Украинера Нохчийчоьнан масалш\nУкраина – "Путинан аьшпийн дуьхьа белла" аьлла ду Донецкана генадоцчу юкъарчу коша тIе яздина.\nДуьххьара Украинехь иттанашкахь байина нах дIабоьхкина юкъара кешнаш карийна боху хаам Гезгмашин-беттан 23-чохь баьржира. И тайпа каш Оьрсийчоьнехьа болчу сепаратийн доларчу Донецк гIалин уллорчу „Коммунар“ шахтин йистехь гучудаьллера, шена чохь исс дакъа а долуш. Каш теллинчу кхелан-лоьраллин говзанаша дIахьедира, уьш берраш а маьршачу нехан духаршкахь хилла, схьахетарехь, меттигера бахархой болчух тера ду уьш аьлла.\nИштта цара билгалдаьккхира, байинарш массо а букътIехьа дихкина куьйгаш долуш хилла, уллера коьртах герз тохарца байъина а бу уьш, аьлла. Царех цхьаъ бен хьенан-мила ву хIинцалц схьа къастаделла дац – и билгалваьлларг меттигера вахархо хилла, оццу „Коммунар“ шахтехь болхбеш волу.\nИ хаам баьржина дукха хан ялале карийра иштта генайоцуш Iуьллучу Лахара Крынка юртана уллохь кхин а 30 дакъа. И байинарш ур-аталла мегарг дIабоьхкина а ца хиллера, жимма латта тIе а хьаьрсина, къайлабахар бен. Ткъа царех дукхахболчеран кортош даьхна хиллера.\nИштта, масех де хьалха кхин цхьаъ а инзаре кост даьржира оццу Донецкан кIоштара – цигахь гучудаьллачу рогIерчу юкъарчу кашчохь 40 стаг карийнера, шайна юккъехь дуккха а зударий а болуш, иштта кортош даьхнарш а, кийрара чокош яьхнарш а болуш.\nИ хаамаш гIарабовла буьйлабелча, „сайна алалле вир ала ас“ бохучу нохчийн кицанахь санна, Оьрсийчоьнехьа болу сепаратисташ сихонца дIахьедарш дан буьйлабелира, и зуламаш динарш Украинан эскархой бу, бохуш. Тоьшаллийна цара даладора, цу кешнех цхьаннан уллохь „Путинан аьшпаш бахьана долуш белларш“ аьлла йоза карийна бохург.\nИштта цара даржадо, и декъий дIадоьхкина меттигаш Украинан Къоман гвардин карахь хилла бохург. Ткъа ша-шех „Донецкан халкъан республикан премьер-министр“ олуш волчу Захарченко Александра гуттар а тамашена хIуманаш дийцира, декъий гучудевллачул тIаьхьа журналисташка. „Суна сайна гина шиъ и тайпа юкъара каш. Цу чуьрчу нехан некхан ун датIийна дара, иштта гай мел ду мо а бара. Вайна хууш ма дуй, Украинан къоман гвардино шаьш лецначеран а, ур-аталла шайн чевнаш хиллачу салтийн а, межеш сихонца схьайохийла“, - элира цо.\nАмма Захарченкос и тайпа дIахьедарш дахь а, билггал хуушдерг кхин ду – юкъара кешнаш а, иттананашкахь байинарш а карийна меттигаш беттанашкахь Оьрсийчоьнехьа болчу сепаратийн карахь хилла ю. Ткъа цигахь сепаратисташна куьйгалла деш вара Нохчийчохь шен къизаллица гIараваьлла оьрсийн эпсар Стрелков Игор, шех иштта Гиркин Игор а олуш волу. И Оьрсийчоьнан Федералан кхерамазаллин сервисан полковник Украинехь къепедацарш дуьйладелча дуьйна схьа Славянск гIаларчу сепаратистийн куьйгалхо вара.\nСлавянск Украинан эскарша схьаяккха йолийча, иза шен бIо а эцна, Краматорске дехьавелира, ткъа цигара – Донецке. Цу шайн „турпалчу“ новкъахь йитина хила там бу цо а, цуьнан куьйгакIеларчу сепаратисташа а и къиза ларш.\nЦу кешнашкахь карийна нах билггал хьан байина бохург ала хьалхе ду – иза талламхоша а, дуьненаюкъарчу тергамхоша а къастон деза. Амма цхьамогIа билгалонаша гойту и Украинера нах байъар а, уьш юкъарчу кешнашкахь дIатеIор а, ткъа иштта байале хьалха царна тIехь латтийна йолу къизалла а – иза дерриг а оьрсийн эскарша Нохчийчохь лелийначух дукха тера хилар.\nБайинчеран кортош дахар ю цу билгалонех цхьаъ. Дуккхаъчу хаамийн гIирсаша а, Нохчийчуьрчу тIемаш бовзархоша а чIагIдарехь, 2000-чу шарахь Ичкерин президентан Масхадов Асланан гIоьнча а, гергара хьехамча а хилла волчу, ткъа тIаьхьо ша а президент хиллачу Садулаев Iабдул-Хьалиман хIусамнана лаьцна, дIа а йигина, цунна тIехь таIзарш динарг Стрелков Игор вара.\nХIусамда мичахь ву схьадийча бохуш, къизалла лелийнера цо цунна тIехь, дийцарехь, ткъа зудчо шена оьшу мукIарло ца дича, Стрелковс ша цуьнан корта баьккхинера бохуш чIагIдора Садулаевн доьзалан кхоллам бевзачара. И ша -башха куьгйоза – дийцинчеран кортош дахар - хIинца Украинехь карийначу юкъарчу кешнашкахь а гуш ду.\nАмма иза хилла а ца Iа. Байинчеран чокош схьаяьхна хилар, - хетарехь, уьш йохкархьама, - иза а дара Нохчийчохь оьрсийн эскархоша шайн чалтачалла лелочу муьрехь шуьйра даржийна. Хийла каравора цара лаьцна дIавигинарг цхьа хан яьлчу хIинца Украинехь карийнарш санна долучу юкъарчу кешнашкахь, кийрахь мел йолу меже дIа яьккхина, цхьанхьа дIатаIийна.\nИшттачу юкъарчу кашчохь шен хIусамда карийначу Соьлж-ГIалин яхархочо Магомадова Себилас масех бутт хьалха дийцира Маршо Радионе шен къаьхьа дийцар.\nМагомадова: „Ханкалахь байинчу нахана юккъехь карийра суна иза. Хечин баьрча тIера чIаьнге кхаччалц хадийна мо бара цуьнан дегIа тIехь, ша муьшан гали ма теггара, бокх-боккха маха а боккхуш, дIатегна а вара иза. Иза санна, кхин а бара цигахь иштта тегна нах. Лоьрашка тоьшалла дайта со ТIехьа-Мартанарчу лоьрийн цIийне яхара. Тхоьга веара и лор къайлаха, цо сан хIусамдех куьг а тухуш, теллира цуьнан дакъа. Цуьнан кийрахь доIах а дац, жаннаш а дац, уьш дIадаьхна, элира цо“.\nИ санна дийцарш хийла хезара Нохчийчохь, стрелковгIарий, гиркингIарий, царех террачу чалтачаший шайн талораш лелочу хенахь. ХIинца и тайпа нехан декъешна тIехь саяккха Iеминчийн цхьа дакъа Украинехь тIемаш болче, ткъа цундела шайн цIийх юьзинчу бизнесна шортта закъалташ карон йиш йолче, дехьадаьллачух тера ду.\nГиркингIеран Украинера ларш\nДагестанехь дестечо мерайоI йийна, боху талламо\nIаьржа депутат а кхаьчна Украинин Лакхарчу Раде\nЛакхарчу Радин харжамашкахь: алссам меттигаш кхаьчна Зеленскийн партина\nВайнехан доьзалш кест-кеста нахала бовлу шайн берашна тIехь Iазап латторца. ХIун дан деза иштаниг ца нисдалийта?\nдоьзал боьхча, бераш ненаца дита деза 12 %\nдоьзал боьхча, бераш нанна гайта а ца деза 0 %\nшолгIа, кхоалгIа зударий балор дехка деза 12 %\nбоьхначу доьзалера бераш деккъа шен дола эца деза Iедало 0 %\nкъоман ламасташ хуьйцийла дац, хено дIанисдийр ду дерриг 76 %


Кхин а 4 пачхьалкхе хIаваан некъаш схьадиллина Оьрсийчоьно\nТахана Оьрсийчуьра Белорусе а, Казахстане а, ГIиргIазойчу а, цигара дIа а лела дуьйлалуш ду кеманаш, ткъа Гезгмашин-беттан 27-чохь рейс ю схьайоьллуш Къилба Корейца. Оцу хьокъехь сацам тIечIагIбина Оьрсийчоьнан премьер-министра Мишустин Михаила.\nОцу мехкашкара бахархой а, цигахь баха бакъо йолу нах а Оьрсийчу бахалур бу, цуьнан урхаллаша дехьа-сехьа бийларх терго ярца. Юьйцучу пачхьалкхийн коьртачу шахьаршка кIиранах цкъа лелар ду кеманаш, боху Iедалан хаамо.\nБахначу баттахь йолийна Оьрсийчоьно шен рейсаш Туркойчу, Британе, Танзане, Швейцаре, Мисара, Эмираташка, Мальдиван гIайрешка.\nОьрсийчоьнан министрийн кабинето хьалхо дIахьедира, кеманашна дозанаш доьлла оцу пачхьалкхашца шина а агIор, аьлла. Машенашца Оьрсийчуьра дIасалела йиш ю цкъачунна Белоруссе а, Польше а, Желтойчу а.\nПандеми йолаелчхьана схьа 76 эзар стагах хьакхаелла коронавирус Белоруссехь, 107 эзарнах – Казахстанехь, 45 эзарнах – ГIигIазойчохь, 23 эзарнах – Къилба Корейхь. Миллионал сов нах бу COVID-19 ун кхетта Оьрсийчохь.


Нохчийчуьрчу КIоршамечу Хьолана Цхьана Декъана Бехке Лору Эксперто Европера Политикаш\nЗазадоккху-бутт 13, 2012\nНохчийчоь -- Чехин хилла волу президент ХIавел Вацлав ву ПрахIехь хиллачу "Нохчийчоь: тIаьххьара сацам" цIе йолчу суртийн гайтамехь.\nДукха хан йоццуш Австрера маршонан партин цIарах делегаци хилира Нохчийчохь, шен коьртехь арахьарчу политикехула векал волу ХIюбнер ЙохIанес а, цу партин куьйгалхочуьнан когаметта Гуденус Йохан а волуш. Австрерчу газеташ ма-яздара, и визит къайлах йина яра оцу наха Соьлж-гIала.\nАвстрера маршонан партин делегаци цхьанакхийтира Малхбузено адамийн бакъонаш талхош ву, бохуш, вуьйцуш волчу Кадыров Рамзанца. Иза кхеташ дац, Гуденус дукха хан йоццуш массо а нохчий кхераме бу, бохуш, дIахьедарш деш хилла хилар тидаме эцча, яздо, масала, Австрехь арадолуш долчу Die Presse газето.\nСоьлж-гIалара цIабирзинчул тIаьхьа шайн махкахь бехачу нохчашна юкъахь, шайн цIа гIо, бохуш, агитаци йолийна цу наха. Ишттаниг дуьххьара хуьлуш дац цу махкахь. Австрерчу радикалан ойланаш йолчу политикаша харжамаша тIе мосаза кхочу а ойъуш ду и хаттар.\nИштта хилира, масала 2008-чу шарахь а. Цу хенахь нохчий адамашна тIехь ницкъ бан лууш къам ду, цундела царна Австрехь баха бакъо ялар сацон деза, аьлла, шайн Iедалшка кхайкхам бинарг вара ультра-аьттонехьара политик ХIайдер Йорг, ша некъахьовзам а хилла валале хьалха.\nТомаш Вршовски Чехера вевзаш волу бакъонашларярхо а, Къилбаседа Кавказехула эксперт а ву. Австрерчу нохчийн мухIажаршна тIеIаткъам бар муха туьду ахь, аьлла, хаьттира Маршо Радионо цуьнга.\nВршовски: Нохчийчуьра уьдуш болчу нахана юкъахь шайн дахаран хьелаш тодаран Iалашонца махках бовлуш берш а хир бу. Амма цу гIуллакхе шуьйра хьовса деза вай. Адамаш болх цахилар бахьана долуш, я кхин долу социалан хьелаш цахилар бахьана долуш дIадоьлхуш хилла ца Iа Нохчийчуьра.\nЦигахь хIинца а къоршаме талхош ю адамийн бакъонаш. Адамаш маьрша садаккха йиш йолуш дац цигахь. Цундела Австрехь а, Чехехь а, кхийолчу Европерчу пачхьалкхашкахь а, «ксенофобаш» ала мегар долчу, политикаша беш болу кхайкхамаш эхье хетало.\nУьш ма-бу Нохчийчохь 1999 шарахь дуьйна, юха а тIом а эккхаш хIоьттинчу кризисна ,цхьа а тIеIатIкъам бан ца белла болу Европера политикаш.\nЦундела суна эхь ду, аьлла, хета, Европерчу политикийн а бехк болуш, шайн махкахь хIоьттинчу хьолах къелхьара бовла гIерташ болчу нахана дуьхьалонаш яр.\nМаршо Радио: ЦIадоьрзур ду шаьш, бохуш, хуьла нохчий. Хьуна дукккха а гина цу кепара кризис хIоьттинчу регионера бевдда, кхин дахар лоьхуш болу нах. Муха нисло церан кхолламаш?\nВршовски: Нохчийчохь кризис дIайоьду масситта шо ду. Ткъа Нохчийчуьра мухIажарш, коьртачу декъана, доьзал а оьций, арабовлу. Керлачу меттехь церан бераш школе доьлху. Баккхийчарна болх карабо.\nТIаккха цхьа хан яьлча и керла дахар хийца,\nшо шаре мел долу а, хала хуьлу царна.\nМаршо Радио: Делахь а махках бевлла вайнах даима а шаьш кестта цIагIур ду бохуш дуьйцуш хуьлу. Иза хезний хьуна нохчашкара?\nВршовски: Хьалха кхузахь коммунистийн режим йолуш Чехословакера дIабахана нах,дукхахберш, цигахь бисира. Ткъа кхузахь бархатан революци хиллачулла тIаьхьа цIабаьхкинчу нехан юха кхечу махка бахка дийзира.\nХIунда аьлча, цу нахана махкал арахьа керла дахар карийнера. Цундела, суна хетарехь, даймахкал арахьа масситта шарахь бехаш болу нохчий цигахь биса мегаш бу.\nМаршо Радио: ЦIа оьхуш болу нах а бу нохчашна юкъахь. Уьш дукха бу, аьлла хетий хьуна царна юкъахь?\nВршовски: Бу, цIабаха лууш болу нах а бу. Даймахкана сагатдеш болу нах а бу. Цхьаберш цIа а боьлху. Амма церан терахь мел ду ала суна хала ду. ХIара интервью дуьххьара зорбане елира 2008-чу шеран Дечкен-баттахь.


Эххар а карий Захаров Петран каш\nТовбеца-бутт 17, 2017\nНохчех схьавалар долчу суртдиллархочун Захаров Петран каш карийна шена аьлла, хаам бина оршотдийнахь Фейсбукехь шен агIон тIехь Iилманчас-историка Шахбиева Медас.\nИза карийна масех сахьт далале цуьнца зIене а яьлла Маршо Радионо хаьттира цуьнах лаьцна.\n"ЧIогIа хала дара суна Захаровн каш лаха"\nШахбиева: "Со суо а чIогIа Iадийна ю цуьнах. Дукха хан яра со цу тIекхача гIерта. ЧIогIа хала дара цуьнан каш каро. Сан аьтто белира. Ас хаам бина цуьнах лаьцна, амма цхьацца бахьанашца иза муьлхачу меттехь ду цкъачунна эр дац ас. Иза Ваганькан кешнашкахь дIавоьллина ву, шен зудчунна уллехь".\nЗахаров Петран дахар а, кхолларалла а толлуш, ца евза агIонаш гучуйохуш, Шахбиева Медас болх бо итт сов шо хан ю. Белхан Iалашо хилла а ца Iаш, Захаровн кхолларалло йийсаре лаьцна иза.\nСуртдиллархочун кошатIе иза кхаьчна цуьнан хIусамненан кошехула. Цунна уллехь дIавоьллина хилла иза, бохуш кхин дIа а дийцира Iилманчас-историка Шахбиева Медас.\n"Уггар хьалха Захаровн зудчун каш карийра суна"\nШахбиева: "Захаровн каш цхьаммо а лехна а дацара. Ас сайн лехамаш болийра Шабаньянцан книган тIера. Цунна карийнера вина а, валаран а денош тIехь билгалдаьхна книга. Цу тIехь дара иза валаран де билгалдаьккхинчу килсанан йозанаш.\nЦу тIехь дара цуьнан зуда маца елла а, иза Ваганькан кешнашкахь дIайоьллина хиларх а. Зуда еллачул тIаьхьа иза ша а велла дела, ас лехира иза цуьнан кошан уллехь хила мега аьлла. Ас и лехамаш итт шарахь дIабаьхьна.\nХала дара лаха, хIунда аьлча, шира кешнаш декъна дацара керлачарах. Керла кешнаш догIура ширачарна тIехула. Иштта суна карийра дуьххьара цуьнан зуда. Цул тIаьхьа иза ша а карийра".\nЗахаров Петран нана а, ша мел долу гергара адам ден а дийна, Дади-юрт яга а йина, иза бер долуш дуьйна Нохчийчохь цIийлахь карчийначу Ермолов Петра кхиийна ву.\nЦхьацца болчу хаамашца, Лермонтовн «Мцыри» поэма а цуьнан дахарех схьаэцна ю. Иза бакъ хила а мега, цо доттагIалла лелийна хилла оцу гIараваьллачу поэтца.\nНийса хир дарий теша, цуьнан даьIахкаш Нохчийчу а еана, лаьттах йоьхкича аьлла деллачу хаттарна, хIара ду аьлла жоп дац Iилманчан-историкан Шахбиева Медин.\n"Културан хIоллам санна иза дитича гIоле дацара?"\nШахбиева: "Суна хетарехь иза далур долуш хIума дац. ХIунда аьлча, цигахь цхьана тIулган кIелахь дIабоьхкина бу ПостниковгIар, цуьнан стунсхой. Цаьрца цхьана дIавоьллина ву иза. Нагахь санна иза хьалавоккхуш хилча, ша верриг хьалаваккха дезар ду. Оьшуш дуй теша иза хьалаваккха 200 шо даьлча? Суна хала ду цу хаттарна доп дала. Культуран хIоллам санна иза дитича гIоле дацара?".\nШахбиева Медас лакхахь ма аллара, итт сов шо хан ю иза Захаров Петран дахар а, кхолларалла а толлуш йолу. Стохка зорбане елира суртдиллархочух Ибрагимов Кантас язйина книга.\nЦу тIехь шортта суьрташ а, цуьнан биографин шуьйра евзаш йоцу агIонаш а яра. Шахбиева Медас социалан машанехь шен агIон тIехь автор бехкевира, шен талламан белхаш тIехь хIоттийна ю и книга аьлла.\nАмма Ибрагимов Кантас иза аьттехь тIе ца дитира.


Оьрсийчоьно дIалур ду Керчан хидоькъенхь ша дIалаьцна Украинин тIеман хIордан 3 кема. Иза хир ду ГIуран-беттан 9-хь хила езаш йолу «Нормандин виъ декъашхо» олучу, Германи, Франци, Оьрсийчоь, Украина юкъайогIучу пачхьалкхийн вовшахкхетараллан саммит хилале.\n2018-чу шарахь Лахьанан-баттахь Оьрсийчоьнан дозанхоша нуьцкъала дIалецира Керчан хидоькъенехула Азовн хIорда кхача гIерташ долу украинахойн "Бердянск" а, "Никополь" а катерш а, ткъа иштта "Яна Капа" бурам текхо кема а. Оьрсаша дIалаьцнера 24 Украинин эскархо - цу кеманийн экипаж.\nУкраинин хIордхой бехке бира Оьрсийчоьнан низамаш дохорна, ткъа кхин 9 бутт баьлча уьш хийцира Украинехь лецна болчу Оьрсийчоьнан махкахойх. ХIордан кеманаш латтош ду Оьрсийчоьно дIалаьцначу ГIирман Керчан портехь.


Индустрин революци — Википеди\nУильям Белл Скотт, «Эчиг а,кӀора а», 1856—1860 шераш\nИндустрийн революци я Сийлахь индустрийн революци- XVIII—XIX-чу бӀешерашкахь дуьненан коьртачу пачхьалкхашкахь хилла процесс ю. Индустрин революци индустриализацин жамӀ бара. Индустриализаци- дукхаха долчу декъехь латталелоран экономикин тӀера индустрин производствон тӀе дерзаран мур бу. Индустриализацин оьмарехь латталелоран йукъаралла индустрин кепе дирзира.\nИндустрин карчам массо а пачхьалкхашкахь цхьана хеннахь бола ца белла. Делахь а, ма-дарра аьлча, и мур болабелла XVIII-чу бӀешеран шолгӀачу декъехь. Юха XӀX-чу бӀешаре кхаччалц дӀайоьдуш яра и процесс. Оцу революцин къаьсттина башхало яра йоккхачу машенан индустрин бух тӀехь болу кхолларан ницкъаш кхиар а, иштта дуьненан бахаман олаллин системан метте капитализм дӀахӀоттар а.\nМассийн машенаш лелоран мур боцург, кхин цхьа хӀума ду оцу оьмарца доьзна- цу хенахь юкъараллин структура хийцалуш яра. Карчаман хенан башхаллаш яра цӀеххьана къинхьегаман эвсаралла лакхадалар а, экономикин маса кхиар а, бахархойн дахар тадалар а, урбанизаци кхиар а.\nСийлахь-йоккхачу Британехь йолаелира индустрин революци, цул тӀаьхьа Америкин Цхьанакхеттачу Штаташкахь а, Европин пачхьалкхашкахь а йукъаралла индустрин кепе дирзира. Доцца аьлча, кхаа-пхеа тӀаьхьенаш шай пачхьалкхашкахь дӀахӀоттийра индустрин кеп.\nАдам мукъа цахиларна а, сурсатан механа а, капитал дилларан а агӀора хьажча кӀади ден арахецар дара индустрин революцин коьрта дакъа. Уггаре хьалха производствон керлачу методах пайда эца йолайелира кӀади ден индустри.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Индустрин_революци&oldid=7925935»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2022, 3 март, 23:17.


Махкахь лелочу коррупцех 300 гергга информаци кхаьчна Евкуровга\nКху беттан 7-чохь Инстаграмехь шен телефонан лоьмар Iораяьккхинчул тIаьхьа 300 гергга махкахь лелочу коррупцех хаам кхаьчна ГIалгIайчуьрчу куьйгалхочуьнга Евкуров Юнус-Беке. Урхалхочун пресс-гIуллакххоша бина и хаам. Нагахь шайца коррупци лелийна меттиг хилахь, оцу лоьмар тIе шега хаамбар тIедиллинера Евкуровс.\n"Кхаа дийнахь сан телефон тIе 280 сов хаам кхачийна бахархоша шайца коррупци лелийначу хьаькамийн цIераш йохуш. Яздина соьга могIарерчу бахархоша, кеп-кепарчу организацийн, хьукматийн белхахоша, бу царлахь чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан ветеранаш а цхьана. ГIишлошъярехь, цхьацца Iалашонийн программаш кхочушъярехь, документаш юхаметтахIитторехь, низамаш хьоьшуш хIусамийн сертификаташ дIасадекъарехь а лелон коррупци Iораяьккхина бахархоша", - билгалдоккху Евкуровн пресс-гIуллакххоша.\nМеттигерчу телевизионан эфирехь хIора кIиранчохь махкахоша чукхачон аьрзнаш дIакхайкхор долуш ду. Ишта хIора а коррупци лелийна факт талларна тIехь терго латтор ю ша аьлла, дIахьедина Евкуров Юнус-Бека.


Соьлж-ГIаларчу "Мемориалан" куьйгалхочун Титиев Аюбан гIуллакхах адвокатца Новиков Ильяца интервью.\nКъилбаседа Кавказерчу бакъонашларъяран "Мемориална" Iаламат чолхе беара байна бутт. Дечкен-беттан 17-чохь Назранера организацин офисах цIе тесира, цул тIаьхьа ши де даьлча Соьлж-ГIаларчу центрех хьоьвсира полисхой, ткъа кхи а кхо де тIаьхьа ХIинжа-ГIалахь бакъонашларъярхойн машен ягийра.\nОццу беттан 9-чу дийнахь дуьйнна лаьцна латтош ву Соьлж-ГIаларчу "Меморриалан" декъан куьйгалхо Титиев Аюб. Цуьнан машенчохь наркотикаш карийна боху.\nТитиевна дуьхьал даьккхинчу гIуллакхан трагикомедин деталех къамел хилира Титиевн адвокатца Новиков Ильяца "Кавказ.Реалиин" корреспондентан.\n- Илья, хьо Москохара адвокат ву, хIунда гIерта хьо оцу гIуллакхна юкъа?\n- "Мемориало" дехар динера соьга, ткъа царна дуьхьало йойла дац. Титиевн адвокат юьхьанца дуьйнна Заикин Петр вара. Iаламат интересе стаг ву иза. 2000-чу шерашкахь федералан агIонца Нохчийчохь хилла ву иза. Шела кIоштахь йинчу кIелоне а нисбелла, тIемаш бина цара. Тахана Заикина гIуллакх тIелоьцурш, дукха хьолахь, мацах цуьнца цхьаьна тIемаш бина нах бу. Цундела тахана кхечуьнан йоцу бакъонаш ю цуьнан.\n"Мемориалехь" хаьттина хилла цуьнга, мила оьшу хьуна гIоьнна аьлла, тIаккха цо сан а, кхин цхьана сийдолчу зудчун цIераш яьхнера. Цкъачунна ца лаьа суна оцу зудчун цIе йовзийта.\nМеттигерчу адвокатийн цигахь болх бойла а дац, царна тIеIаткъамаш бо.\n- Хала дуй Нохчийчохь болх бан?\n- Нохчашна сан ала хIума дац я цхьа а претензеш яц цаьрга. Массо а гIиллакхехь, оьзда бу.\n- Титиев лацар муха нисделла?\n- Де хьалха ша машен йилинера боху Аюба, цундела хаьа шена машен чохь совнах хIуммаъ ца хиллийла. Цу дийнахь Iуьйранна машенца цIера араволу иза балха ваха дагахь.\nИза даим тIехвуьйлучу тIай тIехь иза ларвеш хиллера Куьрчала кIоштан полисхойн тоба. Машенан неIарш, багажник схьаелла, кехаташ гайта, травматан тапча лело бакъо а гайта аьлла, тIебирзина хилла уьш цунна.\nПолисхойх цхьахверг гина Аюбна хьалхарчу аьтту агIорчу неIаре а хIоьттина, шен терго еш, амма шолгIачо багажник хьалха шен тIормиг чу хьожучу хенахь, уллехь хила аьлла,тIекхайкхийра боху. Цхьа минот хан яьллачу хенахь хьалхарчу аьтту агIорчу гIента бухара анаша чохь жима тIоьрмиг баьккхина полисхочо.\nКхечу меттигехь и нисделлехь, тарлора цунна патронаш кхийса а, я патармашца наркотикаш а. Ткъа Нохчийчохь велла Iуьллучунна туьйсу патармаш, хIунда аьлча, меттигерчеран кхетамца, наркотикаш лелор эхье хIума ду, къаьсттина 60 шо долчунна. Нагахь хьан герз хиллехь, хьо дика кIант ву.\n- И тайпа машенах хьийсар низамашца догIуш ду я дац?\n- Федералан стандарташца, нийса дац дера, уллехь тешаш боцуш муххале а. Делахь а, хIара Нохийчоь ма ю. Цигахь даим а цхьа спецопераци хуьлу-кх, иза дIаяхьарх хьуна тIаьхьа а хууш.\nЦул тIаьхьа Аюб полисхойн декъе дIавуьгу, цигахь цхьана сахьтехь гергга ницкъахоша а, меттигерчу зуламан гIуллакхаш толлучу хьукматан куьйгалхо ву ша аьлла, вовзийтинчу Денис а, цкъа дуьххьара кIеда, юха кхерамашца, боьха, маьттаза къамелаш а деш, церан ден хенара стаг иза воллушехь, бехк тIелаца бохуш, ницкъбина цунна.\nХьан герагрчийн проблемаш хир ю, кIант 208-чу артиклца чувуллур ву шаьш а баьхна. Полисхой тешаш хилла, Титиевс бехк тIелоцур бу аьлла. Шена кхерамаш тийсича, цо аьлла хилла: "Делахь, тхайн цIенца чохь дохкур ду-кх тхо". ТIаккха Денин а, цуьнан компанин а импровизаци лело дезна. Аюбан цхьайолу хIуманаш а, ерриш дIа ца елла, масала, офисан догIанаш ца делла. Масех де даьллачул тIаьхьа оцу офисах ма хьоьвсира полисхой, балкон тIехь ийзина анаш юьзна цигаьркаш а "карийра".\nЦул тIаьхьа дагахь а доцург до цара. Полисхойн декъера ара а воккхий, шен машенан хьалха хааво. Улло цхьа полисхо а хуий, уьш Аюб дуьххьара сацийначу меттиге боьлху.\nЦигахь некъан инспекторо совцабо хIорш. Полисхо машенчуьра араволу, кхи гучу а ца волу, ткъа некъан инспекторна юха а изза анашах буьзна жима тIормиг карабо-кх Аюбан машен чохь.\nЭцца тIевогIу тешаш цхьана а болуш, талламхо. Титиевн машенах а хьовсий, юха хIетахь виггинчу полисхойн декъе дIавуьгу иза.\nКхузахь коьртаниг хIун ду, дуьххьара иза лацар полисхойн видеокамераша дIаяздина хилар. Оха цаьрга хеттарш дина.\n- ТIаккха, видео еллий шуьга?\n- Цкъачунна ца елла. ДIаяйина хир ю аьлла хета суна цара видео. Делахь а, талламан комитето схьаехна и видео дIаяйина хиларо а жоьпаш ма ло дуккхаъчу хеттаршна.\nКхи дIа гIуллакх хьийзо даьккхина. Нохчийчоьнан Лакхарчу кххело Титиев лаца везар тIачIагIдира. Болх муха бо хьуна аьлча, мукъа де а доцуш. Схьахетарехь, цIанбала гIерташ бу уьш.\nТалламчийн тобанехь ву хIинца цхьа нохчо а, Адыгейн республикера кхайкхина валийна цхьаъ а, важа оьрси а.\nЮьхьанца дуьйнна и гIуллакх листа волавелла талламча сихонца юкъара велира.\nВовзаран процедура яра дIахьош. Оьрсийчохь цхьа наггахь бен аьтто боцуш хуьлуш ма бац и тайпа барамаш, нагахь санна и талламча кино чуьра Анискин санна нийсо лелош велахь, сурт гойту, хIара вевзий хьуна олий. Титиевн хьокъехь тешхIоьттинчун кийтарлонех тхуна хууш дац. Таллам бина баллалц тхуна уьш гайта бакъо яц церан.\nСо тешна ву, я ша Титиевгара наркотикаш эцнера, я цо юхкуш гина шена я узуш гина цо аьлла хир ду.\nЗаикина бахарехь, ша и накъост тамашен ву. ЭттIа мачаш ю когахь, боьха хьожа а ю цунах етталуш, оцу тIехула тIе лелош езачех куртка а ю. Тера ду, цхьанахьа лармичуьра хьала ваьккхина ву иза цара, нехан бедарш тIе а йоьхна.\nЗаикина тидам бина хиллера, Аюбна тIехь СИЗО-н кIархаш хилла, статисташна тIаьхь массара а лелочу кепара мачаш.\nТалламхочун дезна шен мачаш Титиевга тIейохийта. Схьавалийна теш, вист ца хуьлу, вовза а ца вевза. Протоколехь а иштта ду дIаяздина. И екккъа ЧП ма ю балха тIехь.\nКхи дIа а ду изза. Масала, Аюбан месаш яьхьна хилла цо нароктикаш лелайо, ца йо экспертиза ян. Адвокаташ дукха чIогIа реза хилла цунна а. ТIаккха гучудолу- кх цуьнан цхьа мас марихуана чохь йолчу тIоьрмигах хьарчийначу скотчех летта хилар.\nИ тайпа цхьана цадогIурш мел дукха ду. Дика сатоьхна ву Титиев. Путине а дахьийтина цо кехат, ша бехке цахилар а дуьйцуш, нагахь ша бехк тIелацахь, шена тIехь лелочу Iазапна тоха са а ца хилла, тIелаьцнийла хаалахь, аьлла. Махкара дIавахана цуьнан кIант.\nХIинца ницкъ ца бо Аюбана тIехь.\nЦхьа проблема ю цуьнан, чомахь хIума яа йиш йоцуш. Цу дийнахь цергаш яра цуьнан тIеяхкийта езаш.\n- ХIун стратеги ю адвокатийн?\n- Тхан Iалашо ю, массо а хьаькамашна дIахаийтар, Куьрчаларчу полисхоша бина болх ледара буйла, скандал ца иккхича ер яц кхузахь.\nДени цIе йолчу накъосте дан дуккха а хеттарш хила деза аьлла хета суна. Уьш марзбелла, тIаьхь латтош контрол а йоцуш болх бан. Царна хаьа, кхело цхьа сацам бен тIеоьцур боцийла, хIуъа а хилахь а. Нохчийчохь ишта нислуш а ма ду. Кадыров шен ницкъахошна тIехIутту.\nТкъа федералаш, тIехула тIе харжамаш тIекхочучу муьрехь къаьсттина, кхечу агIор хьовса тарло оцу гIуллакхе. И тайпа истори царна оьшуш ма яц.\n- Даим Нохчийчохь лелочу харцонна бIаьргаш хьулбо Москоха. ХIинца хIунда къовлур бацара цара уьш?\n- Оха пайдаэца беза хIора а шансех. Хиндерг, гурд у-кх вайна.\nКъаьстина цхьаъ ду – Титиевна дуьхьал долийна гIуллакх дIакъовла массо а процессуалан баххаш долуш ду. ЛартIахьчу ситуацехь гIуллакх сацаме а дер дацара, кхеле-м муххале а.


Ши бехк тIехьарчийна, шеко йоццуш чувахийта». ГIалгIайчуьрчу журналистан дов\nОппозицехь йолчу "ФортангаORG" сайтан редактор Iийна ГIалгIайчуьра жигархо Майсигов Рашид хьалхаваьккхина, "экстремист" ву аьлла, шена дуьхьалбаьккхина хиллачу бехках. Нах сепаратизме кхайкхарна бехкевора иза. Ши бутт хьалха Пачхьалкхан Думехь тIеэцначу низамо стаг, и тайпа кхайкхамаш барна жоьпе дуьххьара озош велахь, вуьту бехтакхаман гIуллакх ца айдеш. Амма оцу бехках мукъаваьккхинехь а, набахти кхачийна цунна кхечу бахьаница – наркотикаш лелорна.\n"ФортангаORG" порталан редактор ша волчу юкъанна, 2019-чу шеран Зазадоккху-баттахь, Нохчийчоьнан а, ГIалгIайчоьнан а дозанаш къастош шина мехкан куьйгалхоша арахецначу сацамна резабоцчу бахархоша Магасехь хIоттийна протестан гулам бовзуьйтура Майсиговс.\nЦул тIаьхьа ши бутт баьлча ФСБ-н декъо лецира журналист. Цуьнан цIийнах хьовсуш карийра ницкъхошна карийра ГIалгIайчоь Оьрсийчоьнах дIахада еза аьлла язбина кхайкхамаш. Ткъа кисанахь карийнера, бохура Iедалхоша, наркотик. Оцу бахьанашца ши бехк тIе а хьарчош, бехктакхаман дов гIаттийра цунна дуьхьал.\nМайсиговна лаьцначу муьрехь гIелойина, цундела шена тIеэцна цо бехк, куьг яздина, наркотик ша эцна а яра, шен цIахь а латтайора, аьлла, чIагIдо адвоката Аушев Мохьмада.\nГIалгIайн протесташца доьзна айдинчу девнашлахь наха дийца даьхначех дара Майсиговн дов. Наркотикашца боьзна бехк тIе а хьарчош, кхо шо хан тоьхна цунна набахтехь такха. Аппеляцин арз теллинчу ГIалгIайчоьнан Лакхарчу кхело хийцам боцуш битина и сацам.\nАушев Мохьмад, адвокат\nЖурналистехьа беш болчу балхах лаьцна ша Кавказ.Реалии сайтанна еллачу интервьюхь дийцира адвоката Аушев Мохьмада.\nКарарчу хенахь Майсигов набахтехь ву, колоне хьажо везаш Iа\n- "Экстремизмах" долу дов сацийна низам хийцаларца доьзна. Амма цхьа таIзар доцуш дов къовла ца лаьа талламна а, кхелана а. Цунна наркотикийн хьокъехь дов айдинчу хенахь иза цIахь-чохь саца кхачийра. Юха кхин а цхьа бехк а гIаттийна, лецира. Шена цо бехк тIеэцар бахьана долуш, кхин а масех баттахь шен хIусамехь сацийтира иза. Хиндолчун ойла а йина, ас хьехнера цунна и некъ.\nРашида шатайпа кеп тIеэцна (бехканна кIера хилар – редакцин билгалдаккхар) , иштта нисделча кхело ца лехьадо тоьшаллаш. Ерриг а процесс эха сахьтехь йоьрзу. Бехк тIехьо, стага иза шена тIелоцу, кхелахой сацам кечбан юьстахбовлу, цул тIаьхьа цара таIзар дIакхайкхадо.\nАс хаийтинера цунна, бехк тIеэцаро стенга кхачор ду хьал. Росфинмониторинго экстремистийн реестре язвийр ву, хан тухур ю шайтIа а ца кхучучу метте дIахьажош, буц йолуш йоцчу махка, дуккха а дара хиндолу "Iаламаташ".\nОцу хенахь дуьйцуш дара бехк байбан тарло бохуш. Иза хIун ду аьлча, хьалхара бехк тIера боккху, административан таIзаре а берзийна, шера чохь стага экстремизмах долу зулам шозза дахь бен ца озаво иза бехктакхаман девне. Амма хIинца оцу бехках Майсигов мукъаваьлла.\nМайсигов Рашид, журналист\nЦхьа бехк бу цунна тьIехь бисина – наркотикаш лелийна аьлла кхоьллина бехк, набахтехь такха кхо шо. Карарчу хенахь Майсигов набахтехь ву, колоне хьажо везаш Iа.\n- Майсиговца доьзна муьлха низамаш талхийна?\n- Со кIадвелла хIоразза а айса яздечу аьрзнашкахь кхело а, талламо а йина харцонаш охьаягаръян. САн арз дерриг а деша ца хIоьттира кхел. Ас бохура, со вац арз оццул деха яздина хиларна бехке, хьалхарчу инстанцино дина "совгIат" ду иза – дийцина ца валлал дукха гIалаташ дар. Ас-м ца хьехийнера массо а гIалаташ, кехатан 15 агIонца бен ца яздеш сецнера.\nКхело мах ца хадийна адвокатан тоьшаллийн – кхелан-биологин экспертизин сацаман (Майсиговн месаш теллинера эксперташа), кхелан-дактилоскопин экспертизин тоьшалла а ца эцна тидаме, ца теллина Майсиговна цIийнах хьовсуш яьккхина видео. Цара а гойту журналист бехке цахилар.\nЦу тIе, сацамехь довзуьйтуш хила деза дина зулам, иза дина меттиг а, хан а, муьлхачу гIирсаца дина а хоуьйтуш. Ткъа кхелан сацаман коьрте ма-дарра тIетоьхнера талламчаша бехк тIехьош яздинчу документан юьххьера дакъа.\nДийцарехь, ницкъхоша шен ков тоьхча, шек дIа а воцуш, кисанахь героин а йолуш, царна ков делла вахана иза\nСан арз, доккхачу декъанна, талламо тоъал тоьшаллаш ца гулдина, бехке хилар ца гайтина аьлла дара. Вуно дукха сакхташ ду талламца, бехкевечуьнгахьа. Кхело бакъйинчу версица, ша лацале кхо кIира хьалха эцна Майсиговс наркотикаш, шеца лелийна уьш, ша лацарна кхоьруш, ницкъхойх лечкъаш леллашехь.\nШа лаца дисина сахьташ а доцчу хенахь, Iуьйккъехь, наркотик лелийна, аьлча а, кIомал оьзна Майсиговс, боху талламо, амма кIомал а йоцуш, шеца лелош йолу кхечу тайпанара наркотик, хьа а ца еш, йитина кисанахь. Дийцарехь, ницкъхоша шен ков тоьхча, шек дIа а воцуш, кисанахь героин а йолуш, царна ков делла вахана иза. Эццахь лаьцна вукхара.\n- Иза ма тамаше хуьлу\n- КхидIа кхин а тамаше ду. ФСБ-н белхахоша стаг лаца вигина шайца, стенна а делахь а, наркотикашца къийсам латточу полицин декъера белхахо. Цунна цIеххьана карайо наркотикаш. Цуьнгахь, хьалххе кечдина, шеца ду Майсиговс наркотикаш тоьхна я ца тоьхна талла хьажош яздина кехат. Ву баьхкинчаьрца, наркотикан ларш лохуш, журналисте куьйгаш а дилийтина, хи экспертизе дIакхачо хууш волу говзанча а.\nАмма официалехь и белхахой боьлху Майсиговн телефонаш, компьютераш, кхайкхамаш тIехь болу кехаташ дIадахьа, ткъа де-факто – наркотикаш каро.\nИштта ю талламчийн версица гуш йолу, амма кхело тергамза йитина ледарлонаш. Цундела дийшина кхелан сацамна буха низам а дохош кечдина тоьшаллаш. Делахь а оцу хьокъехь оха дина арз тидаме а ца эцна.\n- Сацамна дуьхьал шу кхидIа а къуьйсалур ду?\n- ХIинца дуьсург ду Пятигорскерчу кассацин кхеле тхаьш делла арз теллина даларе хьежар. Хало хир ду Пятигорскерчу кхелахошна тIе Iаткъам бан а, низамаш талхийна хилар ца гучуха, цаьрга шайн бIаьргаш дIакъовлийта а.\nОха арз яздина тIеман-талламан комитете Iазап латторах лаьцна. Цара теллина, жоп делла, карийна бац цхьа а бух, Майсигов жоьпах хьалхавала гIерта, аьлла. Ткъа Майсиговс ша дийцира кхелехь дерриг а ма-дарра, Iазап шена латтийнарш а бийцира.\nХIинца тхо "Мемориалерчу" адвокаташца цхьаьна арз кечдеш ду Европан адамийн бакъонийн кхеле чудала.\nБакъоларъечу "Мемориал" центро политикан тутмакх лору Майсигов Рашид, ткъа гIалгIайн оппозионерашна 2019-чу шеран гуламехь дакъалацарна Ессентукехь еш схьайохьу кхел - политикан буха тIехь еш хилар


Шоана йовзий кхерех тIаяьнна хьу? — Сердало\nШоана йовзий кхерех тIаяьнна хьу?\nЦхьа ший тайпара тамашийна низ болаш я буни – адам цецдаккхар. Лакхача лоамашка а, шерача гувнашка а, йоккхийча хьунашка а, кIоаргача фордашка а дукха тамашаш го йиш я. Цхьайолча хана вай цецдоахаш, вайга йоккха тамаш яйташ бIаргаш ца тешшал хIама бIаргагу вайна буни тахка айттача, е дунен тIа гIолла гобаха доладелча. ХIаьта дIахо оаха шуга хоам бергба ЧIинхой Мехкарча кхерий хьунах лаьца.\nШий тайпара тамашийна ба ЧIинхой Мехкарча буне чулоацам. Цига да дихка хьунах тара а долаш латташ лоамаш, бакъда, гIаьнаш доацаш, хьорх доацаш яле а кхерий хьу гаьнех латташ санна я. Лоаман зIогалаш дукха я цига, цудухьа цу моттигах Шилина хьу оал. Кхы а, дукха гIишлош ягIаш йола бIарчча шахьар лархIа йиш йолаш да уж лоамаш,\nДукхагIдола цу кхерий хьуна лоамаш доххьал урагIа долхаш дале а, цхьадараш хьайбай а адама а сибате хул. Царех цхьадараш бокъонца дийнаденна картинаш санна товш да. Ший тамашийнача кепаца адам чIоагIа цецдоаккхаш да уж хоза зIогалаш дола лоамаш. Шо нийсденнадий цу моттигашка? Дале язде тхога.\n← Берзеи, цогалеи наькъа каьхаташ\nОн был примером богобоязненности →\nКхалсага сурт-сибат гIалгIай литературе


Журналист Милашина Елена\nЕвропан Барто Оьрсийчоь кхойкху журналистана Милашина Еленина Нохчийчуьра туьйсу кхерамаш совцабайтаре. Европан арахьарчу политикан урхалло (EEAS) шоьтан дийнахь, Зазадоккху-беттан 20-чохь, динчу дIахьедарехь «Новая газетана» а, цуьнан журналисташна а кхерамаш тийсар дитийта деза аьлла. Нохчийчохь кхел а йоцуш адамаш хIаллакдарх йолчу Милашина Еленин артиклера информаци таллар хьоху цо Москвана.\nЕвропан дипломаташа динчу зераша билгалдоккху Милашинан талламаша Нохчийчохь адмийн бакъонаш диллина талхош юйла гайтарца "теша йиш йолу материалаш арайохучу хаамийн гIирсийн а, бакъоларъярхойн а" могIарш бузуш хилар. Кхел йоцуш нах хIаллакбарх, таIзарна кIел латторах йолу регионера эпизодаш таллар а, бехкенаш жоьпе озор а доьху Брюссело. Иштта бу «Немцойн тулгIе» радионо бен хаам.\nЕвропан арахьарчу политикан урхалло (EEAS) догдоху Оьрсийчоь адамийн бакъонаш, маршо ларъярх долу шен чоьхьара а, дуьненаюкъара а декхарш кхочушдеш хиларе.


Шен даймохк хIаллакбайтина иракъхо веха Германехь\nИракъ - Хьусейн Саддаман сурташ тIехь долу догIанаш тIеухку хIазарш духку БагIдадехь, 06Заз2013\nBтт шо кхаьчна Иракъера тIом болабелла. БIеннаш эзарнашкахь маьрша нах байъина цу тIамехь, ткъа машар хIинца а генахь бу. И тIом болош доккха дакъа лаьцна стаг карарчу хенахь Германехь Iаш ву. Иза къера ву, ша Саддам Хьусейнан биологикан а, химин а герзаш ду аьлла дина хилла тоьшаллаш аьшпаш бара бохучунна. Амма дохко ваьлла вац ша динчух.\nНемцойн Карлсруэ-гIалахь веха Рафед Ахьмад Iалван ал-Жанаби. Цуьнан цIе яьккхича, иза башха цхьанна а вевзаш вац, амма кху лаьттахь уггаре а нуьцкъалчу нахана цхьана хенахь дика вевзаш хилла ву иза, Iамеркахойн президент хиллачу Буш Джорджна тIера немцойн экс-канцлер Шредер Герхардна тIекхаччалц. ХIунда аьлча, итт шо хьалха Цхьанатоьхначу Штаташна Иракъана тIелата бахьана делларг иза волун дела.\nИ бохург ду, 2003-чу шарахь хIетахьлерачу Iамеркахойн пачхьалкхан секретарь хиллачу Пауэлл Колинса шен Цхьанакхеттачу Къаьмнийн Юкъараллин кхерамазаллин кхеташонехь, Саддамна дуьхьал тIом болон безарна бух балош динчу цIеяхханчу къамелехь хьахийра и стаг Iамеркан къайлахчу сервисийн теш ву, ша Саддаман кхайлахчу лабораторешкахь химин а, биологикан а герзаш деш болх беш а хилла, и герзаш шен бIаьргашца ган а гина, ткъа хIинца Малхбузехь ведда кIелхьара ваьла волу, аьлла.\nЦу стеган тоьшаллаш хилира эххар а хIетахьлерачу Иракъан Iедална дуьхьал тIом болон бахьана лоьхуш хиллачу Буш Джорджан администрацина оьшуш хилла мехала тIаьххьара тIадам.\n53 шо долу Рафед Алван аль-Жанаби ши эзарлагIа шераш долалучу хенахь могIарера Иракъера ведда Германе веана мухIажар вара, цхьа а шеца башха хIума а доцуш. Амма масех шо далале цунах Саддаман кхераме герзаш гина ларалуш волу цхьаъ бен воцу теш хилира. Ма-дарра аьлча, цу стага кху лаьттахь уггаре а нуьцкъала ларалуш йолу масех пачхьалкхан къайлаха сервис Iеха а йина, шена луург тIедаьккхира. Саддам Хьусейн вожийна болу тIом а болийра, шена Германехь политикан тховкIело а яьккхира.\nТкъа дIалолалуш иштта нисделира и хIума. Муьлхха а политикан тховкIело лохуш волу стаг санна, мигрантийн хьукматехь интервью яла вахана волчу аль-Жанабис аьллера немцойн Iедалхошка, ша Иракъера а ву, ша химикан говзалла Iамийна а ву, аьлла. И хабар хьукматхоша БНД олучу немцойн къайлахчу сервисах дIатоьхнера.ТIаккха БНДера белхахой шеца зIене бевлча, шена цунах пайда бан ойла хиллачу аль-Жанабис болийнера шен аьшпийн кIур.\nЦо дийцира, ша Саддаман къайлахчу лабораторешкахь белхаш бина а ву, шена шен бIаьргашца цуьнан кхераме герзаш ган а гина, уьш деш ша декъахь а вара, бохуш. Ткъа мичахь леладора цо и герзаш хаьттича, Рафеда дийцира, уьш Саддама лериначу цIерпошти чохь йинчу лабораторешкахь деш ду, аьлла, ткъа Иракъе и герзаш лаха дуьненаюкъара тергамхой баьхкича, Саддама и цIерпошт кхечу метте дIайохуьйту, аьлла. Ур-аттала цу цIерпоштин а, цу чуьрчу лабораторин а сурташ а, схемаш а ехкира говзачу иракъхочо, ша дуьйцучох агенташ тешийта.\nУьш цкъа хьалха теша а тийшира, цундела шайга кхаьчна хаарш цара сихонца Iамеркахошка дIа а делира, иштта-ишттаъ теш каравеъна шайна, Саддаман герзах долу къайлаха хаарш девзаш, аьлла.\nБакъду, жимма хан яьлча, немцойн кхайлаха сервисхой кхеттера, шаьш иракъхочо ледеш дуйла. Цара тIаккха сихонца депешаш кхехьийтира Iамерке, цо дуьйцург дош ца хилла, бохуш. Амма, миччара даьлла а, Иракъе чугIорта бахьана лоьхуш хиллачу Iамеркахоша иза тергал а ца дира. Ткъа цул тIаьхьа дукха хан ялале Иракъера тIом дIаболабелира.\nМасех шо хьалха Iамеркахойн пачхьалкхан секретарь хилла волчу Колин Пауэллса мукIарло дира, ша хIетахь вийцина теш бозбуанча хилла, шаьш Иракъехь тIом болош тIетевжина хилла тоьшаллаш бух боцуш дара, цул совнаха, шен дахарехь уггера а юхьIаьржоне а, эхье а хIума хIетахь ша Цхьанакхеттачу Къаьмнийн юкъараллехь дина хилла къамел а дара, аьлла.\nМукIарлонаш дина иштта иракъхочо Рафеда аль-Жанабис а. Цо тахана гаррехь дуьйцу, ша Саддаман герзах лаьцна мел дийцинарг - иза ша-шегара дага а боуьйтуш, биттина аьшпаш бара, бохуш.\nХаттар: Иза дерриге а бакъ дацара?\nХаттар: Берриш а аьшпаш бара уьш?\n"Амма ас иза сайн къоман дуьхьа динера, диктатор Саддам вожавайта", - бохуш чIагIдо цо. Диктатор вожорхьама болийначу тIамехь бIеннаш эзарнаш маьрша нах байина хилар ца хьахадеш дуьту. Иштта ца хьахадо, ша цкъа мацца а харц тоьшаллаш дарна кхеле озон там хилар а, кхин хIума дацахь а, эзарнаш нах байъарна а - уьш цуо шен куьйга байина бацахь а - бехке хилар а.\nТахана ша сел сатийсина долу Германин пачхьалкхан олалла тIечIагIдеш долчу паспортан долахо волу аль-Жанаби ша биттинчу аьшпех лаьцна мехах интервьюш а луш, хене волуш ву. Бакъду, урамехула воьду-вогIуш, ларлуш, гонахьа хьоьжу, ша тергалвеш нах буй теша, олий.\nИракъ хIаллакьяйтина стаг


Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир а, Нохчийчочьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан а\nОьрсийчоьнан Конституцехь Путинан хийцамаш беш, кхаьжнаш тесначул тIаьхьа 85 процент протоколийн жамIаш зийча къаьстина, кхаьжнаш тесна 77% бахархой хийцамашна реза хилар. И хаам бина Оьрсийчоьнан коьртачу харжамйин комиссино. Конституцехь бан леринчу хийцамашна дуьхьал хилла 21,35 процент кхаьжнаш теснарш, я ала тарло, пхоьалгIа дакъа.\nОцу юкъанна, Москвахь а, Петербургехь а, кхечу яккхийчу гIаланашкахь а хийцамаш барна тIетайнарш Iаламат кIеззиг бу: Москвахь онлайнехь кхаж теснарш 62 процентал а жимма сов эккхаш ду терахь. Ткъа харжамийн каппашкахь кхаьжнаш тесна 65% гергга бахархоша.\nКремлна а, къаьсттина Путинна а хIун дохьу оцу жамIаша? Шайна дуьхьал болчийн, тоъал доккхачу декъехьа, муха хир ю церан ойла? Муха хир ду дахар, керлачу, "Путинан" Конституцица? И хаттарш дина "Настоящее Время" телеканало политологашка Павловский Глебе а, Сатаров Георгийга а, иштта, "Новая газетан" "Политика" декъан редакторе Мартынов Кирилле а.\nОйла йоьжна дара цу кхааненна а хетарг.\nПавловский Глеб: "Политикана керла база гучуйолуш ю Оьрсийчохь: резабоцу нах. Уьш дукха бу".\n– КIиране дIабахбина харжамаш а, Коьртачу харжамийн комиссино дIакхайкхийна жамIаш а муха тIеоьцу ахь?\n- Дагахь а доцу жамIаш ду уьш суна, хIара - эшар ду. Харжамашкахь, хуьлийла уьш харц, я референдумехь, хуьлийла иза кочайоьллина, 71 процент "реза" хилар – иза триумф ю. Ткъа тардеш, хийца йиш мел хилларг харцдинчу тешам болуьйтучу плебисцитехь динарг - эшаме ду. Инзаре эшаме. Цхьнхьа а хьулдан йиш яц иза, хIунда аьлча, и терахьаш долуш ма дуй. Ткъа и терахь хиларо гойту - билггал долу терахьаш кхин а лахара хилар. Цундела, жамIашкахь Путина а, Кремло а, уггар а хьалха, шаьш шайна тохар дина.\nЦара гайтина, пачхьалкхан бахархошлахь кхоалгIа дакъа шайгахьа доцийла, хIунда аьлча, и кхаж тасар дан а ма дара тешамна кхаж тасар. Цундела, хIинца вайн политикана аьлла, керла бух гучуболуш бу: резабоцу нах. Уьш дукха бу, Iаламат дукха бу.\n- Ткъа стен новкъарло йо Iедална а, Коьртачу харжамийн комиссина а 97 процент аьлла, терахь дIахIоттон массанхьа а, къастийначу регионашкахь яздина ца Iаш.\n- Оьрсийчоь - чолхе пачхьалкх хиларо, цхьатерра йоцуш, цхьанатайпа йоцуш, цхьабосса йоцуш. Башкирехь 94% я 96% тIетайна аьлла яздира. Амма пачхьалкх тайп-тайпана ю, массо а меттигехь хIуъ-хIуъ а яздойла яц. Делахь а, вайна гург юккъера терахь ду, цо гойтуш ду ма-дарра: пачхьалкхан доьалгIа я кхоалгIа дакъа цу къепена реза цахилар. Керлачу политикан муьре доьрузш ду вай хIинца, эр дара ас. Суна хетарехь, оцу жамIашца вай ваьш декъалдан деза. ХIунда аьлча, Москван урамашкахь 100 я эзар стаг валарх – керлачу политикан бух буттийла дац. Ткъа пачхьалкхан кхоалгIа дакъа – иза бух бу. Иза баккъал а хIума ду.\n- Оцу "керлачу политикано" дуьхьал болчаьрца хIун кепаш лелор ю аьлла хета хьуна?\n- ХIинца Кремл а, Путин а хьалха санна, билггал цунна кхаьжнаш тосуш, массарна а юкъара иза хоржучу хьолехь яц, хIинца ситуаци хийцаелла. Шаьш Iедалехь бехха биссийтархьама, керла коалицеш кхолла дезар ду церан. ХIинца хиллачу харжамашкахь дерриг а бохург санна хIоттийна сурт дара: и доллу четарш а, масех дийнахь кхаьжнаш тийсар а, и дерриге а фикци ю, оцу тIехь дуьссийла дац. Цу тIехь латта хала хир ду, ундела, хIинца цхьа хийцамаш хир бу аьлла хета суна.\nСатаров Георгий: "Хала хеташ делахь а, ницкъ бар – даим а санна, бакъо йолуш хир ду" .\n– Бакъ хетий хьуна, хийцинчу Конституцино Оьрсийчоьнан бахархой хIинццалцчул а ледара Iалашбийр бу аьлла?\n- Мел хIуъа а дийцахь а, Конституцехь хьалхара кхо дакъа ма ду хийца йиш йоцуш, царна тIетоьхна а, я тIерадаьккхина а хIуммаъ дац. Уьш хийца лаам хилахь, Iаламат чолхе процедура дIаяхьа еза. Амма Конституцин кхечу дакъошкахь бина хийцамаш бIостане бу хьалхарчу шина декъахь яздинчуьнца. Ткъа цо Конституцех маьIнадоцу документ до: шен логикан а, юридикан а бакъо а эшош. И бохург ду, хила ма-езза Конституци йоцуш хилар. Амма Конституци болх бечуьра сецча, дуьссург цхьа хIума ду: ницкъ.\nХIокху референдумехь хиллачун тIаьхье хир ю – ницкъбар дозадоцуш хирг хилар. Шайна луъург лелор – уггар а коьрта низам хир ду хIара режим латтаран.\n- Ткъа стенна оьшура Конституци хийца, Оьрсийчохь шайна хеттарг а деш, маьршша Iедал Iаш хилча?\n- Iедалхой бакъонна а, Конституцина а, дуьненан бакъонна а хьалха мел а ийзалуш бара. Цундела, уггар а ирчаниг ду – Оьрсийчоьно пачхьалкхехь лелочунна хIинца дуьненан бакъоно детта дозанаш лелар цахилар. Къаьсттина и ду уггар а лазаме дерг. Вай дIадоьллачу Путина чакхе а йоцуш пачхьалкхехь урхалла дар хала дацара, цуьнга диллича. Суна хаьа, дуьненан юкъараллана гергахь ийзадалар дара - дозанаш деттаран фактор, ткъа хIинца и фактор йоцуш ю. Цундела ницкъбар – оппозицина а, къар ца лучу журналисташна а, блогершна а кхераме хилла ца Iаш, муьлххачу а пачхьалкхан вахархочунна а цхьана кхераме ду. Хьалха а адамашна тIехь Iазап латтор долуш дара, амма вай кIеззиг тидам бора цуьнан, могIарера нах церан куьйга кIел бахча. Ткъа хIинца, халахеташ делахь а, юкъара гIуллакх хир ду цу кепара ницкъ бар.\nМартынов Кирилл: "Ницкъахойн а, Кадыров санначу лидерийн а гIуллакх толур ду"\n– Резаболчийн терахьаш а Iедалхошна эшаму ду бохуш, дIахьедо политологаша. Хьо реза ву цара бохучунна?\n- ХIаъ, иштта суна хета, Iедалхоша юкъадаьккхинарг доккха гIалат дара аьлла а. Схьагарехь, кху кепехь референдум дIаяхьар - Путин Владимиран шен сацам хилла. И сацам тIеэцарехь цхьа тIеIаткъам бан йиш хиллехь, суна хетарехь, цуьнан администрацино дуьхьало а йина, оцу сохьта кечам бан йолалур яра 2024-чу шарна.\nКхаьжнийн жамIаш Iедалхошна – инзаре тохар хIунда ду? ХIунда аьлча, Iаламат дукха шайн лаамехь харжамийн дакъошка баьхкинчу Оьрсийчоьнан бахархоша карарчу хенахь Iедалехь болчарна дуьхьал кхаьжнаш теснера. Массо а хийцамашна дуьхьал хиллера уьш: социалан а, коьртачу Путинан хан юхайоккхучу хийцамашна а цхьана. Миллионашкхаь наха дIахаийтира кху заманан политикан хьолана а, Оьрсийчоьнан Iедалхоша лаьцначу курсна а шаьш дуьхьал хилар. Цхьаннан а олийла дац хIинца оцу тобанех, уьш мостагIийн маргиналан группа ю, Малхбузено хьовсийна нах бу, иштта кхин дIа а.\n- ХIун аьлла хета хьуна, хилла харжамийн жамIаш Путинна цхьа керла хаам санна хетар дуй?\n- Суна хетарехь, тодина, цхьа дикачу кепехь дуьйцур ду Путине. Цуьнга-м эр ма дуй, хьо тоьлла. 1993-чу шарахь Ельцин волчу хенахь Конституци къобал йиначарел а лакхара ду терахь аьлла. Цундела, со тешна ву, хIара хиламаш бахьанехь президентана а, пачхьалкхана а юкъара юкъаметтиг эгIар - хан мел йолу чIагIлур ду. Аш ма-аллара, пачьалкхан мел лахара а доьалгIа дакъа мало а ца еш, харжамашка ара а даьлла, дуьхьал кхаьжнаш тесна.\n- Iедалхошна хIунда хир бу и нах кхераме, церан хьокъехь Iедалхоша рогIера йоккху гIулч а муха хир ю аьлла хета хьуна?\n- Оьрсийчоьнан Iедалхоша ен йолу ши гIулч го суна. Хьалхара – электоралан системех диссинарг схьалеIа гIертар бу уьш. Хетарехь, хиндолу кхаьжнаш тасаран де, кху шеран Гезгамашин-баттахь, цхьа керлачу низамашкахь дIахьур ду. ХIинца а санна, хенал а хьалха цхьана кIиранчохь кхаьжнаш туьйсуьйтур бу, электронан кхажтасар хир ду, мел а кIеззиг альтернативе кандидаташ а болуш. ХIунда аьлча, харжамашка гIур болчу Iедалхошна а, церан цIарах лелачу нахана а гур ду карарчу хенан терахьаш. ТIаккха кхаьхкар бу уьш, кхералур бу массо а харжамийн тIегIанехь шаьш эшарна. Цундела суна аьлла хетарехь, вай дIадоьлла харжамийн система, шен доллу кхачамбацаршца, дIакъовлалур ю.\nШолгIа аьлча, Путинан гонерчу цунна тIех муьтIахь болчу нехан а, иштта, шаьш цуьнан "тешаме салтий" хетачеран а рол совъер ю. Суна хетарехь, ницкъахойн а, Кадыров Рамзан санначу политикан лидерийн а бакъонаш а кхин тIе а шорлур ю. И дерриг а доьзна хир лу, уггар а хьалха, хIинца лаьтташ йолу политикан кризис кхин дIа а яржарна кхоьруш хиларца. Ша Кремло меттахъяьккхина кризис ю иза, референдум юкъаяккхарца. Ткъа цигахь вайн 25-30 % бахархоша дIахьедира: "Тхо долуш ду", "Оха "ХIан-хIа" боху Путинан ражна!" аьлла.\nМатериалан оригинал кхузахь.


Кицай чулоацамах – массехк дош — Сердало\n«Кица» яхача деша маIан да, халкъа юкъе моллагIча а вахара оагIонца бувзам болаш, говза, хьехаме, дувцача деша терко тIаозар. Ма дарра аьлча цу юкъе доагIа даьржа кицаш-притчи, цхьалха кицаш-пословицы и поговорки, алараш-изречения. Цхьалха долча кицаех цаI шоллагIчох къоастаде хала хул. Бакъда, уж шоай чулоацамга диллача, дукхагIдараш маIан гучахь долаш а нундоагIаш (тардаь маIан) долаш а да. Масала: «Адамий барт кхерел чIоагIагIа ба» яхача кицан цаI мара маIан дац. ХIаьта «АргIа йоацаш кхихьа йорт, йоал йоацаш йиссай» аларца да, гIулакх доацаш, моттийта, цIера-хозама арахьа леларах бала пайда бац яхалга. Наггахьа нийслу сардама кепе дола кица а: «Аьлан воI агара ма валва, берза кIаза къоргара ма яйла, яхь йоацар нанас ма волва». Укхан маIан дувзаденна да, аьлаша наха низаш деш, цар рузкъа дIадоахаш хиларах, хIаьта берзо сага зенаш дирца, тIаккха яхь йоаца кIант гIалгIашта юкъе лерхIаме хиннавац.\n«Аьннар хозаргдоаца воI-вошеи, яхача яхаргйоаца йоI-йишеи ма хилда вай». Укх кицан маIан цкъарчоа гучахь да, «аьннар хозаргдоаца» яхалга, «дIааьннар дергдоаца», яхалга да, «яхача яхаргйоаца» яхар «маьре яхача тар а луш, лерхIам а болаш Iергйоаца» яхалга.\n«Аьхки – мело, Iай – хало». Ахккан къа а ца хьегаш лийннар, Iай даа-мала, дувхар, хьайбашта доакъар доацаш лийннав алар да ер.\n«Аьшка ниI зIара наIарга яхай». Ховш да наIараш шоаш лелаш йоацалга. Укханца халкъо тардаьча маIанца йоах, вIаьхий саг (цу замах аьшка ниI йолаш хиннаб таро яраш), къеча (зIара ниI йолча) нахагара, рузкъа деха дезача кхаьчаб.\n«Бехк муш хинна тIехьа а такхац, муIа хинна хьажаюкъе а богIалац, баьккхачоа баьккхалга хов». Укх алара маIан да бехкаш ма дахийта яхалга.\n«Бакъдолчоаи харцдолчоаи юкъе пхи пIелг пордув мара яц». Укхун маIан да, бIаргадайначоаи хьахезачоаи юкъера юкъ йовзийтар. Вешта аьлча бакъдари харцдари къоастадар. Укханца товш да. «Хезачох ма теша, бIаргадайначох теша».\n«Бийса яьккхача хударо мотт Iомабаьб». Укх алара чулоацам ба, моллагIа, чоалхане, цIенхашта дола гIулакх ма тарлу сихагIа дIадерзаде, цу юкъе мотт-йоахар, аьлдитташ, Iотбаккхаргаш, меткIаьллеш юкъе ювцалга доладалехьа.\n«Биза кад (йиза пхьегIа) тIехбаханза (яханза) биссац (йиссац)». Массе а долча хIаман хьакъ дола боарам хила беза яха уйла йоашхаш да ер кица.\n«Божа уст лургбоацачо, беттача Iаттах ваьккхав». Сутарча, эсалча сагагара хила гIо-новкъостал дац яхалга да из.\nДикеи вои вIаши дустача хана оалаш да ер дешаш: «БIена биркъе хул лаьчан кIориг, бIенара даьлча лаьча хул цох; бекъашха хоза хул вира кIориг, доккха хилча вир хул цох».\n«ВоккхагIчунга ийс пхьа ба», яхачун маIан да, зIамагIбараша мел даьчоа хьалхара жоп дала дезар из ва аларца.\n«Воча наьха моака дуачул, дикача наьха тух-сискал даар тол». «Воча нахаца гаргалол хулачул, дикача нахаца дов хилар тол», «Дикача наьха зIамагIа хилар тол, воча наьха тхьамада хулачул». Ер кхоъ кица вIаши гарга а маIан цаI долаш а да.\n«Гаьнара лекха зурма хоза хиттай». Укх кица маIан шиъ да: нийсеи тардаьи.\n«Гуйран михо кхо во денад, бIаьстан михо кхо дика денад». Шера ха хувцаш йоагIача гуйран михаца ца магар доагIаш а бIаьстан йIовхал отташ а хиларах аьннад ер кица.\n«ГIалгIай мотт ховчоа массе а къаман мотт ховргда». Укхан чулоацам ба: гIалгIай мотт цIена ховчоа эхь-эздел довз. Эздий саг моллагIча къаман нахаца тарлургва.\n«Дагардар – диста лелх». Дагадоалар ала гIерт яхалга да из.\n«Дер дайначо даьр дийцад, воча тIехьено даьй бийцаб». Мекъача къахьегама тIера воацачо, наха карагIдаьннар дийцад, даьша леладаьр мара дувца хIама доацача тIехьено даьй бувцаш хиннаб яхалга да.\n«Даь-йиша – даьра ча, наьна-йиша – медза Iаг», «Даь-йиша – тух, наьна-йиша модз». Ер ши кица цхьа маIан долаш да. Каст-каста веший бераш бIаргагуча даь-йишас, дукхагIа чувхаду уж. Наггахьа мара уж ца гуча наьна-йишас хьесташ леладу.\n«Денача хана – нускал, эттача хана – Iу». Укх кицан чулоацам ба, нускал денача хана хозача гIулакхаца хул, Iунал де эттача хана Iу къахьегара тIера хул яхалга.\n«Дукха хекхабеннача кхерий тIа, Iов летаяц». АргIа йоацаш ваха моттигаш хувцар ца могадеш дола алар да ер. (Iов (й,й) – мох.\n«ЙистагIа лийнначох йис кхийттай». «Со», «аз» яхаш, ший юртах, мехках хийраваьннар, халкъа, гаргарча наха вицвеннав яха маIан долаш да ер кица.\n«ЙоIа цу лаха, воIа фу лаха». Кхийна яьнна йоI маьре йохийташ, чуIе фусам а йолаш, пхьор-марта а долаш болча дезале яхийта, воIа саг йоалаеш хилча нана а наьна-нана а эздий йолча цIагIара йоалае яхалга да, цу дешай маIан.\n«Дийнахьа делкъа хана бага а саге де зоахалол». Дика тахка, хатта Iайха гаргалол еш бола нах яхилга да. (Бага (б,д) – сосновая лучина).\n«Кхоана хотаргья аьнна йисса гIала цIог – хоттанза йисай». Кхоаненга даьккхар динза дисад яха маIан да из.\n«Кера бIена чу къайг тайнаяц, къайга бIена чу кер тайнадац». Укх кицан чулоацам ба, хIаравар ше-ший аргIа йолча ваха веза, шийга цадоагIар ца а леладеш яхалга.\n«Кхозза аьннар хьара а хоз». Хьаьро а из кхестаеча хьоарсамо а деча татаех а духьале йоацаш дIахоз яхалга да.\n«Къаьна ваха къа дисад, хьаьша ваха бехк бисаб». Дага а доацаш къоаночун а хьаьша а бехк хинна моттиг йолча аьннад ер дешаш.\n«Нохарца Iема кулг чIоагIагIа да, шалтаца Iемачул». Хьаьнала къахьегам чIоагIагIа ба, беркатех ба яха маIан доал цох.\n«Къонах ший метта кIала воал» яхачун чулоацам ба, саг деча къамаьло цун оамалаш, денал, маькъарло гойт аларца.\n«Лийнна цогал, иллача берзал теннад». Кадай, тIах аьнна дола цогал, мекъача берзал котдаьннад.\n«Нахага Iа хьайх шиш ца байте, хьох шиш бергбац». Нахага, Iа хье уж лархIарца сий ца дайте, цар лоархIаргвац хьо яхалга да.\n«Нахах кхаьрдачох, нах кхаьрдаб». Наьха гIалаташ лехьадеш, уж бувцаш лийннар нахах хаьдав яха маIан да. Укх дешаша хьаьнала къахьегам хеста а беш, довнаш-шовнаш дегаза доах.\n«Наьха хьай тIа ды а берстабац, наьха шун тIа къонах а верставац». Укх кицас вайна довзийт, хьоашалха вахара а кхача баара а эздела боарамаш лораде дезаш хилар.\n«Оахаш аьннар оардаш корадаьд». БIаьстан гота йоаллаеш хьийга къа, гурахьа, чуийца ялат совдалара дикал хестаю.\n«Паччахьа шерч-ворда пхьагал лаьцай». Шерч-ворда меллашха йоде а из паччахьа низ, таро дукха хиларах вIалла а ца соцаш йода яха маIан хьадоал цох.\n«ПхьегIа тIа ваьгIачун беша йоархIаш яьннай». Юртара дер дайнараш гуллуш болча моттиге а ухаш, оахаш-оардаш воацаш лелар во могаду укх дешаша.\n«Рузкъа ла халагIа да, къел ловчул». КIоарга маIан да укх дешай. ЦIаьхха атта караденача рузкъано, саг кура-сонта воакх. Ишта вар наха дегаза воал. ХIаьта къеча сага йовзац е курал е сонтал а. Цудухьа къел ла дуккха а аттагIа да яха уйла йовзийташ да ер кица.\n«Тиша барзкъа цIенача барзкъана Iу ва». Укханца халкъо белгалду, хIара барзкъан тайпа ше-ший моттиг а аргIа а йолаш леладе дезалга.\n«Товр даьчунна ловр даьд». Нахаца Iимерза, гIулакхаца волча сага эшар, дIаденнад, кхоачашдаьд яхалга да.\n«Топо-туро цаI вийнав, метто ийс вийнав». Мотт-йоахар юкъедаьлча дов кIоаргденнад яха маIан да цун.\n«Фата еттачул къулг бийттача тол», «Фата еттачул паьшк бийттача тол». Ер ши кица цхьа маIан долаш да. Къонахчунга товш деце а дер дайна вагIачул, даьсса хабараш дувцачул, шура лийсача, ялат дийгача беркатех, дикагIдолга хойт укх кицаша.\n«Хабар дувца эттача, кхо оатхал еза: дирст, баргал, шод». ДIадеш дола къамаьл оттаме, дувцачун дух довзийташ, лерхIамеи боарамеи хилийта деза яхар да укх дешашца.\n«Хабарах худар хиннадац». Шийна тIехьа, аргIа йола хоза гIулакх доацача къамаьлах бала пайда бац алар доал цох.\n«Хийла дикача даь коа тIа во жIали кхийнад». «Дикача даь во тIехье кхийнай». Къонах дика вале а цун цаI хинна а во дезалхо хиннав яха маIан доал акхарех.\n«Хьай цIенна Iу хьо веце, наха аьла хургвац хьо». ГIалгIай мехка цIаккха а Iуй а аьлий а хиннабац. ХIаьта а цу шин деша маIан тардаь да, фусама, дезала, коа-карта эшар кхоачашдеш ца хилча, наха лоархIаргвац яхалга да. Укх кицана тоам беш да: «Шийна воацар наха а хиннавац» яхар а.\n«Хьарара воагIачо, тIем тIара воагIар къаьрваьв». Вахара къовсамех, дунен бала текхачул, хьара ваха воагIар маькарах хиннав яха маIан хьадоал цох.\n«Хьаькъала къе вар, метта вIаьхий хул». Вешта аьлча Iовдала саг дукха лувш хул яхалга да из.\n«Хьаьша хьамара фусамдаь пхьор эргадаьннад», «Хьаьша хьамара фусамдаьна пхьор хиннад», «Хьаьша хьамара даьна». Дукха башхало йоацаш, цхьа чулоацам болаш да ер кицаш.\n«Хьийгар денадац, кхаьрдар денад». Хьона хилча бакъахьа хетар, дезар кхаьчадац, Iа бегдаьхар, хьона цадезар хьакхаьчад яхилга да.\n«Цхьан циско ийс етт биаб». Тардаь маIан дола алар да, циска сутарал йовзийташ.\n«ЦIа доаге а цIи тол, кха доаге а малх тол». Укхаза йIовхал а екхан а дикагIа йолга гойт шелалал.\n«ЦIаьрматача саго бIоахалла чо боаттIабаьб, йоакхала фуъ мустдаьд». Тардаь маIан дале а, цIаьрматал во йолга гойташ да ер кица.\n«Ший долча хьаькъалах тоъам баь саг – тувлавенна саг ва». Укх говзача алара маIан да, саг хадданза Iилма Iомадеш, тохкаш, хьаькъал хьаэцаш хила веза яхалга.\n«Шиш боацаш кха мегадац». Укхаза: доал доацаш, Iунал доацаш цхьакха а доалахье йита йиш яц яхалга да. Iан кхоачо хьалххе а хьае, ялат, доакъар, кхатуллар Iалашъе.\n«Iам лаьттача ушал ийшаяц». Укх кицан маIан тардаь да, рузкъа, боахам хиннача метте, эца пайда боацаш хила йиш яц яхачунца.\n← Коми вошла в четверку регионов с наименьшим уровнем экономической активности\nТIехбола говзанчаш кийчбар бахьан долаш баркал алар →\nЧастники украшают город


Дагестан: Стеган Iонжар эккхийтина полисхоша, гIишло яр низамехь дац аларна\nШайн цIенна хьалха гIишло яр низамехь дац аьлла, протесте ваьллачу Дербентерчу Амаханов Темирханна йиттина полисхоша. Иза бахьана долуш Iонжар дIадаьккхина лоьраша, дов айдина полицина дуьхьал.\nАмаханов Темирхана ша дийцира "Кавказ.Реалиига" шена хилларг. 2015-чу шарахь массех гIатах лаьтта цIа дан долийна иза вехачу куьпахь. Бахархой аьрзнашка бевлла, иза харцо ю, аьлла.\nХан генаялале тIехьовсучу урхаллаша сацам тIеэцна цIа дар низамехь дац, аьлла. Амма ца сацийна болх гIишло ечу хьукмато.\nАмахановс полици кхайкхина, гIишло яр сацадайта, аьлла, 2016-чу шеран Охан-беттан 3-чохь. Амма ца баьхкина Iедалхой. Аьлча а, баьхкина, амма буса - цунна етта. НеI а йохийна, чувеана ши полисхо, хьал зуьйш арахь лаьттина кхоалгIаниг.\nЦхьана полисхочо электрошокерца «бина шен болх», шолгIачо легаш Iийдина. «Ток етта йолийча, бехк ма биллалаш ас ма-дарра аларна, хьатI эккхаза висира со. ТIаккха ас цхьанна чоьже буй туьйхира, хьалаэккха каделира сан», - дагалоьцу Амахановс.\nПолисхоша шайца аравала аьлла цуьнга. Иза реза ца хилла. Хьалаяьккхина, тапча йиттина цхьамма – шозза пенах, цкъа – ноутбуках, дуьйцу жимчу стага.\nШена дина тIелатар далхош, Iедале арздина цо, амма дов айдан реза ца хилла талламчаш. Цара дов доьхкуш бинчу сацамо бахарехь, полисхой Исмаилов Т., Седретдинов К., Мамедгасанов И. бахана хилла наха шайга кхайкхинчу метте, ткъа ца карийна цигахь гIишлошъярхой.\nКхидIа иштта боху сацамо: полисхо Исмаилов хьалаваьлла Амаханов вехачу гIат тIе, неI а тоьхна, ваьлла петаран уча, хIусамдас пурба а делла, чуьрчу чу а ваьлла иза, ткъа вехна Iен Амаханов лата волавелла…\n"Цу сохьта чуьравийла волавелира Амаханов. Гуш дара иза вехна вуйла, маларан хьожа а етталора цунах», боху сацамо. Документо кхидIа дуьйцу, хьаьдда вахана, Амахановс диг дарах а, иза ша туху бохуш хьийзарх а лаьцна. Эццахь, шайн накъостана орцахваьлла, чувеана ши полисхо, цхьамма, Амаханов «кхетамчу валош», пенах тапча а йиттина, боху сацамо.\nСтохка бIаьста юхабаьккхина дов айдойла дац аьлла тiеэцна сацам, талла болийна даржо лучу бакъонел совбевллачу полисхойн бехк.\n«ГIуллакх кхеле дIа ца луш, со суо цхьаъ полисхойх летча санна, цаьргара герз даккха гIиртича санна, дерзош ду сурт», - дуьйцу Амахановс. Цо бахарехь, динчу зенан лар йойуш, цуьнан петаран неI а хийцина полисхоша шаьш.\nКест-кеста Амаханов кхерош, цуьнгара цхьа зулам даккха арабовлу полисхой. 2017-чу шарахь, масала, баьхкина уьш цуьнан цIа, цо, девнаш дохуш, шен доьзал хьийзабо, аьлла. Иштта полице а вигина, йиттина. Иза вуьгуш гина лулахо Эмиргаев Вадим полице тIаьхьавахана. Халачу хьолехь гина цунна цигахь Амаханов. Цо лоьраш тIе а кхайкхина, дарбан хIусаме вигийтина шен лулахо. Диагноз: йиттина, лелхийтина Iонжар а, чуьйраш а. Лоьраша Iонжар дIадаьккхина.\nЭкспертизо тоьшалла дина Амахановна зен полицехь дина хиларх лаьцна. Цул тIаьхьа юха а сацийна гIуллакх таллар, «зулам дина стаг ца карорца доьзна».\nАмахановс бахарехь, цо шена йиттинчийн цIерш йоххушехь, талламчашна ца лаьа куьгбехкениг Iораваккха. Ткъа дов дIакъовлийта гIерташ, иза хьийзаво полисхоша ца хеддаш.\nЦо кехат дахьийтина Оьрсийчоьнан президенте а, Инарла прокуроре а, Талламан комитетан куьйгалхочуьнга а, доьху Москвара бозушбоцчу талламчийн тоба хьажор Дербенте, шен гIуллакх зен.


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Нийса дерг милох ду, 8 ракIат дар ду тархьаш, йа тIгIо (20) ракIат? Коьрта агIо\nАссаламу Iалайкум, Олхазар! Нийса дерг милох ду, 8 ракIат дар ду тархьаш, йа тIгIо (20) ракIат?!\nЦундела, шена луучо бархI ракаIат (диъ ламаз) дан мегар ду уьш, шена луучо ткъа ракаIат (итт ламаз) дан а мегар ду уьш. Коьрта дерг – ойла Делаца а йолуш, Делера шена ме́л хиларга дог а дохуш, ламаз дар ду. Делан Элчано (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) аьлла: «Рамадан баттахь, иза бакъ хиларх а, парз хиларх а теша а тешаш, шена мел хиларга дог а дохуш, АллахIа доьхьа цу беттан буьйсанашкахь ламазаш динчунна гечдийр ду цуьнан дIадаханчу къиношна».\nТкъа дика хуург сийлахь–веза волу АллахI ву.


Мехкаршна тIе куьйгаш кхоьхьу Кадыровн цIуьхIарша - Chechenews\nГлавная » Все Новости » События » Мехкаршна тIе куьйгаш кхоьхьу Кадыровн цIуьхIарша\nМехкаршна тIе куьйгаш кхоьхьу Кадыровн цIуьхIарша\nЦа хеддаш даймахках буьйлу нохчий, сил дукха безачу шайн махках. Орцахвала кху дуьнентΙехь вац цхьа а дожал. Масала, Германи нохчех юзуш лаьттий-те аьлла бу цига тахана баьржина мухΙажирш. Царех цхьамма дуьйцу бахьана. Цо ден къамел хезча, биса а бисиний-те Нохчийчохь къонахий, къинхетам, оьздангалла, олий карзахдолу дог…\nЦхьанакхеттачу Къаьмнийн Юкъаралло Дуьненаюкъарчу МухIажарийн Денца доьзна шайн мохк буьтуш бовда дезначу мухIажирийн терахь цкъа а ца хиллачу рекорде хьалакхаьчна — 45,2 млн.- аьлла, хаам баржийна. Оцу юккъехь лара догIу вайн къоман исторехь цкъа а ца хиллачу кепара лакхадаьлла долу Нохчийчуьра уьдучу мухIажирийн терахь а. И терахь дела денна десташ а ду.\nДуьненчохь хIора 17 секунда моссаза йолу цхьацца стага шен даймохк буьту, мухIажар а волий, элира цу хьокъехь евзаш йолчу Голливудерчу актрисас Джоли Анжелинас, ша кху деношкахь Шемара бевддачу мухIажирийн Урдун-махкарчу лагере яхана йолуш. Иза иштта шозза а хилаа ГIалгIайчуьрчу нохчийн четарийн лагершкахь иттех шо хьалха.\nТахана а бу нах Нохчийчуьра уьдуш. Европе кхочучу мухIажирийн тулгIе цкъа а ца хиллачу кепара бохам а, керла хIума а ду. Цхьа де а ца долу я Берлине, я Вене, я Париже, я Брюсселе, — Варшаве-м муххале а, — нохчийн мухIажарийн дийнна тобанаш ца кхочуш. Оцу тулгIенан йист яц гучехь а.\n55 шо ду Тамарин. Масех де хьалха Берлинерчу «Моторка» олучу мухIажирийн лагерехь вовшахкхийтира тхо. Цу лагеран уьйтIахь, ТIулган экъанех диначу сирачу пхиеа гIаттах долчу, Советийн гIишлонаш дагайохкуьйтучу цIеношна юккъехь, уьйтIахь, буьрках ловзуш ду нохчийн бераш. ГIишлойн учахь хеза нохчийн аьзнаш, чоьнашкара схьаеттало нохчийн кхачанийн хьожа. Цу чоьнийн неIаршна хьалха, когара охьабаьхна, дIахIитийна кIархаш а бу Нохчийчохь базаршкахь бухкуш хуьлуш берш.\nТамара дукха хан яц шен доьзалца кху меттерчу нохчех дIакхетта. Бутт кхочуш бу иза Берлине Нохчийчуьра схьаеана.\nНах боцчу нахах бевдда уьш\nКерлачу меттехь готта юй-яций бохург шена хьесап дац боху Тамарас, ша гаттонах едда, дегIана паргIато лоьхуш кхаьчна яц кху махка, ша гIелонах едда кхаьчна кхуза.\nМаршоне ца кхочу хIумма а\nШел хьалха а, шеца а, иштта шел тIаьхьа а схьадеана дукха нохчийн адам ду Германехь, бохуш, цецъюьйлуш дуьйцу Тамарас. ЦIахь шуьйра даьржина дара боху цо, немцойн канцлеро Меркелс ша миллионе кхаччалц нохчийн мухIажир тIеоьцур ву, аьлла боху хабар. Амма иза тIечIагдеш цкъачунна хIума ца хааъделла шена, боху Тамарас.\nЕвропана нохчий хьашт бацахь а\nТамара эзарнех цхьаъ ю, тIаьххьарчу беттанашкахь Декъастанара бевдда, Германе баьхкинчех. Германе хилла а ца Iа. Иштта нохчийн мухIажирийн керла тулгIе ловш ю Австри а, Белги а, Полша а.\nАрхивы Выберите месяц Июнь 2020 (25) Май 2020 (182) Апрель 2020 (184) Март 2020 (199) Февраль 2020 (175) Январь 2020 (174) Декабрь 2019 (168) Ноябрь 2019 (174) Октябрь 2019 (177) Сентябрь 2019 (207) Август 2019 (217) Июль 2019 (221) Июнь 2019 (186) Май 2019 (126) Апрель 2019 (185) Март 2019 (178) Февраль 2019 (185) Январь 2019 (155) Декабрь 2018 (189) Ноябрь 2018 (176) Октябрь 2018 (192) Сентябрь 2018 (192) Август 2018 (187) Июль 2018 (177) Июнь 2018 (190) Май 2018 (197) Апрель 2018 (202) Март 2018 (227) Февраль 2018 (168) Январь 2018 (167) Декабрь 2017 (168) Ноябрь 2017 (169) Октябрь 2017 (197) Сентябрь 2017 (197) Август 2017 (197) Июль 2017 (212) Июнь 2017 (215) Май 2017 (208) Апрель 2017 (231) Март 2017 (228) Февраль 2017 (229) Январь 2017 (240) Декабрь 2016 (275) Ноябрь 2016 (234) Октябрь 2016 (264) Сентябрь 2016 (235) Август 2016 (251) Июль 2016 (235) Июнь 2016 (244) Май 2016 (247) Апрель 2016 (234) Март 2016 (236) Февраль 2016 (219) Январь 2016 (209) Декабрь 2015 (228) Ноябрь 2015 (245) Октябрь 2015 (225) Сентябрь 2015 (202) Август 2015 (214) Июль 2015 (262) Июнь 2015 (288) Май 2015 (223) Ноябрь 2014 (1) Март 2014 (648) Февраль 2014 (514) Январь 2014 (536) Декабрь 2013 (449) Ноябрь 2013 (442) Октябрь 2013 (432) Сентябрь 2013 (358) Август 2013 (344) Июль 2013 (366) Июнь 2013 (385) Май 2013 (358) Апрель 2013 (140) Март 2013 (402) Февраль 2013 (408) Январь 2013 (376) Декабрь 2012 (332) Ноябрь 2012 (263) Октябрь 2012 (321) Сентябрь 2012 (356) Август 2012 (334) Июль 2012 (338) Июнь 2012 (305) Май 2012 (288) Апрель 2012 (270) Март 2012 (327) Февраль 2012 (284) Январь 2012 (334) Декабрь 2011 (392) Ноябрь 2011 (284) Октябрь 2011 (263) Сентябрь 2011 (252) Август 2011 (271) Июль 2011 (285) Июнь 2011 (261) Май 2011 (313) Апрель 2011 (86) Март 2011 (37) Февраль 2011 (1)\nРЕФАТА ЧУБАРОВА РОССИЙСКИЕ ОККУПАНТЫ ОБЪЯВИЛИ В РОЗЫСК\nВзрыв у посольства США в Тбилиси координировало ГРУ


Зорбан гIирсаш: гражданство а йоцуш, 500 эзар стаг ву Оьрсиийчохь вехаш\nАх миллион гергга стаг ву вехаш Оьрсийчохь, гражданство а йоцуш, дийцина "Мехала истореш" зорбан гIирсе "Гражданское содействие" комитетан координаторо Буртина Еленас, хаам бо Маршо Радион Оьрсийн сервисо (Радио Свобода). Гражданствох лаьцна Оьрсийчоьнан хьалхара низам болх бан доладелира 1992-чу шарахь. Цуьнца а догIуш, оцу дийнахь Оьрсийчохь бехаш болу Советан Союзан хилла берриг а гражданаш лоруш бара Оьрсийчоьнан Федерацин гражданаш санна.\nАмма уьш цигахь бехаш хилар тIечIагIдора прописко, вуьштта аьлча, паспорта тIехь билгало хилахь стаг дима а Оьрсийчохь вехаш хиларан. Ткъа Советан Союзана юкъахь хиллачу кхечу республикашкарчу мухIажарийн аьтто бацара Оьрсийчохь прописка ян, шайн долахь хIусамаш а йоцуш.\nШолгIа делахь, цхьаболу нах Оьрсийчохь баха хевшира низам тIеэцначул тIаьхьа – цара хIун дан деза бохург дуьйцуш дацара оцу низамна тIехь.\nХьал хийцаделира 2012-чу шарахь: низамна юкъатуьйхира кхин цхьа дакъа. Оцу тIетохаро бакъо лора 2002-чу шеран Лахьан-беттан 1-гIа де тIекхачале Оьрсийчу баьхкинчу Советан Союзехь бехаш хиллачу нехан а, церан берийн а гражданство тIеэца, аттачу яьккхинчу кепехь.\nХIинца цера аьтто бара гражданство схьаэца, прописка а ца еш. Оцу гIуллакхна оьшуш дара Iедалш тешо шаьш цхьана хенахь СССР-н гражданаш а хилла, 2002-чу шарахь шаьш Оьрсийчохь а дара, цигахь даиман а дехаш а дара 2002-чу шарахь дуьйна бохучух.\nАмма, Бартинас бахарехь, иза массарга а ца дало. Низамо бакъо ло гражданство йоцу стаг шина шаранна набахтин хьелашкахь чувоьллина латто, араваккхаре ладоьгIуш, иза махкахваккха цхьа а меттиг ца хилар хьалххе хууш доллушехь. 2020-гIа шо чекхдолуш бакъонашларъярхоша латкъам бира, оцу хьокъехь долчу низамашна тIеIаткъам бан таро йолчу, Конституцин кхеле.\nБакъонан а, юкъарчу политикан а Институтан юристаша кехат хьажийна Конституцин кхеле. Цара доьху цу хьокъехь долу низамаш таллар. Оьрсийчоьнан низамо бакъо ло, Оьрсийчохь ваха бакъо хиларх лаьцна документаш дацахь, гражданство йоцу стаг пачхьалкхара араваккха, цу тайпа документаш даха Оьрсийчохь цхьа а аьтто луш бацахь а.\n"Гражданство йоцу нах вайн пачхьалкхехь лору кхечу пачхьалкхара нах санна. Иза низамашца догIуш дац, хIунда аьлча, церан хьелаш цхьатера дац, - боху Буртинас. – Царна а, кхечу пачхьалкхарчу нахана а цхьаьтерра механизм ю юкъаяьккхина: виза а яьккхина Оьрсийчу вар, миграцин сервисехь учете хIоттар, цул тIаьхьа ханна Оьрсийчохь ваха бакъо яккхар, тIаккха гражданство яккхар. Вуьшта аьлча, низамна гуш бац махкахь дуккха а хенахь бехаш, амма удостоверенеш а, миграцин картанаш а доцу нах. Низамашка юхаберза хьелаш кхоьллина дац царна".


Хьуна Дала дика дийцарг, диканна т1еветтарг, вонна т1ехтиссарг, шерачу арахь шина ж1аьло ма хьовзаварг, верта доцуш базарахь ма нисваларг. Туьйранан Туьйра хилла боху, туьйранан Нана хилла боху, лерг доцуш хилла боху, ког боцуш хилла боху, куьг доцуш хилла боху.\nАс дуьйцур ду хьуна шаьш дехачу ц1ен т1ера, далаза а ца даьлла, арадаьлла леллачу Борг1алххий, Цицигаххий, Ж1аьлеххий, Вирб1арзаххий долу цхьа туьйра.\nИсс ломал дехьа, г1ерг1ачу х1ордан тулг1еш сецош, вовшахкхетча суйнаш туьссуьйтуш лаьттачу мокхазан бердаш юххехь, цхьана дуьненан йистехь, мацах-мацах дехаш-1аш хилла цхьа доккха ши стаг, цхьа а бер-кер а доцуш.\nЦеран хилла къена йоккха Борг1ал. Доккха ши стаг реза а хилла цунна: цо котамийн доладеш а хилла, цо шаьш ларйо дела, котамашна дукхаезаш а хилла иза.\nХан-зама яларца воккха стаг, гуттар къан а велла, к1елвисина, ур-атталла шайна напха лаха де а доцуш.\n«Хьаша-да ваг1ахь, х1ун дийр ду-техьа вай», - аьлла, вовшех дагадаьлча, воккхачу стагий, х1усамнанассий барт бина, и шайн Борг1ал ен а йийна, цунах пхьор дан. Церан къамел д1ахаза дезий хьуна Борг1ална. Дукха чехка и ков-керт дитина, ша стенга йоьду а ца хууш, шен са к1елхьара даккха хьаьдда йоьдучу кхунна, юьртал ара яьлча, новкъахь 1уьллуш цхьа къанделла Цициг гина.\nЦуьнан беркъечу барзакъах цецъяьллачу Борг1ало хаьттина цуьнга:\n- Хьо х1унда 1уьллу кху шерачу арахь, некъайистехь, ва Пису, д1а ца дахало хьо, г1елделла хьо, лазийна, чов а ма яц хьан дег1а т1ехь схьагуш?\n- Г1он дарий, д1адаха «д1а» делахьара. Дера, Борг1ал, хьо дукха яхарг, долчу дас д1а ма кхоьссина со, - аьлла Цициго.\n- Дакъаза ма дала хьо, х1ун даьллера хьоьгара, мича хот1ала доьжнера хьо, сел ч1ог1а и оьг1азваххал? - хаьттина Борг1ало.\n- Х1ара ду ала соьгара, схьахетарехь, кхин даьлла х1ума-м дац. Бакъду, сайн ма-хуьллу долчу дена дика-м дара со. Къайлах шура я т1о даа дагахь т1екхевдина ма дац со, бераш, шаьш даьхна, х1ума яа охьаховшийча, царна хьалха биллинчу кхачанна т1екхевдина ма дац со, я ас чоь бехйина, х1усамнанас цкъа човха ма ца дина со. Ур-атталла сайн йоцчу метте дижина а ма дац со. Цхьаъ вижина велахь, сайна мел ч1ог1а ловза дагадарах, айса, тата дина, набкхеттарг самаваккхарна кхоьруш, меттах ца хьовш 1ийна со. Оццул сайн самукъадолуш болу т1ерг1ан эханган уьйриг хьа ма ца бина ас. Со къаналла к1елдиссалц дайх, сайрех, ц1ийнах жима дахка-м бийца а ца оьшура, мукадахка а ца латийтина ас. Дахка дика ларбо олий, лулахоша, дега доьхий, кест-кеста дуьгура со. Суна дага а дан, цхьа а вон х1ума ма ца даьлла соьгара. Х1инца хьуна ма-ггу ду-кха сан хьал. Къанделла, тишделла, дег1ера г1ора д1адаьлла, т1ахъаьлла дац. Голаш малъелла, настаршка дег1 лела ца ло. Къона долуш санна гоьлана дайн а, когана маса а дац. Цундела со долчу дена совдаьлла, цо, хьуна ма-гарра, юьртал ара а даьккхина, кху некъайисте охьакхоьссина-кх со.\n- Э-х1е! Ц1е йожа хьо белхан! И бу-кха, къандаллалц даьцча, х1усамдас хьан бина хама. Доха ма доха хьо, т1аьхьа дика доцуш вон хила йиш яц. Хьуна а суна хилларг хилла - со а ю хьуна сайн са к1елхьарадаккха едда юьртах яьлла йог1уш, - аьлла Борг1ало.\n- Т1аккха х1инца х1ун дагахь ю хьо? - хаьттина Цициго.\n- Шек д1а ма дала хьо – дуьне доккха ду боху, б1аьргана гуш дерг бен рицкъа дацахьара дукха х1ума мацалла делла хир дара. Дало, хьо дог1ий, цхьана дикане кхача а мегий вай-м, - аьлла, Цициг а эцна, д1айолаелла Борг1ал.\nХ1ара шиъ новкъа доьдуш, гена далале, Ж1аьла кхетта кхарах.\n- Ахь х1ун леладо, ва Барза? - хаьттина кхушимма Ж1аьлига.\nЖ1аьло шен къа-бала балхийна кхаьрга.\n- Жа т1ехь дара со. Буса ха дора ас, дийнахь дан деза 1уналла дара. Шаьш вовшахкхеттачохь дика Ж1аьла ду олий, хьахадора 1уша. Таллархойн ч1ог1а лерам бара соьца – шайн барх1 са болчу бакъ г1ирмин мажар тоьпан мехха лорура цара со. Цхьамма а кара1амийна а дацара со. Х1инца сан зама д1аяьлла. Шераша къан а, тиш а дина. Жана а, г1отанашна а 1уналла а ца дало, я таллархошца даха де а дац. Шуна ма-гарра, хенах даьлла долу, дас ша дуьйр ду хьо, дала чехка гена аьлла, д1акъахкийна со.\nШен сингаттам кхаьрга д1абийцина даьлча, Ж1аьло хаьттина:\n- Аш х1ун леладо, шу лаа дуй, х1ун 1алашо йолуш арадевлла шу?\nБорг1алой, Цицигой шен-шен цатам д1абийцина Ж1аьлига. Вовшийн дог а эцна, шайна чудаха меттиг лаха барт а бина, д1адоладелла Борг1аллий, Цициггий, Ж1аьлий. Д1адоьлха-аш новкъахь цхьа къена Вирб1арз кхетта кхарах.\n- Ахь х1ун до, малх чубуза лезанан г1урккхал бен юкъ а ма ца йисина, юьртара юьрта воьду хан а ма яц вайна? – Малх чубузале д1акхочур вацахь, кхечу юьрта ваха ара ма вала аьлла ма ду, - дистхилла х1орш Вирб1арзе.\nВирб1арзо дийцина кхарна шен хьал-де.\n- Шуна ма-хаъара, т1аьхье кхуьуш а яц со, цундела, доьзална аьлла, лело х1ума а дацара сан. Делахь а, йолчу дас шена лиъча, йоьжна лелош а, шена эшча, гехь мохь лелабойтуш а лелайора со. Цкъа а хамталла дина яцара со. Со йоьжна хьера йигча, оццул долчу ялтех цкъа а цхьа буьртиг ца кхаьллина ас. Х1инца замано къанйина, балхо тишйина. Сан букъ гой шуна? Т1ехь мохь лелошший, южуш лелошший хуьйцуш лелийначу, тишъеллачу, шайн кепех йоьхначу нуьйрийн тиймакашший, г1орг1ачу б1ег1аган ичмикой дохийна, даь1наш даьхна сан къанделла, дуткъаделла совр, дас дарба цалелорна наткъарш тиссина ду. Цхьа а хьоьгур волуш дац х1инца соьгахь долу хьал, - аьлла, кхеран дог дашош, шегара бала балхийна Вирб1арзо.\n- Аш х1ун леладо ткъа, шу лаа лелий, аш ма-бохху, араволу хан а яц? Цхьа сингаттам болуш дуй-техьа шу? - хаьттина Вирб1арзо.\nБорг1алой, Цицигой, Ж1аьлой шен-шен къа-бала латкъийна кхуьнга.\n- Вайн массеран а цхьа лазам бу, вай, хаза бертахь, ваьшна 1ен-даха юрт йилла еза, - аьлла, барт хилла шайн х1усамех доьхначу хьайбанийн.\nД1аоьх-оьхуш, маьрк1ажехь хьуьнха кхаьчна уьш. Х1инца чудаха х1усам мичара хир яра-техьа аьлла, хетта царна. Х1ун дийр дара-техьа аьлла, ойла йича, царна дагадеана, попа т1ера д1ахьаьжча, цхьанхьа а серло гой хьовса деза вай аьлла.\nПопах д1а а таь1на, беа ког а г1ортийна, д1ах1оьттина Вирб1арз, цуьнан букъ т1е х1оьттина Ж1аьла, Ж1аьлина т1е – Цициг, Цицигна т1ера д1а попа т1е а яьлла, цхьанхьа а серло гой хьаьжна Борг1ал.\nГена доццуш цхьана лаппаг1ин корехь богуш къуьда гина Борг1ална.\nТ1аккха а т1едаха кхоьруш хилла х1орш. Мухха делахь а, буьйса арахь йоккхийла-м ма дац, цига гергахьа г1орта деза вай аьлла, т1едуьйладелла х1орш. Дахана шаьш д1а юххе кхаьчча:\n- Вай чу мукъане а дуьтурий хьовха, - аьлла Ж1аьло.\n- Дера, иза а ма ца хаьа, - аьлла Цициго.\n- Ас тамаша бо-кха цу чохь берш маьрша нах белахь. Хьанна хаьа уьш цхьа талорхой буй а, - аьлла х1уманна тидаме йолчу Борг1ало.\n- Иза а, вайн докъазалла, хила там болуш ду, - т1етайна Вирб1арз а.\n- Аш ма-дуьйццу делахь, вайгахьа дац цу чу г1ортар – декъазчунна ден ц1ера йог1у аьлла ду, - шена хетарг схьахаийтина Цициго.\n- Дезара цаьргара и ц1а нуьцкъаша схьадаккха, - дагадеана Ж1аьлина.\nХ1ун дина, муха доккхур ду вай и аьлла, вовшашлахь барт беш хилла х1орш.\n- Ладог1ал, - аьлла, йистхилла Вирб1арз, - вай цаьргара х1ара ков-керт схьадоккхур ду. Муха доккхур ду аьлча, ваьшна х1ара ц1а гойла хьовсуш ваьш ма-х1иттара вовшашна т1е х1уьттур ду вай.\nЦхьаъ. Шолг1а: со сайн г1оре-г1оддах терсар ю. Ж1аьла, хьо ч1ог1а лата. Цициг, хьайн хирг ахь а де. Борг1ал, сих-сиха т1емаш а тухуш, хьо екалахь. Шайна и 1аламат хезча, шаьш лаца деана орца ду моьттуш, уьш бовдур бу шуна; нагахь маьрша адамаш делахь, цара вай ишта а чудуьтур ду.\nШаьш барт ма-барра, корехь т1ек1ел д1а а х1иттина, маьхьарш хьекха доьлла хьайбанаш.\nБоккъал а шаьш лаца нах т1аьхьакхаьчна моьттуш, д1а аралилхина, бевдда талорхой, шаьш кечдина пхьор а дитина.\nЧудахана хьайбанаш, цара кечйина лаьтта юург а йиъна, шайн ког хецца д1адийшина.\nЦициг, йовхонах ца 1ебаш долу шен, пеша т1е дижина. Ж1аьла паднар к1ел д1атарделла. Вирб1арз не1арехь йижина. Борг1ал, ша къона йолуш х1усамден ворданан ялкхан т1е яьлча шен хуьлуш хилла ойла дага а еана, ара ма велли, не1арехь доллучу диттан гон т1е хиъна.\nБуьйса юккъе яханчул т1аьхьа талорхоша шайх цхьаъ ваийтина, шаьш лаца баьхкинарш д1абаханий хьажий вола аьлла.\nЧ1ог1а тебна, юкъ-кара текхаш, меллаша ц1ен т1е а вахана, ц1евзий ларъеш не1 а йиллина, чувахана иза. Тапъаьлла хилла чохь, б1аьрга 1оьттина п1елг а гур боцуш 1аьржа а. Леррина хьаьжча, пеша т1еххула, г1ийла догу седарчий санна, цхьа ши суй гина кхунна. «Х1а-а, пеша т1е х1оттийна хилла-кх цара х1ара къоьгам», - аьлла дагадеанчу кхо и хьалаоза куьг т1ехьошшехь, хьалаиккхинчу Цициго, цхьа вон 1аха а 1аьхна, дуса а делла, м1араш тесна кхунна. Паднар к1елара схьаиккхинчу Ж1аьло катоьхна. Вуьйш лаьтта-кх ша кхара аьлла, д1аведда х1ара не1арехь 1уьллучу Вирб1арзана т1е охьавоьжна, цунах таса а велла.\nНабарх ма-яллара хьалаиккхинчу Вирб1арзо, ц1ингаш тоьхна, д1акхоьссина талорхо не1аран гурах тоьхна. И татанаш хезна самаяьлла Борг1ал шен са ма-дду ека йолаелла.\nШен са к1елхьардаларх ца тешаш, кхеравелла, гира топ охьа а кхоьссина, уьдуш са бага а кхаьчна, веана вухакхаьчна талорхо.\n- Д1абаханий? - хаьттина кхуьнга бухарчара.\n- Д1а-м муххале а ца баханера уьш, - аьлла са дадийна ведда веанчо, виэхьа а виэхьаш, - мелхо а вай духадог1у лардеш 1аш хилла-кх. Цхьаъ пеша т1ехьа лечкъина хилла. Цо схьаластийна шаьлта куьйгах хьакхий бен ца ели суна. Паднар к1ел воллучо ластийначу туьро цхьана маь1аргонна, со д1аэккха ца ларийнехь, ност йоккхура сан. Не1арехь лаьтташ хиллачо цхьа тамехь хьокха балийти суна, цхьадика сан коьртах-м ца кхийтира цуьнан и. Д1адовлалаш, вай цига аьттехьа г1оьртийла дац шуна, цара вай дойур ду.\nЦу шайн х1усамах дог а диллина, едда кхин а гена яьлла талорхойн г1ера.\nХ1инца а бевдда боьлхуш хила там болуш бу уьш.\nГ1алдий-булдий – царний, кай-божжий – вайний.\nЦарах лаьцна эладита дуьйцур долчун шен мотт социйла, мотт беттачун са долийла.\nБартболу доьзал цхьаьнгга а эшалур бац.\nД1аяздина Г1ойт1арчу Дудин Китайгара 1968 шеран ноябрехь (х1етахь цуьнан 74 шо дара).\nД1аяздинарг – Гамаев Ваха.


«ЧIагарг» яхача сиха лелача цIермашено боккха аьттув баьб бахархошта\nСихача чархий тата\nАгIой бетта 11 ди 2022 шу\nДукха ха йоаццаш, Крыме, шоай гаргара нах болча ха яьккха баьхкача бовзарашца къамаьл хилар са. Дийцар цар бихьача наькъах, дIа-хьа водаш нийслуча цхьаццадарех, тахан миччахьа ваха аьттув болаш хиларах.\nЧIоагIа дега тоам беш хилар, Назрань-Минводы маршрутах лелача «ЧIагарг» яхача вай, сиха лелача цIер машина нах раьза хилар. Берригаш чIоагIа гIадбаха бар аттеи, цхьаккха хIама новкъа доацашеи шоаш сиха дIа-хьа баха.\nТхьовра аьннача бесса, наькъа йоаеш йола ха хIанз «ЧIагаргаца» шозза кIезигагIа хул. Ваханза варгвоацача гIулакха аравалар совгIа, иштта сиха лелача цIермашенаца арахьарча меттигах бIаргтоха а, нах бовза а ваха безам хул.\nМасала — «Прохладная», «Котляровская», «Аполлонская», «Георгиевск» яхача станцешка. ДIауйла йича, Париже тIехьа кхоач вай дунен тIа дахаш, бакъда, Къулбаседа- Кавказ йовза ца кхувш дус.\nИз нийса хетац сона. ХIана аьлча, укхаза дукха хоза меттигаш я, начIал долча, цхьацца хIама кхолларца къахьегаш болча наьха шоай уйлаш сомаяха, кердаяха аьттув ба. «ЧIагарг » хиларах доаккхал а деш, арабовла беза уж беркате меттигаш йовза.\nДахаш, вай зийна хIама да, цхьа кIеззига дIаарахьа ваьлча а тоам хулалга керда нах бовза, доттагIал тасса, цар вахарцара къоаргленаш зе. Духхьал цу гIулакха арабаьнна лелараш, хIара шера дукхагIа болга зийнад эксперташа. Геттара дика хургда, царех дукхагIа бараш вай мехкахой хилча.\nШий хьалхара никъ бе из цIермашин арайоалача дийнахьа, Мехкдас Келматанаькъан Махьмуд-Iаьлас геттара хоза, доагIаш аьлар цу гIулакхах: «Е таханара аьттув боккхагIчарех ба аргдар аз. Ма дарра аьлча, совгIат да ер цIермашен. Вай бахархой хIанз паргIатагIа хургба, деша багIаш дIа-хьа ухача студенташта а аттагIа да. Цул совгIа, туристашта а боккха аьттув ба таханара ди».\nТIехьа тIа йоагIача хана " Сунженская" яха станци хьаела лерхIаш ба хьакимаш " ЧIагарг" Шолжа-пхьера а ухаргйолаш. Теша лов, 2022 шера, коронавирусни инфекци юхаяргья аьнна.\nЦу хьало аьттув лургба наха паргIатта шоай дегашта салоIам беш, гонахьара хоза меттигаш йовзаш лела. ЦIермашен мел эшача хIаманца кийчо яь я. Фо цIендеш йола климат-контроль йоал, дIа-хьа кхухьача йоккхача хIамашта лаьрхIа къаьстта меттиг я, иштта, дегIа могашал эшаеннарашта лаьрхIа, царна атто еш кхоачам ба.\nКхерамзле лораяра гIулакх а теркаме лаьцад, бераштеи боккхийча нахаи льготаш я. Цхьан дешаца аьлча, лакхача боараме кийчо яь я цIермашен. Тахан цо вайна луш болча аьттонах, беркат эца деза вай.\nВайх хIаранега кхоачаш доккха дика да «ЧIагарг».\nПайда эца вай цох, тIаккха, хьамсара мехкахой.


Iамеркера мехкадаьттан мах охьабаьлла\nIамерка -- Техас штатехь мехкадаьтта доккху меттиг, Марс. 23, 2015\nIамеркехь доккхучу мехкадаьттан мах еарийдийнахь черманах 50 долларал а охьабелира. Стохка ГIура-баттахь дуьйна иза дуьххьара хилла дара.\nМехкадаьтта дай ца далийта иза даккхаран барам лахбан гIерташ бара Iамеркел арахьа болу мехкадаьттадаккхархой, яздо Маршо Радион оьрсийн сервисо.\nКхаарин дийнахь мехкадаьтта механа дайделира 5 процентана. Еарийн дийнахь мехаш охьадевлира кхин а 2 процентал сов.\nЭталон лоручу Brent маркин мехкадаьтта а механа дайделла. Амма цуьнан мах жимма лекха бу Iамеркерчу мехкадаьттан болчул а – цхьана черманах 52 доллар.\nДечкен-баттахь ОПЕК вовшахтохаллана юкъайогIучу а, цу юкъахь йоцучу а алссам мехкадаьтта доккхучу пачхьалкхаша лахбира шаьш доккхучу мехкадаьттан барам. И бахьана долуш цкъа дуьххьара мехаш охьадевлира.\nМехкадаьтан мехаш иштта сиха хийцадаларо аьтто бира Iамеркерчу сланцан мехкадаьттадаккхархойн шаьш ханна дIакъевлина меттигаш сиха а, дукха ахча ца дойуш а схьаяста.\nИ бахьана долуш, Iамеркехь IаIочу мехкадаьттан барам алсамболуш бу кху тIаьхьарчу 9 кIиранах. ДIадаханчу кIиранах цуьнан барам бара цкъа а ца хиллачу кепара лакхара – 528 миллион черма.\nАналисташ билгалдаккхарехь, хIинца ОПЕК юкъахь уггаре а алсам мехкадаьтта доккхуш йолчу Саудин Iаьрбийн пачхьалкхан дезар ду сацам бан, ша доккхучу мехкадаьттан барам лах а беш, рынкера шен дакъа Iамеркахошна дита реза хиларх лаьцна.\nМаршо Радион оьрсийн сервисо дийцарехь, мехкадаьттан мехаш охьадовларо Iаткъам бина Iамеркан коьртачу энергетикан компанийн акцийн курсашна. Церан цхьаьнатоьхна индекс хIара шо дIадоладеллачул тIаьхьа охьаялла 8,5 процентана.\nМехкадаьттан компанешна тIехь Iуналла дар гIелдан гIерташ ю президентан Трампан администраци. Цу гIуллакхо кхин а охьабаккха мегаш бу мехкадаьттан мах.


Оьрсийчохь кийрахь мел долу хIума легашка кхочу полисхойн духар доьхна стаг некъаца гича.\nМасех де хьалха Гуьржийчура цIа вогIуш полисхойн машенал хаьлха а ваьлла, сайн могIане дIахIуттуш стогар ца латийна аьлла гIуда туьхира суна - 50 лари. ТIе а веъна, шен кучан тIетесна йолу видеокамера а латийна, шен цIе а, фамили а яьккхина, гуьржийн маттахь вистхилира.\nГIуда тухуш, велакъежна, кIеда къамел а деш, шеца хьагI-гаммо кхин дIа лело лаам ца кхоллаболуьйтуш вара гуьржийн полисхо.\nСо ца кхетийла хиъча, ингалс мотт бийцира. Оьрсийн маттах кхетара ву аьлча, тIаккха элира, хIун бахьанца сацийна, мел гIуда тухура ду аьлла. Ас, вела а велла, цкъачунна гIуда а ца тухуш дIавахийта мегара дацара аьлча, тхан низамехь яздина-м дац, иштта гIалат даьлларг гIуда а ца тухуш дIавахийта, аьлла жоп делира. ГIуда тухуш, велакъежна, кIеда къамел а деш, шеца хьагI-гаммо кхин дIа лело лаам ца кхоллаболуьйтуш вара гуьржийн полисхо.\nИ сурт гича, соьца машенан чохь хилла накъостий а ойланашка бахара. Цара а, ас санна ойла еш хир яра: хIунда дац иштта къепе вайн цIахь а? Кийрара мел долу хIума легашка хIунда кхочу полисхойн духар доьхна стаг новкъахь гича, аьлла.\nНийса бIостнехь сурт лаьтта Кавказан дукъалла сехьаваьлча. Цхьана пачхьалкхан юкъа йогIучу республикашна юккъера блок-посташ а, герзах боьттина полисхой а, цара а, цаьрга а наха етта багош а\nНохчийчохь а изза сурт ду.\nКъаьстина машенашлелархошна хаало иза. Сацийча, хьо буххула хьала ца хьежахь гIуллакх хир дац,- бохуш дийцира соьга Соьлж-гIалара вахархочо Хамидов Зелимхана.\nХамидов: «Шаьш сацийча, цхьа реза а боцуш, ницкъалха оцу балха бахийтича санна хуьлу. Хазза, салам а делла, вистхилуш а хуьлу. Ткъа цхьаверг, воггIушехь чу а гIерташ хуьлу».\nШа волу полисхо вуо ву олийла дац аьлла хета Хамидов Зеламхан. Бу царна юккъахь оьзда къамел дерш а. Царна а, кхечарна а хаа деза, кхиболу нах а шаьш саннакийрахь дог долуш нохчий буйла. Кхана-лама балхара дIабевлча- хIун дийра ду цара, элира цо.\nШен доьзалехь а хаъала хийцавелла ша элира цо.\nХамидов: «Ах вуо, ах дика бу майра ала мегар ду. Кхана балхара дIаваьлча, муха лела вала ша нахаца вуо хилларг? Лечкъаш лела вала, я корт охьа а таIийна лела вала? Шена дин вуо дицдийра ма дац нохчочо. Оьзда, ларамца чекхдевлча дика хир дацара?».\nПолицийн белхахоша шаьш а даре до, оцу балхо амал хуьйцуьту аьлла. ХIокху полисхочун шен це яьккха ца лиира. Оцу балхахь иштта волун дела, шен доьзалехь а хаъала хийцавелла ша элира цо.\nПолисхо: «Оцу балха хоьттичхьана дуьйна, хаъала хийцаелла-кх сан амал. Сайн чохь а ву-кх со буьрса».\nНизамхойн амалш а, церан буьрсаллехь хьахийча, ларамаза а доцуш дагадеара масех шо хьалха сан накъостаца Соьлж-ГIала юккъахь хилларг. Къеггина масал ду иза. Герзах боьттинчу полисхоша театран го а бина, цигахь цхьа той дIадоьдуш, оцу меттигана уллехула чекхаволуш хилла иза. Шен некъ бацбеш, цхьа ши-кхо гIулч гобинчу меттигехула яькхка дезна.\n- Хьо мича воьдуш ву, аьлла тIе мохь тоьхна уллехь лаьттачу полисхочо. -ДIавоьдуш ву-кх, -аьлла жоп делла кхо, цо ма аллара аз стам а деш.\n-Хьо мила ву, ван а, аьлла тIеволавелла кхунна. ТIаккха саца дезна кхуьнан.\nЦуьнца къийсалуш валаш, генахь доцуш лаьтташ волу кхин цхьа полисхо, шен белшаш тIера масатоп оха а йоккхуш, иза юла а юлуш тIеволавелла.\n- Соьца, хIара ларора вац аьлла, гIонна вогIуш ма хира вац хьо, -велавелла, бале дала мега дов дайдан гIоьртина хIара.\nЦигахь цаьрца къийсавелла, кIордина, доккха са а даьккхина, дIа а вирзина дIаволавелча, тIаьхьа мохь тоьхна цуьнца девне ваьллачу полисхочо:\n- Ахь синош хIунда догIу, -аьлла.\n- Иза хIун бохург ду? Са даккха а йиш яц сан хIинца?\n- Яц, суна дакха-м, - аьлла буьрса шега хьаьжира боху масатоьпан лага тIехь пIелг ловзош волу полисхо.\nМужичи эвлан юртдена йиттинарш лоьхуш бу гIалгIайн полисхой\nХасу-Юртахь ши стаг вийна полицино\nНаркотикаш лоьху Нохчийчохь полисхоша\nНохчийн спортхо Амриев лаца гIоьртина полисхой Пятигорскехь\nНохчийн спортхо Амриев хIинца а латтош ву лаца кхайкхийначу нахана юкъахь


Москох полицино лаьцначу «Медузан» журналистана эшна Путин Рунетехь\nМангал-бутт 09, 2019\nПутин Владимир Петарбухехь.\nGoogle-ан хаамаш лоьхуш хаттамашна юкъахь Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира шена тIе кIезиг тидам озийна ницкъаллин структурийн белхахоша лаьцна волчу "Медуза" зорбанан гIирсан журналисто Голунов Ивана озийначул а. Цунах лаьцна хаам бо "Открытые медиа" сайто яздо Маршо Радион Оьрсийн сервисо.\nПIераскана дийнахь Путина къамел дира Петарбухерчу дуьненаюкъарчу экономикан форумехь, ткъа полицино хаам бира Голунов лаьцна шаьш, наркотикаш яржош хиларна шеко йолуш аьлла.\nЖурналистца хуьлург хIун ду хаа лууш хаттамаш бина 20 эзар сов стага. Оьрсийчоьнан президенто дуьйцург хIун ду хаа лууш бара вуно кIезиг нах. "ТIех хир дац, Голунов лацаро Путин Владимирна а, Си Цзиньпинна а (Китайн куьйгалхо) форуман хьалхара де талхийра аьлча", - яздо The Bell зорбанан гIирсо.\nМила ву Голунов\nГолунов автор ву Москох гIалин Iедалхоша бюджетера ахчанах цхьацца хIуманаш эарх а, нехаш дIаяхарца а, белларш дIабухкучу а бизнесах лаьцначу материалийн. Цо таллам бар бахьана долуш гучуделира Москох дагахь хилар цу гIалахь гулйелла нехаш Оьрсийчоьнан кхечу регионашка дIахьажо планаш хиларх лаьцна. Голуновн материалаш бахьана долуш аьтто белира миллиардаш соьмийн мах болу пачхьалкхан цIарх цхьацца хIуманаш оьцуш кхайкхийна тендерш юхаяха.\nЖурналистана гIортор еш кечйинчу петицина тIе куьйгаш таIийна 10 эзар сов стага. Иза дIахецар доьхуш пикеташ хилла Оьрсийчуьрчу гIаланашкахь а, Вашингтонехь а, Лондонехь а. Уьш совцуш яц Москох Петровка, 38 урамехь йолчу чоьхьарачу гIуллакхийн министраллан гIалин урхаллан гIишлонна хьалха а.\nТIаьххьара болчу хаамца, Голунов цIахь лаьцна латто сацам бина Москох гIалин кхело.


Навальныйн Iиттаршна реза вац Нухажиев\nЗазадоккху-бутт 12, 2013\nНохчийчоь -- Соьлж-ГIалахь, школана хьалха ловзуш ду бераш, 21ГIад2012\nНохчийчоьнан куьйгахоша сацам бина 14 эзар 200 бер Туркойчу садаIа дахийта. Цу Iалашонца Оьрсийчоьнан пачхьалкхан эцаран сайт тIехь къовсам кхайкхийна цара и гIуллакх чекхдаккха лууш болчу нахана юкъахь.\nОцу сохьтана нохчийн бераш пачхьалкхан бюджетан чоьтах садаIа хьовсош ду аьлла, орцадаьккхина вевзаш волчу блоггеро Навальный Алексейс. Иза шайн кара эцна берриг а аьлча санна Оьрсийчурча зорбанан гIирсаша.\nНохчийчурча Iедалша хIора шарахь еш йолу акци ю бераш садаIа дахийтар. Уьш Налчике, я кхечу Оьрсийчурча регионе дохуьйтучу хенахь, царна мел ледара хьелаш кхоьллина хиллахь а, цу гIуллакхан бала болуш цхьа а вацара Оьрсийчохь.\nВайна дага а догIуш, цу берийн садаIар тIаме доьрзуш меттигаш а яьхира даханчу шерашкахь. Амма тахана Туркойчу нохчийн бераш догIуьйтуш ду аьлла, онда гIовгIа яьккхина Оьрсийчура зорбанан гIирсаш.\nЦарна хьалха ваьлларг ву интенетерчу социалан машанашкахь жигаралла гойтуш волу блоггер Навальный Алексей. И стаг оппозицин лидерех цхьаъ лоруш ву.\nТахана нохчийн бераш садаIа дохуьйтуш ду аьлла гуттар а карзах ваьлла хьйизаш ву иза. Навальныйс шен Твиттерехь яздина ша бераш садаIарна дуьхьал вац, шена ца товш дерг уьш туркойн курорташка пачхьалкхан чоьтах доьлхуш хилар ду аьлла.\nРязан областера а, Тувара а, Бурятера а бераш садаIа дахийта аьтто бац, бохуш комментариш йо Навальныйс, Нохчийчохь хилла тIом хьахийча, Смоленскехь а хилла шен хенахь тIом олий, дуьхьало а йеш, Смоленскехь тIом бинарш нохчий болуш санна.\nЦо ечу Iиттаршна реза вац Нохчийчура омбудсмен Нухажиев Нурди.\nНухажиев Нурди: «Коьртехь хьекъал долчу адамо дуьйцу хIума дац иза. Смоленски областехь иштта тIом хилла?.. Муьлха тIом бу цо буьйцург? Цо буьйцуш берг хIун тIом бу? Оцу хенахьлера бераш мичахь ду?\nШен пачхьалкхо а, шен армино а бина тIом бу хIара. Цхьа а кеп а йоцуш, цхьа а бакъо а йоцуш, цхьа а низам а доцуш. Цигахь Iадийна долу бераш ду уьш».\nНухажиевс дийцарехь, Нохчийчура бераш садаIа дахийта дойуш дерг Iедалан ахча дац.\nНухажиев Нурди: «Рамзана, ара а ваьлла, спонсорш лехна. Уьш Iедалан чоьтах дуьгуш дац. Iаламат дика хIума ду-кх иза».\nНавальный Алексей оппозицин жигархо ву бохург а шеконе дуьллу Нохчийчура омбудсмено Нухажиев Нурдис.\nНухажиев Нурди: «Цхьана а оппозицехь а вац иза. Уьш сексоташ ю, шаьш ма ярра. ДIо юкъакхийсина хIуманаш ю. Шайга лерринчу сервисаш аьлларг олуш, ма ала аьлларг ца олуш. Оьрсийчохь оппозици ян а яц».