Масхадов Аслан , 1998 шо\nДукха а ду нохчашна эсехь диса язделларг. Дицлур доцчех цхьаъ ду президент Масхадов Аслан вер шена сийлалле дуьллуш, "ас нохчийн зударшна совгIатм дина, вийна Масхадов" аьлла, Дуьненаюкъарчу зударийн дийнахь Оьрсийчоьнан цIарах Нохчийчохь куьйгалла дан хIоттийначу Кадыров Рамзана кхоьссина дозалла.\nМасех куьйгалхо лаьттира Нохчийчохь, цо ша йозуш йоцу пачхьалкх кхайкхийначу шерашкахь. Массех вара президент хоржучу шина харжамашкахь дарж къовсуш а.\nМасхадов Аслан адамаллица, нахаца ийна хиларца къаьсташ вара олу дуккха анаха. Цуьнан зорбан-секретар а, тIаьхьо Москвахь векал а хилла ву, тахана Парижехь веха историн Iилманча Вачагаев Майрбек. Цунна хетарехь, догкIеда стаг вара Масхадов бохург данне а дац иза буьйда куьйгалхо вара бохург...\nНохчашна тахана Iеткъарш ду Масхадов Аслан шен цIахь лаьтте верзийна ца хилар, Кремло цуьнан гергарнаш кошабарзах бахар. Страсбургерчу Европан адамамийн бакъонашкахула йолчу кхело бинчу сацамо элира, харц ю Оьрсийчоь Масхадовн гергарчаьрга цуьнан дакъа дIадолла дIацадалар.\nАмма Оьрсийчоьно терргал а ца беш битина и сацам. Масхадов Асланан кIант Анзор тахана а вац шен ден кошан барз ца хира магийна Iаш, цуьнан оцу хьокъехь лаьтта къовсам Оьрсийчоьнан Iедалца тахана а.\nДуккха а къаьхьа а, ирча а, лазаме а хиламаш лелла кху шерийн муьрехь. Дуккха адамаша лар йитина нехан дегнашкахь, ойланашкахь. Шенна къастийначу дешнашца, дагахьбаллам къадорца йоккхуш хеза наха Масхадов Асланан цIе а.\nМаршо Радио тIаьххьара зорбан гIирс хилира Масхадов Асланца къамелдинарг. Ша веле кхо де хьалха дара цо тхан хаттаршна жоьпаш делча.\nТахана, президентан Масхадовн 70 шо кхачарца доьзна Маршо Радионо карладоккху цуьнан маршонан аз.


Исламан Нур - Свет Ислама - Iумдатул-ахькам: моллалла кхайкхар дуьйцу дакъа\nIумдатул-ахькам: моллалла кхайкхар дуьйцу дакъа\n61. Анас ибн Малика (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Билале омра динера: моллалла - шала терахьехь кхайкха, ткъа къамат – шалза терахьехь де» (ал-Бухари: 605, Муслим: 378).\n62. Абу Жухьайфа ВахIб ибн IабдуллахI ас-Суваис дийцина: «(Цкъа) Пайхамар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) волучу веара со. ХIетахь иза шен цIечу басахь долучу неIаран четарна чохь вара. Билал аравелира, (Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна)) ламаз эцна долу хи а карахь. ХIетахь (оцу хих кIеззиг) хIума кхочуш берш а бара, алсамо кхочуш берш а бара, (я шена оьшшучул дакъа кхочуш берш а бара, кхечунна а цхьаьна дакъа даллал сов кхочуш берш а бара). (Ткъа цара и шаьш схьаэцна долу хи шайн ламаз оьцуш юьлучу меженашна тIехьоькхура, беркат лоьхуш). Пайхамар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) аравелира (четарара). ХIетахь цунна тIехь цIечу басахь (сизаш долу) духар дара. ХIинца а, гуш санна, дуьхьал хIуьтту суна цуьнан кIайн ши ност. (Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна)) ламаз ийцира. Ткъа Билал моллалла кхайкхира. БIаьрг а биллина, цуьнан бете хьоьжура со. Цхьана агIор воьрзуш, юха вукха агIор воьрзуш, (шен юьхь) аьтту агIор а, аьрру агIор а дIасахьийзош, олура цо: «Ламазе дуьйла! (Хьаййа Iалас салат). Декъалалле кхача! (Хьаййа Iалал фалахь)». ХIетахь (Билала Пайхамарна (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна)) жима гIоьмукъ дIаюьйгIира (лаьттаха). ТIаккха (Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна)), вахана оцунна улле а хилла, (дацдина) шина ракаIатехь делкъан ламаз дира. Цул тIаьхьа Медне дерззалц йолучу юккъехь шишша ракаIат деш чекхвелира иза» (ал-Бухари: 187, Муслим: 503).\n63. IабдуллахI ибн Iумара (АллахI реза хуьлда царна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Билал - буса кхойкхур ву моллалла. ТIаккха шайн хIума а яа, молург а мала - шайна ибн Умм Мактума моллалла кхойкхуш хаззалц» (ал-Бухари: 617, Муслим: 1096).\n64. Абу СаIийд ал-Худрис (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Шайна моллалла кхойкхуш хезча - муаззина олуш дерриг тIаьхьара ала» (ал-Бухари: 611, Муслим: 383).


Муфтиято юкъадалийна керланиг доьзалехь барт хуьлуьйту некъ я нахера ахча схьаузу гIирс?\nМехкан динан урхалла хьалханча а йолуш, Нохчийчохь юкъадалийна керланиг, царна хетарг, моьттург тидаме оьцуш, цхьа Iедалхо вацахь а, могIарерчу нахалахь, тIетаьIIина дийцаре деш ду.\nХIинца муфтиятана дагадеънарг хIара ду - маре йоьдучо а, зуда ялош волчо а шатайпа чIагIонан барт бо ирсе даха, ца къаста. Церан барт буха, хьалххе кечдинчу кехат-тептар тIехь куьг-язораш дохку, мах беш тоьшаллина балийначу наха а.\nКху деношкахь ишта «гIарчI» аьлла чIагIаме доьзал кхоллалуш теш хиллачех ву Шелан кIоштера Леча.\nЛеча: "Шина тешо а куьг яздо. ЦIерш язьеш яц. Кхана- лама девне а даьлла, гена долуш хилахь муфтиято къастор ду боху, бехкечунна билгалдаьккхина гIуда 49 эзар ду.\nХIинццалц схьа нийсса ах бохург санна доьзал бухуш бу. Бакълена а нийсонна тIехь къастош хилахь цу керлачо мелла а гIо дан тарло аьлла хета суна-м доьзал ларбарехь. Цхьаболчара-м ахча даккхархьама юкъадаьккхина лору иза".\nМа-дарра аьлча, дукха бахархошна лартIа ца хета муфтиято юьхьарлаьцнарг. Даьлла хIума а доцуш, йитархьама зуда юьтуш берш дукха бац.\nМацах кетIа нуй хьакха арадаьлла керла далийна нускал, нуй хьоькхуш урамехула хьала а яхана, цIенна гена а яьлла, юха шен ков-керт ца карош лелла хиллера-кх.\nКъамел дира Теркйист кIоштерчу Мурадова Iайшата.\nМурадова: "ХIан гIуда туьйхи, и охьадилла таро йоцчо хIун дан деза? Шена чохь яа сискал йоцуш а ма бу цхьаберш. Зуда-м мел къечо а ма ялайо. Цо токхам муха бо? Хьаькамашна хIуъу а хетахь, гIийла бохкурш мел дукха бу. Цара мичара ло ахча? Совнаха хIумнаш дукха ду. Ялийнарг Iовдал хилча, я нускал лартIа ца хилча дIа ца яхийтина цунна хIун дан деза? Къаста ца къаьстина цара хIун дийр ду?"\nДоьзал боха бахьнаш дукха ду. Шен вешин кIанта хьалхо къоладеш ю аьлла дIаяхийтина зуда, вукхо даре а ца дина шегара ишта ледарло яьллера аьлла. Цигахь бехке мила лара веза, гIуда хьан тоха деза. Динан урхалло лелориг нахана оьшуш хIума дац боху Новр кIоштерчу Iаьрбис а.\nIаьрби: "Сан вешин кIанта йитина зуда, куьйгана дика яц аьлла. ХIокхо къола дина боху, ца дина бохуш къар важа а ца ло. Церан юкъаметтиг муха листа еза. ГIуллакх доццург ду муфтиято лелориг".\nЦхьана меттехь доцург кест-кеста юкъа а доккхуш, цхьа таIзарна кхоьллинчу хьукхматах тера тIех шовкъе хьийзаш лору муфтият хьажин мурд волчу Шабазов Гиланис а.\nГилани: "Суна шен метта ца хета динан урхалло лелош дерг. Кхечу меттигашкахь дуьненахь дан а доцу хIумнаш ду лелош. ХIинца долийнарг хIун ду. Маре йоьдучуьнга а, зуда ялочуьнга а, уьш йолаха цхьанхьа балха хIуьттуш санна, чIагIонаш яйта буьйлабелла, тешашка а тIехь куьйгаш а яздойтуш. ДIасакъастахь токхамаша а бойтур бу боху.\nЦхьа хIума юкъа а доьлла, нус дIайодахь, хала хене бовлуш болчара мичара охьадилла деза оццул гIуда? Дош доца хIума ду. ХIара гIуллакх ишта дIадодахь майрачун а. зудчун а декхарш аша муха кхочушдо аьлла буьйлабала а сахьт дац".\nХууш ма-хиллара республикехь муфтиято я кхечу Iедалан урхалло юкъадалочу муьлххачу а керлачух хаамийн гIирсашкахула шайна хетарг ала могIарерчу нехан некъ бан а бац. Кхузара, хьал ца хуучунна моттало, Оьрсийчоьнан кхечу кIошташкахь бехачарна-м хIети а, вети а, махкахь юкъадоккхуш мел долу керланиг бахархойн лаамца ду.\nИ мел бух болуш ду гойту адамех дагавийларо.


Идлиб дIалацар долийна дарбанан цӀенош дохорна тIера\nГезгмашин-бутт 11, 2018\nХIассехь (Hass) дохийна дарбанан цIа, Идлиб, Шема.\nДIадаханчу мукъачу деношкахь, Гезгмашин-беттан 8-чу а, 9-чу а деношкахь, Шеман Iедалан тIеман ницкъаша масийтта тохар дира Асад Башаран режимна дуьхьал лаьттачу тIемалойн тобанийн тIаьххьара чIагIо йолчу Идлиб провинцехь. Бомбанаш тоьхначу гIишлошна юкъахь дара дарбанан цIа а, "КIайн касканаш" олу тIеман бохамех маьрша бахархой ларбон центр а.\nМаьрша бахархойн хIусамашна а, юкъараллин гIишлошна а бомбанаш а тухуш долийра Асада тIеман тIелатар оппозино шен карахь латтош хиллачу кхечу меттигашна а, ша аьлча Алеппона. Цигахь бомбанашна кIеллахь а, лоьрийн гIо цахиларна а кхелхира иттаннаш адамаш.\nBellingcat олучу дуьненаюкъарчу талламан тобано анализ йина, ХIассехь долчу дарбанан цIенна бомбанаш еттарх лаьцна, маьршша тIекхача аьтто болчу хаамашна, и тIелатар хилла я ца хилла бохург къасто.\nBellingcat-о бакъо а елла, цу материалан юкъара хаамаш балийна Маршо Радион Оьрсийн сервисо.\nШеман Iедалан ницкъаша Алеппохь тIеман операци дIяхьале Iедалшка дуккхазза а дехарш дира дуьненаюкъарчу адамийн бакъонаш ларйон а, лоьрийн а вовшахтохараллаша. Амма цо цхьа а жамI ца деара. Асад Башара дуьхьалончаш эшийра цу гIалахь. Амма иза хилале хьалха Алеппохь адамашна даха хьелаш ца дитинера - Шеман тIеман кеманаша бомбанаш а йиттина, йохийнера цу гIалара ерриг а 10 дарбанан хIусам.\nДуккха а дийцира и тохарш динарш Оьрсийчоьнан авиаци ю бохуш, амма Оьрсийчоьно а, Шеман Iедалан ницкъаша а гIаттамхошца тIом беш лелош ерг цхьатерра тIеман техника хилар бахьана долуш, маьрша бахархой бехачу кIошташка бомбанаш йиттинарш Оьрсийчоьнан тIеман кеманаш хилар документашца тIечIагIда хала дара.\nИдлибехь, коьртачу версица, тIеман операцин карарчу хенахь тохарш дийраш ду маьрша бахархойн гIишлошна тIе черманан бомбанаш кхуьссуш долу Шеман тIеман беркеманаш.\nЦуьнца цхьаьна "Франс-пресс" агенталло хаам бо, цу провинцехь бомбанаш етташ дакъалоцуш Оьрсийчоьнан тIеман кеманаш хиларх лаьцна, кхубеттан 8-чохь дина авиатIелатар кху тIаьхьарчу баттахь уггаре къиза бомбанаш тохар хилар билгал а доккхуш.\nХIассехь яьхначу видеошна тIехь гуш ду дарбан цIенна бомбанаш йиттина хилар. Цигахь цхьа а лар яц цу хIусамах тIемалоша пайда оьцуш хилла хилар гойтуш.\nHala Systems сайто дийцарехь, ХIассехь бомбанаш тохале 40 минот хьалха Асадан ницкъийн карахь йолчу ХIамерчу аэродромера гIаьттинера масийтта Ми-8 тIеман беркема.\nЦу тайппа кеманаш дара ХIассана тIехула лелаш дарбан цIенна бомбанаш тухучу хенахь.\nHala Systems сайто цига шозза бомбанаш туьйхира 10 минот хан юкъа а йолуьйтуш. Ми-8 беркеманех хьалха а пайда эцара Шеман авиацино оппозицино Iуналла дечу кIошташка черманан бомбанаш тухуш.\nМи-8 а, бомбан эккхар а цхьанаметта тIехь долу видео интернетехь яц. Амма черманан бомба кхуссуш беркема гина ХIассана 20 чакхарма гергахь йолчу Эль-Латамна гIалахь.\nШемарчу Orient News агенталло яьккхинчу видео тIехь гуш ду черманан бомба дарбанан хIусамна тIекхеташ. Хезаш ю тIеман кеманан гIовгIа.\nБеркеманаша бомбанаш еттарх лаьцна дуьйцу тешаша а. Кхузахь ду цу кепара дийцар, ингалс маттахь гочдар а долуш.\nКху сурта тIехь дика гуш ю ХIассерчу дарбанан цIенна хьажийна беркемантIера чукхоьссина черманан бомба.\nВай хьехочу шина дийнахь Оьрсийчоьнан а, Асадан а ницкъаша 3 дарбанцIа а, бахархой дIалечкъа ши центр а йохийна аьлла, хаам бина Iамеркан лоьрийн гIо а, накъосталла а дечу вовшахтохараллийн цхьаьнакхетараллан (UOSSM) белхахоша.\nUOSSM дийцарехь, цу тохаршкахь черманан йоцурш, лелийна дуьненаюкъарчу конвенцешца йихкина йолу кассетан бомбанаш а.\n"Франс-пресс" агенталло далочу терахьашца цу тохаршкахь вийна лаххара а 4 маьрша вахархо, царах 2 бер ду.\nХьалхо Оьрсийчоьно харц дира шаьш Шемарчу маьрша объекташна тохарш дина хилар, иза дарна оппозици бехке а еш.\nЦхьаболчу хаамашца, Идлибехь йолчу гIаттамхойн тобанашна юкъахь бу нохчийн къомах болу тIемалой.\nШемарчу Идлибна бомбанаш етташ ю Оьрсийчоь\nИдлибехь тIом марсабала мегаш хиларна саготта ю дуьненаюкъаралла\nШемара Идлиб хьокъехь саммит хилла ТехIранехь\nИдлиб а, ХIама а провинцешкахь юха а бомбанаш йиттина Оьрсийчоьнан кеманаша\nШемарчу Идлибе бомбанаш йиттина Оьрсийчоьно\nИдлибе бомбанаш йиттина маьрша нах байина Оьрсийчоьнан а, Шеман а кеманаша


БЕНОЛЮКС: КIезиг делахь а, массанхьа ду тхо\nБенолюксан коллекци юкъара мухIар, 2015\nЕвропехь, Iамеркахь бехачу нохчашлахь дуккха а бу белха тIехь, дешарехь кхиамаш баьхнарш а, бохурш а. Царех цхьаъ ву Голландин вахархо, Белгехь къахьоьгуш волу дешин, детин, мехалчу тIулгийн хIуманийн дизайнер Аюпов Руслан. Тоьллачу фирмехь болхбеш волчу цо ша кхуллучу Iаламатийн кепаш хIиттайо нохчийн къоман васташца.\nБIешераш ду дуьненчуьрчу гIарабевллачу дешин, детин пхьераша-говзанчаша, вовшашца къийсаме а буьйлуш, кеп-кепара еза аксессуараш зударшна а, божарша а лерина кхуллу.\nТахана цара шайгара корматталла иръеш, шаръеш кхуллу кхин цхьанхьа а гур йоцу, ша тайпа эксклюзиван хIуманаш.\nИшта гучуюьйлу дуьненахь шуьйра евза сахьтийн, пхьаьрсан хIасарийн, мухIарийн, кольен пхьерийн брендаш - Графф, Бушерон, Гуччи, Диор, Шанель, Ролекс.\nЦеран дуьненчу йовлар теллича, гучудолу, юьхьанца цхьаннна а евзаш йоцчу дуьненан маьIIерчу меттигашкара брендийн болам гIоттуш хилар.\nГовзанчийн къинхьегам, похIма, боккха лаам бахьана долуш тахана дуьненюкъарчу брендашлахь хьалхарчу могIаршкахь ю билгалъяьхна цIераш.\nКху деношкахь гIеххьачул сенсаци ю социалан машанехь БЕНОЛЮКС цIарца яьржина коллекци. Цу юкъахь ду божарийн мухIарш, цIенчу дешех, детех дина, безачу тIулгаца бриллиантца кхелина арахецна.\nОцу хиламах кхаъ хилла, БЕНОЛЮКСАН да лехира Маршо Радионо. Брендан автор Европехь веха, 30 шаре ваьлла дуьххьарлера нохчийн дизайнер-ювелир Аюпов Руслан.\nТхоьца хиллачу къамелехь Руслана кхачам боллуш жоьпаш делира тхан хаттаршна.\nМаршо Радио: «Бенолюкс» дешан маьIнех кхетадехьа тхо.\nАюпов: «Со Европехь веха дуккха а хан ю. Бельгех, Голландех, гондахьарчу меттигех «Бенилюкс» олу, тIаккха со тайпана Бено волундела, «Бенолюкс» аьлла цIе тиллира-кх ас. Дешнашца ловзуш, сайна оригинальни а хетта и цIе, нахана евзар йолуш а йолундела, ишта цIе тиллира-кх ас.\nМаршо Радио: Хьан бералла Нохчийчохь дIаяхна, хьо кхеттал хилчхьана Европехь веха хьо, хIетте а хьан белхашца нохчалла ду-кх, мичара даьлла хьуна и?\nАюпов: Со жима волуш дуьйнна Европехь ву, нохчийн мотт сайн ма-хуьллу буьйцу ас, таронаш йоцуш хилла со, нохчийн мотт бийца уллехь стаг воцуш нисвелла, хIетте а со цIера, стенгара ву цкъа а дицделла а дац суна. Бриллиантшца а, ювелиран бизнеса юккъе вахча а, даим сайн цхьаъ кхуллур яра-кх ас, бохуш дагахь вара со. «Нохчийн ю-кх хIара» аьлла цхьа а ювелиран издели ян а яц вайн.\nДукха наха хоьттура соьга, хьуна а ца хаьа, вайн нохчаллица йина хIума эца метти, олий. Турцера кхехьа-м кхоьхьу цхьацца хIумнаш, амма дукха цхьатерра хуьлу-кх уьш а. Цундела ас цхьацца вайн нохчийн элементаш вовшах а тоьхна, массарана а хазахетар а, евзар а йолччу агIор фирма кхоьллина, нохчашна лерина.\nМаршо Радио: Руслан, хьан коллекци божаршна лерина ю. ТIаьхьарчу хенахь юй хьан Iалашо зударшна лерина а кхолла?\nАюпов: Цкъа хьалха сайна хазахеташ долу мухIар динера ас. Юха сан накъостана хазделира иза, тIаккха массарна а дича хIун дара-те аьлла, иштта доладелла гIуллакх ду хIара сан. ХIокхул тIаьхьа ю сан Iалашо зударшна пхьаьрсах дохку хIазарш, кочаухкурш, сахьташ а арахеца. Кхаа басахь деши лелор ду ас зударшна леринчу изделешкахь.\nМаршо Радио: Бенолюксан изделеш эца маца, мичахь хир ю таро?\nАюпов: Ас хIалхо Инстаграмехь агIо ю кхоьллина, BENOLUX аьлла яздича, хьанна а карор йолуш, тIаккха, карарчу хенахь сайт кхолла дагахь ву со, цул совнаха, кху деношкахь схьайоьллуш фирмин офис ю, оцу сайташкахь, Инстаграмехь шена хазъелларг эца таро хир ю хьеннан а.\nМаршо Радио: Мехаш муха ду хьан изделийн?\nАюпов: Мехаш, бакъдерг дийцича, дукха нах цец а буьйлуш, лахара ду. Ас лелон бриллианташ цIена ду, дети а, деши а лаккхара проба йолуш ду, нийса шарна луш гаранти а ю. Цундела а мах лаккхара хила безара, хIетте а ас мухIарийн мах 200 евро аьлла, сацийна. Суна уьш еза йохка а ца лаьа, хазъеллачу муьлхачун а эца таро хилийта.\nКхин цхьа хIума а луур дара суна ала, конкурс хир ю ас кхайкхийна тIаьхьо. Нохчийн хIокху дуьнентIехь массанахьа а болу дела, ас оцу мухIарийн гонаха Iаьрбийн элпашца яздина "Вай кIезга делахь а, массанхьа а ду,аьлла".\nЦундела ас и доьхкинчаьрга мухIаран сурт доккхуш, шаьш стенгара ду, муьлхачу меттахь деха а хоуьйтуш кехаташ дахкийтар доьху, уггар креативан сурт даийтинчунна, айса шолгIа арахоьцучу коллекци юкъара модель совгIатна лур ю.\nНагахь санна, церан дагахь, коьртехь цхьацца идеяш елахь, хIун ган лаьа сан белхашца, муха хила лаьара, шайна хазахетарг а, цара хаийтича, ас церан лааамш кхочуш а бийр бара».\nРуслан тешна ву, тIейогIучу хенахь, дуьненахь гоьевллачу брендийн могIарехь шен меттиг Бенолюксо а дIалоцург хиларх. ХIунда аьлча, цхьа тIаьхьало йоцуш ма бац Бенолюксан кхайкхам а «КIезиг делахь, массанхьа а ду тхо».\nАюпов: «Нохчийн ю-кх хIара» аьлла цхьа а ювелиран издели ян а яц вайн".


Масхадовна тIебирзира, Соьлж-ГIалара нах бигира, Навальныйна дIовш делира\nМарсхьокху-бутт 23, 2020\nТаьххьарчу кIиранан коьрта хиламаш\n2005-чу шарахь вийначу Ичкерин президентан Масхадов Асланан хиллачу хадархочо, цуьнан йишин кIанта Хаджимурадов Висхана интервью елира нохчийн пачхьалкхан "Грозный" телеканална. Ткъа, Европехь вехачу Масхадов Асланан кIанта Масхадов Анзора дIахьедира, махкарчу Iедалхоша шен гергарчу нахана тIеIаткъам бо аьлла. Интервьюхь Хаджимурадовс дуьйцу "тIамах Европе бевддачу" Ичкерин лидерийн ямартлонех. "Официалехь царна болх беш вац иза, амма цунах цара пайдаоьцу шайн пропаганда еш. Декхаребо сан дена а, цуьнан гонна а тIе нехаш хьекха", - дийцина Масхадов Анзора. "2005-чу шарахь иза вуьйчу хенахь, сан деца хилла ву Висхан. Иштта кадыровхойн каракхаьчначул тIаьхьа набахте воьллира иза. Цхьа хан яьлча дIахийцира, амма шайна цунах цхьа пайдаэца хьевсира. Республикехула маьршша дIасалела аьтто беш, кара цхьа кехат а деллера цунна", - боху Масхадовс.\nНохчийчуьрчу зорбан министро, мехкан куьйгалхочун гIоьнчас Дудаев Ахьмада сихха дIахьедира, Хаджимурадов Висхан ша зIене ваьллера шеца, интервью эцахьара шегара аьлла. Ичкерин Iедалца боьзначу нахах лаьцна дийца канало могуьйтуш хиларна, шена а лаьара вистхила бохура Хаджимурадовс, дийцира министро. "Тхан телехьожийлан принцип муха ю хьуна аьлча – оха цхьанна а тIе ца дуьллу нуьцкъаша къамелдан. Бертаза нохчочуьнга хIумма а дойтуьйла яц. Масхадов валлалц цунна уллохь хилла ву Хаджимурадов.\nШаьш хаттийша цуьнга, хуур ду шуна. Ша тхоьца зIене а ваьлла, шен лаам хилар хаийтира цо", -бохуш, чIагIдо Дудаевс. Иштта цо тIетоьхна, "дозанал а арахьарчу блогерша яздийриг шена интересе дац аьлла". Амма, дуьххьара дац, Ичкерин хиллачу президентан Масхадов Асланан Европехь вехачу воIа Масхадов Анзора латкъамаш бен, даймахкарчу Iедало баха ца буьту цигара шайн гергарнаш, бохуш. Цо дийцарехь, бен Iаткъам гуттар а хала лов къаноша, оцу бахьаница велла дукха хан йоццуш Анзоран ненаваша а.\n"Ас хIокху муьрехь, байначу беттан 3I-чохь, хаам баржийра сайн гергарнаш, шантаж лелош, маьттаза хIуманаш дуьйцуш, хьийзабо, аьлла. Оцу кепехь ша волчу Iедалхой бахккарх, шолгIачу дийнахь, велла сан ненан воккхаха волу ваша. Оцо халчу хIоттийначуьра меттайогIуш яц шеца онкологи чIагIъелла йолу сан нана. Сан уллера гергара стаг Хаджимурадов Висхан лелийна вайн Президент вийначу Девкар-Эвла, иза кхелхинчу метте а вигина, камераш тIе а хьовсийна, къамел дойтуш. ХIун хир ду оцул боьха? " - яздина Масхадов Анзора шен инстаграмехь кху беттан 13-чу дийнахь.\nИштта Анзора хаам баржийра, Нохчийчуьрчу ницкъхоша шега телефонаш етта, Кадыровна критика ярна "халкъ кIинтIера даккха ", ца даккхахь, "хьан гергарчийн проблемаш хир ю", бохуш, аьлла. Масхадов Аслан - 1997 шарахь хаьржина Нохчийчоьнан президент вара. Махкахь шолгIа тIом боьдуш, 2005-чу шарахь, вийра иза Оьрсийчоьнан къайлахчу сервисаша Соьлжа-ГIалина гена йоцчу Девкар-Эвлахь. Дакъа, гергарчаьрга дIа ца луш, къайлах дIадоьллина Iедало.\nКарелера еъанчу спецназан декъашхо ларамаза верна бехкевечу Нохчийчуьрчу чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан патрулан-постан гIуллакхдархочун Зубайраев Хизиран дов хатта долийна. Бакъонашларъяран "Зона права" проекто бина и хаам Кавказ.Реалии портале, веллачун доьзало лаьцначу адвокатана Сабинин Андрейна тIетевжина.\nГIебарта-Балкхаройчуьрчу Нальчик гIалин кхело листа долийна гIуллакх. Дахначу шинарин дийнахь кхайкхийна кхеташо дIатеттина Гезгамашин-беттан I-чу дийне, аьлла адвокато. Стохка ГIадужу-баттахь хилла ю юьйцу инцидент, говзалла лакхайоккхучу Краснодаран университетан филиалан Нальчикерчу юкъарчу Iойлехь. Талламчийн версица, полицин лакхарчу сержантан Зубайраев Хизиран а, Карелерчу "Гром" спецназан эскархочун Флегонтов Александра а дов иккхина хиллера.\nЗубайраевс шозза бетах буй тоьхна хиллера Флегонтовна. Когаш тIехь саца ца велла, 34 шо долу спецназхо лекхачу ламин юккъера чувеана, лаьтта воьжна веллера. Полисхочо шен бехк хилар даредина, гечдар дехна цунах йисинчу хIусамнене, иштта, иштта ахча а делла веллачун доьзална. Карарчу хенахь, дIасавалар а дихкина, латтош ву Зубайраев. Ларамза стаг валар аьллачу артиклехь шина шаре гергга хан кхачайо цунна набахтехь яккха.\nСоьлж-ГIалахь махкара пхи вахархо вигина аьлла, хаам кхечира нохчийн бакъонашларъяран "Вайфонд" ассоциацегара. Буьйцучарех цхьаъ Заурбеков Iусман ву, шолгIаниг цуьнан шича Заурбеков Абухьаьжа ву. "Iадат" интернет-ресурсо а бина цунах хаам шайн Телеграмерчу аккаунтехь. Динах лаьцна интернетехь дитинчу йозанашна тIехула бигина хила тарло уьш, бакъонашларъярхойн хаамашца.\nНохчийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан пресс-гIуллакххоша тIе а ца чIагIдина уьш лецар, йа бакъ дац аьлла, дIа а ца тетттина, Кавказ.Реалиин корреспонденто хаьттича. Хаамийн гIирсашца юкъаметтиг латточу декъан куьйгалхочунна Дениев Мохьмадна тIехьовсийра министраллехь, амма цо дукхазза телефонаш еттарх, жоп ца делира.\nМасканаш йоцучу нахера машенаш схьаяха аьлла, тIедожийра Нохчийчоьнан парламентан спикеро Даудов Мохьмада, эпидеми ца яржийта Iалашонца вовшахтоьхначу оперативан штабан кхеташонехь. "ЧП-Чечня" пабликан инстаграмерчу аккаунтехь зорбане яьккхина видео.\nРолик дIаязйина де билгалдаьккхина дац."Масканаш хила еза. Машенахь боьлхучу цхьаболучаьргахь бетах йоьхкина масканаш хуьлу, вукхаьргахь ца хуьлу. Дукха баьхна, дийцина. Кхин дIа къамел кIезиг дан деза. Нагахь санна, 3-4 дийнахь цу тIехь вай жигара болх бой, ас чIагIо йо, шегара машен дIа ца яккхийтархьама нохчочо буса дIавуьжуш а дIайоккхур ма яц иза", - боху Даудовс. Оьрсийчуьрчу регионашлахь Нохчийчохь къаьсттина шога ду карантинан низамаш. Уьш дохийначунна кхерамаш туьйсура, урамашка нораш хьоькхуьйтур бу, даккхий гIуданаш деттар ду, вуьйр ву бохуш а цхьана. Бутт карабеачхьана республикехь юха а масканаш лелор а, нах гуллучу меттигашкахь санитаран хьелаш Iалашдар а тIедожийна. Охан-бутт юккъе баьллачу хенахь карантинан барамаш ца ларбечаьргара машенаш дIаяха буьйлабелира полисхой, дуьйцура меттигерчу бахархоша. Посташкахь схьаяьхна машенаш дIахIиттайора полицин дакъойн паркингашкахь.\nЦхьана кIиранчохь шолгIа лаьттах доьллина герз карийна шайна аьлла, дIахьедина Къилбаседа Кавказан гонашкарчу къоман гвардин пресс-гIуллакххоша. ТIехьа-МартантIерачу хьуьнхахь лоьлхуьйтурш а, герз а схьааьхкина аьлла ду бинчу хаамехь. "Масех шераш хьалха хьулйинчу меттигехь куьйгайина лоьлхуьйтурш а, герз а, патармаш а дара", - яздо пресс-гIуллакххоша.\nДахначу кхаарин дийнахь Хьалха-Мартанарчу Шалажехь лаьттах боьллина тIеман гIирс хIаллакбира Росгвардин а, ФСБ-н а белхахоша. Хетарехь, масех шо хьалха хьулйина зуламхойн къайле хилла иза аьлла, дIахьедира Росгвардин зорбанчаша. Иштта, Маршо Радионо яздира, кху беттан 7-чохь 20-х сов шерашкахь лаьтта бухахь Iиллина кеманан ши бомба яьккхарх лаьцна Веданан кIоштахь орцан министраллан белхахоша хаийтарх. Мичча хенахь а эккхар йолуш, зене хиллера лаьтта бухара яьхна бомбанаш. Леринчу техникаца полигоне дIакхачийна, цигахь хIаллакбинера тIеман гIирс.\nПутин Владимир а, Навальный Алексей а\nЭххар а аьтто бели, комехь волу оппозиционер Навальный Алексей Германерчу клинике дIакхачон. Леррина кечдина Германера даийтина медицинан кема Берлинехь охьадоьсира пIераскан дийнахь. Аэропортера Charite олучу клинике кхачор волуш ву Навальный аьлла, яздора зорбанашкахь. Кеман чохь политикаца хилла цуьнан хIусамнана Юлия. Оппозиционер дарбан хIусаме кхаьчначу дийнахь дуьйнна дийцаредора, иза кхечухьа дIавигарх, амма лоьраша дехха тIе ца дуьтура, цуьнгара хьал тешаме дац бохуш.\nПолитикана дIовш делла аьлла, шеконаш ю Навальныйн гергарчеран а, цуьнан агIончийн а. Карладоккху, коррупцица къийсам латточу Фондан (ФБК)куьйгалхо Навальный Алексей кхетамчохь а воцуш, Омскерчу дарбан хIусаме кхачийра. Твиттерерчу шен агIонехь бина и хаам Фондан пресс-секретаро Ярмыш Кирас. Цо яздарехь, еарин Iуьйранна Томскера Москва юхавогIуш хиллера Навальный.\nКеман чохь вон хилла цунна. Оцу бахьанаца лайнер сихонца Омскехь охьа а хаийна, лоьраш тIекхайкхинера цунна. Навальныйца цхьана хиллачу Ярмыша хаамбира, дIовш деллачух тера ду бохуш, лоьрийн шеконаш хиларх. Цунна хетарехь, Навальныйс меллачу чайнах цхьаъ тоьхначух тера ду, хIунда аьлча, Iуьйранна дуьйна цо кхин кхаьллина хIума цахиларна. Масех де а хиллера Навальный Сибирехь, шен рогIерчу талламна материал гулъеш Томскехь волу. Цигара гIуллакх дерзийна, юхавогIуш хиллера иза.\nIуьйранна дуьйнна контртерроран операцин раж а кхайкхийна, Сунжа-кIоштарчу Троицкая эвлахь дIаяьхьначу леринчу операцехь ши стаг вийна. Ницкъаллийн структурашкарчу хьосташа бинчу хаамца, Шефская урамехь къайлахчу сервисийн белхахоша гIаттамхой бара уьш аьлла, ши стаг вийна. Дуьхьало ца еш, каравола аьлла, дехар дича, герзаш диттина хилла цу шиммо полисхошна. Оцу кхийсаршкахь вийна ший а. ТIаьхьо Оьрсийчуьрчу Антитерроран комитето хаамбира, "Исламан пачхьалкх" шайх олучу тобанхойн агIончаш хиллера уьш аьлла.


Iедал а, журналисташ а\nХIинжа-ГIаларчу коррупцина дуьхьалояран гуламехь.\nЖурналисташ хьанна бу муьтIахь: халкъанна я Iедална?\nКъилбаседа Кавказехь массарел маьрша бу Дагестанера журналисташ, ткъа цхьайолчу республикийн прессехь критика янне а яц\n"Медиастандарт" фондо а, талламаш бечу "Циркон" тобано а кхаа шарахь зийна Оьрсийчуьрчу 85 регионера пресса.\nКъилбаседа Кавказера хаамийн гIирсаш а бара церан декъахь. ЖамIех лаьцна дийцира "Кавказ.Реалиина" интервью луш "Медиастандартан" талламчас Капитонов Якова.\nЖурналисташ Iедална муьтIахь хилар" олу индикатор кхаа шера чохь массанхьа а санна лахъелла. Краснодаран махкахь, Адыгей, ГIебарта-Балкхаройчохь, Кхарачой-Чергазийчохь, Дагестанехь, Къилбаседа ХIирийчохь. Нохчийчохь даима а санна лакхара ю журналистийн мутIахьалла – баллашца юьстича, 10-ннах 9,5 гергга.\nБакъду, юьхьанца ас хьахийначу мехкашкахь журналисташ Iедалх базар маллуш делахь а, цкъачунна сов лакхара ю церан муьтIахьалла. Бахархойн хьашташка пресса мел хьожу зийча, хийцам боцуш, цхьана эшшара лаьтта и индекс".\nЭксперто дийцарехь, Къилбаседа Кавказерчу медиамайданахь угаре дукха индикаторш хьала-охьа уьду зона ю Краснодаран мохк.\n"Кубанехь оха тергалдина цхьа хIума: регионо прессина ло ахча лахдешшехь, лакхайолу журналистийн белхан эвсаралла. Доцца аьлча, Iедало ахча шайна кIезиг мел кховдадо, болх дика бо хаамийн гIирсаша".\nКапитоновс дийцарехь, 2016-чу шеран гурахь мехкийн прессехь арайийлина материалаш листича, куьйгалхойх уггаре дукха критика лайнарг Дагестанера лидер ву – 0,36 индекс. Тоъал дукха ю прессехь критика ГIалгIайчохь – 0,33, Къилбаседа ХIирийчохь – 0,25, Ставрополан махкахь – 0,18. ГIебарта-Балкхаройчохь а, Нохчийчохь а – 0 (критика янне а яц).\nКъоначу чкъуран "Молодежь Дагестана" газетан коьртачу редакторан гIовсо Джафаров Тимура "Кавказ.Реалиица" динчу къамелехь билгалдаьккхира, Оьрсийчоьнан Конституцин 29-гIачу артикло магош йолу дешан маршо, цхьамогIа кхийолу бакъонаш а санна, лакъийна Iедало, аьлла.\nДжафаровс бахарехь, Iедалан урхаллаша цаевлла ло прессина информаци, иза яккха алссам хьуьнар а, хIилла а оьшу журналистна. Юьхь-дуьххьал журналистийн балханна новкъарло еш а нисло.\n"Дуьхьало ян маьIна долчух тера ду. Цкъачунна йолуш ю Дагестанехь критика. Бакъду, хан мел йолу а журналистийн профессионализм лахлуш го. Делахь а, ерриг Оьрсийчоь схьаэцча, эшна дац хьал".\nДагестанехь вийна массийтта журналист, нисделла етташ. "Суна хаьа сайна муьлха агIор кхерам бу. ХIора журналисто шен-шена амал бо и кхерам лахбеш", - боху цо.\nДагестанерчу кхечу газетан – "Черновикан" – белхахочунна Магомедов Мохьмадна хетарехь, Къилбаседа Кавказан мехкашкашца юьстича, Дагестанехь алсам кхочу бахархошна дешан маршо.\nИза стенца дозу а дийцира Магомедовс.\n"Iедало луш кхаьчна бац и аьтто, Дагестанехь политикан ницкъаш, кхетамаш кеп-кепара хилар ду. Хаамийн гIирсаш мелла а маьрша бу. Политикехь конкуренци хиларе терра, дуьхь-дуьхьал лаьтта кхетамаш а лела. Оцо аьтто бо прессина мелла а шенна яха, шен лаамехь лела, 1едална я вовшашца оппозицехь болчу политикаша гIортор еш а нисло".\n"Черновикан" белхахочо бахарехь, майра даржийначу дашо шена, журналистна, хьовзам боккхуш а нисло – атта дац лазаме хеттарш гIитто.\n"Медиастандарто" шен таллам бовзуьйтуш, оццу 2016-чу шеран гурахь Адыгейн прессехь лаьттинчу хьолаца а дузуш хоуьйту махкара хаамийн г1ирсаш маьрша боцийла, прессехула яьржа ойланаш цхьана агIонера – 1едалера – бен йоцийла.\n" Да воьлхучу хьолехь бу Адыгейра хаамийн гIирсаш, Iедалх йоцу пресса янне а яц, - элира интернетехула болх бечу "Майкопский городской портал 8772.ru" хьостан коьртачу редакторо Павлухин Михаила. Цо бахарехь, махкахь ерриг а информаци кхуллург а, яржориг а Iедалан пресса ю.\nПавлухинна массо а агIор эшна го коллегийн таронаш.\n"Иза хьаькамийн карахь ю. Хиллачух лаьцна царна оьшшучу маьIнехь даржадо. Тхан портало гIаттийра Iедало кегон магош йоцу массех тема, чаккхе – тхо ницкъахоша шайна тIекхайкхар. И тайпа юкъарло дIадоьду, цхьа а бух бацахь а, тхуна цIийнах хьовсуш, тхоьгара оргтехника йоккхуш. Цундела Адыгейрчу дешан маршонах лаьцна дийца х1умма а дац".


Эскарехь 4 теракт юкъахдаккхарх хааамбина ФСБ-но\nГIуран-бутт 18, 2018\nОьрсийчоьнан къайлахчу сервисаша тIаьххьарчу пхеа шерачохь эскархошна дуьхьал хьажийна диъ теракт юкъахдаьккхина. ТАСС агенталле бина и хаам оьрсийн тIеман иччархойн департаментан куьйгалхочо, инарла-полковнико Юрьев Николайс.\nИшта оцу муьрехь ФСБ-но юхатоьхна 6 терроран зулам, дIалецна экстремистийн а, террорхойн а тобанаш а. Юрьевс билгалдаккхарехь, бакъо йоцуш лелош хилла 2 эзар сов герз а, тIеман гIирс а баьккхина бахархошкара.\nКху беттан юккъерчу дийнахь къайлахчу сервисийн куьйгалхочо Бортников Александра хааме даьккхира, карарчу шарахь 37 террорхойн маша бохийна шаьш аьлла. Цо дийцарехь, Дагестанехь а, Нохчийчохь а, ГIалгIайчохь а, Ставрополан кIоштахь а теракташ дан Iалашо хиллера церан.\nОцу юкъанна вийна 10 зуламхойн тобанийн хьалханча, дIалецира кхин а 36.


Буркини "маьршаяьккхина" Францин кхело\nКхаа кхелахочух лаьттачу Францин Лакхарчу кхелан коллегино юхабаьккхина Францехь хилла ца Iаш, йоллучу Европехь шена гонахьа йоккха гIовгIа яьккхина болу Ниццин а, Каннин а, ткъа царна тIаьхьа цхьа могIа кхечу, кегийрахчу гIаланийн дайша тIеэцна хилла болу бусалба зударийн доллу дегI а, месаш а хьулйеш йина буркини олуш долу луьйцуш тIедуху духар меттигерчу пляжашкахь дехкар.\nЦу бехкамна латкъам Лакхарчу кхеле хьажийнера цхьа иттех де хьалха Францерчу Адамийн бакъонийн лигано а, исламофобина дуьхьало яран Комитето а.\nКхело тергалбинарг Ниццехь, Каннашкахь тIеэцна хилла сацам бен ца бацахь а, амма кхелан вердикт кхочуш ян декхарийлахь ю кхин ткъе итт герга Францера гIаланаш, домино эффектаца санна цу шина гIалано буркини йоьхкушехь, шаьш долчехь а и бехкам тIеэцна йолу.\nЛаткъам бинчу адамийн бакъонашларйархойн векал волчу адвокато Спиноси Патриса цу хьокъехь журналисташка ша динчу дIахьедарехь билгалдаьккхира, Лакхарчу кхелан сацам массо а хIурданца Iохкучу гIаланийн урхаллашна прецедент кхуллуш хIума ду, и сацам кхочуш бан гIаланаш декхарийлахь ю, аьлла.\n„Церан кхин некъ бац, шаьш низамца доцуш буркини ехкар юхадаккха бен“, - элира цо. Цо иштта дIахьедира, хIинцалца цхьа и буркини лелор бахьана долуш гIуданаш тоьхна, уьш текхначу зударийн хIинца бакъо ю, и гIуданаш юхадахийта а, шайн ахча юхадеха а, аьлла.\nКхузахь ала догIу, Францерчу гIаланийн пляжашкахь буркини йоьхна малхах марзо оьцучу я иза йоьхна хIурдалахь луьйчучу зударшна меттигерчу Iедало хIоттийна долу административан гIуда 38 евро ду. Амма цу ахчанал езох а ю зударшна и бехкам кхочушбан арабевллачу полисхоша еш йолу гIело.\nХьастагIа доллучу дуьненехула чекхделира Ниццерчу пляжехь агIор яьлла Iуьллучу гIеметта хIоьттинчу Iарбойн зудчунна гобинчу герзах боьттинчу полисхоша цуьнга шена тIера куча кепара еха охьайолуш йолу буркини охьайокхуьйтуш гинчу цхьана тешо даьхна сарташ.\nЗуда ах ерзина яьккхина ца Iаш, полисхойх цхьаммо кехата тIехь цхьаъ дIаяздеш а гуш дара цу сарташна тIехь, - хетарехь, цунна гIуда яздеш вара иза. Цу сарташ резадацаран а, инзарбовларан а тулгIе айъира социалан машанашкахь.\n„Франци кхин маьрша мохк боцийла кхеташ ду“, „Цхьаьна боьршачу наха къовлало бохуш ницкъ бо бусалба зударшна, вукху боьршачу наха берзина бовла бохуш ницкъ бо. Царна массарна а гома ю зудчуьн бакъонаш“, „Франци кхин республика яц, диктатура ю“- иштта дара оьгIазбаханчу юзерша, ала дашна, шайна юккъехь дуккхаъ бусалба боцу нах а болуш, цу хьокъехь йитина комментареш.\nИ низам цхьанна а агIор бух болуш а дацара, цул совнаха ур-аттала лоьраша а дегIан чкъуран лазарша ца хилийта вуно пайдехьа лерина ю буркини бохуш дийцира Маршо радионе цу махкахь ехаш йолчу Дадаева Азас. Божаршна теракташ йинера аьлла зударийн духар дехкар цунна хиллане а цхьа а логика йоцуш хIума хета.\nДадаева: „Низам дара Францехь буркини лелор ца могуьйтуш, амма хIинца дIадаьккхина иза. Суна ца хаьа, царна и буркиниш стенна новкъа яра. Ша кхузахь и теракташ йина дена хIуьттаре ян арабевлла уьш ца хиллехь.\nДелахь а, боьршачу наха теракташ ярах зударийн хIун бехк бу? ТIехула тIе лоьраш ултрафиолетан зIаьнарех лар а веш, чкъурана лахарш ца хуьлуьйтуш пайденна лоруш духар а ма ду иза“.\nХьахон догIу, и буркини шех олуш долу духаран цIе доллучу дуьнентIехь лелачу бикини дашахий, цхьаболчу бусалба зударша лелочу буркахий хIоттаделла ду.\n2004-чу шарахь Ливанера орамаш долчу дизайнеро-зудчо Занетти Ахедас кхоьллина ю. Шайна лелон томехь духар ца хиларна спортехь дакъалаца аьтто боцуш, цамгарша а, дегI дарстаро а хьийзочу бусалба зударшна аьттона кхоьллина ша иза бохуш дуьйцу цо.\nХIинца Францехь буркини йихкинчул тIаьхьа цо Британерчу Гардиан газетехь артикл язйира, ша и духар бусалба зударшна цхьажимма алсамох маршо ялархьама кхоьллинера, аьлла. „Иза деккъа цхьа духаран кеп бен ма яц.\nИза-м яц исламан символ, Францерчу Iедалхоша чIагI ма-дарра. Буркинино бусалба зударшна маршо еллера, ткъа францхой цаьргара и маршо дIаяккха гIерташ бу?\nТIаккха гIолехь муьлхарниш бу – тIалибаш я францхойн политикаш?“- аьлла дара буркини кхоьллинчу Занеттис шен артиклехь яздина могIанаш.\nБуркини лело бакъо елла Францехь


Балканашкахь лаьттинчу геноцидна кхел еш ю ХIаага\nЗазадоккху-бутт 24, 2016\nХIаагерчу дуьненаюкъарчу бехктакхаман трибунало кхайкхо болийна Боснерчу сербийн лидеран Караджич Радованан девнах сацам. Иза бехкево геноцид яржорна, адамаллина дуьхьал зуламаш дарна, Женевехь конвенцица тIеэцначу тIеман низамаш талхорна. Маршо Радион корреспонденто ма-хаийттара, Караджич коьртехь а волуш, Сараевохь а, Сребреницехь а вуно дукха бусалбанаш байарна. 2\n1 шо хьалха Сребреница гIалахь вийра, масала, 8 эзар гергга стаг, царалахь дара бераш а, къаной а. Югослави пачхьалкх Балканашкахь йолчу заманахь динчу зуламехь долу девнаш теллина йолу дуьненаюкъара трибунал тIедогIучу шарахь.\nКху баттахь чекхдевр ду ладегIарш сербхочунна-националистна Шешел Воиславан а, инарлан Младич Раткон а. Талламчаша бIе сов геноцидан инцидентах тоьшаллаш гулдина. ХIинца дов доьрзучу Караджич Радованна прокурора дехна иза даиманенна набахте дIахьажор.


Украинехь беллачех хаамаш: Къилбан а, Къилбаседа Кавказана а пхеа регионера кхин а ворхI велла\nХарьков, Стигалкъекъа-беттан 10-гIа, 2022 шо\nОьрсийчоьно Украинана дуьхьал болийначу тIамехь Къилбера а, Къилбаседа Кавказера а веллачу кхин а ворхI эскархочун цIераш зорбане яьхна: шиъ Нохчийчуьра ву, шиъ Астраханан кIоштара, иштта Ростовн а, Волгоградана а кIошташкара цхьацца ву, Краснодар-махкара а цхьаъ.\nНохчийчуьра веллачу шиннан цIераш хиира Кавказ.Реалиина шайн хьасташкахула. И шиъ ву Веданан кIоштарчу Дишни-Веданара Дебишев Казбек а, Мурадов Аслудди а. Меттигерчу Iедалхоша цкъачунна бина хаам бац церан кхалхарх лаьцна.\nКраснодар-махкара лахара сержант Матько Иван снайпер хилла ву. ТIом балале хьалха Тихорецкийн кIоштарчу Рождественская станицехь вехаш вара иза. Матько валарх хаам бира, байинчу Оьрсийчоьнан эскархошна леринчу телеграм-каналехь.\nРостовн кIоштара Шахтера волчу 28 шо долчу салтичунна Догаев Никитина лечу метте кхеттера, тIейеттачу заманчохь нах кIелхьарбохуш, хаамбо меттигерчу гIирсаша. ТIемаш боьлхучу меттигехь иза исс дийнахь бен хилла а вац, Украине Стигалкъекъа-беттан 5-чохь веанера иза. Контрактна куьйгъяздинера цо кху бIаьста.\nВолгоградан кIоштарчу Среднеахтубинскан кIоштарчу Красный эвлара сержант Бозоров Олег спецопераци йолаялале эскаран гIуллакх деш хиллера Къилбаседа-ХIирийчуьрчу Буьйри-ГIалахь долчу тIеман декъехь, билгалдаьккхина регионалан хаамашкахь. Билггал хууш дац, муьлхачу дийнахь иза велла. ТIаьххьара зIене ваьлла иза Охан-беттан 29-чохь. Бозоровн 28 шо дара.\nАстраханан кIоштарчу Ахтубинскан кIоштахь дIавоьллина ефрейтор Лебедев Анатолий. 25 шо дара цуьнан.\nАстраханан кIоштара Харабали гIалара 35 шо долу сержант Кадргалиев Марат велла Охан-беттан хьалхарчу дийнахь, Великая Новоселовка эвлахь боьлхучу тIемашкахь. Минометан герз кхетта, лазийнера иза, лазартне дIа а кхачале велира йеттаеллачу герзийн гаьргех. Харабалинскан кIоштан администрацино чIагIдо, веллачул тIаьхьа Оьрсийчоьнан Турпалхо ву аьлла, иза дIакхайкхорах.\nИштта Кавказ.Реалиина хууш ю, Украинехь кхелхинчу Къилбера а, Къилбаседа Кавказера а 577 стеган цIераш; Дагестанера кхелхинчийн терахь 159 хьаладаьлла, Къилбаседа-ХIирийчуьра – 73, Волгоградан кIоштара – 99 стаг.\nХIара ларарш вовшахтоьхна зорбанан гIирсийн хаамаш тIехь а, Iедалхойн дIахьедаршца а, Кавказ.Реалиин хьостанийн информацина тIехь а. Билггал долу терахьаш кхин а лакхара хила тарло.\n"Оьрсийн Би-би-си-н" лараршца, оцу регионашкара велларг 176, 70, 109 стаг ву. Верриг а Украинехь велларг 3 052 ву, гIирсана хууш, царех 152 – лакхара эпсарш бу. Журналистийн зерашца, меттигерчу администрацеша а, зорбанан гIирсаша а кешнашкахь дIабохкарх лаьцна бен хаамаш буьстича, беллачех тIечIагIдинчу тептаршкахь 40-60 процентна кIезиг хила тарло кхелхинчийн цIераш, билггал Оьрсийчохь дIабоьхкинчел а.\nОьрсийчоьнан тIеман министралло шозза зорбане яьккхира хиллачу эшамех информаци: Зазадокху-беттан 2-чохь хаамбира 498 стаг кхалхарх, Зазадокху-беттан 25-чохь – 1 351 стаг. Украинхойн агIоно чIагIдо, Оьрсийчоьнан эскархошлахь эшамаш дикка лакхара бу бохуш.\nОхан-беттан 20-чохь дийца даьккхира, Украинехь беллачех хаамаш къайлабахьа сацамбарх Оьрсийчоьнан тIеман министралло.


Презентация на тему "Вайн хиш чохь хуьлу ч1ерий" на чеченском языке\nИнфоурок › Начальные классы › Презентации › Презентация на тему "Вайн хиш чохь хуьлу ч1ерий" на чеченском языке\nРаботу выполнил Вахабов Магомед, ученик 3 а класса М БОУ «СОШ № 10» Презентация на тему: «Вайн хиш чохь хуьлу ч1ерий»\nСайн мехкан хиш чуьра чlерий довза, церан вайн ненан маттахь йолу цlераш хаар. Сайна хиинарг сайн нийсархошна а довзийта. Суна хета, сан балхо гlо дийр ду суна санна , иштта кхи долчу берашна тхайн ненан матте болу безам а, тхайн Даймахке а, Даймехкан lаламе а болу безам чlагlбан. Сан талларан белхан 1алашо :\nСАЗА ( оьрсийн – сазан) бу. Саза цlегlо можа бос болуш хуьлу. Цуьнан пелагаш даккхий хуьлу. Саза хуьлу тийначу хи чохь, сецна лаьттачу хиш чохь, къааьсттана Терка чохь а, lаьмнаш чохь а хуьлу. Саза сан дас а лоцу , тхуна гена боццуш болчу Первомайски lома чуьра. Суна хезнера, цхьацца волчо саза чlерах шена уьшал хьожа йогlу олуш. Хlинца хаьа сунна хьунда йогlу цунах уьшал хьожа: иза шена цхьа кхерам хилча татталой хин бухарчу саццlара боьду.\nБакъ – чlара дехо дег1 долуш, букъ т1ехь баьццаро- lаьржа. Агlонаш баьццара хуьлу, жима можалла а йолуш. Гай т1ера к1айн хуьлу. Гайн тlера пилдигаш можо –ц1е ду, ткъа кхидерш – мокха. Бакъ – ч1еран пелагаш ца хуьлу, т1ехь т1едарчий хуьлу. Муц1ар аьрта хуьлу. Багахь херх санна , кегийра ира чухьаьвзина цергаш а, к1омсарш а хуьлу. Хи чохь чlогlа тlахь аьлла лела бакъ – чlара. Вайн массо а хиш чохь хуьлу иза. Бакъ – чlара (щука) .\nИштта хуьлу ирг1у, ц1ен ч1ара ( оьрсийн - осётр).\nИрг1ун дег1 деха ду. Муцар йоца, аьрта ю. Мекхаш бета юххехь доцуш, муц1арна юххехь ду. Лахара балда хаьдда ду. Букъана т1ера пелагаш даь1ахка долуш сана ч1ог1а ду. Бос тайп – тайпана хуьлу: букъ мокхо – 1аьржа, аг1онаш – мокхо – боьмаша, гайт1ера кlай хуьлу. Вайнаха ирг1у лоцу Терк чуьра. Цуьнан дег1 хила тарло 3 метр дегlа, ткъа беза хила тарло 200 кила. Ша хьаллак а ца беш баха битча ирг1у баха тарло 50 шарахь. амма. Бууш чог1а чам болуш бу ирг1у ч1ара. Соьга хаьттича цуьнца доьзна хир ду и ч1ара «Ц1ен книги» т1е д1аязбар. Цо 1ов тосучу хенахь лаца ца магадо и, амма адамаша шайна пайда бар хьама, 1едална къайллах лоций, 1ов схьайоккху ирг1ун чуьра. Механа чог1а еза ю и.\nЯй – ч1ара (оьрсийн - сом).\nМекхаш ч1ара (оьрсийн – усач).\nМекхаш – ч1ара а хуьлу вайн массо а хиш чохь. И муха бовза беза? Иза вайна бевзар бу дукха хьолах шен мекхашца: лакхара мочхала т1ехь 4 мекх – шиша бетана дехьа-сехьа, ткъа муц1ара т1ехь, бетанна техула кхозуш – шиъ. Иштта мекхаш - ч1еран кегийра пелагаш а, ира юткъа – еха муц1ар а хуьлу. Баьццаро бос хуьлу цуьнан дег1ан. Мекхаш – ч1ара 1ай ган таро хир яц вайн - саз юккъе а боьдий 1а даккха д1абуьжу иза Мекхаш ч1ара (оьрсийн – усач).\nМерзч1ара вайн махкахь дукха хьолахь хуьлу ломан хиш чохь, х1унда аьлча цунна деза ц1ена, шийло хиш. Ч1ог1а хаза ч1ара бу и. Цуьнан дег1 деха ду, аг1онаш т1ера жима т1етт1а 1аьвдина. Дег1а т1ехь ду кегийра пелагаш. Цуьнан а ю шеен башхалла: цо босс оьцу ша болчу меттиган. Мерзч1еран дег1ан йохалла хуьлу – 40 – 50 см, ткъа дег1ан безалла – 1 кила. Баккхийчара дийцарехь, паччахьан заманахь мерзч1ара паччахьашна хьалха бен буьллуш ца хила, цигара схьа – паччахьч1ара. Цуьнан жижиг могушаллина дика ду боху хууш болчара. Мерзч1ара , паччахьч1ара ( оьрсийн- форель).\nСуьлий ч1ара ( оьрсийн – пескарь).\nИштта хаза а, дукха а , карий сунна вайн мехкан хиш чуьра ч1ерий. Уьш довзар а, церан сайн ненан маттахь ц1ераш хаар а, лардар а, суна сайн а, сайн нийсархойн декхар хета. Тахана вай баккхийчаьрга ла доьг1ча , вайна хеза: «Х1ун ду вайн кегийчарех хуьлуш дерг? Шайн мотт ца хаьа… Телефонашций, компьютерций бен г1уллакх а дац» Сан хьоме дай, наной, хьехархой, лулахой, бевзарш а, ца бевзарш а! Тхо шун яйна т1аьхье яц шуна! Тхо ч1ог1а дика бераш ду шуна. Оха компьтерах тхайна пайда оьцу шуна мА – гарра тхайн махках лаьцна хаарш лохуш. Сайн болх берзош сунна ала лаьа баккхийчаьрга а, сайн нийсархошка а: Дала мукъалахь, аса а, сан хенара кхуьуш долчу вайн мехкан бераша а ларбийр бу вайн мотт. Ткъа аса хьара болх беш сайна хиънарг, аса тхайн школера берашна а хаийтина. Цхьацца болчу хьехархоша а аьлла сунна баркалла. Масала: юьхьанцарчу классийн хьехархочо Расита Шамхановнас элира: « ДЕЛА реза хуьлда хьуна, сан хьомениг! Суна ч1ог1а эхь хетта, амма ас дере до: Суна массо а кху ч1ерийн ц1ераш ца хаьара вайн маттахь. Хьинца хьара хьан болх аса сайн стоьла т1ехь хуьлийтар бу.» Аса а, сан хьехархочо а сацам бина жима « Ч1ерийн ц1ерийн дошам ян». Иза аса сайн белхан юххе йиллина. Амма кху т1ехь совцур дац тхо. Массо а ч1ерийн ц1ераш йовза а хьожур, иштта царех лаьцна хаарш а гулдийр ду.\nМахмудова Хеда Ахмедовна\nНомер материала: ДВ-334831\nИсследовательская работа на тему "Сопоставительный анализ чеченских сказок".\nРАБОЧАЯ ПРОГРАММА дополнительного образования детей «Умелые руки»\nПрезентация по русскому языку на тему " Проценты" (4 класс)\nЗбірник фізкультхвилинок до уроків в початковій школі.\nПрезентация и разработка урока по Литературному чтению на тему Русская народная сказка "Снегурочка"\nОткрытое мероприятие ко дню Святого Николая\nРазработка урока и презентация по математике на тему "Сложение и вычитание вида 15+28, 43- 15"


Оьрсийчоьнан а, Украинан а омбудсменаша Путине тутмакхашна гечдар доьхур ду\nОьрсийчоьнан а, Украинан а омбудсменаш Москалькова Татьяна а, Денисова Людмила а\nШайн пачхьалкхийн кхечу территори тIехь набахтехь латточу бахархойн тептарш вовшашка дIасаделла шинаридийнахь хиллачу цхьанакхетарехь Оьрсийчоьнан адамийн бакъонашкахула йолчу федералан векало Москалькова Татьянас а, Украинан омбудсмено Денисова Людмилас а.\nШайн бахархой цIаберзон Iалашонца "некъан карта" хIоттийна цушиммо, доккхачу декъанна бартбина шина а пачхьалкхан президенташка Путин Владимире а, Зеленский Владимире дехар дийр ду, лецна латточарна гечдар доьхуш аьлла.\nХаамбарца, Денисован тептарехь ву 150 стаг. Шегарчу кехат тIехь маса тутмакх ву ца хаийтина Москальковас.\nОьрсийчоьно ГIирмана аннекси йинчул тIаьхьа а, Донбассехь тIеман конфликт йолийчхьана а оьрсийн а, украинхойн а Iедалхоша лецна, хенаш йиттина бIеннашкахь бахархошна. Ву царлхаь Украинера режиссер Сенцов Олег а, "ГIирман диверсанташ" лоруш берш а, Оьрсийчоьно Керчан гечонехь лецна хIордхой а, "Новости- Украина" хаамийн агенталлан коьрта редактор Вышинский Кирилл а, ишта дуккха а кхиберш а.\nОьрсийчохь хIордхошна кхелаш йинчул тIаьхьа бен дуьйцийла яц аьллера хьалхо президенто Путина, уьш шайн даймахка дIабахийтарх.


"Гарехь, Думин депутаташ тоххара дIабахана шайн ярташкара"\nГимры юрт, Дагестан\nЯртийн урхаллах долу федералан низам хийцаре догдоху Дагестанехь\nМахкарчу бахархоша даийтина 795 арз листина Дагестанан парламенто 2019-чу шеран хьалхарчу кхаа баттахь, хаамбо Халкъан Кхеташонан сайто. Оцу аьрзнех дукхахдерш наха кхехьийтина шайн-шайн яртийн куьйгалхошка, ткъа цара уьш парламенте хьийсийна. Хьаькамаша, я лахарчара а, я лакхарчара а, шайна хоуьйтуш хIума а доцуш, Iедалан хьукматашкахула дIасалестадо шаьш кхоьхьуьйту кехаташ, боху резабоцчу бахархоша. Протест кхуллург ду, цхьана декъанна, федералан 131-гIа низам – ярташа шаьш лаха деза шайна напха, боху цо.\nАкъушан кIоштарчу Балхар юьртан дас Абакаров Iабдулжалила, Оьрсийчоьнна низамаш кхуллу нах дагабовлуш хила беза яртийн куьйгалхойх, боху.\n" Гарехь, Думин депутаташ тоххара дIабахана шайн ярташкара. Цундела ца евза царна тхуна дуьхьал юьйлу халонаш", - элира Iабдулжалила Дагестанерчу халкъан бахаман университетехь, республикан экономика кхиор дийцаредечу барамехь.\nЯртийн куьйгалхой реза бац федералан № 131 низамна. Хьалха Дагестанан ярташа кхача латтабора махкарчу гIаланашна. Ткъа дукха хан йоццуш 131-чу низамна тIеязйинчу артиклаша бахарехь, ярташ декхаре яц гIаланашка сурсаташ хьийсо, иштта гIаланаш а яц ярташ кхаба декхаре. Оцу экономикан кепо, аьлча а , цхьа а кеп яцаро, дехьа-сехьа лелаш ахча дацаро дакъазйоху, къоьлле юьгу ярташ.\nШьаш шайна рицкъ кхолла таро яц яртийн, боху Абакаровс. Цо куьйгалдечу Балхаран администрацин шеран бюджет 3,2 миллион сом ю. Оцу ахчанах 90% хьажош ду юьртан администрацин болх дIакхехьа а, юьртара Iедалан хьукматаш кхаба а.\nХьан боху къоьлла сакхт дац?\nГIайгIанаш бу бахка меттиг йоцуш дукха. Колхозаш йоьхна, кIошташа ца кхуллу цхьа а хIума, ца охуш, ца дуьйш лаьтта 80% латтанаш. Балхарехь веха аьлла язвина ву 1100 стаг, ткъа баккъал а цигахь вехарг вац 350 бен. Лелон дог хилча а яц балхархойн латта лело йиш – лаьмнашкахь ю юрт, кIезиг ду ден латта, ткъа долуш дерг а 50-60 шарахь тIеетташ лаьттинчу химикаташа хIаллакдина.\n"Ас, масала, 8 гали картол йоь, схьа а охку гурахь 8 гали. Муха байта беза оццул вон лаьтта тIехь нахе болх, муха ваха веза стаг юьртахь? Напха тIедаре хьежар эрна ду. ГIуллакх ишта дIадодахь, юьрт доьза йовр ю", - леткъа Абакаров.\nОцу хьокъехь аьлча, махкара базарш яьхна бу стоьмаш а, хасстоьмаш а – амма бу уьш кхечу пачхьалкхашкара беана. Шен Дагестанан юьртабахамхой дан хIума а доцуш беха. Цундела арахеца деза ломарчу кIошташна лерина, церан хьелашца дуьстина низамаш. "ХIара Краснодаран я Ставрополан мохк ма бац", - дуьйцу Абакаровс.\nКхийра пхьерийн юрт ю Балхар туристашна а, махкарчу туризман министраллина гергахь, амма оцу министралло а дац юьртана деш гIо.\nБелхан къоьлла хиларца лахара хьала шолгIачу меттехь ю Нохчийчоь\n"Кхин гIо ца дахь, туристаш тхоьга тIеэцийта-х, хьешан цIа дуттуш гIо дан-х мегар ма дарий, объект аукционе а йиллина", - элира Iабдулжалила.\nТидам тIебохуьйту цо кхин а цхьана хIуманна. 2012-чу шарахь тIеэцначу бажа, жа дажорах йолчу бакъонашнашца къастонза дитина низам талхийначунна догIу таIзар я тоха деза гIуда, ца хьахийна долахочо юьртанна яла еза ял а. Масала, хьеннан а йиш ю, эзар бежана а эцна, нехан юьрта а вахана, паргIат уьш дажон. Ткъа юьртден бакъо яц я ял яккха а, я кхайкханза веана хьаша дежийлашна тIера дIаваккха.\nЦхьайолу ярташ гена ю кIоштан центрна. Балхарера Акъуше кхача ю, ала дашна, 50 чаккхарма гергга. Ткъа ламанхой цига лела беза тоьках ахча дIадала а, цхьацца оьшу кехат Iедале деха а.\nАбакаровс дуьйцучунна тIетов Кубачи юьртан да лаьттина Куртаев Расул, "бухера дуьйна хийца деза" 131-ра низам, аьлла хета цунна.\n"Муниципалитетехьа дац иза. Ял гулъяр хьахийна а дац. Дукха хIума дан дезаш дуьсу юьртан шен таронашца", - элира Куртаевс "Кавказ.Реалиига".\nТкъа дотацеш а йоцуш, муха шен ницкъ дебон беза юьрто, дац къастийна, нехан бахамний, латтанашний тIера оьцу ял йоцург кхочуш хIума дац юьртан бюджете, билгалдаьккхира цо.


Кадыров Рамзан, Даудов Мохьмад\nСан бераллехь нохчийн фолклоран турпалхой бар-кх сан турпалхой\nМуха баьккхина вай толам?\nКъонах стаг хилла хьенех, турпалхо ю иза!\nмуьлш бу кху заманан турпалхой?\nХIунда аьлча, берийн бешахь пенаштIехь тоххара туьйранашкарчу ЦIен куй болчу йоьIан, Золушкин, Дюймовочкин васташ хиллехь а, тахана бу бохучу Оьрсийчоьнан турпалхойн суьрташ кхозу.\nКадыров Ахьмад, Кадыров Рамзан, Даудов Мохьмад, Делимханов Алибек, Усмаев Вахьид, и кх дI а.\n- Оффай, цхьа хаза гIан гуш дара со - со паччахь а долуш. Ахьа сама ца даьккхинехьара кхиъ зовкх хьоьгур дара хьуна ас.\n- Деладахь ма паччахьалла а хилла-кх хьайниг, ши бIаьрг схьабиллича, дIа а долуш, - аьлла паччахьо.\n- Оффай, - аьлла зингато. - ма паччахьалла а ду-кх хьайниг, ши бIаьрг дIахьаббича, дIа а дер долуш....


Японерчу туристана дийна делккъехь талор дина Несарахь\nХьешана шаьш вуно тIера ца хилар гайтина Несарахь Японерчу туристана меттигерчу шина вахархочо. ДIадаханчу пIераскан дийнахь 30 шо долу японхо садоIуш хилла цу гIаларчу "Парк Арбат" махбаран а, самукъадаккхаран а центрехь. iPhone а карахь, гIаьнта хиина Iаш волчу цунах бIаьргкхетта меттигерчу шина вахархочун.\nТIе а вахана, цкъа дуьххьара туристе дехар дина цу шиммо телефон тохийтахьара аьлла. Гаджетан да ца кхетта шега бохучух, цундела "хIа-хIа" аьлла корта ластина цо. Цул тIаьхьа, махкара воцчу хьешера нуьцкъала гаджет дIа а яьккхина, ведда ши зуламхо.\nАмма дукха хан ялале Несаран полицино кхиаме лаьцна японхочун тIелтар дина 21 а, 23 а шераш долу меттигера ши вахархо. Цунах лаьцна хаам бинчу «Регион online» сайто дийцарехь, цу шинна дуьхьал долийна бехктакхам гIуллакх.


Шина баттана талламан изоляторе хьажийна Джамбеков\nЗазадоккху-бутт 31, 2019\nОьрсийчоьнан Талламан комитето бинчу хаамца, Можайское шоссехь, ши адам а дуьйш, хиллачу некъаовзаман декъашхо Джамбеков Муслим лаьцна Iедалша. Кхело сацам бина иза талламан изоляторе хьажо Стагалкъекъа-беттан (Май) 25-чу дийне кхаччалц.\n34 шо долчу цу стагана бехке дуьллуш ду, ларамаза 2 я кхин а алсам адама а дьуйш, некъан низамаш дохор.\nДжамбеков Соьлж-ГIаларчу полице веара пIераскана дийнахь, Кадыров Рамзана шега кхайкхам бинчул тIаьхьа.\nЗуда а, 14 шо долчу кхиазхо йо1 а юьйш, бохам хилира кху беттан 24-чохь. "Нива" а, Mercedes Gelandewagen а дуьхь-дуьхьал кхеттера Можайское некъа тIехь. И бахьана долуш "Нива" машенна чохь хилла зуда а, бер а дийна, цунна урхалла деш хилла стаг охьавиллина дарбанан хIусаме.\nMercedes-ан хьалха хиинарг къайлаваьллера некъабохам хиллачу меттера. Хьалхо хаам баьржинера цу машенан долахо Нохчийчьура ММА латархо Дудаев Iабдул-Рахьим ву, ткъа бохам хуьлуш цунна хьалха хиина цуьнан накъост Джамбеков Муслим хилла аьлла. И стаг талор дарна хан текхна ву, бохуш яздо Оьрсийчуьрчу зорбанан гIирсаша. ТIаьхьо Дудаевс дIахьедар дира, и машен ша йоьхкина 1 шо а ду аьлла.


Нохчийн къоман дахарехь «Серло» газетан мехалла - Новости - Гудермесская районная газета «Гумс»\nНохчийн къоман дахарехь «Серло» газетан мехалла\n13.04.2017 17:29 Четверг\nЭлпаш ас ишколехь 1амийнехь а,\nоьшучу вастехь со яздан 1амийнарг «Серло» газет ду.\nШераш д1аоьху, зама хийцало, адамаш д1адовлу, амма гуттаренна а яха юьсу халкъан дуьхьа дика г1уллакхаш динчун ц1е. Халкъан исторехь дикачу аг1ор дакъалацар, цуьнан иэсехь турпалхо хилла висар – мах боцуш, деза ду. Историн цхьа дакъа ду Нохчийн Республикин Куьйгалхочо Р.А. Кадыровс, итт шо хьалха нохчийн мотт 1алашбаран, кхид1а шарбаран, кхиоран, къоман культура кхиорехь а, къоман башхалла ларъярехь а цо лело маь1на лакхадаккхаран 1алашонца «Нохчийн Республикехь меттанийн хьокъехь» долчу Нохчийн Республикин законна куьг яздина, апрелан 25-г1а де Нохчийн меттан Де д1акхайкхор.\nИза ларамаза а дацара. Цкъа шен къамелехь г1араваьллачу журналиста, цхьана муьрехь «Даймохк» газетан редактор хиллачу дешан говзанчо Сумбулатов Денис ма-аллара: «Дархочунна оьшу дарба-молха санна, бан новкъа баьллачу маттанна дарба-молха хилла д1ах1оьттира и указ».\nНохчийн маттахь, нохчийн абатца (алфавитца) д1аязйина литература вайн йолаелла Октябрьски революци хиллачул т1аьхьа, Къилбаседа Кавказехь советан 1едал д1ах1оьттинчул т1аьхьа.\nВайн йозанан литература д1айолаелла халкъан барта кхоллараллин буха т1ехь. Исбаьхьаллин литература кхиарехь беркате хьоста хилла д1ах1оьттина шен к1орггера чулацам болуш йолу нохчийн къоман фольклор.\nГ1араваьлла хиллачу кавказоведо П.К.Услара 1862-чу шарахь арахецна «Нохчийн мотт» аьлла йолу монографи. П.К.Услара юкъаяккха х1оттийна нохчийн алфавит вайн маттанна дика мегаш а, йог1уш а хилла йоза лело. Амма Октябрьски революци хиллалц цу алфавитах пайдаэца йиш ца хилла вайн. Нохчий йоза-дешарх кхиийта г1ерташ, даккхий г1уллакхаш дина волчу хьехархочо Эльдарханов Таьштамара 1910-чу шарахь уггар хьалха х1оттийна дуьххьарлера нохчийн абат. Ишколашкахь нохчийн берашна нохчийн йоза-дешар 1амо г1ертарх г1уллакх ца хилира Эльдархановн а, цуьнан накъостийн а: паччахьан администрацис бакъо ца еллера ишколашкахь ненан мотт хьеха. Кхин а цхьамог1а нах г1иртира нохчийн алфавит х1отто.\n1925-чу шарахь Нохчийн областан исполкоман сацамца, 1аьрбийн графикин буха т1ехь хилла алфавит юкъара д1а а доккхуш, т1еийцира Ошаев Халида а, Сальмурзаев Мохьмада а латински алфавитан буха т1ехь х1оттийначу нохчийн алфавитан проект. И алфавит, йийцаре а йиллина, къобалйинчул т1аьхьа, 1926-чу шарахь, Горячеводскехь ехкира цуьнца нохчийн мотт 1амочу хьехархойн дуьххьарлера курсаш. Х1етахь дуьйна сихачу боларца д1адоладелира нохчийн исбаьхьаллин литература кхиар а.\nНохчийчохь хуьлучу хийцамашца цхьаьна сиха кхуьуш схьаеара къоман литература. Литература а, ткъа иштта ерриге культура а кхиарехь доккха маь1на дара 20-чу шерийн юьххьехь арадала доладеллачу нохчийн газетан.\n«Советская Автономная Чечня» ц1е а йолуш, 1923-чу шеран 23-чу апрелехь арахийцира цуьнан хьалхара номер. Иза оьрсийн маттахь а, 1аьрбийн графикин буха т1ехь хиллачу нохчийн маттахь а арадолуш дара.\n1925-чу шеран 18-чу мартехь «Серло» бохучу ц1арца арахеца долийра латински графикин буха т1ехь и газет.\nВайн къоман дуьххьарлера газет арахоьцуш Арсанов Саь1ид-Бейна доккха накъосталла дира яздархочо Исаева Марьяма а, оьрсийн яздархочо Фадеев Александра а, журналисташа Саракаевг1ара: Ибрагим-Бека а, Марьяма а. Яздан корматалла йолу кегийрхой шена гонаха озийра газето. Дудаев 1абдин, Нажаев Ахьмадан, Сальмурзаев Мохьмадан, иштта кхиболчу вайн дуьххьарлерчу яздархойн а говзарш газетехула яьржина адамашна юкъа. Къаьсттина ч1ог1а тидам бора газетан белхахоша исбаьхьаллин литературехь дуьххьара г1улчаш йохучу кегийрхойн. Оцу яздархоша пайдаоьцу шайн говзаршкахь халкъан барта кхоллараллех. Уьш кхийтира фольклоран говзарийн тематика а, чулацам а к1езигчу барамехь хиларх, шайна кхин а шуьйра некъаш иэшарх. Нохчийн дуьххьарлерчу яздархоша шайн литературни мотт а, исбаьхьаллин литературин говзарш а кхолларехь оьрсийн баккхийчу яздархойн: А.С.Пушкинан а, М.Ю.Лермонтовн а, Л.Н.Толстойн а – говзарех 1емаш пайдаэцаро нохчийн литература кхиорехь доккха г1уллакх дира. Прозехь язйийраш, оьрсийн классикийн а, шайн заманан а яздархойн говзарийн дика мел долчух пайдаоьцуш, 1ама буьйлабелира. Ша йолалуш дуьйна а вайн проза поэзел т1аьхьайисира, прозехь язйина говзарш шайна т1ехь дуккха а болх бан дезаш хилар а, дукха яхйина йоцчу стихашца язъян атта хилар а, дика проза язъян хууш авторш цу хенахь к1езиг хилар а бахьана долуш.\nВайн литература кхоллалучу муьрехь яздархой цахилар а, йоза-дешар хууш баккхийнаш к1езиг хилар а бахьана долуш, дукха хьолахь арахоьцура берийн литература:дийцарш а, туьйранаш а.\nНохчийн исбаьхьаллин литературе безам кхоллабалийтарехь доккха г1уллакх дира Бадуев Саь1идан говзарша. Цундела иза нохчийн исбаьхьаллин литературин бухбиллархо лоруш ву.\n1926-1927-чуй шерашкахь алсамдевлира нохчийн яздархойн мог1арш. Литературина юкъабаьхкира исбаьхьаллин дешан говзалла йолу кегийрхой: Мамакаев Мохьмад, Айсханов Шамсуддин, Музаев Нурдин, кхиберш а. Оцу яздархойн дуьххьарлера говзарш «Серло» газета т1ехь зорбатуьйхира. Газетан белхахоша гlo дора кхуьуш болчу яздархошна газетаца юххера уьйр латто а, шайн исбаьхьаллин корматалла лакхаяккха а. Гоьваьллачу нохчийн яздархочо Мамакаев Мохьмада оцу газетах лаьцна яздинера:«Элпаш ас ишколехь 1амийнехь а, оьшучу вастехь со яздан 1амийнарг «Серло» газет ду». Шайн балха т1ехь хьехархошна а доккха г1о хуьлура газетах.\nНохчийн литература кхоллаяларехь а, когаяхарехь а жигара дакъалаьцна «Серло» газето. Ша кхиа йолаелла итт шо а кхачале, дуккха а жанрашкахь йолу литература хилла д1ах1оьттира нохчийн исбаьхьаллин литература.\n1920-г1а шераш дуьйлалучу муьрехь кхоллаелира керлачу буха т1ехь нохчийн поэзи, драмтурги, араевлира прозин жанрашкахь йолу говзарш: дийцарш, очеркаш, повесташ. 1930-чу шерашкахь зорбанера араевлира вайн литературехь дуьххьарлера Бадуев Саь1идан «Пет1амат», Арсанов Саь1ид-Бейн «Ши т1аьхье» ц1ерш йолу романаш. Вайн къоман литературехь ерриге а жанраш кхоллаелира 20-г1а шераш чекхдовлуш.\nГ1араваьллачу яздархочун А. М. Горькийн д1адолорца оьрсийн яздархоша, Нохчийчу а бог1уш, гlo дора вайнехан яздархошна къоман литература кхиорехь.\nЦхьайтта шарахь «Серло» ц1е а йолуш арадийлинчу газетан ц1е 1934-чу шарахь 1едало «Ленинан некъ» ц1арца хийцира. 1938-чу шарахь кириллицин буха т1ехь х1оттийна нохчийн абат. Нохчийн йозанан мотт кхиоран пхьалг1а хилла д1ах1оьттинчу газетан болх 1944-чу шарахь, вайн халкъ махках даьккхича, юкъахбелира. Итт шо сов зама елира нохчийн маттахь йоза-дешар доцуш.\n1955–1957-чуй шерашкахь Алма-Атахь араделира «Къинхьегаман байракх» ц1е йолу нохчийн газет. Вайн къам дийна дисаран билгало хилла ца 1аш, цо иракарах1иттийна нохчийн дегнаш. Вайнахана т1ера бала д1абериг хиларан тоьшалла а хилла иза.\nНохчийн къам Даймахка ц1адирзинчул т1аьхьа «Ленинан некъ» газет юха а арахеца долийна. Ненан мотт денбарехь, кхиорехь, баржорехь мехала г1улч яккхар дара иза.\n«Даймохк» газетан коьртачу редакторан г1оьнчас (заместитело) Дадаев Сайд-Хьасана дийцарехь, 1990-чу шарахь редакцин белхахоша сацам бира нохчийн къоман газетана вайн къомана еза а, сийлахь а йолу ц1е тилла. Цара хаьржина «Даймохк» ц1е къобалъеш, кехат-весет дира нохчийн гоьваьллачу поэта Сулейманов Ахьмада. Цо яздора: «Даймохк»! Эзарнаш вайн дайх бисина кхерчаш бу хьуна д1абайна лаьтташ. Б1еннаш ярташ ю хьуна ломахь елла а, яйна а 1охкуш. Шелбелла лаьтта вайн дайх бисна кхерчаш хьалаг1итто г1орталахь! Уьш хьалаг1иттош къахьегалахь хьайн дог б1аьргийн ц1ийх делххалц! Вайнехан елла а, яйна а 1охку ярташ денъян г1орталахь хьайн хьацарций, б1аьрхишций! Уьш б1еннаш ю хьуна. «Даймохк»! Йо1-б1аьрг санна, ларбелахь вайн ненан мотт …».\n1990-чу шеран 12-чу августехь дуьйна, «Даймохк» ц1е а йолуш, арадолуш ду и газет. Оцу газетан аг1он т1ехь зорбатоьхна Сулейманов Ахьмадан кехат-кхайкхамна.\nНохчийчохь лаьттина чолхе хьал бахьана долуш, пхеа шарахь ара ца даьлла газет 2002-чу шарахь юхаарахеца долийра. Газетан коьрта 1алашо хилла д1ах1оьттина ненан мотт к1орггера 1амо а, ларбан а, кхион а безаш хиларх нохчий тешор.\nТахана а нохчийн мотт 1алашбарна, кхиорна, марзбарна юкъа шен мехала дакъа дуьллуш схьадог1у вайн къоман газет «Даймохк».


Нохчийн забарш — Нохчалла.com — Чечня, чеченцы, обычаи, традиции, история и многое другое\nАнекдоты на чеченском языке.\n— Оллох1у акбар, — аьлла, охьатаь1аш воллу нуц, пенах д1а а кхетта, гал а ваьлла, ц1енкъарчу текха чу кхетта.\n— Дика ду-кха х1оккхехь хийра нах ца хилла.\nЧечана хьошалг1а а веана, ц1а ваха ваьлла цхьа г1ойт1архо. Дохк деана 1уьйре хилла, цундела иза некъах тилла.\nД1аоьхуш, керт еш воллучу цхьана чечанхочунна т1екхаьчна иза.\nСалам а делла, г1ойт1архочо шена Г1ойт1а боьду некъ гайтахьара аьлла.\nЧечанхочо дийцина: лакха д1а а вахана, аьрру aгlop д1а мa-хьевззина бу хьуна и некъ аьлла. Г1ойт1архочо шена и карор бац, ван а волий, айхьа гайтахьара суна и некъ аьлла дехна цуьнга. «Доккха х1ума ду-кх шега дуьйцучух ца кхетар» — бохуш, г1ам-г1им а деш, хьалха а ваьлла, некъ гайта веана чечанхо.\nЖимма д1авахча, юха а вирзина, чечанхочо хаьттина, вайшиъ мичахь ву аьлла. Г1ойт1архочунна хууш ца хилла. Д1аоьху-уш, пхьоьхана т1е кхаьчна xlapa шиъ. Салам а делла, чечанхо т1евеъча, царна юккъера цхьаммо аьлла: «Ва дада, ахь х1ун леладо?» (Иза цуьнан вешин к1ант хилла).\nШен куьг к1ентан кара а делла чечанхочо, шен зудчунан ц1е а яьккхина, и шен куьг кхин д1а ца хоьцуш, шен зудчунга д1алохьа со аьлла. К1анта хаьттина: «Ткъа хьешана х1ун до вайша?».\nЮха а хьаьжна, чечанхочо аьлла: «Варийлахь, хьо волчуьра меттах ма валалахь, дуьненчуьра т1ап-аьлла вовр ву хьо».\n— Со зуда атта д1айог1ийтуш ву хьуна, ас аьлларг делахь. Вайга хьеший баьхкича, со хьайга хьаьжча, царна юург яла езийла хаалахь.\n— Ас корта ластийча, ас лур йоцийла хаалахь.\n4. Д1АВАХА ЦА КХЕТТА ХЬАША\nВеана хьаша хилла. Х1усамден зуда ц1ахь ца хилла. Хьешана шена чохь карийннарг хьалха йиллина х1усамдас. Хьаша шина дийне а, кхаа дийне а ваьлла. д1а ца воьдуш.\nЧуьра юург чекхъяьлла, д1а-схьа хьаьжчи, кхалла х1ума ца карийна. Зуда ц1ераялале яьккхина лаьтташ ведар шура карийна х1окху шинна. И шура а йиъна чекхъяьккхина. Т1аккха ший а, маьнги т1е а ваьлла, дуьхь-дуьхьала а вирзина. шаьш яьккхина хан дагаоьхуьйтуш, хабаре ваьлла.\nХьешо Шартеса д1адолийна шен къамел:\n— Берашна юккъехь осал ца хилар дика г1иллакх дара сан, — аьлла.\n— Дера дара, — аьлла, жоп делла х1усамдас Шемале.\n— Синкъераме воьдуш цкъа а доттаг1чуьнга маьхьсеш ца ехар а дара сан дика г1иллакх, — аьлла шолг1а а хьешо.\n— Дера дара, — аьлла, жоп делла цунна х1усамдас.\nИштта хьаша ша-шен хестош вахвелча, хьеше х1усамдас элира боху:\n— Кхин цхьа г1иллакх дика ду хьан, Шартес, д1а ваха а саготту вац хьо, — аьлла.\n5. ИРС Я1 ХЬАН!\nШайн йиша ловзаргахь хелхаюьйлуш бехк а лаьцна, юьстах ваьлла лаьтташ хилла цуьнан ши ваша.\nЦхьа хан яьлча, т1евеанчу жимачу къонахчо аьлла:\n— Иза-м д1аяла а ца кхета. Евзий шуна и? — аьлла.\n— Ирс я1 хьан, — аьлла вежарех цхьамма, — и йовза-х ца евзий хьуна.\n6. ШИ КЪУ\nШи къу хилла набахте чу воьллина: цхьаъ — сахьт лачкъорний, шолг1аниг — етт лачкъорний. Шаьшшиъ лацаран бахьана дийцина цара вовшашна.\nКхано 1аш, еттлачкъийнчо:\n— Мас сахьта даьлла вайна? — аьлла, хаьттина.\n— Етт узу хан хилла-кх, — жоп делла сахьт лачкъийнчо.\nЦхьа стаг хилла базарахь етт бохка вахана. Цхьаммо т1евеана, хаьттина кхуьнга.\n— XIapa етт дег1ана ма жима бу хьан?\n— Дег1ана белахь а, ханна-м бац хьуна xlapa жима.\n— Ой, шура мел ло кхо, шина-кхаа литре йолий?\n— Йолу, ахьа гурралц оьзча-м.\n— Ткъа базара х1унда балийна ахьа xlapa?\n— Вуо болу дела балийна-кх, — аьлла, жоп делла етт болчо.\nЦхьа ламаро хилла бах охьенца хьошалг1а вахана. Цунна синкъерам бина хилла. И хьовзон ойла хиллачу мехкарийн тхьамда йолчу цхьана жерочо хаьттина бах:\n— Ламаро, шу долчохь ч1ург керчий? — аьлла.\n— Дера керча-кх, — аьлла, цо и муха хоьтту кхеттачу ламарочо, — цкъа керчича, ворх1 т1екхетча а, саца а ца луш-м.\nЦхьана несо шен марвешина «Къонах» аьлла ц1е тиллина хилла. Мацца цкъа туькана яханчохь, шен марвешах тар а велла, цхьана стагана т1аьхьа хьаьдда йоьдуш хилла и зуда:\n— Ва, Къонах, — бохуш, мохь а бетташ.\nЦунна т1аьхьакхиъча, иза кхин стаг хиларх кхетча:\n— Вай дела, хьо-м къонах ма вац, — аьлла.\nВукхо хаьттина, вуоха а воьхна:\n— Со къонах воцийла хьуна муха хии?\nЗудчо жоп делла:\n— Юьхьдуьхьал хьаьжча, хиира-кх, — аьлла.\nМайра хилла сай-бодий къастале балха ваха везаш. Хьала а г1аьттина, шен зуда меттахъяьккхина цо.\n— Ас х1ума т1е юххушехь, суна чай дохдехьа. — аьлла.\nШен набарха ца ялалучу зудчо, axl-yxl а дина:\n— Эцца хьайна ерг кхалла а кхаллий, д1аг1охьа, — аьлла.\nТ1аккха, сарахь ц1а вог1уш мукъана а шена яа йовха х1ума хилийталахь, мачаш ц1ан а елахь аьлла, шена ерг кхалла а кхаьллина, шен балха д1авадана xlapa.\nСарахь мац а велла, г1ел а велла, ц1а вог1уш волу ц1ийнада, не1 схьа а йиллина, чу ваьлла.\nКхуо балха воьдуш яьржжийначохь лаьтташ пхьег1аш а, кхуо охьайиллиначохь лаьтташ ши мача а хилла. Пеша т1ехь т1ек1ел кхийссинчохь лаьтташ яйнаш а хилла. Чухула д1айсхьай а хьаьжна, дог доьжначу ц1ийнадас ша шега: «Нана яла хьо дуьненан», — аьлла, г1аравала а ца х1уттуш, лохха «г1ам-г1им» дина, и тосаделлачу зудчо кхуьнга схьа мохь баийтина дехьа чохь йижина йолчу:\n— Хьо х1ун деш ву цу чохь, шабар-шибар деш, х1инца а вахана валаза ву хьо? — аьлла.\n11. ЯХЬИНА ДИНА ХЬЕХАР\nДинан г1уллакхаш башха дика карадог1уш вацахь а, маттана шера а, хьекъална ира а ву аьлла, Махьмина юьртахоша моллалла т1едожийна хилла. Шех тешийна г1уллакх вуно ч1ог1а санехь хилар зеделлачу цо малар а, сигаьрка а йитина. Вовшашца мостаг1алла тасаделлачу нахана юккъехь машар беш, моьлуш, хьаштдоцург лелош верг сийсаза веш, оьшучунна хьехам беш, массеран а дог эцна ваьлла Махьма. Луларчу ярташкара бахархой а хилла xlapa волчу оьхуш. Массарна а дашца а, г1уллакхца а там беш хилла цо. Цундела иза везаш а хилла.\nЦхьана дийнахь хьалха цкъа доттаг1алла лелош хилла волу Яхьа веана Махьмина т1е шен цхьа бала бахьаш. Кисанара схьакъеда къаьркъанан шиша а, дукха сов вахочу маларх веттавалар бахьанехь тишъелла юьхь-сибат а, схьаетталун томкин г1иран хьожа а ца езаеллачу Махьмас, декъа салам-маршалла схьа а эцна, деана г1уллакх схьадийца аьлла:\n— Вайша хьалха, цкъа зама зама йолуш, дууш-молуш цхьана лелаш хьох х1ума лачкъош вацара со, — аьлла, схьадолийна Яхьас. Амма ша ала г1ертарг схьадийцина ца волуш, дуьнент1е мел долу х1ума юкъаозийна, къамел дахдан волавелла иза…\n— Ладог1ал, Яхьа, — сацийна иза Махьмас, — хилларг д1адаьлла, иза карладаха оьшуш а дац. Айса лелийнчунна тоххарехь дохковаьлла со. Цундела цунах лаьцна вайша кхин дийца оьшуш х1ума а дац. Сихха айхьа деана г1уллакх схьадийций вала. Арахь хьоьжуш кхин а нах бу…\n— Гой хьуна, доттаг1а, доцца дуьйцур ду аса, х1окху т1аьхьарчу хенахь xlapa дуьне къахьдина суна оцу вайн чуьрачо. Чу моссаза веа, луьйш, хьаштдоц ург дуьйцуш. Со дуьхьал вистхуьллушехь, дов хуьлу. Зуда йитина д1а а яхийтина, лела зама а яцара сан, жайна даккхахьара ахьа цунна, толур яцара техьа иза.\n— Иза-м хала, хьо ваха, дацара, — аьлла, къоламмий, кехаттий схьа а эцна, охьахиъначу Махьмас оццу минотехь яз а дина, кхо маь1иг еш хьарча а дина, д1аделла жайна Яхье.\n— Х1окху жайно хийланна а г1о дина хьуна. Х1ун ю кхуьнан ц1е? Х1аъ, Хьулимат лен йолаллушехь, xlapa жайна цунна а ца гойтуш, хьайн цергаш юккъе лаца. Цул т1аьхьа а шайн барт иэг1аш меттиг нислахь, суна т1евола.\n12. 1АД1ИЙНЕХЬ ЦА ХИНДЕРГ\nЯхьа хилла цхьана дийнахь пхьоьхана а х1оьттина, шайн ден да ч1ог1а хьал долуш стаг хилла бохуш, дуьйцуш лаьтташ.\n— Цуьнан цхьа б1е ахб1е говр, ши б1е етт, пхи эзар уьстаг1 хилла, — аьлла, ч1аг1дина цо.\nМассо а кхуо дуьйцург бакъ ца хеташ, гуттар санна, аьшпаш хир бара уьш-м аьлла хеташ, и къамел тидаме а ца оьцуш лаьттачохь, цхьаъ дуьхьал ваьлла, и бежанаш а, говраш а оццул хила тарлора, ткъа пхи эзар уьстаг1 цуьнан хилла хиларх ца теша ша аьлла.\n— Ой, ахьа х1ун дуьйцу, — девне ваьлла Яхьа. — Дикка дагардича-м уьш ялх эзар а хир дара…\n— Деллахь, доттаг1а, 1ад1ийна велара хьо, цуьнга и эзар уьстаг1 т1е а ца тохуьйтуш, — аьлла, цаьрга ладоьг1уш лаьттачу Махьмас.\n13. ХАЛА ХЕТТЕХЬ-М…\n— Ассалом 1алийкум! Рузбане кхача ларор вуй со? — хаьттина ламаз тиллачо, рузба а дина маьждигера ц1а бог1учаьрга.\n— Ва 1алийкум солом! Ларор ву дера-кх, хьалха дийнна к1ира а хилча, цу т1е хьо говрахь а хилча-м мухалле а.\nЦхъана стеган доккха ирзу хилла. Цуьнга дехаре баьхкина юьртара баккхий нах, цу ирзу т1ехь юьртан кешнаш дайтахьара аьлла.\n— Делахь, аша иштта доьхуш хилча, дойтур ду аса, — аьлла, д1абохуьйтуш хилла цо уьш. Т1аккха баккхий нах гена бовлале т1аьхьа а кхайкхина, бахара, бах, ирзо долчо:\n— Деллаша, цу т1ехь баьрзнаш ма делаш, т1е т1улгаш а х1иттош, гота охуш новкъа хирг ду суна уьш.\n16. МОЛЛИН CATИЙСАМ\nМолла хилла суьлхьанаш хьийзош, багахь «лаилах1-иллалах1» бохуш, шабар-шибар а деш, коре а хиъна, 1аш. Т1ехйолуш цхьа хаза йо1 гина кхунна. Цул т1аьхьа:\n— Девиса хьан, дависа хьан, — бохуш, ша х1ун леладо а ца хууш, суьлхьанаш хьийзон волавелла иза.\n17. МАХКАХЬ ДОЦУ ХЕЛХАР\nМоллин бераш хилла цхьа чехка йоьттучу вотанийн мукъамана чу а боьлла, махкахь доцу хелхар деш. Т1ехволучу стагана гина уьш. Корах чу а хьаьжна, цо аьлла:\n— Ой, шу дена хаьий аша лелош дерг?\n— Хаа-м хаьа, амма тхуна санна дика-м ца хаьа, — аьлла бераша дуьхьал.\n18. ХИЛЛАРГ ХОВШ ВОЛУ «ШАЙХ»\nШайх ву ша бохуш лелаш хилла цхьа стаг.\n— Делахь кхана хиндерг дийцал, — аьлла, дехардина цуьнга цхьамма.\n— Лама дуьйцур ду ша. — аьлла, «шайх» ву ша бохучо.\n19. МОЛЛИНА ДИНА СУЬЛХЬАНАШ\nЦхьана дийнахь суьлхьанаш ден пхьар волчу веана молла.\n— 1аламат меле г1уллакх ду ахьа дийриг. Къаьсттина х1окху мархи баттахь цхьа суьлхьа дича, ткъа ламаз диначул мел хир бу хьуна, — аьлла, и хаста а вина, д1авахна молла.\nЦкъа цхьана дийнахь чувоьлла болх беш 1ачу пхьерана дагадеана, ша-м къахьоьгуш вара, марха а багахь, молла х1ун деш ву хьажа везара ша аьлла. Вахана къайлаха чу хьаьжча, коре х1ума а тоьхна, хьена ч1епалгаш дууш 1аш гина кхунна молла.\nШозлаг1чу дийнахь шен суьлхьанаш д1адахьа веана молла.\n— Ой, — аьлла цо, — туркхаш ма бац хьан кхарна юккъехь?\n— Го баьккхича, хуур хиллехь, молла а вуьллур вацара ас, — аьлла, жоп делла, оьг1азваханчу пхьеро.\n20. МУРДО ШЕН ШАЙХЕ АЬЛЛАРГ\nЦхьана дийнахь тачанки т1е а хиъна воьдуш волу цхьа хьаьжа борза т1ехь лаьтташ волчу шен мурдана т1екхаьчна. Шена шен мурд ца вевззашехь, цо цуьнга салам делла. Шега цо салам делча, иза вовза а вевзина, дуьхьал а ваьлла, шен шайх хиларе терра, т1ехдаьккхина цуьнца т1екаре а ваьлла, мурдо шен устазе дехар дина:\n— Тховса буьйса а яккхий, кхана г1ахьара хьо д1а, — аьлла. Иштта т1ехваьлла и шеца т1екарваьлла хьаьвзича, шена ца вевза дела, шайхо шен мурде аьлла:\n— Ванах, суна хьо вовза-м ма ца вевза, хьо мила вара? — аьлла.\nЦу тайппана цо шега хаттар дича, мурдо шен шайхана жоп делла:\n— Деллахь, юххехь кхин накъост а воцуш, х1окху борза т1ехь лаьтташ волу хъайн мурд ца вевзича, кхана дог1а долчу къематдийнахь, оццул дукха долчу халкъа юккъехь со муха вевзар ву техьа хьуна? — аьлла.\nД1авоьллачу мурдо шен киснара суьлхьанаш схьа а даьхна, кхин хьуна виpд а доккхур дац аса аьлла, суьлхьанаш шайхе д1аделла.\n21. МОЛЛИН МОЛЛЕХ ТЕРА ШИ Х1УМА\nМоллин а, моллин зудчун а дов даьлла хилла. Зудчо эххара аьлла:\n— Моллех тера-м вацара хьо. Молла хуьлу хьо санна? Ши х1ума-м ду хьан молличух тера…\n— Ой, зуда, — аьлла моллас, — ши х1ума хилча-м тоьар ду. И ши х1ума х1ун ду-те? И алахь цкъа.\n— Дера ду, стаг, шен хенахь ламаз ца дар а, саг1ийна х1ума ца ялар а. И шиъ ду-кх.\n22. МОЛЛИНА АЬЛЛА Х1УМА\nЦхьана х1уманна т1ехула молла Сапарбек хьахийна наха.\n— Д1аваккхийша молла Сапарбек, цунна хууш х1умма а дац. Цул воккха 1овдал карор вацара кху нана-махкахь, — аьлла иза дика вевзаш волчу Дагас.\n— Вай, 1елам стаг ма ву иза. Ма алахьа цунна иштта, — дуьхьало йина цигахь хиллачо цхьамма.\n— Къор1анаш дешна вай иза-м, — вистхилла кхин.\n— Дера бакъахьа стаг-м ма ву молла Сапарбек. Яхкаеллачу кхелли т1е вилла мегар дацара иза, — ч1аг1дина Дагас.\nИ хабар моллех д1акхетта. Доккха дег1 а, т1ехьаьжча буьрса а, дера а волу Сапарбек оьг1азвахна Дагина. T1e г1еххьа 1овдал а, девне вала кийча а волу Сапарбек, ша т1екхаьчча, Дагех лата ойла йолуш хилла.\nЦхьана сарахь пхьоьхана нах гулбеллачохь вовшашна т1eнисвелла Сапарбеккий, Дагий. Моллин оьг1азе къегачу б1аьргех а, цо шен 1аьржа совра долчу йоккхачу шаьлтанна т1едиллина, куьйгах а б1аьрг кхетта, ша дийцинарг цунах д1акхеттийла а, иза х1инца шеца девне вала дагахь вуйла а хиъна Дагина. Т1аккха иза меллаша адамийн тобана юккъе а вахана, мас-малик а хилла, д1ах1оьттина.\nЭххар т1екхаьчна Сапарбек Дагина. Цунна дуьхьал а х1оьттина, массарна а хозуьйтуш, буьрса вистхилла молла:\n— Ва, Дага, со яхкаеллачу кхелли т1е вилла а мегар вац х1унда аьллера ахьа хьастаг1а? — аьлла, шаьлтанан мукъ схьалаьцна Сапарбека.\n— Эй, велла вала со делаъ, Сапарбек, ма ч1ог1а юьхь1аьржа х1оьтти со. Xloкxy нахана хьалха ас доьху хьоьга сайна къинт1ера валар. Хьо кхелли т1е вилла мегар вац аьлла ч1ог1а г1алат ваьлла хилла-кх со. Мегар ву ахьа дешначу къор1анор, дукха ч1ог1а а мегаш. — аьлла Дагас.\n— И ша ду х1ета, — юхаваьлла хьекъална аьрта волу молла.\n23. МОЛЛИН А, ЦУЬНАН ЛУЛАХОЧУН А КЪОВСАМ\nМолла Сапарбеккий, цуьнан лулахо Сатабиссий къовсавелла хилла цкъа:\n— Гиллакх тоьлу, — аьлла, и шегахь цкъа а хилла а, хир долуш а воцчу Сатабис.\n— Х1ан-х1а, комаьршалла тоьлу, — бохуш хилла, и шегахь янне а йоцучу Сапарбека.\nИ ший пайдабоцу ши стаг вуй хуучу наха башха тергалбеш а ца хилла церан къовсам. Эххара церан г1овг1а к1орда а йина, царна т1евеана Дага.\n— Дага, хьо х1ума девзаш а вара, алахьа, г1иллакх тоьлу я комаьршалла тоьлу? — Цу т1ехула къовсавелла шуьшшиъ? — дуьхьал хаттар дина Дагас. Юха ша жоп делла:\n— Дера царех муьлхарг тоьлу ма ца хаьа суна. Вуьшта и ший а къонахчуьнга бен лелалур доцийла-м хаьа. Ашимма и къийса а ца оьшу.\nНах кхетта цо бохучух.\nЦхьана стагана моллин кет1ахула чекхволуш, пондар локхуш хезна.\n— Ой, и пондар молла 1ачохь ма бу локхуш, — ойла хилла, чухьевзина иза. Чуволлушехь хаьттина цо:\n— Лулахочунна пондар лакха хаьа хьан? — аьлла.\nМоллас жоп делла:\n— Суна санна дика-м ца хаьа.\n25. ХАН ЙОЦУШ БЕАНА МАРХИН БУТТ\nМархин баттахь марханаш кхобу ша бохуш, лелаш хилла цхьа стаг. Шен зудчунна хьалха моттарг1анаш а лелош, къайлах цигаьрка узуш хилла цо, шайн к1ет1арчу г1одмийн такхорах а вулий.\nЦхьана дийнахь шайн такхорах к1ур оьхуш гина зудчунна. Ц1е яьлла моьттуш, хьаьдда т1еяханчу кхунна шен майра гина, такхорах а воьлла, к1ур беш. Йоьхначу зудчо аьлла:\n— Вай, елла яла со!\nТ1аккха майрачо аьлла:\n— Ма яла хьо-м елла, хан йоцуш т1ебеана xlapa мархин бутт бала-кха белла.\n26. МАРХИН БУТТ\nЦхьа ши стаг хилла цхьацца хабарш дуьйцуш лаьтташ. Цхьамма аьлла:\n— Борз санна т1ебог1уш мархи бутт а бу вайна…\n— Баг1ахь, дера бу вай охьа а таь1на, т1ехбалийтур.\n27. ХЬЕКЪАЛЕ МОЛЛА\nЦхьана йоккхачу юьртахь вехаш-1аш хилла цхьа молла. Цхьана дийнахь шен юьртахошка схьа а кхайкхина, цаьрга аьлла цо:\n«Суна хала ду шу беллачу гергарчу нахана т1ера ламазаш дан, х1унда аьлча, церан кешнашна доьг1на чурташ дац, уьш ца хилча, суна мила мичахь д1авоьллина ву ца хаьа. Цундела аш чурташ х1итто а деза, суна цхьацца уьстаг1 бала а беза. Т1аккха аса ламазаш дийр ду шун беллачарна т1ера».\nШайн моллас бохучуьнга ла а доьг1на, чурташ х1иттийна ламароша шайн гергарчу нехан кешнаш т1е. Цул т1аьхьа моллина цхьацца уьстаг1 а белла. Массо а ламанхоша х1иттийна чурташ, амма цхьа молла виссина чурт ца дуг1уш шен ненан кош т1е. Цецбевллачу наха хаьттина моллига:\n— Ва, молла, оха массара а и чурташ х1иттийча, ахьа х1унда ца х1оттина хьайн ненан кош т1е чурт? — аьлла. Моллас жоп делла:\n— Аса х1унда дуг1у чурт? Х1инца чурт доцуш сан ненан бен каш дан а дац кешнашкахь, ткъа и каро суна х1умма а хала хир дац.\n28. МОЛЛАС ХЬАЬЖК1АШ ЯТТАР\nЦхьана дийнахь 1уьйранна маьждигехь ламазна а кхайкхина, маьждигехь 1уьйра ламаз а дина, ц1а веана молла. Ц1акхаьчча моллина дагадеана делкъалц куьпара колхозан хьаьжк1аш ятта ваха.\nДикка тишо т1е х1ума а юьйхина, зудчуьнга ша делкъале ц1а вог1ур ву аьлла, хьаьжк1аш ятта вахана иза. Зудчуьнга ша цига воьду ца аьлла цо.\nД1а ма-кхаьччинехь дика декъачу дечигах ц1е а латийна, колхозан хьаьжк1ашна юккъера хьаьжк1аш яьхна, уьш ятта волавелла молла. Цхьана aгlop йиъ хьаьжк1а ятталуш дика ц1е хилла моллин летта. Иштта xlapa 1аш делкъа хан хилла. Делкъана ламазана кхайкхар диц а делла, т1етаь11ина шен хьаьжк1аш йоттуш 1аш хилла молла.\nТ1аккха юьртара баккхий нах молла кхойкхуш ца хезна, xlapa лаа х1ума дац аьлла, маьждиге гулбелла. Молла маьждигехь ца карийна царна. Шаьш д1ах1ийттина делкъа ламаз а дина, моллин ц1а бахна баккхий нах. Кхайкхина араяьккхина моллин зудчуьнга хаьттина цара, молла стенга вахана аьлла.\nШена-м ца хаьа, аьлла зудчо, ц1а ваза ву и 1уьйранна араваларх.\n— Эй! дела не1алт хила цунна, шайт1а, ша ма-дарра шайт1а, молла-м и цкъа а вацара, — аьлла д1абахана юьртара нах.\nКхано суьйранна хьаьжк1аш ятта а, яа а к1ордийна ц1а веана молла. Зудчо хаттар дина, дийна сарралц хьо стенгахула лелаш ву аьлла. Тахана вайн юьртарчу нахе хьайн вон ц1е яккхитина ахь аьлла. Не1алт эли хьуна.\n— Эй, д1аяьллехь, зуда, тахана санна дика ц1е сан цкъа а хилла хир яц. Цхьана aгlop дика йиъ хьаьжк1а ятталуш, ч1ог1а дика ц1е яра сан тахана.\nЗудчо-м йуьцург тахана не1алт алийтина шен цо вон яккхийтина ц1е яра, ткъа кхо йуьцург ша хьаьжк1аш еттина ц1е яра.\n29. ВИСХЬАЖИН ЖАЙНА\nЦхьа молла хилла боху, вехаш. Цуьнан лулара цхьана жимачу cтara хаза зуда ялийна хилла.\nЦхьа хан яьлча, суьйранна хи т1е яха арадаьлла хилла нускал, букъ буьззина охьахецна ч1аба а йолуш. Суьйренца араваьллачу моллана гина и жима зуда. Цуьнга ч1ог1а безам бахана хилла моллин.\nТ1аккха и зуда шена т1е а кхайкхина, моллас аьлла цуьнга: хьан месашна б1аьрг хила там бу, иза ца хуьлуьйту жайна ша докхур ду хьуна, хьайн масех цхьа ши-кхо мас а яхьаш, йола ша волчу.\nЦ1аяхача, шен майрачуьнга дерриге а д1адийцина зудчо.\n— Хьайн аьттан ц1огах ши чо а баккхий, иза ло ахьа цуьнга, — аьлла майрачо. Цуьнга ла а доьг1на, жайна а даьккхина ц1аеача:\n— Кхунах х1ун де аса? — аьлла хаьттина зудчо майрачуьнга.\n— Хьайн аьттан ц1оганах д1адехка иза. — аьлла майрачо.\nТ1аккха ваьлчи а, вахчи а ца вуьтуш, моллина т1аьхьа баьлла хьийзина боху и етт. Т1аьххьара а цо ма1аш 1иттина вийна а боху иза.\nМацах цхьа бено хилла цхьаьна йоккхачу басах гихь дечгаш чу кхоьхьуш. Т1аьххьара йисина дечиг эцна xlapa чу воьдуш, цхьаммо xlapa га а гина:\n— Оццул хала къахьоьгачул и дешкаш цу басах чу х1унда ца керчайора ахьа? — аьлла.\n— Дера бакъ ма бах ахьа, — аьлла, шен гира дечиг а эцна, юха хьала ваха, бахара, бено, иза чу карчо.\nБеночун буц юккъе эппаз доьжна хилла. Шен эппаз буц юккъехь леха к1ордийча, уллорчу асвалтан новкъа а ваьлла, беночо аьлла:\n— Со 1овдала-м вац, бецашна юкъахь эппаз леха, уллохь сирла асвалт хилча.\n32. БЕНОША КХОЬССИНА ЙОККХА ТОП\nБеной хилла Ведана чу йоккха топ тоха дагахь. Цара харичу молха а доьхкина, т1ехула даккхай т1улгаш а тийсина, цунна буха ц1е латийна хилла. Цхьа хан яьллачу хенахь, ц1е молхана т1е а кхаьчна, хара иккхина, юххехь 1аш болу беной х1аллак а беш.\nЙоккха топ д1акхетча, х1ун хир ду хьажа цхьана диттана т1еваьлла дийна виссинчу беночо аьлла: х1оккхузахь xlapa къемата де х1оттина долу х1окхо, Веданахь-м дийна х1умма а дитина хир дац.\nЦхьа бено хилла боху, х1уъа дарах кхера ца луш. И кхеро дагадеаначу накъосташа, — тховса кешнашка а вахана, чарташна хьокхамаш декъа ваьхьар варий хьо? — аьлла хьовзийна хилла.\n1усман (иза хилла оцу беночуьнан ц1е) резахилла.\nШен гали а эцна, могг1ара хьокхамаш а доькъуш, вог1уш хилла 1усман.\nИ кхеро баьхкинчу накъостех цхьаммо аьлла, чуьрта т1ехьа а леч1къина:\n— Суна а лохьа, 1усман. 1усман-м шек а ца ваьлла:\n— Хьан очарт т1екхаьччахьана.\n34. ВОН ЗАБАР\nЦхьа стаг велла аьлла, кеп х1оттийна, цунна каш а даьккхина, марчо а хьарчинна, коша а виллина, накъосташа 1усмане аьлла.\n— XIapa ахь тховса ларван веза, тахана латта т1ехьакха ца магадина вайна.\nКаш лардеш 1усман 1аш буьйса юкъал т1ехъяьлла 1усман кхеро дагахь кошахь верг меттах хьеволавелла.\n— Хьо дакъа делахь, дакъа санна 1илла, дацахь аса дийр ду хьох, — аьлла 1усмана.\nХехь хилла цхьа бено. Къу лаьцна цо, т1е топ а х1оттина. Тоьхна цуьнан когаш д1с а бихкина, шен буткичу иза охьа а виллина, 1едале хаийта вахана иза. Милицехь берш цецбевлла, кхуо когаш а бихкина, къу охьавиллина ша аьлла хаам бича.\n— Ой, иштта муха воьхку къу д1а, когаш д1а а баьстина, д1авахана ма хир ву иза, — бохуш, карзахбевлла милцанераш. — Тайпана муьлхачу нахах ву хьо, ва? — аьлла хаьттина цара эххара.\n— Бенойх ву, — аьлла, шек а воцуш, хехочо.\n— Т1аккха кхеташ ду, — аьлла бийлабелла милцанераш. — Д1авало, хьайн ха де, д1авахана хир ву хьаи къу.\n— Хир вац, — аьлла, ч1аг1деш, хехочо.\n— Х1унда боху ахьа? — хаьттина вукхара\n— Иза а бено волун дела боху, — аьлла хехочо, — д1а а васта-велла, д1аваха дага дог 1ур дац цунна\nХевзина бахана туькана д1акхаьчча, хехочо д1а ма-вехккара, 1уьллуш карийна царна къу\n36. МОЛЛИНА ТЕСНА КХЕРАМ\nМовладехь гулбелла хилла цхьа нах (беной хилла уьш). Молле цхьамма хаьттина бах:\n— Беной тайпа дукха доккха а ду, вайн бух бийцахьара, вай муха, мичара схьадевлла дийцахьара ахь, — аьлла.\n— Цхьана зудчо, шен цхьанне долахь йоцуш дина бер д1акхоьссина хилла, — бохуш долийна моллас — Цхьана гу т1е охьадиллина хилла иза. Цхьана аьрзуно и бер шен бен чу д1адаьхьна. Иза к1ант хилла. Г1еххьа онда ваьлча, и к1ант бен чохь кара а вина, цхьамма ц1а а валийна, кхаьбна. Бено аьлла цунна ц1е тиллина хилла. Цуьнан т1аьхье ю х1инцалера бенойн тайпана нах.\nТ1аккха аьлла бах, и хаьттинчо молле, ша хьоьга хатта а хаьттина, ахь и дийцина ца хиллехь, бакъдолуш, ша xlapa шаьлта 1уттур ма яра хьуна аьлла.\n37. БЕНОЧУЬНГАРА ДАЬЛЛА Г1АЛАТ\nБено хилла лекхачу т1айна т1ехула волуш. Юккъе кхачале х1окхунна т1айна т1ехь даьлла 1уьрг гина. Т1аккха ша шега лен ваьлла бено: «Делахь, х1окху 1уьргана т1ехула вала г1ортахь, хи чу вожа мега-кх со, чувожахь, хьала ма валалур вац…».\n— Эх1-х1ай! Ма хьекъале корта бу хьан, атта дац суна, оцу жимачу 1уьргахула вожаг1ертачул, т1айна т1ехула иккхича, — аьлла, т1айна т1ера чутассавелла бено, хи чу воьжна. Хино д1ахьош, мохь тоьхна беночо т1аьххьара. «Деллахь, хьажа, цкъа а ца даьлла г1алат дели-кх соьгара, оцу 1уьргахула со ваьллехьара г1оли-м хиллера».\nВосстановленные с сайта teptar.com.\nБеной забарш лелларш хилларш чеченские анекдоты\nВолк и баран (чеченская сказка с переводом)\nБлагородство чеченцев к другим народам


GoWikipedia - Википеди — маьрша энциклопеди\nХӀинца хӀокху Википеди чохь, нохчийн маттахь 208 858 яззам бу.\nДийнахь хилларг — 13 декабрь\n1545 — Реформацин дуьхьалаберш гулбелла Тридентан соборе (сурт тӀехь).\n1864 — Парагвай Бразилина тӀом кхайкхийна, цигахь пачхьалкхан бахархойх 90% хӀаллак хилла.\n1937 — юьйлаелла Нанкинера къизаллаш.\n1959 — архиепископ III Макарий хаьржина дуьххьара Кипр Республикан президент.\n1967 — грекийн паччахь II Константин гӀоьртира «Ӏаьржа полковникаш» Ӏедалера дӀабаха.\n1981 — Ярузельски Войцеха кхайкхийра ПХР тӀеман хьал.\n1989 — кхоьллина Советийн Союзан Либералан-демократин парти.\n2006 — тӀаьххьара охьадоьдучу хин дельфинаш ялар кхайкхийна.


Арашуковн гIуллакхах комментари йина Кремло\nАрашуков Рауля газ лачкъийна аьлла, долийначу гIуллакхан гонах журналисташа деллачу хаттарна жоп делла Оьрсийчоьнан президентан пресс-секретаро Песков Дмитрийс. Оцу юкъанна, хаамийн гIирсашкахь верси юьйцу, АрашуковгIар лацар а, Нохчийчоьнна газах 9 миллиард декхар ца дитар а вовшашца доьзна хиларх.\n"Хенал хьалха дуьйцийла яц цунах",- аьлла Песковс. Оцу гIуллакхан хьокъехь кховдийна бехк бу, кхелахоша кхи дIа листа дезаш ду и дерриг а аьлла пресс-секретаро.\nКхааридийнахь Федерацин Советан йоьдучу кхеташонехь дIалецира зуламхойн тоба вовшахтохарна бехкевен сенатор Арашуков Рауф. "Газпроман" 30 миллиард сом шен кисана диллина аьлла, шеконашца лецира сенаторан да, "Газпром Межрегионгаз" компанин куьйгалхочун хьехамча Арашуков Рауль а.\nРегионийн социалан-экономикан ситуацина тIехь терго латточу экспертна Зубаревич Натальяна хетарехь, Арашуков Рауль лацар доьзна хила тарло Нохчийчоьнна газах декхар дитар хьехорца. Нохчийчоьнна дала жоп дац федералан, цундела цара и акци дIаяьхьна, газ лачкъочу нахаца къийсам шаьш муха латтабо гайтархьама, боху Зубаревича.\nОцу юкъанна, кхечу эксперташа билгалдоккху, Нохчийчоьнан декхарх дийца а даккхале, Арашуков Раульна тIаьхьа бевлла бара ницкъахой аьлла.


КIирандийнахь чекхбевллачу Эрмалойчоьнан парламентан харжамашкахь тоьлла Пашинян Никола коьртехь волу "Махкахойн барт" парти – 53,92% кхаьжнаш бу цуьнгахьа. Иштта бу пачхьалкхерчу харжамийн коьрта комиссино, кхаьжнаш берраш а багарбинчул тIаьхьа, баржийна хаам. Амма бакъду, оцу партина 0,8% кхаьжнаш ца тоьъна Iедал дуьззина шен декъашхойх дIахIотто, билгалдоккху ТАСС агенталло.\nШолгIачу меттехь йолчу "Эрмалойчоь" блоко хIинцале дIахьедина, харжамийн жамIаш нийса дац, аьлла. "ТIаьххьарчу 8 баттахь леллачу хиламашка хьаьжча, юкъараллин дог-ойланашца ца догIу и жамI. Баккхий гуламаш латтийра оппозицино харжамаш хуьлуш, кIезиг пайдабеъна Iедало, халкъ цунах ца теша", - аьлла ду "Эрмалойчоь" блоко дина дIахьедар.\nКхоалгIа меттиг баьккхина Эрмалойчохь президент лаьттинчу Саргсян Сержан "Сайн сийлаллица" цIе лелочу блоко а, Къоман кхерамзаллин урхаллин коьртехь лаьттинчу Ванецян Артуран "Даймохк" партино а – 5% кхаьжнаш. Парламенте кхача оьшу 7% уьш бацахь а, парламентехь кхоалгIа парти а хила езарна, депутатийн меттигаш лур бу оцу тобанна а.\n"Путина яьхьна тIамах схьайолу джекпот". ХIун хир ду Карабахехь тIом сецначул тIаьхьа\nХаржамашкахь дакъалаьцна Эрмалойчоьнан ах гергга харжамхоша.\nПартийн векалша, тергамхоша, низам лардечу хьукматаша харжамийн де доьдучу сахьташкахь хаамаш баржабора, шайна харцонаш гучуевлла, олий, масала харжамхой Iехабо, царна тIеIаткъамаш бо, бохуш. Харжамаш боьлхучу юкъанна аьрзнаш дина шозза герзаш дийлина меттиг ю, аьлла.\n2018-чу шеран харжамашкахь кхийолу партеш генна тIаьхьа а юьтуш, парламенте кхечира оппозиционер хиллачу, премьер-министр хIоьттинчу Пашинянан блок. Оьрсийчоьнан президентца Путин Владимирца хьошаллехь волу Кочерян ларало цуьнан коьрта оппонент.\nПашинян Никола цуьнан оппоненташа бехкево Эрмалойчоь Азербайнджанца бинчу тIамехь эшарна. ДIадахначу шеран Лахьан-баттахь шина пачхьалкханна юкъахь машаран дийцарш хиллачул тIаьхьа протесташ юьйлаелира Ереванехь премьерна дуьхьал. Эшам хиларна Пашинянан агIоно бехкаш дохку хьалха пачхьалкхан коьртехь лаьттинчу наханна, Кочерянна а, Саргсяннна а.\nГIоьртинчу хьелашкахь дIабахара харжамаш, вовшийн юьхьйохуш хьийзира юкъараллехь агIонаш.


Стенна дайделла сом?\nСанкцийн рогIера пакет ю юкъайолуш\n69 соме гIоьрттуш бу Москох долларан мах пIераскан Iуьйранна. 79 соьмал совъиккхина еврон мах. Шина шеран максимум ю иза, боху тергам бечара.Дужуш ду сом хIара бутт болалбелчхьана а. Бехкебо Цхьаьнатоьхначу Штаташа керла сакцеш юкъайоху аьлла баьржина хаам.\nЮкъаяха кечйина санкцеш йоьзна шина мехкан агент хилла волчу Оьрсийчоьнан иччархочунна Скрипаль Сергейна а, иза волчу яхначу цуьнан йоIана а Британехь дIовш даларца. Советан заманара тIеман гIирс - "Новичок" дIовш – до уьш дарбан цIийне кхачорна бехке. Лондоно а, Вашингтоно а Кремль емалйо химин герз юкъадаккхарна.\nКерла санкцеш юкъаевр ю тIедогIучу оршотдийнахь\nЦхьаьнатоьхначу Штатийн Федералан Реестро шен сайтехь официале йохур ю санкцеш, тIаккха юьйлалур ю "болх бан". Оцу хьокъехь хаам баржийна ТАСС а, РИА Новости а агенталлаша, Вашингтонан векалшна тIе а тевжаш.\nСанкцеш юкъайоху кху беттан 22-чохь, аьлла бара юьхьанца арабаьлла хаам.\nХимин, биологин гергаш тергоне эцарх долчу низамо санкцех лаьцна дIахьедар дан къастийна хан чекхъяьлла Марсхьокху-беттан 22-чу дийнахь. Ткъа санкцеш юкъаяха езаш хиларх болу хаам Федералан Реестре дIакхачийна бу. Юкъадоккху таIзар цо довзийта тарло Марсхьокху-беттан 27-чохь, - аьлла Пачхьалкхан департаментан векало.\nКху беттан 8-чу дийнахь Цхьаьнатоьхначу Штатийн Пачхьалкхан департаменто кхайхкийначу санкцешна кIел йоьлху "шалха пайдаоьцу" (маьршачу Iалашонашна а, иштта тIеман Iалашонашна а пайде хила тору) сурсаташ, гIирс Оьрсийчоьнна юхку компанеш. Оццу декъа юьгур ю Штатийн халкъан кхерамзаллица йозу технологеш, электроника, мехкдаьттан, газан индустрина кхачоен техника юхку компанеш а.\nСанкцийн рогIера пакет Цхьаьнатоьхна Штаташ юкъаяккха дагахь ю массех бут баьлча, нагахь санна Кремло ша химин а, биологин а герзех пайда оьцур боцийла гойтуш гаранти ца лахь. Санкцийн оцу декъо доьхкур ду "Аэрофлотан" кеманашна Штаташка лела, лагIбийр бу Оьрсийчоьнан-Штатийн йохкьэцаран барамаш.


Иштта хуьлу кхин т1ехьийза к1ант… – Журнал Нана\nЖима яцара со х1етахь. Хенал а хьалха доккха хиллачу сан даге хьажа йиш хилча хьанна а хуур дара иза. Доьшуш – шозлаг1чу классехь яра.\n«Амината бохург делаш» олура нанас, ша цхьанхьа йоьдуш, сол жима долчу йишигий, вешигий. Со йоккха ца хилча эра дарий? Дацара!\n– Хьоьга ала дезаш цхьа х1ума ду хьуна, д1а ма г1олахь! – элира, муьшка а еш, т1ехьарачу партит1ехь 1аш йолчу Курсама.\n– Х1ун ду иза? – хьехархочунна хазарна кхоьруш, г1ийлачу озаца, д1а а ца йоьрзуш хаьттира ас.\n– Урокаш чекхъевлчахьана дуьйцур ду ас, – элира цо.\nКурсам сан ненайишин йо1 ю, мел к1езга х1ума а хазанеха санна дестийна а дуьйцуш. Дестийна дуьйцуш, пуьтуш буттуш яра ца ала боху ас. Х1етте а сан уьйра ч1ог1а ю цуьнца, иза дог ц1ена хиларна. Цхьанне а зен-зуламна ца дуьйцу цо ша дуьйцург, иштта д1а, ша шена товш хила лаарна дуьйцу. Б1е туьма делла мачех кхо б1е делла олу. Я къайллаха, шен йиший коча уллу з1е йохьуш школе йог1ий, нанас шена эцна дукха хан яра, ша лела ца йора олий, иштта кхин д1а а. Цундела «хьоьга ала дезаш цхьа х1ума ду» аьлча, ас кхин тидаме а ца ийцира.\n– Ас хьоьга д1а ма г1о ца элира, – олуш, едда еъна, т1аьхьа кхиира иза, кет1а кхаьчна йоьдучу суна.\n– Со ц1а кхачале 1арж ло вайна, Курсам. Хьо санна юххехь 1аш ма яц со. – элира ас. Со ян а яра, дикка гена яха езаш.\n– Доцца аьлча, тхан лулара Х1айбуллас сайга аьлларг дийца йоллуш яра со, – боху цо, сан ойла ша дуьйцучунна т1еерзош.\n– Иза мила ву? Х1ун бохура цо? – болар сацийра ас.\n– Кхозлаг1чу классехь ву-кх иза. Ца вевза хьуна?\n– Ца вевза суна-м. Х1ун бохура цо?\n– Селхана ц1а доьлхуш цхьана нисделлера тхо. «Аминат хьан шича хилла-кх! Иза хазахеташ ма ву со!», – олу цо.\n– Ахь пуьташ буьтту! – элира ас, ша дуьйцург бакъхилар цуьнга ч1аг1дайта. Ткъа цо, цу м1аьргонехь:\n– Сайн Делах а, дуьненах а йолийла… кху 1аьржачу лаьтта ког ма буьллийла… сайн нана кхин б1аьрга ма гойла,.. – дуйнашца ч1аг1о ян йолаелира.\n– Дика ду! Дика ду, теша со, – сацийра ас иза, ца сацийча кхин а дикка гена г1ур юй хууш.\nЛакхарчу классера бераша доьшу г1ишло кхин башха гена а яцара тхайчунна. «Яккхий школаш» олура оха цунах. Тхан массеран а сатийсам цхьаъ бара, цига тхаьш дехьадаха лаар т1ехь. Ткъа цигахь, пхьоьалг1чу классера дуьйна болу дешархой бара. Цигара дешна девла ц1а дог1у зудабераш хийла дуьхьал кхетара суна. Уьш цхьацца я шишша цхьаьна кегийчу нахаца хуьлура, бела а боьлуш, забарш а еш. К1антана йо1 хазахеташ хилар, иза берийн х1ума доций хаьара суна. Ткъа со бер дацара, сайн дагахь. Цундела, сайн т1ехьийза к1ант хилар, нийса хир ду аьлла ойла йира ас.\n– Ас х1ун дан деза х1инца? – даггара хаьттира ас Курсаме. Дешарна х1айт-аьлла яцахь а, и санна долу х1ума дийца оьшуш яцара сан шича. Иза х1етахь дуьйна а яра, мел доккхачу а ловзаргахь зудаберийн мог1аре хууш а, гуо боккхуш хелха йолуш а. Бакъдерг дийцича, кхиъна йог1уш йиша яра Курсами, цуьнгара схьаоьцура цо зудаберийн «1илма». Школе яхар, ц1а яр, урокаш 1амийначул т1аьхьа жимах йолчу йишийца ловзоргех ловзар – цу т1ехь чекхдовлуш дара сан «хаар». Цундела дагайолуш яра со цунах.\n– Кхана тхоьга буьйса яккха йола. Дан дезарг ас дийр ду, – элира цо. Со реза хилира.\nЦу буса дукха ойла йира ас. Т1ехьийза к1ант бохург, сан кхетамехь, йо1 хазахеташ волу к1ант вара. Ткъа цара вовшашка х1ун дуьйцу суна ца хаьара. Со г1айг1ане йожийнера, т1ехьийзачу к1анте сайна х1ун дийца деза ца хааро. Нене хатта эхь хетара, цо иза г1ара а даьккхина со хьийзорна кхоьрура. Ас цкъа, цхьана киночуьра актер сайна хазахета, цо йола аьлча цуьнга г1ур яра со аьлча, чохь милла хиларх а, и актер гойттушехь, «сан нуц ву» олий юьхь1аьржа х1оттайора. Цуо иза ца дуьйцуш юьртахь стаг а ца виснера. Цул т1аьхьа, цунна и санна долу х1ума хоуьйтуш дацара ас. Ткъа пхи шо долчу йишина, шена а ца хаьара цу хьокъехь к1адда а. Доцца аьлча, т1е товжа цхьа накъост вацара сан, цхьа Курсам йоцург. Кхана цуьнца, цу хьокхехь дуккха а х1ума дийцаре дан дезаш хилар дагахь а долуш, охьайижира со.\nМацца а д1аевлира урокаш. Курсамаьрга боьду некъ юьхьарлецира оха шиммо.\n– Ма-дарра дийцахь х1инца, – элира ас.\n– Самвар ца вевзаш-м хир яц хьо, дага ца вог1у хир ву хьуна иза, – элира цо.\n– Мила? Ахь х1ун самовар юьйцу?\n– Самвар Х1айбуллах олуш ду. Хьуна хаьа моьттура суна. Доцца аьлча, йиша а ю-кх цуьнан х1уш а, «Лове» сег1аз а духкуш, – элира цо.\n– Ю баккъалла а?! – сан б1аьрг кхин а серла белира.\n«Лове» сег1аз бохург, х1етахь к1езга х1ума дацара. Юкъа хьарчийна кехат т1ехь диллина йоь1ан, к1ентан бес-бесара суьрташ хуьлура. Х1ора суьрта т1ехь безамах лаьцна язъдина дешнаш долуш. И дешнаш гоч дан, леррина дошам а лелайора оха. Х1унда аьлча, ингалсан маттахь буьйцуш бара безам. Т1аьхьуо, оьрсийн маттахь яздина сег1аз а юкъа делира. Сег1аз цаьргахь духкуш хиларо к1ентан сий айъира сан дагехь.\n– Мама, х1уш эцийтахь, – элира Курсама, х1ума йиъна пхьег1аш д1айохуш йоллучу нене.\n– Сан т1оьрмиг киснахь ду хьуна ахча. Шаьшшиъ ма г1олаш, Хьамзат вигалаш. Вайна 1аржлуш ю, – элира цо.\nХьамзат Курсами ваша вара. Цул а цхьа шо ца кхоччуш жима а волуш.\n– Хьамзат вохуьйтур ву ас, – олуш, ахча схьаэца яхара иза.\nДукха хаза хьаьстина, ваша х1уш эца хьажийра Курсама.\n– Хьо тховса яг1ахь, Хьамзат х1уш эца ваийтарца хаам бийр бу аьллера ас, – лере таь1на, къайлаха элира цо. Ткъа ас, «захало дийцар т1ехь» сайн хаар тидаме а эцна, и г1уллакх Курсамах тешинера. Цундела цуо диначунна т1е товш яра со. Хьамзат дукха ца 1аш, х1уш дахьаш схьавеара. Ткъа Х1айбулла я Самвар а, цунах массара ма аллара, хьен ца велира.\n– Суьйре дика йойла, Зама! Чохь вуй Хьамзат? – аьлла, кхойкхург мила ву хьажа наь1аре яьллачу ненайише, цхьаъ вистхуьлуш хезира суна.\n– Дера ву-кх, хьо ву иза Х1айбулла, чу вола, – жоп луш а хезира.\nНенайиша шек ца яьллехь а, суна хаьара, и вог1ург Хьамзатца к1еззиг бала болуш вог1ий. Цундела хилла хир дара сан дог, хьехархочо сайна ца хуъу хаттар дина, еригге а классана хьалха юьхь-1аьржа х1оьттича санна сиха детталуш. Ткъа х1инца, Далла хастам болу, цхьанна а хьалха юьхь-1аьржа х1отта меттиг бацара. Цундела айс-сайн са а тедеш, Курсамина юххехьа хилира со. Ткъа тхан «хьаша» чоьхьавелира, соьгахьа схьа а ца хьожуш, суьйре дика а йина, Хьамзатца дехьа чу вахара. Эхь хетахь а, дикка хьаьжира со к1анте. «Самоварана» кхин а цхьа кхачамбацар т1е кхийтира: Африкера валийча санна, 1аьржа вара иза. Г1аьххьа ойла йоьхна лаьтташ йолчу соьга, муьшка а еш:\n– Яло, дехьа чу йоьду вайшиъ, – элира, Курсама.\nСо т1аьхьа х1оьттира. Тхойшиъ чоьхьа яьлча, хьала айвелира иза. Хьамзати суьрташка хьожуш 1аш вара и.\nТхан хьаша къамелана говза хиллера. Х1инца, дуьххьара санна 1аьржа а ца хетара суна иза. Ткъа дуьйцург, школах, цхьацца кинох лаьцна дара тхан.\n– Шу х1ун деш ду? – аьлла, чоьхьа елира, хьошалг1а яхначуьра ц1а еъна Курсами йиша Кемс. Кегийчу наха хийисте кхойкхуш елахь а, хабарца а, леларца а бер санна яра иза. Цундела, тхоьца охьахиъна, къамелана юкъа еара.\nСиха т1аьхьакхиира иза оха лелочунна.\n– Ма хьагвелла со, мала хи хир дацара вайгахь? – элира тхан хьешо.\n– Хил дукха х1ума вайгахь ян а ма яц, оха шиммо дохьу, – аьлла, сан пхьаьрс а лоцуш, хьалаг1аьттира Кемс. Куршки чохь мала хи дан шиъ ваха ца оьший сайна хуъушехь, шичас бохург дира ас.\n– Ахь кховдийча нийса хир ду, – аьлла, соьга куржка кховдийра цо. Ткъа ас, «нийсадерг» дан лууш, схьаийцира.\n– Дала саг1а дойла! Хи мел дезачунна езийла, – аьлла, еса куршка юхаелира к1анта. Кемс елаелира, ткъа со хаъал юьйхира. Эхь хийтира, дукхахдерг Кемсах, цуо и т1ехдетташ суо хьийзор юй хууш.\n– Аминат, кхана а хир ю хьуна кхузахь, сег1аз далахь тхуна, – элира, д1аваха хьалаг1аьттинчу хьеше, Кемсас. Сег1аз дезахь а, нийса ца хийтира суна цуо аьлларг. Мел к1езга а тхуна цхьацца диъ дан дезара цуьнан, ткъа и ондда зен дара. «Лове» сег1аз, кхечарал а механа дикка деза дара.\nКемсас нене дехар а дина шозлаг1чу буса а сацийра со.\nСийсара санна, веъна тхоьца 1ачу Самваре, деънехь схьакховдийна хир дарий шена хуъушехь, хаьттира Кемсас:\n– Сег1аз ца деъна ахь? – аьлла.\n– Юха вог1уш дахьар ду ас, – олу вукхо.\n– Х1умма дац, кхана деъча а мегар ду, Аминат кхана а 1аш ю, – элира, цо. Ткъа со Кемсе д1ахьаьжира, суо кхана 1аш хиларх лаьцна сайна х1умма а ца хуудела. Сан цецъялар хааделлачу цо, шена т1е доьг1на сан хьажар а лоцуш, б1аьрг та1ийра.\nКхозлаг1чу сарахь кхин а хаза 1ийра тхо, х1оранна шишша деъна сег1аз а 1уьйшуш, сих-сиха хи а доьхуш, «Хи мел дезачунна езийла!» а олуш соьга. Со эхь хетий х1оразза ц1ий а лора. Хьамзат а вара, шеца ц1аьххьана гергалло ч1аг1деллачу «доттаг1чунна» реза хилла 1аш. Суна деллачу сег1азана юкъара кехат т1ера дешнаш гоч дира оха. «Суна хьо дукха еза» аьлла. И дешнаш Самвара соьга аьлча санна, вовше хичаш йина, д1адерзийра Кемсас а, Курсама а.\nКхана а сег1аз лардийр ду аьлла, д1асакъаьстира тхо. Кемсас, тхан нене юх-юха дехар дира, со кхин а йитар доьхуш. Ткъа суна, х1инца гуттара а, ненайиша йолчохь 1ен лаьара. Амма т1аьххьара дина дехар эрна дина хиллера, тхан самукъне меттиг кхин д1а ца х1оьттира. Хьамзат а вахийтира оха х1уш эца. Амма эрна дара: я сег1аз, я 1аьржа к1ант тхан б1аьрга ца вайра. Со, т1е дог1учу дийнахь, сайн ц1а йирзира. Бакъ ду, школехь ларвора ас иза, амма я чу волуш, я араволуш гуш вацара.\n– Цомгуш-м ца хилла-те иза? – хаьттира соьга, Курсама. Ца хаьа аьлла, белш саттийра ас.\n– Церан класса чу хьаьжнера со, т1епаза вайна-кх иза, – хьехархо д1айоьрзу ларйина, лере таь1на элира цо.\nЦул т1аьхьа масех де даьллера. Дагахь а доцуш, чу вог1у иза а, ара йолу со а дуьхь-дуьхьал нисделира. Йист хила дагахь батт оззинчохь «т1ехьийза к1ант» д1а а вахана йисира со. Кхин а нисделира, Самвар ца евзаш санна т1ехъвалар. Со, тхайна х1ун хилла т1аьхьакхуьуш яцара.\nКъайлехь лаьттича бакъахьа дерг а, цкъа а цхьанна а ца хиъча дика хин дерг а нахала цадолуш ца дуьсу.\n– Самварана йишас йиттина хилла, – элира, цхьана дийнахь Курсама, ша дукха мехала къаъ боккхуш санна.\n– Х1унда? – со юьхьанца теша а ца тийшира.\n– Муха х1унда?! Шен сег1аз лачкъийна аьлла.\n– Хьан аьлла хьоьга иза?\n– Луларчу зудчо мамига дийцина-кх.\nИза ирча кхаъ бара суна. Лулара зудчо дийцина бохург, и церан куьпахь мел волчунна а хаьа бохург дара. Сан дог дохийнарг цхьа х1ума дара, сан дуьхьа динчу къолана бехке со ю бохург. Цуо а йина-кх со бехке. Цундела ца хилла дуьхьал кхетча вист а. «Иштта хуьлу кхин т1ехьийза к1ант», – аьлла, ойла йира ас. Дукха лийлира со, иза вехачу ураме яла а ца лууш. Лаьттах йуола лаам хуьлура нанас: «Го а ца туьйсуш, вайн нуц вехачу кет1ахула девр ду вай», – цхьанхьа доьлхуш аьлча. Суна ца дезий хууш олуш дара цо иза. И къамел хезначул т1аьхьа, сан цхьанхьа а яха дог ца дог1ура.\nАтта ца хилла баккхийчеран дахар. «Йоккха хила г1ертачул а, мукъа хан яьлча, сайн йишийца тайнигех ловзар тоьлу суна», – аьлла еъначу ойланехь ч1аг1елира со.