфликтах ларйархьама, президент Путинс Кадыров юхаоза веза, Нохчийн Республикане Оьрсийчу ян ма-еззара интеграци а йойтуш, цигахь бехачу бахархошна алсамох маршонаш а, кхерамазалла а Iалаш а йеш“. Иштта яздо „Дуьненаюкъара кризисан тоба“ цIе йолчу цхьаьнакхетаралло зорбане даьккхинчу рапортехь.\nТайп-тайпачун декъашка екъна ю рапорт. Цу тIехь Нохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан биографина а, амалшна а лерина ду цхьа дакъа. Иштта шаьш нахалахь „кадыровцш“ олучу цуьнан куьйгакIеларчу нуьцкъаллин структурийн декъашхой а дуьйцу. „национализм“, „суфийн дин“, „шалха экономика“, „оьрсийн патриотизм“, „кхераран атмосфера“ - иштта дIа кхин а цIераш йолуш ду кхин дIа долу дакъош.\nАла догIу, и рапорт кху тIаьхьарчу муьрехь дуьххьарлера зорбанехь ирчу критикаца Нохчийчуьра хьал дийцаре даккхар дац. Жимма хьалха Ходорковский Михаилин куьйгаллица яьккхина йолу „Доьзал“ цIе йолу гIовгIане филм гайтира интернетехь, Нохчийчохь лаьттачух лаьцна. Цул хьалха нохчийн а, оьрсийн а нуьцкъаллийн структурашна а, Кадыров Рамзанна а, федералан центрана а юккъехь дов даьлла боху артиклаша буьзира зорбанийн гIирсаш.\nШерашкахь нохчийн тема ца хьахош Iийна болу бевзаш болу оьрсийн публицисташ а юха а ДегIастанах лаьцна яздан хIиттина. Цу хIумано социалан машанашкахь дийцарш кхоьллина, Нохчийчохь кхозлагIа тIом бала там бу бохуш.\nАмма Маршо радиоца къамел динчу политолога Асхабов Хьамзатна хетарехь, нохчийн карта Оьрсийчохь юха а ловзон даккхар цецвала оьшуш хIумма а дац, хIунда аьлча цу шинна махкара хьал тергалдечарна кхеташ ду, Кадыровн критика яра – иза гондахьашкахула Путинна критика яр дуйла. Ткъа Путинна критика яра Малхбузенан, Оьрсийчоьнан дов даларца жигара даьлла ду.\nАсхабов: „Суна ца хета, Оьрсийчоьно ша Нохчийчохь деш долу куьйгалла лахдина я гIелдина аьлла. Цигарчу куьйгалхочо Кадыров Рамзана деш дерг дерриге а Кремлан дезарг а, царна деза мега аьлла хетарг а ду, нуьцкъаллин структураш а Москохан куьйга кIелахь ю. Иза иштта дуйла рапортан авторшанаа а хаа аьлла хета суна.\nКхин хIума ду- Нохчийчуьрчу хьолана Москохано куьйгалла дар кхин а алсам далахь, цунах нохчийн къомана цхьа а пайда хир бу аьлла ца хета суна. ТIаьхьарчу хенахь вуно алсам баьлла бу Оьрсийчоьнний, Малхбузенний юкккъера къийсам.\nМалхбузерчу пачхьалкхийн куьйгалхоша, шаьш хьалха ца олуш хиллачу кепара, Путинх критике дош а олуш, шайна хетарг довза а довзуьйтуш, хьал кхолладелла. Ткъа Оьрсийчохь Кадыровн критика яр – иза цхьа гонд1ахула олуш, Путинна критика яр ду“.\nРапортан авторша шайн йозанехь билгалдоккху, ша Нохчийчоьнан куьйгалхо а вуно экамчу хьолехь ву бохуш. Ког когах кхетна, Путинан белшашг1ортор доцуш иза висахь, цхьа мог1а ницкъашца проблемаш кхоллаяла там бу цуьнан, аьлла хета авторшна, масала, т1емлошций, шен гуонерчу шеца дарж къовса луур долчу нахаций, мог1арерчу бахархошций.\nИза дерриге а ца хилийтархьама, Москохано Нохчийчоь шен Конституцина а, низамашна а к1ела ерзон еза, къаьстина цигара нуьцкъаллийн структурашна дола дан а йолаяла еза, аьлла тешна бу рапорт х1оттийнарш.\nАсхабов: „Суна ца хета Оьрсийчоьно Нохчийчохь деш долу куьйгалла лахдина аьлла...\nАланза долчу дешан элий а хилла беха Нохчийчуьрчу Iедалан балхахь берш\n"Паччахь" волчу махкахь лай а хуьлу\nДагахьбаллам хилла "инстаграмхошна"\nКадыров Рамзанах херйина цуьнан Чехера говраш\nБайинчийн декъий гергарчаьрга дIалуш дац\nБрюсселехь йийцарейо Нохчийчуьра харцонаш\nСиликонан бизнес йохош ю Нохчийчохь


ГIалгIайче Iаьдало гIо ду, ший доалахьарча боахаме къахьегарашта\nКъахьегамага хьежжа ба лерхIам\nАгIой бетта 5 ди 2022 шу\nГлава Ингушетии Махмуд-Али Калиматов вручает сертификат на один миллион рублей победительнице республиканского конкурса на лучшее подсобное хозяйство Рапиат Пидиевой, жительнице села Даттых\n«Ший доалахьара дикагIа бола боахам» яхача республикански конкурсе котъяьннача, ДаьттагIе яхача Пхьединаькъан РапиIата, цхьа миллион сомах латта, сертификат делар Мехкдас Келматанаькъан Махьмуд-Iаьлас.\nУкх шера, наджгамхой бетта, цхьоалагIча дийнахьа денза чIоагIбенна дIаэттар Россе Правительстве юртбоахама хьал тоадеш, цу наькъа тIа къахьегарашта гIо деш, цар продукци йоаржаеш баь соцам. Цу каьхата кулг яздир, премьер- министр волча Мишустин Михаила, 2021 шера, чантар бетта 24 дийнахьа. РФ Правительстве баьча соцамах, госпрограмме цхьацца хувцамаш хиннад юртбоахама оагIув хьаллоацаш. Цу наькъа тIарча къахьегамхошта Iаьдало, гIо де лаьрхIад шоай продукци йоаржаеи, цох боккхагIа бола пайда эцеи. ХIанзчул тIехьагIа цар аьттув ба Iаьдалгара субсиди эца. «Баьча соцамо дикка гIо дергда шоай боахаме къахьегарашта.\nАьттув хургба шура, дулх, баьцадаараш тикашка доаржаде. Из мехка пайда беш гIулакх хургда», аьнна дийцар Правительстве. Шоай коа тIарча юртбоахаме коартол, шура, доахан, жа, гаьзарий — леладерашта, ахчанца аттагIа хургда.\nШоай царех дIадахьа нийсса ах ахча, юхаметтаоттаде таро хургья цар. Ма дарра цох хиннар тIайоагIача хано хьахьокхаргда. ХIаьта, таханарча дийнахьа, цу мугIарерча къахьегамхошта гIо дар, вай мехка лоархIаме латтача гIулакхех да. «ДикагIа бола юртбоахам» аьнна конкурс кхайкаяьяр дIахача аьхки вай Мехкдас." Вай республике дукхагIдола даар арахьара хьачукхухьаш хилар гIадвугаш дац! Йоархаш тIаяьнна, доал деш доацаш дукха лаьтташ дада наьха. Кхувш йоагIа тIехье къахьега Iомае еза вай. Шоай миско фермашка, коа тIарча бешамашка къахьегаш, цох боккха пайда хулараш а ба вайна юкъе. Ший кулгашца, хьаьнала болх беш воалчун де деза гIо! Уж ба тахан теркалбе безараш Iаьдало. Цар оагIув хьаллоацаргбар дергда аз тахан", — аьнна къамаьл дир Мехкдас.\nВай мехка хьалхара хиннача цу конкурсо хьахьекхар, дуккхача наьха къахьегам. Дакъалаца йиш йолаш вар хIара вар. КIезига бацар шоай низаца, хьаьнала хIама деш хиннараш.\nЦхьацца йола меттигаш цецъвоалаш а яр. Къахьега безам хиларо лакхача лагIа тIа воакх саг. Правительственни комиссе, конкурсе, 13 саг къоаставир. Хьалхара кхо меттиг яьккхарашта делар цхьа миллиони, ах миллиони, 300 эзари сом ахча. Юхебисараша ийцар 50 эзар сом ахча, хIаране. ХIаьта, котало яьккхар хилар, ДаьттагIара Пхьединаькъан РапиIат. Цу конкурсо кхы а дукхагIа низ чуболлийтар, къахьега ловрий дегашка.\nХьаьнала хIама ший коа хьаде гIертар, кIалвусаргвац! Кхычара ахчах тикашкара ийдер, ший коара хьачукхухь боккъонца волча къахьегамхочо.


2018-чу шеран дуьненан чемпионате йогIу Мисарара тоба лаккхарчу хьелашкахь, беза хьеший санна тIеэца Iалашо ю Нохчийчуьрчу Iедалхойн. Оргкомитетан декъашхошца хиллачу цхьанакхетарехь дина и дIахьедар Кадыровс, яздо "Нохчийчоь Тахана" агенталло.\n"Вайн республикан имиджна доккха ниIмат ду Мисаран футболан тоба Соьлж-ГIала йогIуш хилар. Хьалхарчу президенто Кадыров Ахьмада бух биллинчу спортехь вай баккхий кхиамаш баьхна хилар дуьнено а къобалдеш хиларан билгало ю иза. Вай декхаре ду дайн бIешерашкарчу хьошаллин ламасташца уьш тIеэцар", - аьлла Кадыровс.\nМехкан урхалхочо тIедиллина оргкомитетна аэропртехь а, вокзалашкахь а, команда кхочу йолчу кхийолу объекташкахь а кечамбар.\nМисаран футболан тобано Соьлж-ГIалахь куп тоха сацам бина. The Local Hotel хьешан цIа ду цара чохь хан яккха къастийнарг. "Ахмат-Арена" базана гена йоццуш ю и отел.


«»Яшуркаев Султанан кхоллараллин некъ»»\nI. Хьехарсахьтан болх д1ах1оттор. 1. Маршалла хаттар. 2. Журнал кхочушдар. 3. Хьехарсахьтан 1алашо а, хьехарсахьтан декъашхошна хьалха х1иттош долу декхарш а довзийтар.\nII. Дийцаран чулацам т1ехь болх бар. 1. Хьехархочо (доцца) бовзуьйту нохчийн яздархочун\nЯшуркаев Султанан кхоллараллин некъ. Нохчийн яздархо, поэт Яшуркаев Султан вина Веданан к1оштарчу\nХорача-юьртахь ахархочун Сайд1елин доьзалехь 1942–чу шарахь. 1974-чу шарахь МГУ-н юридически факультет чекхъяьккхинчул т1аьхьа белхаш бина талламан а, бакъонаш ларъяран а органашкахь. С.Яшуркаевн стихаш, дийцарш зорбане дуьйлу «Орга» журналехь, юкъарчу гуларшкахь.1988-чу шарахь Нохч-Г1алг1айн книжни издательствехь арайолу поэтан «Седарчийн буьртигаш» стихийн гулар. Шайна т1е тидам бохуьйтуш ду вайнах Даймахках бахарх а, цара цигахь лайначу халонех а долу цуьнан дийцарш. Карарчу хенахь Яшуркаев Султан 1аш ву Бельгехь. «Орга», «Вайнах» журналийн аг1онаш т1ехь зорбане вуьйлуш а ву.\n2. Хьехархочо дешархошца бийцаребо яздархочун Яшуркаев Султанан\n«Маьрк1аж-бодан т1ехь к1айн хьоькх» дийцаран чулацам.\nДешархой шина тобане бекъна. Вовшашка хаттарш-жоьпаш лучу кепехь д1ахьо хьехарсахьт. Шина а тобанан декъашхоша дийцаран чулацамах вовшашка хаттарш а, царна жоьпаш а луш д1ахьо шина тобано бен болх.\nХьалхарчу тобанан куьйгалхочо йоьшу халкъан поэтан Рашидов Шаидан «Кхойтта шо» ц1е йолу стихотворени. Шолг1ачу тобанан куьйгалхочо йоьшу поэтан Пашаев Нурдинан «Къизалла» ц1е йолу стихотворени.\nЦул т1аьхьа д1аболало шина тобанан болх:\n— Мила ву дийцаран коьрта турпалхо?\n— Яздархочун Яшуркаев Султанан дийцаран коьрта турпалхо Саидов 1алсолтин к1ант Мада ву, цуьнца цхьаьна гайтина нохчийн халкъ ду?\n— Авторо муха вовзуьйту ешархошна Мада?\n— Казахстанера шен ден, ненан, доьзалан к1айчу к1адин кегийчу т1оьрмигаш чохь даь1ахкаш ц1а йохьуш вог1уш, Алма-Атахь некъахьовзам хиларца вевза вайна дуьххьара дийцаран коьрта турпалхо. Ша цигара ц1а беана пхи т1оьрмиг Шилхотерчу кешнашкахь д1абоьллира Мадас. Казахстанера ц1а веанчул т1аьхьа х1ора шарахь воьдура Мада шен гергарчийн кешнаш т1е х1отта. Ткъе ворх1азза вахара Мада Казахстане.\n— Мадина чов маца йира?\n— Шовзткъе пхоьалг1ачу шарахь, Берлин йоккхучу деношкахь йира Мадина чов. Ч1ог1а а йира. Х1ара-м, велла аьлла, массарна а даьккхинчу «вежарийн коша» верзийра. Мадина кхетаман к1оргехь хаьара ша ца веллий, амма и ала ца лора. Хаалора т1етуьйсу латта а. Кхунна шена а ца хаьа, ша кошара хьала муха велира… Цхьа а теша а ца тешара я х1ара цхьа тешо а ца г1иртира…\n— Мада госпиталера араваьлча Нохчийчу муха кхечира? Х1ун 1аткъам хилира цуьнан дагна шен ц1ахь стаг ца карийча? — Мотт кхуо дукха ца бийцарой, куча хьалха шина мог1арехь йолчу орденаший, мидалший валийра Мада ц1а. Шилхоте Мада буса хан яьллачу хенахь кхечира. Наг-наггахь летачу ж1аьлийн бен г1ар-тата дацара юьртахь… …Не1 ца йиллира. Девешин кертара д1а х1ара юьртах чекхвелира. Мада ма-воьдду Веданан милице вахара. Къамел, кхунна Нохчийчуьра д1авала ткъе диъ сахьт хан а луш, дирзира. Веданан базарахь суьйличуьнгара боккха бакъийна ши дума а эцна, новкъавелира Мада… Шен доьзал лоьхуш лелачу Мадина х1ун сурт го Казахстанехь? — Казахстанехь шен доьзал лоьхуш Мада масийтта юьрта кхочу: Долоне, Кононерке, Бурасе, Семеновке. Массанхьа а гинарг ирча хьал дара. Мацалла, цамгарш, баларш. Долонехь шена гинчу суьрто 1адийра, царна дан г1о доцуш, дагах меллаша чекхбуьйлура цхьа аьрта, дегабааме, дега1ийжаме синхаам.\n— Х1ун хьехам бо Долонехь воккхачу стага Мадина?\n— Мада! – аьлла, вистхилира воккхастаг. — Хьо новкъа воьдуш стаг ву.\nХьо тхуна т1е дуьххьара нисвелла. Семеновке кхаччалц новкъахь мел йолчу юьртахь вайн вежаршкахь, йижаршкахь ду х1ара хьал. Цигахь а ду бераш а, д1адохка декъий а, мацалла эгнарш а. Амма ахь хьайн новкъа нислун болчу нахе х1окху дуьмана т1е мотт хьакхийтахь а, хийла 1ожаллин буьйнара вер ву. Вайн дала йиш яц. Вай-м дийнна халкъ дай. Халкъ дала йиш яц! Дуьйр а дац, тутмакх а далур дац. Замано ша кхел йийр ю кху белхан. Вон а, дика а шен-шен меттах1оттоза 1ийр яц и.\n— Канонеркехь хьаьнца гергарло тосу Мадас? — Казахаца Серикбайца гергарло тосу Мадас. Кхуо кхо к1ира даьккхира Канонеркехь, Закрих х1ун хуьлу хаъалц. Ши буьйса Мадас, Серикбайс вита а ца витина, и волчохь яьккхира. Кхаьршиннах гергара ши стаг хилира. Вохийна вацахь а, накъосталла оьшуш вара Серикбай. Осал а вацара…\nКанонеркехь Мада ч1ог1а цецваьккхинарг х1ун дара? Цхьана пенаца, цу т1е тоьхна сурт сана, к1айн г1абали а юьйхина куц долуш, лекхачу дег1ахь, 1адийна, хаза аматаш долу йо1 лаьттара. Цуьнан хазаллел а, т1ерачу г1абалел а х1ара цецваьлларг цуьнан ц1ена хилар дара. Ло сана к1айн дара охьахецна ши куьг. Юьхьа т1ехь д1абуьзначу малхах йисна корех чу оьгу серло йогура, цхьа хьоькх, мода яцара цунна т1ерачу г1абали т1ехь. Г1ийло нур 1енош къегара г1абалин дато доьхка а, некха т1ера ветанаш а. Йо1ах ерригенах а схьаюьйлуш цхьа ц1ена серло яра. Оцу х1усаман, нехан, чохь мел йолчу х1уманан тишаллех, халкъе кхаьчначу къаьхьачу баланех оцу суьрто цец а воккхура, лаза а вора.\n— Сада1а араваьлча х1ун сурт го Мадина? — Дехьо кертаца, маьрк1аж-бодан т1ехь лаьтташ цхьа к1айн хьоькх гира Мадина. Х1ара кхийтира. И Жовзан яра…Цхьа боккха ши берд т1етт1а таь1на, царшиммо юкъа1аьвдича сана, лазийра дог и гича. — Хьанах я стенах тера хетара Мадина Жовзан?\n— Цхьаннах я цхьана х1уманах тера хетара кхунна йо1, амма и шена стенах тера хетта ца хаьара. Я и тера хетачу х1уманан сурт а ца х1уттура…\nИ нохчийн халкъах тера яра. Х1ан-х1а, тера яцара. И нохчийн халкъ дара: шен куц ца дохош, т1е эхь ца латош, юьхьк1айн йолуш, кура, лекха, доьналла, яхь д1а ца луш, шена т1ехь йинчу харцонна, къизаллина юккъехь гора ца доьдуш, нийсса ирахь лаьтташ. Ло санна к1айн, башломан тарх санна лаьтташ… Амма нохчийн халкъ и йо1 дара, кхунна хьалхха лаьтташ йолу Жовзан. Юьхь-сибатехь, дег1ан куьцехь. Оцу йоь1ан ц1еналлица доьзна лаьтташ дара халкъан хилларг, ловш дерг, кхана хиндерг.\n— Мадас муха досту Жовзанан васт? — Жовзан доллучу нохчийн халкъан васт дара. Х1ара цуьнан к1ант, цуьнан меженех цхьа дакъа дара… — И сурт шена гича х1ун дагадог1у Мадина? — Мадина дагадеара Долонехь висинчу воккхачу стеган дешнаш: «… Вайна юккъера нах а лийр бу, мацалла а ю, г1ело а ю, амма вай халкъ ду. Халкъ лийр дац. Халкъ ден ницкъ бац. И чудоллал\nнабахта я ницкъ а бац мел доккхачу зуламан. Вон а, дика а, харц — бакъо а шен метте х1оттор ю заманан кхело. Халкъ –\n— Мадин дог парг1атдаьккхинарг х1ун дара? — Цомгаш, меца, чов хилла делахь а, халкъ г1ишло еш дара — даха кечлуш. Халкъехь карийначо вохийна волчу кхунна кхаъ хуьлура оцу балхах. Юха а меттахъхьайра дагахь воккхачу стеган: « Халкъ лийр дац », — дешнаш.\n« Х1ан — х1а, тхо цкъа а лийр дац », — ч1аг1делира даг чохь.\n-Цигахь (Канонеркехь) мила караво Мадина?\n-Канонеркерчу клуб чохь шен дешича Закри караво цунна. Закри нахана вевзаш стаг вара. «Борз лаьцна Закри»,- олий бен, йоккхуш яцара цуьнан ц1е. Цо жима стаг волуш, 1ожан ирзех лаца а лаьцнера борз, яла а йина, эвлаюккъе д1а а х1оттийнера. Юьрта веана хьаша а цунна т1евосса лууш хуьлура. Кхин цхьаъ дара. Закрин деда Биболт имам Шемалан б1охь лелла олура. И схьаваллалц б1о латтабо бохура Шемала.\n— « Вай х1унда лаьтта?», — хаьттича: «Ах бен дац вай»,- олу бохура имама. Биболт схьакхаьчча: «Х1инца йисина ах схьакхийти вайх»,- олу а бахара.\nОццул деэшна 1уьллург Закри вара! Борз лаьцна Закри! Биболтан к1ентк1ант Закри!\n— Х1ун дара Мадина 1аткъаме даьлларг?\n— Карахь дума а болуш х1ара т1евог1уш, шорлуш, шорлуш, болчу т1е а бакхий хила сецира Совнин ши б1аьрг, нег1арш ца тухуш. Цхьа шийла, аз доцуш, амма къораволлал ч1ог1а мохь бара оцу б1аьргаша хьоькхуш. И адамниг бу я кхечун мохь бу х1ара кхетале, и ша йолччохь, гуьйриг санна, д1ахаьрцира. И т1екхетта аннийн къора тата делира. Совна дуьме ч1ог1а хьажар а, цул т1аьхьа елла йожар а 1аткъаме даьллера Мадина, оцу балхана бехке ша хетта.\n— Бурасехь болчу нохчашкахь х1ун хьал ду? Мадас х1ун г1о до Зайндин доьзална?\n— Вочу хьолехь ду нохчийн 1ер — дахар, мацалла к1елбисна нах. Мада шен т1оьрмиг чуьра чухула духу салтийн коч-хеча ялтах хийца г1урту. Салтичух къахете, цхьа кад дама ло оьрсийн воккхачу стага. Зайндин доьзал болчу чувеана, дама охьадиллира цо. Шен т1оьрмиг чуьра шекаран б1елиг а, масех сухар а, баьккхина дума а биллира охьа. Кхин дан накъосталла дацара…\n— Х1ун хеттарш дора нохчаша Мадега? — Канонеркехь хилларш дара хеттарш а, къамелаш а. Изза бара лазамаш а. Цхьана балано хьаьшна долчу адаман ойла а, къамел а, сатийсам а цхьаъ ца хуьлийла а яцара. Массеран а лозург цхьа чов яра — нана Дег1аста.\nВоьлхург шегахь йолчу мацаллина, шен эшначу денна воьлхуш вацара — Дег1астанна воьлхуш вара.\nДаймехкан 1аламан суьрташ а гойтуш, дешархошка ладог1уьйту нохчийн гоьваьллачу поэтан Гадаев Мохьмад-Салихьан «Даймахке сатийсар» стихотворенин дешнаш т1ехь даьккхинчу, иллиалархочо Джабраилов Турпала д1аолучу иллига. —\nСеменовке воьдуш мила т1екхочу Мадина?\n— Селиман сту боьжначу ворданахь х1ара шиъ воьдуш, салам а луш, т1евог1у говрбере. И Дика вара. Ненехула кхуьнан маьхча а волуш, юьртахь а г1араваьлла забаре а волуш. Вовшийн мара а иккхина, дикка лаьттира и шиъ. Шаьшшиъ вовшахваьлча, цуьнан б1аьргаш чохь хи гира. Дикина а гина хила мегара…\n— Мадина шен доьзалх дерг муха хиира? Цо муха т1еийцира и хаам?\n— Дика Мадега цуьнан дай, наний, доьзал дийна цахилар дийца г1оьртира… Цо и шен логерачу хорамна чекхдохуш дара, кхуьнниг кхин а т1екъовлабала буьйлира… Х1ан-х1а, Дикига ца дийцаделира кхуьнан доьзалх цхьа а висина цахилар. И вилхира, доггах, дуккха а. И кхунна воьдхуш вацара, кхуьнан метта. Кхуьнга-м долададелира шен. Гаьргаш даммар — дарц хилла д1асаяьржира. И хиллачохь есаллий, цхьа шийла хьоьккхий бен х1умма а ца хаалора. Лан дезара… « Х1инццалц неханиг лайча — хьайниг ца лало хьоьга ?! Хьоьгахь дерриг ма ду халкъехь», — бехкбаьккхира Г1ойт1арчу воккхачу стага. «…Стаг къонах хила веза, вон а, дика а лан… Ца ладелча, осал ву олу…т1аккха вов…нех хуьлу… Нохчий-м собаро латтиний, к1ант», — и бохург да вара. Х1инццалц хилларг, х1инца воцург – ладала деза! И дешнаш лардан а… Уьш лардар – да ларвар ма ду… Ден дош…яхь… г1иллакх лардар к1антана т1ехь. Яхь, г1иллакх – цуьнан меженаш… Меже хадийча, стаг лазаво…заь1ап хуьлу…га хадийча, орам а лазабо… заь1ап буллу. Ладала деза! Ден дош ца лардича, эхь ду к1антана…»\n-Хьаьнца вуьсу Мада Семеновкехь? Х1ун ойла кхоллаелла цуьнан?\n— Шен шичица Хасмохьмадца кхоалг1ачу бригаде балха воьду Мада. Са цхьа парг1ат дара. Буьззина болчу кийрахь доллу х1ума а шен — шен метта нисделлера. Шилхотехь буса ден х1усаман не1 ца еллаелча х1оьттинчу шодах доккха цхьа дуьне хиллера. Оцу дуьнен т1е я чу д1атарбеллера цу буса болийна бина некъ, некъаца гинарг, мел лазийнарг, д1абоьхкинарш, ша коша т1е х1иттинарш… И доккха дуьне чутарделла ша цул а доккха дуьне хийтира. Кху лаьттаца, дег1аца доьзна ца 1аш, кхин а цхьана доккхачу\nх1уманца доьзна… И ша шена тарделлачу дуьненахь Латта жима, г1орасиз дара. И гуттар а шеца кхехьа дезаш а дара, кхуьнан дуьне.\nIII. Дешнаш т1ехь болх бар.\nЗаразакъ ( подъемный рычаг ), салтийн кутум (солдатская фляжка ), ц1елеторг (зажигалка), патарман чкъуьриг (гильза), паднар (топчан, лежанка), хорам (удушение), шайт1ан мохь (смерчь, вихрь), зез (лиственница), анайист (горизонт), б1о (войско), макъара дуьллу урс (перочинный нож), тарх (скала), башлам (снеговая гора), ц1убдар (пиявка), куьйса (без волос на лице), б1ег1иган куй (войлочная шляпа), г1ера (шайка, банда), хумп1ар (кобура, футляр), сунк (неровность на дороге, маленький бугорок), зил (черта, граница, линия), йилбазмох (смерчь), черма (деревянная бочка), пхьор (ужин), тутмакх (арестант, заключенный), яйдакха дин (неоседланный конь), абаде (вечность без конца), иэс (память), уьшал (болотистое место, трясина, топь), йоьза (медный), ча такхийна тача (млечный путь) дешнаш, церан маь1наш йозанан уьн т1е д1аяздина ду. Дийцаран чулацам бийцаре бечу хенахь хьехархочо оцу дешнийн маь1наш довзийтаран болх д1ахьо.\nЯшуркаев Султанан кхолларалла 8 класс\nХьехархо: Гадаева Х.С-Х .\nПредмет: Нохчийн литература\n1алашо: дешархошна Яшуркаев Султанан дахар а, кхолларалла а иовзийтар. Яздархочун дийцарх лаьцна кхетам балар, къоман лазам, сатийсамаш бовзийтар. Дешархойн хаарш а, къамел а кхиор.\nКхочушдан лору жам1аш: дешархошна хаа деза шаьш ешначух кхета, хиндолчу г1уллакхан прогноз ян; шайн белхан план xIotto , цу иланан рог1аллехь болх бан, вовшашца а, хьехархочуьнца а къамеле бовла, къамел д1адахьа, 1ама беза шайн кхиамаш, кхачамбацарш довза, царах пайда эца.\nХьехаран некьаш: 1амат-хрестоматица болх бар, дешархойн хаа- маш, комментари ярца текст ешар.\nГайтаман г1ирс: яздархочун сурт, презентаци.\nУрокана эпиграф: «Т1ебеанчу балано бухарниг эккхийна». (Кица.)\nМаршалла хаттар, урокана оыпу г1ирс кечбар, класса чохь верг-во- цург билгалвоккхуш, журнал т1ехь болх бар.\nII. Ойла т1еерзор. Эпиграфна далийнчу кицанан маь1на дастий- тарца проблемни хьал х1оттош, берийн ойла дешарна т1еерзайо.\n— Муьлха кица ду вай тахана далийна?\n— Цуьнан маь1на хьан достур дара аша?\n— Хьенан дахар а, кхолларалла а ю вай 1амо билгалъяьккхинарг?\n— Х1ун дийцар дара вай цуьнан 1амийнарг, дагадог1ий шуна?\n— Вай далийнчу кицанан маь1ница дуьстича, стенах лаьцна хир ду, шуна хетарехь, иза?\n— Вай бан безачу белхан 1алашо xlo тт ae вай? Х1ун дийр ду вай тахана урокехь?\n— Яшуркаев Султанан вай карладаьккхинчу дийцаран («Напсат») чулацамца дог1уш дуй вай лакхахь далийна кица? (Урокан 1алашонаш, декхарш дешархошка шайга билгалдохуьйту.)\nIII. Дешархойн хаарш жигардахар. Хьехархочун дош. — Стенах лаьцна дийцира вай д1аяханчу урокехь? -Х1ун болх беллера шуна ц1ахь кхочушбан? (Дешархоша бовзуьйту шаьш ц1ахь кхочушбина кхоллараллин белхаш.) -Даймахке йолу марзо алсамйохуш муьлха дийцарш 1амийна вай?\n. Яшуркаев Султан 1960-чу щерашкахь нохчийн литературе еанчу яздархойн йоккхачу тулг1енца (Дикаев Мохьмад, Хасбулатов Ямли- хан, Кибиев Мусбек, Арсанукаев Шайхи, кхиберш) вацара, шен хенаца царна гергара хиллехь а. Султан кхоллараллин новкъа царал т1аьхьа х1оьттира.\nЯшуркаев Султан вина 1942-чу шарахь Хорачахь. К1ентан ши шо дара, шен доьзалца, шен къомаца и махкахвоккхучу хенахь. Цуьнан бералла а, кхиар а д1адахара Казахстанехь. Шен халкъаца цхьаьна Дай- махка вирзинчул т1аьхьа, Султана юккъсра школа чекхъяьккхира.\nЯшуркаев Султанан кхоллараллехь билгалъелира цуьнан коьрта тема — жимчохь хийрачу махкахь лайна халонаш, хилла декъаза бералла, Даймахке болу сатийсам. И тема цо поэзехь а, прозехь а к1орггер- чу исбаьхьаллица яьстира. Ешархоша а, литературин критико а дика т1еийцира нохчаша ц1ерадаьхначохь, цайначу 1азапах долу дийцарш а: «Напсат», «Хорбазан чкъоьргаш», «Картолаш», «Маьрк1аж-бодан т1ехь к1айн хьоькх» повесть а. Царна т1ехь дика гайтина кхалхийнчара Даймахке сатийсар а, хьоре хиллал хала еанчу оцу заманах, адамаллех ца бухуш, нохчий чекхбрвлар а.\nСултанан кхоллараллехь юха а денъелира керлачу басаршца, керлачу васташца, керлачу шовкъаца Даймахках къастаран тема. Цо пуб- лийистикин жанрехь оьрсийн маттахь язйина «Кескаш т1ехь сизаш» книга Европин дуккхачу меттанашкахь гочйина арахийцира. Яшуркаев Султана даим кхоллараллин з1е латтайора Нохчийчоьнца, цо керла язйина стихаш, статьяш кестт-кеста зорбане юьйлура ц1ахь арадовлучу\nжурналашкахь а, газеташ т1ехь а. Цо нохчийн литературехь йитина ларйовр йоцуш ю.\nЯшуркаев Султан кхелхина 2018-чу шарахь.\nМашарехьа, адамаллин оьздангаллехьа кхойкхуш а, махке болу безам х1оттош а ю яздархочун произведенеш. Шайна т1е тидам бохуьйтуш ю уьш вайнах махкахбахарх а, цара цигахь лайначу халонех а лаьцна дуьйцуш. Царах ю «Маьрк1аж-бодан т1ехь к1айн хьоькх» повесть.\nНохчийн литературехь Яшуркаев Султана ма-дарра гайтина вайн къомо лайна къизалла а, харцо а. Шен произведенешкахь башхачу ке- иехь довзуьйту цо турпалхойн васташ а, хьуьнарш а. Цу т1е а доьзна, ала луур дара, дикчу яздархочун произведенеш йоьшуш, дахаран куьз- га хуьлий хьалхах1уьтту къоман лазамаш а, сатийсамаш а.\nЯздархочун произведенеш билгалъяхар.\n— Яшуркаев Султанан муьлха произведенеш евза вайна?\n— Стенах лаьцна ду «Напсат» дийцар?\n— Х1ун хан ю цу т1ехь юьйцург?\n— Хьенан лазам бу яздархочо шен произведенешкахь гойтург?\nVI. Урокан жам1аш.\n1. Хьанах лаьцна дийци вай тахана?\n2. Мичахь вина Яшуркаев С.?\n3. Муьлхачу газетехь зорбане йийлина цуьнан дуьххьарлера сти- хаш?\nVIII. Хаарийн мах хадор.\n(Урокехь бинчу балхе хьаьжжина, дешархочо ша я шаьш вовшийн чадабо шайн хаарийн мах, билгалбоху шайн кхиамаш, кхачамбацарш.)\nVI. Ц1ахь кхочушдан дезарг. (Т1едиллар тобанашка декъа мегар ду\nЯшуркаев С. дахарх а, кхоллараллех а лаьцна реферат.\nУмнейший современник, нашедший самые сокровенные слова для описания почти всех важных событий, коснувшихся нашего народа и страны.\nСултан Сайдалиевич Яшуркаев родился в 1942 году в селе Эшилхатой Веденского района, ЧИАССР. После окончания Харачоевской средней школы поступил на филологический факультетЧечено-Ингушского педагогического института (ныне Чеченский государственный университет), который окончил в 1974 году. Затем окончил юридический факультет Московского государственного университета им. Ломоносова. Работал учителем, следователем прокуратуры, в Верховном Совете ЧИАССР, в редакции газет «Даймохк». Писал на чеченском и русском языках. Первые стихи Султана Яшуркаева были опубликованы в Веденской районной газете «Колхозная жизнь». Особенно активно он начал работать в поэзии после вступления в творческое объединение молодых литераторов Чечни «Прометей», созданное в 1975 году при Чечено-Ингушском государственном университете. Коллеги по перу называли Султана самым строгим, требовательным и бескомпромиссным критиком и аналитиком творчества членов объединения.\nСултан Яшуркаев — автор повестей и рассказов “Белое пятно на сумерках ночи”, “Картошка”, “Зина”, “Напса”. Русскому читателю известен по первой книге “Царапины на осколках”, вышедшей в 2000 году в издательстве “Грааль”. Произведения Султана Яшуркаева переведены на французский, немецкий, польский, чешский и ряд языков стран СНГ.\nВо время военных действий в Чеченской Республике Султан вынужденно покинул родину, но все эти годы тосковал по ней, внимательно следил за происходящими здесь преобразованиями, поддерживал связь через соцсети.\nО беззаветной любви к родине Султана Яшуркаева (в соцсетиФейсбук — Кусто Ван Борн говорят многочисленные отзывы о нем друзей и знакомых.\nРамзан Ампукаев (координатор по работе с европейской чеченской диаспорой, близкий друг,Бельгия): «Султан Яшуркаев — истинный сын чеченского народа…Человек с большой буквы!Человек-эпоха, вобравший в себя боль своего народа! От Сибири до наших дней. С тем жил, творил и с этой болью ушел«.\nАбдул-Межид Кадыров ( блогер, друг): «Простой и доступный, умевший вникнуть в самую сложную суть вещей, и сказать об этом свое, только ему присущее слово. Его книга «Царапины на осколках», имевшая всероссийского читателя — глубокая и проникновенная биография нашего народа, написанная непосредственным свидетелем и участником трагических и повседневных страниц жизни.\nТворческое наследие Яшуркаева будет жить долго, пока не исчезнет язык, на котором он написал самые пронзительные строки».\nВахит Бибулатов: (главный специалист — эксперт отдела научно-исследовательской работы Архивного Управления Правительства ЧР): «Султан в своих произведениях выплеснул всю не заслуженную боль, пережитую в выселении нашим народом, глазами, сердцем и памятью ребенка, но уже зрелым умом«.\nЛула Жумалаева (Лула Куна), член Союза писателей ЧР, заслуженный журналист ЧР : «Его произведения впаиваются в сердечную ткань. И с этой болью ты живешь дальше. Душа Султана до сих пор там – в опалённых солнцем, обожжённых стужей, затопленных человечьим горем бесконечных степях Казахстана, где дороги ещё хранят память о маленьком неприкаянном мальчишке-сироте. «.\nХамзат Юнусов, заслуженный журналист ЧР: «Конец 80-х и самое начало 90-х — это, мне кажется, было лучшее время для нас для всех. Мы во что-то искренне верили, каждый в меру сил и возможностей старался положить «свой кирпич» в «счастливое будущее» народа, верил, что оно наступит, а Султан со своим предвидением, со своей философией часто отрезвлял нас, спускал на грешную землю. «.\nАбдул Ицлаев, ветеран журналистики: «В 1991 году газета «Даймохк» сменила название. В редакцию не по одному-два человека за несколько лет, а сразу и немалой группой пришли журналисты, не вполне вписывавшиеся в представления «старой гвардии» о профессии, СМИ, их роли и месте в обществе. С точки зрения возраста Султан занимал место посередине этих двух поколений. На столе его всегда стоял стакан чая, и работал он не спеша, размеренно, раздумывая над каждым словом. Такая «манера» писать, то, как он «шлифовал» фразу, заставляли меня относиться к нему, как к великому труженику. Неспешная «терпеливость» эта, я думаю, была корнями из казахстанского детства, из осознанных тогда вещей: мир может быть бесконечно жесток, прав никаких может не остаться, но есть то, чего никто не в силах отнять, отменить, изменить, — право помнить, размышлять, мечтать…. Вот в таких вещах – Султан и был, живущий как бы в стороне ото всех и всего, но видящий, слышащий, чувствующий все вокруг. » .\nКоллектив Информационного агентства «Грозный-информ» выражает искренние соболезновния семье и близким Султана Яшуркаева в связи с его безвременной кончиной. Дала гечдойла цунна!