На чеченском языке "Моя педагогическая философия", Эссе\nНа чеченском языке «Моя педагогическая философия»\nметки: Хаьржина, Корматалла, Чеченский, Коьртаниг, Цхьан, Карарчу, Наггахь, Дахар\nучителя чеченского языка и литературы МБОУ «СОШ№56»\nАбуевой Товман Ильмадиевны\nХьехархо волчунна хуур ду –ма доккха ирс ду и- нахана пайденна хилар…\nИ. Кру п ин\nВайн дахар — некъ. Стенга? Наггахь хьалххе д1аала хало ду . Массо а некъаша цхьанахь кхачаво. Т1аьххьарлера 1алашо новкъахь гучуяла а тарло. Дика ду-кх , нагахь хууш хилча стенга а, х1унда а воьду. Наггахь ц1еххьана кхета, коьрта зер долало 1алашоне д1акхаьчча . Хаттар х1утту : ткъа кхин д1а х1ун ду? Юха а лехам,юха а некъ.. .Иза чекх ца баьлла , мелхо а бахлуш бу…\nДахарехь нисло х1уъа а…\nАьтто бохар … Сагаттадо ,х1ун ца дина –те ас нийса? Х1ун ца дина далушшехь? Кест-кеста ойла йо ас ,г1алатийн цхьа дика аг1о ю –цара 1амаво.\nКхиам… Иза буста мегар ду ломан буьххье валарца. Ойла йо, кечам бо , цул т1аьхьа ехха , хала ирхо… Кхиам – иза зер . Иза карарчу хенахь цхьа минот. Хьалха д1аваг1архьама , хьайн кхиамаш т1ехьа а буьтуш ,керлачу лакхене кхийда веза.\nЙист йоцу шеконаш,чаккхе йоцу хеттарш «х1унда?»… Делахь а билггал цара 1амайо со кхочушдан , лаха , кхолла. Суна ца хаьа, муха доьрзур ду сан къахьегар т1ейог1учу хенахь .Нийса мах хадабой –те д1адахначун? Дуьсург-карарчу хенахь кхоллар . Амма шеко йоцуш цхьаъ ду-дешархочух тешар.Х1унда хилира со хьехархо? Школа чекхъяьккхича , суна билггала хаьара ,со университете хьехархочун дешар деша г1ур юй. Иза ларамаза дацара Суна масал дара –сан да, дуккха а шерашкахь школехь нохчийн меттан а ,литературин а хьехархо болх бина волу. .Иштта сан ший йиша а ю хьехархой-нохчийн меттан а,математикан а. Сан дас ,тхуна ,берашна , матте болу безам кхиийра.1амийра кхета а ,йовза а дешан хазалла . Гергарчу,хьомечу наха схьадиллира суна дуьне,1амийра нахе ладог1а ,дахарх самукъадала. Бисира сан дахарехь уггаре дика хьехархой санна..Суна хета ,сан кхоллам-хьехархо хилар! Хаттарна «Х1ун болх беш ю хьо ? ас даимна а дозаллица жоп ло : «Хьехархочун!»Х1аъ,ас дозалла до со школехь болх беш хиларна. Суна «Хьехархо» цхьа дош , болх, корматалла хилла ца 1а –иза сан дахар!\nКак писать по чеченском языке суна дукхаеза спорт\n... и йоI кхузахь болх беш? ХIун деш ю-те и? ГIуо со? Дика йоI ма яpа иза». Сок мала чувиpззинчохь евзинеpа суна и. И pеза ... – элиpа цо. И Iаш стенгахь ю а, дешна маца яьлла, болх беш дукха хенахь дуьйна юй, муьлха автобус тIехь и дIасалела, кхин а цунах ... дехьа йисттехь, лимонад, cигаьpкаш, мутт духкучу декъехь ю. И йолчу агIоp цхьа а вац. КIажахь, стоьлан хьалха хIоттийначу гIанта а хиъна, цхьаъ язъеш ...\nДагадог1ий шуна Сократа аьлларг? « Массо а корматаллаш адамашкара ю ,ткъа кхоъ- Делера: Хьехархо, Суьдхо, Лор. «И хьекъале дешнаш ду сан хьехархойн философин бухехь. Со , коьрта закон шен «Зен ма де!» долу лор санна ю . Цхьа а г1ирс,прибор йоцуш ас тергам бо берийн дегийн, оьздангаллийн могашаллин, ас дарба до цхьа молха а , маха а доцуш ,хазчу дашца, хьехарца, къажарца, терго ярца. Со, , дайн а берийн а къовсаме нисвелла хьекъале суьдхо санна, олалла ,хьаькамалла ца до,амма барт бо ,д1ашарйо галморзахаллаш,узу дика а, вон, дараш а, хиламаш а.\nАйса болх бечу заман чохь со кхийтира: дика хьехархо гуттар а ша 1емаш хила веза.1емаш,ша шена т1ехь болх беш , 1емаш , шен хаарш кхечарна д1алуш. Иза кхиаман закъалт ду. Ца лаакхар-кха сайх лаьцна олийла : « Тхуна хьехархочуьнца ца тайна» Бакъволчу хьехархочунна хиламан сихха ,нийса мах хадо хаа деза .Бакъду шен белхан ,ша шен кхиаран,1аморан мах хадош хила веза иза.Цундела ,ларамза дац уггар а коьртачу хьехархочун амалех цхьаъ 1ама хаар а, лаар а хилар .Шен г1алаташ а, кхиамаш а т1ехь а , накъостийн белхех зеделлачух, шайн берашкара. Это постоянное стремление к совершенству, на мой взгляд, и отличает настоящего учителя. Иза воьду уроке ,шен берашца цхьаьна лаха керла кепаш ,къийса,галвала,керла хаарш схьаделла.\nХьалха, со болх бан йолалуш суна лаьара ,сайн берашна аса лучу массо а хаттаршна жоьпаш хаа. Х1инца со кхета ,коьртаниг и дац. Коьртаниг-берийн и жоьпаш лаха лаам хилар.\nДагадог1ий шуна цхьана ширчу хабарехь…. Дуьненахь вехаш хилла цхьа хьекъале стаг ,ша дерриг хууш. Амма цуьнан цхьана дешархочунна дагадеана и бакъ ца дан.куьйгаш юккъе полла а биллина ,цо хаьттина : «Алахь,хьекъалдерг ,муха полла бу сан карахь:белла я дийна?» Ткъа ша ойлаеш ву: «Дийна бу алахь буьйр бу ас,белла бу алахь д1ахоьцур бу»\nОйла йина ,хьекъал долчо жоп делира: «Ша дерриг хьан карахь ду»\nЦундела саца мегар дац. Дахар хьалхаха д1аоьхуш ду,шуьрра схьабиллинчу берийн б1аьргаша сатуьйсу,дог доху керлачуьнга, тамашенчуьнга… Хаьржина-кх ахь хьехархочун корматалла- хьалхахьа !Берашца цхьаьна!\nДик фрэнсис собрание сочинений в 4 томах\n... том, что они напишут ее самостоятельно. Дик должен был вспомнить все интересные факты, а Мэри, имевшая опыт написания рассказов и эссе, обработать текст. В 1956 году Фрэнсис ... Come to Grief - Дорога скорби 2006 - 4. Under Orders 2002 - The Sid Halley ...\nЭссе Моя педагогическая философия (3)\nЭссе «Моя педагогическая философия». Данная статья представляет мои взгляды и моё отношение к педагогической деятельности


Биометрикан паспорташ долчу молодовхошна Европан Берте бахар аттачу доккхур ду\nБиометрикан паспорташ долчу молодовхошна Европан Берте баха оьшу визанийн билламаш аттачу бахарца йоьзна ойла кховдийна пIераскан дийнахь Европан Комиссино. Цу тайпа гIулчо аьтто боккхур бу молдовхойн, виза йоцуш, Шенгенна юкъайогIучу пачхьалкхашкахь 90 де даккха.\nЦу хьокъехь долчу низаман проект, Вильнюсехь кеста дIахьур йолу Малхбалерчу Накъосталлин Европан саммит чекх яьллачул тIаьхьа арахоьцур ю. Амма и низам болх бан доладалале, Европан Парламенто а, Европан Бертан массо декъашхоша-пачхьалкхаша а къобалдан деза.\nКомиссино бахарехь, Украино а йоккха гIулч яьккхина визанаш аттачу яхарехь. Амма Киево кхин а алсам дан деза дискрминацина дуьхьало еш а, тхов-кIело яларехь а. Гуьржийчоь а хастийра, цо прогресс еш хиларна. Делахь а, Европан бератца йолу визинаш дIаяхарехь кхин а бан безаш некъ бу, элира.


Ненан когаш кIел ю ялсамани...\nГIадужу-бутт 02, 2015\nНохчийчоь - Нахана там хилла Байсултанов Ахьмада (Соьлж-ГIала) шен цомгуш, кIелйисинчу ненан шерашкахь Iуналла дарх.\nКху муьрехь социалан машанашкарчу нохчийн юкъараллехь гоьяьллачех ю Соьлж-ГIаларчу Байсултанов Ахьмада шен цомгуш, меттахь йисина нана деххачу шерашкахь шен Iуьналлехь кхабар гойтуш яьккхина видео. Дерриг а шен бералла дIаделла цо ненан терго еш. Нана йоцу ду хIинца масех шо...\nТIамах ведда Пятигорскехь вехачу Рамзанан нана кхелхинера. Ростоврчу онкологин дарбанцIийнера цо иза шен децIа МескатIа а кхачийна, дIайоьллинера. Тезета дахара тхо, Пятигорскехь дехарш.\n- Дала гечдойла хьан нанна! Хала ду-кх, хьуо юьстах а вехаш, цигахь, Нохчийчохь, нанна каш а хIоттийна, юхаван, - шега аьлча, Рамзана бохура: «Дац, Дала диннарг тIеоьцур ду, ас дерриг а дина нана сайна къинтIера йоккхуш, ас тергойина цуьнан иза мел ю...»\n...Ма тамаше дара и жоп, боху ойла ехара тхоьца, Рамзанан накъосташца. Амма хено кхетийра иза бакъ хиллийла. Уггаре халаниг хиллера кхетамчохь волчу доьзалхочунна, иза тIехь а воцуш, цуьнан тергамза нана кхалхар.\n...ХIара ойла Соьлж-ГIалахь, кхоалгIачу микрорайонехь вехачу къонахчо Байсултанов Ахьмада дагатасийтира.\nМассех шо ду Ахьмадан нана дIаяьлла. КIанта ненан дог муха эца догIу, иза цуьнца муьлхачу тергонехь хила веза масал гойтуш видео ю Ахьмадах а, цуьнан меттахь Iуьллучу ненах а массех шо хьалха яьккхина, интернетехула яьржина лелаш.\nИ видео шен Фейсбукерчу агIонтIе яьккхира деношкахь Устрада-ГIаларчу догцIенчу стага Хасимиков Сулбана.\nЭццахь долийра наха и кIант лехар а, цуьнга шайн довха дегнаш кхийдор а. (Ахьмад бол а боцуш, чохь тоъал чIана а йоцчу доьзалера ву).\nБайсултанов Ахьмадах нехан бIаьрг бузийнарг ду иза шен нана ялале, массех шарахь, цунах Iуьналла а деш, вехха тIе а хIоьттина, бедар юьттуш, юург еш ваьхна хилар, шен 12 шо а бен доцчу хенахь дуьйна.\nХасимиков Сулбанца къамел хилира тхан. Цо иштта довзуьйту, ша тIаьхьа а ваьлла, Байсултанов Ахьмад схьалахарх а, цуьнан кхолламах сагатдеш, дуьненан маьI-маьIIера вайнах хеттаршка-къамелашка бовларх а лаьцна.\n"Ахьмадна гIо оьшу нахера"\nХIун мах бу ненан? Хьо мел байттамал хир ву нана, ахь дог а эцале, эхарта ерзахь? И хаттар даима а ду мехала, нагахь хьо баккъал а адам делахь. Хасимиков Сулбанна, масала, иштта хета оцу хьокъехь.\n"Сийлахь ву ненан ларам бинарг"\nОха хIара тема айинчу юкъанна Байсултанов Ахьмадца зIене велира Несарара цхьа бизнесхо. Шен цIе ца йовзийтар дехна цо. Оцу гIалгIайн совдегаро а тоьхна Байсултанов Ахьмаде телефон, ша хьуна шен фирмехь тоьлла корматалла Iамор ю, балха дIа а оьцу, хьайн дог делахь, Несара вола сан чоьтах, хьажа кхуза а волий, хьо реза ву я вац тхан белхан могIаршкахь хIотта, аьлла.\n...Ахьмадах нехан баьрг бузийнарг нана ю. Аьлча а, воIа нене хилла безам, йовхо, терго. Бакъ ду вайнехан кица: ненан когаш кIел ю ялсамани.\n12 шо долчу воIа шерашкахь кхаьбна шен цомгуш хилла нана


"Бокс а, футбол а езарна Iаткъам ловш бу мехкарий"\nКху материалан автор ю Расулова Анастасия\nДагестанехь алсамбовлуш бу бокс а, футбол а дукха езаш болу йоIарий: цхьаберш спортзале а лела, Iуьйранна ида а уьду, кхечара тренировкашка а йон, къийсадаларшкахь дакъа а лоцу цара, яздо Кавказ.Реалино.\nЦхьаболчу Дагестанера спортехь болчу мехкарий цIераш шуьйра евзаш ю. ТIаьхьарчу шерашкахь толамаш бохуш ю спортехь боксан дуьненан чемпион Магомедалиева Зенфира а, боксан дуьненан чемпионатехь дато мидал яьккхина Далгатова Саадат а, ткъа регбехь дика жамIаш гойтуш бу йижарий ХамидовагIара Наврат а, Байзат а.\nПаргIат кепара охьатохарх латарехь лаккхара меттигаш йохуш ю Воробъева Наталья а, Дадашева Милана а, Рахманова Замира а.\nДагестанера мехкарша хаьржинчу спортан кепашна юкъахь ю исбаьхьаллин гимнастика а, армрестлинг (куьглатийтар) а, футбол а. Амма тоьлла жамIаш гайтина республикерчу мехкарша боксехь а, паргӀат кепехь охьатохарх латарехь а.\nБоксан дуьненан чемпион Магомедалиева Зенфира\n"Кавказ.Реалиин" корреспонденто къастийра, мехкарийн спортехь хилар хьокъехь Дагестанерчу бахархошна хетарг.\nХьехархочо Мадинас элира, муьлхха а спорт хIора адаман шен харжам бу аьлла.\n"Вовше ларам болчу юкъараллехь вай дехаш делахь, вай лара деза адамо хаьржинарг. Бокс я латар ас хоржур дацара, суна иза дукха божарийн спортан кеп хета. Амма карате я тхэквондо харжа а мегара ас. Сан кIант доьшуш волчу школехь дуккха а йоIарий бу цигахь сексешка лелаш. КIенташца цхьаьна къовсадаларшка а лела уьш. Нагахь спорт хазахеташ хилча хIунда ца оьшу цига лела?" – хоьтту Мадинас.\nДагестанан юкъараллин кхетамехь вуно чIагIъелла "зуда- кхачанан чоь-хинкал" стереотип, аьлла хета цунна.\n"Суна хетарехь, дуккха а йоIарий Iаткъам ловш бу уьш боксе лелаш хиларна а, футболах ловзарна а. Хала хеташ делахь а, Дагестанехь дац хIинца а зударийн бакъонаш хилар хьакъ мадду тIеоьцуш Iедал", - боху хьехархочо.\nМагомедалиева леташ хьожуш бу цуьнан фанаташ\nМуьлхха а корматаллин спорт - могушалла талхор хиларх тешна ю цӀийннана йолу Лиана. "Зударшна могушалла оьшу, кIаьсттина тIаьхье йоло уьш дагахь белахь", - боху цо.\nИштта ойла йолуш ю журналист Магидат а. Цунна хетарехь, муьлхха хIума "тоамехь лелийча дика ду". "ЙоIан оьшуш ду зудчалла. И зудчалла цадайар мехала ду, ткъа боксехь я латарехь иза хила тарло. Амма со кхета наггахь спорт лелош хилахь амал кхиор Iалашонца", - билгадоккху Магидата.\nЮкъараллин жигархо Булач спортана духьал вац. Делахь а, иза зударшна оьшуш ю аьлла ца хета цунна, лаххара а Дагестанерчу мехкаршна.\n"Вайн боксах летачу Саадатан а, Зенфирин а доьзалшца доттагIалла лелош ву со. Вуно дика юкъаметтигаш ю сан цу шинца а, цу шиннан хIусамдайшца а. Амма, бакъдерг аьлча, ас къобалдеш дац иза.\nСуна хетарехь, зудчо шен цӀийнан кхерчаца доьзнарг лело деза, спорт а йитина. Мегар ду спортан кхерче лела, ида а мегар ду. Амма цунах болх бина лелар вон ду мехкаршна а, божаршна а", - тешна ву Булач.\nПаргIатан кепехь охьатохарх латаран секце лела йоIарий\nИзза аьлла хеташ ву ала мегар ду Расул цIе йолу совдегар а.\n"Зударшкахь вайна зудчалла а, экамалла а, исбаьхьалла а хилар тов. Цундела хазахетарца хьовсу вай цара шайн говзалла гойтуш гимнастикехь а, яйн атлетикехь а, я тобанийн спортан кепашка. Амма цхьайолу спортан кепаш ю, зударшна оьшуш йоцуш. Иза уггар хьалха хьакхалуш ду вовшахлатарх", - бохуш дуьйцу цо.\nРасула шена ца тов боху, боксах летачу зударша вовшашна буйнаш беттар.\n"Суна хетарехь, дукхаха болу божарий хебаршка оьхуш хуьлу Instagram-хь ларамаза бодибилдинг лелийначу зударий сурташ гича. Сайн 10 шо долу йоI ас йохуьйтур яра латар Iамо, амма суна луур дацара иза цунах болх а бина лелийта", - бохуш вара иза.


«Са сесаг оапаш бувцаш я» яхача спектаклега хьажа бех бахархой, республикерча кагирхой театро\nХьатIадоагIача шоатта дийнахьа, гIалгIай паччахьалкхен кагирхой театро, «Са сесаг оапаш бувцаш я» яхача, спектаклега хьажа бех бахархой. Режиссер волаш болх дIабихьар ва республике цIихеза актер Льянанаькъан Ахьмад, хIаьта, американски драматурга язбаьча цу белха таржам даьр, къаман артист Зангенаькъан Руслан ва.\n«Са сесаг оапаш бувцаш я» яхар, эксцентрически комеди я. Хоза, хьаькъале ма барра хьахьокх цу чу, цхьайолча хана, наха шошта балийна боаккха кхалнаьха, маIача наьха кхерам. Керттера турпалхой Вильями Кэттии яха мар, сесаг ба. Цар вахара хьал талхаш латт. Ший маьра доттагIчунца ресторане хIама дуаш яьгIа, тIаккха из марах къайла кхухьаш лел Кэтти. Дегабуам баь, хийрача маIача сагаца из хоенна Вильям, цIагIара дIавода.\nИштта цхьа дош доацар да аьнна хетача кхалсага оапаша, цIен юкъера барт бохабу. Фу даь из юхавоалавергва ца ховш, кертах ехий хьовз Кетти. Ший IаьдалагIа, мар чувоалаве а енна, кхы а боккхагIа оапаш бувц Кэтте», — дийцар тха газетага театре. Дагадоацача тайпара дIадерзача гIулакхо, белам бергба хьажархошта. Шоатта ди, шоай дега салоIам беш, дIадахьа аьттув ба цар. Спектакль йолалургья нийсса пхи сахьат даьлча, Назранерча Культура цIагIа.


Мехкахочун каш тIа — Сердало\nСо зIамига волаш, Джабагиев Висан-Гири а цун дезалера нах а дикача оагIорахьа хьоахабе йиш йолаш бацар. Цу хана лаьттача Iаьдало халкъа моастагIий лоархIар царех. Бакъда зама а массаза цхьа бос болаш, цхьа лостам болаш хилац. Иштта хувцаелар из вай мехка а.\nТахан Джабагиев Ижех шийх а цох хьабаьннача нахах а дукха йоазош даьд, цар цIерагIа я улицаш. Джабагиев Висан-Гире цIерагIа литературни преми а яр.\nХIана дагабехаб сона уж укх наькъа? Укх шера 135 шу дизад, Иже Висан-Гири ваьча денз. Къаман хьалхле лелаяьча нахах цаI хиннав из. Керда советий Iаьдал доалача хана Къаман совета кулгалхо а хиннав. Цо яхача хIаманга ладувгIа тигадац гIалгIаша. Цар хьаллаьцав Серго Орджоникидзе а цо шоашта дахьа Iаьдал а. Из дика гу вайна Гойгов Iаддал-Хьамида язъяьча «Серго» яхача повеста тIара. Цудухьа укх мехкара дIавахав Висан-Гири. Юххьанца Франце, тIаккха Польше, тIеххьара Стамбуле ваьхав из. 1961 шера цига вала а веннав.\nТуристаш санна Туркий мехка ухаш йола вай къаман интеллигенци, цун зерат де из дIавеллача моттиге ухаш нийслу. Иштта шоаш Стамбуле нийсбеннача хана, Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен университета хьехархой Банхаев Хьажбийкари Нальгиев Азамати баха хиннаб цIихезача шоай мехкахочун каш тIа, царца хиннай цу хана Висан-Гире йоI Тамара, из яхаш я туркий мехка. Вож ши йоI – Хьалимати Джаннети – боаца дикка ха я.\nЦIаккха лергйоаца байт →\nМаленькая война на больших дорогах\nГорожане выбирают будущее


Украине ян шена дехкарна латкъамбеш ю Дагестанера яхархо\nКхаа шарна Украине ян шен дихкинчу миграцин хьукматна Житомирерчу Королевскан кIоштан кхеле латкъамбийр бу 23 шо долчу Махачкаларчу Мединас. "Кавказ.Реалиига" цо бинчу хаамца, стохка Лахьан-баттахь шайн пачхьалкхера иза ара а йоккхуш, кхаа шарна Украине ян дихкинера кхунна.\nНизамашкахь ма хьоьхху, сацамбина итт де далале иск чуеллера Мединас, амма масийттазза а кхелан кхеташо дIатеттарна, хIинца а сацам банза бу тахана а. ТIаьххьара а кхело кху беттан 26-чу дийне дIаяьхьна кхелан процесс. Ша Медина Дагестанехь ю, ткъа цуьнан цIийнда Омаров Руслан Украинехь ву, ша оцу пачхьалкхехь дуьненчу ваьлла хиларе терра, паспорт схьаэца гIерташ.\nУкраинерчу Житомирерчу Богунскан кIоштан миграцин хьукмато тIеэцна бара боху Мединас ша пачхьалкхера арайоккху сацам, ша а, шен цIийнда а Украинан кхерамзаллан урхаллан белхахоша дIалаьцча.\nИшта Мединас дийцарехь, лаьцначул тIаьхьа, церан хIусамех хьоьвсина къайлахчу сервисан белхахой. Шена а, шен цIийндена а етта а йиттира, майрчун мара кагбинера, герз даьккхина, шена кхерамаш тийсира. ДIаяьхьира шайн гаджеташ а, цхьацца чуьра хIума а, кхача-сурсат а. ТIаьхьо дIаяьхьначех цхьайолу хIуманаш юхаелира боху зудчо. Шаьшиъ маьрша дитира, амма шен паспорт тIе мухIар таIийра, кхаа шарна Украине ян доьхкуш. Цул тIаьхьа Дагестане юхаера ша боху Мединас.\nМахачкалахь ФСБ-н белхахой шен цIа а баьхкина, шен майрчун сурт гайтира шена боху цо.\n"Украинехь тхоьца мел хилларг хууш дара царна. Бандеровцан зуда ю хьо элира соьга. ХIетахь кест-кеста тIамехь хуьлура Руслан",- дийцина Мединас.\nИштта кест-кеста кхуьнан гергарчаьрга хеттарш дан оьху, полисхой цIийнах хьуьйсу, Донбассерчу тIамехь Мединан цIийндас тIом барх информаци лоьхуш.


Гуьржийчоь --ПIаьнгазан бахархой\nДеношкахь Гуьржийчуьрчу ПIаьнгазера шиъ кхиазхо дIакхетта Шемарчу «Исламан пачхьалкх» шайх олучу тобанах. Бахархой шеконашкахь бу, I8 шо дузазчу берана мичара даьлла дозанал араволу паспорт, кемантIе хаале бечу талламашкахь хIунда ца йина цуьнан терго, бохуш.\nГуьржийчуьрчу ПIаьнгазара нах сингаттамехь бу шайн кегийрхойшлахь радикалан ун даржарна. Цигарчу къаноша Iедалдайшка доьху кегийрхошна харц хьехамаш беш, Шема тIаме бахар марздеш болчу нахана таIзар дар.\nЦара бечу хьехамаша тIеIаткъам а бина, шаьш ПIаьнгазан бахархоша дийцарехь I00 ца кхоччуш жимстаг стаг Шемахь «Исламан пачхьалкх» шайх олучу гIаттамхойн тобанца тIемаш беш хилар.\nДахначу оршоьтдийнахь, Гуьржичуьрчу зорбанан хьосташа бечу хаамашца, ПIаьнгазарчу Дуиси кIоштахь дIадаьхьна меттигерчу къанойн цхьанакхетар, цигахь дийцаре дина тIаьххьарчу хенахь кегийрхойшлахь террорхой кечбеш хилар а, радикалан хьежамаш баржош хилар а царна юкъахь.\nДеношкахь Гуьржийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министралло хаам бинера, ПIаьнгазарчу школехь доьшуш волу ши кхиазхо I5 шо долу Куштанашвили Муслим, 18 шо хан йолу Багакашвили Рамзан а Туркойчу дехьа ваьлла, цигара Шема тIаме ваха Iалашо йолуш.\nТахана а толлуш ду цигахь, мила ву бехке церан коьртеш хьовзорна? Хьена гIоьнца ка яьлла цаьршиннан масийтта пачхьалкхах чекхьавала?\nДуккха а ду диллина дуьссуш хеттарш, Маршо Радиоца къамел хиллачу Гуьржичуьрчу ПIаьнгазан яхархочо Маргошвили Тумишас бакъдира официалехь вуьйцу ши кхиазхо Шема дIавахана хилар а, дийцира тахана цигахь долу хьал а.\nМаргошвили Тумиша: «Хьалхо дIабахана цигахь тIом беш мел а кегий нах бу, дикка хан яра, кхин цига стаг вахана аьлла хазанза. Кху деношкахь цхьа ши кIант вахна цига, школехь доьшуш волу. Цхьаъ ву I5 шо долшу, волчу ден-нена цхьаъ бен воцуш вара иза.\nМассо адам кхузахь чIогIа карзахдаьлла, новкъадеана сил жима волу и шиъ цига вахарна. Кхузара къаной вовшахкхетта Iедална тIе бахана дехар динера, хьовса хьара мила ву-те и бераш цига кхуьлуш верг аьлла. Iедало шаьш хьовсур ду, терго йийра ю, аьлла дош деллера».\nДозанал чу-ара волуш вайн къомах волчу стаге къаьсттина леррина хуьлу тидам, элира Тумишас, ша хууш яц, кеманатIе нах хьалабовлуш, талламаш бечу хенахь, муха ваьлла церан бIаьргакIелара кхиазхо?\nКхин дIа дийцира цо шена хетарг а, шен кхоллаелла шеконаех лаьцна а.\nМаргошвили Тумиша: «Вайнах оцу Европе боьлхучу хенахь, аэропортехь, дозанехь совца абой, чIогIа хьийзабо шина-кхаа сохьтехь латтабо тIех ца бовлуьйтуш. Вайнах доллу дуьненна а проблема хеташ ма бай. Паспорт муха делла а ца хаьа, я тIех муха бовлийтина а ца хаьа. Кхин цхьа хIума а ду. Цкъа цига дIабахнарш, масане хуьлу,дог-ойла хийцаелла, я цхьаъ ца тайна, юхабогIушберш кхузара Iедало юха чу буьтур болуш бац.\nИ керла закон шаьш даьккхина ахилча. цкъа араваьлларг юха чу вуьтуш а ца хилча, хIунда бовлийтина уьш ара? Цара телефонехь деш долу къамелаш хезаш ду Iедална, цундела массеран а шеконаш ю-кх, Iедална ца хууш хир дац иза аьлла. Оцунна чIогIа дегабаам бина а бу-кх нах».\nГуьржийчоьнан Iедало тIеэцна керла низам ду элира шен къамелехь Маргошвили Тумишас, Шема воьду аьлла цкъа новкъа ваьлла жима стаг, юха шайн пачхьалкхе тIе ца лоцуш, цунна юхавар доьхкуш.\nНохчийчохь юхавеанче кховдадо бехктакхамен гIуллакх, Iедало цунна набахтехь яккха хан а тухуш.\nТкъа хIун ду-те гуьржаша цу низамна буха диллинарг? Оцу низаман Iалашо Тумишина ишта го.\nМаргошвили ТумишаА: «И низам ара даккхар хIун ду аьлча, цигара юхабаьхкича уьш паччахьна а, Iедална а зуламе хир бу, тешаме хир бац бохуш, цундела оцу тIе даьхьна арахецна ду и низам».\nПIаьнгазара бахархой гIайгIанца бу. Тахана лулахочун кIант джихIадхойх дIакхетча, кхоьру уьш, лама шайн доьзалхо а къайлаха Шемарчу гIаттамхойх дIакхетарна. Цундела цхьабоса арабевлла тахана ПIаьнгазара дай-наной. Цара доьху Iедале шайн доьзалш ларбар,\nМаргошвили: «Интеграцин министраллехь болх беш ву тхан да а, сан йиша а. Цара оцу министралле массо журналист а, бахархой а схьа а гулбина, къамелаш дина. Массо а оцу сингаттамна орцах ваьлла ву тахана.ХIунда аьлча и сингаттам кIант волчу ден-ненан хIусаме тахана кхачарх, кхана хьайга хIун догIу а ма ца хаьа хьуна. Цхьа сацам ца бахь, вайн къомана а, кхузарчу пачхьалкхана а зуламе хIума ду иза».\nТамашийна ду массо а пачхьалкхаша Шема боьду некъан дозанаш доьхкуш хилча, денна хезаш хIоккхул-оццул нах чубоьхкина, цига тIаме больхучара лецна, бохуш хилча, хьан дузу–те джихIадхойн могIарш?\nЦул а инзаре ду, тIеман чам хиъна болу нохчийн кIентий а, мехкарий а цу цIерга гIертар.\nДенна гойтуш ду телевизионехула а, интернетан машанашкахь а байинчийн декъий. Тайна, къона нохчийн кIентийн яххьаш. Нохчийчоьнна боккха эшам бу и. Амма карош дац, оцу тIаме боьлхучарна некъ боьхку догIа.


САЛЬМУРЗАЕВ МОХЬМАД (1900 – 1958)\nСальмурзаев Мохьмад нохчийн дуьххьарлерчу прозаикех ву. Нохчийн литератрехь дийцаран жанр йолорхо ларалуш ву иза. Цуьнан «Кхетаме Хьамид» цIе йолу дийцар вайнехан литературехь хьалхарчу дийцарех ду.\nНохчийн прозаик Сальмурзаев Мохьмад вина 1900 шарахь Нохчийчоьнан ширчу юьртахь Йоккхачу-АтагIахь ахархочун Сальмарзин доьзалехь. Шен хенахь кхиберш а санна, хьуьжаре деша вахна Мохьмад, амма иза чекх ца яьккхина.\nСальмурзаев Мохьмада андаваьлча оьрсийн мотт а, йоза а Iамийна. Цул тIаьхьа хьехархойн курсаш чекх а яьхна, цхьана муьрехь ярташкахь а, тIаккха Cоьлжа-ГIалахь а хьехархочун болх бина. Хьехархочун балхаца цхьаьна «Серло» издательствехь гочдархо а хилла иза. Школан дахар а, хьехархочун болх а бевзаш волу Сальмурзаев Мохьмад Нохчийн областан халкъан дешаран отделан инспекторан балха хIоттийна. Нохчийн йоза хийцало мур хилла иза. Сальмурзаев Мохьмада дакъалаьцна керла алфавит хIоттош. Iаьр-бин йозанан буха тIехь йолчу меттана латинийн элпийн буха тIехь йолу алфавит хIоттий-на нохчийн йозанна.\nСУЛАЕВ МОХЬМАД (1920 – 1992)\nСулаев Мохьмада шен «Яздархойн а, журналистийн а юкъара декхар» цIе йолчу статья тIехь яздина: «Турпал ю вайн халкъан дIаяхна зама, турпал ю вайн халкъо дIакхоьхьу таханлера хан а. Делахь а вайн халкъан дIаяхна зама вайн яздархоша шайн произведенешца дика йийцина а, кхин а йийца йиш йолуш а ю. Амма дIадаьлларг сов а дуьйцуш, таханлерчу денойн турпалалла гайтар тIаьхьа а туьттуш вай Iийча, кху денойн тешаш долчу вайгачул дика гайталур юй тIаьхьенга вайн зама? Кху заманан бIаьхой а, тешаш а долчу вайн декхар ду вешан зама исбаьхьаллин произведенешкахь ма-ярра схьаохьар. И вайга дикахо далур ду: и вайна гергахь ду. И вай ца дахь, тIаьхьено вайна бехк буьллур бу». Яздархочун и кхайкхам муьлххачу хенахь а шен маьIна лахлур доцуш бу аьлла хета.\nНохчийн халкъан поэт, прозаик, критик Сулаев Мохьмад вина 1920 шеран 20 сентябрехь Нохчийчоьнан Хьалха-Мартанан районерчу ГIойтIахь совдегаран Абу доьзалехь. Шен бархI шо кхаччалц винчу юьртахь хьалакхиъна Мохьмад. 1928-чу шарахь церан доьзал Соьлжа-ГIала кхелхина. ГIаларчу 16-чу школехь дешна цо. Цул тIаьхьа Асланбековски юьртахь (хIинца Серноводск) дешаран городокехь школа чекхъяьккхина.\nНАЖАЕВ АХЬМАД (1895 – 1943)\nНохчийн ХХ бIешеран исбаьхьаллин литетарура йолалучу юххьехь лаьттинчу яздархойн Тучаев Ахьмин, Сальмурзаев Мохьмадан, Дудаев Iабдин, Актемиров Мусийтин могIарехь ву Нажаев Ахьмад. Кхеташ ду церан произведенеш шайн исбаьхьаллин башхалашца хIинцалерчу литературица йогIуш цахилар, амма къоман исбаьхьаллин литература йолийнчеран кхоллараллин мехаллаш ша-тайпана ю, цара динчун маьIна а ша-тайпана деш ду. Церан цIаршца, церан исбаьхьаллин произведенеш тIера дIайоьдуш хуьлу муьлххачун къоман литература. Исторехь юьсуш ю йозанан исбаьхьаллин дешан юьхь йолийнчеран цIерш.\nНохчийн исбаьхьаллин литература йолийнчарах ву поэт, прозаик, фольклор гулъярхо, школашна язйинчу дешаран книгийн автор Нажаев Ахьмад. Нохчийн маттахь дуьххьара къоман барта произведенийн книга арахецар Нажаев Ахьмада кхочушдина. Къоман йозанан поэзино хьалхарчу муьрехь яьхна гIулчаш а цуьнан цIарца йозаелла ю.\nМУТАЛИБОВ ЗАЙНДИ (1922 – 1978)\nМуталибов Зайндин кхоллараллех лаьцна яздархо а, критик а волчу Бурчаев Хьаьлима яздо: «Муталибов Зайнди кхолларалла вайн литературехь ша къаьстина меттиг дIалоцуш ю. Цуьнан башхалла ю дукхахйолу шен произведенеш цо Сийлахь-боккхачу Даймехкан тIамах лаьцна язйина хилар. Буьрсачу, къизачу тIеман суьрташ ма-дарра гайталур дац и дерриг а шен бIаьрга гина, шен дагца, дегIаца лайна болчаьрга санна. Муьлхха тIом шен сица къийлина, шен дагах а, цIийх а чекхбаьлла боцчаьрга. Цундела мехала ду тIеман дакъалацархойн-яздархойн цунах лаьцна долу муьлхха а тоьшалла. Муталибов Зайндин тIамах лаьцна долу дийцарш, повесташ, стихотворенеш бIаьхочун тIеман некъех лаьцна йозанаш ду. Уьш гергара а ду вайна, иза ша оцу буьрсачу хиламийн дакъалацархо хиларна».\nНохчийн поэт, прозаик Муталибов Зайнди вина 1922-чу шеран 15-чу сентябрехь Веданан районерчу Хоттани юьртахь ахархочун Iабдулхьалиман доьзалехь. Юьртарчу ворхIшеран школехь дешна Зайндис, иза чекхъяьккхинчул тIаьхьа, шен 15 шо долуш, школе пионервожати вахна иза. ХIетахь дуьйна дIаболабелла Муталибов Зайндин белхан некъ.


Ассаламу Iалайкум! Керла дине веанчун шен керста гергарчарна /дена нанна/ дан шафаIат хир ду олуш хезнера суна, и мел бух болуш хIума ду техьа?\nИ хIума суна хезна дац, йа цунна тешалла ларалур болу бух гина а бац, талларх, лахарх гина дац суна цунна тешалла.\nХIокху хаттаран цхьадолу маьIна долуш – бусалба стага керста стагана шафаIат дарх – деана хьадис ду, Бухарис а, Муслима а дийцина, Абу ТIолибах лаьцна. Iабдул-МуттIолибан кIанта Ал-Iаббáсера – Дела реза хуьлда цунна – схьадеана, цо Пайхамаре – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – хаьттинера аьлла: «ХIай Делан Элча! Абу ТIолибана цхьанне агIор пайда биний ахь (эхартахь), бакъдолуш иза хьо лар а веш, хьан доьхьа оьгIаз а воьдуш хилла вара-кх?» Цо аьлла тIаккха: «ХIаъ! Иза коган хьорканаш тIекхаччалц цIергахь ву, со ца хиллехьара (жоьжахатехь) цIеран уггар бухарчу меттехь хир вара иза». [Бухари, Муслим]. Абу СаIид Ал-Худрийс – Дела реза хуьлда цунна – дийцина, Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – шена гергахь шен деваша Абу ТIолиб хьахийча элира аьлла: «Къемат дийнахь сан шафаIато пайда бан мега цунна – цуьнан когийн шина хьоркана тIекхочуш йолчу цIерга вуьллур ву иза, оцу цIарах цуьнан коьртан хье хир бу кхехкаш». [Бухари, Муслим].\nБусалба стага керста стагана шафаIат дарх лаьцна Iелам-наха билгал дина, иштта шафаIат цхьанна а дан йиш яц аьлла, АллахIа иза къобал дийр а дац аьлла, оцу шен девешина Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – дийр долу шафаIат къаьсттина цунна бен дац аьлла.\n- Лакхахь долу шолгIа хьадисан маьIна деш, Имам Ибн Хьаджар Ал-Iаскъолáнийс – Дала къинхетам бойла цунах – аьлла: «Абу ТIолибана хилла болу и пайда цунна цхьанна бен хир болуш бац, иза цунна хиларан бахьана Пайхамаран – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – беркат ду». Цуьнан дашо гойту и шафаIат а, керста стагана иштта пайда хилар а цхьана Абу ТIолибана бен хирг ца хилар.\n- Имам ТIахьáвийс – Дала къинхетам бойла цунах – яздинчу Iакъидатан жайнина маьIна деш, таханлерачу Iелам-стага Сафар Ал-Хьавáлийс бах: «Мушрикана (кафирна) шафаIатах цхьа а дакъа хир дац, тIаьхьо вай дуьйцур долу Абу ТIолибана хир доцург – иза къаьсттина цунна хир долуш ду».\n- Имам ТIахьавийн – Дала къинхетам бойла цунах – уьзза жайни тIехь, шафаIатана дакъош дуьйцучу хенахь цо аьлла: «ЯлхолгIа дакъа: Iазап хила хьакъ хиллачунна тIера Iазап лахдар доьхуш шафаIат дар, цо (Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – ) шен девешина Абу ТIóлибана Iазап дайдар доьхуш дийр долу шафаIат санна». Оцу дешнийн маьIна деш, Шейх Сафар Ал-Хьавáлийс масийтта агIор чIагIдеш билгалдина, керста стагана бусалба стага шафаIат дар къаьсттина Абу ТIалибана цхьана Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – бен кхечуьнан бакъо хирг ца хилар. Цо тешалла далийна, АллахIа Ша реза волчунна бен шафаIат дойтур дац аьлла долу айат а, керста-нахана гечдар деха мегаш ца хилар а, иштта кхидолу баххаш а. Цо аьллачух цхьадерг иштта ду: «Цхьане а адамо шафаIат дийр дац шен гергарчу мушрикана (керстанна)».\n- Шейх Солихь Ал Аш-Шайха бах, шафаIат дечу хенахь АллахIа пурба даларан маьIна деш: «ШафаIат дарехь пурба даларан маьIнах ду – иза цIена хилар, ширках цIена хилар а, шена шафаIат дийриг ширкан охIлунах ца хилар а. Цу юкъара къастийна ву цхьа Абу ТIолиб, Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – цунна шафаIат дийр ду Iазап дайде аьлла. И шафаIат жоьжахатера араваккхарца пайда беш дац, Iазап лахдар бен дац иза, иза къаьсттина Пайхамарах – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – доьзна ду (кхечо дийр доцуш), лекха хинволчу АллахIа цунна Шегара делла иза, цунна пурба а делла цо цуьнца».\n- Ас айса дешна дац, делахь а Шейх Ибн Ал-Iусаймина а – Дала къинхетам бойла цунах – уьзза маьIна долу дешнаш аьлла элира соьга.\n «Фатхьул-Бáрú Шархь Сахьúхьил-Бухáрú», Ибн Хьаджар Ал-Iаскъолáний.\n «Шархьул-Iакъúдатит-ТIахьáвиййахI», Шейх Сафар Ал-Хьавáлий.\n «Ат-ТамхIúд лишархьи Китáбит-Тавхьúд», Шейх Солихь Ал Аш-Шайх.


Украинерчу кхело маьршаваьккхина Оьрсийчоьно лаца кхайкхийна дагестанхо\nКиеверчу Шевченкон цIарах йолчу кIоштан кхело лаьцна кхобучуьра дIахецна 36 шо кхаьчна дагестанхо Керимов Шамхал. Иза маршонах хадор доьзна дара Оьрсийчоьно лаца кхайкхийна хиларца. Кхелан сацаман копи а ю "Кавказ.Реалиигахь".\n"Оьрсийчоьнан Федерацин вахархочунна Керимов Ш.А-на экстрадици яйтар а, иза кечъечу юкъанна лаьцна латтавайтар а доьхуш, Киеван прокуроран гIовса Корж А. С-с. дина дехар кхочуш ма дойла. Лаьцначуьра кхелан хIусамехь дIахоьцийла Керимов Шамхал Алиевич", - аьлла бу сацам.\nБайначу баттахь хиллачу кхечу кхело 25 де далале дIахьажавойтуш вара Керимов Оьрсийчу. Украинан низамо 40 денна лаца кхачаво Интерполехула лоьхуш волу арахьарчу мехкан вахархо. Цул тIаьхьа, экстрадици ян кечлуш, лаьцна кхабар дIадахдо шина баттана.\nКиеверчу цхьана дагестанхочо дийцира, даймахкахь стаг верна бехкево Керимов, амма дуьйцу зулам дечу хенахь иза Украинехь вехаш вара, аьлла.\nОьрсийчоьнан спортан "хьакъволу мастер" цIе лелайо Керимов Шамхала, "кудо" олучу, каратэ а, дзюдо а юкъалоцучу латаран кепехь дуьненан чемпион а ву иза.


Путинна бакъонашларъярхой лохуш бу нах\nГезгмашин-бутт 13, 2012\nGeorgia -- Ingush human rights activist Magomed Mutsolgov, undated\nМуцольгов Мохьмадехьа дукха нах бу кхаж тосуш «Къилбаседа Кавказера бакъонашларъяр эвсардаккхарехь а, регионехь терроризм эшорехь а гIолацар» цIе йолчу номинацехь. Нагахь санна бутт юккъе кхаьчча цуьнан цIе наха ишшта язъеш латтахь, и хила тарло адамийн бакъонашкахула йолчу Оьрсийчоьнан президентан кхеташонехь.\nВерриг а оцу кхеташоне кхача луург 190 стаг ву. Царех 17 регионашкарчу бакъонашларъярхоша хьалхатеттина, 32 оцу кхеташонехь хьалха дуьйна а болх беш схьабогIу декъашхой бу, бухабисинарш - цхьацца йозуш йоцчу цхьанатохараллашкара нах.\nМуцольгов Мохьмад ГIалгIайчохь а, цул арахьа а вевзаш юкъархо ву. Ша оцу кхеташонна юкъа водахь, дуьххьара ша айдендолу хеттарш цо иштта билгалдехира.\nМуцольгов: "Вай долчохь бакъонехь доцу хIуманаш ца леладайта а, байна нах схьалахар а, керланаш ца байтар а. Уьш ду-кх цигахь уггаре хьалха дийца оьшурш".\nБакъонашларъярхоша Iедалшца цхьана болх бан беза, аьлла хета Муцольговна. Оцунна бен ша цига ваха лерина а вац, боху бира цо.\nМуцольгов: Дела воцчунна, цхьанне а хууш дац чекх мила вер ву. Соьца цхьана тобанехь болу нах и болх беш схьабогIу дикка хан а ю. Вай массара а шен-шен меттехь болх бича пайда ма хуьлий. Iедалшца юккъараллийн цхьанаткхетараллаша болх юкъахь беш хилича, жамI дика хуьлу. Сан шеко яц, Iедало мел тIе ца эцахь а, болх цхьана беш цахилар системан сакхт ду".\nМуцольгов Мохьмад Оьрсийчоьнан президентан адамийн бакъонашкахула йолчу кхеташонна юкъаваха хакъдолуш бакъонашларъярхо ву, олий, лаккхара мах хадабо иза вевзачара. Мохьмад тахана шайлахь уггаре а дукха а, жигара а болх бийриг ву, элира гIалгIайн бакъонашларъярхочо Сакалов Арсена.\nСакалов: "Мохьмад дукха хан ю суна вевза. Цо болх а бо дукха. Нохчийчохь а, ГIалгIайчохь а долу хьал цо ца хеддаш дIакхайкхадо. Иза оцу кхеташоне хаьржича, вайна иза вуно пайде хир ву.\nМуцольгов Мохьмад бакъонашларъярхойн могIанашка кхачар ларамаза ца нисделла. 2003-чу шарахь цуьнан жимха волу волу ваша Бешар лачкъийра официалан низамхоша. Шен ваша лохуш, накъосталла доьхуш, «Мемориалан» Несарарчу декъе ша кхаьчча, цигахь дуьххьара ойла кхоллаелла цуьнан бакъонашларъярхойн цхьанатохаралла кхолла. ХIетахь дуьйна, адамийн гIайгIанашкахьа къийса негат а дина, Iедалшкара юьйлу харцонаш Iорайохуш а ву иза.\nТаханенна долчу хьолана, 30 процент ца кхоччуш кхаьж тесна цунна. Кхеташоне ваха оццу номинацехь Муцольговца къовсалуш ву кхин а 5 стаг. Царалахь ву журналист Шевченко Михаил, «Къизаллина дуьхьалояран комитетан» куьйгалхо Каляпин Игорь, Дагестанера адвокат Кадиев Расул, «Инарла Лебедан машарбаран миссин» куьйгалхо Мукомолов Александр. Амма Муцольгов ву цкъачунна массарел а дукха кхаьжнаш гулбинарг.\nХаржамашкахь тоьлларг адамийн бакъонашкахула йолчу кхеташоне ма-воддара чекхволу бохург а дац аьттехьа а. Оьрсийчоьнан президентехь бу тIаьххьара къастам. Цо тIачIаъян еза тоьллачун кандидатура.


Носаев Мохьмад, Инстаграмехь – Альфредо Аудиторе\nИнстаграмехь «Альфредо Аудиторе» ник лелочу нохчийн блогеро дуьйцу, ша Волгоградехь стенна кхийсира наханна ахча, дийр дара ша иштаниг Соьлжа-ГIалахь, я ларлур вара оцу гIулчах.\nInstagram-блогеран Носаев Мохьмадан агIоне «вогIу» 4 миллион гергга интернет-хьажархо. Деношкахь ерриг а Оьрсийчоьнан прессин тидаме йоьжна цуьнан цхьа видео: шега ларамболчу волгоградхошна цо 200 эзар сом дIасаластош, цара и ахча дIалахьош. Оцу меттехь хиллачара дуьйцу прессехь, мел дукха бара ахча дезарш, иза дIалахьош уьш мел саьхьара хьийзара. Блогеро динарг емалдо дукхахболучара, Нохчийчохь а бац цунах баккхийбеш.\nШен воIера вон хIума ца даьлла боху блогеран дас, Волгоград махкарчу Кадыров Рамзанан векалан гIовсо Носаев Тамерлана. Амма цо аьлларг а хета нахана дастаме - интернетхойн кхетамехь, ден ахча дIасалестош ву цо кура Iамийна кIант, и ахча доьзале пачхьалкхан бюджетера кхаьчна хила мега, яздо цхьаболучара. Тидаме ца оьцу хиламан мах хадочара Носаев Тамерлан цхьана а Iедалан балхахь вацар, цо Нохчийчоьнан векалтехь ша дийриг маьхза деш хилар.\nНехан тидаме блогер воьжна кхин а цхьана бахьаница – Носаев Мохьмада нахана «ахча кхоссар» Iедало талла деза, аьлла Волгоград-мехкан Думин депутато Осипов Александра. Амма хилларг зен арабевллачу полисхошна ца карийна блогерера даьлла вон.\nДийца даьккхинарг доцуш, нахана комаьршша ахча кхийдорца йоьзна истореш кхин а ю Носаев Мохьмадан. Масала, деношкахь иза къовсавелла кхечу цхьана блогер-зудчуьнца - тамаше хIуманаш дан дезаш хилла шиммо а. Мохьмада Iалашо лаьцна, ша юуург а ехна, иза шена йохьуш веъначунна цхьаммо а луш доцу ахча дала. Аьлларг чекх а даьккхина цо: кхача бухкург веъча, цунна делла 50 эзар сом, важа цецваьлла, дерриг а шена луш ду ахь, аьлла.\n«И тайпа сагIин акцеш ас кхин а йина, уьш кестта гур ю шуна, ларъе аш», - яздина кху муьрехь шен блогехь Носаевс.\n– Оццул йоккха гIовгIа иккхинчул тIаьхьа хьо дохко-м ца ваьлла айхьа ахча декъарна?\n– Ца ваьлла. Бакъду, айса и доькъуш хаьржинчу кепана реза-м вац со. Нийса ца дира ас иза. Делахь а, цхьанненна а ца хилла зен – иза ду коьрта.\n– Ткъа наха, ахча дIалахьош, вовшийн хьешар?\n– Дара иза ишта-м, амма зен хилла вац цхьа а. Массех стаг кIеззиг лазийнера, ас уьш сайна тIебийхира, кхерамзаллехь хийлийта.\n– Хьуна стенгара даьлла ахь нахана дIасалестош долу ахча?\n– Оцу хаттарна жоп дала ца лаьара суна, магахь. Со дикка ахча доккхуш ву. Ткъа наха дуьйцучух эр ду ас: са да хьаькам ву, цуьнан ахча ду ас дойург, боху – иза бакъ дац. Вац сан да хьаькам. Я ас декъна ахча а дац цо даьккхина.\n– Хьан дас бохура, акци дIаяхьа хьуна ахча делларг цхьа агентство ю.\n– Аьлларг, тIекIал а доккхий, даржош Iедал ду [журналистийн]. Ас иштта эр дара: цхьаъ делахь, ас тоъал болх бо, ахча а доккху, иза муха доккху, ас дуьйцур дац – шу кхетар ду аьлла хета суна.\n– Да хIун лелош ву хьан?\nИза совдегар ву.\n– Ткъа хьо? Доьшуш ву? Я цхьаьнхьа балхахь хир ву хьо, айхьа тоъал ахча доккху ма элирий ахь?\n– Даккхало соьга ахча блог лелош. Алссам ма юй сан аудитори. Кхин болх бац сан, доьшуш а вац. Айса дийриг, тIе а вирзина до ас. Блог лелайо-кх. Оцо йо суна ахчанца кхачо.\n– Стенна ийшира хьуна и хьайн акци?\n– Со винчу Волгоградехь вуно дукха бу сан блоге хьовсурш, уьш ган лиинера суна. Керла шо дара тIехIуттуш, цундела совгIат дира ас царна. Дукха хан яра суна ишта барам хIоттон дагадеана. Цундела… Бакъду, дерриг а ас дага ма-лаццара чекх ца даьлла. Кхиболчу инстаграм-блогерша а доькъу ахча кест-кеста, цундела соьга а доьхура сан блог хазахетачара. Иштта нисделира-кх. Со хIун блогер ву сайн дешархоша аьлларг далуш вацахь?!\n– Делахь а, цхьа чаьмза нисделла-кх хьан иза, масала, оьрсаша, шаьш сийсаздина оцу хьан акцино, боху.\n– Иза ас деккъа дIа сайн дешархошна дина дара. Цара доьхура соьга иза – ас кхочушбина церан лаам. Суна беза уьш, царна со а веза.\n– Ахь шаьш сийсаздина аьлла хетарш къинтIера баьхний ахь?\n– Ас шуьга аьлла ма-хиллара, ца ваьлла со динчунна дохко. Вариант кхечу кепехь хиллехьара дика-м дара… Делахь а, вацара со стагга а юьхьIаьржахIотто араваьлла, аьттехьа а вацара. Сан акцех дузу цхьаболучара сан къам, политика, кхидерг. Со чIогIа цецваьккхина оцо. Блогер а ву, цуьнан дешархой а бу. Блогерна лиина шен дешархошна диканиг дан, цо иза дина, кхидерг дерриг а эрна дуьйцу хIуманаш ду.\n– Хьан даймахкахь, Нохчийчохь а бу ахь динарг цатайнарш.\n– Ас динарг – сайн дешархой безарна ду, ца хаьа суна кхин муха ала деза. Сайх нах нийса ца кхетта новкъа ду суна. Иза ду-кх сан ала.\n– Хьан агIоне хьовсурш дуккха а бу Нохчийчохь. Соьлжа-ГIалахь доькъур дарий ахь ахча?\n– Акци стенггахь ян мега – иза бен-башха а дац, хуьлда иза Соьлжа-ГIалахь я кхечу меттехь. Амма цхьа хIума ду акцин кепах ала. Хуьлда ахча дIасадоькъуш, масала, цхьа конкурс а кхайкхийна, я кхечу, тов йолчу кепехь. ХIинца санна нис ца далийта.\n– Оцу хьан акцин хьокъехь «дош лелачу» нохчаша а йиттира хьайга телефон, боху ахь блогехь. Мила вара хьоьга телефон тоьхнарг?\n– Дош лелачу нохчаша йиттира, Нохчийчуьра хилла а ца Iа уьш. Дукха наха йиттира цхьацца олуш… Шу кхета-кх ас муьлш буьйцу. Ас йохур яц оцу нехан цIерш, дуьйцур дац цара баьхнарг. Бахьанаш ду сан и ца дийца.\n– Волгоградерчу депутато аьлларг муха тIеоьцу ахь?\n– Хадор бац ас мах. Иза цуьнан гIиллакх ду, цунна гург ду. Бакъду, со цецваьллера цо аьлларг дешча.\nВолгоград-мехкан Думин депутат Осипов Александр\n– Иза ган луур дарий хьуна, цунна хьайн дешархошца йолу юкъаметтиг йовзийта?\n– Суна хетарехь, сох бахьана а дина, шен пиар еш хьаьвзина иза. Хайп шена еш.\n– Нохчийчуьрчу Iедало махкал арахьа беха нохчийн а латтабо шен тергамехь, гIиллакх-гIуллакх, цара лелориг а зуьйш. Ахь хьуо хьайн аккаунтехь гойту цигарка узуш а, бусалба Iедалехь, аьр вай, къовлабелла боцчу мехкаршца хелхавуьлуш а. ХIинца хьо массеран а тидамехь ву, кхидIа а гойтур ю ахь и тайпа видеош?\n– Ас сайн гайтамашкахь цкъа ца оьзна цигаьрка, бутафори ю гайтинарг а. Сан видеошкахь со цкъа а ца хуьлу хелхаволуш, зудабераш ду и хелхадуьйлурш, со лаьтташ хуьлу даим а. Сценарийна кепатоьхна васт ду сан иза – вац со оццул «ваставелла». Бакъду, сан видеогайтамашкахь маьттазниг цкъа а гур дац шуна, хезар дац нохчочунна эхь хета деззал хIума дац сан блогехь. Дац гIиллакхца ца догIуш хIумма а.\n– КIезиг бу хьо хIинццалц мила ву хиинарш, хьан бакъ цIе евзинарш. «Альфредо» - иза ахь айхьа аьлла хьайх. Хьуо кавказхо вуйла цахаийта дина ахь иза?\n– ХIан-хIа, иза сан блоган васт ду. Суна, сайна цхьа васт а кхоьллина, суо дIагойту кеп а карийна, лаьара блог лелон. Италхой тов суна, цундела ийцира ас тIе церан цIе. Кхин кIарго йолуш хIума а дац – сайн хазахетарна.\n– Ахь хьуо нохчочун вастехь вовзийтина хиллехь, вазвийр варий-те хьо хьан дешархоша оццул?\n– Ца хаьа. Со Италера Альфред ву аьлла тайна яц нахана сан блог. Ас шайна кхачочу контенто тIеозийна уьш суна. Хьан дика контент елахь, бен а дац хьо къомах мила ву, суна хетарехь. Ас-м ца лечкъийна суо муьлхачу къомах ву.


Къаман хало ювца книжка -\nКъаман хало ювца книжка\nУкх шера 30 шу дуз, халкъа йоазонхочун Плиев Iасолта Махьмад-СаIида «Балан ди» яха книжка арадаьлча денз. Дунен литературанна юкъе байташца язъяь ши роман йовз сона, царех хьалхаръяр я гIорваьннача эрсий поэта Александр Сергеевич Пушкина язъяь «Евгений Онегин», шоллагIъяр язъяьр ва лакхе аз хьоахаваь Плиев, гIалгIай къаман сийдола воI. Тахан мо дагадоагIа из арадаккха гIерташ автор лийна. Цу хана со болх беш вар Нохч-ГIалгIай «Книга» оалаш хиннача объединене. Редактор цун ший найц хулаш вола Шадиев Султан а волаш, кепа тоха кийчдир из. Цу хана демократе юхьиг вай мехка дIайолалуш хиннаецаре, из роман арадаргдар аьлча дукха тешалуц. Из яздеш бIарчча вахар даьккхадале а, бакъда цунна кепа тоха ший ханнахьа дагадийхадар йоазонхочоа, цудухьа духьаленаш ца нийслуш ара а даьлар из.\nДуккхача наха хов аьнна хет сона, сенна хетабаь ба книжка чулоацам. Вай Сибре а дига, цигара цIадахккалца шийна дайнача, лайнача хIамашта хетадаьд цо из. Геттара дукха беце а, ший бакъахьара а харцахьара а турпалаш ба итт даькъахи 300 оагIонахи латтача цу книжкан. Эггара хьалха, автора хетачох, харцтурпалаш ба цу хана вай мехка паччахь хинна Иосиф Сталин, цун гIонча Лаврентий Берия. Цу шин сага лоIамах мехках даьккхад вай къам а иштта кхыдола къамаш а. Цхьан Iаьдала болхлочо хаьттар сога:\nСталинах фу хет хьона?\nВIаший духьалара уйлаш чулоацаш дар аз цох лаьца аьннар:\nСийлахь-боккхача Даьймехка тIем тIа яьккха котало лархIанза яргьяц, из йоккхача дикка дакъа юкъедихьад Сталина. Бакъда къамаш мехках дахар, зIамигача берашта, къоаношта, исташта Iазап тIаоттадар цIаккха гешт де мегаргдолаш хIама дац.\nМахьмад-СаIида Сталин цхьан оагIорахьара мара хьахьекхавац: ший къаман моастагIа санна. Ба-м ба романа юкъе а эттача хьалах ца кхеташ, Сталина бехк бе ца ловш бола турпалаш а. Масала, царех ва Iазийт. Цо йоах:\n«Къонах ва Сталин!\nМичара! Ховш вац\nиз вайгара бала.\nвай укх Iаьрчча вонах,\nХоам бергба цунга\nниз болча Дала…»\nБакъда цо ший син саIехам беш хиннаб. Деррига кхыча беса хиннад. Цунгара хьадоагIаш а цунна ховш а хиннад шедар. Из бахьан малагIа халонаш лайнай наха эзделах, гIулакхах ца боха гIерташ, къаьстта дика гу Махьмад-СаIида книжка тIа ювцача цхьан йиIий сурт-сибатага гIолла. Нохчий йоI я вагона чу, бакъда ший дегIацарча эзделах йохац из селлара доккха Iазап мехка тIаэттача хана а:\n«Нохчий йоI я ювхьаш,\nхила мег ткъаьра,\nЭзделах ца йохаш,\nйоI каша йода,\nЕр Дала Iаьхарта\nТаханарча кагирхоша кхыча тайпара кхетаду эздел яха дош. Цкъа литературан урок луш воаллаш, Бадуев СаIида «ГIув» яхача дувцара чулоацам бийцар аз. Даьца тхов туллаш воаллаш хиннав воI. Лохе ловзаш лелаш вола зIамига ший кIаьнк гIув чу водаш латташе, дIакхайка сесагага из хьаваккха ала эхь хийттад цунна, шийна юххе болх беш воаллача даьх. Аз из дийцача, 9-ча классе дешаш йолча цхьан йиIига аьлар: «ЭгIаваьв из!» Гой, мел хувцаденнад хьалха хинна эздели таханара эздели. Иштта аргдар цо, лакхе вагона чу еннача нохчий йоIах а. Ше зIамига а хиларах, латтар кхы зама а хиларах, цо кхетадац, эздел дайна вахар а валара нийса долга.\nДуккхача журналисташа а поэташа а шоай йоазош деш, во бувцаш хул салтий а эпсараш а, цар къиза хилар белгалдоахаш. Шеко яц, дукхагIбараш иштта хиларах. Цу тайпара моттиг гу вайна Чахкиев СаIида «ЦIерага маьре яхар» яхача дувцара турпал цIагIара арайоаккхаш. Мар тIем тIа вийна ягIача цу къонача кхалсагаца геттара гIожа хул из. ХIаьта аланза даргдац, дикабараш а (кIезига бале а) вай эскарца хиннилга. Ведзижев Ахьмада «Дикал – низ» яхача дувцар тIа вувцача майора набахтенах кIалхарваьккхар ше санна тIем тIа лаьтта Мухарбик. Махьмад-СаIида романа тIа а я цу тайпара оагIонаш, бакъда я цунна юкъе уж во бувцаш йола моттигаш а. КхоалагIа дакъа дIадолалуш деш вай укх тайпара мугIараш:\n«…Бийрг йитац дIадолла,\nмIарга а бетташ,\nIункаръух цун нана,\nДаьлага цIогIа детт,\nнанас ди детташ,\nелх цIийла текхаш».\nИйрча сурт да. Бакъхила тарлой цу тайпара хIама? Тарлу. Укхаза дагадох сона сай нанас дийца хIама. Са наьн-нана хиннай Дзортнаькъан Маднат яхаш. Вай арадоахача хана, ши воIи ши йоIи, пхелагIа мархIадоаллаш массехк бутт баьнна берги хиннад цун. Из хиннав Мухтар яхаш цIи а йолаш кIаьнк. Шелалах вагона чу из кхелхача, наьнагара низагIа дIа а ваьккхе, ара латтача лай гувнех дIа а тоIавийя, дIаболх уж. Цох таралесташ моттиг я романа тIа ювцар а. Иштта воча турпалех ба йоазон тIа бувца хьакимаш Пудник, Шпартун. Байна нах бийсан дIабехкаргба оаш, дийнахьа балха хила деза, йоах цар. Казаха Рустамбай-агас йоах: «Бусулбаш бийсанна каша дIабехкац…» Царех вIалла тара вац ялхлагIа дакъа чакхдоалаш Махьмад-СаIида хьоахаваь Андрусенко Фёдор. Цу сагах иштта яздаьд поэта: «Цхьанна хIаманца диста а е оза а йиш йоацаш дар Кустанайски областерча Пешковке ваьхача Андрусенко Фёдора халача хана гIалгIай дезалашта даь гIо-новкъостал. Набахтенах, балхара вохарах ца кхераш, центнерах ялаташ тийлар цо кIалбисача наха, цхьа сом хиллал шийна пайда ца беш…. 1951-ча шера балхара дIа а ваьккха, ший дезалца Краснодарски крае дIавахар Фёдор. Цу хана денз, коравеш вац из лехарах».\nВай къамах хьабаьнна эздий, хьаькъал дола, кхоллама балха юкъе дакъа лоацаш хинна нах а бувц романа тIа. Уж, шоай дуненахь хинна цIераш йоахаш, бовзийтаб цо. Масала, наха ший хьехамашца накъавоалаш хиннав Плиевс романа тIа вувцаш вола дин викал ХьажаIал-молла. Сона дукха хезад боккхийча нахагара из могавеш дола къамаьлаш. Из ше ТIой-Юртара хиннав, хетаргахьа, Чомакнаькъан тайпах хьаваьнна хиннав из. Махьмад-СаIида цун сурт-сибат юкъекхувл моллагIа динца дувзаденна хIама дувцача хана.\nЦхьайолча моттигашка цо йоаккхаш хинна назма юкъекхийлай. Из еша ловраш дукха хургба аьнна хет сона, цудухьа укхаза йоалайича бакъахьа я из:\nмичара воагIа хьо?\nхIанз мича вода хьо?\nхьо сенах кхеллав-те?\nлаьтта кхайк хьога!\nВа Къабрун ХIаказа,\nкаша кхайк хьога!\nвалар кхайк хьога!\nмерчий кхайк хьога!\nХьа дегIах ше къиза катохар,\nШий топах хьо хьалха\nварг ма вац, яхаш,\nХьол майрагIа хийла\nкIант лаьцав ше, яхаш.\nХьай каша лоткъамаш\nкIант велхаваьв, яхаш,\nЦу каша боадоне хьувзаваьв,\nвоккха ва Даьла!\nцIена ва Даьла!\nХьа уммат хиларал совгIа,\nКхы оамал ма бац тха,\nЦо деча къамаьлех а хов ХьажаIал-молла духхьала бусалба саг, Iаламсаг хинна ца Iеш, догцIена, валар дагадоагIаш, вахарца дувзаденна хьаькъал Iомадаь саг хиннилга. Цудухьа юха а юха а деша лов цох дола бакъдар, дагалоацамаш дувцаш дола мугIараш.\nМолла санна дукха везалу романа цхьаькха турпал, из Цицкиев Идрис ва.Таханарча тIехьенна кIезига хов аьнна хет сона цу тамашийнача сагах лаьца. Со зIамига волча хана, Идрис дийна вар. Из го а ираз хиннад са. Цул совгIа, тха цIагIа яр цун иллеш тIа мел дола пластинкаш а, уж дIалакхара эша проигрыватель а. Цу тайпарча наха, адам балане эттача хана, тIера сагото, гIайгIа дIаайю. Дала доккха, хоза дакъа денна саг хиннав из. Ше бIаргса доацаш хиннавале а, дахчан пандар Iомабаь хиннаб Идриса, из дIалакхара шийл саг тIехвоалийташ а хиннавац. Боккхача наха чIоагIа дукха везаш, цун ашарашка а иллешка а ладувгIаш хиннав иллиалархо, пандарча. Тха даь-да къавенна воккха саг волча хана, цун илли хьахезача, ше деш дола гIулакх дите, цунга ладувгIа оттар. Цхьадола цун иллеш чакхдаьлча, аркъалвахе велалора. ХIаьта из халкъа дукха везаш хилара тешал деш да ХьажаIал-молла цох оала дешаш: «Сона-м дош хетац Идриса оаз ца яьккхача. ПIелг тохал, Идрис, вай даьх бисача дахчан пандарах».\nБерригаш а хиннабац Iобихьарашта юкъе эздий, сабар-иман шоашца долаш, кулга цIена болаш нах. Кхыметтел Сибрено а тоабергбоацаш, сел эхь доацараш а нийслуш хиннаб. Цу тайпара нах дукха сагота хиннабац къаман гIулакха, цунга кхаьчача халонашта. Царна дагадоаллаш хиннар – шоай хьашташ кхоачашдар, кхыбараш боабаь а байха а. Ишттачарех ва Махьмад-СаIида турпал Эпсаркъий Мухтар. Хьож вай цох фу аьннад йоазонхочо: «Са оалам бизза хургбацар Эпсаркъий Мухтарах ца дийцача. Вахара нийсача наькъ тIара а ваьккха, къу вир цох къизача замо. Мухтара ший каяьннар дIахьора. Шийга хьакхаьчар, кхо ца деш, фега а хецар. Тахан хьона бIаргавайча, яьнна модж а йолаш, тиша барзкъаш а дувхаш, паькъал санна цхьа миска хулар из, лабанна кIалхара хьал а хьежаш… Ши-кхо ди даьлча, аьла санна кийчвелеи кисаш дизза ахча долаши хулар из. Цу хьале из волча хана, цхьан дегIа бокъо яцар диачохи менначохи ахча дIадала. Шийл хьалхагIа сага из дIаделча, хьалхашкахьа шу дIакIалтIа а кхессе, адамга йист ца хулаш, ара а ваьле дIаводаш Iаьдал дар цун. Даькъаза вар из цо дарах цунга дош аьннар…»\nОаш кхетадаь хургда цунна ахча мичара ухаш хиннад. ХIама лочкъаеш, наьха киса кхувдаш хиннав из. Махьмад -СаIида яхачох, из ерригача Союза къушта вовзаш а, из воагIаш вайча кхыметтел коменданташ дIаберзаш а саг хиннав.\nДикка моттиг дIалоац романа тIа автора ший вахарах-леларах дувцача моттигаша а. «Тхо везткъеи виъ саг вар, Эбаргий-Юртарча хьарара лаьца вугаш. Говраш-вордаш а ялат а хьара дисар. Тхоца бар тха юртара Ведажнаькъан Доттмарзий ИсмаIал, Кетенаькъан Оарца, тIем тIа ког бита цIавена Пхьиленаькъан Жинай Салман, кхыбараш. Сигале елхар, кIал хотта бар. Хала дар гIаш никъ бе. Тхо Сипсой-ГIалий тIа дугар шалонаш тIа дотта».\nДезалца воацаш, вигав хургвола йоазонхо Сибре. Дикка ха яьлча мара шийчарех дIакхета вIаштIехьадалац цун. Романа тIехьарча доакъошка дувц цо, ше трактораш тIа болх беш хинна хиларах. 1956-шера хиннача КПСС ХХ съездо гIалгIай бокъо яккхалца лаьтташ оахаш къахьег цо. Цу съезда дешо дегагIоз яхь гIалгIашта, бакъда нах дукха белхабаь енаяр из. ХIара кхоалагIвола гIалгIа ший къамах къоаставир мехках баьха леларах, цар Iоажал хьалхаяьккхар Сибре даьккхача 13 шеро.\nИз мо дола доккха книжка деррига дувца хала да, ер санна долча зIамигача йоазонца. ЦаI да белгалдаккха дезаш, гIалгIай меттала арадувлаш хинна книжкаш дукхагIча даькъе цхьа эзар мара хилацар, «Балан ди» яха роман пхи эзар арахийца хиннад издательствос. Из а наггахьа мара хулаш хIама дацар.\nРоманаца цхьаккха кхоачамбоацар дац, шедар лакхерча боарам тIа да аьлча нийса хургдац. Цунна юкъе нийслу цкъа аьннар шозлагIа оалаш, цкъа яь рифмаш юкъекхувлаш, цхьацца стилистически гIалаташ дола моттигаш. Уж гIалаташ роман ешача мугIарерча наха зувргдац, йоазонхочо, литература тохкаш волча сага мара. БIарчча хьаийцача, Плиевс дизза сурт оттадаьд вай мехках даьха лийннача заман. Юххера сай йоазув чакхдоалаш, журналист йолча Теркакиева Аьсета «Балан ди» яхача ший статья тIа аьнна дешаш дагадохийта ловра. Из статья кепа теха хиннай 2004 шера 17 феврале арадаьннача «Сердало» газета тIа: «…1956 шера Даькъастенгахьа дерза бокъо яьлар гIалгIай, кхыча мехках даьхача къамий санна. Ше ма дарра, цу шерашка Iайша Iазап дувцаш романаш а да вай йоазонхоша яздаь. Масала, «Доша бIоагIий» яхаш Чахкиев СаIидеи «Балан ди» Плиев Махьмад-СаIидеи…»\n← ГIалгIай мотти литературеи тахкара наькъаш тӏа\nВ Правительстве Ингушетии обсудили план мероприятий на 23 февраля →


Нохчийн а, хIиндойн а режиссераша юкъахь яьккхина кино гойтур ю оьрсийн кинотеатрашкахь\nКарарчу шеран Зазадоккху-баттахь ХIиндойчоьнан а, Нохчийчоьнан а кимематографаша юкъахь яьккхина кино гойтур ю оьрсийн кинотеатрашкахь аьлла, хаамбина ТАСС агенталле нохчийн режиссеро Терекбаев Беслана.\nМаршо Радионо яздира, стохка ГIадужу-баттахь а Терекбаевс дIахьедарх, оццу шеран Лахьан-беттан 12-чохь прокате йоккхуш ю нохчийн а, хIиндойн а кинематогрфисташа юкъахь яьккхина "Тоьлла доттагIий" ("Лучшие друзья") кино аьлла.\nБерашна лерина кино яккха буьйлабелла ши шо сов зама яра. Юьхьанца Нохчийчохь, цул тIаьхьа ХIиндойчу дехьабевлла йина кинон съемкаш.\nСюжет ишта ю: тайп-тайпанчу къаьмнашкара, динашкара кхо доттагI - оьрси а, нохчо а, хIиндо а ХIиндойчу дIакхочу, юкъахь тасаделла доттагIалла а, церан доьналла а бахьана долуш, новкъахь дуьхьалюьйлу халонаш а эшош.\n"Стохка ГIуран-баттахь гайта езаш яра кино, амма Оьрсийчоьнан културан министраллан сацамца хьовсархойн таро хир ю филме хьовса Заздоккху-баттахь", - аьлла, билгалдаьккхина режиссеро.\nДийцарехь, кино гойтур ю Къилбаседа Кавказехь а, ГIезалойчохь а, Якутехь а, Бурятехь а. Оьрсийн, нохчийн, ингалсан, хIиндойн, Iарбойн меттанашкахь хьовса таро хир ю кинога.


Цхьана баттахь кхоазлагIа 300 эзар сом гIуда хьарчийна "Мемориалах"\n"Арахьарчу агентех" долу низам тIехтесна цара аьлла, бакъонашларъяран "Мемориал" центрна 300 эзар сом гIуда тоьхна Москварчу Тверскойн кхело. Цо тIечIагIдарца, твиттерерчу церан организацин агIон тIехь хIоттийна "арахьара агент" хиларан билгало ца хилла. Ишта 100 эзар сом гIуда хьарчийна "Мемориалан" куьйгалхочух Черкасов Александрах а, фейсбукерчу агIон тIехь билгало ца хIотторна. ТIаьххьарчу цхьана баттахь шозза 300 эзар соьмана гIуда туьйхира организацина, гIалгIайн декъан фейсбукерчу а, ютьюберчу а агIонашкахь билгало ца ярна.\n2012-чу шарахь тIеийцира Оьрсийчохь "арахьарчу агентех" низам. Цуьнца а догIуш, муьлхха а коммерцица йоьзна йоцу организаци, йа хуьлий иза юкъараллан болам, агентийн тептаре яккха бакъо яра, нагахь санна, политикан гIуллакхаш а лелош, кхечу пачхьалкхашкара ахчанаш цара оьцуш делахь.\nТаханалерачу дийнахь "арахьарчу агентийн" реестрехь ю 150 сов организаци а, хаамийн гIирс а. Ю царлахь "Голос" ассоциаци а, "За права человека" болам а, бакъонашларъяран "Мемориал" центр а, къизаллашна дуьхьалоен Комитет а, Радио Свобода а, телеканалаш а "Настоящее время" а , "Голос Америки" а, фонд "Общественый вердикт" а, коррупцица къийсам латтон Навальный Алексейн Фонд а.


1. Хастам бу Далла - стигланийн а‚ лаьттан а юьхьанца кхоллархачунна‚ шишша‚ кхоккха‚ диъ тIемаш долчу маликех /пайхамарашка/ элчанаш хилийтинчунна. Цо сов доккху кхолларехь Шена луург. Баккъалла а, Дела массо хIуманан тIехь ницIкъ берг ву.\n2. Дала нахана Шен къинхетамах дIабеллинчунна - вац цуна дIакъовлархо. Цо дIакъевлинчуна - вац цуна дIахуьйцург Цул тIаьхьа. Иза сийлахь-везза верг а‚ хьукаме верг а ву.\n3. ХIай нах! Хьехаде шайна тIехь хилладолу Делан ниIмат. Дела воцчу кхечу кхоллархочо рицIкъ лур дарий-те шуна стиглара а‚ лаьттара а? Кхин Дела ма вац Иза воцург. Ма Iехадина-кх шу!\n4. Хьо цара харцвахь - хьоьл хьалха а харцбина элчанаш. Далла тIе дIадоьрзу гIуллакхаш.\n5. ХIай нах! Баккъалла а, Делан ваIда - хьакъ-бакъ ю. Шу данне а Iеха ма дойла дуьненан дахаро‚ шу данне а Iеха ма дойла Делаца Iехочо.\n6. Баккъалла а, шайтIа шуна мостагI ду‚ мостагI дей схьалаца иза. Цо кхойкху шен тоба жоьжахатин дай хиларе.\n7. Цатешнарш - царна чIогIа Iазап /хир/ ду. Иман диллинарш а‚ диканаш динарш а - царна гечдар а‚ йоккха ял ма ю!\n8. Ткъа ву-те шен Iамалах вониг шена хазйинарг‚ тIаккъа иза шена хаза гинарг /дика Iамал йинчух терра/? Баккъалла а, Дала тила вала ма вуьту Шена луург‚ Цо нис ма во Шена луург. Хьан са ма даа царна тIехь гIайгIа еш. Баккъалла а, Дела ву цара деш дерг хууш верг.\n9. Дела ву Ша мох бохуьйтуш верг‚ Цо цуьнга хьейойту мархаш‚ Оха уьш дIалехкира беллачу махка - цуьнца /догIица/ латта дендийра иза деллачул тIаьхьа. Иштта ду /шу/ духадендар.\n10. Мила хиллехь сий дезаш - Делан ду сий дерриге а. Цуьнан тIе хьала айло цIена дош а‚ дика Iамал а‚ Цо аййо иза. Вонашца мекарло еш берш - царна чIогIа Iазап ду. Церан мекарло - иза эрна ю.\n11. Дела ву Ша шу кхоьллинарг лаьттах‚ тIаккха тIадамах. ТIаккха Цо хилийтина шух боьршаниг а‚ стениг а. Цхьа а зуда берах хир ма яц‚ цо бер дийр ма дац Цуьнан хаарца бен. Цхьа а вехаш верг вехар а ма вац‚ цуьнан дахарах оьшур а ма дац жайнан чохь долуш бен. Баккъалла а, иза Далла атта ма ду.\n12. Цхьанисса бац /хIара/ ши хIоьрд: хIара мерза-теза‚ шен хи мала атта долуш бу‚ ткъа важа - дуьра туха ду. ХIораммех аша дуу керла жижиг‚ аша /цара чуьра/ схьайоху мехала маржанаш‚ аша уьш тIеюху. Хьуна го кема цара чухула кхерсташ аша лахархьама Цуьнан ниIматах‚ аша хам бийр бацара-те.\n13. Цо йохуьйту буьйса дийнан чу‚ де буьйсана чу‚ болх бойту малхе а‚ батте а. Массо а дIасхьа лелаш ю шен тоьхна хан тIекхаччалц. Иза ву Дела‚ шун Эла‚ Цуьнан ду паччахьалла. Аша Иза а витина шайга кхойкхучаьрийн долахь ма дац цуьрриг а.\n14. Аша цаьрга кхийкхича а‚ царна ца хозу шун кхайкхар‚ хезча а - цара шуна жоп ца ло‚ къемат дийнахь цара керста дийр ду шун накъосталла. Цхьаммо а хьоьга дуьйцур ма дац Ша сов хуучу /Цо/ санна.\n15. ХIай нах! Шу пекъарш ду Деле. Дела - Иза ву хьалдерг а‚ хастаме верг а.\n16. Шена лаахь шу дIадахийтина керла халкъ далор ду Цо.\n17. Иза Далла /хIумма/ хала дац.\n18. Хьур бац хьочо кхечун мохь. /Къих/ дуьзна сино дийхича а шен /мохь/ бахьар‚ хIумма цунах хьур бац /цхамма а/‚ гергарло йолуш иза хиллехь а. Ахьа хьехам бе /кхерам таса/ шайн Кхиош-кхобучух кхоьруш болчаьрна И гуш воццушехь‚ ламаз а хIоттинчаьрна. ЦIанвелларг - иза шена цIанло. Деле ду дIадахар.\n19. Цхьанисса вац бIаьрса доцург а‚ бIаьрса дерг а‚\n20. Боданаш а‚ нур а‚\n21. IиндагIа а‚ йовхо а‚\n22. Цхьанисса бац дийнаберш а‚ белларш а. Баккъалла а, Дала хозуьйту Шена луучуьнга. Хьо ма вац хозуьйтург долуш кешнийн чохь волчуьнга.\n23. Хьо веккъа кхерамча ву.\n24. Баккъалла а, Оха вахийтина хьо бакъдолчуьнца кхаъ боккхург а‚ кхерам тосург а хилла. Цхьа а уммат ца хилла шена юкъахь кхерамча ваьхна бен.\n25. Цара хьо харцвахь‚ царел хьалха хиллачаьра а харцбина /элчанаш/. Цаьрга баьхкира церан элчанаш билгалонашца а‚ язонашца а‚ нуре долчу жайнаца а.\n26. ТIаккха Аса схьалецира ца тешнарш. Муха хилира Сан Iазап?\n27. Хьуна хаьий Дала доссина хилар стиглара хи‚ Оха схьабехира цуьнца стоьмаш‚ шайн беснаш тайп-тайпана а долуш‚ лаьмнех а /дихкира/ некъаш кIайн а‚ цIе а‚ шайн беснаш тайп-тайпана а долуш‚ чIогIа Iаьржа дерш а.\n28. Иштта нахах а‚ дийнатех а‚ бежнех а /хилийтира Оха/ шайн беснаш тайп-тайпана долуш. Баккъалла а, Делах кхоьру Цуьнан лех Iелам нах. Баккъалла а, Дела ву везза верг а‚ гечдеш верг а.\n29. Баккъалла а, Делан жайна доьшуш берш‚ ламаз хIоттинарш‚ Оха шайна деллачу рицIкъех сагIа делларш къайлах а‚ гучахь а - уьш дог дохуш бу хIаллак хир йоцчу йохк-эцаре /ялсамане/‚\n30. /Уьш догдохуш бу/ Цо дIаяларе шайн ял‚ шаьш совбахаре Шен ниIматах. Баккъалла а, Иза ву гечдеш верг а‚ шукаре верг а.\n31. Оха вехьеца жайнах хьоьга делларг иза бакъдерг ду‚ нийса догIуш а хилла долу шел хьалха хиллачуьнца. Баккъалла а, Дела Шен лех дерг сов дика хууш а ву‚ гуш а ву.\n32. ТIаккха Оха жайна /КъурIан/ делира ирсана Тхан лех Оха хаьржинчаьрна. Царех шена зулам дийриг а ву /цу КъурIанца Iамал ца еш/‚ царех барамехь /Iамал еш/ верг а ву‚ царех Делан пурбанца диканашца хьалхаваьлларг а ву. ХIара - иза ду доккха ниIмат.\n33. Iадну бошмаш /ю царна/‚ шена чу уьш боьдур болуш‚ /церан куьйгийх/ буллур бу дашон а‚ луълуъан а гIоз‚церан духар цу чохь хир ду дари.\n34. Цара эр ду: "Хастам бу Далла‚ тхуна тIера сингаттам дIабаьккхинчу. Баккъалла а, тхан Кхиош-кхобург гечдийриг а ву‚ шукаре верг а ву.\n35. Иштаниг ву Иза Ша хьанал дина тхуна /гуттар латтаран/ цIа /ялсамани/ Шен ниIматах‚ тхоьх ца хьакхало цу чохь хало‚ тхоьх ца хьакхало цу чохь кIаддалар.\n36. Ца тешнарш - царна жоьжахатин цIе ю‚ кхиэл йийр яц царна уьш леш‚ айдийр дац церан тIера цуьнан Iазапах /хIумма а/. Иштта бекхам бо Оха хIора цатешачунна.\n37. Цара кхуьйкхур ду цу чохь: "Тхан Кхиош-кхобушверг‚ ара дахахь тхо‚ оха дика Iамал йийр ма яра тхаш йина хилларг а йоцуш!" Оха даха ца дитира шу /дуьненахь/‚ ша кхеташ верг кхеттал? Шуьга ма веара кхерамча. Iовша /хIинца Iазап/‚ вац зуламхошна цхьа а гIоьнча.\n38. Баккъалла а, Дела ву стигланийн а‚ латтан а къайлахьдерг хууш верг. Баккъалла а, Иза ву дегнашкахь дерг хууш верг а.\n39. Иза ву Ша шух лаьттахь тIаьхье хилийтина. Милла велахь керста ваьлла - цуна шена ду цуьнан керстаналла. Сов бохур бац керстанаш церан керстаналло шайн Кхиош-кхобучун гергахь оьгIазаллица бен. Сов бохур бац керстанаш церан керстаналло эшаллица бен.\n40. Ахьа ала: "Хьовсал шайн накъосташка‚ аша шайга кхойкхуш болчу Дела а витина. Гайтал соьга‚ хIун кхоьллина цара лаьттахь‚ я царна накъосталла ду стигланашкахь‚ я Оха цаьрга жайна делла‚ уьш Цуьнгара билгалонаш тIахь а болуш? ХIаъ‚ зуламхоша - цхьаболчара вакхарна еш йолу ваIда Iехор бен ма яц.\n41. Баккъалла а, Дала лоцуьйтуш ю стигланаш а‚ латта а дIатиларх. Уьш дIатилча лоцуьйтур яри-й уьш цхьамма а Цул тIаьхьа? Баккъалла а, Иза ву тIех кхетаме верг а‚ гечдийриг а.\n42. Цара /Маккара керстанаша/ дуй биира Делаца инзаре чIогIа дуй шайга кхерамча вагIахь‚ шаьш хир ма ду уггар нийсачу новкъахь долчу умматех цхьаъ‚ аьлла. Цаьрга кхерамча веъча‚ цо сов ца бехира уьш /ислам динан/ генабаларца бен‚\n43. Лаьттахь курабаларца а‚ вочу мекарлоца а бен. Вон мекарло ца хьерча шен охIлах бен. Хьоьжур бу-й уьш хьалхалерчийн Iадате бен? Хьуна карор ма дац Делан Iадатна хийцар. Хьуна карор ма дац Делан Iадатна хьавзор /кхечун тIе/.\n44. Уьш ца лела лаьттахула‚ ца хьоьжу-те‚ муха хилла царел хьалха хиллачьрийн тIаьхье? Уьш ма бара хIоккхарел вуно чIогIа ницIкъаца. Дела хили Ша духатухур воцуш стигланашкахь а‚ лаьттахь а цхьанно хIумано. Баккъалла а, Иза хили хууш верг а‚ ницIкъберг а.\n45. Дала нах луьйцуш белхьара цара дийначуьнца‚ цу /лаьттан/ экъана тIехь дуьсур ма дацара цхьа а дийнат‚ делахь а тIехьатотту Цо уьш шайна тоьхна хан тIекхаччалц. Церан /тоьхна/ хан тIееъча - /Цо бекхам бийр бу царна шайн Iамалашка хьаьжна/. Баккъалла а, Дела хилла Шен леш гуш верг.


Чимаев Хьамзат а, Кадыров Рамзан а\nИйначу кепехь латаршкахь ша Тайсон Майк а, Iела Мухьаммад а ву аьлла нохчийн UFC- н латархочо Чимаев Хьамзата. Оцу кепара дIахьедар дина цо, шен инстаграмерчу агIоне язбеллачу цхьаболчара ша UFC-хь боху толамаш тешош бац аьллачул тIаьхьа.\n"UFC -хь со кхозза бен летта вац, со мила ву дIахаийта ларийна а вац хIинца а. Наха юх-юха а дуьйцу, гIарабовлазчу латархойх тийсавелла со, амма хIинца ас гойтур ду со мила ву. Ас берш эша а бина, сайн доьхка схьаоьцур ду. Дуьненахь а тоьлларг мила ву ас дIахоуьйтур ду оцу нахана. Со Тайсон Майк ву ММА-хь, со Iела Мухьаммад ву ММА-хь", - аьлла, дIахьедина Чимаевс ингалсан маттахь.\nАмерикан Цхьаьнатоьхначу Штаташкарчу спортан комментаторша бехкбиллира UFC-н Швецерчу латархочунна, нохчочунна Чимаев Хьамзатна, иза Соьлжа-ГIала вахарна а, цигахь мехкан куьйгалхочуьнца цхьанакхетарна а, цо шена совгIатйина "Мерседес" схьаэцарна а.\nТIаьхьо коронавирусан инфекци хьакхаелла, халла оцу лазарх велира Чимаев. Зазадокху-беттан юьххьехь дIахьедира спортхочо, ша шен спортера карьера дIатосу, аьлла.\n"Хетарехь, со ваьлла, кхета, ас доьхка схьа ца даьккхина, амма иза бац кху дуьненахь коьрта толам, хаьа, шуна иза новкъадогIур дуйла, амма сан даго а, дегIо а боху соьга: чекхдели", - яздинера спортхочо.\nСпорт йита "сихвеллера" ша аьлла Чимаев Хьамзата шен фанаташка\nЦул тIаьхьа Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыровс доларчу кеманца Швецера Нохчийчу валийра Чимаев. ДIахьедира, тIейогIучу хенахь "Ахмат" клубан цIарх цо летаршкахь дакъалоцург хиларх.


Стенна оьшу нохчашна хIиндойшца гергарло?\nКху деношкахь ХIиндойчуьра кхаьчначу делегацина хьошалла лелийра Нохчийчохь. Оьрсийчуьра хIиндойн векалаллераа нах баьхкинера Соьлж-ГIала, коьртехь посол Саран Панкадж а волуш.\nХьешашна улло ваьлла, церан лаамаш кхочушбора къоман политикан, арахьарчу зIенинй, зорбан, информацин министро Умаров Джамбулата.\nИштта цхьанакхетарш хилла тобан мехкан куьйгалхочуьнца Кадыров Рамзанца а. Шина агIоно Iалашо юьхьарлаьцна тIейогIучу хенахь массо а кепара вовшашца юкъаметтигаш латто.\nКъаьстттина тидаме эцна хIиндойн а, нохчийн а бизнесхойн вовшах а кхетта, шаьш дахаре ерзон йолчу проектехь дийцарш дар.\nХIиндойн дипломато Нохчийчоьнан куьйгалла хьошалгIа кхайкхина шайн пачхьалкхе царна бегIийла доллучу хенахь.\nСоьлж-ГIалахь хIоттийначу пресс-конференцехь Саран Панкаджа дIахьедар дира, республикан урхалхойн боккха лаам хиларх шайн пачхьалкхца гергарлонаш латто.\n"Йохка-эцарна а, инвестицешна а тIера дIадуьйладелла, оха дийцаре дира экономикан а, Iилман а юкъаметтигашна тIехь къахьегар а, иштта терроризмаца къийсам латтор а, кхузаманахь Исламан дуьненчохь дIалаьцначу декъах а, иштта кхи а дуккхаъчух", - элира пресс-конференцехь Сарана.\nИштта цхьа могIа цхьанакхетарш дIадаьхьна ХIиндойчоьнан тобано кеп-кепарчу министраллийн векалшца а, пачхьалкхан университетан студенташца а, хьехархошца а.\nДоьшийлийн инфраструктурана реза хиллачу хIиндойша Iаламат пайден а, мехал а хир дара аьлла, нохчийн а, шайн а студенташ хуьйцуш, практика юкъаялийча а.\nХьахоза ца дисина туризман а, културан а гергарлонаш дIатийсар а. Оцу агIор дуьххьара гIулч йоккхуш шина пачхьалкхан векалша барт бина тIейогIучу хенахь Нохчийчохь хIиндойн културан фестивал хIотто. Гурахь Соьлж-ГIалин 200 шо кхачар даздар хIиндойн эшаршца, хелхаршца, киношца иэдан барт хилла церан цкъачунна.\nДоккхха ниIмат лору зорбан министро Умаров Джамбулата, ХIиндойчоьнна нохчашца гергарлонаш, уьйраш иэшар.\n"ХIиндойн делегаци вайн махка яро а гойту, оцу тIехйоккхачу пачхьалкхан вайца даггара интерес хилар. Бусулбанаш алсам бехачу дуьнечуьрчу мехкашлахь иза шолгIа пачхьалкх ю.\nКIезиг хIума дац, дуьненаюкъара терроризм вай эшийна хилар тидаме а эцна, ХIиндойчоьнан политикан гонашкахь Нохчийчоьнан зеделлачух пайдаэца лаар дипломато схьахаийтар зовкхе ду вайна" бохуш, дозаллийца дуьйцу министро.\nДоцца аьлча, боху Умаровс, вовшашлахь Iама хIума долуш ю ший а регион.\nНохчийн яздархочо, културан белхахочо Уциев Аюба а, шена хетарехь, билгалдаьккхира юкъаметтигаш, гергарлонаш лелор зене цахилар а.\n"Муьлххачу а къомаца а, културехь а, экономикехь а, дешарехь а, Iилманехь а, мичча агIор а лелош йолу юкъаметтигаш дера ю вайна мехал а, вайна гергара а.\nАйхьа цхьаъ дечу хенахь цхьаннах дагавала, царна хетачуьнца а дуста а дуста, хьайн даго кълбалдийриг а, хьайн гIиллакхца догIург бен дан а ма де, олуш ду вайн дайша а. Церан, хIиндойн, културе дукха мел хьоьжу а, царна шайн култура мел еза, цара цуьнан мел сий-пусар до хааре терра бен хир дац хьайн дагчохь, хьайн култура чIагIъялар а, кхир а", - элира Маршо Радиоца шен къамелехь Уциевс.\nДелахь, дерриг тIаьхьа а теттина, тахана хьалхадаьккхина дуьйцург ду, рогIерчу Соьлж-ГIалин 200 шо кхачарна леринчу даздаршкахь хIиндойн културан фестиваль дIаяхьа бинчу бертах.\nБакъду, продюсер Терекбаев Беслан коьртехь волчу "Чеченфилм" компанино хIиндойшца масех шо хьлаха дуьйнна долийначу културан гергарлонех цкъачунна яьлла йист ца го, я беана пайда а.\nМасийттаза хIиндойшца цхьана масех кинопроект ю йолийна аьлла, махкарчу зорбанашкахь дийцар-м дисира, деккъа хабар а хилла.\nТкъа Соьлж-ГIалахь хинболчу барамех дуьйцуш, дипломато Сарана аьлла, кинох, хелхарех, музыкех, кхечу Нохчийчохь езаш тIеоьцучу шайн културан аспектех лаьттар ю фестивалан программа.\nНохчийчохь хIиндойн хелхарех я эшарех пайдаоьцурш алсам бу ала а хало ду, хIунда аьлча, хIинццалц схьа театран, филармонин сцени тIехь локхуш хезнарг цхьа йиш ю, махкахь евзачу эшаршлакхархочо Парсанова Таисас а, "Хьапар-чупар" кегочу Исламов Султана а цхьана сурт а хIоттош.\nХенан йохалла ХIиндойчоьнан бахархошна вайнехан култура йовзийта Iалашо а тIелаьцна хьешаша, нохчийн пачхьалкхан "Даймохк" цIе йолчу берийн хелхаран ансамблан репетицехь хиллачул тIаьхьа.\nШайн къомо Iаламат дика тIеоьцур ду аьлла хета хьешашна нохчийн хелхарш а, мукъамаш а.


1 Гуьржийчоьнан дозанна уллора Дагестанера Талсух юрт. Лаьмнашка доттагIашца вахча доху Шапиевс суьрташ.\n2 Гунибера Салта юьрта гергга гIорийн чухчари. 24 шо долчу фотографо экспедицешка леларх иштта элира RFE/RL-е: "Оха Iаламан аренашкахь масех де доккху. Цкъацкъа пхи де доккхуш нисло."\n3 БIаьстенан заза а, кортошкахь ло Iуьллу исбаьхьа лаьмнаш а Дагестанерчу Шемалан кIоштахь. Шапиево даре до, Дагестан кхо, диъ шо хьалха яра чIогIа кхераме меттиг Исламистийн гIаттам бахьанехь, амма хIинца иза дуккха а маьршах ю.\n4 Кху Iай Шапиевс Бермамытан платохь йолчу чIожана сурт даьккхира. 2016-чу шарахь Дагестанехь экстремисташ де тIелатарийн терахь алсамдаьллера, ткъа тахана цигара хьал дуккха а маьрша ду. Делахь а, Шапиевс ларвалархьама Iедалшна хоуьйту ша воьду меттиг.


Сацам бина баьлла, юхабоккхийла а дац…\nОьрсийчоьнан Конституцин кхело низамца богIуш лору Нохчийчоьнан а, ГIалгIайчоьнан а доза къастош шина мехкан куьйгалхоша тIеэцна сацам. Оцу маьIнехь жамI дIакхайкхорца ерзийна дозан хьокъехь ши кIира хьалха ладегIарш дIадахьна кхел цуьнан куьйгалхочо Зорькин Валерийс.\n"Оьрсийчоьнан Конституцин кхело Оьрсийчоьнан Конституцица богIуш лору ГIалгIайн Республикан а, Нохчийн Республикана дозанаш билгалдохуш бина барт а, иза тIечIагIдина долу ГIалгIайчоьнан низам а", - билгалдоккху кхело шен сацамехь.\nКонституцин кхело чIагIдарехь, хьашто яц Нохчийчоьнца долу доза къастош, ГIалгIайчохь референдум дIаяхьа.\nКхел ерзош цуьнан куьйгалхочо Зорькин Валерийс дIахаийтира: "Сацам бина баьлла, иза юхалиста бакъо а яц".\nКонституцин кхеле кхачале…\n2018-чу шеран Гезгмашин-баттахь шина мехкан куьйгалхоша, Евкуров Юнус-Бека а, Кадыров Рамзана а барт хIоттийра шайн мехкийн дозанашкахь долалла къастаза юьсу лаьттан асанаш дозанца билгалйохуш.\nРогIерчу ГIадужу-баттахь бертанна ратификаци йира шина мехкан парламенташа. Иштта низаме дирзира документ. Амма иза шеконе даккхира гIалгIайн массех депутато. Церан дехарца ГIалгIайчоьнан конституцин кхело, шен таллам а бина, мехкийн куьйгалхоша бина сацам а, тIеэцна низам а догIуш дац мехкан конституцица, референдуме даккха дезара дозанца доьзна хаттар, аьлла, къастийра.\nБахначу беттан 8-чу дийнахь Евкуров Юнус-Бека Оьрсийчоьнан Конституцин кхеле дийхира нийсо яр. Иза тешна вара ГIалгIайчоьнан конституци харц хиларх, ша тIечIагIбина сацам юхабаккха цуьнан бакъо яцарх.\nОьрсийчоьнан Конституцин кхело Лахьан-беттан 27-чу дийнахь Евкуровн дехарца листира дозанах йолу шеконаш. ЛадуьйгIира шина мехкан Iедалан векалшка, парламентийн спикершка, адвокаташка, Оьрсийчоьнан Iедалерчу юристашка, коьртачу хьукматийн векалшка. Иштта, дош делира гIалгIайн юкъаралхоша къовсаме даьккхинчу лаьтта тIехь бIешерашкахь дай баьхначу орстхошка а.\nКонституцин кхелехь президентан векал волчу Кротов Михаила элира, шена низамехь хета шина мехкан векалша бина барт а, иза тIечIагIбеш куьйгалхоша яьхна гIулчаш а. Оццу маьIнехь дара Инарла прокуратуран Конституцин Кхелерчу векало Васильева Татьянас а, Федерацин кхеташонан векало Клишас Андрейс а аьлларг а.\nНохчийчоьнан спикеро Даудов Мохьмада билгалдаьккхира ша кхелехь къамелдеш, шина махко барт беш юьхьаръэцна дозанашкахь бехачу нехан лаам, аьлла. ГIалгIайчоьнан парламентан куьйгалхочо Яндиев Мохьмада дийцира, ши мохк дозанца къастабелла бацаро халонга доккхура мехкийн йистонца бехачу нехан хьал, царна ца хаьара муьлха латта административан маьIнехь шайн ду я луларчу мехкан ду, ткъа оцо аха а, ялта ара а хьем бора бахархошна, аьлла.


Ибрагимов Ризванан кхеле иза бехкевийриг ян ца туьгу мел кхайкхарх а\nШинарийдийнахь Соьлж-ГIаларчу Октябран кIоштан кхело дIаяхьна яздархочун-историкан Ибрагимов Ризванан бехк толлучу девнан рогIера кхеташо. Иза бехкевечу прокуроре а, тIехIуьттучу адвокате а ладоьгIна кхелхочо Налаева Хадижата.\nИбрагимов Ризвана а, цуьнан агIоно а кхузза дехна, иза экстремизмаллехь бехкевеш йолу Пайзулаева Заира кхеле ялор. Юха а иза ладегIаршка кхачо тIелецира кхелахочо.\nКхело лейина цхьа теш - Ибрагимов Ризванан жайнеш доьхкинчу туьканан белхахо. Цо билгалдаькхира, жайнеш шаьш дохка схьаэцале, магийна йоцчу книгийн могIарахь дуйла хьаьжира шаьш, уьш цу юкъахь доцийла хиича, дохка дIаийцира, аьлла.\nКхелахочо, жайнеш дIаоьцурий, аьлла, хаьттича, жоп делира тешо: «Дика ца оьцура, амма Ибрагимов Ризван телехьожийлехь емалвеш гайтинчул тIаьхьа дIаэца долийра».\nИбрагимов Ризван Нохчийчуьрчу Iедалан цхьана декъо бехкево экстремизмалле книгаш язъярна а, арахецарна а ("Нохчийн къомах лаьцна долу ДIахьедар", "Палестина? ХIан-ХIа, Нохчийчоь", "Пайхамарш схьабовларан къайле").\nКхелан кхеташонехь хилира Маршо Радион корреспондент. РогIера кхеташо дIахьор ю тIедогIучу пIераскана.


Гезгмашин-беттан 05, 2016\nМангал-беттан 15, 2016\nСтигалкъекъа-беттан 11, 2016\nЧиллан-беттан 04, 2016\n2015 шарахь Оьрсийчоьнан 44 регионехь алсам бераш дар бахьана долуш цигарчу бахархойн терахь алсамдаьлла. Вуьшта аьлча, Оьрсийчуьра ах сов регионащкахь дуьненчу девллачу берийн терахь алсамдаьлла нах кхалхаран терахьал а. Дустархьамма аьлча 2000-чу шарахь цу тайпа регион 11 бен яцара.\nУггар дукха бераш дина меттиг, Росстато дийцарехь, Къилбаседа Кавказ ю. Цигарчу бахархойн терахь 2015-чу шарахь алсамдаьлла 83 эзар 900 стагана. Нийсса бIостанехьа жамI делла Оьрсийчоьнан юккъерчу регионаша. Цигарчу бахархойн терахь лахделла 89 эзар 300 стагана. Росстато дийцарехь, ерриг а регионаш лерича, Оьрсийчоьнан бахархойн терахь алсамдаьлла 32 эзар 700 стагана.\nДечкен-беттан 08, 2016\nГIуран-беттан 22, 2015\nЛахьан-беттан 25, 2015\nГезгмашин-беттан 17, 2015\nМарсхьокху-беттан 12, 2015\nТовбеца-беттан 23, 2015\nОьрсийчоь - Къилбаседа Кавказ: экономикан башхалла\nРейтинг хIоттийнарг ю РИА-Рейтинг агенталла\nТовбеца-беттан 14, 2015\nНохчийчоь: газан, хин, серлонан мехаш хийцабелла\nПхи шо хьалха хиллачул 40-50 процент хийцабелла Оьрсийчохь газан, хин, серлонан мехаш. Нохчийчохь лаьттинчу а, тахана лаьттачу а мехийн сурт иштта ду.


Чехов Антон "Стомманиг а, вуткъаниг а (дийцар)"\nАьчкан некъан Николаевски вокзалехь цхьаьнакхийтира ши доттагI: цхьаъ – стомманиг, важа – вуткъаниг. Стоммачо вокзалехь хIинцца делкъе йинера, даьттано хьандина цуьнан балдаш, ношднллахьечаш санна, къегара. Цунах дезачу чагIаран хьожа етталора. Ткъа вуткъаниг хIинцца охьавоьссинера вагона чуьpa, цуьнгахь чамданаш а, шеддаш а бара. Цунах кофен а, дакъийначу жижиган а хьожа йогIура. Цуьнан букъа тIexьapa схьахьоьжура еха чIениг йолу оза зуда – цуьнан xIycaмнaнa а, лекха, цхьа бIаьрг хабийна гимназист а – цуьнан кIaнт. – Порфирий! – воккхаверан мохь белира стоммачун, вуткъаниг гича. – Хьо вуй xIapa? Сан хьомсарниг! Ма дукха шераш дар-кха ганза!\n– Сан Дела! – цецвелира вуткъаниг. – Миша! Бераллин доттагI! Хьо мичара вели?\nДоттагIий кхузза мар-маракхийтира, тIaккxa шайн хих буьзна бIаьргаш вовшашна тIеттIа хьажийра. Ший а хазахетарна воьхнера.\n– Сан хьомсарниг, – дIаволавелира вуткъаниг. – Ма дагахь а дацара! ХIapa цамоьттург! ХIай, соьга дика схьахьажахьа! Хьалха ма хиллара, товш стаг ву-кх хIинца а! Хьалха ма хиллара, куьце а, тамехь кечвелла а! TIaккxa, муха ву хьо? Хьалдолуш вуй? Зуда ялийний? Со, хьуна ма-гарра, зуда ялийна ву...\nXIapa сан зуда Луиза ю, Ванценбахера... лютеранка... ткъа иза – Нафанаил, сан кIaнт, кхоалгIачу классан дешархо. Нафаня, xIapa сан бераллин доттагI ву! Гимназехь цхьаьна дешна оха.\nНафанаила, жимма ойла а йина, шен коьртара куй дIабаьккхира.\n– Гимназехь цхьаьна доьшуш вара, – кхидIа а дуьйцура вуткъачо. – ДагадогIий хьуна, оха хьо муха хьийзавора? Хьо, Герострат бохуш, хьийзавора, ахь, папироса Iуьттуш, пачхьалкхан книжка ягаярна. Ткъа сох Эфиальт олура, со мотттохар дезаш хиларна. Хьа-хьа... бераш дар-кха! Ма кхера, Нафаня! Юххе тIегIo цунна... ткъа xIapa сан зуда ю, Ванценбахера... лютеранка.\nНафанаил, жимма ойла а йина, ден букъа тIexьa дIалечкъира.\n– TIaккxa, муха вехаш ву хьо, доттагI? – хаьттира стоммачо, воккхаверца доттагIчуьнга а хьоьжуш, – болх мичахь беш ву? Даржехь хьалаваьллий?\n– Балхахь ву, сан хьомсарниг! ШолгIа шо ду коллежски асессор волу, Станислав – мидал а елла. Алапа ледара ду... И-м Далла дика хуур дара! Зуда музыкин урокаш хьоьхуш ю, ткъа ас дечигах портсигараш йо. ТIехдика портсигараш! Цхьаннах сом а доккхуш, юхку. Нагахь цхьамма итт я цул сов оьцуш хилахь, хьо хьуо а кхета-кх, механа охьа а волу. Халий, аттий хене довлу-кх. Департаментехь болх беш вара, ткъа хIинца кхуза сехьаваьккхина, кехаташ яздеш ву оццу ведомствехь... кхузахь болх бийр бу. Ткъа хьо муха ву? Штатехь белхало ву? XIa?\n– XIa-хIа, сан хьомсарниг, лакхо-о айалахь, – элира стоммачо. – Со лаккхарчу штатехь ву... шиъ седа а белла.\nВуткъачун юьхь тIepa бос байнера, ша волччохь лацавелира, амма дукха ца Iаш цуьнан бат шуьйрачу велакъажарехь массо а aгIop дIасаяхара; хеталора, цуьнан юьхь тIepa а, бIаьргаш тIepa а суйнаш Iенаш санна. Иза ша хебира, кхи тIe а вуткъавелира, букъ сеттира... цуьнан чамданаш а, шеддаш а, гIутакхаш а хебаршка яхара, хебира... Цуьнан зудчун еха чIениг кхи тIe а яхъелира; Нафанаила, ша волччохь вула а луш, шен мундиран ерриге нуьйдарчий дIатийсира...\n– Со, хьан локхалла... ЧIогIа хазахета! Бераллин доттагI, ала мегар ду... ЦIеххьана иштта воккха хьаькам а хилла! Кхи-кхи-кхиъ!\n– XIa, тоьар ду!, – юьхь хабийра стоммачо. – Стенна оьшу и къамел? Вайшиъ берахь дуьйна ши доттагI ву – тIaккxa стенна оьшу даржана хьалха oxьaтeIa!\n– Собардехьа... Хьо хиларна..., – велар лелхаш, кхи тIe а хебира вуткъаниг. – Хьан локхаллин къинхетаме тидам… ГIора доуьйту хи санна… XIapa верг, хьан локхалла, сан кIaнт Нафанаил ву… зуда Луиза, лютеранка, кхечу кепара...\nСтомманиг дуьхьал цхьаъ ала лууш хилира, амма вуткъачун юьхь тIexь оццул сийдар, мерзалла, лераме муьсталла а гина, лаккхарчу штатан хьаькаман дог керчира. Цо, дIа а вирзина, вуткъачуьнга, цуьнан Iодикаеш, куьг кховдийра. Вуткъачо цуьнан кхо пIелг схьалецира, дерриге дегIаца цунна хьалха охьатаьIира, китайхо санна: «Хи-хи-хи» – аьлла, велар а оьккхуьйтуш. Зуда елакъежира. Нафанаила когаца чхашт дира, хурашка охьа а йожош. Уьш кхоъ тамехь инзарбевллера.\nОьрсийн маттера гочдинарг -


ХIора шарахь дуткъало депортаци лайначу вайнехан чIор\nЧиллан-бутт 23, 2018\nДепортаци. Архивера сурт.\nКъам дIадохоран де дагадогIурш хIора а Чиллан-беттан 23-гIа тIе мел кхочу кIезгах буьсу. Ткъа шайн дагалецамаш бийца а, цу дагалецамашка шайна, шайн доьзалшна а Iаткъам байта луурш кху хене бевллачу депортацин тешашна юккъехь кхин а кIезиг бу.\n1944-чу шарахь 13 шо долуш вара Алиев Рамзан. Къам дIадохочу хенахь Итон-Кхелан кIоштарчу цхьана кIотарахь хилла иза шен деца-ненаца а, йижаршца-вежаршца а. Цу кIотара кхаччалца салтийн машенаш хьала ца кхачаяларна, гIаш шина дийнахь герга некъ бан безна цуьнан Сипсу-гIала цIерпоштан вокзале кхаччалца.\nЦо дагалоьцу: „Сарахь дуьйна схьа а баьхкина, буьйса йоккхуш бара цигахь салтий. Юха Iуьйранна арадехира тхо, луларчу юьрта даха деза, аьлла. ГIаш Кенаха дигира тхо. Цигахь буьйса а яьккхина, юха а гIаш Ялхара дIадигира тхо. Цигахь а буьйса а яьккхина, кхозлагIчу дийнахь Эвтара охьадигира.\nТкъа цигара машенашкахь Сипсу-гIала цIерпоштина тIекхаччалца дигира. 15-17 дийнахь некъ бира оха. Юха Чимкенте дIакхаьчча шозлагIчу дийнахь балха арадехира. Дийнахь луш 300 грамм бепиг дара. ШозлагIчу Iай тхан нана а, шиъ ваша а велира. Цхьаццаболу лоьзалш хIу хедаш дIабевлира“.\nТарсаева Зайнап 8 шо долуш хилла бохаман дийнахь. Цунна дика дагадогIу, шаьш Iуьйранна салтеша самадаьхначу мIаьргонехь дуьйна Казахстане кхачаллца хилларг а, цул тIаьхьа кхойтта шарахь хийрачу махкахь шайна мел гинарг а: „ДIакъевлна машенашна тIе а даьхкина дIадигира тхо гIалитIа. Цигара дIа цIерпоштица Алма-Ата дигира. Новкъахь социйле кхаьчча юург лора тхуна. Мацалла чIогIа хала яра. Цхьаболчара кхеллешна тIера буьртигаш лехьадора. Цул тIаьхьа Iаьржа а долуш дама делира тхуна. Иштта халий, готтий Iийна-кх тхо цигахь“.\nКъам дохор шайн бIаьргашца гина а, иза шайн яIни тIехь лайна а болчеран тоьшаллаш дуьйцу, хIара карахьчу хенахь санначугIурачу Чиллан-беттан деношкахь ах миллион герга адамна тIехIоьттинчу балан барам мел боккха хилла. Iедалан дайша а, политикан буьйранчаша а и де а, и бала а, и харцо а адамашна мел дийцдалийта гIертарх, иза къоман иэсехь даима а лезачу дагалецамех дуьсур долуш ду.\nКадыровн кепехь депортаци\nНохчийн бIаьвнаш: муьлш бу "реставраторш"?\nНидерландашка кхаьчна Саакашвили Михаил\nВенехь нохчийн кхел йирзи...\nМухIажаршна депортаци ярна дуьхьал акцеш хилла Европерчу гIаланашкахь\n„Исс берах Сибрехара юхайирзинарг тхо кхо йоI яра“\nНохчийчу депортаци йинчу доьзалан кехаташ дисина Австрехь


Маршо хьахийча моха ягIахь а...\nГIуран-бутт 23, 2015\nКъаьмнашка маршоне болу хьогам, суверенитете кхийдар ца дитийтало Кремле.\nКремло къаьмнашка «маршо ма езза дIаэца» боху зама яра 20-гIчу бIешеран чаккхе. Амма ша Несара веъча 1991-чу шарахь и кхайкхам бинчу президента Ельцин Бориса кхо шо а далале болийра маьршабовла лиинчу нохчашца тIом. Цул тIаьхьа кхин хьахн магош а йоцуш, дакъазъяьккхира «суверенитет» термин. ХIинца и дош юха а хьехо долийна цхьадолчу къаьмнаша.\nГIезалоша боху шаьш шайн куьйгалхочух дуьтур дац «президент» алар. Оцу хьокъехь дехьа-сехьа резадацарш кхуьйсуш Москох а, Казан а Iе ю хIинцца-м дикка хан.\nТIаьххьара дар-дацар хилира деношкахь низамкхоллархойн Кхеташонан президиуман гуламехь. Чохь Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думин спикер Нарышкин Сергей а волуш, ГIезалойчоьнан парламентан куьйгалхочо Мухаметшин Фарида Москох, аьлча а, Дума бехкейира цо конституцица догIуш доцу низамаш арахецарна.\nГIезалойн спикеро бахарехь, цуьнан дехарца Казанерчу университето зийна Оьрсийчоьнан низамаш – 22 ду коституцица галморзахдолуш. Шаьш бина талламаш ша пачхьалкхерчу конституцин кхеле а хьовсийна, бохура Мухаметшина.\nДума конституцина тIехула иккхинийла гойту депутаташа гIезалошка кхин шайн президентах «президент» ма ала бохуш хьийзаро а. Иштта йовзийтира шен претензи деношкахь ГIезалойчоьнан низамашкахула а, къепехула а йолчу Пачхьалкхан Кхеташонан гIентдас Ягудин Шакира.\nГIезалошна «мехкан президент» боху термин республикан а, цигарчу халкъан а идентификатор ю, къоман статусан билгало ю, бохура Ягудина.\nЮккъехула аьлча, гIезалойн мехкан куьйгалхочух «президент» аьлла къастийна ду ГIезалойчоьнан конституци тIехь. Ткъа мел тамаше делахь а, Оьрсийчоьнан конституцино билггал къастийна, тиллина цIе а йоцуш дитина хIора а мехкан дегахь долу дарж. Цхьаьнхьа цунах «президент» олу, кхечунхьа – «мехкан корта», ткъа Нохчийчохь – цхьанхьа а олийла а доцург – «паччахь».\nКазанан Москохца Iедалаллах йолу кхераме диалог лаьттачу юкъанна нисделла бахначу баттахь туркоша шайн стигал цоьстуш хьийза Оьрсийчоьнан тIеман кема тоьхна дожор а, Хонкарца Кремлан гергарлонаш шелдалар а.\nДипломатехь дехьа-сехьа неIалташ деттачу юкъанна Оьрсийчоьнан синбахаман министра Мединский Владимира Iедалхочо санна телеграммаш хьийсийна Алтай, Башкортостоне, ГIезалойчу, Саха-Якуте, Тыва, Хакасе, ма-хуьллу сиха шайн ТюркСОЙца лела юкъаметтигаш хедае аьлла. ТюркСОЙ – иза массо а тюркийн меттанаш буйцучу къаьмнийн, ткъа уьш-м ду иттаннаш, синбахамаллин юкъарло ю, дуккха а башхаллаш цхьанайогIучу оцу къаьмнашна дуьненна ЮНЕСКО санна ю и вовшахкхетаралла.\nЦундела иза Мединскийс йохае, дIалакъае, йита бахар, кIеда аьлча, гIиллакхе дац, ткъа ма-дарра аьлча, оьзда а дац – иштта бу цуьнан къамелан мах, масала, Маршо Радион гIезалойн сервисан куьйгалхочун Камал Кариман.\nКамал Карим: Кремлера хьаькамаш - набахтина тIеъхьовсурш\nКамал: «Иза Мединскин некъ хилла а ма ца Iа, иза Москох уггаре воккхачу хьаькамо, оьгIазваххарх, бина сацам ма бу туркошца дергш дерриг а дIахадор.\nБакъду, Оьрсийчоьнан уггаре а кIаргделла гергарлонаш тIаьххьарчу шерашкахь туркошца дара, экономикехь а санна, синбахамаллаш гергаялорехь а.\nТкъа Мединский - иза барам боцуш боккха ерриг а Оьрсийчохь кху кIиранах бистинчу цабезаман цхьа са, цхьа аг1о бен а ма яц.\nДу дера адам-м цецдаьлла, лелориг дастаме хеташ, ас кхеторехь, лартIехь волчунна хIоранна а хета ишта. Амма Кремлехь хевшина Iийраш мелла а кхин адамаш ду. Цу тIе Мединский, синбахамаллин министр иза велахь а, цуьнан шеца ю оьздангаллица проблема, цкъа цо гойту шена массарна а хуург а ца хаьаийла, юха факташ тIехь гушшехь галволу».\nГIезалоша Кремлца шайн пачхьалкхаллин а, къоман цIеран а бакъо къуьйсучу юкъанна кхин а цхьа шатайпа конфликт иккхина Якутин Пачхьалкхан Кхеташонан депутатний, Оьрсийчоьанан Iедалний юкъахь. Ша пачхьалкхехь берашна оьрсийн мотт хьехаран концепцина реза вац, аьлла, Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думин спикере Нарышкин Сергейга кехат дахьийтина Якутскера Москох Шамаев Ивана.\nОьрсийн мотт дика хаийта, ца байта, бохуш, кхоьллинчу концепцино и мотт Iалашбан а мега, амма хIаллакбийр бу тхан ненан мотт, яздина Шамаевс.\nШамаевс а санна, оццу оьрсийн меттан концепцина протест кхайкхийра хьалхо Казанерчу интеллигенцин векалша а. Якуташна а, гIезалошна а новкъадеанарг ду, Оьрсийчохь еа эзар школехь цхьацца къаьмнийн меттанашна тIехь ду бераш Iамош, оцо оьрсийн маттана гIелойо, меттан концепцино бахар.\nГIезалоша, хIинца якуташа а, айина проблема ян а ю оьрсех боцчу нехан дахарх хьакхалуш. Делахь а, тамаше хетало шайн меттан дакъазалла ца ялхош, иза оьрсийн матто шена бухахьош гушшехь, кхидолчу къаьмнийн Iедалхой тап-аьлла тийна Iар.\nЛийр бац нохчийн мотт, бакъдац, олу Нохчийчоьнан патриоташа. Ткъа бац оцу тешамна дало тоьшаллаш-м.\nХьоло баккъал а кхерам латтабо нохчийн маттана тIехь. Ткъа муха ду хьал, деза хабарш вайх хийлачо дахь а? Оцу хьокъехь махкахь ненан мотт хууш 300 стаг а карор вац тахана, элира Маршо Радиона интервью луш дукха хан йоццуш яздархочо Бексултанов Мусас.\nИза бакъ вац эр ду веккъа доцу хьал ду бохуш махкахула дIасаведда лелачо, доцург ду бохуш дерг даздина лела араваьккхинчо. Амма эр дац баккъал а шайн адамаша арахь а, чохь а буьйцучу нохчийн матте ладоьгIча-м, аьлча а, нохчийн маттах терачу меттан бахьане ладоьгIча.\nИштта бу таханенна дукха бисина боцчу нохчийн меттан охIланийн дагахь балламаш. Бексултанов Мусас даима а балхабо и лазам.\nБексултанов Муса: Iедалан вайн маттах дог ца лазахь, халкъан мукъане а лаза деза\nСуверенитет - къаьмнийн хиндолчун закъалт\nСтенна юкъаяьккхина «Оьрсийн Дуьне» олу идея\nБайден Джо: Европан карта цоьстуьйтур дац\nГIезалоша тахана а хьехайо шайн суверенитет, ткъа нохчаша?..\nСтенга дуьгуш ду Кремло Оьрсийчоьнан халкъ?


Зудчунна тоххал майра къонах\nЗазадоккху-бутт 16, 2013\nНохчийн а, гIалгIайн хелхаран тоба оьрсийн Павлодар гIалахь кавказхойн хелхарш деш, 25ГIа2000\nГIалгIайчохь бехачу нохчийн проблемаш ю, къомах нохчий хилар бахьана долуш. Нохчийчоьнан луларчу республикехь Хазаллин салон чохь болх беш хиллачу нохчийн зудчо арз дина Нохчийчура адамийн бакъонашларъярхошка, шена а, кхин а цхьана нохчийн жимчу стагана а йиттина ГIалгIайчура полисхочо. Вуьш, цу харцонга а хьоьжуш, лаьтташ хилла. Вайнехан цхьаболчу векалийн вовше хьагI хилар совнах, зудчунна тIе куьг дахьар магош хIума хета.\nХIокху деношкахь, Нохчийчурчу адамийн бакъонашкахула векалалле, арз дина, ГIалгIайн махкахь ехачу нохчийн цхьана зудчо, шен Несар-гIалахь къиза йиттина аьлла. Иза могIарера дов а лаьрра дуьтург хира дара терго а ца еш, амма, зудчуьнна тIе куьг кховдинарг, стаг ву а бохуш, полицийн белхахо вацахьарий.\nИ хIума хилла ду цхьа бутт сов хан хьалха.\nНесар-гIалахь цхьана нохчийн кIантан, меттигерачу гIалгIаша етташ тIенисъеллачу оцу зудчо, ша болх бечу чу вигина хилла иза. ТIаьххье чу а баьхкина, юха а оцу кIантан а, оцу зудчуьнна а йиттина цара. Тер-мера а ца тоьхна оцу тобанна юккъахь хиллачу полисхочо Хамхоев Мохьмада. Зудчуьнна бетах мосуьйтуха буй а тоьхна, цо. Цу меттахь важа йоьжна. Соьлжа-гIала дарбан хIусаме дIайигна, цуьнан йоьхь тIе, массийта маха баьккхина.\nХIинца и зуда лелаш ю, гIалгIайн ницкъаллийн структурашкахула, шена йиттинчу полисхочуьнна таIзар дайта гIерташ. Амма, цхьа а тайпа йист ца яьлла.\nИ гIуллакх, талла хьакъ долуш ду, цундела, иза катоьхна дан деза аьлла хета, нохчийн бакъонашларъярхочуьнна Бадалов Русланан. Маршо радиога цу хьокъехь цо ишшта элира.\nБадалов Руслан: «Суна и хIума хезна ду. Бакъдерг дийцича, тхан цхьанатуохаралле а , ян «Мемориалан» декъе а ца дина и арз. И кехат схьа а эцна, толлура ду оха. Цу тайпа хIумш, хилла ду даиманна. ТIом буола белча дуьйна, хIуьлуш схьадогIуш ду иза. Ваша вешийца а, лулахочуьнца а, таслуш хилла хIумш ду. Цхьаболчарна, уьш кIезга ялахь а, тIаIзар хилла меттигаш а хааелла суна. Къоманна юккъе доьвне даларна кхоьруш, оха даиманна сагаттадина».\nВайнехан юккъараллехь, даиманна, уггаре емал дечарах хIума ду, зударшна тIекховдар. Ткъа, нехан, зудчуьнна тохар хьов, тIе куьг хьакхадалар а, эхье лоруш хIума хилла. ХIинца, и гIиллакхаш, довш ду, Iуьйранлера дохк санна. Нохчийохь далахь а, ГIалгIайн махкахь далахь а, иза дина аьлла хезча, цхьа а цец ца волу, элира бакъонашларъярхочо Бадалов Руслана.\nБадалов Руслан: «Нохчийочхь я ГIалгIайн махкахь хуьлийла иза, ницкъаллинй структурашкахь болу нах, зударшца оьвхьаз а бовлуш, царна тIе куьг а Iуттуш, тоха а тухуш, харц мел доцург а, боьха мел дерг а дуьйцуш, шен йишига а, нене а дийцича лалун доцу хIуманаш кхечаьрга дуьйцуш меттигаш дукха нисъелла. Оьздангаллийца хийцамаш кIезга бу. Хьалха а иза хилла ду, хIинца иза долуш а ду. Кепека мах ца хета царна, оьвхьаз бовла а, зудчуьнна тIе куьг кховдо а, тоха а. И хумш магийта йиша яц. Цаьрца къийсам латто безаш бу».\nНесар-гIалахь хиллачуьнна бахьан кхин ца го, нохчийн журналистан а, бакъонашларъярхочуьнна Саратова Хедина. Цо бахарехь, иза тIаьхьалонаш ю, шина мехка куьйгалло, доза къуьйсуш хиларна. И хIумаш, кхин кIорге ма далахьара, ю ша бохуш элира цо.\nСаратова Хеда: «Суна цхьа хIума хаьа. Абдурахмановс дозанех лаьцна арахецна долу и омра, интернетехь дукха чIогIа дийцаре деш ду. «Нохчий цкъа а ца хиллера вайна доттагIий олу гIалгIаша, ночхаша а олу изза. И ду оцу шина паччахьо, тахана нахана юккъахь динарг. Нахана сингаттам хила мегаш бу-кх тахана. Хьалха со, 95 регион машенца кхоьруш яцара ГIалгIайн махкахула лела, амма, хIинца кхерам бу-кх соьгахь. Изза хьал гIалгIайн а ду аьлла хета суна Нохчийчу бохучу гIалгIайн а».\nСаратова Хедас а тидам бо, тахана, миччанхьа, шайгахь герз хилчхьана, шайна хIуъа чекхадера ду моьттуш нах хиларна. Иза, мел халахетахь а, долуш ду, элира цо.\nСаратова Хеда: «Тахана цхьаболу буожарий, шай хаьнтIехь герз хилчхьана, миччанахь чу а бахана, хIуъа а харцо йийца йиша йолуш бу аьлла хеташ бу. И хIумш ма хилахьара аьлла-м хета суна. ХIан хIа, вайна юккъахь и нах бац ала а ца яхьа со».\nАмма, ша дерг дац дайна, бохуш хетарш а кIезга бац вайнехан юккъараллехь. Зударшца, ур-аттала базарахь мах бийца эхье хеташ берш а бу шорта. Кхиъ хьалха, туьйранашкахь дуьйцуш ду, йоIах халхарехь ларамаза пIелг хьакхабелча, кIанта, шаьлт тухий иза дIабоккхура бохуш. Оцу оьздангаллийн зил хадийна а ца Iаш, иза хьошучу нахана, тахан дан хIума дац. Амма, зудчуьнна тоьхна долу тIара а, куьг а, маца а Iедалера агIора ца дерзахь а.\nЗудчунна тIе атта куьг хьо Кавказера божарша


ГIалгIайн оппозици Нальчикехь лаьцна латтайо Iедало\nАкиев Тимур, "Эхо Кавказа"\nГIалгIайчуьра оппозици къаръяр тIедожийна гонахарчу мехкийн ницкъхошна. Хьалхо лецна хилла 12 политик-протестхо Нальчике дIавигина Iедало оршотдийнахь. Царна орцахбевлла хьийза бакъоларъярхой. Лецначех цхьамма, къаночо Барахоев Ахьмада, мацалла кхайкхийна.\nМагасехь айбина гулам чаккхе йоцуш хир бу лидерша баьхна массех сахьт далале, нах дIасабехира тIелаьллинчу полицино. Хиламо дардина хьал дIатиэле, рогIерчу, керлачу гуламна дехар чуделира протестан лидерша. Амма шагъелира оцу юкъанна Iедалан тактика.\nКху беттан 3-чу дийнан Iуьйранна араяьллачу Къоман гвардино а, Экстремизман дуьхьалолатточу центро а лецира массех оппозиционер. Церан хIусамех хьаьвсина Къилбаседа Кавказан Талламан комитетера бахкийтина белхахой.\nЛецначу лидершлахь ву Чемурзиев Барах, Барахоев Ахьмад, Ужахов Малсаг, Погоров Ахьмад, Хаутиев Бахьавдин, Саутиева Зарифа, Нальгиев ИсмаьIал, Мальсагов Муса, ишта муфтин гIовс Мейриев Муса, жигархой-блогерш Нальгиев Исрапил, Хашагульгов Бекьхан. Верриг а юьхьанца лаьцнарг вара 25 стаг.\nЛецнарш бу Карабулакера, Соьлжера (Орджоникидзевская), Несарара, Обарг-Эвлара (Троицкая), Плиевора, Кантышевора, кхечу меттигашкара.\nДIабигинчех цхьаболучарна дуьхьал дов айдина Бехктакхаман кодексан 318-чу артиклан 2-чу а (Iедалан белхахочун дахарна, могашаллина зен дар), 212-чу артиклан 3-чу а (адам харцонашка кхайкхар) дакъошца.\nЛецна нах юьхьанца кхачийра Магасерчу кхеле. Цигахь кхаанна - Барахоев Ахьмадна, Мальсагов Мусана, Чемурзиев Барахна – лецна кхаба кхайкхийна итт-итт денош – гуламах долу низам дохорна. Оццу бехкенна гIуданаш тоьхна массех стагна. ГIалгIайн ницкъхой декъахь а боцуш, лоьццушехь, Нальчике дIавигина 12 оппозиционер. Iедалхошна дуьхьалоярна бехкево царех 9. Оцу иссанна шишша бутт кхайкхийна таллам берззалц изоляторехь кхаба.\nЮьхьанца интернетехула хаам баьржира, лецначарна тIехь гIело йо ницкъхоша, аьлла. Амма царна тIекхачийтинчу адвокаташа бакъ ца до иза.\n"Мемориал" центро дIахьедар даржийна ГIалгIайчуьрчу лецарийн хьокъехь. Цхьа а хьашто яцара гулам ницкъаша дIасабаккха, меттигерчу Iедало оппозицина беш ницкъ бацаро латтийна ГIалгIайчохь хьал тийна, репрессеша кхерор бац нах, мелхо а, тахана лецна латточу лидерша доладора кегийрхойн, уьш бахьана долуш, цIий ца Iанош дIасаяьлла митинг, боху бакъоларъярхоша. Цундела нах набахтешка хьийсочу ма даккхахьара хьал, репрессеш совцаяхьара, доьху мемориалхоша федералан Iедале.


Кадыров Ахьмад-Хьаьжа вина де т1екхочуш Беркате хилира цо болийначу некъан т1аьхье\nКъамел д1аяздинарг Н.Даудов\nКадыров Ахьмад-Хьаьжа вина де т1екхочуш\nБеркате хилира цо болийначу некъан т1аьхье\n23-чу августехь 61 шо кхочу вайн республикан хьалхара Президент, Россин Турпалхо Кадыров Ахьмад-Хьаьжа вина. Республикана чолхе мур т1ех1оьттинчу хенахь халкъана хьалха а ваьлла цо д1абаьхьна некъ, дин г1уллакхаш дагалоцуш вай юх-юха.\nЛахахь оха зорбатуху «Единая Россия» политически партин меттигера исполкоман куьйгалхочун Абдуев Зайнадин дагалецамаш:\n- Нохчийн Республикан хьалхара Президент, Россин Турпалхо Кадыров Ахьмад-Хьаьжа вина де гергакхочуш юх-юха а карлаболу чолхечу муьрехь ша республикан куьйгаллехь волуш цо бина некъ. Дагадог1у оцу новкъахь цо шегара гайтина хьуьнарш, собар, 1илма, хьекъал. И воцчун цхьанне б1о ца буьйлира «Со т1ом сацо ца г1ерта, со т1ом гуттаренна а д1абаккха г1ерта», - аьлла д1ахьедар дан. Тахана Нохчийчохь схьагуш ду, Делан къинхетам хьалхабаьлла, цуьнан и лаам кхочушхилла хилар.\nЦкъа а диц ца даллал доккха а, деза а совг1ат ду Ахьмад-Хьаьжас шел т1аьхьа вайна дитинарг. Нохчийн халкъ т1амах хьалхадаккхарехь, республика маьрша дахаран новкъа яккхарехь цо лелийна мехала маь1на, цуьнан доьналла, стогалла, ийман б1ешерашкахь вайн къоман иэсехь даха дисина ду.\nРеспубликана уггаре а хала, жоьпаллин мур т1ех1оьттинчу хенахь Нохчийн Республикан куьйгаллин дукъ шена т1е а лаьцна, Кадыров Ахьмад-Хьаьжас, шен дахар ца кхоош, дерриге а дира Нохчийчоь кхерамечу токхамна йисттера машаречу г1айренна т1е яккхарехь. Иза вара республикера динан экстремизмана уггар хьалха дуьхьал ваьлларг. Вайна массарна а дика дагадог1у, мел яккхий таронаш йолуш, вай гуттар а схьадохьуш долу исламан динан 1адаташна, г1иллакх-оьздангаллина дуьхьал долу ун даржо г1ерташ къахьийгира халкъан дуьхьа лела шаьш бохуш х1етахь г1иттинчу «имамаша», «динан дайша». Т1аккха ойла йо-кх «Х1ун хир дара-те вайх вайн махкахь церан 1алашо кхочушхиллехь?», - олий.\nАхьмад-Хьаьжин толам бара-кх иза. Иза бахьанехь вай вешан, къоман юьхь, сий-ларам ларби. Дала шена деллачу хьекъалца, цо арабаьккхина некъ къобалхили. Къам 1алашдар Россица цхьаьна бен хуьлийла доцийла хаийтира цо вайна. Кадыровн ницкъ кхечира Нохчийн Республикехь бакъонан 1едалан баххаш кхолла а. Цуьнан куьйгаллица д1адаьхьира 2003-чу шеран 23-чу мартехь хиллачу референдумана кечамбар, республикан бахархойн таро хилира Россин кхечу халкъашца цхьаьна машаре дахар д1ах1отто шайн лаам хилар д1ахаийта.\nРеспубликан бахархошна шайн тхьамда оьшура, шена чохь дехачу къаьмнийн г1айг1а-бала хууш, цаьрца дика-вон доькъуш, халкъан лазамех дог лозуш, халкъаца вог1уш. И дикаллаш шеца йолуш вара Ахьмад-Хьаьжа.\nРеспубликан бахархошна цкъа а дицлур дац Кадыровс шайн дуьхьа дина дика г1уллакхаш. Уггаре хьалха цо коьрта тидам т1ебахийтинера цхьана хенахь 1ехабелла хьаннашка бахана вайн кегий нах маьршачу дахаре юхаберзорна, 1едалан, чоьхьарчу г1уллакхийн структурашка а, кхечахьа а уьш балха х1итторна. Тахана а бу уьш де-буьйса ца лоруш вайн маьрша дахар лардеш. Ахьмад-Хьаьжас ч1ог1а сатуьйсура т1амо йохийна ярташ, г1аланаш юхаметтах1итторе, бахархойн 1ер-дахаран хьелаш тодаларе. Цуьнан сатийсам, Делан къинхетамца, кхочушхуьлуш а бу. Республикан массо маь11ехь гуш ду керла хьалах1иттийна, х1иттош долу ц1енош, социальни объекташ. Вуьшта аьча, денлуш, когах1уттуш ю республика. Оцо дегнаш даккхийдедо, кхане ирсе хирг хиларх дог тешадо.\nКадыров Ахьмад-Хьаьжас д1аболийначу машаре некъан г1о лоцуш, районан бахархошна юкъахь бан ма беззара кхетаман болх беш схьабог1у «Единая Россия» политически партин районан отделенин мог1арехь болу декъашхой а. 2002-чу шарахь Ахьмад-Хьаьжин д1адолорца вайн районехь д1аяьхьначу конференцехь кхоллаелла партин региональни отделени. Таханлерчу хьелашка хьаьжча, мелла а кхераме зама а яра иза. К1езиг бара оха д1аболийначу балхах тешарш а. Делахь а, партис юьхьарлаьцна некъ Кадыров Ахьмад-Хьаьжин ц1арца боьзна хиларх кхеташ, шо-шаре т1етт1а алсамбевлира тхан жигархой.Бахархошна юкъахь кхетаман болх хьокъала долччу кепара д1абаьхьна хиларан т1аьхье яра Нохчийчохь референдум д1аяхьарехь, цул т1аьхьа республикан Президент хоржуш хиллачу харжамашкахь бахархоша йоккха жигаралла гайтар.\nРайонан бахархой республикан куьйгалхочо д1ахьочу некъана резахиларан кхин цхьа тоьшалла дара политически, культурни аг1ор беш болу болх д1абахьа аьтту беш оцу хенахь Ахьмад-Хьаьжин г1оьнца республикехь дуьххьара Нажин-Юьртахь т1амо дохийна районан культуран Ц1а юхаметтах1оттор а. Иза схьадоьллуш, цунна «Районан культуран Дворец» аьлла ц1е туьллуш, дакъалоцуш хилира Ахьмад-Хьаьжа ша. Цо цигахь къамел деш ладоьг1уш 1ийна ву со. Бакъдерг ала деза, мел дукха цуьнга ладег1арх к1ордор доцуш, цхьа ша тайпа дагах кхеташ, чулацаме хуьлура цо олу х1ора дош. Ван а вара Ахьмад-Хьаьжа шен къомах дуьззина дог лозуш къонаха стаг. Халачу хьелашкахь бохку вайн районан бахархой шен ницкъ кхочу г1о-накъосталла дийриг хиларх тешийра цо.\nИштта, яхь д1ацалуш, вайна юкъара д1аваханчу Кадыров Ахьмад-Хьаьжин ц1е даима а ехар ю нохчийн къоман иэсехь. Дала декъалвойла иза.\nГазета «Халкъан дош» №64-65,30.07.12.