Исламан арканаш - Хьадж дар\nПхоьалгIа рукн – Хьаьжи цIа вахар\nХьадж дар бохучуьнан маьIна\nХьаьжи цIа вахаран хьукм\nХьадж даран дозалла а, цуьнан пайданаш а\nХьадж дар парз хиларан билламаш\nКхечунна тIера хьадж дар\nИхьрам дехкаран куц\nИхьрам дихкича дан ца мегаш долу хIуманаш\nХьадж даран арканаш а, церан тешаллаш а\nХьадж даран вáжибаш\nХьадж даран сифат\nХьадж дар бохучуьнан маьIна.\nIаьрбийн маттахь «Алхьадж» бохучу дешан маьIна – Iалашо а, цхьана метте кхача лаар а бохург ду.\nХьадж даран ШарIехь долу маьIна иштта ду: Макка ваха Iалашо хилар, хьадж тIерадаккхархьама, шен сифатца а, шен хенахь а, шен билламашца а.\nХьаьжин цIа вахаран хьукм.\nМассо а бусалба уммата барт хилла бу шен ницкъ кхочуш волчунна шен дахарехь цкъа хьаьжин цIа вахар парз ду аьлла. Иштта церан массеран а барт хилла Хьадж дар Исламан пхеа баххех цхьа бух хиларна тIехь. Лекха хинволчу АллахIа аьлла:\n[АллахIан (хьакъ) ду нахана тIехь - цара хьадж дар, шайх новкъа ваха ницкъ кхаьчначо, ткъа нагахь цхьамма иза керста дахь – (цунна хаийла) АллахI Iаламера хIума оьшуш ца хилар] (Сурат "Áл-Iимран" 97 аят).\n«Ислам пхеа хIуманна тIедоьгIна ду: АллахI воцург кхин Дела а вац аьлла, Мухьаммад Цуьнан элча а ву аьлла тешалла дарна а, ламаз дарна а, закат даларна а, Рамзана бутт марха кхабарана а, Делан ЦIентIе хьадж дарна а». (Бухари, Муслим).\n«ХIай адамаш! Бакъдолуш, АллахIа шуна тIехь парз дина (Шен) ЦIентIе хьадж дар, цундела хьадж де!» (Муслим).\nХьадж даран дозалла а, цуьнан пайданаш а.\nХьаьжин цIа вахаран дозаллех лаьцна дукха аяташ а, хьадисаш а ду даьхкина. Церах цхьадерш хьахор ду вай:\n[ДIакхайкхаде нахана хьадж дар: уьш (муъма нах) богIур бу хьуна гIаш а‚ массо озачу (говрана а, эмкална а) тIехь а‚ шаьш йогIуш йолчу массо генарчу меттигашкара. (Уьш богIур бу) тешалла дан, шайна хир болчу пайданашна‚ Делан цIе а хьехаян цхьана билгалчу деношкахь‚ Цо шайна рицкъанна делла долчу хьайбанна тIехь (гIурбанна иза дуьйш)…] [Сурат «Ал-Хьадж» 27-28 аяташ].\nХьадж дарехь массо а бусалба нахана даккхий дуьненан а, эхартан а пайданаш ду. Масала цу чохь гуллуш ду тайп-тайпана Iибадаташ – КаIбатана гонаха тIаваф дар а, Сафа-ломана а, Марват-ломана а юкъахь СаIйу дар а, Iарафатехь а, Минахь а, Муздалифатехь а хан яккхар а, тIулгаш кхиссар а, Минахь буьйсанаш яхар а, хьаьжин цIахь дуьйш долу хьайба дер а, корта дIабашар а, дукха Дела хьехор а – и ша-дерг Далла герга кхачар доьхьа деш ду, Цунна муьтIахь хилар а гойтуш, Цуьнга хьаставаларца верза а воьрзуш. Цундела, и ша-дерг шена чохь цхьанакхетта долу дела хилла ду иза уггар даккхийчу бахьанех, ялсамани чувахарна а, къиношна гечдарна а. Абу ХIурайрас – Дела реза хуьлда цунна – дийцина, шена хезира аьлла, Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – олуш:\n«ХIокху ЦIентIе хьадж динарг – нагахь санна цо шегара вон къамел а ца далийтахь, къинош а ца довлийтахь – шен нанас винчу хенахь ма-хиллара къинойх цIанвелла юхавоьрзур ву». (Бухари, Муслим).\nКхин а дийцина цо – Дела реза хуьлда цунна – Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – элира аьлла:\n«Цхьа Iумрат кхечу Iумрат тIекхаччалц йолчу юкъана каффарат ду, къобал дина долчу хьаджан бекхам ялсамани бен яц». (Бухари, Муслим).\nКхин а аьлла Абу ХIурайрас – Дела реза хуьлда цунна –:\n«Делан Элчане – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – хаьттинера: «Уггар еза Iамал муьлхург ю?» - аьлла, тIаккха цо элира: «Делах а, Цуьнан Элчанах а тешар ду». Юха а хаьттира цуьнга: «Цул тIаьхьа муьлхург ю?» - аьлла. ТIаккха цо элира: «Делан некъахь ГIазот дар ю». Юха а хаьттира цуьнга: «Цул тIаьхьа муьлхург ю?» - аьлла. Цо жоп делира: «Къобал дина долу хьадж ду». (Бухари, Муслим).\nIабдуллахI ибн МасIуда дийцина – Дела реза хуьлда цунна – Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – элира аьлла:\n«Хьадж дар а, Iумрат дар а цхьанахIуттуш хила шу, бакъдолуш, цаьршимма къелла а, къинош а дIадоху шуна, куьрко эчигна а, детина а, дешина а юкъара боьха хIума дIадоккхуш санна. Бакъдолуш, къобал дина долчу хьаджан мел ялсамани бен яц шуна». (Тирмизий).\nХьаьжин цIа вахаран пайданех ду гена-генарчу меттигашкара бусалба нах Далла уггар дукхаезачу меттехь цхьанакхетар а, уьш вовший бовзар а, дикчу хIуманна а, Делах кхерарна а тIехь цара вовший гIо дар а, олучу дашехь а, деш долчу зикрехь а, еш йолчу Iамалшкахь а уьш берриг цхьатера хилар а. Иштта оцу хIумнаша бусалба нахана хьехам а, кхетам а ло, уьш массо хIуманна тIехь цхьаьна хилабезарна – кхетамашца а, Iибадаташца а, Iалашонашца а, некъашца а. Бусалба нах иштта цхьанакхетарца уьш вовший бовза а боьвза, герга а боьлху, вовшийн хьал-де хаттарца самукъа а долу цера. И маьIна долуш ду Лекха хинволчу Дала Къуръан чохь аьлларг:\n[ХIай адамаш! Оха шу кхоьллина стагах а, зудчух а; Оха шух дина (тайп-тайпана) къаьмнаш а, тайпанаш а шу вовший довзийта; баккъалла а, шух Далла гергахь уггар сийлахь верг (Цуьнах) дукха кхоьруш верг ву; бакъдолуш, Дела хууш а, доьвзаш а ву] [Сурат «Ал-Хьуджурат» 13 аят].\nХьадж дар парз хиларан билламаш.\nIелам-нахана юкъахь цхьа а хилпало яц хьадж даран пхи биллам хиларца: бусалба хилар а, хьекъал чохь хилар а, пхийттара ваьлла хилар а, маьрша хилар а, ницкъ кхачар а.\nЗудчуьнан совнаха биллам бу, цуьнца новкъа ваха цуьнан гергарчу божарех цхьа стаг хилар. Цунна тешалла ду Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – Абу ХIурайрас – Дела реза хуьлда цунна – дийцинчу хьадисехь аьлларг:\nIелам-нахана юкъахь цхьа а хилпало (къастам) яц хьадж дан таро а йоцуш цхьаъ хьадж а ца деш дIакхалхар нислахь, хьадж даран парз цунна тIерадолуш хиларна тIехь. Амма шен таро йоллушехь, иза дан а ца деш веллачунна тIера долу иза, йа ца долу? Iелам-нехан дешнех нийса дерг – Даламукъалахь – иза тIерадолуш цахилар ду. Веллачу стеган, йа еллачу зудчун верасашна а, уллерчу гергарчарна а тIехь ду оцу веллачунна тIера цуьнан даьхнийца хьадж дар – веллачо иштта де аьлла весет динехь а, йа ца динехь а -. И хьадж дар оцу веллачунна тIедоьжна лаьтташ ду, цуьнан таро хилчахьана дуьйна, кхин долу декхарш санна. Цуьнан тешалла ду Ибн Iаббаса – Дела реза хуьлда цаьршинна – дийцина хьадис, цхьана зудчо хьадж дан чIагIо йина хиллера аьлла, тIаккха иза дале елла хиллера иза аьлла. ТIаккха цул тIаьхьа оцу зудчун ваша веана хилла Пайхамар волчу – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – тIаккха цо цуьнга хьаттина шен йишас йинчу чIагIонах лаьцна. ТIаккха Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла цуьнга: «Хьайн йишийна тIехь декхар хилча иза дIалур дарий ахь?» Цо жоп делла, лур дара ша аьлла. ТIаккха Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла:\n«Делан декхар а тIерадаккха делахь, Иза кхин а чIогIа хьакъ долуш ву Шен декхарш дIадала». Насáийс дийцина и хьадис.\nХIокху хаттарна нийса долу жоп ца магар ду. Цкъа хьалха шена тIера хьадж а ца деш, кхечунна тIера хьадж дан мегаш дац. Цунна тешалла ду гIарадаьлла доьвзаш долу хьадис. Пайхамарна – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – цхьана стага «Лаббайка Iан Шубрумата»-«Шубруматана тIера хьадж доьхку ас» олуш хезза хилла. ТIаккха цо хаьттина цуьнга: «Шубрумат мила ву?» Иза шен ваша ву, йа цхьа гергара стаг ву аьлла жоп делла цо. ТIаккха Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – хаьттина: «Хьайна тIера хьадж диний ахь?» Вукхо: «Ца дина» - аьлла. ТIаккха Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла цуьнга: «Цкъа хьайна тIера хьадж де, тIаккха Шубруматана тIера а хьадж дер ахь». (Ахьмад, Абу Давуд, Ибн МáджахI, БайхIакъий).\nIелам-нехан дешнех гIолий дерг – Дала мукъалахь – иза шен ницкъ ма-кхаьчча дан дезар ду, иза важиб хиларан билламаш кхочуш хиларца. Иза иштта хилар гойтуш ду хIокху аятийн юкъара маьIна:\n[АллахIана (хьакъ) ду нахана тIехь - цара хьадж дар, шайх новкъа ваха ницкъ кхаьчначо] [Сурат «Áл-Iимран» 97 аят].\n[Аш кхоччуш долу хьадж а, Iумрат а де, Делан доьхьа] [Сурат «Ал-Бакъарат» 196 аят].\nИбн Iаббаса – Дела реза хуьлда цаьршинна – дийцинчу хьадисехь а деана ду Делан Элчан – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – дош:\n«Парз хьадж дан сихо йе аш, бакъдолуш, шух цхьанна а ца хаьа шена тIе хIун хIутту» (Абу Давуд, Ахьмад, Хьаким).\nХьадж даран арканаш .\nХьадж даран арканаш диъ ду: \n1) Ихьрам (Ниййат дар, хьадж дехкар).\n2) Iарафатехь хан яккхар.\n3) Ифадат тIаваф дар.\n4) Сафа-ломана а, Марват-ломана а юкъахь дIасавахар.\nХIара арканаш массо кхочуш хиларца бен хьадж кхочуш хуьлуш дац.\nХIинца хIора рукн а, цунна юкъадогIу хьукманаш дуьйцур ду вай.\nХьалхара рукн: Ихьрам (Ниййат дар, хьадж дехкар).\n- Ихьрам дехкар бохучун маьIна: иза хьадж даран Iамалш йан дIаволавала ниййат дар ду.\n- Ихьрам дехкаран хан а, меттигаш а.\nИхьрам дехкаран хан – хьадж даран беттанаш ду, Лекха хинволчу Дала шайх лаьцна хIара аят доссийна долу:\n[Хьадж даран девзаш долу беттанаш ду] [Сурат «Ал-Бакъарат» 197 аят].\n1 – «Зул-ХьулайфахI». ХIинца цуьнан йоккхуш йолу цIе «Áбáр Iалий» ю. Мединатан охIлун доза ду иза. Маккийна 336 километар генахь ю и меттиг.\n2 – «Ал-ДжухьфахI». Иза цхьа юрт ю, цунна а, ЦIечу хIурдана а юкъахь 10 километар юкъ ю. Маккийна 180 километар генахь ю и меттиг. Мисран а, Шéман а, МагIрибан а охIлун а, церал тIехьа болчу Андалусан охIлун а, Европерчу нехан а доза ду иза. Тахана хьадж дан богIуш болчара «РóбигI» олучу меттехь доьхку Ихьрам, хIунда аьлча и шиъ ул-уллехь йолу дела.\n3 – «Йаламлам». ХIинца цуьнан йолу цIе «СаIдиййахI» ю. «ТихIáмат» олучу меттехь долчу лаьмнех цхьа лам бу иза. Маккийна 72 километар генахь ю и меттиг. Йеменан охIлун а, Индонезин а, Индин а, Китайн а охIлун а доза ду иза.\n4 – «Къарнул Манáзил». ХIинца цуьнан йолу цIе «Ассайлул кабúр» ю. Маккийна 72 километар генахь ю иза. Наждера а, ТIáифера а схьабогIучеран доза ду иза.\n5 – «Зáту Iиркъ». ХIинца «ДарúбахI» олу цунах. Иза цхьа жимо лам бу. Маккийна 72 километар генахь бу иза. Малхбузен охIлун а, Iиракъан охIлун а, Ирана охIлун а доза ду иза.\nИ меттигаш дозанаш ду, хьадж дан, йа Iумрат дан лууш верг ихьрам а ца доьхкуш шайл тIехвала ца мегаш долу. И меттигаш Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – билгал яьхна ю. Ибн Iаббаса – Дела реза хуьлда цаьршинна – ша дуьйцучу хьадисехь аьлла:\n«Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – Мединатан охIлунна доза туьйхира “Зул-ХьулайфахI”, Шéман охIлунна доза туьйхира “Ал-ДжухьфахI”, Наждан охIлунна доза туьйхира “Къарнул Манáзил”, Йеменан охIлунна доза туьйхира “Йаламлам”. И дозанаш оцу меттигашкара богIучарна а ду, цигара а боцуш, оцу дозанашкахула чекхбовлуш болчарна а ду, хьадж дан а лууш, йа Iумрат дан а лууш болчарна. Нагахь санна оцу дозанел чоьхьа хилахь, цо миччара дIадоладахь а мегаш ду цунна, Маккий охIлунна а Маккара дIадоло мегаш ду». (Бухари, Муслим).\nМуслима Жабирера схьа дийцина кхин цхьа хьадис а ду, – Дела реза хуьлда цунна –: «Iирáкъан охIлун доза “Зáту-Iиркъ” ду».\nИхьрам дехкале цунна кечвалар мелехь ду, лийча а луьйчуш, цIан а луш, шена дIаяккха мегаш йолу мас дIа а йоккхуш, шен дегIах IатIар а тухуш. Борша-стага ша ихьрам дехкале тIера дIаяккха еза тегна йолу хIума, тIаккха цо тIеюха еза кIайчу кIадин цIена ши кийсак.\nИхьрам дехкаран цIе йолуш ламаз дар тIехь дац, делахь а, нагахь санна парз ламаз хан тIехIоьттина хилахь, иза дан а дина, цул тIаьхьа дехка мегар ду, Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – ламазал тIаьхьа хьадж дихкина дела. Ихьрам доьхкучу хенахь стеган бакъо ю кхаа кепара долчу хьаджах цхьаъ дехка: йа «ТаматтуI», йа «Къирáн», йа «Ифрáд».\n- «Къирáн» бохург Iумрат а, хьадж а цхьаьна дехкар бохург ду, йа Iумрат а дихкина, тIаккха ша Iумратан тIаваф дале хьадж дехкар бохург ду. Цхьана дозане ша кхаьчча, Iумрат а, хьадж а цхьане доьхкур ду «Къирáн» да луучо, йа Iумрат а дихкина, тIаккха ша цуьнан тIаваф дале кхин тIе хьадж доьхкур ду, тIаккха цу шинненна а тIаваф а, саIйу а дийр ду.\n- «Ифрáд» бохург цхьана дозанера хьадж дехкар бохург ду, Iумрат а ца хьахош, тIаккха, шен хьадж дIадаллалц ихьрам дихкина Iад а дуьтуш.\nЙа «ТаматтуI», йа «Къирáн» дихкинчунна тIехь ду уьстагI бер нагахь санна ша Маккий охIлунах вацахь.\nIелам-нахана юкъахь хилпало хилла, хIокху кхаа кепара долчу хьаджех уггар дезаниг харжарна тIехь. Цхьаболчу баккхийчу Iелам-наха «ТаматтуI» деза ду аьлла.\nХIокху кхаа кепара долчу хьаджех ша цхьаьнца ихьрам дихкинчул тIаьхьа «Лаббайк» алар дIадоло деза: «Лаббайкал-лóхIумма лаббайк, лаббайка лá шарúка лака лаббайк, иннал хьамда, ванниIмата, лака вал мулк, лá шарúка лака».\nХIара «Лаббайк» алар дукха хила деза ихьрам дихкинчул тIаьхьа, божарша шайн аз айдича а дика ду иза олучу хенахь.\nИхьрам дихкича дан ца мегаш долу хIуманаш.\nИхьрам дихкича дан ца мегаш дерг исс хIума ду:\n1 – Шен дегIа тIера чо дIабаккхар, хадорца а, йа вуьшта а. Лекха хинволчу Дала аьлла Къуръан чохь:\n[Аш шайн кортош дIа а ма даша, шаьш дийна долу хьайба кхача дезаче дIакхаччалц] [Сурат «Ал-Бакъарат» 196 аят].\n2 – МаIарш хедор. МаIарш хедо мегаш дац Ихьрам дихкина волчу хенахь, хIунда аьлча, дегIан паргIатонан а, аттон а дакъа долу дела уьш хедорца, цундела, уьш хедор мас дIайаккхар санна хуьлу. Нагахь санна цхьа бахьана делахь, тIаккха хадо мегар ду маIар а, мас а.\n3 – Коьрта тIе хIума тилларца, йа цхьа хIума цу тIе йилларца корта дIакъовлар. Корта дIакъовла мегаш дац, Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – коьрта хIума тилла цамагийна дела. Кхин а цунна тешалла ду, Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлларг, эмкало цIингаш тоьхна велла хиллачу цхьана хьажочух лаьцна:\n«…Цуьнан корта цхьанне хIуманца дIа а ма къовла, бакъдолуш, иза гIаттор ву Къемат дийнахь «Лаббайк» олуш волуш». (Бухари, Муслим).\nIумара кIанта IабдуллахIа а – Дела реза хуьлда цунна – олуш хилла: «Стеган ихьрам коьртаца ду, зудчуьнан ихьрам юьхьаца ду». (БайхIакъий).\n4 – Божарша шайн дегIа тIе а, когаш тIе а тегна хIума юхар. Иза ца магаран тешалла ду Iумаран кIанта IабдуллахIа – Дела реза хуьлда цаьршинна – аьлларг:\n«Делан Элчане – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – хаьттира цхьана дийнахь, Ихьрам дихкинчо тIедухучу духарх лаьцна, тIаккха цо элира: «Ихьрам дихкинчо тIеюхур яц коч а, чалба а, куй болу плащ а, хеча а, «варс» кхетта коч а, «заIфарáн» кхетта коч а, ши маьхьсе а юхур яц, шена ши тударг ца карайахь бен. Нагахь санна ши тударг кара а ца йина, ша маьхьсеш юхуш хилахь, шен шина хьорканал лаха йаллалц дIахадайойла цо и ши маьхьсе». (Бухари, Муслим).\n5 – Хаза хьожу йогIу хIума тохар. Иштта хIума тоха мегаш дац ихьрам дихкина волчу хенахь, Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – ихьрам дихкина хиллачу цхьана стаге IатIар кхетта меттиг дIайилийтина дела. Кхин а цунна тешалла ду лакхахь далийна долу хьадис, эмкало цIингаш тоьхна велла хиллачу цхьана хьажочух лаьцна долу:\n«…Хаза хьожа йогIучу хIуманах а ма кхетийта иза». (Бухари, Муслим).\nЦундела, стагна а, зудчунна а хьарам ду хаза хьожа йогIу хIума шайх кхетийтар, шаьш ихьрам дихкина долчу хенахь, жимма хьалха деана хиллачу Ибн Iумаран – Дела реза хуьлда цаьршинна – хьадисана тIе а доьгIна.\n6 – Лаьтта тIера талла мегаш йолу акхаро йер. Ихьрам дихкинчу хенахь талла мегаш йолу акхаро йе мегаш дац, лекха хинволчу Делан дашна тIе а доьгIна:\n[ХIай (Делах) тешнарш! Аш дийнаташ ма дайъа, шаьш ихьрам дихкина долчу хенахь] [Сурат «Ал-Мáидат» 95 аят].\nШа и дийнат дуьйш дацахь а, йа лазош дацахь а мегаш дац царна таллар дан, лекха хинволчу Дала иза магийна доцу дела:\n[Хьарам дина ду шуна таллар дар, аренан дийнаташна, шу ихьрам дихкина мел ду] [Сурат «Ал-Мáидат» 96 аят].\n7 – Зуда ялор, йа йахийтар. Ихьрам дихкина волчунна мегаш дац шена зуда ялор а, йа кхечунна яло вахар а, йа кхечуьнга шен гергара цхьаъ йахийтар а. Iусмана – Дела реза хуьлда цунна – дийцина хьадис, вайн Пайхамарера схьа – Делера салават а, салам а хуьлда цунна –:\n«Ихьрам дихкинчо зуда яла а ца йо, йа йаха а ца йохуьйту, йа еха нах а ца бохуьйту». (Муслим).\n8 – Шен зудчуьнца оьвхьаза гIуллакх ца хилийтар. Иза ца магаран тешалла ду Къуръан тIера аят:\n[Оцу беттанашкахь хьадж дихкинчунна (мегаш) дац зудчуьнца гIуллакх хилийтар] [Сурат «Ал-Бакъарат» 197 аят].\nИбн Iаббаса – Дела реза хуьлда цунна – аьлла, оцу аятан маьIна деш: «Рафас» бохург – зудчуьнца гIуллакх хилийтар ду, цуьнан и маьIна хиларан тешалла хIара аят а ду:\n[Хьанал ду шуна мархин беттан буьйсанна шайн зудчуьнца гIуллакх хилийтар] [Сурат «Ал-Бакъарат» 187 аят].\n9 – Эвхьаза гIулкх хилийтар а доцуш, цул лахара долу хIумнаш довлийтар. Ихьрам дихкина волчу хенахь шен зудчунна барт баккха а, йа оьвхьаза куьг кхетийта а мегаш дац, и санна долу кхин долу оьвхьаза хIума далийта а мегаш дац, хIунда аьлча цо кхин дIа долчунна тIевуьгу дела.\nОцу хIуманашкахь зуда а стаг санна ларйала езаш ю. Ихьрам дихкинчул тIаьхьа зуда стагах къаьсташ йолуш цхьа масех хIума ду: зудчун ихьрам цуьнан юьхь тIехь ду, цундела, стага корта дIакъовла ца магаре терра, зудчунна а ца мега шен юьхь дIакъовла, дуьхьал кIадий тасарца, йа кхечу агIор. Зудчунна хьарам ду каранаш духар а, ша ихьрам дихкина йолчу хенахь. Иза мегаш ца хиларан тешалла ду Ибн Iумара – Дела реза хуьлда цаьршинна – дийцина хьадис, вайн Пайхамарера схьа – Делера салават а, салам а хуьлда цунна –:\n«…Ихьрам дихкина йолчу зудчо шен юьхь дIа а ца къовлу, каранаш а ца духу» (Бухáрú).\nIумара кIанта IабдуллахIа – Дела реза хуьлда цаьршинна – аьлла:\n«Стеган Ихьрам коьртаца ду, зудчун Ихьрам юьхьаца ду». (БайхIакъий).\nIаишата а – Дела реза хуьлда цунна – аьлла:\n«Тхо Делан Элчанца – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – хьадж дихкина а долуш тхуна уллох нах тIехбовлуш хилча тхо цхьаболчара шайн коьрта тIера йовлакх шен юьхьа тIеозара, тIаккха уьш тIехбоьвлча яххьаш дIаястара оха». (Абу Давуд, Ибн МáжахI, Ахьмад).\nКхин долчу хIуманашна тIехь зудчунна хьарам ду стагна хьарам дерг, аятийн а, хьадисийн а юкъарчу маьIнийна иза а юкъайогIуш йолу дела: мас дIаяккхар а, маIарш хедор а, дийнат дер а, иштта кхин дерш а, тегна хIума юхар а, мачаш юхар а, корта дIакъовлар а доцург.\nХьадж даран арканаш а, церан тешаллаш а.\nХьалхара рукн: Ихьрам дехкар. Иза рукн хиларан тешалла Делан Элчан – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – хьадис ду:\n«Iамалш стеган ниййате хьаьжжина ю…» (Бухари, Муслим).\nШолгIа рукн: Iарафатехь хан яккхар. Цуьнан тешалла Делан Элчан – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – хьадис ду:\n«Хьадж дар – Iарафатехь хан яккхар ду». (Ахьмад, Абу Давуд, Тирмизий, Насáий, ибн МаджахI).\nКхоалгIа рукн: Ифáдат-тIаваф дар. Цуьнан тешалла ду Лекха хинволчо аьлларг:\n[Цара тIаваф дойла, Ширачу ЦIенна гонаха]. [Сурат «Ал-Хьаджж» 29 аят].\nДоьалгIа рукн: Сафа-ломана а, Марват-ломана а юкъахь дIасавахар (саIйу дар). Цуьнан тешалла ду Делан Элчан – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – хьадис:\nХьадж даран вáжибаш.\nХьадж даран важибаш ворхI ду:\nШа хьадж дехкаран дозане кхаьчча шен перз ламаз дийр ду – нагахь санна хан тIехIоьттина елахь – цул тIаьхьа ихьрам дехкар дIадолорхьама. Нагахь санна перз ламаз хан тIехIоьттина ца хилахь, ламаз эцаран ши ракаIат суннат ламаз дийр ду, ихьрам дехкаран суннатан ниййатца а доцуш, хIунда аьлча Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – иштта дина хилла аьлла чIагIделла доцу дела.\nШа ламаз дина ваьлча хьадж дехка ниййат дийр ду. Нагахь санна ша «ТаматтуI» доьхкуш велахь иштта эр ду: «ЛаббайкаллóхIумма Iумратан». Нагахь санна ша «Ифрáд» доьхкуш велахь иштта эр ду: «ЛаббайкаллóхIумма хьаджжан». Нагахь санна ша «Къирáн» доьхкуш велахь иштта эр ду: «ЛаббайкаллóхIумма хьаджжан ва Iумратан». И дешнаш олучу хенахь стага шен аз хьалаайдийр ду, зудчо меллаша эр ду. «Талбийат» дукха дар а суннат ду.\nШа Макка дIакхаьчча тIаваф дийр ду доьххьара. ТIаваф дIадолор «Iаьржачу тIулга» тIера хила деза, Хьаьжин цIа шен аьрру агIор а хуьлуьйтуш. ТIаккха «Iаьржачу тIулгана» тIекхача хьожур ву, тIаккха ша тIекхачахь цунна барт боккхур бу, йа аьтту куьг хьокхур ду цунна тIе – шен ницкъ кхачаре хьаьжжина, нахана новкъарло а ца еш – хIара доIа а доьшуш: «АллóхIумма иймáнан бика, ва тасдúкъан бикитáбика, ва вафáан биIахIдика, ваттибáIан лисуннати набиййика». Ткъа нагахь санна адам дукха а хилла, ша цунна тIекхачар ца нислахь, «АллóхIу акбар» а олуш, и лекхара доIа а деш, шен аьтту куьг цунна тIе хьажор ду. Иштта дIадолийна тIаваф дийр ду, ворхI го боккхуш, ша Йемена агIор йолчу Хьаьжин цIийнан агIоне кхаьчча цунна тIе куьг а хьокхуш, цуьнах барт а ца боккхуш.\nТIаваф даран суннатех ду, стага хьалхарчу кхаа гонехь ког сихха баккхар, водуш санна. Цуьнан тешалла ду Ибн Iумара – Дела реза хуьлда цаьршинна – дийцина долу хьадис: "Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – ша доьххьара тIаваф дечу хенахь хьалхара кхо го ког сихчу когаца боккхура, биссина биъ паргIат волавелла боккхура".\nКхин а цуьнан суннатех ду ша тIедуьйхина долу кIади шен аьтту пхьаьрсан кIелхула даккхар, аьтту пхьарс гучу а боккхуш, аьрруниг дIа а къовлуш. Ибн Iаббаса – Дела реза хуьлда цаьршинна – аьлла:\n«Делан Элчано а – Делера салават а, салам а хуьлда цунна –, цуьнан асхьабаша а шайн аьтту пхьаьрсаш гучу а дехира, хьалхарчу кхаа гонехь ког сихха боккхуш буьйла а белира». Иштта и пхьарс гучубаккхар тIаваф деш боккхуш болчу ворхI гонехь бен суннат дац, кхин йолчу хенахь иза гучубаьккхина лелор суннат дац.\nШа тIаваф деш доIа дийр ду, шена лууш долчу хIуманца. ДоIа дечу хенахь Далла хьасталур ву, шен дог а, ойланаш а цу доIийна тIе а йохуьйтуш.\nЙеменан агIонна а, «Iаьржачу тIулгана» юккъахь хIара доIа дийр ду: «Роббанá áтинá фиддунйá хьасанатан, ва фил áхирати хьасанатан, ва къинá Iазáбаннáр». \nХIора го боккхуш цIетоьхна долу доIанаш дар Делан Элчанан – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – суннатера бух болуш дац, муххале а, уьш наха шайггара лелош ду.\nТIаваф кхаа кепара ду: «Ифáдат» (Хьадж даран коьрта тIаваф) а, «Къудýм» (доьххьара Макка дIакхаьчча деш дерг) а, «ВадáI» (Iодика йаран тIаваф) а. Хьалхарниг рукн ду, шолгIаниг суннат ду, кхоалгIаниг важиб ду.\nШа тIаваф дина ваьлча, ши ракаIат суннат ламаз дийр ду, ИбрахIим-пайхамар хIоьттина Iийна меттигна тIехьа дIа а хIоьттина, иза шена мел генахь елахь а. Коьртаниг иза шена а, КаIбатна а юкъахь хилийтар ду. Хьалхарчу ракаIатехь «Къул йá аййухIал кáфирун» сурат доьшур ду, шолгIачу ракаIатехь «Къул хIуваллóхIу ахьад» сурат доьшур ду. Суннатехь деана ма-дарра, хIара ши ракаIат дукха дах ца деш дар суннат ду.\nТIаккха, тIаваф а, суннат ламаз а динчул тIаьхьа, Сафа-ломана а, Марват-ломана а юкъахь «СаIйу» дийр ду, цаьршинна юкъахь ворхIазза дIасавахарца, Сафа-ломана тIера дIа а долош, Марват-ломаца чекх а доккхуш. Ша Сафа-лома тIекхаьчча хIара аят дешар суннат ду:\n[Баккъалла а, Сафа а, Марват а АллахIан билгалонех (ши лам) бу. ХьаьжцIа веанчо а‚ Iумрат дечо а царна гуо баьккхича хIумма а дац. Шена тIедиллинчул совнаха диканиг дича – бакъдолуш и Дела баркалла олуш а‚ хууш а ву (цо деш дерг)] [Сурат «Ал-Бакъарат» 158 аят].\nТIаккха Сафа-лома тIе хьалавер ву, тIаккха къилбехьа КаIбат тIе а вирзина, шен ши куьг хьала а айъина, Дела хестош, иза воккхаварца вазвеш, хIара дешнаш эр ду:\n"АллóхIу акбар, АллóхIу акбар, АллóхIу акбар. Лá илáхIа иллаллóхIу вахьдахIý лá шарúка лахI, лахIулмулку, ва лахIулхьамду ва хIува Iалá кулли шайъин къодúр. Лá илáхIа иллаллóхIу вахьдахI, анджаза ваIдахI, ва насара IабдахI, ва хIазамал ахьзáба вахьдахI".\nИ дешначул тIаьхьа доIа дийр ду, шена луъу хIума доьхуш, дуьненан а, эхартан а диканаш доьхуш. И доIа кхозза юх-юха дича а дика ду.\nТIаккха цу лома тIера охьа а воьссина, Марват-лам болчу агIор дIаволалур ву. Ша дIа-схьа воьдучу хенахь, баьццарчу шина билгалонна юкъахь жимма сихо вадар суннат ду, нагахь санна ша вадалахь цхьанна а новкъарло а ца еш. Марват-лома тIе ша дIакхаьчча, цу тIе хьала а ваьлла, къилбехьа а вирзина, ши куьг хьала а айдина, ша Сафа-лома тIе хьалаваьлча аьлларг эр ду.\nШа СаIйу дечу хенахь хIара доIа дича а дика ду, хIунда аьлча, Ибн Iумара а, Ибн масIуда а – Дела реза хуьлда царна – иза дина аьлла дийцина долу дела:\n«РоббигIфир, вархьам, иннака антал аIаззул акрам».\nСаIйу дечу хенахь ламаз керахь хилар суннат ду, делахь а, нагахь санна ламаз керахь а доцуш цхьамма СаIйу дахь, иза кхочуш хуьлуш ду, нийса лоруш а ду. Беттан деношкахь йолчу зудчо СаIйу дича а нийса лоруш ду, хIунда аьлча СаIйу дечу хенахь оцу кепара долу цIена хилар билламе доцу дела.\nСаIйу динчул тIаьхьа, ша «ТаматтуI» деш хиллехь шен коьрта тIера месаш дIалоргур ю, ша болу корта чу а лоцуш. Зудчо пIелган буьхьиган барамехь дIалоргур ю, кхин сов ца лоргуш. Нагахь санна «Къирáн», йа «Ифрáд» деш велахь, шен ихьрамах дIа а ца къаьсташ, гIурбан де кхаччалц собар дийр ду, тIулгаш кхийсинчул тIаьхьа ихьрам тIерадаккхархьама.\nТIаккха, Зул-Хьиджжат беттан борхIалгIачу дийнахь, «ТаматтуI» деш волчо хьадж доьхкур ду, ша Маккахь Iаш волчу меттера. Цо санна шаьш бол-болчара хьадж доьхкур ду Маккин охIлуно а. И доьхкучу хенахь цо дийр ду, ша хьалха Iумрат доьхкуш диннарг – лийчар а, цIано йар а, кхин дерг а. Ихьрам дехкархьама Хьаьжин цIентIе вахар суннат лоруш дац, хIунда аьлча иза Пайхамарера – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – деана а доцу дела, йа цуьнан асхьабаша де аьлла а доцу дела. Бухарис а, Муслима а далийначу хьадисехь ду, IабдуллахIа кIанта Жабира – Дела реза хуьлда цунна – дийцина долчу, Пайхамар – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – шайга элира аьлла:\n«Ихьрам дихкина доцуш Iан йиш ю шун, борхIалгIа де тIекхаччалц, тIаккха хьадж дехка аш».\nМуслима дийцинчу хьадисехь а ду, Жабира – Дела реза хуьлда цунна – аьлларг:\n«Оха хьадж доьхкучу хенахь, Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – тхуна омру дира тхо Минá доьлхучу хенахь хьадж дехка аьлла, цундела оха «АбтIахь» олучу меттера хьадж дихкира».\nЦу дийнахь Минá вахар суннат ду, цигахь делкъа а, малхбуза а, маьркIижа а, пхьуйра а ламазаш а деш, дацдина, тIеттIа а ца узуш. Цу дийнан буьйса – Iарафат буьйса – Минахь яккхар а суннат ду, Муслима Жабирера дийцинчу хьадисана.\nIарафат дийнахь – иссолгIачу дийнахь – Iуьйранна малх хьалабаьлча Iарафате дIагIур ву. Цига дIакхаьчча, делкъа хан хиллалц «Намират» олучу меттехь сацар дика ду нагахь санна шен аьтту хилахь, вайн Пайхамар – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – ша Iарафате воьдучу хенахь цигахула воьдуш хилла дела. Нагахь санна шен цигахь саца аьтту ца хилахь, ма-воддара Iарафате дIавахча а хIумма а дац. Делкъа хан тIехIоьттича, делкъа а, малхбуза а ламаз дийр ду, дац а деш шишша ракаIат, тIе а узуш. ТIаккха «Жабалур-рохьмат» - «Къинхетаман лам» - болча гIур ву. Цигахь ша доIийна дIахIуттучу хенахь, и лам шена а, къилбийна а юккъахь хилийтар дика ду, нагахь санна шен аьтту хилахь. Нагахь санна шега иштта ца далахь, къилбехьа воьрзур ву, лома тIе а ца воьрзуш. Оцу меттехь дуккха а Дела хьехор чIогIа дика ду, шен ма-хуьллу дукха доIанаш дар а, Далла хьаставалар а, Къуръан дешар а, дика ду, шен ши куьг доIийна хьала а айдеш. Усамата дийцина – Дела реза хуьлда цунна –:\n«Пайхамар – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – Iарафатехь волчу хенахь, цунна уллохь вара со. Цо шен ши куьг хьалаайдира, доIа дечу хенахь. Иза иштта доIа деш волуш, цуьнан эмкало ластийна разваьккхира иза, тIаккха цуьнан керар архаш охьаийгира. ТIаккха цо цхьана куьйга урх дIа а лаьцна, важа куьг хьала а айдина доIа дира». (Насаий).\nМуслиман «Сахьихь» жайни чохь иштта хьадис а ду:\n«Иза (Пайхамар) доIа деш лаьттира, малх чу а буьзна, маьлхан можа зIаьнарш гучара йовллалц».\nIарафат дийнахь дина долу доIа уггар дика доIа ду. Вайн Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла:\n«Уггар дика доIа Iарафат-дийнахь дина доIа ду. Ткъа ас а, сол хьалха хиллачу пайхамарша а аьлла уггар дика доIа хIара ду: «Лá илáхIа иллаллóхIу вахьдахIý лá шарúка лахIу, лахIул мулку, ва лахIул хьамду, ва хIува Iалá кулли шайъин къодúр». (Муслим).\nIарафатехь волчунна тIехь ду шен Дела шена хьашт хилар дагахь латтор, шена Иза оьшуш хилар гайтар, Цунна хьаставалар, и еза меттиг а, хан а эрна дIацайахийтар. Вайн Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла:\n«Дала Шен лайш цIерах хьалхабохуш долчу деношна юкъахь Iарафатал доккха де дац. Иза герга вогIу цу дийнахь, Шен лайш малийкашна хьалха хестош, тIаккха цо олу: ХIун лууш баьхкина хIара (Сан лайш)?!» (Муслим).\nIарафатехь Iар хьаджан арканехь цхьа рукн ду. Цигахь яккха езаш йолу хан малх чубуззалц ю. Хьаьжочунна тIехь ду ша Iарафат чоьхьа ву, йа арахьа ву хьажар, Iарафатан доза довзар, хIунда аьлча дуккха а хьаьжоша тергам ца бо цуьнан, Iарфатан дозанал арахьа а Iа уьш, цундела церан хьадж нийса ца хуьлу, галдаьлла хуьлу.\nЦу суьйранна малх чубуьзначул тIаьхьа Муздалифат олучу метте дIагIур ву, меллаша, гIовгIанаш а ца йохуш, Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла долу дела: «ХIай адамаш! ПаргIат гIо, паргIат гIо». (Муслим).\nШайн догIмашца гIело йолчарна а, бахьанаш долчарна а мегаш ду буьйса юкъал тIех а яьлла, бутт гучарабаьлча Муздалифатера Мина дIа а бахана тIулгаш кхисса. ГIело йоцург а, йа гIело йолчуьнца цхьаьна воцург а Iуьйра хан кхаччалц саца веза цигахь. Ткъа, тахана дуккха а хьаьжоша деш дерг – буьйса йолалуш тIулгаш кхиссарца, шайна атто хилийтархьама – Пайхамаран – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – некъаца догIуш дац.\nМуздалифатехь Iуьйра ламаз динчул тIаьхьа, «Ал-МашIарул Хьарам» олучу меттехь соцур ву стигал дикка кIай йаллалц, къилбехьа а вирзина, ши куьг хьала а айдина доIанаш деш. Нагахь санна ша цу метте цакхачалахь, цигахь муьлххачу меттехь сецча а тоьар ду, Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьллачу дашна тIе а доьгIна:\nТIаккха оцу Iуьйранна – гIурбан дийнахь – малх хьалабалале Минá дIагIур ву, тIаккха хьалхара тIулгаш кхуьйсур ду, «Джамратул IакъабахI» олучу меттехь – Маккийна юххехь йолу йоккха тIулгаш кхуьйсу меттиг ю иза. Цигахь ворхI тIулг кхуссур бу, хIора тIулг кхоь буьртиг санна а болуш. Массо Iелам-нехан барт хилла бу, и тIулгаш муьлхха меттера а кхисса мега аьлла, делахь а, гIолий дерг Хьаьжин цIа шен аьрру агIор а дуьтуш, Минá шен аьтту агIор а юьтуш кхийсича ду, Ибн МасIудера – Дела реза хуьлда цунна – дийцинчу хьадисехь ма-дарра, "иза йоккха тIулгаш кхуьссучу метте веара аьлла, тIаккха Хьаьжин цIа шен аьрру агIор а дуьтуш, Минá шен аьтту агIор а юьтуш дIа а хIоьттина, ворхI тIулг кхоьссира цо, тIаккха элира: «Иштта кхиссира уьш шена тIе «Ал-Бакъарат» сурат доьссина волчо». (Бухари, Муслим).\nТIулгаш кхиссар хьалха даккхар суннат ду, цул тIаьхьа уьстагI бер ду – нагахь санна ша «ТаматтуI», йа «Къирáн» деш велахь – цул тIаьхьа корта дIабашар, йа ларгар ду. Божарша корта дIабаьшча гIолий ду, хIунда аьлча вайн Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – корта дIабаьшначарна гечдар а, къинхетам а боьхуш кхозза доIа дина дела, лергинчарна цкъа доIа дина дела, Бухарис а, Муслима а дийцина ма-дарра.\nЦул тIаьхьа, Макка гIур ву, «Ифáдат»-тIаваф дан.\nИштта и кхо-диъ хIума тIаьхьий-хьалхий дар суннат ду, IабдуллахIа кIантера Жабирера схьа Муслима дийцинчу хьадисана тIе а доьгIна. Цу юкъахь деана ду:\n«Пайхамар – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – дитт уллохь йолчу тIулгаш кхуьйсучу метте веара, тIаккха ворхI тIулг кхоьссира цо, хIора тIулг мел кхуссу «АллóхIу акбар» а олуш. И тIулгаш кхоьн буьртигаш санна даккхий дара. Цо уьш кхийсира тогIин чура дIа. ТIаккха иза вахара хьайбанаш дойьучу метте, тIаккха цо хьайбанна урс хьаькхира. ТIаккха Делан Элча – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – шен эмкална тIе а хиъна Хьаьжин цIа долчхьа вахара, Маккахь делкъа ламаз а дира цо».\n«Делан Элча – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – сецира, нах цуьнга хеттарш деш а бара. Цу дийнахь шега и хIумнаш тIаьхьий-хьалхий таттарх лаьцна хаьттинчуьнга кхин жоп ца делира цо, - «Хьайна лаахь иштта де, хIумма а дац» - аьлла бен».\nХьаьжин цIийна гонаха ша тIаваф динчул тIаьхьа, ша «ТаматтуI» деш велахь шолгIа СаIйу дийр ду, хIунда аьлча цо доьххьара дина долу СаIйу Iумратана дара, хIинца хьадж даран СаIйу а дан деза дела. Ткъа нагахь санна ша «Къирáн», йа «Ифрáд» деш велахь, ша доьххьара тIаваф динчул тIаьхьа СаIйу динехь, хIинца СаIйу юха дан ца оьшу цо, Жабира – Дела реза хуьлда цунна – аьллачунна тIе а доьгIна:\n«Пайхамара а – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – цуьнан асхьабаша а – Дела реза хуьлда царна – Сафа-ломана а, Марват-ломана а юкъахь гонаш ца дехира цкъа бен, доьххьара шаьш гонаш дохучу хенахь бен». (Муслим).\nЗул-Хьиджжа беттан кхо де – цхьайттолгIа а, шийттолгIа а, кхойттолгIа а – дисина тIулгаш кхиссаран денош лоруш ду сихвелла Минáра ара ца ваьллачунна. Ткъа нагахь санна цхьанна сихха Минáра аравала лаахь, цо цхьайттолгIачу а, шийттолгIачу а дийнахь кхуьйсур ду, кхойталгIачу дийнахь дерш Iад дуьтур ду. Лекха хинволчу АллахIа аьлла:\n[Аш Дела хьехаве билггал долчу деношкахь. Нагахь санна цхьаъ шина дийнахь сихвелла (араволуш) хилахь – къа дац цунна тIехь, тIаьхьависсуш хилахь а къа дац цунна тIехь, Делах кхийринчунна] [Сурат «Ал-Бакъарат» 203 аят].\nЦу деношкахь тIулгаш кхиссар дIадоло деза хьалхарчу жимчу тIулгаш кхуьссучу меттера – Хúф-маьждигана герга ерг ю иза – ворхI тIулг а кхуссуш, тIаккха юккъерачу меттехь ворхI кхосса беза, тIаккха ТIаьххьарчу Йоккхачу меттехь ворхI тIулг кхосса беза, оцу хIора меттехь хIора тIулг мел кхуссу «АллóхIу акбар» а олуш. Хьалхарчу меттехь тIулгаш кхиссинчул тIаьхьа, цунна гена доццуш къилбехьа а вирзина, и меттиг шен аьрру агIор а юьтуш дIа а хIоьттина дехха доIа дар суннат ду. Юккъерачу меттехь тIулгаш кхиссинчул тIаьхьа а къилбехьа а вирзина, и меттиг шен аьтту агIор а юьтуш дIа а хIоьттина дехха доIа дар а суннат ду. ТIаьххьарчу меттехь тIулгаш кхиссинчул тIаьхьа хIоьттина а ца Iаш дIаваха веза.\nИ тIулгаш кхиссаран хан дIайолало делкъа хенахь. Цунна тешалла ду Ибн Iумара – Дела реза хуьлда цаьршинна – дийцина хьадис:\n«Тхо хан ларйеш Iара хIетахь, ткъа, малх стигал юкъара тIехбаьлча дIакхуьссура оха тIулгаш». (Бухари).\nМассо Iелам-нехан барт хилла бу, и тIулгаш кхиссаран тIаьххьара хан цу беттан кхойтталгIачу дийнахь малх чубуззалц ю аьлла. Нагахь санна цу дийнахь малх чубузале тIулгаш ца кхиссинчо цул тIаьхьа кхисса а ца мега, уьстагI а бужу цунна тIе.\nОцу шина дийнан ши буьйса – цхьайттолгIа а, шийттолгIа а – Минáхь йоккхур ю, нагахь санна шийттолгIачу дийнахь малх чубузале цигара ара ца валахь кхойттолгIа де кхаччалц цигахь саца веза, кхойттолгIачу дийнахь тIулгаш кхисса а деза.\nНагахь санна цхьаъ Маккара дIаваха новкъаволуш хилахь, Маккара аравала ца мега цунна Iодика йаран тIаваф даллалц, хIунда аьлча, и тIаваф хьаджан важибех цхьа важиб долу дела, дукхах болчу Iелам-нахана гергахь. И Iодика йаран тIаваф тIерадужу беттан денош лардеш йолчу зудчунна, Ибн Iаббаса – Дела реза хуьлда цаьршинна – дийцина хьадис долу дела, Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – элира аьлла:\n«Цхьа а дIа ма гIойла (Маккара) тIаьххьара цо дийр дерг Хьаьжин цIийна гонаха тIаваф хиллалц».\nИ хьадис кхечу некъаца а деана ду:\n«Делахь а, цо (Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна –) тIерадаьккхира иза беттан деношкахь йолчу зудчунна». (Мáлик).\nДуккха а Iелам-нахана гергахь «Ифáдат» тIаваф дича Iодика йаран тIаваф тIера долуш ду, нагахь санна цо «Ифáдат» дар ша дIавоьду хан кхаччалц тIаьхьатеттина хиллехь.\nХьаьжин цIера шен махка вухавирзинчунна суннат ду, Ибн Iумарера схьа – Дела реза хуьлда цаьршинна – Бухарис дийцинчу хьадисехь деана долу доIа дар. Ибн Iумара – Дела реза хуьлда цаьршинна – аьлла:\n«Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – ша тIом бечара а, йа хьаьжин цIера, йа Iумратера а вухавирзича, цхьа лекхочу гу тIе а волий хIара алара: «Лá илáхIа иллаллóхIу вахьдахIý лá шарúка лахI, лахIулмулку, ва лахIулхьамду ва хIува Iалá кулли шайъин къодúр. Áйибýна, тáибýна, Iáбидýна, лироббинá хьáмидýн. СадакъаллóхIу ваIдахIу, ва насара IабдахI, ва хIазамал ахьзáба вахьдахI».\n Ницкъ кхачаран маьIна – машен тIехь, йа кеман тIехь дIавахар лалур хилар а ду, новкъахь яа яахIума хилар а ду, некъана дала ахча хилар а ду.\n Цхьаболчу Iелам-наха диъ бен дац аьлла уьш, цхьаболчара пхиъ ду аьлла «Корта дIабашар» тIетоьхна. ГIолий а, нийса а дерг корта дIабашар а дан дезаш рукн хилар ду. Цуьнан тешалле хьажа 113 агIона тIехь.\n Ихьрам дехкаран ламаз дар парз дац, делахь а дича дика ду, хIунда аьлча иза суннат долу дела. Хьажа: «Хьáшийату Ибн Хьажар Iалал Ийдóхь» 152; «Шархьул Махьаллий Iалал МинхIáж» 2/126.\n Цхьаболчара «Къирáн» ду а аьлла. Делахь а гIолий дерг «Ифрад» ду, церах муьлхха дича а мегаш а ду.\n ХIокху дешнийн маьIна иштта ду: «Со муьтIахь волуш ладугIуш ву Хьоьга йа АллахI, Со муьтIахь волуш ладугIуш ву Хьоьга, Хьуна муьтIахь волуш Хьоьга ладугIуш ву со, цхьа а накъост вац Хьоьца, Со муьтIахь волуш ладугIуш ву Хьоьга. Баккъалла а, хастам а, ниIмат а Хьан ду, паччахьалла а Хьан ду, цхьа а накъост вац Хьоьца». Хьажа: «Бусалба стеган гIап», 115 доIа.\n «Варс» - хаза хьожа йогIу IатIар доккхучу диттан цIе ю иза. «ЗаIфарáн» - хаза хьожу йогIу IатIар доккхучу ораматан цIе ю. Оцу хьадисехь и шиъ хьахоран бахьана а, кхузахь лууш дерг а IатIар тоьхна, йа хаза хьожа хIума хьакхаелла духар духа мегаш ца хилар ду.\n Кхузахь Iаьрбийн маттара «хуфф» аьлла дош ду деанарг, цуьнан уггар герга долу маьIна маьхьсеш ду.\n Хьаьжин цIийна гонаха.\n Ихьрам дехкаран ламаз дан дезар тIехь ду аьлла деана дац, делахь а иза суннат хилар чIагIделла ду. Хьажа: «Хьáшийату Ибн Хьажар Iалал Ийдóхь» 152; «Шархьул Махьаллий Iалал МинхIáж» 2/126.\n «Iаьржачу тIулгал» хьалха йолу агIо ю иза. «Iаьржа тIулг» - иза «Ялсаманин тIулг» бу.\n Цуьнан маьIна иштта ду: «ХIай тхан Дела! Дуьненахь а дика ло Ахь тхуна, эхартахь а дика ло Ахь тхуна, (жоьжахатин) цIеран Iазапах лар а де Ахь тхо». Нагахь санна хьайна и массо доIанаш тIехь а долуш, лело атта а долуш жайна дезахь, хьо каро хьажа «Бусалба стеган гIап» цIе йолу жайна, вуно чIогIа пайдане жайна ду хьуна иза.\n Таханлерчу хенахь дукхах долу адам Минара Iарафате автобусашца доьлху, цундела лара ца во оцу метте кхача. Ткъа оцу меттехь делкъа хан хиллалц сацар тIедожийна хIума дац, дича дика дерг ду, ца дича хьадж галдолуш долу хIума а дац.\n Лекхахь ма-дарра, дуккха а Iелам-наха иштта тоьар ду аьлла. Делахь а, вайн мазхIабехь иза тоаьш дац. «Ифадат»-тIаваф а, Iодика йаран тIаваф а къаьстина дан дезаш ду. Хьажа: «Хьашийату Ибн Хьажар Iала Ийдóхь», 445 агIо.


IАЖАШ — Сердало\nБIаьстан хозача дийнахьа цIенгахьа бийрзар дукхача шерашка Даьймехкага сатийса Iалихан а, цунна вежарий а, йижарий а. Бакъда, цар даьгеи наьнагеи из ираз кхаьчанзар. Уж бисар гаьнарча мехка, шийлача лахьта чу шоай тIехьара фусам а кхаьча. ДIайхача лазарах байра уж. Шаккхе а цкхан шера кхалхар. Цхьа ди дIадодацар, цар шоай дезала Даьй-мехках лаьца хIама ца дувцаш. Массаза цар вахара уйла Даькъастенца ювзаеена яр. Адамий моастагIаша деррига гIалгIай къам боацача бехках мехках даьккхадар. Кхойтта шера Iазап увзийтар, Сибаpeгla Io а бига, гIалгIашка а кхы долча мехках даьхача къамашка а.\nДийца варгвоацаш, хало тIакхаьчар Iалихана даи нанеи дIадаьнначул тIехьагIа. Ер воккхагIа а волаш, ши йишеи ши вошеи дар укхан. Царга хьажа а, уж нийсача наькъа тIа баха а, цу заман чухьа воккхачоа а хала дола доккха декхар тIадилладар дас ший садоалача дийнахьа Iалихана. Лешача бIаргашца дехар дора цо, берашка хьажалахь, яхаш. Вай цIен сий лораделахь, сатохаш хилалахь, яхаш дар цун тIеххьара дешаш.\nИштта пхийттарваьнна мара воацача хана, визза цIенда а хина, дIаотта вийзар Iалихана. Шийна тIакхаьча хало-м дагаяллацар цунна. Даьймехках, дуачох-молачох хьогаш дIабаха ший да-нана дагабоахкар чIоагIа. Уж мораш эзараш а бар, гаьнарча мехка биса.\nБоккхача безамца бувцар массаза шоай мохк дас а нанас а шоаш дийнаболча хана. Даькъастенцара безам чубоссийтабар шоай дезала, вIалла из мохк царна дага ца боагIе а. БIаргаш сийрдадоалар, къаьстта даь, Даькъасте хьоайича. Беркате мохк ма бий вай хьадаьннар. Вай мехкачул хозагIа Iалам даьра дац, оалар цо. Кхыметтел мух а даьра ба безаме вай мехкара. Укхазара мух-м тIехкаш кагьеш мо дегIах чаккхбоалаш ба. ТIаккха сомий бешамаш, аьле, уйлангахьа водар. Кхы чам болашагIа сомаш хила йишъярий… Дагайохар ше дIаегIа хинна гаьнаш. Къаьстта боча бар цунна Iажаш. «Цхьан дийнахьа вордаца черсашкахьа ваха, я а ена, укх кулгашца вурийтта Iажий га дIаегIар-кх аз сай беша», — оалар цо ший Iажага дог массаза отт. ХIанз хьанга кхаьчаб уж!? Ше метта висача хана, геттара каст-каста хьоадора цо из.\nДика кхетадора Iалихана Iажашка сатесса из волга. Бакъда, цун дуларгдола хIама дацар из. Iан замалахь, хилча а, сага маьха хулар цига сомаш. Сомаш эца дикка таро эшар, акхарга кхыметтел са ластал бетта цкъа хьалдаа ялат а дацар. Гобаьккха моцалла десташ, лаш адам а долаш, Iажаш эца аьттув болаш мала вар Сийнача СибарегIа?!\nУж уйлаш керта чура дIаялацар Iалихана, бIаьхача новкъа водаш. КIира совгIа ха яр ераш наькъа боагIа. Укхан нанас баьраш а, кхы бола гаргара нах а цецбувлар, массаза велавенна, бегашта тIера волаш хинна саг сел гIайгIаневаха хиларах. Берригаш белаш, дог гIоздаьнна бар, кхойтта шера шоаш сатийса хинна хIама кхоачашхинна цIабоагIаш. Царна хацар укхан дег чу фу доал. Мел юхь еле а, дог-м делацар, даьцар а наьнацар а къаьстача хана денз. Дукхача хIамах хьогаш а, шийлача мехка бусача шоай дезала гlaйгIa кер чу йолаш, уж кхалха хилар а дагадоаллар укхан.\nДика хилар Iалихан ший нанас баьрашца. Кхоачашдир дас шийна тIадилла хинна декхар. Наха нах а хеташ, кхийна нийс-бенна хьалъайттаб вежарий а йижарий а. Из деций да-нана хьийга доккха ираз! Иштта уйла еш, поезда уйчен кора арахьежаш ер латташ, хьатIавера укхан новкъост Мухьмад. Юхь тIара кIай а волаш, дегIа лохо зIамига саг вар из. Массаза цхьан лелар уж, цхьан деша баьгIа а бар.\n— Iалихан, фу йоах дего? ЧIоагIа уйлангахьа ухаш ма вий хьо. Тхона вовзар-м вац хьо!? Вай мичахьа кхаьчад хаций хьона? Хьа йижарий-м хьона фу даьд ца ховш, чIоагIа сагота кхест.\n— Даьра, дог-м декаш ма дар, цу Iа ювцача цхьаццайолча уйлаша со вутаре. Тахан ца дийка дог маца декаргда!? Кастта Даькъастен лоамаш гург ма дий вайна. Цу лоамех массарел хьалха бIарг тоха араваьннав со, купе чура хабараша тувлаваь се висар кхераш.\n— Маьржа-яI! Ма дукха укх денга сатийса къаьстар вайцар нах. Iоажала метта бийшача а, дагабоаллаш хиннар Даьймохк бар, цIагIоргда йоахий вай, яхаш.\n— Бехк бац. Духхьала дувцара мара дага ца боагIе а, сона сел хьаштдолаш вай мохк хилча, цига даьй баьха а шоаш Iо а баь хьалкхийнача, низагIа шоай мехках баьхача наха ца бийзача боале Даьймохк?!\n— Хьо-м кхыметтел хьай институтера дешар а дита, цIа ма воагIе. Хьа когаметта со хиннаваларе, дийша ваьлча мара цIавоагIаргвацар. Мохк дIагIоргбацар, вай бокъо яьнна йолаш.\n— ХIама дергдац, цхьа шу мара дац са довр. Укхаза, дегIадале, заочно деша дIаоттаргва. ЦIава аьттув болаш, бутт баккха-м бар сона цига хала. Сай да-нана даьхача коа Iоховргва. Ковна-м ший даь кулг эш. Беша а юртара боахама а доал эш.\nЦхьа юкъ яьккхар саг йист ца хулаш, йодача поезда тата хьахозаш. Шаккха а уйлангахьа ваха латтар.\n— Iалихан, хье цIакхаьчача, эггара хьалха фу де лаьрхIа ва хьо?\n— Хьо кхеттал аз дIа-м ях хьога, сомий бешага хьажа лаьрхIа ва, долла хIама дита а. Гуйра хьатIаялца беша къахьегаргда, гонахьара лаьтта оахкаш, беш тоаеш, молх тохаш, кердаяраш дIайогIаш, гурахьа, Дала аьннадале, цу тIара мел бола сом сай даьна-нанна тIера сагIийна лургба. Аз дош лу-кх хьона укх шера хьо Iажех вузавергва, аьнна.\n— Ай, из беш йолаш хургйий мукъагIа хой хьона? ЧIоагIа дош ма дий Iа сона лур, беш а ков а бIаргадовлехьа.\n— Хургья, даьра. Дадес хьайийцача бесса из яле, адама кулг тIадохьалургдацар цу моча берката. Вай Даькъастенчухь сомех хьага дезаргдац вай.\nЦIаьхха поезда чу цIогIарч даьлар: «Лоамаш, лоамаш»! Белхам а бекам а вIашагIьийнабар наьха. Даггара шоайла марха бетталуш, цIогIарч хьекхар, «Нана-лаьтта» яхаш. Цхьабараш корашта дIатIабийша бадар, махьарч детташ.\n— ТIехьвисар хьо, Iалихан. Нах кхааш доахаш ба, Даькъастен доазув хоададаьд вай. Лоамех бIаргкхийттаб наьха вайла хьалха, — аьлар Мухьмада, бIаргаш дизза хий а латташ.\nВувлавелча санна латтар Iалихан, йистхулацар, къамарга чу шод этта. Курача лоамий бовхьаш тIа а сацабар цун ши бIарг.\n— Даь-къасте, да къаьста, даьй къаьста, тха хьамсара мохк, моаршал да хьога! — аьнна, гора хайра Iалихан.\n— Iалихан, хIанз фу леладу Iа? Бегаш бе вол хьо?!\n— Даьймехкага моаршал дала воал. Мехка сийна лаьттах корта тоха воал, вай лаьтта Iодоссарг ца а хьежаш. Сайна дас тIадиллар кхочашде дезаций са?!\n— Кхувргда хьа, Iалихан. Воаш Iодаьлча, мархIадолларгда вай лаьтта а, вай цIенош а, вай ков-карт а, кхы дIа а хецаргдац.\nЦу хана гIийла пандара йиш хезар акхарна. Узам беш, йиш оалаш яр акхарна дика йовзаш йола Либхан, Мухьмада даьвеший сесаг яр из. Лоалаха чура купе чу яр из Iеш, ший йоIацеи Мухьамада гаргара нахацеи. Ийс дезалхочох яха йиса из цхьа йоI мара яцар цунна. Къона йолча хана чIоагIа пандар локхаш хиннай, оалар цох. Кхойтта шера бе ца белла пандар бар цо бекабеш хиннар. Мецача хана бохка ца тугаш, лелабаьбар цо из, тахан пандар дагабоагIаш саг веце а, вай юха мехка даьлча, укхан мерзаш эшаш ха йоагIаргья вайна, яхаш. Дас ийца совгIат дар цун из. Iалихана дикка накъа яьннаяр из, да-нана дIадаьнначул тIехьагIа. Шийна могачох гlo-новкъостал лоаттадир цо акхар дезала, шийга селлара йоккха сагото йоллашехьа. Пандара йиш хоззашехьа, хьагулбелар Лепхана гонахьа нах. ЛадувгIа безамбараш купе чу а ца ховшаш, гобаьккха наIар тIа латтар. БоккхагIбараш Iо а ховшийта, зIамагIбараш уралаттар. ГIайгIане йиш яр Лепхана оалаш хиннар, массавар уйлангахьа вугаш. Даьймехках хьогаш байначарна оалаш илли дар цо даьккхар. Юхе лаьтта истий а, шоай бIаргех хий дIадоаккхаш бар. Бlapгex loyxa хий сихделча, Лепханас сацийтар пандара оаз. Цхьа юкъ яьккхар саг йист ца хулаш. ХIаранена дагадоха дукха хIама дар. Юххера Мухьмада бохабир этта хинна сатем.\n— Яьй, оаш фу леладу? Таьзет Iодуллаш ма доахкий шо-м. Дала мегийтаргдоацаш хIама да-кх ер. Тахан Дала вайга яйтар йоккха дегагIозале ма йий. Доккха той де дезаш ма дий вай-м. Дийлхад, тоъаргда. Кхойтта шера бIаргех Iодахача хих боккха Iам хургбар. Бийса тIехьа ди доагIа, оалаш да. ХIанз бокъон сердал вайгахьа хьайирзай. Лепхан, хьабеболал хьай пандар.\nДIалакхал, е деррига дуне декадеш, халхара йиш. Хала ханаш йиц а еш, халхар гойтаргда-кх вай акхарна.\n— Мухьмад, йиш-м Лепханас локхаргья, цхьабакъда халхар мичахьа гойта воал хьо? — йоахар юхе латтараш. Ши циск вIашагIлаттал моттиг мичай укх чу?!\n— Дика халхавала ховчоа е моттиг а тоъаргья,- аьнна, зIамига истол бе а доалаш, юкъе ваьлар Iалихан.\nДас хьадаь лохо дахчан кхо ког боала вайнаьха герга истол дар из. Цо фу леладу хацар гонахьа латтачарна. Бакъда, дог тийша бар уж самукъадаккха хIама Iалихана дагадеха хиларах. Наьха самукъадоаккхаш сакъердаме оамал йоалар цох а, цун новкъостах Мухьмадах а. Иолаелар халхара йиш, бIаргцIацкъам тохача юкъа истола тIа кхоссавелар Iалихан. Гонахьа латтараш кагийча наха леладечох кхеталехьа, истола тIа халхар доладир Iалихана. 3Iамига волча хана денз вайнаьха халхар дукха дезаш вар из.\n— ДIатоха тIоараш, фу деш латт шо тхьайса? — аьнна, гударг бартал а йила, фата етта волавелар Мухьмад. Доладелар ловзар. Кога бухьара а вувлаш, кхестар из цхьан метте. Хоза халхар дар цо даьр, берригаш цец а боахаш. БIарг тIехьа ца кхоачаш, кадай кхестар Iалихана когаш а дегI а, сихвелча. Лоаман лаьча хьисапе ypaгla yxap пхьарсаш. Цкъа тайжа боларца дора халхар, тIаккха, куралаш еш, кадай воалар, истол гарре эгадеш. Хеталора, эри ара боккхача баь тIа цо из халхар ду аьле, сел говзалца а хоза а цун из вIаштIехьдоалаш. Доккхача догIа кIал нийсвелча мо, дегIа тIагIолла тIадамаш доладелар Iалихана. Iимерцача готтача купе чу селлара кадай хьовзарах даьнна хьоцара тIадамаш дар уж. Еррига поезд сомайоаккхаш эттадар ловзар. Ког Iоловза моттиг яцар купе чу меттел, коридора чу а лоалахьарча вагонашкара хьаденз. Кхыметтел цхьацца бола кагий нах поезд йоддашехьа тхов тIа а баьнна, тхов тIара Iочу а бийрза, корах чухьежаш бар. Кхерамал котбаьннабар самукъадоаккхаш бола халхарцара безам. Наьха дегаш ураоттадаьдар Iалихана а Мухьмада а. Дикка ха яьккхар Iалихана халхавувлаш, кIаьдвалар фуд ца ховш. Цунга салаIийтар духьа соцабир Лепханас ший пандар. Бакъда, нах-м ловзар сацийта лаьрхIа бацар. Hизагla истола тIа хьалтIаваьккхар цар Мухьмад. Йолаелар халхара йиш. Гойтар Мухьмада ший халхар.\nМа хетта вIаштIехьадалацар цун халхар цу готтача фусаме. Ца говш Iоваьлар из истола тIара.\n— Iалихан, хорже, дега дезаденнар харжа, яьхад вай даьша. Iакхарна дезаденнар хьа халхар да. Аз дер уне халхар да, аьлар цо.\n— Дог ураэттад хьа, Даьймехках бIаргкхийтта. ХьатIаийцар дIачаккхдаккхаIа, новкъост.\n— Аьъ, цIаьхха шурах йиза бIийг ловзаиккхай, ала-м валац хьо сох. Гонахьа мел латтраш белабелар.\n— Иштта аьлча а, хIама дац. Хьа безам хилча, кхы чIоагIагIа цецбоахаргбар Iа ераш.\n— Даьра, хIаьта, безам хилча, сага дуларгдоацаш атта хIама дац.\nГонахьа мел латтараш дехар де болабелар Iалиханага, халхавала яхаш.\n— Iалихан, хьатIаоттаел из укхо фата йитта гударг истола тIа, — аьнна, юкъеиккхар Лепхан. Фата йоацаш а де мег хьона халхар.\n— Лепхан, хIанз фу дагадехар хьона?\n— Iа кхетадаьр. Гударг чIоагIа йий хьажа хьо, хьо мел чIоагIа ва-м сона хов хьона.\nДIаозабир Лепханас ший пандар. ТIоараш детта болабелар берригаш. Гударга тIа кхоссавелар Iалихан. Доладир ший халхар, берригаш а цецбоахаш. Корта тховнагIа хьалбетталуш, лоралуш, вала везаш вар халха. Маркъилг мо кхестар Iалихан зIамигача гударга тIа. ХIанз-хIанз Iовож, аьнна, хеталуш, кадай кхестар. Гударг а, халхаювлаш санна, укхан тIехьа кхувсалора, когашта кIалара дIа а ухаш.\nТамашийна хоза халхар дир Iалихана, ши ког Iооттабел мара йоацача гударга тIа. Лакха говзал йола халхар дар цо даьр. Хьахеташ, лаьрххIа из Iомадеш деша ваьгIачоа а атта дулургдацар цу тайпара хIама. ЧIоагIа баркал аьлар цунна наха.\n— Е хьа халхар го а мегаргвар мехках ваьнна, юха цIава йоахар сов цох самукъадаьнна, гIадъяхача цхьан йоккхача саго.\n— Со дунен тIа ессачахьа, Iа даьча халхаро мо салоIам баьбац сона цхьаккха хIамо. Вай цIадахка бокъо яьннай, аьнна, хеза хоам беце, кхы са дега чIоагIа тоам хинна хIама дац. Дала ха йIаьхйойла хьа, Даьла раьза хилва шоана е дикахетар тхона даьча. Вай эздий ловзар къоначарна диццделар кхераш дар тхо, хIанз хов сона вай ловзар а эздий гIулакхаш а дахаргдолга! — Из а аьнна, гIеттар йоккха саг. — Из хьалха а йолаш, ше-ший фусаме чубахар гулбеннараш.\nИштта гIоза дар Iалиханар Даькъастен доазон тIа балар. Цхьабакъада, акхарна хийттар хиланзар, ераш цIакхаьчача. Шоай мехка баьлча, дукхачар шоай цIагIа чубала бокъо хиланзар. ДIалийцадар акхар цIенош хьатIабаьхкача кхыча къаман наха. Мел лийрхIар кхоачашхиланзар. Дас дIаегIача беша доал дар меттел, цох бIаргтоха а дIакоа а баллитанзар керда хиннача фусамдаьша. Фусамдаьша, аьлча а, цаI вар-кх акхар доккхача коа вахаш. Даха тхоай коа дIачу ца дуге а, тхоай цIеношка, бешага мукъа хьажийта аьлча, хьожийтаргвац, аьнна, духьалваьлар. Дог чудоалача саго из дир тамаш йолаш дар. Белхаш, йижараш дехар дича а, тIехьашкаваланзар керда фусамда. Хоза аьлча а дика аьлча а хIама ца хинна, низагIа чувала велар Iалихан. Йижарий духьалбаьлар. Из гlap иккха Iалихан воалаш, хьатIаера Лепхан.\n— ТIабенача дахко кIалхарбар эккхабаьб, оалаш хезадеций хьона, ва Iалихан, — йоахар Лепхана, зIамсаг теве а гIерташ. Сатоха деза вай. Нийсхо йоацаш хIама дутаргдац, аьннад ма йоахий цу Дала ше. Сихдала йишъяц. Вай шиаш дац дIачу ца дутараш, ах юрт я. Иштта бIарчча юрташ а я. Лоалаха уллача юртара эри дада керда лаьтташ хьадекъ вайна.\n— Сона дезац кхыдола лаьтта, сона сай дас леладаь лаьтта деза, цо ший кулгашца дIаегIа сомий беш а еза. Сай бешара боал малаш-б ца ховш болча нахага а боаккхийташ, со хIана хов кхычахьа ваха? Уж мегаргба кхычахьа баха.\n— Iалихан, хIама карадолчар баь соцам ба из.\n— Аз бохабергба-кх из, е дуне ца диа а. Со зуламхо вац цун цIагIа чугIерташ, со сай цIагIа ваха ха воал. Наьха хIама дезац сона. Ше хьадаьр дIадахьа пурам да цун.\n— Iалихан, сиха даха хий фордах кхийттадац, оал. Хьо хьайх уйла йича валац, хьай нанас баьчарех а уйла е езаш ва хьо.\nЦкъа кхетаргба наьха фусамашка бахараш а. Сабаре хила деза вай, байнарий духьа а.\nХала соцавир Лепханас Iалихан а, иштта кхы бола кагий наха.\nИштта доладелар цар керда вахар кердача метте. Iалихан а Мухьмада цхьан гIишлош еча балха айттар, тIехьагIа заочно деша оттаргболаш. Бакъда, шийла зIамагIбараш деша бахийтар. Хьалдир цхьабахьан чуIе мегаргволаш цIенош а, ков-карт а. Iалашбир вахача хана эшаш бола цIен гIирс а. ХIаьта а дог дIаувцар Iалихана цу моттигаца, даь коа яр уйла.\nЦIабаьхкача шера, берригаш хIана бац аьнна, шоайла чIоагIа Iимерза бар нах. Денна, вIашагIбетталуш, сакъердар, халонаш эша а еш. Иштта цхьан сарахьа кагий нах гулбенна Мухьмадар наIар тIа юхайна багIаш, вордаца Iажаш бохкаш лела саг гучаваьлар. «Iажаш, Iажаш» яхаш, юрт кхайкае мо цIогIа хьекхар цо. Наха вовзар из, Iалиханар коа ваха хайнар вар из. Массане Казиг оалар цох. Сар-сарахьа юрташка ший вордаца Iажаш бохка аравоалар из. Наьха дегаш эттIадеш, хулар дIабехашбола мах. Кер биззалца Iажаш эца аьттув болаш бацар дукхагIа бола нах, эшараш дукха дар. ЦIабаьхкача хьалхарча шерашка нахага таронаш яцар.\n— Аз Iангара баьхаб ераш, — оалар, дукха хIана дех Iа, аьлча. Хала дацар цох цхьа пайда боре а. Нахагара, тIера цIока йоккхаш мо, ахча а ийце, къаракъах дIалуш чаккхдоаккхар из. Бакъдар аьлча, мах беча хана, маланза хулар.\nНаьха бешара Iажаш бехка, киса дизачул тIехьагIа, кафешка къаракъах хьалтоссар деррига.\n— Цхьан саго укх шера Iажех вузавергва, аьннадар, со. Со-м, Iажашка дог этта вала воал, — аьлар Мухьмада Iалиханагахьа а хьежа.\n— Веннар маьлха уллийташ, зама яц ер, — аьлар Iалихана, цо яхар шийна доагIаш долга кхета а даь.\n— Даьра, дош-м аьннача хила деза. Iажех ца вузаш, вала лаьрхIа вац со-м. Гаьнарча мехкара царех хьогаш цIа а ма кхаьчадий вай.\nУйлангахьа ваха цхьа юкъ яьккха, Iалихана аьлар:\n— Дала мукъала, дош а чакхдоаккхарг ма-д, хьо Iажех хьогаш каша вохийтарг ма вац вай, цхьан кIира хьона Iоажало сабардой.\n— Цхьан кIира хувцадала фуд?\n— Гургда хьона.\n— Сона-м хьаьнала Iажаш беза, низагIа баьхараш безац сона, ва Iалихан.\n— Цкъа-дале, низагIа боахе а, ба уж хьаьнала цу лелачунгара хьабаьхача, хIана аьлча, са дас дIаегIача са бешара сом ба цо боаккхар а бохкар а. Сай коара сомаш маьха эца атта дац. ШозлагI-дале, аз ба а ца оалаш, ший лоIамагIа, шийга шо дерригаш диззалца Iажаш хьаболлийтаргба-кх шоана. ТIаккха кхоачашдаьр вий со сай дош?\n— Даьра ва дукха чIоагIа-м.\n— Ва Iалихан, кIира сенна деза хьона? — юкъеиккхар гонахьа лаьттачарех цаI,- кхоана а хургва хьона из. Шоатта дийнахьеи кIирандийнахьи ух из вай юрта.\n— Модж Iохеца деза.\n— Аьъ, хьу мо листа модж Iохийцай аьнна, Iажаш латац хьона можах, — массанена белам баьккхар цо.\n— Можах ца лате а, из модж бахьан Iажех дузаргда-кх шо. Нийсса цхьа кIира даьлча укх метте вIашагIкхетаргда вай, — аьнна, къаьстар гулбенна хинна кагий нах. Цхьа иттех саг вар уж. ХIаране дика кхетадора Iалихана цхьа беламе хIама дагадехалга. БIаргаш делаш дар цун. Iалихана оамал дика а йовзаш, кхы цунгара дош даккха шоай аьттув хургбоацилга кхета а даь, дIа-юха къаьстар уж, кхы цунна низ а ца беш.\nШоаш йиллача хана гулбенна Iохайшар берригаш. Воацаш вар Iалихан а Мухьмад а. Цхьацца шоай гIулакха гоалуш хургба-кх новкъостий, аьнна, хабар тотташ багIар кагий нах.\nЕраш гулбенна дукха ха ялалехьа, ший вордаца гучаваьлар Казиг а, «Iажаш, Iажаш» яхаш, хьекхаш цIогIа а долаш.\n— Продаю ажаш, покупай ажаш, — волавелар акхарна IотIаотташехьа. Кхы саго теркал а ца ваь, хьалтIехьаваьлар ший вордаца. КIезига кагийча наха IотIехьвоаллашехьа, цIаьхха бешара во узам а беш, цхьа саг бIаргавайра акхарна ворда тIехьаводаш. Казиг юхахьежжача висавар, сов кхервенна. Унзара сурт дар хьагуш хиннар. «Iажаш, Iажаш», яхаш цогIа а хьекхаш, аьшкан зIанарашца йихка юкъ йолаш, тIехь-текхабеш хотташа биза зIанарий бloaгla а болаш, кIалтIаяьккха кетари йоккха салтий ши икки ювхаш, веррига ча мо ваьнна а волаш, унзара доагаш бIаргаш а долаш цхьа саг вар.\nВувлавелча мо вагIар Казиг, эгIаваьча сага кIалвисар-кх со хIанз аьнна, са дIа а даха. Вийхка воалачара мукъаваьнна тувлавенна саг ва-кх ер, аьнна хетаденна хила дезаш дар цун эггара хьалха.\n«Iажаш, Iажаш», яхаш, мухь беттар тIехьваьнначо. ТIехьакхийна вала воалача хана, ког кхерах дIа а кхийтта вежар из. Цу юкъа хьакхийттача мо, каст-каста говра шод а тохаш, Iажаш Iотувса ваьлар Казиг. Iовежар, хала хьал а гIетта, юха а ший Iимадаш еш, тIехьведар говр-ворда.\n— Iажаш, Iажаш, яхаш, юрт яккха мо, хьекхар цо цIогIа. Кулгашца Iотийса ца Iеш, ворда тIехьашка латта улг хьал а даьккха, Iохьекхаш, Iотувса ваьлар Iажаш Казиг. ХIаьта а тIехьара воалаш вацар зIанарашца юкъ йихкахиннар.\n«Iажаш, Iажаш» яха дешаш багара хадацар цунна. Уж во Iимадаш хьахоззашехьа, Казига оарцагIбаьлар беррига кагий нах. Хинначох кхеташ уж а бацар. XIa-аьнна, уж тIехьбовдашшехьа, бешара, велаш, акхарна хьадухьалаваьлар Мухьмад. ТIаккха мара из хьан питам ба хайнзар царна. Аркъал ухаш, белар уж, Iалихана дага ца дехача, кхы сага дагадохаргдацар е хIама, яхаш. Бакъда, Iалихана-м дикка хьоцар даккха дийзар, ший дош кхоачашдеш. Иехьара Iаж Iотассалца, тIехьараваьланзар из говр-ворда. Iажех еррига юрт юзайир: массанена дIа-юха бийкъар Iалихана Iажаш.\nЦу дийнахьа денз Iажаш бохка кхы араваьланзар Казиг. ЦIенош а ков-карта а Iалиханага дIа а дехка, ваьнна дIавахар. Ший цIеношка, ший дас дIаегIача сомий беша драл а деш, ваха аьттув Iалихана а баьлар.\n← Керда амбулаторе – Аьлти-Юрта\nБез внедрения передовых технологий цели не достичь →


Шех цIе а тесна, ваьгна ненан маттах дог лозу Iилманча\nМаршо Радио, Idel.Реалии\nИжевскехь шинарийдийнахь Удмуртин парламентна хьалха ша-шен вагийна Iилманчас Разин Алберта. Лоьрийн дан гIо доцуш, велла иза. Ша-шен вагавале, иза лаьттина Гамзатов Расулан "Кхана сан мотт нагахь санна лахь, кийча ву со тахана вала" дешнаш тIехь долу кехат кара а лаьцна. И ирча сурт довзуьйту Маршо Радион ГIезалойн-Башкирийн "Азаттык" редакцино.\nЦIеяйархой а, лоьраш а гIиртина дерриг а санна дегI даьгна Разин Iожаллах хьалхаваккха. Амма ца дан делла дарба, велла массех сахьт даьлча.\n«Юхахьаьжи со – цIарх вогуш ву-кх»\nУдмуртерчу къоман боламан жигархочо Тимошкин Петра бахарехь, Iуьйранна веана, карахь плакат а йолуш, лаьттина Разин Алберт парламентан неIаршкахь.\n«Ши де хьалха соьга телефон туьйхира Алберта, ша пикетехь хир ву, сурт даккхахьара ахь шен, юха иза интернетехула даржор ахь, дехнера цо. Со юьрта вахана вара, ас цундела ван дош ца делира цунна. Делахь а, иза кхеттера, со вогIур вуйла. Iуьйранна 8 сахьт даьлча со а, соьца кхин ши жигархо а вара, ткъа иза тIаьхьависинера схьакхача. ИссалгIачух ах даьлча, карахь плакаташ а йолуш, шен машен дIа а хIоттийна, тIевеара Алберт. Велавелла-векхавелла вара, даима а санна. Оха кхин деха къамелаш а ца дира. Иза парламентна хьалха дIахIоьттира шен плакатца. Тхо юстах Iара, дагахь цхьа а бохам хир бу аьлла а доцуш.\nРазин Алберт парламентна хьалха, 18+:\nТимошкина дийцарехь, цхьаболчу депутаташна вевза Разин, уьш Iуьйре дика а еш, чубоьлхура цIенна. Полисхойн а яцара претензеш: цо хьалххе электронан кепехь хаийтинера ша пикете волуш вуйла.\n«Исс сахьт долуш дара Разина ша кIадвелла аьлча, тхо цуьнга гIант дала дохкура. Амма иза хийца веара цхьа жима стаг. Разин шен машена чухиира, садоIуш Iийра. Оцу юкъанна пикетехь лаьттачу кIантанна тIевеара цхьа накъост, цо ерзае, элира, пикет. Оха тIе а дахана, бехк ма билла, амма тхоьгахь бакъо ю елла, элира цуьнга. Ас телефон а тоьхна, тхаьш долчу тIевола элира Алберте. Иза схьавеара, ша Iедале кехат яздина, иза парламентехула чекх а волуш, хьаькамашка дIадала дагахь ву, дIа ма гIахьара ша валлалц, элира цо соьга. Юха а шен машена хиира иза садаIа. Со а, сан цхьа накъост а иштта лаьтташ вара, къамел а деш. ЦIеххьана юхахьажи со – йоккха цIе ю-кх йогуш", - дуьйцу Тимошкина.\nТимошкин Петр яйа гIиртина Разинна тIера цIе, амма гIуллакх ца хилла.\n«Иза эрна дара. Цунна тIеваха а аьтто бацара. Амма цо мохь а ца элира, дош а ца хазийра шегара. Воггушехь, меттах а ца велира ша волучуьра. Тхуна цIейойу гIирс ца карийра. Нах хьежа а хьоьжуш, видео а йоккхуш лаьттара. Газеташ духку цхьа зуда яра цигахь, цо туьйхира лоьрашка а, цIеяйархошка а зIе. Итт минот яьлча кхечира кхайкхинарш".\n79 шо дара Разин Албертан. Философин Iилманийн кандидат, доцент, "Удмуртин Iилманийн хьакъдолу белхахо" цIе а яра цуьнан. Къам чIагIдарехьа болчу «Удмурт Кенеш» партин жигархо а, Iилманчийн «Тодосчи» клубан декъашхо а вара Разин.\n«Удмуртийн мотт цабайтар – беккъа и цхьа лазам бара цо даима а балхош"\nОьрсийчуьрчу къаьмнийн меттанаш (оьрсийниг боцург) лаамза Iамор тIехь дац цхьана а дешархочунна – иштта маьIна дара стохка пачхьалкхехь йийца яьккхинчу низаман проектан (иза хIинца-м лелаш долу низам ду).\nДукха къаьмнийн жигархой гIиртира и низам юкъа ца даккхийта. Вогура массо а оцу низамо къаьмнийн меттанаш бовчу хьоле кхачорах. Удмуртин парламентан спикере Прасолов Алексейга а, депутаташка а оцу документна дуьхьало яре кхайкхинчийн хьалханча вара хIетахь Разин Алберт.\n«Удмурт Кенеш» боламан жигархочо Викторов Ильяс дуьйцу Разинах лаьцна. Иза удмуртийн маттана сагатдина ца Iара, мехкан хьал а, Iалам а далхадора цо диллина, чIагIдо Викторовс.\n«Цхьа пхи де хьалха къамел хиллера сан цуьнца. Цхьалха пикет дIаяхьа дагахь вара иза. Денош хаза доллучуьра, со бешахь къахьега воллу, аьлла, со ца вахара цуьнца пикет хIоттон. Сесси йолалуш, депутаташка шен петици дIаяла воллура иза. Удмуртийн мотт цабайтар – беккъа и цхьа лазам бара цо даима а балхош. Кехаташ кхехьийтинера цо Москох, тхан ненан мотт хIаллак цабайтар доьхуш. Школашкахь хьоьху удмуртийн мотт цкъачунна, амма иза урокаш дIаевлча, лаамехь бен бац хIинца Iамош".\nВикторов Ильяс дийцарехь, зуда а, 18 шо долу йоI а йисина Разин Албертан. Шена дагахь а дацара Iилманчас ша-шех цIетосур ю аьлла, боху Викторовс.\nКъоман мотт Iалашбан араваьлла лела стаг санна вевзара Разин историкна Мадуров Дмитрийна а. "Цуьнан массо а Iилман болх а бара къоман хазанаш Iалашдарехьа кхойкхуш. Консерватор вара иза. "Дайша вайга схьа мел делларг, вешан тIаьхьенашка дIадала деза вай" – чIагIдора цо даима а, дагалоьцу Мадуровс.\nОьрсийчоьнан президента Путина, "дешархошна, оьрсийн мотт боцург, шайн боцу меттанаш Iамор тIедожо мегар дац", оллушехь, долийра низам юкъадаккха. Цунна шаьш резабоцийла хаийтира дукха къаьмнийн жигархоша, амма тидаме а ца ийцира протесташ Iедало.\n2002-чу шеран а, 2010-чу шеран а бахархошкарчу маттера хьал дуьстича, удмуртийн мотт хууш болчу нехан терахь охьадаьлла 30%-на: 463 эзарна тIера 324 эзарне кхаччалц.\nНохчийн мотт нохчашна хаарца дерг, оццу документашца зийца, 2002-чу шарахь хиллачул дуккха а кIезиг бу шайна нохчийн мотт хаьа статисташка аьлларш 2010-чу шарахь.


Салафийн могIарш десташ хилар дийцаре дина Гуьржийчохь\nСтигалкъекъа-бутт 17, 2016\nГуьржийчоь -- Тбилиси\nСалафийн могIарш десташ хилар дийцаре дина Гуьржийчохь. Гуьржийчуьра демократин къеггина масал хилла ала мегар ду селхана сарахь, Тбилисехь хилла долу и цхьаьнакхетар. «Кавказан цIа» олучу юккъараллан хIусамехь вовшахкхеттера, салафийш а, шиIаташ а, политикан эксперташ а. Дуккха а журналисташ а бара. Хаттарш лора, шайна хаа луучух: салафизман историх а, церан дуьнене хьежамех а. Шемахь болчу тIамах, аьлча а, Гуьржийчуьра цига дIаоьхучу кегирхойх а дийцира. ПIаьнказ-ЧIожерачу салафийн маьждигара имам а, цуьнан накъосташа а, кхетош дIаэлира гулбеллачаьрга, шаьш машаре нах хилар а, оцу тIамехь долчу хIуманех шай уьйранаш ца хиларх а, цул совнах, шаьш и тIом а, цига кегий нах эхар а къобал деш хIума дац аьлла.\nАзербайджанхочо-шиIата, бехке бира салафийш а, вахабисташ а, цара тIом а, кхиболу бохамаш а бахьа аьлла. Цунна дуьхьал, имама жоп делира, вахабизм боху агIо ГIажарийчуьра схьадаьлла ду, бусулба дин сийсазардаккхархьама, аьлла. Муса цIе йолчу нохчочо, иштта элира цуьнга.\nМуса: «Дуьххьара хIара процессаш, дIайолаелира, Iамерка а, Европа а Асадан дуьхьал бечу кхайкхамашца. Вай Кавказера къаьмнаш яьккхий империшкара баланаш лайна ду. Тухана девзаш хьал ду иза. 250 эзар стаг вийна. Царна юкъахь 45 эзар бера ду, 60 эзар заьIап вина, 300 эзар мухIажар ваьлла. Шайн оьшуш жамIаш деш бу уьш. Европерчу пачхьалкхаша кхайкхамаш бора нахе Асад дIаваккха бохуш. Тахана и кхайкхамаш ца бо цара. Гуш ду, цигахь Iамеркан а, Туркойн а, Оьрсийчоьнан а Iалашонаш йуйла. Тхан кегий нах кхеташ бу и тIом цIена боцийла. Нехан хьашташ дуйла. И тIом зударшна а, берашна а, мискачарна а паргIато яхьаш тIом бац. ПIаьнказ-ЧIожаца цхьа а зIе яц цу тIеман, оха салафизм йийцинехь а, ца йийцинехь а. Оха ПIаьнказ-ЧIожехь, салафизм лелош ялахь а, яцахь а, Шема оьхучаьрца зIе яц тхан. Сой, сан накъостий вахара СартичIала олучу меттиге, цигахь иккхина дов дIадерзо. Хьуна ца хууш а хила мега иза. ШиIатийн имамца охьа а хиъна, къамел дира ас. Оха элира, салафизм, вахабизм бохуш кхайкхамаш беш ду шу. Иза вайн гуьржийн пачхьалкхан дуьхьал болх хуьлу. ХIара вайн пачхьалкх ю. Массара а ларъян езаш а ю. Вайна оьшуш яц ГIажарийчоьнан а, СаIудийн Iарбойн а лозунгаш. ХIара вайн пачхьалкх ю. Оьшуш дац вайна девнаш. ШиIаташца долу дов а дIадаккха деза, куьг а делла. И кIант вийча, цу юккъехь хIунда юьйцу ГIажарийчоь а, СаIудийн Iарбойчоь а».\nДукха хан йоцуш Тбилиси гIаларчу СартичIало олучу кIоштехь, суннит а, шиIат а жима ши стаг вовшахлетта, тIаьхьарниг вийнера. МогIарерачу девнах, политикан тIегIане а даьккхина, СаIудийн Iарбойчоь а хьехош, айдинера и гIуллакх шиIаташа. Цуьнах дара азербайдханхочо дуьйцург.\nСалафийн кхерам ца го Гуьржийчохь Iедалшна а, политикан эксперташна а. Пачхьалкхехь муьлха а дин магийна ду, цундела, уьш маьрша, вовшех ларамца цхьана бахийта лаьа, бохуш Маршо Радиога дийцира Тбилисерачу университетан Малхбалеталларан институтан куьйгалхочо, профессора Саникидзе Сеоргийс.\nСаникидзе: «И бала болуш бу. ЧIогIа а бу. Дерриге а дуьненахь лаьтташ бу иза. Бусулбачарна юккъахь къеггина гуш ду иза. Шай бухе кхача гIерта уьш. Гуьржийчохь а, Кавказехь а мел долу дин, деххачу шерашкахь маьрша даьхна. Къаьстина кхузахь. ХIинца, и хийцаделла хIума дIадаккха лаьа царна. Шай бухе а кхийдаш, цIена Ислам лело лаьа царна».\nПIаьнказ-чIожера, кистойх кегий нах Шема тIаме дIаихинчула тIаьхьа, и бала мел кIоршаме берза магар хилар тидаме а эцна, Iедалан программаш йолийна цигахь. Шемахь тIом бина цIаберзахь а, уьш набахте чубухкур хилар а дIахаийтина. ДАIИшан кхузара векал а йоккха хан тоьхна, чувоьллина дукха хан йоцуш. Цундела, салафийн бала, кху махкахь, ша шех кхоллабелла бац. Дуккха а бахьанаш ду цу юкъахь. Коьртачарех дерг-Iедало шен хенахь, ПIаьнказ-ЧIож терго а йоцуш, цигара социале хьашташ кхочуш ца дар ду аьлла хета, политикан кхечу экспертан Лебанидзе Соломонна. Цо иштта элира.\nЛебанидзе: «Суна хетарехь, цаьрца болх бан беза. Пачхьалкхо дан деза иза. Социала хьашташ кхочуш дахь, и кхерам а, бала а хира бац оцу ПIаьнказ-ЧIожера. Гуьржийчуьрчу бусулба юккъараллехь, къаьстина ПIанказ-ЧIожехь и бала лаьтташ бу, иза коьртачу шахIарна гена йолун дела».\nШиIатан а, салафийн а, юкъахь хилла цакхетам а гайтаме бара, мел сиха бу и нах вовшах бехке баккха. ТIаккха а коьртаниг, цара цхьаьна а кхетта, и лазаме долу гIуллакхаш лечкъа а ца деш, дийцар ду, элира эксперта Лебанидзе Соломона.\nЛебанидзе: «Къовсавеллера азербайджанхо-шиIат а, салафи а. Хьалхарчо бехк буьллура, цара Шема ДАIИШе тIом бан нах бохуьйту бохуш. Вукхо жоп делира, шаьш и хIума лелош дац, шаьш кху пачхьалхкан партиоташ ду, шаьш маьрша нах а ду, шайна Гуьржийчоь дукха а еза, аьлла. Цу шина юккъехь хилла болу и цакхетамаш дIебелира аьлла хета суна»\nГулбелла журналисташ а маьрша бара, шайна луу хаттарш дала. ЛадоьгIча, билгалдолура бусулба динах царна дукха хIума хууш доцийла. Амма и есалла хьалаюза дагахь бу уьш, цундела, цара дехар дира, шайца мелла а тIекIаре хилахьара аьлла.\nШайна тIекхоьллина экстремизман цIе дIаяккха гIерта пIаьнказхой


Страсбурган полицино нохчо лаьцна\nМарсхьокху-бутт 04, 2017\nАфрикахошна герз тохарехь декьах хиларна шеконашца лаьцна Страсбургерчу полисхоша цу гIалахь вехаш волу цхьа нохчо. Хьалхо Старсбургерчу полицино хаам бина ма-хиллара, масех де хьалха герз тоьхнера цабевзачара цхьана меттигерчу африкахочунна. Лазийнарг, хетарехь, ши бутт хьалха нохчочух леттачу талорхойн тобанца уьйраш йолуш хиларна, полицин шеконаш кхоллаеллера, хIинцалера тIелатар динарш нохчий хила мега, аьлла.\nИ стаг шен машен чохь лаьцна. Полицино бинчу хаамца, там бу иза африкахочунна герз тоьхначаьрца декьах хила. Iедалхоша чIагIдарехь, герз диттинчаьрца машенахь иза хилла аьлла тоьшаллаш дацахь а, амма там бу иза царна гIодеш хилла.\n40 шо долу и стаг набахте воьллина, кхел хиллалц. Цу юкьана Страсбургера нохчий тешна бу, лаьцнарг бехке цахиларх. Маршо Радиоца кьамел динчу цу гIалин вахархочо элира, лаьцна волу жима стаг бехк боцуш юхьарлаьцна ву Iедалхоша, иза ларамза герз дитинчу меттехь нисвалар бахьана долуш.


Вайн дег1ан чарх сино лелош ю, амма ма бале лоцукх оцу дег1о и са. Оцу дег1ана хазаниг, мерзаниг деза, ткъа сина ц1енаниг, оьзданиг деза, ша дуьненчу кхуллуш ма- хиллара. Т1аккха a deг1o шен лакхе йокхху. Доьзалхо дуьненчу валар докхха а, деза а ду, иза адамо шех юътуш лар ю. Ша бахьана долуш доьзалхо дуьненчу валале адамо ойла ян еза, соьгара х1ун дика оьцур ду цу беро? Аса х1ун лур ду цунна? Я хьекъалца эшам болуш, я дег1ан меженца эшам болуш доьзалхо кхоллавеллехь, совг1атца т1еэца деза. Иза Дала хьан кхетам зуьйш, хьан собаре хьожуш луш ду боху. Бер, цомгуш дерг xleтe а, уъналлийн ч1аг1онца кхион деза. Оцу беранна гайта деза, ша мел дезаш хьокху дуьненчу даьлла. Д1адийна ялтан буъртиг асарах санна, вочух лардеш 1уналлийн ч1аг1онца кхоон деза бер . Ша шена эхана ах вита веза, ах сов беранна д1авала веза.\nАллах1 хууш верг ву. Кху дуьненчохъ мел долчу х1уманан да вина, пайда эца а, пайдехъ хила кхоьллина адам. Уггаре а бокхха пайда бу иманехь т1аъхъе кхиор. Хьалхара ден, ненан, (беран 1уналла дечун), хъехархочун, адамийн юкъараллехъ кхоъллина йолчу меттигийн а, масала:син1илманийн, социальни, могашаллийн, декхарш ду; берашна т1ехъ 1уналла дар, церан хьашташка хьажар, царна г1одар.\nПодготовила Хагаева Л.А., педагог-психолог.\nВы здесь: Главная Информация Это интересно Син1аткъаман 1илма


Категория: Мнение Опубликовано 10.06.2013 22:27 Автор: Ичкериец\n"Чеченская нация является этнической корневой частью Кавказской расы, одной из древнейших источников человеческой цивилизации, первоосновой духовности, прошла через хурритскую, миттанскую, урартскую культуры и выстрадала свою историю и право на достойную жизнь, стала образцом жизнестойкости и демократии. Древние армяне первыми связали этноним "Нохчи" современное самоназвание чеченцев с именем пророка Ноя, как отмечено выше, буквальный смысл которого означает Ноев-народ." (Ян Чеснов)\n"Я видел много народов, но таких непокорных и неподдающихся как чеченцы, на земле не существует и путь к завоеванию Кавказа лежит через покорение чеченцев, а точнее, через полное их уничтожение" (из рапорта А. Ермолова императору Александру I 12 февраля 1819 г.)\nЯн Чеснов воккха 1илманча ву, академик, профессор. Кхуо элира 20-ха шо сов хьалха, ша Нохчийн бух талла волалуш (Этногенез). - Ша чог1а цец ваьккхира шена гучудаьлча, цу йоккхачу харцонуо. Нохчий юккъерчу барамехь къам ду шен доккхаллийца, 1 млн т1ех даьлла долу, Совета 1едалан къаьмнашна юккъехь, ша цхьаъ бен доцуш дисина бух талларца этногенезехь. Шен хенахь массуо ноьврен а (северан) Кавказан а кегийр къаьмнаш 3-10 эзар бен доцурш а, шайн бух теллина вахьадиллина лаьттачу хенахь.\nДала 1азапера ма ваккхарг, цу Ермола Нохчех аьлларг цуьнан дешнаш дац. Иза муьжгийн Лайн империн 1алашонна лаам бу. Бацахьара цара цунна х1олламаш (памятникаш) х1иттор яцара Кавказхойн махкахь, Джохар (Грозный) Пятигорск, Краснодар. Нохчийн къоман бух хадийна х1у дайъар, таханналца дуьйна схьа даиманна а хилла болу церан лаам. Ца хилча иза иштта и паччахьан Лай-пхьу Ермол и ала а даьхьар дацаре, шайн Делан *метта* волучу Паччахье ! Со жима волуш Ермол олуш ж1аьлийн ц1ераш хуьлара, Къонахаша техкина йолу вайна и ж1аьлеш довзийта. Тахана вай санна не1алт олара цара, Совета «1едална» милцо а парте ваьллачунна.\nЕрмола динарг жима дина дицдина волчу Къ(П)утина, шен талорашца боьхаллин къизаллийца, ц1арах вайн коьртчу шахьарна (Пачхьенна) боккхачу ураманна ц1е тиллар? Шен боьхаллийна ала ц1е яккха дуьненахь дош дан а дац!!! Цара боху шаьш вайна *дика болх бахьа, шаьш вай серлоне даьхна*.\nЦу хьакхаршна-Эхь, бакъуо, нийсо х1у ду а ма ца хаьа. Хьовсийша цара мелла пусар до а мелла сонта-1овдалаш лору вай. Вай дайъар, атар, шайн боьхалла, акха къизалла, цара серло ю боху вайна шаьш еана. Иза Шайт1ана амат а эскар а хилар ца гуш верг, йа шекуо ерг доккхачу тиларчохь ву. Цу Къутина шайт1ана ма1аш ца го техьа царна. Ткъа Элчануо аьлла(с.1.с.) «Массо а тилар ц1ерга г1ур ду». Кхи цхьа масалла-далил далор вай. Иза хилла манголаш Халифат т1елеттачу хенахь, Баг1дад шахьар Пачхье (Столица) хилла х1етахь Халифата. Цу Баг1даданна Манголаш т1елиэташ болуш, царна г1одеш кадиэ хьийзачу Шииташ биргал бевлча, некъаш гойтуш, къайленаш юьйцуш, герз духкуш, кхачанаш латтош Манголашна.\nБусалбачу Нехан Воккхачу Имамо Ахьмад бин Хьамбала (Д.къ.Б.ц) аьлла - «Ша ца буьйцу Шииташ цу мостаг1ашна г1одеш кхача, герз, латтош болу, цара-м илла-билла Куфр дина (Керстаналла дар, Динна чуьра аравалар), Валлах1и-Биллах1и Куфр ма ду, и мостаг1ийн Бусулбан Наханна т1ехь туола лаар а иштта жимма а ц1еран хьукум а дахар а нийса хетар а Бусалба Нехан чулла а» Р.Хасбулатовс муьжгийн Лай волчо боху (уггаре лахара даьккхинчу терахьца), Г1аскхий-Нохчийн юкъахь хиллачу т1амехь 1994-96 шерашкахь, нохчашна зиэ дина цу т1амо 100 млрд долларна. Дийна, дагийна 300 сов эзар Адам а цадуьйцу цуо, царех 40 эзар сов бераш а долуш дайъина, т1епаз байъина 25 эзар кегий Нах ца буьйцу вайн х1у дайъа лерина.\nМуьжгашкара вайна кхаьчнарг кху 425 шарахь ду (1588-2013ш.) - 1азап, 1ожалла, къизалла, мохк а Адам а талхор, харцо, аьшпаш, ямартло, мотт х1аллакбарца х1у хадор(этноцид). Вай дуьйцур а дац йа ала бакъо а яц бух боцург.\n2) Вайн къоман терахьа мел озийна лаххара даьккхича 50 млн хир дара (1илманчаша 100 млн боху)\n3) Вай дахаран хьелаш хир дара Д,Джохара ма аллара, массерана а чохь дашон краникаш а йолуш. Маьрша хилча бохург дара иза! Вешан Мехкан Дай а долуш т1алам барца Наханна юкъахь х1оттийна Делан Нийсо а йолуш.\n4) Кху Дуненахь уггаре а тоьлла Мехка даьтта делла вайна Дала, иштта деши-дети, газ, уран, маржанан бирлантан т1улгаш, дарбана хиш, мехалан бецаш, уггаре а ч1ог1а попана хьаннаш.\nКху лаьттат1ехь цхьанне а доцу 1алам а Адам а лардеш долу Оьздачу Г1иллакхийн кхетам. Дог майра Къонахий, экамиэ турпалан Наной, тешамен доттаг1алла, хьанала къоман ВОШАЛЛА.\n5) Кху хазчу туокхе хьелаша, г1иллакхаша, бахамо, кхетамо къоманна луш дерг, аьттуонаш бу. Ондда долчу хьекъалца хьелашца кхиар, дахаран иралла (прогресс и развитие), похьмалла а ду (талант). Т1акхха цунах схьадолург кхиаманна шовда ду.\n6)Кху Дуьненан уггаре хаза а уггаре хьал-бахам дика долу а Мохк бу вайн Дег1аста, Кавказан Дог лоруш долу. Цундера, цу баххашца вай хила дезаш дара кху Дунент1ехь уггариэ а нуц1къала Пачхьалкх а йолуш, Ширчу заманашкахь вайн Дайша х1иттийна йолу Пачхьалкхаш санна йолу, Шумар, Миттане, Хьалдея, Наири, Хатте, Урарту, Кавказски Албани, Алани, Хазаре Сим-Сир, Имамат...\n7) Тоьллачехь говзаллийн г1ирсаш а болуш, Т1урненехь спутникаш а йолуш. Дуненчохь боккха ларам а болуш. Уггара коьртаниг, Адам вовшийн дог-ц1ена, ларамашца г1иллакхе долуш. Вайн дага бог1уш болу оьзда (д1абевлларш 20-30 шо хьалха. Д.г.ц.) Баккхийнарш санна талхоза, ц1ена. Кху сила долу хьахийначу беркатехь-ни1матех вай хедийнарш, масийтта б1аьшарахь вайна т1ехь х1ара 1азап-тезиэт латтош берш муьжгий бу, чалахь бина г1аскхий, Делан не1алт шайна хиларш. Цунах ца кхетарг сонта а ву, бакъ волу Нахчо а вац, йа сий долуш а вац. Иза Дала ма баххара "ХЬАЙБАНАЛЛА А ОЬШУШ ВУ"\nСийлахьчу Аллах1-Дала(с.т.) г1о дойла вайна Шен нийсонт1ехь дендала. АЛЛАХ1УММА АМИН !!!\n(Аса леррина Нахчий маттахь яздо,кегийрхошна т1аьхьенна пайденна лерина. Массуо а 3-4 д1аваьккхича цу мостаг1ий маттахь яздеш ву, церан мотт барна кхоьруш санна. Ткъа цу балхо вешаниг мотт хьошаш хилар га ца лаьа вайна. Дукхах йолу вайн Сайташа д1а а ца оьцу сан яззамаш (статьяш), вайн маттахь хилар бахьана долуш. Иза а ду Эхь. Цхьаволчо мехала хетарг гоч ярца(перевод) муьжгийн матте а йоккху. Иза а мегаш ду вайгарчу аг1онна.)


БухIан юьртара къизаллаш 14 шо даьлча а йиц ца елла\nГанаева Маликин цIийнда а, шиъ кIант а вийна БухIан-юрта баьхкина хиллачу оьрсийн ОМОНхоша. 5Чил2014\n14 шо кхаьчна, Соьлжа-гIалана йистехь йолчу Бухьан-юьртахь, маьрша нах а бойуш, оьрсийн милцоша къизалш гайтина. Иттанашкахь нах байинчу оцу кIоршамечу зуламан, бехке берш билгал бохуш талламаш ца бина Iедалша. Байинчу нехан гергара нехан дагахь даккхий муонаш дитина цу дийнахь хиллачуо.\n14 шо кхаьчна, Соьлжа-гIалана йистехь йолчу Бухьан-юьртахь, маьрша нах а бойуш, оьсрийн милцоша къизалш гайтина. Иттанашкахь нах байинчу оцу кIоршмечу зуламан, бехке берш билгал богIуш талламаш бина бац Iедалша. Байинчу нехан гергар болчарна хIинца а дагалемашкахь ду и де.\nБухьан –юьртахь нийса 14 шо хьалха хилларг, майра дIаяздан мегар долуш ду, къизаллийца адамална доьхьала динчу зуламашна. Соьлжа-гIалана йистехь Iуьллучу оьвлахь, 2000 шарахь, маьрша бахархой, баккхий а кегий а, божарий а, зударий а къестамаш а ца беш, байинера чу баьхкинчу омонхоша. Ша верг, оцу шина дийнахь цигахь лаьттинчу оцу къемат дийнахь, вийна ву, оцу юьртара 56 стаг. И терахь цхьа бIене хьалакхочу боху бакъонашларъярхоша-цигахь кхечу яьрташкара нах а байина, церан декъий гергарчара дIадаьхьна хилла дIадохка.\nГанаева Малика Бухьан-юьртара яхархо ю. Оцу дийнахь чубаьхкинчу низамхоша цуьнан цIийнда а, ши кIант а вийна. 14 шо даьла и хIума хилла, амма, бIаьрхиш дакъ ца делла цуьнан.\nГанаева Малика: «Даккхий гайнаш а долуш, онда гIазакхий кетIа баьхкира, «мать, мичахь бу божарий», аьлла. Божарий чохь бац, уьш тхов туьллуш гIо дан бахьана ас элира. Уьш лулахойн чу а бахана арабовлуш, со ма ядло вахь йедира со. Со со а цецйолура, сиха ядъяларх.\nДIакхоччучу хенахь, догуш СатуевгIеран цIенош дара, царан лулахь веха, сан маар вешийн кIант кIетIа велира. «Кхузахь буй уьш?», аьлла хаьттира ас. Уьш дIабахана дикка хан ю элира цуо. ЦIа йодуш-гуо тосуш лийлира со. КхозлогIа гуо боккхуш, трансформатор йолчохь жогIан цхьа гуо бара, цу тIера вахьахьажа. Цу тIера сайн жимагI верг воьвзира суна.\nАс хьакхна болу мохь, луларчу 20 участок олучу юьртахь а хезира бохуш дийцира соьга. Хьалха жимчуьнна тоьхначух тера дара. Йистаху Iуьллуш вара иза. Воккханиг, къоьвлина де маарах валлаш вара, Iуьллучохь. Цаьрцани, шен стунвешина гIо дан вахана хилла волу ХакимовгIеран кIант а вара цигахь вийна Iуьллуш. Дийна барз бара гулбина».\nОцу оьвлахула, каравоггIург вуьш, шайна луург вуьтуш чекхабоьвла и акхаройн кепе бирзина, эскархой. Нахах кхин дог ца Iебаш, чуьр мел волу стаг а вийна, цхьаъ дийна а вуьтуш а хIума дина меттигаш а ю цара. Иштта, йитина хиал там бу цара Ганаева Малика а, цуьнга бала хьегийта.\nГанаева Малика: «Царах дог а диллина, махьарца со хьалнисъелча, ши салти хоьттира суна хьалхахь. Юха а хьаьжина, цхьа гIулч хьалха а яьлла, куьйгаш вахь а дахийтина, «Алхьамдуллила, Дела, хьуна хастам бу-кх, ахь динчуьнна реза ю-кх со», аьлла цу шинна хьалхахь дIахоьттира со. Шиммо а , тIехьежайора масса тоьпаш, тIе а ца тухуш.\nВовшах а хьаьжина и шиъ вовшех вистхилча, со дIаса а хьаьжина, хIун деш лаьтта со, сайга а аьлла, хIорш схьаэц, цIа бахь беза, аьлла, со едира. Цхьа салаз кара а еъна, жимах верг тIе а виллина, иза такхийна со йогIуш, Эльмурзаев Рамзан бохуш верг вара арахь. Иза цец а ваьлла, доьхьала волавелча, ас элира «Рамзан, дIавалахь, дIавалахь».\nИ бохуш лаьтташехь, аьтто агIора соьца и муш а лаьцна иза волалушшехь, цунна тоьхна иза а вий сан тIаккха. Хала а атта а, сайн кхоъ а, и Рамзан а, чу а такхийна, доьхьалахь болчеран керта уьш дIа а боьхкина, Зазадоккху беттан 23-чу дийнахь хьала а баьхна кешнашка дIабоьхкира».\nШена цхьанна а тайпа бахьан ца го боху Ганаева Маликас, иштта, нах байар. Иза хира ду аьлча а, ша тешар а яцара боху цуо. Амма, шен бIаьргашна гинарг а, лайнарг а, даг чохь боккха Iийжаме уьйриг а хилла, легашкахь шад а болуш, хIокху 14 шарахь ехаш ю иза.\nГанаева Малика: «Цхьа а бахьан дацара, оцу кепара къизалла а еш, цара нах байа. Цхьа а бахьан ца го суна. ХIокху оьвлахь, хIокхо хIара зулам дина, вукхо важа зулам дина аьлла, схьалаца дIагайта стаг вацара. Уьш-м битахь, Цимлянский урамера метишк а ма йийра цара. Шайна карвеънарг вуьйш вара цара».\nМаьрша нах бойуш, царна тIехь къизалш лелийнарш Санкт-Петербургера Омонан милцой хилар къастийна талламо. И гIуллакх дижийта лууш, къона талламхо хилла къастийна, амма, цуо а ахка дуолийча билгаладаьлла куьйга бехке берш и милцой буйла.\nБабин фамили ерг а ву царна юккъахь. Амма, цул тIаьхьа цхьанна а тайпана, и таллам хIокху 14 шарахь дIабаьхьан бац боху оцу оьвлара вахархочо Хаджимурадов Руслана. Цуьнан да а вийна оцу милцоша. Цундела, шена барт баран къамелаш ца оьшу, шен бехке верг билгал а ваьккхина, цунна таIзар хилийта лаьа, элира цуо.\nХаджимурадов Руслан: «Чиллан беттан 5 дийнахь, гIуллакх листа долийна хиллачуьнна хьокъехь. Иза хIинца талламан комитетехь ду 12011 лоьмар а йолуш. Даг ма деънехь, дола а до цара иза, лиъча, саца а до. ХIокху 14 шарахь, цхьа а да жоьпе уозийна а вац. Официала бехк ца биллар а ца дехна тхоьгара. Иза дайдан деш ма дай, хIокху дуьненахь. Иза, кертанийн а, бусулбачеран а ду. Санкт-Петербургехь, шай цIе цIан йо бохуш, кхузара 39 ишколера берашцига дуьгуш, и пайда боцу хIумш лелош ду. Суна цIеран дика цIе а ца оьшу, суна оьшург, со кIинтъера ваккхар ду».\nЕвроперачу кхеле а делла, Бухьан-юьртарчу цхьаболчу бахархоша шай гIуллакх. Цигахула мукъне а, нийсо меттахIотталура яцара теша бохуш сатийсам бу цаьргахь.


Мехкан куьйгаллехь хийцамаш бина Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана. Шен гергара нах даржашкахь дIатарбина. Дуьххьара дац регионехь оцу тайпа принцип лела.\nКоьртаниг – цуьнан цIийнах хилар ду, профессионализм а, белхан зеделларг а, дукхачу хьелашкахь, лоруш а дац.\nНохчийчоьнан министрийн кабинетан а, мехкан куьйгалхочун администрацин а кхеташонехь дийцаредира даржашка нах хIитторах.\nВице-премьеран а, юьртабахаман министран а даржехь чIагIвира Кадыров Рамзана шен йишин кIант Закриев ИбрахIим. Кхул а хьалха республикан урхалхочун администрацин куьйгалла деш вара иза.\nЗакриевх мукъабаьллачу меттиге хIоттийна, хIинццалц экономикан а, юкъараллан а кхерамзаллан кхеташонан секретарь хилла Кадыров Хас-Мохьмад.\nРеспубликан секретариатан коьртехь хилла Ясаев Аламбек дIахIоттийна цуьнан метта.\nКхул а хьалха, кху шеран Чиллан-баттахь Кадыровс шен гергара нах министрийн кабинетан декъашхой бира. ХIетахь цо бакъдира, хьаькамаш дIахIитточу хенахь шен деца Кадыров Ахьмадца церан хилла гергарлонаш чоьте оьцу ша аьлла.\nНохчийчоьнан куьйгалхочо дIахьедира, урхалла дечу даржашкахь шен гергарчу нахах кхо процент бен бац аьлла, ткъа бисинарш "карахь герз долчу дакъашкахь" бу бахара.\nКерла юьртабахаман министр а, вице-премьер а волу Закриев экономист ву ша. 2013-чу шарахь Москвахь университет чекхъяьккхинчул тIаьхьа, Кадыров Рамзана шен администрацин урхалле валийра иза. Цул тIахь ларийна иза премьер-министран декхарш кхочушдан а, Соьлж-ГIалин мэр хила а. Ткъа хIинца министр ву иза.\nНохчийчоьнан куьйгалхочун верас волу Кадыров Хас-Мохьмад, лейтенантан чинехь волчу заманчохь, чоьхьарчу гIуллакхийн министраллана чуйогIучу Соьлж-ГIаларчу урхаллан хьаькамалла дан кхиира, цул тIаьхьа Устрада гIалин мэр вахийтира иза. Хьем ца беш, республикан кхерамзаллан кхеташонан секретарь хIоттийра.\nНохчийчоьнан урхаллан керла хьаькам ву Кадыров Халид. Кадрийн дефицит ю аьлла, мехкан куьйгалхочо ницкъаллийн структурашкара ("Терек" спецотрядан белхахо вара иза) дехьаваьккхина ву иза. Халид а КадыровгIеран цIийнах стаг ву.\nСовбезан керла секретарь волу Ясаев Аламбек, 2000-чу шерийн юьххьехь Кадыров Ахьмадан кхерамзаллан батальонан командир вара. ТIаьхьо чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан спецназан полкан куьйгаллехь вара Ясаев, цул тIаьхьа чоьхьарчу гIуллакхийн министран гIовс вира цунах.\n2007-чу шарахь оцу даржера дIаваьккхира иза. Бахьана дара, цунна хетарехь, Ойсхарара бахархой хьийзош болчу кадыровхошца йист яккха еза вай аьлла, цо бина хилла кхайкхам. Ша Ясаев Ойсхарара схьаваьлла ву.\nЦуьнан ауди Iораяьллачул тIаьхьа, хIинццалц Кадыров Рамзанна уллохь, тешаме хилла иза, даржах вохийра. Бакъду, итт шо даьлча, лаккхара дарж а делла, юха а тIеозийна иза.\nКадыровс шен нах даржашка хIиттор шина бахьанаца го Американ коммерцица йоьзна йоцучу, Къилбаседа Кавказан хеттарш луьстучу The Jamestown Foundation организацин аналитикна Дзуцев Валерийна.\n"Нагахь санна, Оьрсийчоьнан кхинйолчу регионашкахь Iедалхойн тIетовжийла хиларх цхьана пачхьалкхан структурашна а, институташна а, бизнесхошлахь йолчу ларамечу тобанашна а. Нохчийчохь оцу кепара структураш яц, Iедал хIаваэхь кхозуш санна ду. Республикехь цхьа партеш яц, йа демократин институташ а яц", - дIахьедо Дзуцевс.\nЦунна хетарехь, Къилбаседа Кавказерчу кхечу регинашкарчу урхалхошна а лаьара шайн гергара нах куьйгалле хIиттон, амма церан таро яц, Москвано а, меттигерчу Iаткъамечу тобанаша а детта дозанаш бахьана долуш. Ткъа Кадыровна оцу кепара бехкамаш беш бац, хIунда аьлча., цуьнан карахь ду доллу Iедал.\nЧехерчу Карловн университетан профессорна, Къилбаседа Кавказан экспертна Сулейманов Эмильна хетарехь, шен нах тIугулбо Кадыровс экономикан кризисна тIехула, амма, шен интересашкахь.\n"Шен боллу гергара нах меца ца бита а, церан экономикан хьал тодан а хьийза иза", - аьлла. тIетуьйхира Сулеймановс.\nКавказ.Реалии портало зорбане доккхучу тептарехь билгалбаьхна, махкарчу Iедалехь а, йоккхачу бизнесехь а болу Кадыров Рамзанан гергарнаш.\nКадырова Аймани, Кадыров Рамзанан нана – "Кадыров Ахьмадан Фондан" президент ю\nКадырова Iайшат, йоккхахйолу йоI – культурин министан хьалхара гIовс ю\nЗакриев ИбрахIим, йишин кIант – вице-премьер, юьртабахаман министр\nЧерхигов Идрис, йишин кIант – Нохчийчуьрчу ГИБДД-н хьаькам\nКадыров Хьамзат, вешин кIант – спортан министр\nКадыров Висита, тIелаьцна ваша – республикан куьйгалхочун гIоьнча\nКадырова Зарган (Черхигова), йоккхахйолу йиша –мехкан урхалхочун гIовс\nКадырова Зулай, жимахйолу йиша – республикан куьйгалхочун гIоьнча а, цуьнан гIуллакхаш луьстучу урхаллан куьйгалхочун гIовс а ю\nКадырова Медни, хIусамнана – "Кадыров Ахьмадан Фондан" вице-президент\nКадыров Хьамид, деваша – юьртабахаман министран гIовс\nБайсултанов Одес,– спортан министран гIовс\nБайсултанов Идрис, шича – дешаран а, Iилманан а министр\nДааев Абусупьян, шича – Нохчийчуьрчу "Роснефть" компанин директоран гIовс\nКадыров Шайхмохьмад, дешича – Нохчийчуьрчу "Беркат" базаран директор\nКадыров Хас-Мохьмад, верас – Нохчийчоьнан куьйгалхочун администрацин урхалхо\nДелимханов Адам, верас – Оьрсийчоьнан пачхьалкхан Думан депутат\nДелимханов Алибек, верас – Къилбаседа Кавказан гонашкарчу Росгвардин куьйгалхочун гIовс\nДелимханов Шарип, верас –Росгвардиин урхалхо\nЧерхигов Рамзан, йиша яхна нуц – Нохчийчоьнан транспортан министр\nЗакриев Салман, йиша яхна нуц – Нохчийчоьнан парламентан спикеран хьалхара гIовс\nМацуев Висхан, йоI яхна нуц– Нохчийчуьрчу миграцин урхаллан куьйгалхо\nКадыров Хожа-Ахьмад, дешича – Къилбаседа Кавказан Федералан гонийн а, Нохчийчуьрчу алимийн а Кхеташонан урхалхо\nАйдамиров Асланбек, стунваша – Нохчийчоьнан парламентан спикеран гIовс\nАлханов Руслан, йоьIан марда – Нохчийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министр\nЗакриев Сахьаб, йиша яхначу невцан ваша– Гуьмсан кIоштан администрацин куьйгалхо


Рубежное схьаяккхарх Кадыровс дина дIахьедар харцдина украинхойн тIемалоша\nЗазадоккху-бутт 21, 2022\nШен телеграм-каналехь Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана дIахьединера, Луганскан кIоштарчу Рубежное гIалахь тIемаш беш бу Росгвардера нохчийн эскархой аьлла. Оцу юкъанна Украинан ТIеман ницкъаша бакъ ца дина политикан дIахьедар, ткъа шайн лаамехь вовшахкхеттачу батальонан куьйгалхочо Осмаев Адама пиар ю аьлла, яздо Кавказ.Реалиино.\nРубежное гIалех лаьцна хIоттийначу постехь Кадыровс билгалдаьккхина, цу чохь нохчийн эскархой бу аьлла. Кадыровн постаца цхьаьна Луганскан кIоштан тIеман администрацин урхалхочун Гайдай Сергейн хаам гучубелира: "Ма теша Оьрсийчоьнан пропагандех! Рубежное гIала Iалашъечара мифаш дIасаяржор ю! Рубежное – Украина ю! Хилла а ю, ян а ю, хир а ю!" Иштта видео зорбане яьккхина цо, Рубежное гIалахь лаьттачу украинхойн тIемалочо, эскаро йоллу гIалана тIехь деш Iуналла ду бохуш.\nБакъ доцург дуьйцу Кадыровн посташ гучуевлла хила тарло "хаза хаамаш бан луучу цунна муьтIахь болчаьргара дезинформаци" а, социалан машанашкахь терго эшар а цхьаьнадарца аьлла, билгалдаьккхина Украина Iалашъечу, шайн лаамехь вовшахкхеттачу нохчийн Дудаев ДжовхIаран цIарахчу батальонан командиро Осмаев Адама.\nРубежное – Луганскан кIоштара гIала ю, цигахь вехаш ву 57 эзар стаг. Донбассехь тIеман конфликт йолаелчхьана а, 2014-чу шеран Товбеца-беттан 22-чуьра схьа а Рубежное луларчу эвлашца Оьрсийчоьнан сепаратисташкахь яра, цул тIаьхьа маьршаяьккхира иза Украинан Къоман гвардино. Украинехь Оьрсийчоьно тIеман агресси дIахьочу хенахь, Зазадокху-беттан 12-чохь, Оьрсийчоьнан тIеман министралло дIахьедира Рубежное гIалина блокировка ярх, ткъа Зазадокху-беттан 17-чу дийнера схьа гIали чохь беш тIемаш бара. Делахь а хIинццалц схьа украинхойн тIемалойн долахь ю Рубежное.\nУкраинана Оьрсийчоьно динчу тIелатарехь дакъалоцуш хиллачу Нохчийчуьра эскархойх бIе стаг вийна, Зазадокху-беттан 13-чохь бисинарш Соьлжа-ГIала юхабирзина. Украинан кхерамзаллин сервисо бина и хаам.\nЧиллан-беттан 24-чохь тIелетира Оьрсийчоь Украинан дозанна, президентан Путин Владимиран омраца. Iалашонаш а лоьцуш, шайн бахархойн инфраструктура хIаллакъярна Москва бехкейо Киево. ТIеман объекташна бен шаьш йетташ яц бохуш, чIагIдо Оьрсийчоьнан агIоно.


Соьлж-ГIалара "Ахмат Арена" стадион\n"Ахмат Арена" стадионехь Нохчийчоьнан куьйгалхочунна Кадыров Рамзанан гIо лоцуш хIоттийначу флешмобехь гулдалар хьехархошна тIедожийна бохуш, иноформаци яьржина социалан машанашкахь. Меттигерчу спортан министраллан инициатива хиллера иза, амма шаьш гунахь хилар бакъ ца до урхалло.\n"Школийн куьйгалхой, телефонаш дIасаетта, кхана Ахмат-Аренехь шуьйра флешмоб ю дIахьош. Спортан министраллера зIене бевр бу шуьца, маца, мичахь, хIунда бохучунна шу тIаьхьакхион. Аудиона тIаьхьайогIу текста тIехь яздина ду дан дезачух. Дийнахь кхо сахьт даьлча массо стадиона хьалха хила везаш ву", -боху шен цIе ца йовзийтинчо аудио тIехь.\nЦо иштта билгалдоккху. массо а масканаш йоьхна хила везаш хилар а, шайца хи а, "МыСемьяКРА" тIеяздина кехаташ хилийта аьлла.\n"ХIора директоро жоп дала дезар ду флешмобех. Нагахь санна, адамаш тIетоьаш ца хилахь, цара шайна тIедиллинарг кхочуш ца дахь, жоп шуьгара доьхур ду", -аьлла ду хаам тIехь.\nОцу юкъанна спортан министралло тIе ца дуьту, инструкцеш шайгара ю бохург. Кавказ.Реалиица хиллачу къамелехь министраллан пресс-секретаро, "сов тIех фантастика" ю элира флешмоб, коронавирусан пандеми бахьана долуш тоьхначу дозанашна тIе а тоттуш.\n"Тхо тхаьш а ду цецдевлла, оха цхьа а хаамаш баржийна бац. Фейк ю иза, тхуна дуьхьал болх бечу наха юкъаяьккхина. Пандемина юккъехула хIун флешмоб хир ю, адамаш вовшех къехкаш долчу муьрехь. Тхуна дагадеана хIума дац иза. Бакъ дац!", - аьлла министраллехь.\nКху деношкахь Нохчийчуьра пачхьалкхан хьукматийн белхахоша латкъамаш бинера, Америкас санкцеш кхайкхийначу Кадыровна тIехIуьттучу флешмобе кхайкхина ду шаьш бертаза аьлла.


Язйо Халкъан сийлахь артистка\n16 марта в 12:03 (2010 г.)\nСоьлжа-ГIаларчу театрально-концертни зала чохь дIаяьхьира РФ-н сийлахь артисткин Айдамирова Айманин сольни концерт. Иза лерина яра Нохчийн Республикан къоман эшарийн «Нур-ЖовхIар» тоба кхоьллина 10 шо кхачарна а, цуьнан куьйгалхо Айдамирова Аймани йина де билгалдаккхарна а, артисткин кхоллараллин болх болабелла 30 шо кхачарна а. Концерте баьхкинера беза хьеший. Вистхиллачу Президента Кадыров Рамзана элира: «Айманех лаьцна дешнаш ала атта ду, хIунда аьлча цхьа а хIума леха дезаш дац. ДIааьлла долу диканиг Айманина догIуш ду. Цо даима нохчалла гайтина. Дала дукхаяхайойла, Аймани!». Нохчийн Республикан Президентан указца «Нохчийн Республикан культуран хьакъйолу белхахо» аьлла цIе елла Айманина, совгIатна «Тайота Камри» машен а елира, «Нур-ЖовхIар» коллективан хIора декъашхочунна 100 эзар сом ахча а делира. Сцена бес-бесарчу зезагех юьзнера. Массо самукъадаьлла вара.\nКонцерт дIайирзича Айманига масех хаттар дан аьтто хилира сан.\n– Аймани, Дуьненаюкъарчу зударийн дезчу дийнахь хьо йина де а ду, кхушара ахь нохчийн эстрадехь болх бен 30 шо а кхочу. Даггара декъала а йо хьо. Хала дуй ткъа артист а, хIусамнана а, доьзалан нана а хилла чекхъяла?\n– Делар реза хуьлда. Боккъал аьлча, хала ма ду. Амама хала делахь а, иза дан дезаш ду. Сайн уггар хаза а, мерза а хан сценина дIаелла ас. Сцени тIехь хьалакхиъна, цу тIехь кху хене а яьлла ала мегар ду со. Уггар суна коьртаниг сан доьзал бу, цара гIо до суна кхоллараллин некъ дIакхехьа. Со гIелъелла хилча цара дог оьцу сан, массо а агIор суна накъосталла до сан хIусамдас а, доьзалша а. Хала хIунда ду? Ас локхучу эшаран турпалхо хуьлу сох. Эшар лекхна ца Iа со, сан сих чекхйолу и. ТIаккха цIаяхча мелла а дера хуьлу. Ткъа эшаран сценически васт ца нислахь, шозза хала хуьлу суна. Вастехь нисъелча, боккха ницкъ а богIу соьга.\n– Аймани, нохчийн эстрадин хьалхалера а, таханлера а хьал дуьстича хIун хийцамаш го хьуна?\n– Ас болх бен 30 шо ду, амма хIинца артисташна паччахьо а, Iедало а еш йолу терго суна гина яц. Цундела тхо жимма качделла хила а мега. Артисташ чIогIа экаме адамаш ду, вайн паччахьо а олу иза, аьтто а бо церан массо а агIор, цундела тхо декхарийлахь ду вайн къам патриотически эшаршна тIехь хьалакхио.\nКхин цхьа хаттар а дира ас Айманига:\n– Стагана ирсе хила хIун оьшу?\n– Ирсе хила зудчунна хIун оьшу, алий ас хьоьга? Барт оьшу-кх. Уггар хьалха шен доьзалехь, тIаккха шен махкахь. ХIора хIусамехь барт хилча, махкахь барт ца хила йиш яц. ТIаккха кIенташна, йоIаршна, вежаршна сагатдан дезар дац зудчун. ТIаккха хир ю-кх и ирсе а. Дала декъалъйойла хIора а нохчийн нана, зуда, йиша, йоI!\nАйманин кхоллараллин ниIмато хIоразза а цецдоху вай. ЛадегIарх к1ордадац цуьнан эшаршка. Вайн хазчу Даймахках, турпалаллин нохчийн къомах, цуьнан яхь йолчу кIентех, оьздачу мехкарех лаьцна уьш хиларна. Айманин ницкъ кхочу шен эшаршкахь къоман бала, деган лазам, диканиг, сийлахьниг кхайкхо. Дала ма эшабойла вайна Аймани санна болу артисташ а, зударий а.


Къилба ХIирийчу дIахьажийна Словакино схьавелла Яндиев\nТеракташ лелийна ву аьлла, бехкевина, Словакера депортаци йина Яндиев Аслан БуьритIерчу къайлахчу сервисийн изоляторчу воьллина. Маршо Радионо яздира, Къилба ХIирийчуьрчу Пригородный кIоштахь ваьхна гIалгIа Яндиев Аслан, Оьрсийчоьнан дехарца Словакино 2011-чу шарахь дуьйна дIалаьцна а латтийна, кху деношкахь Братиславера Москох доьдучу кеманца дIахьажорах. Талламчийн лаамца, Москохара БуьритIе дIакхачийна иза.\n2005-2006-чу а шерашкахь Къилбаседа ХIирийчоьнан дозан тIехь герзашца леллачу тобанашца цхьана зуламаш лелийна аьлла, бехкевора Яндиев. Цуьнан гергарчара бакъ ца до, шайн стаг гунахь хилар дохкучу бехкашна. Карарчу хенахь цунна адвокат а лаьцна цара, Яндиевца цхьанакхетар а хилла цуьнан.\nБух боцу бехкаш тIе а дехкина, Iедалхоша цунна тIехь Iазапаш лелорна кхоьру бакъонашларъярхой дуьхьала бара цунна экстрадици яйта.\nТалламчаша чIагIдарца, Яндиев лаьттинчу тобанехь хилла кхи а пхи стаг: Цуров Рустам, Хадзиев Iумар, Оздоев Алихан а. Царех кханна Къилбаседа ХIирийчоьнан Лакхарчу кхело ехха хенаш тоьхна набахтехь такха, шиъ вийна.


Ларйоцуш ца дов дIадахнарг. часть-1 - Мои статьи - Каталог статей - Шайхи Арсанукаев\nЛарйоцуш ца дов дIадахнарг. часть-1\nХIан-хIа, вайн дIадахнарг\nЦа дов ларйоцуш,\nЙиш яц и дицдан а,\nВай дилла архиве…\nДай лара хьоьху цо,\nДаймохк вайн биэза,\nГIиттадо, бакъ толош,\nЦуьнан а шен\n– ХIай сийлахь Дали,\nЦхьа кхин ду сихонца\nХетарг, ца ийзалуш:\nБаьчча ву, хьем ца беш,\nВай харжа везариг.\nТурс а, гIагI а дохьуш баьччина тIейогIу йоккха стаг – Нана-Нохчийчоьнан васт-амал:\nХIай баьчча, хIара турс,\nКъизачу тIамехь хьо\nВайн лаьмнийн, вайн кхерчийн\nДIаэца сийлахь герз –\nМехкан тур ахь.\nТоламца верзий цIа,\nКху лаьмнийн баьрчче\nСийдарца юха и\nТкъа баьччин коьртатуьллург – болатан тIеман куй – тIебохьу къонахех цхьамма.\n– Баьччин куй тиллий, ахь\nБорзабIаьрг – бIаьрг сирла ву,\nБорзабIаьрг – лерг сема ву,\nБорзабIаьрг – хьекъале ву,\nБорзабIаьрг – дог майра ву!\nАстагI Тимаран васт кхуллуш, цуьнан дар-лелар а довзийта, автора дуьххьара гойту цуьнан куц-кеп:\nШуьйра белш. Лекха хьаж.\nХIилла а къиэда,\nМаж, меккхий нилха ду,\nКIорга Iин харжий,\nКуьг-ког а дехкий, уьш\nБердах чукхийса –\nВерриг кIайн, зоьртала,\nБелшаш шуьйра –\nИшттачух «къена» ца\nЛаьмнийн аз декаш шен