Магас | ЦIена тIехье – сийрда кхоане - БезФормата.Ru - Новости\nЦIена тIехье – сийрда кхоане\nДахача адамашта паргIато хургьяр деш, къахьегаш хилар чIоагIа эшаш гIулакх да тахан латтача хьалах. ХIана аьлча, дерригача дунен тIа цхьатарра паргIато яьржай Iилмаш кIоаргагIа тохкаш Iомадирца, поалхамца алсамбувлача наха хьегаш дола къа бахьан долаш. Цу тайпарча гIулакха дIатIехьакхе, дуненца хила чам болаш моттигаш вай мехка ГIалгIайчен доазон тIа а вIаштIехьа йоахаш я цхьаццанахьа.\nДика лахар, из кхедеш хьалдар, цунца никъ бар, из даха дисар догдоахаш къахьегар чIоагIа дика да. Кхы вIалла деце мехка, шахьара, пхье куц доаккхаш, наха салоIам хулаш вай моттигаш хозъеш хIама да из. Бакъда, хьадаьр лора а ца деш, из кегадеш, цох адама зулам деш хьувзар геттара во гIулакх да укх кегаенна латтача хана хIаьта а.\nВайна ховш ма хиллара тIехьарча хана Наьсарен шахьар хозагIча оагIорахьа тоалуш, шерлуш йоагIа. Бакъдар аьлча хила йиш йолчоа юхера ма хетта тоаеннаеце а ди тIехьа амат хоз луш, дегIайоагIаш я вай Нана-Наьсаре. Цунца наьха са а къердалу.\n«Сердало» редакце юхе иттех метр мара гаьна йоацаш остановка я, нах дIа-хьа кхувлаш йола юкъара маршрута автобусаш сувцаш. Iуйранна балха хьабоагIача хана а, сайранна юха чуболхача хана а цига бахка а баха а нийслу тха болхлой. Со а нийслу цу остановке водаш-воагIаш. Кхы массаза машина лоаллаш мича лел со.\nХIетта мо, се балхара ма ваьлланге а автобусаца чуваха лаьрхIа, дIа а ваха остановке хьежаш болча наха Iоховша лаьрхIа техача гIанда тIа Iоха лаьрхIа Iолохлушше аз зийр букъ беттача дIаьхача гIанда тIаоттадаь сурт. Дукха тайпара эздий доаца йоазош да цу тIа даь. Ший вIалла а саг хетача сага яздулар тамаш йолаш да даь йоазош. ДIа-хьа яппараш еш а, безам, гоамал, майрал, эсалал, доастамал гучайоаккхаш а къамаьлаш да гIанда тIа яздаьраш. Цул совгIа, геттара сона халахийттар да язбаь бIеха мотт.\nТIехкарал лохах къамаьл деш, шийга хьааьлча товргдац, мегаргдац аьнна хета хIама нахага дувцаш волча сагах адам лаьрхIадац вай къамах болча наха. «Къамаьле тIехкарал лохе кхувдар маIи вац», яхад вай даьша. Даьла раьза хилва цунна, Белхарой БатIал-Хьажас аьннад, аьле боккхийча наха хьоаду, «Кертахи, гигахи, юхахи воха йиш яц къонах», аьнна. Цун маIан да – цу кхаь хIамах цхьаннех хьо веха вале къонах вац хьо яхилга. Цудухьа сона хала да вай къамах болча наха из мо хIама даьд аьлча теша.\nДаггара бале а итт шерагара ткъаь шерага кхаччалца бола кагирхой хургба уж хIамаш яздаьраш. ХIана аьлча кхы зIамагIболчарна цу тайпара хIама язде ховргдац, хIаьта боккхагIчарна из харцахьа долга хов хургда. Сона хет иштта хургда аьнна, деце а хилам деза. ХIаьта цу аз белгалъяьча хана чу боагIача кагирхоша цу тайпара хIама дIа-хьа дувцаш, е гушбоацача нахага яздеш хилча цар хьаькъалаш гоалдаргда, царех хурделаш хургья. ХIаьта из мегаргдолаш дац. БоккхагIаш ба шоай дезалга хьажа безараш а царна дезар, эшар хьалхадаккха дезар а.\nХьамсара дай-ноаной, шоай бераш фу леладу, цар шоай мотт мишта бувц, уж мичахьа лел, цар фу юъ, фу мола хьажа. Геттара хоза остановка я из аз лакхе хьоаяьр, цу чу теха гIанд а да дика, бакъда вай бераш из моттиг дегазаяьккхай. Мегаргдац из, дIаала вай берашка.\nХетаргахьа Дала адама деннача совгIатех керттерачарех да бIаргаса. ХIама гуш волча сагаи, гуш воацача сагаи юкъера юкъ йоккха я. Шийна Дала бIаргаса деннача саго хам бе беза, ца бой харцахьа а хургда.\nНАНЕ ШОЛЛАГIА ДУВЦАР\nХьамсара са доттагIий! Со-м юха кхаьчай шо долча… Сатессадарий оаш сога?\nХоза гIулакх. Эзди саг.\nГIалгIаша оалаш да: «ФуннагIа тIакхачарах, миччахьа нийсваларах эзделах воха мегаргвац», — аьле.\nМалагIа да из эггара мерзагIа дола даар? Модзи? Е хьовла? Бакъда даараш тайп-тайапара кийчду наха, хIаьта наьна кулгашца кийчдаьча даарга кхоачаргдолаш цхьаккха хIама дац!


Цун ци лелаю Iаьлий-Юрто — Сердало\nЦун ци лелаю Iаьлий-Юрто\nГIалгIай мехка хозагIйолча моттигех цаI я Iаьлий-Юрт. Вайна ховш ма хиллара, ГIалгIай ах паччахь (облисполкома кулгалхо) хиннача Горчханов Iисий Iаьлан цIи я цу юртах тиллар. Укх шера 120 шу дуз ший къаман гIулакх бахьан долаш Iазап лайна вола, из денал дола къонах вича денз. Массехк дешаца дагадохийтаргда вай цун вахар. Из ваь хиннав 1898 шера Пхьилекъонгий -Юрта. Бувзамца ювзаенна техникум яьккха хиннав из вай мехка революце болам болалуча хана. 1918 шера коммунистий партена юкъе а вахе, вай мехка хьалхалаттача нахах цаI хиле дIавода Iаьла. 1924 шера ГIалгIай къаман область хьайича. Цох ах паччахь хул. Нохчийи гIалгIайи вIашагIтехача, цох Нохч-ГIалгIай облисполкома хьаким хул. 1937 шера Сталина гIозаро боаца бехк бийя набахта валла итт шу суд ю цунна. Из ха яьккхача а хьа ца хецаш, 1954 шера набахтарча больнице кхелхав Горчханов Iаьла.\nЦун цIерагIа йола юрт укх тIехьарча хана дикка дегIаенай. Укхаза дах вай къамах хьадаьнна дуккха тайпаш: Албошнаькъан, Аспинаькъан, Гаьгенаькъан, Йовлой, Оздой, Налгнаькъан, Батайнаькъан, ЦIечой, иштта кхы дуккхабараш. Цу юртара хьабаьннаб вай мехка а цул арахьа а бовзаш бола нах. Масала, царех ва инарал ЦIечой Муса, йоазонхо, журналист хинна Албошнаькъан Муса, профессор, технически Iилмай доктор, Россе инженерий-трибологий вице-президент, Москверча МАИ технически информатикаи машинаш яра технологеи кафедра заведующи, академик Албошнаькъан Iаьла. Дуккхача наха хац аьнна хет сона из вай халкъа поэта Яндкъонгий Жамалдан йоI йига найц волга а.\nШий хана укх юрта вахаш а школе хьехархочун болх беш а хиннав эггара хьалхара гiалгIай абат яздаь вола Цокенаькъан Махьмада МурцаIал. Цун хиннача пхе дезалхочох кхоъ воацаш ва, виса Муради Мусаи хIанз а Iаьлий- юрта бахаш ба.\nДикка эргадаьннад юртарча наьха вахара хьалаш, боахамаш, бераша дешаш йола моттигаш. Къаьстта наха езаенна я Iаьлий-Юртара гимнази. Цун тхов кIалхара арабаьннача дешархоех дуккхабараш, толамца экзаменаш дIа а луш, деша ийттаб вай мехкарча, тайп-тайпара лакхара дешар дешача моттигашка. Тахан Iаьлий-Юрта бах 6269 эзар совгIа нах.\n← Ши дезал\nШколан вахара никъ →


Краснодарехь лаьцна Навальныйн штабан координатор, хьаьвсина цуьнан адвокатан цIийнах\nЕарин дийнахь полисхоша лаьцна оппозиционеран Навальный Алексейн Краснодарерчу штабан координатор Панченко Анастасия. Мэрино магийна йоцчу Навальный лацарца доьзна шоьтан дийнахь ерриг а Оьрсийчохь дIаяхьа кечъечу протестан акце нах кхайкхар до цунна бехке.\nЦул сов, полици хьаьжна Панченкон адвокатан Беньяш Михаилан цIийнах.\nПанченкона низамаш талхорна хIиттийна административан жоьпалла такхарх долу документаш. ГIуллакх луьстур ду Краснодарерчу Ленинан кIоштан кхело, тоха тарло 30 эзар соьме кхочу гIуда.\nАмма ша лоцучу муьрехь Краснодарерчу Навальныйн штабан координатор кхиина бахархошка кхайкхам бан. "Ас массаьрга а доьху 23-чохь акце арабовлар. Жигархой лецарца цара гойту шаьш нах урамашка бовларх кхоьруш хилар", - аьлла Панченкос.\nХьалхо Навальныйн Краснодарерчу штабо хаийтира, шаьш лецарна кхоьруш, Беньяша а, Панченкос а нахехь хан хьош хиларх лаьцна. Амма полисхой тIаьхьакхиина и шиъ лечкъина дехачу меттигашна. Беньяш волчу хIусамах хьовса баьхкинчу полисхоша даьккхина бахьана ду цигахь "тапча лачкъийна волу цхьа хьанех Тимохин веха", аьлла. Амма дIаяьхьина Iедалхоша ши ноутбук, амма ца карийна «лоьху» тапча.


Донбассна автономи лойла дац, боху Зеленскийс\nСепаратисташа лаьцна латточу Донбассна автономи яллане а лойла дац, элира Украинан президента Зеленский Владимира шен пресс-марафон йоьдуш Маршо Радион "Карана Хан" проектан хаттарна жоп луш.\n"Шатайпа статусах долу низам дуьйцуш делахь, цуьнца доьзна вайн хьехайойла дац автономи. Гуманитаран гIуллакхаш ду хьехораш: маттах дерг дуьйцур ду, регионехь оьрсийн мотт базбарх. Цкъачунна шатайпана статусах долу низам проектехь бен дац. Цо билгалдоху хIуманаш дац "Нормандин форматца" шалхадовлуш", - аьлла Зеленскийс.\nЦа дийцира Украинан президента хIун башхаллаш хир ю кечдечу низаман. Цунна хетарехь, регионан статус къастош лелха тарлуш йолу проблемаш йийшаялур ю цигара Iедал пачхьалкхан центрах тIех чIогIа ца доьзчхьана.\n"Дукха до хеттарш оцу арадаккха кечдечу низамах лаьцна, суна гарехь, удуьйшур ду хеттарш, хIунда аьлча, пачхьалкх децентрализацин новкъа яккха дагахь ду тхо. "Нормандин форматца" догIуш низам ду оха кечдийриг. Иза кхето ма деза аш", - бохура Зеленскийс.\nЕарийде дерриг а Украинерчу а, дуьненаюкъарчу а прессин журналисташна жоьпаш луш, Киевехь дIаьккхира Украинан президента Зеленский Владимира.


Полшано дIавелла Байдуев, даймахкахь дIалаьцна\nДукха хан йоццуш Полшан Iедало схьавелла Байдуев Азамат шаьш дIалацарх даредина Нохчийчуьрчу чоьхьарчу гIуллакхийн министралло.\nОцу урхалло чIагIдарехь, жимчу стага хIинцале а мукIарло дина, ша Шема вахарх а, цигахь даIишхойх дIакхетарх а, тIеман тасадаларшкахь шена чов ярх а.\nБехктакхаман Кодексан 208-чу артиклца Байдуевна дуьхьал гIуллакх диллина, талламаш бу дIахьош, хаамбо махкарчу чоьхьарчу гIуллакхийн урхаллан пресс-гIуллакххоша.\nМаршо Радион "Настоящее время" проекте Полшан чоьхьарчу гIуллакхийн министралло жопдаларца, Оьрсийчочьнан вахархо дIавоьхуш, векал йолчу урхаллера кехат кхаьчнера цаьрга. Муьлхачу урхало даийтинера кехат, ца хаийтина.\nПолшан Iедалхоша бахарехь, Оьрсийчуьра кхаьчначу документан бух тIехь а, ишта шайн пачхьалкхана Байдуев кхераме ву аьлла хеташ а, сацамбинера цара иза дIавала.\nHuman Rights Analysis Center организацин куьйгалхочо, бакъонашларъярхочо Гисаев Ахьмада социалан машанехь бира хаам, байначу беттан 31-чу дийнахь Полшано Оьрсийчу Байдуев дIахаьажорах а, буьйсан юкъахь Шалажехь вехачу цуьнан девешин хIусамера иза нохчийн полисхоша лачкъийна, вигарх а.\nГисаевс чIагIдарца, ФСБ-н а, чоьхьарчу гIуллакхийн а бIе гергга герзашца болчу белхахоша цкъа девешин цIенна го а лаьцна, цул тIаьхьа чу а лилхина лаьцна вигинера Байдуев Азамат.\nЮьхьанца Нохчийчуьрчу чоьхьарчу гIуллакхийн урхалло аьттехьа а тIе ца дуьтура, шаьш иза лацар. "Хаамийн гIирсашкахь Байдуев Нохчийчохь лаьцна бохуш, цхьайолчу хьосташа яржийна инофрмаци бакъ яц" аьлла, дIахьедар дира цара.\nИттех шо сов хьалха Нохчийчуьра дIавахара Байдуев. Юьхьанца Полшано политикан тховкIело елира цунна, тIаьхьо Белги пачхьалкхе дехьавелира иза.\nСтохка Белгин полицино дIалецира иза, шайн "пачхьалкхан дозан тIехь теракташ кечдеш хилла цо" аьлла, бехкевина.\nБиллина бехк тIечIагIбан тоьшаллаш а ца карийна, карарчу шарахь Полше депортаци йира Байдуевна, гергарчу иттех шарахь Шенгенан зонерчу пачхьалкхашка вар а доьхкуш.\nТкъа Полшано депортацин набахте воьллира иза цхьана ханна, байначу беттан тIаьххьарчу дийнахь Оьрсийчу доьдучу кеманна тIе а хаийра.\nБакъонашларъярхочо Гисаевс дийцарехь, "Iедалшкара цхьана а кепара дуьхьало а йоцуш" шен дай баьхначу юьрта кхаьчна хиллера Байдуев.\n34 шо долчу жимчу стеган доьзал Полшехь биссина. 8 беран да ву иза.\nБайдуевх Iоттаелла ситуаци, Европехь бехачу нохчийн мухIажиршна цхьа "сигнал" ю аьлла хета Гисаевна.\n"МухIажирш кхузахь маьрша бац, шайн куьг тIекхоччахь хилар гойту тхуна оьрсийн Iедалша. Стешхалла хIун ю цахууш баьхна мухIажирш кхеро гIерта Кремл. Халахеташ делахь а, цунна тIехIуьтту Европан пачхьалкхаш а. Кремлна цара гIо деш хилар билгалдолу, политикан оппозицица къийсам латторехь, церан низамехь дуьненаюкъарчу институтех пайдаэца бакъо хиларца", - аьлла Гисаев Ахьмада.


ГIалгIай мотт лорабеш — Сердало\nУкх деношка Iилман консультативни совета доакъашхой аргIанара вIашагIкхетар хилар ГIалгIайчен Iилман-тохкама институте. Укхаза дакъалоацаш бар института гIалгIай метта отделене болхлой, гIалгIай метта хьехархой, йоазонхой, Iилманхой, Халкъа гуллама депутаташ, Дешараи Iилмани министерство болхлой, хьехархой говзал лакхъярах йолча института болхлой иштта кхыбараш.\nВIашагIкхетаре аргIанара дувца оттадаь хаттар дар, гIалгIай меттеи, литератураи граматикахи, дешарахи латта книжкай хьал дуцаш. Ала деза, дешараи Iилмани министерствос тIехьарча шин-кхаь шера болх беш къа а хьийга керда гIалгIай метта учебникаш овттадаьлга а, уж арадаха лаьрхIа кийчдаьлга а. ХIаьта уж книжкаш пайдана дий, цар тIара грамматика дакъа а, дешара дакъа а ерригача паччахьалкхено дIадехашдола декхараш кхоачашдеш дий даций хьожаш тохкама болх баьб хьехархой говзал лакхъярах йолча институтта филологен кабинета кулгалхочо Овшанаькъан Марема. ДукхагIа, цу тIа гIолла дола хаттараш дашхара тIехьа дар из вIашагIкхетар.\nЦхьа шу хьалха ГIалгIайчен Iилман-тохкама институто Iунал деш хургйолаш Iилман консультативни совет вIашагIъеллаяр ГIалгIайчен Халкъа гуллама депутаташта ларца. Из совет вIашагIйоллара бахьан дар, цхьацца гIалгIай меттаца бала болаш а цох дог лазаш а болча наха халкъа гуллама депутаташта а тхьамада а гIалгIай метта хьал чоалхане хиларах дола хаттараш тIакхахьар бахьан долаш. Цу хана гIалгIай меттаца къахьега Iилманхой а, хьехархой а, йоазонхой а, говзанчаш а Халкъа гулламе вIашагIтеха доккха ховшара тIехьа вIашагIкхетар дIадихьадар цу хьаькъе дола дош дувца аьнна. Цигга барт а кхийтта, из гIулакх ГIалгIайчен Мехкдаьна тIа а дихьа цо а къоабала даь тIаийца вIашагIъелла яр из совет.\nСовета доакъашхой ба масса оагIорахьа гIалгIай меттаца къахьегаш болча нахах ткъаьх саг чувоагIаш, шоашца халкъа гуллама гIалгIай мотт лорабарах йолча отдела къахьегама шиъ депутат а йолаш. ХIаьта цу массарашта а тхьамадал деш совета доакъашхоша шоаш хержа хьалхаяьккха Iилман-тохкама института гIалгIай метта отдела кулгалхо, филологен Iилман доктор Кийнаькъан Аза я.\nЮххьанца болх болабичахой совета доакъашхоша шоашта хьалхашка овттадаь хаттараш-декхараш дар гIалгIай мотт нийса Iоязбаргахьеи, бувца боагIача боараме из нахага бувцийтаргахьеи къахьегаргда, аьнна. Цу гIулакха шера диазза вIашагIкхеташ хIара ховшарга цхьаъ е шиъ чоалхане хаттар доашхаргдолаш дIачIоагIдир совета доакъашхоша. Цу хана денз къахьегаш а цхьацца Iаьдала викалаша а, кхы дIахо йоазонхоша а, хьехархоша а, Iилманхоша а меттагахьа хьакхувлаш дола хувцамаш доашхаш уж карарча хана юкъе даьхача мегаш да е дац, цар пайба бергба е беча пайдал доккхагIа зе дергда – из дош а дийцад совета доакъашхоша шоай ховшарашка.\nЛекхе вай хьоахаяьча филологен кабинета кулгалхочоа Овшанаькъан Марема, цу книжкаш тIа болх бича, цхьаццанахьа кхоачамбоацараш гучадайнад. Уж доашхаш гулбеннарашта хьалхашка ший доклад йийшар гIалгIай метта говзанчас.\n— Вай мишта чакхдалийтад а ца ховш, тхьовра хьалха денз хьадоагIаш, тахан а чакхдайна гIалаташ да цу учебникаш тIа. Эггар хьалха ше мотт Iомабеча хана беро ший даьх наьнах оалаш дола нани дади яха дешаш эрсий меттала мама, папа аьнна доаладаь да. Из хьанийс ца дича даргдац. ХIана Iомадайт вай воай берашка дунен чу цо хьалха оалаш дола дешаш кхыча меттал? ДIахо аьлча, цхьайола параграф шийна тIехьа йоагIача текстага хьежжа хилац, е из белгалдеш хьакъоастадеш йола бокъонаш а хьехархочоа шийна кхетае хала йолаш я. Эрсий метта е кхыча метта учебникаш хьа а ийца вайчарца уж дистача цар тIа къоагадаь хьахьекха да хIара параграфа а бокъонна а, текста а оттам мишта хила беза, малагIа декхараш кхоачашду цо. ХIаьта из болх вай учебникаш тIа ледар ба, хьатоа ца бича барг а боацаш, — аьнна доладир Марема ший къамаьл.\nХIара учебника тIара бокъо Iома мел еча хана цунгахьа йоалаяьча текста кIалха, е дешара книшка тIа долча дувцарашта байташта кIалха белгалдаь яздаь хул хаттараши тIадуллараши. Цу хьаькъе дир дIахо Марема ший къамаьл:\n— Белгалдаьхача хаттарашкахьеи тIадулла-рашкахьеи кхоачамбоацараш да. Мишта? Хьехархочо лерттIа хьабелгал а даь, чура хьадаьста берашка дIа ца аьлча уж кхетаргдоацаш да цхьадараш, хIаьта цу гIулакха хьехархочунга ха яц. Укхаза а къахьега деза берашта классера а цIагIара а болх беча хана аттагIа хургдолаш. Из доацаш дIахо кхы а кхоачамбоацараш да цар тIа. ФГОС программо дIадехаш дола хаттараш хьалдизад вай, Даьла къахетамца цхьа харц кхетам луш, бер кегадала тарлуш йола тексташ а яц цу учебникаш тIа.\nУчебник дале а, дешара книжка оттадеш дале а къахьегаш массехка саг хила веза, кхычахьа цу тайпара долаш да из хIама. ХIаьта вай каникулашта цIагIа Iийнача хьехархочунга дIалу из книжка цу тIа къа а хьега, из болх чакх а баккха аьле. Хала, дукха болх ба из цхьан сага. СалаIа а ма дезий цу хьехархочун, цун из кач ца а доллаш ахча дIа а хийца, лерттIа хьинаре, дог лазаш из чакхдоаккхаргдолаш болх хила беза. Цудухьа цаIи шиъи хьехархо тоъам бац цу гIулакха. Из доацаш хьалха денз юххьанца абат оттадеш къахьийгача нахах дола дош дац цхьаннахьа хьоадаь, е царех бола кхетам а бац. Из хаттар а дашха деза, — аьнна дийцар дIахо Марема.\nИштта кхы а дIахо дийцар Марема ше баьча балхагахьа шийна гучадайнача кхоачамбоацарех. Цо белгалдаьха хаттараш дашханза дарг а дац, царгахьа дола кхоачамбоацараш юстарадаха а деза, геттара бакъахьа баь болх а ба из, аьнна цун доклада къахьегам хьаллоацаш бар дукхаш, бакъда цхьацца долча даькъе Маремаца раьза боацаш а, цо дувца кхоачамбоацараш сов хала дац яхараш а бар. Цул совгIа, хIанз вайга долча книжкашта кепатоха, тIехьагIа кхы а къахьегаргда вай уж хьаметтадоаладеш яхараш а бар.\nИшколе деша ухача берашта эшаш дола книжкаш арахецарах дола хаттар кхаж тассарца къоастаде овттадир гулбеннараша. Хьалхара хаттар дар, хIанз шоаш долча тайпара кхы хувцамаш ца деш цу книжкашта кепатехача бакъахьа дий вай, аьнна. ХIаьта, шоллагIа хаттар дар, царга кхы а хьежийта, цига хьагуча мел дайна гIалаташ, кхоачамбоацараш дIа а даьха, тIаккха мара ара цадаьхача бакъхьа вай уж, аьнна. ХIаране кулг а айдеш даьча хоржамашкахьа вурийтт сагах ялхайтта саг бакъахьа хеташ вар, кхы а нах хьежийта эшар хьатIа а тоадаь, тIаккха мара цу кийча да яхача книжкашта кепа ца техача бакъахьа да аьнна хеташ, цу тIехьа соцам а бир совета доакъашхоша. ХIаьта царна хIанз кепатохаеза яхарех цаI мара хиланзар. Цудухьа хIанзарчоа, лерттIа болх а баь тоадалца цу книжкашта кепатохаргйоацаш сосам баь чIоагI а даь Iодиллар из хаттар.\nДIахо кхы а дукха хаттараш, къовсамаш хилар метта хьаькъе. ХIаране ше-шийна хетар оалаш, метта хьал дувцаш дIадихьар вIашагIкхетара цхьа дакъа. Воай къаьнарча йоазонхоша даь балхаш юха кепатохадезаш хилар а дийцар:\n— Боканаькъан Хьаме Ахьмада, Чахкенаькъан Идриса СаIида, Пхьилекъонгий Махьмад-СаIида, Ведажанаькъан Абабукара Ахьмада иштта кхы а дукхача хьалхарча йоазонхой исбахьлен кхоллама балхаш дац тахан хьа а ийца Iодеша. Уж хургдолаш паччахьалкхен декхар а хинна къахьегар лоархIам болаш дар. ХIара шера цаI е шиъ книжка кепатоха паччахьалкхен аьттув беце вай мотт а литература а дегIадоагIаргдац. ХIана аьлча, мотт хьабераши из лоаттабераши йоазонхой ба, — аьнна белаглдир берий журнала «СелаIад» керттерча редактора Горчхананаькъан Бадруддина.\nЦун къамаьл хьаллоацаш цу книжкашта кепатоха езаш хилар дийцар дIахо кхы а:\n— Бадруддина цIараш яхача йоазонхой балхаш чIоагIа дIаьхий да, дукха къахьийгад цар, шоашкахьа халкъа боккха пайда а хьехам а болаш да уж, яхаш дувц вай Iилманхоша а, йоазонхоша а, хьехархоша а. Из деррига сенна пайдана да, нагахь санна хьа а ийца Iодеша уж цар къахьегама исбахьален балхаш доацаш хилча. Дукха къахьийга хала лехад аз Пхьилекъонгий Махьммад-СаIида «Сина цIенал» яха роман. Дац из тика чура хьаэца а е нахагара дийха хьада а, из мо мара кхыдараш а дац. Царна кепатохар геттара эшаш а вай кхоачашде дезаш а хIама да. Паччахалкхен амарца из болх беш ца хуле, тахан санна дIагIоргда из гIулакх дIахо а, — аьлар ГIалгIайчен филологен университета гIалгIай литератураи багахбувцамаи кафедран кулгалхочо Мартазананаькъан Хьанифас.\nИз дош хьаллоацаш а цу тIехьа шоай оагIорахьа де аьттув бола гIо а дергда шоаша аьнна къамаьл дир халкъа гуллама депутаташа.\nДIахо дийцар гулбеннараша вай мехкарча ишколашка хьалдийтта доахкача йоазонашкахьа дукха гIалаташ хилар, маьждигашка хьехамаш деш болча дийшача наха а шоай къамаьлашгахьа гIалаташ деш хилар, вIаший къамаьл деча хана моллагIболча наха деш дола гIалаташ, тIаьрешка, е тIаьшта тIехвоаллача, е тикашка хьалдийтта доахка гIалгIай меттала дола йоазош гIалаташ долаш хилар. Цу дерриганен тIехьа къа а хьегаргдолаш, из дош доашхарг а долаш соцам бир совета доакъашхоша хIара метте дола гIалат дIа а доаккхийташ из болх тохкаргболаш.\n— Нагахь санна вай ишколашка оаша ма яххара гIалаташ долаш даь йоазош дале уж хьанийсдайта деза вай. Эзараш деша дагIача вай бераша харцахьа дIаIомадерг ма дий цу тIера хIамаш. Из моттиг лерттIа тIахьожам бирца дIанийсъе еза вай. Цу оагIорахьа тхоай низ дIакхоача гIо дергда оаха а, — аьлар халкъа гуллама депутата Амренаькъан Марема.\nИштта ца хьоадеш дисанзар карарча хана латташ йола бокъо лора а ца еш арадоахаш дола книжкаш а. Цу гIулакха а тIахьожам бергболаш, вай йоазон мотт цаI хургболаш из оагIо а теркалъе еза вай аьнна дийцар совето.\nИз доацаш гулбенначар дийцар цхьаболча йоазонхой е Iилманхой вахара кхолламах яздаь хIамаш кегадаь дIатIа-хьатIа дийхка да, е цхьанне аьннар кхычо аьннад аьнна яздаь да. Уж а дIанийаде дезаш халарах а дийцар гулбеннараша.\nИюнь бетта хургдолча тIадоагIача вIашагIкхетаре уж хаттараш техка цIенадаь Iодохкаргдолаш барт а баь, цу тIехьа соцам а баь дIа-хьа къаьстар совета доакъашхой.\n← Наьна метта сий дора цо\nНадежда на успех →\nВ рабстве у родительских комитетов


Автурхановас харцдина ницкъаллин структураш ша хьийзош ю бохург\nАвтурханова Аминат. YouTube-рчу видео тIера схьахадийна сурт.\nЦхьа шо хьалха Нохчийчуьрчу Iедаша, кхел а ца еш, байина бохучу нахана юкъахь волчу шен хIусамдех хилларг къасто араяьлла хиллачу Нохчийчуьрча яхархочо Автурханова Амината республикерчу телеэфирехь харцдина, ша ницкъаллин структураша лаьцнера бохург. Цуьнга нуьцкъала дайтина иза, хета меттигерчу бахархошна, хаам бо "Кавказский узело".\nЦу зорбанан гIирсо дийцарехь, Дечкен-беттан 21-чу сарахь "Грозный" телеканало сюжет гайтина цу хьокъехь. Сюжетан авторша хаам бина, Автурханова Аминат "цIахь берашца ловзуш ю" аьлла. Цу телесюжетаца а догIуш, цунна ша лаьцна хилар хиина интернетерчу хаамшкахула.\nШа жимачу зудчо видеокамерана хьалха дина иштта дIахьедар: "Суна йистхила лаьа со цхьанха дIайигнера, сацийнера иштта дIа кхин а бохуш яздеш болчу нахе. Иза дерриг а бакъ дац. Суна и эладитанаш кIордийна. Совцийша, сох лаьцна хIумма а доцург а ца яздеш. КIира хьалха со РОВД кхайкхинера, хиттира, майрачух лаьцна хIумма а хаий, бохуш. Къамел чекхдаьлча со а, сан ваша а парггIат цIадахара".


Берийн дуьхьа ша-дерриг\nДечкен-бутт 18, 2014\nАвстри - Нохчийн школера нохчийн бераш, Вена, 21ГIу2013\nКху кIиранахь Маршо радионо дийцаре деш ду Европехь бехачу цхьаццаболчу нохчийн доьзалшкара бераш Iедало дIа а дохий, уьш лелон резаболчу меттигерачу бахархошка дIалуш хилар. Дукхахьолехь цу берашна шайн дай-наноша етта боху бахьана хуьлу Iедало юхьаралоцург. Амма Австрехь и санна долу хIума шайна тIеIоттаделлачу нохчийн зударша дацаре до, шаьш шайн берашна йиттина хилар.\nТIамах я Iедалийн харцонех бевдда цIера арабевллачарна, шаьш сел хала а, баланашца а и массийта эзар чакхарма беха некъ, ДегIастанара Европе кхаччалца болу, юхьаралоцучу хенахь вуочу гIенашкахь а дагадеъна хир дацара, кхерамазаллин а, керлачу ирсечу дахаран а гIайре лерина хиллачу махкахь шаьшна и тайпа бала гур бу аьлла – шайн бераш Iедало дIа а даьхна, муьлш бу а ца хуучу я дахарехь цкъа а гина а боцучу хийрачу нахана дIадалар.\nИ хIума ша санна лазаме ду цунна тIе далош долу бахьанаш – Iедало дена-нанна шайн берашна ницкъ бо, царна ян ма-еззара терго ца йо, я уьш тессина дуьту боху бехк биллар. Шайн сил а дукха везачу доьзалхочуьнца да я нана къиза хилла, и бер цуьнгара Iедало дIаккхалла бохург дан а ду инзаре хIума.\nКъаьстина вайнехан наношна, дукхахьолехь и дуьххьара доьзалхо дуьненчу ваьллачул тIаьхьа, шегахь мел хало а, бала белахь а, „цу берийн дуьхьа“ бохуш, дуккха а хIумнаш ла а ловш, дуккха а халонаш а Iовшуш, царех ца бовла герташ бехаш хуьлуш болчу. Я болх, я некъ, я доттагIийн марзо а, - и цхьа шен сиха бевлла доьзалхой боцург, - самукъадала а, Iехаяла а доллучу дуьненчохь хIума а доцуш.\nТIаккха цхьана дийнахь Iедало и бер, - дукхахьолехь бераш- дIадаьхча, цуьнан дерриге а дуьне, са а, дахаран маьIна дов. Иза ца кхета, шегара хIун даьлла, я шена хуьлуш дерг хIун ду а. Ирс а, кхерамазалла а, керла дахар а цуо лехначу махках цунна бала хуьлу, вайнахалахь цкъа а буьйцу ца хезна болу бала - тIехула тIе.\nИшттачу хьолехь ю Австрерчу Брегенц гIалахь ехаш йолу, шен бакъйолу цIе йовзийта ца лиина йолу къона зуда. Вай цунах Зарема эр ду. Кхо бер дIа даьккхина цуьнгара Iедало масех шо хьалха. Шен жимах йолу йоI меттигерачу бердаран дарбан цIийнахь дуьненчу аьлча, иза заьIап хилар гучудаьлча дуьйна схьа, йолийра ша Iедало хьийзо, бохуш, дуьйцу цуо.\nЗарема: „Ши кIант, цхьа йоI – кхоъ бер дIадаьккхина цара соьгара. Кхозлаха йолу и йоI заьIап дуьненчу яьллера сан, Далла харцахьа ма хоьтийла аларна. Со иза йина лоьрийн цIийнахь йолуш лоьраша соьга элира, хьуо хьуо ю, хIусамда а воцуш, кхин а шиъ жима бер ду хьан, хьоьга и йоI лелалур яц, иза кхузахь йита еза ахь, аьлла.\nАс тIе а ца дитира, суна сайн бер деза, иза могуш делахь а, иза заьIап делахь а, ас иза дуьтур дац, тхан Iедал дац иштта бер дIатоссуш, аьлла. Иштта иза кIелхьара а яьккхина, цIаеара со. ХIетахь дуьйна бале лаьцнера цара со. Дийнахь богIуш талламаш бан, буьйсанна богIуш, чохь цIена юйла хьовсуш, юург юйла хьовсуш, берашна етта-м ца етта хьовсуш, ас и бераш муха леладо хьовсуш а.\nСан шозлаха волу кIант берийн бешахь вара, иза ловзуш уьйтIахь лазийна, цхьа махцалг яьллера цуьнан когах, иза бахьана долуш, ахь берашна йиттина, шу берашна етташ Iедал ду, аьлла, и бераш дIа а даьхна, йити-кх цара со."\nЗаремас данне а бакъ дац боху ша шен берех лета бохург, мелхо а церан дуьхьа лелош дара ша мел лелош дерг а, ша Iедалан системин харцонан закъалт ю бохуш дуьйцу.\nЗарема: „Кху гена пана -махка а еъна, ас берашна еттар а яцара. И бераш дадийна еана яра со кхуза, цу берийн гIуллакхна, церан дуьхьа. Иштта хьийзош ю-кх со цу наха, цхьа а бехк а боцуш, сайн берех а яьккхина. ХIуъу дина а, ушь сайга схьадахаделлехь-м йодур яра со кхузара“.\nШен доьзал шегара харцонца дIабаькхина а бу, иза иштта дуйла ша мичча агIор дина а тIе а чIагIдийра ду аьлла тешна ю берийн нана.\nЗарема: „Со-м дера яц иштта Iе дагахь сайн кхо бер дIа а делла. Сайн сил сайна дукха дезаш долу. Со муха Iийр ю? Со хьенан дуьхьа Iийр ю, цу берийн дуьхьий бен? Нохчийл дика наной бан а ма бац! Харцо ма ю цара соьга юьйцуш ерг! И йоI заьIап, иза хьоьга лелалур яц, сан гIо-накъосталла дан стаг вац, бохуш, тIаьхьабевлла ма бара уьш суна. Ас сайн бераш меца а ца дитина, цхьана дийнахь а ойла ца хилла сан, суо сайн берех дIакхетар яц, уьш суна схьалур дац, аьлла“.\nКарарчу хенахь шен доьзал юхаберзорхьама къахьоьгуш ю Зарема. Баттахь цкъа шаьш тIеэцначу доьзалера векалшца леринчу цхьаьнакхетаре даладо цуьнан доккхах долу ши бер. Ткъа жимох йолу могуш йоцуш йолу йоI Iедало цомгашчу берашна биначу Iуналла даран кхерчахь ю цуьнан. Ша Зарема меттигерачу социалан белхахойн а, юкъараллин жигархойн а хьехарца, карарчу хенахь синан лоьрана тIе а оьхуш, терапи еш ю.\nЗарема: „Со тIеяханчу адвокаташа а, адамийн бакъонашларйайрхоша а суна хьехар дина, цкъачунна собар де, психологана тIе а оьхуш, хьайна дарба дойтуш ю а алий, хаза жимма синтеме а ерзий, хIума де, аьлла. Iедална гергахь а, хьайн могашалла тоелла алий гайта.\nЦарна далийна долу бахьана хьан нерваш дика яц, цундела хьо берех лета бохург дара, и бахьана дIадаккха деза, аьлла цара хьехар а дина, лоьран тIеоьхуш ю со. Цул тIаьхьа а цара суна уьш схьа ца лахь, со кхеле ца яьлча, ер яц. ТIаккха хьажа еза-кх со, кхин дIа айса хIун да деза. Амма со сайн бераш царна а дитина, Iийр ю бохург бакъ дац. Дера Iийр яц!“.\nИштта бу Австрехь Iедало бераш дIадаьхначу доьзалерачу цхьаьна ненан кхоллам. Амма иза ша цхьаъ хилла ца Iа. Бакъйолу статистика цхьанна а евзаш яцахь а, амма хIинцале а иттанашкахь бу и доьзалш. Ткъа хIора а доьзалера 2-3, я 4-5 бер дIадаьккхина хиларна, цу берийн терахь, схьахетарехь, тоххарехь бIенал тIехдаьллачух тера ду.


Австрин полицино сих-сиха дIасакъастабо шайн махкахь леташ болу мигранташ а. 2016.\nНохчийн а, овхIанхойн а кегирхой юха а вовшахлетта Австрехь\nВенина юккъехь Iуьллучу Вестбанхоф олучу цIерпошта вокзалана хьалхарчу Ойропаплатц майданахь хилла овхIанхойн, нохчийн тассадаларш. Шинари сарахь ялх даьллачу хенахь цу метте дIагулбелла болу шина къомах кегирхой вовше чучча стенна бахьана цкъачунна хууш дац. Амма шинари Iуьйранна дуьйна Австрехь бехачу вайналахь даьржинера и бераш лата кечлуш ду боху сингаттаме коста.\nЦхьаццаболчу наноша вастапашкахула кхайкхамаш бора нохчийн зударшка, шайн чуьра божабераш тховса ара ца довлуьйтуш, чохь сацаделахь, тховса цхьанхьа латарш хила мега бохуш дуьйцу шуна, бохуш.\nПолисхойн векалша дийцарехь, ткъех стаг хилла шинна а агIор латарехь дакъалоцуш. Уьш вовшах къастон Ойраплатце бахана 11 машенахь Iедалан белхахой. Амма полисхой тIекхаьчча а юхабовла дагахь ца хилла гулбелларш.\nЦарех цхьана овхIанхочо полисхой тIекхаьчча, шаьш дIасадаха гIоьртича, киснара пневматикан тапча а яьккхина, Iедалан белхахошна ша герз тухур ду бохуш кхерамаш тийсина. Амма полисхоша шега бехха герз охьадилларе кхайкхамаш бинчул тIаьхьа шегара тапча цо охьайиллича, иза лаьцна полицино.\nЛаьцна лата арабевлла хиллачех кхин а кхо стаг. Царах шиъ овхIанхо ву, цхьаъ нохчо ву. Юкъарчу хьесапехь латаршкахь дакъалоцуш хиллачех I4 стагана дуьхьал бехкталламан гIуллакхаш схьадиллина, амма и лакхахь хьахийна кхоъ дIаваьккхичахьана уьш берриш а маьрша битина.\nВенерчу полицин прессица болхбаран декъан векал йолчу Штайрер Иринас кхаари дийнахь журналисташка бинчу хаамца, латарехь лазийна кхо стаг ву. Царех цхьаъ полисхо ву, леташ берш дIасабаха юккъеиккхинчохь буй-тIара кхетта волу. Кхин а шиъ лазийнарг – ши нохчо ву. Царах цхьанна тIехьа урс кхетта, вукхунна пхьаьрсаха хьакхаделла урс.\nХьахон догIу, Австрехь дуьххьара нисделла дац овхIанхойн, нохчийн кегирхой вовшех летар.\nВенехь а, Грацехь а, Линцехь а хилла тIаьхьарчу шина-кхаа шарчохь цу шина къомахчу берашна юккъехь Iоттабаккхамаш, доккхачу декъехь латаршца а, вовшашна чевнаш ярца а дирзина.\nЦарах уггаре а гIовгIане дерг яханчу бIаьста зазадоккху баттахь хилира, 50 герга овхIанхоша ткъех нохчийн кхиазхошна кIело а йина, царна арсаш детташ, масийтана дера чевнаш а еш. ХIетахь девна куьгбехкенарш овхIанхой лерира меттигерчу Iедало а, цхьана я шинна нохчочуьнца Фесбукехь шайн лер-алар хилча, беккъа нохчийн къомах хиларна кхиазхойн тобанна кIело а йина, царех летта болу.\nКху деношкахь, Маршо Радионо дийца а дуьйцуш, дIаяьхьира цу зуламхошна тIехь кхелан процесс, амма цхьаццаболу тешаш кхеле баьхкина ца хиларна тIедогIучу шеран чилла батте дIатеттира иза.\nХIетахь а, хIинца а нохчийн, овхIанхойн кегирхошна юккъехь лелхаш долу девнаш къастон гIерташ, царна юккъехь маслаIат дан гIерташ къахьоьгуш ю Австрерчу нохчийн-гIалгIайн Кхеташо. Цу Кхеташонан куьйгалхочо Мусалатов Шайхис дийцира Маршо радионе хиллачуьнга шайн хьежарх лаьцна.\nМусалатов Шайхи: „ХIинца сарахь 5 сахьт даьлча вовшах а кхетта, кхин цкъа а хилларг хIун ду хьовса дагахь ду тхо.\nЦкъачунна хууш хIара аьлла хIуммаъ дац хиллачух. Амма хIора 2-3 бутт массаза болу вовшех леташ бу нохчийн, овхIанхойн кегирхой.\nЦара хIун къуьйсу, даима а уьш хIунда бу вовшех леташ бохучух кхета гIерта тхо. Iедале а, делахь, и леташ берш, Iен ца хууш берш шайн даймахка дIа хьажийна а, царна дуьхьал цхьа гIулчаш яха йиш яц-те аьллехь хIун дара-те бохуш ву со. Кхин цу тIехь хилла сацам-м бац тхан“.\nЦу юкъана Австрерчу нохчийн зударшкахь вуно боккха сингаттам лаьтта шина къомахчу кегирхоша цу кепара вовшашца девнаш лелор бахьана долуш.\nИшттачу латаршкахь бехке верг-воцург ца къастош, кадаьллачунна туху, ткъа шайн чуьра доьзалхо аравалийта а тешам ца хета шений-шений бохуш шайн гIайгIа юьйцу цара вовшашка социалан машанашкахула а, ватсапехула.\nИштта кху муьрехь цара вовшашка кхайкхамаш бо, гергарчу деношкахь шайн доьзалхой да я нана уллохь доцуш ара ца бовлийтаре.


Керлачу Шарна - ширачух лаьцна бегаш.\nКерлачу Шеран бегаш\nХууш ма-хиллара, ДаIишах дIакхетта, Шемахь тIемаш беш бIеннашкахь нохчийн кегирхой бу. Уьш Шема ихаран бахьанах ца кхеташ, ойланаш еш бара террорхойн леламаш толлушболу дукха аналисташ.\nЦхьана денна мукъане а ДаIишан коьртачу шахьаре Раккъе кхача, цигахь хьал шен бIаьргашца ган а, талла а са ца тессина, хетарехь, цхьа а журналист хир вац. Нагахь санна цу гIала кхача иштта хала дацахь а, цигахь юха белшаш тIехь корта а болуш аравалар мелла халуо хиларна юхаийзало уьш.\nХууш ма-хиллара, ДаIишехь вуно шога цензура ю, цигара дуьнене кхочуш болу хаамаш шен луьрачу тергонехь латтош ю ДаIиш-IаIиш информагенталла, хьан-хьанна а цу пачхьалкхера керланиш дийцийта аккредитаци ца еш йолу.\nАмма Халипатан пресс-служберчу цхьана нохчийн журналистан, хIинца шех „Джихадан къолам“ олуш волчу, ткъа масех шо хьалха Соьлжа-гIаларчу валютийн базарахь долларш духкуш хиллачу Абу Ахча ибн Дашодинардолларалтоьлу цIе йолчу коллегин гIоьнца цхьана денна ДаIиш-IаIиш агенталлехь аккредитаци ян каделира Маршо радион. Ишттий бен аьтто бер бацара масех де хьалха вуно тешамечу хьостанашкара кхаьчначу цхьана костан талламаш бан.\nТкъа кост иштта дара: Раккъехь, ДаIишан коьртачу шахьарахь, дуьххьарлера нохчийн ресторан схьайиллина, ткъа ДаIишан баьчча, халип БагIдади Абубакар къайлавалар цхьана къайленечу кепара цу ресторанаца доьзна а ду.\nДера и тайпа коста ца толлуш дуьтийла яцара тIагIутана ецачу, Iамеркхошна йохкаеллачу, долларех джихад хийцинчу Маршо радион. ДаIиш-IаIиш агенталлин аккредитацица Раккъе кхача ка ца даьллехь а, амма лакхахь хьахийначу Абу Ахча ибн Дашодинардолларалтоьлу цIе йолчу „Джихадан къоламан“ гIоьнца Раккъерчу Бикату Бинт Накъудца интервью ян каделира тхан.\nХIинца нагахь санна ладогIархочуьн хаттар кхолладеллехь, Бинт Накъуд мила ю, БагIдади къайлавалар цуьнца муха доьзна хила йиш ю аьлла, ладогIа тхан интервьюга. Амма цкъа хьалха Бинт Накъудах цхьа ши дош.\n40 шо долу Бин Накъуд хьалхалерчу дахарехь ПIаьнгаза чIожехь ехаш йолу Бикату яра. I2 беран нана йолу иза шен хIусамдеца къаста а къаьстина, - иза шариIатана метта демократи езаш хиларна, - дIакхелхира шо хьалха Шемарчу Халипате, шен цIе Бинт Накъуд аьлла Iарбойн матте а йоккхуш. Кхин дIадерг цуо ша дуьйцур ду.\nБикату Бинт Накъуд: „ПIаьнгазехь Iаш яра со, дагахь хIуммаъ доцуш. ТIаккха цхьана дийнахь сан хIусамдас элир соьга, шена демократи еза, аьлла. Дера хьуна демократи езахь, суна шариIат ма деза, аьлла, хьол гIолехь верг суна карор ву хьуна, аьлла, сайн I2 бер а эцна, со Раккъе дIаяхара.\nКара а вира суна 18 шо долуш майра. Цхьана дийнахь цунна хIун кечйийр яра-те кхалла, аьлла, ойла йина, чIепалгаш дира ас. Уьш диинчул тIаьхьа араваьлла цуо I0 муртад вийра, лагах урс хьаькхна. ТIаккха кхийтира со, ас чIепалгаш деш ресторан схьаелла езийла. ХIетахь дуьйна схьаоьхуш и кегий нах, Нохчийчуьра а, Iарбойчуьра а, сан чIепилгаш дууш, муртадашна арсаш хьоькхуш, кхаьхьа де ду.“\nЧIепалгаш духку ресторан схьа а йиллинчул тIаьхьа бизнес вуно дика дIайоьдур шен бохуш дийцира Бикату Бинт Накъуда кхин дIа а. Доллучу дуьнентIера Халипате оьхучу муджахIедашна вуно тайра Бинт Накъудан чIепалгаш.\nЦу муджахIидийн хьуьнаршний, Бикатун чIепалгашний юккъехь вуно тамашийна зIе хилар а гучуделира хье ца луш- массеран а тидам хилира, цуьнан чIепалг а кхаьллина, араваьлларг муртадан лагах урс ца хьокхуш юха ца воьрзийла. Тамашийна а дуй тIаккха, кеста халип БагIдадина а Бикатус шен куьйга дечу чомечу герзах лаьцна хазар. Бикату Бинт Накъуда дуьйцу.\nБикату Бинт Накъуд: „Цхьана дийнахь халипан БагIдадина дахьийтира ас цхьа шун дуьззина чIепалгаш. Уьш диинчул тIаьхьа къайлаваьлла ву БагIдади. Ванах, иза мичахь ву аьлла хаьттича, наха дуьйцу, хIетахь дуьйна иза муртадаш бойъуш ву, бохуш, киснара доккхий, чIепалг кхоллуш, муртадана тур хьокхуш, иштта лелаш ву боху иза.\nДовхачу чIепалгал дика хIун хила йиш ю аьлла, аш соьга хаттахь, ас жоп лур ду, фисабилиллахI дууш долу довха чIепилг ду, аьлла. Схьадуьйла кхуза массо а, кхузахь шортта даа чIепалгаш а ду шуна, байъа муртадаш а бу шуна“.\nЛадогIархойн кхета йиш ма-хиллара, дуьнено а лохуш волу халип БагIдади къайлаваларан бахьана ПIаьнгаза чIожарчу I2 берин ненаца Бикату Бинт Накъудца доьзна хилла.\nЦу могIарерчу зудчо ДаIишехь даржийна вуно ша-башха герз – кIалд чуйоьллина чIепалг – бахьана долуш лакхабевлла хилла Шемарчу Халипатан муртадашца беш болчу тIеман кхиамаш а. Амма коьртаниг - цу чIепалгийн лорах оьхуш хилла ДаIишан байIат а деш, Шема оьхуш болу нохчийн кегирхой. Къаьстина, Европехь, доьзалца а боцуш, цхье цIена схьабаьхкина, мухIажарийн юкъараIойлашкахь, бовха бинчу кхачах хьоьгуш хене бовлуш берш.\nЦунах кхеттачу Европерчу пачхьалкхийн къайлахчу сервисаша хIинца сацам тIеэцна, тIедогIучу Керлачу шарахь хIора а мухIажарийн юкъараIойлахь чIепалгийн мехаза кафе схьаелла. Ткъа чIепалгаш а диина, тIеман токхо лакхаяьллачу нохчийн кегирхойн и токхо машаречу хорше ерзорхьама, цара сацам бина иштта цу кафешкахь чIепалгана тIекхалла хингал а дан, бохуш чIагIдо ДаIиш-IаIиш агенталло.\nЦу агенталло арахоьцучу Дабикъ журналан нохчийн маттахь арайолучу керлачу лоьмарехь еша таро хир ю луучийн Бикату Бинт Накъудца йина интервью йоллучу барамехь.\nАзимова Сийлаха бинт Iамерхойн долларех йохкаелла Радио Маршо, тIагIутан бен болчу Малхбузерчу Европера.


Дехоша сецош йолу шен йоI юхаерзо Нохчийчуьра яхархо хьийза шо а ду\nМангал-бутт 03, 2022\nНохчийчуьра Алиева Эльза, даим а Австрехь ехаш ю иза, дехоша Куьрчала-кIоштарчу БIачи-Юьртахь сецон шен йоI юхаерзо хьийза кхелехула\nЦIийндеца къаьстинчул тIаьхьа – иза а ву Нохчийчуьра, карарчу хенахь Францин вахархо Алиев Хьусейн, - Алиева Эльзина бакъо еллера беран доладан.\n2021 –чу шеран аьхка шен йоIаца Оьрсийчу еанера Алиева Эльза, Францера цIа веана, шен бераца волавала воьду аьллачу йоьIан дас, БIачи-Юьртахь бехачу шен герагарчаьрга дIайигинера йоI, цул тIаьхьа Франци юхавирзира, хаамбо "АиФ – Северный Кавказ" хьостано.\nХIетахь дуьйна Алиевн гергарчара сецош ю йоI шайгахь, ненаца кхачам боллуш уьйр а ца латтайойтуш. ДегIаца цадоьрзу лазарш долчу йоIана дарба кхачош дац, иза школе лелаш а яц.\nАлиева Эльзин дехар цхьана а кепара Нохчийчуьра полици листа ца йоьлча, нанас дIахьедар динера кхеле, шен йоI гуттаренна а шега схьаялар тIедожош. Пятигорск гIалин кхел ю гIуллакх луьстуш, Австрин Iедалша цига дахкийтинера, нана беран доладан къастийна хилар тIечIагIден документаш.\nЦуьнца цхьана Нохчийчуьрчу кхелехула доладар шена тIехь дитийта хьийза Алиев Хьусейн а.\nОцу хьолах дийцинчу адвокато Абубакарова Маликас билгалдаьккхира, ненехьа кхелан сацам белахь а, и кхочушбан хала хира ду: цо бахарехь, "кхелан пурстоьпаш шерашкахь деш хIума а доцуш Iаш бу".\nХьалхо Мангал-беттан 2-чохь хаамбора, ГIалгIайчуьра кхело дуьхьало йира меттигерчу яхархочун Садакиева Розин, бераш шеца дитахьара аьлла дина тIедиллар кхочушдан аьлла. Садакиевас латкъамаш бора, шен хиллачу хIусамдас ницкъабрх, иштта шен вашас а, дас а, ша яьлла, яха ца йитарна а.\nСтохка Лахьан-баттахь Европерчу адамийн бакъонашкахула йолчу кхело бакъдира, Къилбаседа Кавказехь бераш шаьш кхиор къуьйсучу гIуллакхашкахь дискриминаци лелош хилар стен-боьршаллин билгалонашца.\nБераш шайца дуьтуш, ЕСПЧ-кхело бина сацамаш кхочушбеш цахиларна Къилбаседа Кавказера зударий Европан Кхеташонан Комитете бевллера.\nХьалхо Европан Кхеташонан министрийн комитето дийцаредира Европан адамийн бакъонашкахула йолчу кхелан сацамаш кхочушбарх а, уьш кхочушбарехь лаьттачу дуьхьалонех а. Кеп-кепарчу хенашкахь ЕСПЧ-кхело сацамаш бира Муружева Лайлаэхьа а, Губашева Асетехьа а, Юсупова Фатимехьа а, Ферзаули Расинехьа а, шайн бераш шаьш кхион бакъо къуьйсучу Нохчийчоьнан а, ГIалгIайчоьнан а бахархошкахьа.


Гӏалгӏайчен Парламента Кубок къовсара шахматий турнир гӏорйоалаш йоагӏа\nГлавнаяХоамашГӏалгӏайчен Парламента Кубок къовсара шахматий турнир гӏорйоалаш йоагӏа\nГӏалгӏайчен Парламента Кубок къовсара шахматий турнирах къамаьл хилар Халкъа Гуллама Председатель волча Йовлой Заьлмахеи Гӏалгӏайчен Шахматий федераце вице-президент волча Гадаборшанаькъан Тимуреи вӏашагӏкхетаре.\nШахматий турнир Гӏалгӏайчен хьалхарча созыва Парламент харжара 24 шу дизарца йийза а республике хӏанз кхозлагӏа дӏахьош а я.\nРеспублика Шахматий федераце хӏара шера чакхйоахача йиъ мероприятех наха эггара дикагӏа тӏаэцачарех я ер турнир, аьнна белгалдир Гадаборшанаькъан Тимура ше къамаьл деш. Цул совгӏа, аьлар цо, хӏара шера дукхагӏа хул цу Парламента Кубок къовсара яхьашка дакъалаца ловш бараш. Дӏадахача шера цу турнире дакъалоацаш 60 саг вар, хӏаьта укх шера дакъалаца заявкаш хьачуеннараш 70-нел совгӏа саг ва, аьлар цо. «Турнире дакъалоацаш хила мег вай лоалахарча регионашкара викалаш, масала аьлча, Нохчий Республикера а Къулбаседа Хӏирийчера а», – аьнна тӏатехар цо.\nШий аргӏагӏа Йовлой Заьлмаха баркал аьлар Тимура мероприяти хьаелла аьнна ше вехарах, шийна цу турнирах хетар а аьлар. «Дог гӏоздоаккхаш хӏама да, – аьлар цо, – Парламента эгида кӏала гӏолла чакхйоалаш йола турнир кагирхошта юкъе хьаькъала спорт йоаржаяр алсамдоаккхаш хилар а из хьаькъале ловзар наха юкъе даржаш хилар а. Сага хьаькъал алсамдоаккх шахматаша, сага уйла кхоллама тӏаерзаю цар. Из спорт кхувшбоагӏарашта юкъе дегӏакхувла езаш хиларах догтийша ва со», – аьлар Заьлмаха ший къамаьл чакхдоаккхаш.\nГӏалгӏайчен Парламент лаьрхӏа я шахматех ловзар республике кхы а шерагӏа дӏадоаржадар хьаллаца.\nШахматий турнир хургья февраль бетта 24-чеи 25-чеи деношка Эбарга-юрта республика шахматий вахара юкъмоттиг йолча «Ади Ахмад» яхача спортклубе.\nТурнире котбаьннарашта а призерашта а совгӏаташ лургда Гӏалгӏай Республика Халкъа Гулламе февраль бетта 27-ча дийнахьа – 1994 шера Гӏалгӏайчен хьалхарча созыва Парламент хержача дийнахьа.


Евробарт кхоллаелча дуьйна схьа, цкъа а хилла дацара, цу пачхьалкхийн цхьаьнакхетаралло шен декъашхой цхьанна дуьхьа масийта тIегIанах лаьтташ болу талламаш болор. ХIинца амма консервативан „Бакъо а, Нийсо а“ партино куьйгалла дечу Полшехь Евробертан коьрта мехаллаш а, коьрта принципаш а ларйеш ю-яц таллар долийна Еврокомиссино.\nИза доьзна ду, Еврокомиссин вице-президента Тиммерманс Франса журналисташка бинчу хаамца, Полшин керлачу нацинал-консервативечу урхалло цхьана агIор цу махкарчу лакхарчу кхелийн системехь бинчу хийцамашца, цуьнан декъашхой хIинца урхалло шен лаамца хIиттон я дIабаха бакъо хир йолуш, вукху агIор, цигарчу пачхьалкха-юкъараллин телеканалийн куьйгаллица доьзна а изза хийцамаш тIеэцарца.\nМа-дарра аьлча, маьршачу кхиинчу демократин пачхьалкхашкахь коьртачех ши институци – йозуш йоцу юстици, бозуш боцу хаамийн гIирсаш, Евробертана хетарехь, Полшехь хIинца кхерамехь хилар ду.\nАмма иза хилла а ца Iа. Даханчу шеран аьхка бIеннаш эзарнаш мухIажарш Европехь тховкIело лоьхуш, схьаэха буьйлабелча, уггаре а шога уш тIеэцарна дуьхьало йинарг Полша яра, ткъа керла урхалла Iедалехь чIагIйеллачул тIаьхьа цуо хаийтира, шайн махка мухIажарш, къаьстина бусулба динехь берш, шаьш чубуьтур бац бохург. Евроберто массо а шен декъачу пачхьалкхашкахула нийсонца мигранташ бекъархьама юккъе яьхна йолу квоташ а къобал ца йира Полшно.\nЦу квоташца, 10 эзар мухIажар тIеэца декхарийлахь йинера Евроберто Полша, амма и тIедожор шен урхалло кхочушдойла дац аьлла дIахьедар дира хьастагIа кхин цкъа а цу пачхьалкхан арахьарчу гIуллакхийн министро Ващиковский Витолда. Ващиковскийс шен махкахь хIинцале а бIеннаш эзарнаш Украинера мухIажарш бу, легала а, иллегала а белхаш а беш Iаш, цундела яц шайн керланиш мигранташ тIеэца, элира.\nУкраинера мигранташ Полшехь официала тIеоьцуш я легала боцуш, къайлаха бехаш белахь а, кхин хьал ду Нохчийчуьра уьдуш болчу мухIажаршца. ТIаьхьарчу беттанашкахь, къаьстина Полшехь урхалле Качински Ярослава куьйгалло до национал-консервативе парти еъча дуьйна схьа кхин а чолхечу даьлла нохчийн мухIажаршна Беларуссехула Полшин доза хадор.\nБрестаца дозанехь йолчу Тиреспол цIе йолчу меттехь Полше дехьа а бевлла, цигахула кхин дIа Европин кIоргене, доккхачу декъахь Германи, я Австре а, Франце кхача гIерташ болу нохчашна шайн пачхьалкхехула дехьабовлар ца магадо Полшин дозалардархоша. Евробертан мигрантех долу низамаш а хьоьшуш, цара ур-атталла пIелгийн лораш яха ца туькуш я тховкIелонах долчу церан дехаре ла а ца дугIуш, шаьш схьабаьхкинчу цIерпоштана тIе а ховшабой юхахьовсабо нохчийн мухIажарш Беларуссе.\nИ бахьана долуш кIиранашкахь Брестехь а Iаш, юх-юха а цIерпоштана билеташ а ийдеш, дийна доьзалшца цхьаьна чохь Iен петарш а луьйцуш, шаьш новкъа бовлуш вовшахтоьхна долу соьмаш цигахь хан яккхарна дIа а дойъуш, гIело ловш бу иттанашкахь нохчийн мухIажарш.\nНекъахой дIасалелош ша хиларна кест-кеста Брестехула тIехволуш нислочу шопаро Гайтемиров Рамзана дийцира Маршо радионе Брестехула Полше кхача дагахь цIера арабевллачу вайнехан хьал.\nГайтемиров: „Iуьйранна ворхI сахьт даьлча доза хадо цхьа цIерпошт ю. Цу нахехь некъахойн паспорт хуьлу. ТIаккха цу цIерпошт тIе а ховший, Полше дехьа бовлу уьш. Цхьаберш царех дехьа ца бовлуьйтуш, дозанхоша юхаберзабо. ТIаккха рогIера йоьдучу цIерпоштица кхин цкъа а дехьабовла хьовсу уьш шозлагIчу а, кхозлагIчу а, итталгIачу а деношкахь.\nЦхьа кIант вара цигахь нохчийн, 32 -за доза хадийна дIаваха гIоьртича хIоразза а юхаверзийнера иза, кхин гIуллакх ца хилла, дIа цIа вахара иза. Даккхий зенаш хуьлу цу нахана и бахьана долуш. Таронаш ма яц церан. Цхьаберш петар йоьхкина я латта доьхкина, я нахера юхулург ахча даьккхина новкъабевлла хуьлу. Цхьа стаг вара цигахь шен ши говр а йоьхкина араваьлла ву ша бохуш“.\nЦу юкъана Германерчу хаамийн гIирсаша Полшно мухIажарш тIеэца ца тикар бахьана долуш и пачхьалкхе Малхбалерчу Германин лаьттанашкарчу расисташца юьстира.\nМасала, Шпигел журнало бехке дуьллу Полшина, цуо Евроберто мигранташна гIодарна хьажийна долу миллионашкахь еврош схьаоьцу, амма цунна мухIажарш Евробартера схьаэца ца лаьа бохург. „ТIаккха кийча хир буй-те Евробарт кхин дIа а Полша а, Венгри а, Словаки а санна йолчу ксенофобийн пачхьалкхашна гIодан?“- иштта ду журналан хаттар.\nНемцойн урхалла а ю, мухIажарш тIе ца оьцуш йолчу пачхьалкхенашна, шайна юккъехь Полша а йолуш, мигранташца болх барна Евроберто хьажош долу ахчанаш сацон деза аьлла хеташ.\nБакъду, и ахча сацадахь а, ца дахь а нохчийн мухIажарийн кхолламехь хийцамаш хир бу бохучух теша хала ду.\nГайтемиров: "Даккхий зенаш хуьлу цу нахана, таронаш ма яц церан..."


Симферополехь стаг вер ша къастор ду, аьлла Кадыровс\nСимферополехь стаг верна ГIирмехь садоIуш хилла нохчо шеконашка эцар "дарстийна ма дийца" аьлла Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана. Телеграмехь яздина Кадыровс, хилларг ша къастор ду аьлла.\nИштта Кадыровс билгалдаьккхина, хилларг тидаме эцар дуккхаъчу хаамийн гIирсаша а блогерша а. Оьрсийчоьнан чоьхьарчу министраллан официалан зерашца, боху Кадыровс, доьдучу шеран Дечкен-баттера Марсхьокху-батте кхаччалц пачхьалкхехь 15,6 эзар стаг вийна. "Амма царех лаьцна кIезиг яздо. Цхьа сингаттаме статистике санна хьоьжу цуьнга, ткъа нохчо юкъахь волуш инцидент нислахь тесна ца дуьту",- яздо нохчийн куьйгалхочо.\nЙолчу информацица, велларг дарбан цIийне вигина хилла, цигахь кхераме хIуммаъ а дац аьлла, цIа вахитйина. Дей-буьйсий даьлча кхелхина иза, муьлххачу а кхечу бахьанаца велла хила а тарло иза боху Кадыровс.\n"Нохчийчуьрчу туристо цкъа буй тоьхна Симферополехь стаг вийна" бохуш, зорбане хаамаш бохучу хааимн гIирсаша питанаш леладо, "къаьмнашна юкъахь конфликт гIаттош" аьлла, тIетоьхна Нохчийчоьнан урхалхочо.\nМаршо Радионо яздира шен агIонехь, Симферополехь йиттина хилла меттигера вахархо кхалхарх а, оцу хьокъехь талламчаша бехктакхаман гIуллах долорах а. Оьрсийчоьнан ГIирмерчу Талламан комитетан векало Постнова Ольгас бинера и хаам.\n"Байначу беттан 20-чу буса Маркс Карлан урамерчу кафена гергахь къаьркъа меллачу Симферополан вахархочун а, вевзаш воцучу кхечу стеган а дов иккхинера. Вовшех летачу заманчохь меттигерчу вахархочунна буй тоьхча, галваьлла, лаьттарчу бетонах кхетта, шолгIачу дийнахь веллера иза", - дийцина Постновас.\nТалламчийн версица, оцу зуламна бехке во Нохчийчуьра вахархо.\n"Нохчийчоьнан ГIирмерчу векалца юкъахь къастон аьтто хилира, леташ хилла шолгIаниг мила хилла. ГIирмехь садоIуш волу Нохчийчуьра вахархо хиллера иза, инцидент хилла масех де даьлча даймахка дIавахана иза. Болчу хаамашца, хиллачун тIаьхьенах информаци ца хилла цуьнгахь. Гергарчу хенахь, бехкениг юкъа а валийна, талламаш бу дIахьур болуш, хилларг билггал къастош", - аьлла, дийцинера Талламан комитетан белхахочо.


ЖIаккех ловзаран къовсадалар – Керла Дахар\nЖIаккех ловзаран къовсадалар\nБ1аьстенан юьхь къагош хазлой дог1у Дуьненаюкъара зударийн дезде – 8-г1а март. Цу дийнахь зударийн ларам барца, церан самукъадолу аг1о лохуш, уьш декъалбеш хаза ламаст ду х1оьттина. Шеран цхьана дийнахь доцуш, массо а хенахь зударийн сий-ларам ч1ог1а беш, цаьрца дерг экама ду вайн халкъан.\nСовг1аташ, декъалдарш, даздарш, самукъне беларш – иштта д1адоьду вайн махкахь и дезде. Вайн республикин куьйгалхочо а боккха тидам бо вайн наной, йижарий, зударий, йоь1арий декъалбаран.\nЦу дийнан хьурматна лерина к1оштан т1ег1анехь д1адаьхьира меттигерчу спортан школин ц1арах вовшахтоьхна ж1аккех ловзаран къовсадалар. И д1адахьа билгалйинера Элистанжара юккъера школа. К1оштан ерриге а ярташкара бохург санна, бераш дара къовсадаларе далийна. И цхьаьнакхетар вовшахтохарна а, д1адахьарна а жоьпалле вара спортан школин хьехархо Кадыров Алихан Умар-Алиевич. Шех тешийна болх тесна ца буьтуш, дукха лерина хьийзаш, шен балхах дог лозуш и хилар гуш дара.\nТ1аьхьарчу шерашкахь вайн мехкан куьйгалло доккха г1о-накъосталла до вайн т1екхуьу чкъор спортехь дахчалуш, могаш дахар дезаш хиларна.\nДай-наноша доккха баркалла и хьелаш кхоьллина, шайн берийн 1уналла деш, царна кханенга кховда нийса некъ схьакхийдош, цу новкъахь аьттонаш бечу вайн республикин куьйгалхочунна а, цуьнан накъосташна а.\nPrevious Совещание на тему вакцинации от COVID-19\nNext Внести свои коррективы в облагораживание ближайшего парка, сквера, площади или улицы теперь сможет любой гражданин России


Маргвелашвили Георгий пхеа шарахь Iийра Гуьржийчоьнан коьртехь: 2013-чу шарахь хаьржинера, 2018-гIа шо доьрзуш дIаделира шегара гIант таханлерчу президенте Зурабишвили Саломега. Стенгахь ву иза хIинца?\nМехкан куьйгалхочун даржера дIавоьдуш цуьнан дацара 49 шо бен. Ткъа оцу гIента кхачале Iийнера дешаран министр. Цундела моьттура наханна, вуьсур ву иза политикехь.\nАмма кхин некъ хаьржина шена Маргвелашвилис. Тбилиси а йитина, цунна 60 чаккхарма гена, лаьмнашкарчу Мцхета-Мтианети махкарчу жимчу Душети гIала дIавахара иза. 2500 долларх 2004-чу шарахь эцна цIа дара цуьнан цигахь.\nШен хIусаман декъа тIехь жима коттедж хIоттийра политика йитинчу Маргвелашвилис. Ма-моггу харж лахъеш, латта тесна тхов а бира цо оцу цIенна. Ша иза дина ваьлча, мехах садаIа туристаш кхайкха болийра Душети.\nХьешашна шен кертахь кхиина стоьмаш а латтабо Маргвелашвилис: Азербайджанан куьйгалхочо Алиев ИлхIама еллера цунна массех нар, Беларусин президенто Лукашенко Александра яийтинера ен картолаш.\n"Президент" волчуьра хьешацIа лоцу наха Airbnb я кхечу онлайн-сервисашкахула, де-буьйса доккхург ло $80. Иттаннашкахь хилла цигахь туристаш кху тIаьххьарчу шина баттахь.\nАмма уггаре а Маргвелашвили Георгийна дезаделларг ду шен куьйга дечка йийбар яр – хьешацIа чохь лаьтта цо дина текх а, гIенташ а. Ша воттанах а, хьешех-туристех а мукъаваьлча воьду иза студенташна хьеха Гуьржийчоьнан юкъарчу гIуллакхийн институте (GIPA).\nЦIахь бизнес елла а, пхьола лело а Маргвелашвили декхаревира, цо ша дийцарехь, ваха ахча эшаро. Пенси оьцу хан ца кхаьчна цуьнан – Гуьржийчохь 60 шо долуш йоьду зуда пенсе, борша стаг – 65 шо долуш. Ткъа пенси а, президент лаьттинчунна гуьржийн низамо дала ца магадо нагахь санна иза къанвелла вацахь я цомгуш кIел ца висинехь. Президент Iийначунна ло 7,2 эзар лари ($2600 гергга) - оццул алапа оьцура цо ша президент волчу шерашкахь.\nЗурабишвили Саломе ю гуьржийн президент\nХьалхо Маргвелашвилин зудчо бохура Рустави-2 телеканална ша еллачу интервьюхь, шен доьзало ца дуьзина ахчанах "ур-атталла жима бохча а".\nМаргвелашвили Георгийна хийра яц туризман бизнес: 25 шо хьалха, университет ша яьккхинчул тIаьхьа, хьешашна ломара некъаш бовзуьйтуш болх бира цо. ДегIанна сов хало хуьлуш бацахь а, аттачех бац цо тахана юьхьарлаьцна къинхьегам а.\n"Синна паргIато луш, са цIиндеш хIума ду ас лелориг. Хьешаша йозанаш дуьту суна, шайна мел тайра со волучохь, тхан лаьмнашкахь, олий. Оцо чIогIа самукъадоккху сан", элира политик лаьттинчо ша Reutersна еллачу интервьюхь.\nШен декъа тIехь говраш лело дагахь а ву Маргвелашвили – лаьмнашкахула туристашна дIасабаха аьтто бийр бу цара. Ойла ю цуьнан хенан йохалла цхьа жима чагIардоккхийла хIотто а.\nПрезидентан даржехь Маргвелашвили Iачу юкъанна ши-кхо скандал иккхира цуьнан доьзална гонах. Цуьнан йоI Анна яхана нуц Миндия Гогочури шозза нисвелира цхьацца дар-дацарш къесточу зуламийн декъа, уьрсаш диттира цунна массийттаза. Ткъа Маргвелашвили Аннас бохура, гуьржийн полици ю бехке, цо "новкъаболчу" политикийн воIаршна буха наркотикаш кхуьйсу.\nДелахь а, гуьржаша дика вуьйцу президент лаьттина Маргвелашвили Георгий. Дагалоьцу, масала, 2015-чу шарахь Тбилиси хихьаьдча, цо муха къахьийгира бел кара а эцна.\nМаргвелашвилис дийцарехь, туристашна дукха хьолехь хууш хуьлу шаьш хьаьнгара хIусам лоцу. Кхечу махкара баьхкинчарна цIеххьашха хеза хIара президент лаьттина стаг ву, олий. Советан пачхьалкх йоьхча кхоллаеллачу пачхьалкхашкара туристаш богIу шаьш лоцучу хIусаман да мила хилла а хууш, цецбуьйлу иза ломахь, луларчу цIенойх сов къаьсташ а йоцчу хIусамехь вехаш гича. Зуда-суртдиллархо а, 2015-чу а, 2018-чу а шерашкахь вина ши кIант а ву цуьнца, дац цIенна гонах я ха а, я хьолахочун хуьлу кхиболу белхалой а.\n"Стаг Iедалера иштта дIаваха везийла гайта лаьа суна, политика йитича дахар кхачалуш доцийла хаийта гIерта" - элира Маргвелашвилис.\nСагатлой хьан жигаралла айхьа йитарна, политикера дIатасарна, хотту цуьнга хийлачо. "Аьттехьа а ца гатло!" – олу цо.\n"Ас вуно хала даьккхина пхи шо ду и зама. Ткъа хIинца сайна Iаткъам а ца беш, парггIат веха со", боху Маргвелашвилис.


15 шо даьлла «Норд-Ост» хилла\nГIадужу-бутт 24, 2017\nОьрсийчоь -- "Норд-Ост", Москох, 26ГIад2002.\nТеатр дIалаьцначу тIемалоша доьхург дара Нохчийчохь тIом сацор.\nХIун дара хилларг?\n2002-чу шеран ГIадужу-беттан 23-чохь Москох Дубровкерчу театрехь, дIайоьдуш «Норд-Ост» мюзикл а йолуш, 1000 гергга стаг закъалтана лецира, герз а карахь, тIелатар динчу нохчийн тIемалойн тобано. Иза вуно даккхийчерах терроран тIелатар лоруш ду Москох исторехь. Театр дIалаьцначу наха хьалхатеттинера политикан тIедожораш.\nКоьртаниг тхо кхузахь хьийзош ду а, тхуна етташ ю а ца бохуш, лортIехь проблема ерзор ду.\nМуха сурт дара театрна чохь?\nТеатр дIалаьцначу тIемалоша мобилан телефонаш йолчу нахана дийца бакъо еллера цу чохь хуьлург, дуьненна а иза довзийта дагахь.\nОцу буса Маршо Радион а аьтто белира закъалтхошна юкъахь йолчу цхьана зудчуьнца телефонехула къамел дан.\nЗакъалтана лаьцна зуда: «Хьал сингаттаме ду. Массанхьа а бомбанаш ю ехкина. Нах чIогIа сингаттамехь бу. Ерриг а гIишло ю эккхийтарш ехкина. Тхоьца бала а кхаьчна, Iедало доладаре сатуьйсуш ду тхо. Жоьпаллехь болу нах а баьхкина, цара лортIехь дийцарш даре а, нах паргIат бахаре а сатуьйсу.\nДерриг а дан деза цуьнан дуьхьа. Уггаре коьртаниг ду иза. Кху чохь дукха адам ду. Эзар стаг. ТIемалойн дехар цхьаъ ду – Нохчийчуьра тIом сацор. Дехар дIакхайкхийна ду. Коьртаниг и дехар оьшучу нахе дIакхачор а, къоманна довзийтар а ду. ХIунда аьлча, коьртаниг тхо кхузахь хьийзадо а, тхуна етташ ю бохуш а ца дуьйцуш, лортIехь проблема ерзор ду».\nЦхьанха уьш боьлхий хууш хилла, амма мича боьлху а, хIунда боьлху а хууш ца хилла.\nМуьлш бара тIелатар динарш?\nИчкерин дозанал арахьарчу администрацин куьйгалхочо Закаев Ахьмада иштта элира цу нахах лаьцна.\nЗакаев: "Уьш хьена барий, муьлш барий аьлла, билгал а ца доккхуш, цхьа массарех а лаьцна аьлча, хьалхара тIом болчу хенахь кегий хилла бераш дара уьш, кхочучун 18 шо кхаьчний-кхачанзий иштта хан йолуш. Церан гергарчара дуьйцучуьнца, уьш бахар-бахкар цхьаболчарна хууш хиллера. Цхьанха (уьш) боьлхий хууш хилла, амма мича боьлху а, хIунда боьлху а хууш ца хилла.\nМа дарра аьлча, уьш бала бахана а бацара. Шаьш, хьалха Буденовскехь дина ма хиллара, тIом сацор бу аьлла, Буденовске йинчу рейдан чакхенах вуно чIогIа Iехабелла, иштта турпалхой санна ДегIастанчу юхадоьрзур ду шаьш аьлла ойла йолуш а, оцу ойланца арабевлла а бара уьш, оцу тIехь кечбина бигина а бара уьш".\nХIун дара цара доьхург?\nШаьш беана некъ бовзийтира закъалтана нах лецначу тобанан хьалханчо Бараев Мовсара. Шаьш делла а, дисина а тIом сацо даьхкина ду, бохуш вара иза.\nХIоьттина хьал дикачу агIор дIадерзо лууш болу нах а бара цу дийнахь театрна гонах хьийзаш. Царах цхьаъ вара Нохчийчоьнан цIарах Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думан депутат волу Аслаханов Асланбек.\nЦо телевизионехула кхайкхам бинера, Москох болчу нохчашка, театрна го бан схьагулло аьлла. И план кхочуш ян аьтто ца белира Аслахановн. Цуьнан кхайкхамехь дакъалаца баьхкинарш дукха бацара, амма баьхкинчерах лаххара а цхьана стагана иза бале а делира.\nНохчийн тIемалошца телефонехула къамел дина аьлла, лаьцна бархI шо ах шо хан яьккхира колонехь Шеларчу вахархочо Талхигов Заурбека. Шеца хилларг иштта дийцира цо Маршо Радионе.\nНохчийчоь -- Талхигов Заурбек набахтера цIавирзинчу деношкахь, Шела, 20Стиг2011\nТалхигов Зурбек: «Петарбухехь цкъа дуьххьара телевизонехула хезна суна хиллачух лаьцна. Ас Москох дIакхаьчча телефон туьйхира (Аслахановн) секретариате.\nЦо (секретаро) Асланбекан телефон елира соьга. Юха, цуьнга дIа а тоьхна, со хIара ву, со тIевогIур вара, дан дезаш долу накъосталла дийр дара ас, оьшург аьлла.\nЦо бинчу гонна тIевола, тIевеъча, хаийта, элира соьга. Со цига дIакхаьчча, дIаетташ йолу телефон схьаоьцуш стаг вацара. Юха соьца зIене велира цхьа оьрсий, иштта, оьрси ву ша, "сотрудник" ву ша, мичахь ву хьо, аьлла? Ас со волу меттиг йийцира.\nЦо, тIе а веана, со чувигира. Асланбекана тIекхачийра со. Асланбека соьга цхьа кехат делира, чохь (театрехь) долчу берийн номерш тIехь а йолуш. "Хьайн дIакхетачуьнга дIатоха, далург де",-- аьлла. Цхьа а контакт яцара церан. Уьш (тIемалой) хIун аьлла арабевлла бу хууш дацара цхьанне а.\n- Цхьа а Асланбек ца оьшу, оха дуьйцуш долу хIума цуьнга къасталур дац, - элира цара.\nТелефон дIатоьхча, со цхьанга-шинга вистхилира. Цу чохь волчу Мовсаре (Бараевга) вистхила лаьара суна аьлча, цара телефон Мовсаре дIа а кховдийна, со вистхилира цуьнга. Ас элира, аш шаьш арабаьккхина некъ хIун некъ бу а, кхин дерг а хаийтича, кхузахь дийца а, лелон а атта хир дара аьлла.\nЦхьаъ и ду. ШолгIа, зударий а, бераш а, аш мелла а, цу чуьра (театрера) паргIатдаьхча, тхуна а юьхькIам хир бара цунах. Шуна а, арабаьккхина некъ лелон атта а хир дара, элира ас.\nШаьш арабаьккхина некъ, чохь (Нохчийчохь) болу тIом сацабе бохург а, дийцаршка ховша бохург а ду, кхин шаьш бохуш хIумма а дац элира (Бараевс). (ТIом) сацабахь, барт хилахь, шаьш цигара дIагIур ду, амма ца хилахь шайна тIера докъан ламазаш а дина, лийр ду шаьш элира цо.\nШаьш дала даьхкина ду. Шаьш а ду, шайца болу зударий а бу, элира цо. Ас элира, соьга хIара номер елларг Асланбек ву... со вовза лууш бара уьш - мичара вуй, хIун дуй, бохуш хиттира. Со тIекхайкхина, тIевеана ву элира ас.\nАсланбек Iедалан белхахо а ву, шу цуьнга дистхилча, цуьнца аш къамел дича, аш бохуш долу цхьадолу хаттарш кхочуш далур дара аьлча, цара иза тергал а ца вира.\n"Цхьа а Асланбек ца оьшу, оха дуьйцуш долу хIума цуьнга къасталур дац. Цуьнан карахь дац, оха арабаьккхина некъ къастор", -- элира цара.\n"Чохь (театрехь) болчу нахе телефонаш дIасайоькъур ю, цара шайн цIахьболчаьрга а, массаьрга а телефонаш дIаса а тоьхна, тIом сацон уьш арабохур бу тIом сацабе аьлла", -- бохура цара. Цара иза дан а дира тIаьхьо.\nМуха дирзира закъалтана нах лацар?\nОьрсийчоьнан ницкъаллин структураша, чу газ а хецна, леррина операци дIаяьхьначул тIаьхьа садукъаделла велира 125 стаг. Кхин а 5 стаг вийра герзаш тохарехь.\nМуха дара бинчу талламан жамI?\nФедералан кхерамазаллин сервисо дина долчу жамIаца, 2002-чу шеран аьхка Масхадов Асланан штабехь хиллачу кхеташонехь сацам бина хиллера, Москох терроран тIелатар дан, Буденовскехь санна закъалтана дуккха а адам а лоцуш. Иза кхочуш беш дакъалаьцначу нахана юкъахь, Бараев Мовсар воцург, хьехош ву Оьрсийчоьнан Iедалша Эльмурзаев Руслан а, Басаев Шемил а, Тарамов Адам а, кхин берш а.\nАмма Масхадовс Маршо Радионна еллачу интервьюхь иштта дийцира, цхьацца кхерамаш а туьйсуш, шайна луург Iедалшка кхочуш дайта гIертачу наха лелочух шена хетарг.\nМасхадов Аслан: «Сан куьйгакIеллахь берш федералан эскаршна дуьхьал тIом беш болу нохчийн муджахIедаш бу. Ас царна цкъа а омар дина дац, хIусам экххийта аьлла а, я миска стаг вен веза аьлла а. Ас дина омар ду тхайн муджахIедашна, герз охьа а диллина, дIаводахь, милцочун тIе а герз ма тоха аьлла, нохчо верах ларло аьлла. Къоманна дуьхьал диверсин белхаш ма бе аьлла».\nДубровка кIоштарчу театрехь бохам хилла 15 шо даьлла. Амма хIинца а жоьпаш доцуш дуьсуш ду дуккха а хаттарш. Царах коьртаниг ду, газ а хецна, кхетамчуьра бевлла нохчийн тIемалой хIунда байина, схьалецна кхел ца еш бохург.\nДубровкера бохам – Кремлан къайле\nМоскох дагалецира, 11 шо хьалха Нохчийчура тIом сацабар доьхуш, тIемалоша Дубровкера театран цIа лацар\nНорд-Ост, 12 шо, таллаза битина бохам\nНорд-Ост бахьанехь кхеле ийзаво кхин цхьа нохчо\n"Норд-Ост" - 14 шо кхаьчна зулам дина\nНорд-Ост юха а: Закаев Хьасанан кхел\nДубровка-2002: хIун газ ю нах байинарг?..\n100 миллион сом тIедожийна Закаевна\nЗакаев Хьасанна 23 шо доьху прокуратурано\nЗакаев Хьасана ша бехке ца лору Норд-Остан терроран актан декъах хиларна\nНохчийчохь нах байъар талла ца туьгучарна дуьхьал арз хьажийна\nБизнесехь уггаре кIезиг бахархой болу регион ю Оьрсийчоьнан Къилбе\nНохчийчуьрчу пенсионеро нах шена къинтIерабаьхна махкахь вакцина ницкъаша йойту аларна\nДагестанхо лаьцна Москвахь эскархочунна еттарна\nКадыровхоша Новый Уренгойн полицера дIавигина Гадаев Мохьмад. Iедале кхерамзалла ехнера цо\nГIажарийчоь Iедало "терроран акт" ю аьлла зарратан герз дечу Натанзехь серло дIаяйъар\nИнтернетехь харцонна дуьхьал довларе кхайкхина бахархошка Нохчийчоьнан зорбан министро\nТуркойчуьра лецарш, ловзаргахь герз кхийсар, ГIалгIачуьра талламаш\nКавказехь бизнес ледара ю, ткъа цигара Москва бахча, даймехкан сий дойъу цхьаболучара\nГадаев стенна лаьцна кадыровхоша?


Хьорсанахь - тIом, нахалахь - эладитанаш\nТовбеца-бутт 01, 2013\nНохчийчоь --Лаьмнашка тIемаш бан доьлху эскарш, 20Чил2000\nЮха а тΙеман кеманаш хьийза, деза герзаш дуьйлу нохчийн лаьмнашкахь. Журналистех, тергамхойх хьулдинчу хьелашкахь хьаннашка теттина Ιедалан бΙонаш. Шиъ полисхо вийна, 15 лазийна алар доцург, кхин хΙумма а хоуьйтуш дац Ιедало Хьорсана гонаха иккхинчу тΙематасадалар лаьцна.\nIедалан ницкъаш лаьмнашкарчу тIамна кийча цахилар гойтуш хIума ду, тIемалой цхьа боккха бIо шайна тIелетча санна, цара тIеман кеманашка а, беркеманаш а орца а аьлла, ракеташ а, бомбанаш а чуеттийтар. Iедалан герзахой боьхна, кхерабелла хилла схьагучу суьртехь.\nХIинцца ладоьгIча,гучудала там бу и лазийна а, байина а боху низамхой кеманаша тIедиттинчу герзаша охьабехкина хилар. Цу кепара хьажам Маршо Радиона бовзийтинарг ву дуккха а хенахь ницкъаллин дак4ъошкахь белхаш бина, тахана пенсехь волу соьлжагIалахо Гилани.\nПолицин урхаллин хьостано даре а деш, дараш кIезиг ца хилла –15 стаг ву чевнаш йина, шиъ вийна. Низамхойн буьйранчаш кеманашка гIо деххал холчахIиттина хиллехь а, царна хууш дац герггарчу барамехь ала а, тIемалой мел хилла, царна юкъахь дараш ду я дац а.\nТIемалойн хьокъехь официало гIарайохурш еккъа цхьа шеконаш ю "элира- бахара" кепара. Масала, цхьаболчу Iедалан векалшна хетарехь, Умаров Доккин бистакхаччалц гIаттамхойн баьччанаш шайца а болуш, Бумматан агIор дIа а яхана, гIалгIайн махкахь къайлаяьлла хила тарло.\nОфициалан хьостано билгалдоккху Умаров Докка Хьоарсанара хилар а, и меттигаш цунна а, цуьнан накъосташна а пхи пIелг санна дика евзаш хилар а. Доцца аьлча, муьлш бу ца хуучу тIемалойн тоба, шаьш дийриг дан а дина, лаьтта буха бахча санна, цхьанхьа хьулбелла.\nШуьйра дийцаре ден и тIематасадалар доцуш, кху деношкахь хьуьнхахь герзан къайле а карийна ТIехьа-Мартанан кIоштахь, Бумматна юххехь. Цу чуьра схьаэцна маса топ а, масех хIоъ а, граната а, патармаш а.\nОццу хенахь гIаттамхойн аьтто бина аьлла шеко йолуш, Эластанжара 38 шо долу вахархо сацийна низамхоша. Чоьхьарчу гIуллакхийн министралло Iорадаккхарца, ши шо хьалха цо цхьа мур бахьана гIаттамхошна даа а, мала а латтош.\nКхузахь дийцаре до бахархоша и тайпа нах лецарш а, герзан къайленаш карор а, шаьш тIематасадаларш а. Царна махкахь ирделла лаьтта хьал малдала а, аттачу дала а гена ду аьлла хета.ТIеман буьйранчашна а, Iедалехь болучарна а лиича, боху цхьаболучара, махкара ладегIаме хьал сихонца толур дара.


ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Республика (маьӀнаш).\nРеспу́блика (лат. res publica — «йукъара гӀуллакх») — Политикин Ӏедалан йерриг меженаш цхьаьна билгалчу заманна хоржу пачхьалкхан урхаллин кеп, оцу кепехь кхоллало къоман йукъара векалийн кхолламаш (масала, парламент), ткъа гражданийн хуьлу цхьатерра гражданийн а, политикин а бакъонаш. Республикин урхаллин кепан ладаме амат йу пачхьалкхан куьйгалхочун харжамалла а, хийцаваларалла а, дукхаха долчу меттигашкахь цуо цамагайо когаметта йа кхечу кепара харжамаш ца беш Ӏедал дӀадалар.\n2017 шеран хьолехь, дуьненахь 195 маьрша пачхьалкхех 159 пачхьалкхо леладо дош «республика» цӀеран официалан дакъа санна; амма йерриш йац уьш республикаш, масала хаьржина правительствош йац цигахь, кхин а дош «республика» цалеладо хаьржина правительствош йолсу массо а мехкийн цӀераш йукъахь.\n1 Термин схьайалар\n2 Таханлера республикин башхаллаш\n3 Харжаман гӀуллакхаш\nЙуккъера бӀешерашкахь Къилбаседа Италин цхьа могӀа гӀаланаш-пачхьалкхаш шайн урхаллин кепашца хилла йа коммунаш, йа синьореш. ТӀаьхьарчу йуккъера бӀешерашкахь Ӏилманчаша-гуманисташа, йаздархоша-историкаша, хронисташа-летописцаша, царна йукъахь Джованни Виллани, ойла йан буьйлабелира оцу пачхьалкхийн Ӏаламех, пачхьалкхан урхаллин кхечу кепех къастарх, царна йукъахь доза тоьхна монархех а.\nЙуккъера бӀешерашкара автораш маьрша гражданаш буьйцуш лат. Libertas Populi — маьрша адамаш термин лелийна. XV бӀешарахь карладелира Шира Румхойн белхаш довза лаар, цуо хийцира терминологи: хӀинца авторашна классикин терминологи лелош гӀоле хетара. Монархи йоцу пачхьалкхаш йуьйцуш автораш, царна йукъахь Леонардо Бруни, латинан фраза «республика» (лат. res publica) йалайо.\nХӀинца республика термино хьалха санна билгалйоккху урхаллин кеп, цунна шен Ӏедал кхочу халкъера, кхин бух тӀера ца кхочу, масала, ӀаьршантӀаьхье йа кхечу кепара бакъонца ца кхочу. Дукхаха йолчу контексташкахь и кхетам республика дешан коьрта билгалдаккхар санна буьсу.\nТаханлера республикин башхаллашНисйе\nТаханлера республикин лахара хьесапаш хуьлу:\nПачхьалкхан цхьа куьйгалла хилар — президент а, парламент а, правительство а. Парламенто гойту закононашкхолларан Ӏедал. Президентан Ӏалашо — кхочушдаран Ӏедалан коьртехь латтар, амма иза йерриг тайпана республикашна дац.\nПачхьалкхан куьйгалхо, парламент, пачхьалкхан Ӏедалан цхьа могӀа кхин лакхара меженаш билгалчу ханна харжамалла. Дерриг жаржаман меженаш а, даржаш а харжа деза билгалчу ханна.\nПачхьалкхан куьйгалхочун юридически жоьпалла. Масала, Российн Федерацин Конституцица, парламентан бакъо йу пачхьалкхана дуьхьала зуламаш дарна президент даржера дӀаваккха.\nКонституцис билгалйаьхначу меттигашкахь, пачхьалкхан цӀарах лела бакъо йу президента.\nПачхьалкхан лакхара Ӏедалан бух бу Ӏедал декъаран хьесап тӀехь, къаьсттина бакъонаш йекъарех тӀехь (массо а республикийн амалехь дац).\nТеорехь дукхаха йолу республикаш, цхьайерш дӀайаьхчахьа (Сан-Марино, африкин, цхьаццанхьа Андорра) демократин йу, аьлча а лакхара Ӏедал царна чохь дерриг халкъан карахь ду, оцу йа кхечу классашна гӀоле а ца йеш. Амма практикехь, халкъ харжамашкахь хила тарло, шен карахь бахам а, цуьнца цхьаьна Ӏедал а карахь долу йукъараллин тобанийн субъект, нагахь ишттачу мехкийн йукъараллин институташ, цунна дуьхьала латта, тоъал кхиъна йацахь.\nРеспублика синоним йац демократин. Дуккха а пачхьалкхашкахь-монархешкахь демократин институташ шуьйра йаьржина. Амма республикашкахь алсама тарой у демократии кхио.\nРеспубликаш, монархешка терра, хила тарло йа унитаран (Франци, Итали), йа федеративан (Росси, Швейцари, АЦШ, Германи), йа, тӀаьххьара, уьш йукъахь хила тарло йаккхийчу пачхьалкхийн берташна, масала, республикин (шеш йолу кантонаш, штаташ), монархин; уьш хила тарло йа маьрша, йа йозуш. Кхин а къаьстара иштта хӀоттаман кеп, масала, социалистийн федерализм.\nХӀокху заманан республикийн къасторан амат, шираллин республикашца дуьстича — церан конституцин акташ хилар ду, йукъараллин а, пачхьалкхан а уьйранна хӀоттийна билгала низам хилар. Цуьнца цхьаьна хӀинцалера республикаш — йерриш векалийн пачхьалкхаш. Йукъара ца йоккху ши швейцарин кантон (Ури, Гларус) а, йиъ ахкантон (шиъ Аппенцеллехь, шиъ Унтервальденехь), цигахь дерриг законашкхолларан белхашна сацам б охӀора шеран дерриг халкъан гуламашкахь, циггахь хоржу даржашка нах а. Референдуман институто гергара йо цхьаццанхьа кхин швейцарин кантонаш, ткъа кхин а ша Швейцарин барт республикийн йукъарло йоцу тайпанца. Лолла, массанхьа законашца дӀадаьккхина, йукъара даьккхина хӀинцалерачу республикашкахь а, монархешкахь а.\nКоьрта йаззам: Харжамаш\nЛибералан демократехь президент хоржу йа ша халкъо, йа лач, парламенто йа сенато. Президентан а, парламентан-президентан кепара урхаллин президент хоржу ша халкъо йа лач, Цхьаьнатоьхна Штаташкахь санна. Оцу махкахь президент официалан хоржу, харжамхошка дуьххьал дӀа кхаж тосуьйтушш, пачхьалкхо хаьржина харжамхойн коллегис. Президентан харжамхойн коллегин йукъараллийца лач харжамаш богӀу республикин концепцица. Дукхаха болчу политологашна хетарехь, дуьххьара дӀа харжамаш ло алсама легитималла хаьржинчу президентана, алсама деза до цуьнан политикин системехь дакъалацар. ТӀаккха а, и легитималлин кхетам къаьста Цхьаьнатоьхна Штатийн Конституцис гайтинчух, цуо АЦШ президентан легитималла билгалйоккху исс пачхьалкхан Конституцин куьгйаздаран жамӀаца, цуьнца дуьххьал дӀа харжамаш оьшу хоржу президент легитиман хуьлийтархьама, кхин а дуьхьала йу Сийлахь (Коннектикутан) компромиссан[en], цуьнан коьртаниг ду оцу манифестехь йукъадаккхар, кегийра штатийн (пачхьалкхийн) харжамхошна президентан харжамашкахь йаккхийчу штател (пачхьалкхел) кӀеззиг алсама векалш латтор.\nПарламентан системин пачхьалкхашкахь, дукхаха дерг, президент хоржу парламенто. Дуьххьала дӀа йоцу харжамийн и системо президент парламентан куьйгакӀела валаво, кхин а доза туху президентан легитималлин, президентан дукхаха йолу бакъонех йо, шен хиларца, резерван таронаш, уьш кхочушйан таро йац наггахь, практикехь йукъара даккха мегар доцучу хелашкахь. Амма ду йукъарадахарш а, масала, хаьржина президентан бакъонаш ца хуьлу официалан церемонешкахь бен, масала Ирландехь.\nВодовозов В. В. Республика // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.\nWilliam R. Everdell, «From State to Freestate: The Meaning of the Word Republic from Jean Bodin to John Adams»Архивйина 2019-03-24 — Wayback Machine (7th ISECS, Budapest, 7/31/87) in Valley Forge Journal, June, 1991\nРеспублика Викиларма чохь\nУрхаллин кеп, политикин дӀахӀоттамаш, системаш\nКов:Политика · нисъе\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Республика&oldid=8478228»\nТӀаьххьара хийцам бина 2022, 24 май 07:49\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2022, 24 май, 07:49.


ГIалгIайчохь журналисташна а, бакъонашларъярхошна а динчу тIелатарх йист яьлла яц\nКъизаллашна дуьхьалояран комитетан куьйгалхо Каляпин Игорь\nГIалгIайчохь журналисташна а, бакъонашларъярхошна а дина тIелатар талларх жамIаш дина къизаллашна дуьхьалояран комитето (КПП). ТIелетта 30 бутт хан яьллехь а, тахана а кьаьстина бац бехкенаш, талларан материалаш гайта аларх йист йолуш яц аьлла, хаамбина бакъонашларъяран комитето.\n2016-чу шарахь Нохчийчоьнан а, ГIалгIайчоьнан а дозанехь яххьаш лечкъийначу наха тIелетар а дина, йиттинера бакъонашларъярхошна а, журналисташна а, ишта уьш дIасалелочу микроавтобусан шоферна а.\nТобанах виъ стаг дарбан цIийне вигинера. Царех цхьахволчо даредарца, тIелеттарш Нохчйичуьрчу лоьмаршца йолчу машенашкахь хилла. Ишта цара оьрсийн маттахь дора къамел, къаьсташ акцент а йолуш аьллера цара.\nСтохка Iай арздинчийн адвокато хаамбира, бехкенаш кара а ца бина, гIуллакх таллар сацийна аьлла. Цул тIаьхьа бутт баьлча юха а талла долийнера бехкзуламан гIуллакх.\nКху 30 беттачохь каро аьтто ца хилла тIелеттарш, я бIаьргтоьхна бац талламаш дIабахьаран кехаташка а аьлла, билгалдоккху къизаллашна дуьхьалояран комитето, "Кавказан узел" агенталле дIакхачийначу информаци тIехь.


Несарара 29 шо долу вахархо лачкъийна полисхоша\nМангал-бутт 11, 2018\nНазранерчу 29 шо долчу Алиев ИбрехIиман цIийнах хьаьжна, цунна етта а йиттина, иза лаьцна дIавигина полисхоша аьлла, бакъонашларъярхошка хаамбина кIентан шичас. Иза тешна ву, цуьнан хIусамехь карийна боху куьйга йина бомба а, граната а полисхоша тесна ю аьлла.\nНазранерчу вахархочо Алиев Султана кехаташ кхехьийтина шайн стаг лачкъийна вигарх цхьа могIа бакъонашларъяран организацешка, ишта хаам кхаьчна "Мемориале"а, ГIалгIайчоьнан омбудсмене а, ницкъаллийн структурашка а, дийцина "Машр" организацин куьйгалхочо Муцольгов Мохьмада.\nЙиттинчул тIаьхьа Алиев ИбрехIиме шен цIахь цхьана кехаташна куьйгаш яздайтина. Дозалхочух йолу цуьнан хIусамнана а йига гIортинера уьш, тIаккха а йитира, мухIар тоьхна шаьш къевлинчу хIусамчу яха а доьхкуш.\n"ИбрехIим трактор тIехь болх беш ву, диъ бер ду цуьнан. Цуьнан цIа чохь карийна бохучу хIуманашца а, я цхьана зуламан тобанашца бала болуш вац иза", - аьлла яздина ду гергарчун дIахьедарехь.\nГIалгIайчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан а, Талламан комитетан сайташ тIехь цхьа а информаци яц лаьцна вигинчу Алиевн хьокъехь.\nПольшин дозанехь лецна нохчий, ткъа Нохчийчоьнна ца тоьу школаш


Нохчийчоь: "дохкобевллачийн" рогIера мур\nНохчийн пачхьалкхан "Грозный" телехьожийлан директор Дудаев Ахьмад\nЦхьа кIира хьалха Нохчийчоьнан куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна хьалха гечдар дийхира гоьваьллачу блогеро Тилэкс Сашас, цунах тера волчу турпалхочо лаахь а, ца лаахь а рэперан Тиматин Black Star лейблца юкъарлонаш лелор тIедожош, забаре клип яккхарна.\nПародехь дакъалоцурш бакъболчу нахах тарлахь, ларамаза нисделла ду аьлла, билгалдаьккхинехь а, Кадыровх терачу маж йолчу стага "Дуй хьуна" бахахь а, цуьнан цIе йоккхуш яц клипехь. ХIетте а гечдар дехийтира блогере. Цо дийцарехь, цуьнца зIене ваьллачу нохчийн "Грозный" телеканалан директоро Дудаев Ахьмада доллучух а кхетийра иза.\n"Дуьненаюкъараллехь а вевзаш волу Кадыров Рамзан юкъахь волуш, беламе видео арахецарна тхайгара ледарло яьллийла хаьа тхуна", - аьллера артисташа.\nЦул хьалха "доллу нохчийн къомана хьалха" къинтIера довлар дийхира ингалсан блогеро, Bald and Bankrupt You-Tube-каналан авторо, нохчийн зудаберех "цыпочкаш" аларна. Гечдар доьхуш, видео цо дIаязйинчу хIусамчохь пенах кхозуш ду Путинан а, Кадыровн а суьрташ.\nДе хьалха Chp Chechenya Instagram-пабликехь шиммо дехар дина Кадыровга, "хьаштдоцурш яздарна" шайна къинтIера валахьара аьлла. Цу шиннах цхьаммо дIахьедо, шена тIе нах баьхкинера, цара "тIекхиина ша массо а хIуманна" аьлла.\nПачхьалкхан "Грозный" телевизионан директорца, нохчийн куьйгалхочун гIоьнчаца Дудаев Ахьмадца къамел хилира "Кавказ.Реалиин". Хаьттира, нах дохкобахар хьан белхан декхаршлахь дуй аьлла.\n- Гечдар доьхуьйтучохь хьо коьрта стаг ву? ТIаьххьара гучубуьйлучу хаамашка ладоьгIча, ишта ойла кхоллало-кх…\n- И бохург хIун ду? Ишта урхалла ю?\n- Блогеро Тилэкс Сашас бахара, хьо шеца зIене ваьллера, цул тIаьхьа шегара даьллачух кхета а кхетта, дохковелира ша. Кадыров Рамзанах тера турпалхо ву цо а, цуьнан накъосташа а рэперх Тиматих яьккхинчу беламечу клипехь.\n- Оха цхьаьнга а дехарш ца до, гечдар деха бохуш. Йа цхьа а бертаза декхаре а ца во. Низамашкахь тхан бакъо ма яц, бертаза стаг дIа а хIоттийна, къинтIера довла бахийта. Дуккхаъ а къаьмнаш дехаш пачхьалкх ю хIара, хIоранна а шен-шен гIиллакхаш а, ламасташ а ду. Цундела кест-кеста нисло, оцу къоман ламасташ цадовзарна, цхьаммо цхьаъ олуш, йа цхьаъ долуьйтуш шегара. ТIаккха цу стаге телефон а тухий, масала, оха олу: "Лараме хьенех-минех, тхан гIиллакхаш а, ламасташ а, тхайн дайн леларш а ахь аьшнашдо хьайгара далийтинчуьнца, тхуна цатов хьан лелар, йа ахь аьлларг". ТIаккхахула цуьнгара иштаниг ца далийтархьама, оха хьоьху тхайн ламасташ. Цул тIаьхьа доллучух а кхеттачу стага, шена къинтIера довла олу.\n- Селхана Chp_Chechenya Instagram-аккаунте яьккхинчу видео тIехь къинтIера довлар дехначу шина кIантца а цхьаъ зIене ваьллера? Хьо вара иза?\n- Гой хьуна, и нах Нохчийчохь бехаш ца хилча, оха муха тIедожор ду царна нуьцкъаша гечдар дехийтар?! Низамаша могуьйтуш хIума ма дац иза… Дера Оьрсийчоьнан массо а хIуманна тIехь бакъонаш а йолуш субъект ю Нохчийчоь, хIара регионехь тхан векалт ю.\n- ХIаъ, оцу нахаца цхьаъ зIене а вуьйлуш, бертаза камерана хьалха уьш хIиттош санна ду-кх хIара сурт.\n- Цхьана агIор ишта дан а ду иза. Цаьрца цхьаъ зIене ваьллера, уьш кхето дагахь. Цара лелориг нийса доций, товш доций а дIахаийтира. Хьуна нийса хета цара лелориг, йа цара дийриг, нагахь санна цара сий дойуш къамелаш деш хилча?\n- Со дешан маршонехьа ю.\n- Делахь тIаккха хьо а тхан ламасташ а, гIиллакхаш а лоруш йоцуш санна нисло-кх. Мегар дац кхечу къаьмнийн Iадаташ аьшнашдан, уьш ца лара. Дуккха а бу вайлахь Iилма а доцуш, кхетош-кхиийна нах. Нагахь санна, оцу стагера ледарло яьллехь, цо ша кхетта, шена къинтIера довла аьлча, суна-м ца го цигахь вон хIуммаъ. Тхан прокуроро ма оллура: дерриг а низаман гурашкахь ду.\n- Iадатах валар а ду низам дохор санна.\n- Нагахь санна, оцу стага, масала, цхьанна сий дойуш хилча, цуьнан доьзалх, гергарчу нахах, ненах, йишех, дех хьаштдоцург а аьллехь…\n- И сий дайар ду аьлла, хеташ хилча, кхеле хIунда ца довлу шу?\n- Нагахь санна, оха белла кхетам оцу стага тIе ца лоций, цул тIаьхьа довлу тхо кхеле.\n- ТIаккха, муха хета хьуна оцу "гечдарх" массо а кхаьрдаш хилар? Мем хилла дIадахна иза.\n- Шуна шайн агIо бен ца го. Дуккхаъчара олу, дика юкъадаьккхина хIума ду, нахе дага мел деанарг вовшашка ца яздайта а, ца бахийта а. Мелхо а наха баркалла боху-кх, тхуна.\n- Стеган дешан маршо хьашар ду ца олу бахархоша?\n- Дешан маьршо йохор хир дара иза, нагахь санна, оха бертаза бохуьйтуш хилча.\n- Масала, Нохчийчу веанчу ингалсан блогеро Бенджамина, (Bald and Bankrupt You-Tube-канал) нохчийн къоме гечдар дийхира, шен видео тIехь нохчийн мехкарех "цыпочкаш" аларна. Иза хиъна Iачу чоьнан пенах гуш ду Путинан а, Кадыровн а суьрташ. ХIунда?\n- Сан кабинет чохь вара иза.\n- Хьан кабинет чу стенна веанера иза?\n-Ас кхайкхина дела.\n- Ахь геччдар дехийта валийнера иза?\n- ХIан-хIа, тхайн гIиллакхех, Iадатех, ламастех дерг довзийта кхайкхина вара иза ас. ТIаккхахула хьо цхьана махка, йа регионе воьдучу хенахь, церан исторех, Iадатех, леларх хаарш хилийта хьайгахь элира ас. Доллучух а иза дика кхийтира. Тхан зударийн сий ша дайина хиларх кхеттачу цо, доллу нохчийн къомана хьалха гечдар дийхира шена.


Нохчийчу хьовсийначу полисхойн посташ дIаяха еза аьлла Кадыровс\nКхечу регионашкара чубалийначу полисхоша республикан дозанашкахь хIиттийна блокпосташ дIаяха еза аьлла, дIахьедина Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамаза. ТIехьа-Мартанахь полисхойн постана тIелатар динчул тIаьхьа ницкъаллийн структурийн белхахошца шинаридийнахь дIаяьхьначу кхеташонехь дина цо цу кепара дIахьедар.\nМехкан куьйгалхочо дагадаийтина, и блокпосташ латторах хаттар хьалха а айдина хиларх, амма хIинццалц цунах йист яьккхина цахиларх а. Экономикан а, юкъараллан а кхерамзаллин Кхеташонан секретарна Усмаев Вахьидна тIедиллина цо, оцу эскарийн буьйранчашка дIахаийтар, и блокпосташ республикехь латтор оьшуш цахиларх.\nОфициалан зерашца, оршотдийнахь ТIехьа-Мартанарчу блокпостана меттигерчу вахархочо динчу тIелатарехь вийна Новокузнецкера Къилбаседа Кавказе белхан декхар кхочушдан хьажийна хилла Дворников Александр.\nТкъа вийна тIелатархо меттигера вахархо Мусаев Зеламха хилла аьлла, дIакхайхкийна мехкан Iедалхоша.


Чехера ши жима зуда маьршаяьккхина Пакистанехь\nЗазадоккху-бутт 28, 2015\nПакистанехь маьршаяьккхина ши шо хьалха цу махкахь лачкъийна хилла Чехера ши жима зуда. И шиъ карарчу хенахь цIахь, Чехин республикехь ю. Цунах лаьцна хаам бина журналисташка Чехин премьер-министро Соботка Богуслава.\nЧехера ши жима зуда ядийнера 2013-чу шарахь Зазадоккху-баттахь Белуджистан провинцин коьртачу гIалахь Кветтехь. Ассошейтед пресс агенталло бинчу хаамца, и шиъ маьршайоккхуш юкъарло лелийна Туркойн гуманитаран организацино.


Оьрсийчоь - Кургинян ву Москох митинг дIахьош, 23Чил2012\nОьрсийчохь урхаллехь долу Путин Iедал вуно тайна мелла а демократин аматаш долу Iедал Оьрсийчохь долуш эшамехь хиллачу нахана. Царах ву, масала, 5-гIа Оьрсийн импери кхуллуш волу яздархо Проханов Александр а, Оьрсийчура «Заманан духе» боламан хьалханча Кургинян Сергей а. ТIаьхьарчу хенахь Кадыров Рамзана лелочуьнга безам бахан бу уьш а, Оьрсийчура аьрроагIор политикан хьежамаш болу кхин болу нах а.\nКху деношкахь Оьрсийчоьнан телевизионехь Нохчийчохь яьккхина видеофилм гайтира Нохчийчохь кхуллучу леррина Iалашо йолчу тIеман центрах лаьцна. Цигахь вуно хестош гойтуш бара тоьпаш кхуьссуш а, уьдуш а, тIаманна кечлуш болу герзхой.\nГарехь, уьш кечлуш бара террорахойн тIелатар юхатоха. Телевизионан студехь Нохчийчура гайтинарг дийцаре дан гулбеллере политологаш а, Кадыровн Iедалан векалш а, хьеший а.\nЦарна юкъахь къаьсттина жигаралла гойтуш вара Оьрсийчура «Заманан духе» боламан хьалханча Кургинян Сергей. Кадыров Рамзана куьйгалла дон Нохчийчоь ю тахана Оьрсийчу ян новкъа яьллачу радикалан исламизмана духьало, бохуш вара иза.\nИсламан пачхьалкх олучу тобанан Iалашо Иракъан территори дIалацар яц, церан лаам шуьйра бу. Церан Iалашо ГIезалойчоь а, Къилбаседа Кавказ а, Оьрсийчоьнан кхин йолу регионаш а ю бохуш вара Кургинян.\nКадыров Рамзане воккхаверца хьожуш ву тахана кхин цхьа политолог, яздоархо Проханов Александр. Системана юкъахь йоцучу оппозицех лаьцна Кадыровс аьллачунна вуно чIогIа реза хилла, цунна тIехIоьттина вара Проханов.\nКху деношкахь Соьлж-ГIала а вахана цигахь шен накъосташца кхеташо дIаяхьа дагахь ву Проханов. Цу хьокъехь Нохчийчура журналистана интервью луш Прохановс элира ша кхоьллинчу Изборан клубан декъашхошца дукха хенахь дуьйна Нохчийчохь хила лууш вара ша аьлла.\nЯздархо а, журнаслист а санна ша мосуьйттоза а Нохчийчохь хилла, Кадыров Рамзанаца къамелаш а дина ша бохуш вара Проханов. Исламан Пачхьалкх олучу тобанна тохар дан лаам болу меттиг хуьлуш ю Кавказ. Цу агIор Оьрсийчоьнан къилбера дозанаш лардеш вуно мехала меттиг дIаелла ю Кавказана а, Нохчийчоьнна бохуш вара Проханов Александр.\nШерипов Инал вевзаш волу нохчийн кинорежиссер ву. Цо дуккха а шерашкахь болх бина Москох. Аьтто хилла цуьнан цигара бевзачу политикан технологаша лелочунна тидам бан.\nКарарчу хенахь Оьрсийчохь болчу политикаша а, политикан технологаша а леош дерг ахчанна дуьхьа лелош ду аьлла хета Шерипов Иналана.\nШерипов Инал: «Политика ша а яц дIоггара цIена хIума, ткъа цу политиках пайда а оьцуш рицкъ доккхуш болу, политика кхача болу нах даггах лелаш бу олийла дац. Иза цхьа ледара театр ю. Дукхах болу политикаш, офицалан зорбанан гIирсех пайда эца аьтто болу политикаш Iедалан вертикалан дакъа ду. Цара юьхьарлаьцнарг Iедалан, Iедалехь йолчу элитан лаам кхочуш бар ду».\nАмма берриг а политикан эксперташ бац тахана Кургинян а, Проханов а санна рицкъ даккха аьтто болуш билгалдокху Шерипов Инала.\nШерипов Инал: «Хьалха Оьрсийчохь цу кепара бепиг доккхуш хиллачу нехан аьттонаш дIабевлла хIинца. Бисинарш Шира майданехь йолчу президентан администрацина болх беш болу нах бу. Цундела Кавказе, я Юккъерчу Азе, я кхечу меттигашка уьш эхар а доьзна ду Оьрсийчоьнан президентан администрацино хIиттийначу декхаршца. ХIунда аьлча, политикан хьашташ кхочуш дечу базарахь цхьаъ бен вац сурсаташ оьцуш верг. Иза ю пачхьалкх».\nТкъа Кадыров мила волуш санна лору цу политикан технолагаша, цунах пайда оьцу цара, я цо оьцу царах пайда?\nШерипов Инал: «Иза Iедалан вертикалана юкъахь ву. Цуьнан лаамаш кхочуш беш политикан технологаша Iедалан лаам кхочуш бо. Кадыровна тIехIоьттина волу Сурков Владислав президентан администрацехь волуш, културан белхалой а, юкъараллан жигархой а, Оьрсийчоьнан юкъараллехь бевзаш болу нах а рогIе а хIиттина лаьтташ бара Соьлж-ГIала кхача лууш. Цу кепара ша-тайпа шоппинг, PR-шоппинг яра дIахьош».\nЦундела Кургинян Сергей санна болу нах цхьа а шайн ойла йолуш нах бац, уьш Iедалан лаам, иза мухха белахь а, кхочуш бан арабевлла нах бу, шайна шай-кай луш мел ю, аьлла хета Шерипов Иналана. Проханов Александрех цхьа кхечу тайпа эр дара ша бохуш вара иза.\nШерипов Инал: "Бисинчу политологаш бу бохучу нахаца вуьстича Проханов кхоллараллан стаг ву. Иза шен дуьне лоьхуш ву, шен ойланашкахь кхоллалуш долу. (Цхьана хенахь иза Iедалша дIатеттина вара, цу хенахь ас къамелаш дира цуьнца, суна иза дика яздархо санна вевза).\nЦундела Прохановх лаьцна дуьйцуш, вай тидаме эца деза иза профессионалан политик, политикан технолог цахилар. Наггахь дукха тIех волий хIуманаш дуьйцуш хуьлу иза. Цундела цунах пайда оьцуш хила а мега. Иза хьажаво цхьана метте, дикачу режиссеро шен актер санна, цунах хIун хуьлу хьажа ойла йолуш.\nАмма кхоллараллан стаг санна цуьнан цхьа шен хьежамаш бу махкахь хуьлучуьнах лаьцна. Цуьнан шен концепци ю, вай цунна реза хила а, цахила а мегаш йолу. Амма кхечерах лаьцна дуьйцуш, ала мегара ду уьш даггара лелаш цахилар. Кхузахь ерг цIена сийсазалла ю, ахча дезар ду".\nКхин цхьа хIума а ду. Махкахь массо а агIор кризас елахь а, Нохчийчоьнца йоьзна проекташ кхочуш еш ю. Стохка массо а аьлча санна Оьрсийчоьнан субъектана бюджетера луш долчу ахчанан барам охаьбоккхуш и барам алсамбаьккхинарг яра цхьа Нохчийчоь. И хьал хийцалур ду аьлла цахетало Путин Владимиран Iедал цу махкахь мел лаьтта.\nКадыровна вуно реза Кургинян а, Проханов а


Бусулба зударшна цIахь фитнесс ян видео арахецна\n"Nadoona Extreme" видеона юкъара схьаэцна сурт\nIамеркан Флорида штатера цхьана бусулба зудчуо арахецна, бусулба зударшна фитнес Iамош долу видео диск.\nМассарна хаьа, совнаха дилха дIадаккха мел хала ду. Уггар халаниг, хьо кхача гIертачух доттагIий кхеташ ца хилар ду. Оцу тайпа хьолехь нисъеллера масех шо хьалха Надин Абу Джубара. Палестинера схьаялар долуш, Флорида штатехь ехаш йолчу Надинас бахарехь, цхьа жимма азлуш, могушалла тоян ша сацам бича, бусулба юкъараллехь масех стаг ваьлла цунна гIортор еш.\nЛовзаргашкахь а, дика-вуонехь а Гергарчу Малхбалера юургах стоьлаш йоьттина йолуш, цу тIера могушаллина пайде а, цхьа кIеззиг а юьллучу хенахь, «ДIаялахь, кхин схьаэцахь!», я, «Цхьа де бен ма дац иза, цкъа кхаллал бен а яц», олу шега боху Надина.\nНадин: "Хуьлчуо дог даьккхинера сан. Амма со юха ца елира, айса леринчунна тIера. Айса юхьарлаьцначунна тIекхаччалц дIаяхара со."\n30 кийла дIа а яьккхина, хIара хазъелла дIахIоьттича, нах цец-инзара буьйлуш гина Надинна.\nНадин: «Ватта сан дела, хьо ма хазъелла! Схьайийца хьайн къайле, ахьа хIун дина? БIоьзза сайга цу тайпа хаттар динчул тIаьхьа, аса ойла йира, къамел доцуш, тхан юкъараллехь ца тоьаш цхьаъ ду-кх», аьлла.»\nНадина бахарехь, иза кхеттера, могуш а, нисбелла а хила, бусулба зударийн карахь кIезиг хIума дуйла. Церан проблемаш кхин цхьаннена а яц. Ур-атталла, фитнесехь а, мадаре, дегI хьулдеш бедарш юху бусулба узадрша.\nКерлачу куьце йирзинчу Надина сацам бира, кхечу бусулба зударшна а гIо дан, чолхенах чекхбийла.\nИштта, фитнесан говзанчо инженера вебсайт кхоьллира “Nadoona,” цIе йолу, Iаьрбийн маттахь «тхо кхойкхуш ду» ду боху. Цхьана зудчунна диета билгал а йоккхуш, видеоIамрош дIаяхьарх цо жимма ахча эца йолаелла иза.\nТрейнингаш езаш тIех дукха нах бевлла цуьнан, царна юкъахь бусулба боцурш а.\nНадин: «Аса цунна ойла ечу хенахь, со цхьа а дIататта дагахь яцара. Аса гуттар олуш ма-хиллара, дуьмо а, целлюлито а къаста ца во стаг муьлхачу къомара, тайпана ву. Кзечу дахаран тIегIанашкахь санна, суна цкъа а ца лиинера и башхаллаш вайна юкъахь хуьлийла. Вай массо а цхьанатухуш йолу ойла ю иза.»\nНадинан дегI меттахдоккху фитнес мел оьшуш хиллера аьлча, «Nadoona Extreme» олу бусулба зударшна видео диск арахеца дагатеснера. «ЦIахь Iашшехь, хьайн дегIана дола дан йиш ю хьан», аьлла, дог ойъуш ю цуьнан программа.\nЛахьанан-бутт болалуш «Nadoona Extreme» дегI меттахдаккха хьоьхуш, 2,000 диск арахецна Абу Джубара. Цуьнан вебсайтехула диск эца луучара масех кIира хьалха эцнера.\nЗайнаб ИсмаьIал цIе йолчу, вуно нисъеллачу «Хиджаб йоьхна сержант» олучу зудчо гойту фитнес. Пуэрто-Рикера схьаяьлла и зуда чIогIа инзара истори йолуш ю. Хьалха къоман бодибилданган чемпион хилла ю иза. 20 шарахь фитнесс тренер болх бина а ю. Башха дукха хан яц цо бусулба дин тIеэцна а.\nЦу видео тIехь, фитнес еш лелон хеча а, деха пхьуьйшаш долу туника а, хиджаб тиллина а ю иза. ТIехьажча атта хетахь а, ян хала фитнес ю иза.\nИ видео бусулба зударшна яьккхина хиларе терра, Зайнабан духар дийцаре даьккхинера бохуш дийцира Надина.\nНадин: «Гуттар а къийсам бу, малхбузехь бусулба зударий муха хила беза бохучуьн хьокъехь: цу юкъараллех дIауьйш, тхан дино бохург муха кхочушдан деза» бохучу хаттарехь. Къаьсттина, фитнес-дуьненахь. Цигахь мадаре хила чIогIа хала ду. Зайнаб бусулба духар доьхна а, оццу хенахь, дуьзна гали санна ца хилийта а, лууш дара тхо. Нахана ган лаьа: «Дика ду, соьца болх беш верг мила ву? Схьагайтал суна» бохучу кепехь. Наггахь, аса стагана тIе дино боху духар доьхча, гур дац, дегI тоделла догIуш дуйла»\nДегI меттахдаккха дIахIуттуш, Iаьрбийн маттахь «тасмия» олу Зайнаба. Надина бахарехь, дегI меттахдакхарх динера Iалашо хIоттайо ишта. Бисмилла аларца, Дела цхьаъ хилар билгалдоккху.\nНадин Джубар: «Пайхамара, Делера салам хийла цунна, тхан дино а хьоьху тхуна, оха тхайн догIмашна дола дезаш хиларх а, цунна зе дан мегарг ца хиларх а. Юучунна тIехь тIехвалар а, дегI меттах ца даккхар а, дегIанан ницкъ баран кеп ю. Цундела, шен дегIана дола дар, цуьнца доьзна ду».\nХIинца а дукха хьалхе ду, «Nadoona Extreme» DVD диск Iамеркан Цхьанатоьхначу штаташкара фитнес-индустрихь дика дохкалур ду ала. Амма цкъачунна, бусулба зударшна дегI меттахдаккха лерина деккъа цхьа диск ду аьлла, куралла ян йиш ю.


Емельяненко бакъво цуьнан агIончаша\nНохчийчохь дIадаьхьна берийн летарийн хьокъехь ММа-н паргIат летарийн союзан куьйгалхочун Емельяненко Федоран Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнца а, цуьнан гонаца хилла конфликт цхьалхаяккхар доьхуш Оьрсийчоьнан президенте Путин Владимире дахьийта кечдинчу кехатана куьйгяздина 90 610 стага.\nКадыровгIара Емельяненко сийсазвар "тесна дита йиш йоцург" лору петицина куьйгяздинчара. Делимханов Адама Инстаграмерчу шен пенатIехь кхерамаш тийсира Емельяненко Федорна, «Кадыровн кIентех хIора хьайн багара даьллачу дашах жоп дала декхаре вийр ву хьо» бохуш. ПIерасканадийнахь йоза дIадайира авторо.\nЦул совнаха, Akhmat Promotion директоро Дугазаев Тимура а дIахьединера, "Емельяненкон лелар боьршачу стагах дац", аьлла. Ткъа «Ахьмад» латархойн клубан президенто Висмурадов Абузайда «мила ву Емельяненко, тхан турнирийн, летарийн мах хадо» аьлла яздинера.\nЕмельяненко бакъварца Сhange.org сайтатIехь кхозу кхаа дийнахь 90 610 куьйг гулдина петици.


Нохчийн урхаллин декъашхошца цхьанакхетар хилча республикан куьйгалхочо Кадыров Рамзана даржашкахь хиллачу хийцамех лаьцна хаам бира. Культуран, туризман, кегийрхойн, спортан министраллийн гIуллакхашна тIехь Iуналла даран вице-премьеран керла дарж юкъадаьккхина цо. 2021-чу шеран ГIадужу-баттахь дуьйна спортан министр лаьттина волу Дадаев Муса хIоттийна цига. 2002-чу шарахь дуьйна Кадыровн накъост ву иза.\nФизическан культуран а, спортан а министран мукъадаьлла дарж Эдилов Валида дIалаьцна, цул хьалха республикан куьйгалхочун секретариатан куьйгалхо болх бина цо кхаа баттахь. Нохчийн премьер-министран гIовс Эдилов Валидан ваша – Эдилов Iабдул-Керим ву. Ший а спортхо ву, Кадыровн берашна спортан летарш дан Iамийна цара.\nРеспубликан куьйгалхочун секретариатан куьйгалхочун гIовс Кадырова Хутмат хIоттийна, Нохчийчоьнан куьйгалхочун кхоалгIа йоI.\nКавказ.Реалиино масийттаза яздира, низамаш кхолларан а, кхочушдаран а Iедалехь лаккхара даржаш дIалецнарш Кадыров Рамзанан гергарнаш, юьртахой а хилар. Дайначу шарахь дуьйна оцу тайпа даржаш Нохчийчоьнан куьйгалхочун кхиъначу берашка а кхийдадора.\nТIаьххьара Кадыровна дуьхьал дозанаш диттира Японино – Оьрсийчоьнан Украинана дуьхьал болийначу тIамехь дакъалацарна.


– Мерзачу цIазамел мерза хIун ю хуур дарий шуна?\n– «Сгущенка», «сникерс», «торт» – охьаягарйора бераша шайна дага мел йогIу марзаллаш.\nТайнигаш? – даима а дийца хаза хIуманаш долчу Деце хаттарш дан долийра бераша.\n– Компьютерш яцара, уьш ян а яцара хIетахь. Цундела тхо ловзура, уьдура, тайнигаш а тхаьш йора. Вежарша аннийн яьшка вовшах а йоккхий, аннаш херхаца хадош, нисдеш ловзо «герз» дора шайна. Тхо тIом бечу «немцойх» а, «индейцах» а ловзура. Зудабераша поппарх, кIадех пхьегIаш, тайнигаш йора, царна тIеюха бедарш тоьгура.\n– Деца, кхин а дийцахь, кхин а дийцахь! «Индейцах» дийцахь. Царех муха ловзура шу?\n– Индейцаш Iамарк махкара бахархой бара. Дуккха а халонаш, харцонаш латтайора царна тIехь церан латтанаш дIалаца баьхкинчу «кIайчу» наха. Уьш, цхьанна а бала а ца беш, амма, шайна бина ницкъ борах а ца буьтуш, майра нах бара. «Индейцах» хIора кертахь, урамехь ловзура.\nЛовзар марсадаьлла, тхайл ирсе цхьа а цахеташ ловзучу тхоьга, нанас тхайга бетта мохь ца хезаш, совца кхеташ дацара тхо. «Буьйса Дала садаIа елла вайна! Кхана а догIур ду де! Чудуьйла!» – яппарш йора нанас. КетIахь сецначу машенан гIовгIано дIатейира тхан гIовгIанаш. «Дада цIавеана!» – кхераделира тхо, тхаьш арахь Iаржъяллалц чу ца доьлхуш Iерна.\nМинот ялале тхан такхорийн «хIусам» чу чиркх тесна къагийна, серлаяьккхира цо. Тхан даьлла самукъа, тхан хилла ирс! Чиркхан серлонехь кхин а можа-дашо, кхин а хаза гуора хьаьжкIийн мажделла гIаш а, гIодамаш а. «Лагерь» дешех кхелича санна яра. ХIинца, гIалахь, йогIуш-йоьдуш юхкуш, кхехкийначу хьаьжкIех бIаьрг кхетча, карлаюьйлу сайн бераллера дашо хьаьжкIаш.\n– ЛадогIал, Децин бераш, шух цхьамма бепиган цуьрг кхаьллича вузур варий иза? – хаьттира Децас стоьла гуонаха хевшинчу берашка.\n– Вай... Вацара дера! – дийладелира бераш.\n– ЛадогIал, бераш. Оцу бепиган цуьрго адам ца дузорах, зингат я кхийолу жима сагалмат мацалла лечуьра кIелхьара яккхалур ярий? – шолгIа а хаьттира Децас.\n– Яра... – аьлла, Децин къамело ойлане дехира ладоьгIуш Iен бераш.\n– Варийлаш, Децин дика бераш ма ду шу, цкъа а дIа ма кхоссалаш бепиган цуьрг. Дала массо а садолу хIума юзон делла ялта ду иза.\n– ХIинца алал Деце, сагIийна цIазамаш лой шуна? Шуна хезний, гиний баккхийчара «пIераскан буьйса ю тховса» аьлла сагIа дала дезар хьахош, кертахь я лулахь Iачарна бахьийта сагIин кад кечбеш?\n– Хезна! Хезна! Со вохуьйту мамас конфеташ, туьха я шекар дIало олий, –элира жимачу кIанта.\n– Гой шуна, мел хаза ду бусалба нехан гIиллакхаш. СагIа делча Далла дукхадезар ду шу. Цундела, эрна дIа ца кхуссуш, бепиган цуьрг а «Делан дуьхьа олхазаршна сагIийна» алий охьайиллалаш. Дала къобалдийр ду шун сагIа. Далла дукхадезар ду шу. Ялсамане дуьгур ду шу цхьана жимачу бепиган цуьрго. Вай деш дерг дерриге а хууш, гуш ву вайн Къинхетаме Дела.


Я суна дага ца догIу-техьа? » Нийсо-Дагестан\n18.03.2020 73 0 niyso\n— Нана, суна дагадогIу, со жима йолуш бердах яхана. Со чIогIа лазийна карийча, хьан йоьхна хьовзар. Буьйсана со, кагбина пхьаьрс лозуш йилхича, ахь суна юххе агIор а яьлла, сан лерехь цхьа гIийла-гIийла узам бира. Со йоьлхучуьра сецира хIетахь. Цецъяьлла. ХIетахь ца кхетара стенах цецъяьлла, хIинца хаьа; сан пхьаьрс хьан даг чохь сайчул а чIогIа лазарх цецъяьлла хиллера. Хьо тхоьгара диканиг даьлча а йоьлхура. ДагадогIу суна, нана. Со деша дIахIоьттина, чIогIа самукъадаьлла цIаеъча хьо йилхина. Цул тIаьхьа ваша деша вахча а. ТIом болуш массо а хIуманах девлла дисича, хьайна ас лергах ухку дашо чIагарш эцча, хьо цкъа йилхира, тIаккха дов дира. Хьайнаш яйна , хьо чIогIа халахетта хиларна ийцира ас хьуна уьш. Уьш-м яккхий а яцара, дукха ахча а ца деллера царах…\nАвтор: ЭЛДИЕВА Марем


Бусалба динехь мардас я марнанас шайн несе хьо йитина ю аьлча, и зуда йиталуш ю я яц?\nМардас я марнанас йитича, зуда йиталуш яц. Нагахь санна и зуда ялийна волу стаг пхийттара ваьлла а, хьекъалчохь а, ша лелочу йохка-эцарехь, Iер-вахарехь а кхетамчохь а велахь, цо ца йитича, я цуьнан векалаллица ца йитича, йиталуш яц зуда. Амма и марда а, марнана а зуда йита хьоле даларх нус кхоьруш хилча, барт хир бара аьлла-м хета суна.\nДешначу наха вайна даима а дуьйцуш ду дений-нанний муьтIахь хиларх лаьцна. Нагахь санна дай-наний доьзалхочунна къинтIера а ца долуш деллехь, оцу доьзалхочунна вижа каш дац олуш ду. Цу хьокъехь бусалба вашас хоьтту, дай-наний дийна долчу хенахь харцахьа лелла ша, хIинца и шиъ къинтIерадаккха хIун дан деза ша бохуш.\nДа-нана дIадоьллинчул тIаьхьа доьзалхочо церан ойлаяр и стаг нисвалар ду. Дала нисваларехь соввоккхийла и хаттар деш верг. Хьуна оьгIазло йолуш, къинтIера ца долуш да-нана деллехь, кхаа хIуманца къинтIера дер ду аьлла и шиъ. Хьалхара: хIора фарз ламаз дина ваьлча: «Веза Дела, сан дена-нанна гечдехьа» аьлла, царна гечдар доьхуш хилар. ШолгIа: оцу хьайн ден-ненан дан ойла лаьттина, церан дан ницкъ цакхаьчнарг, хьайн ницкъаца ахь дар. КхоалгIа: оцу хьайн ден-ненан гергарло хиллачу нахаца уьйр-марзо латтор. Оцу кхаа хIуманна тIехь резахир ду да-нана аьлла ду жайнахь.\nЦхьана тайпана, цхьана гаран я цхьана некъех ду олуш ду вайнехан. Шен тайпана йиша ялон магийна дуй вайн?\nДуккха а бусалба къаьмнаш ду дуьненчохь, Дала кхин а совбохийла уьш. Вайн къомо санна хала ца леладо цара и хIуманаш. ШариIато бакъо елла долу хIума бакъо хуьлий дIадоьду церан, бакъо цаелларг бакъо йоцуш соцуш ду церан. Вайн дукхахдолу хIуманаш Iадат муьлхарг ду, шариIат муьлхарг ду ца хууш ийна дIахьош ду. Iадатехь, масала, шича олуш ерг йиша санна ларалуш ю. Ткъа шариIатан аьхькамашкахь стаг зудчух хьакхавелча, ламаз духуш ду, ламаз духуш ерг ялон мегаш ю. ХIашиман я къурайшин тайпанах болчара захалонаш шайн тайпана юкъахь бен деш ца хилла, тайпа ца бехдо шаьш олий. И санна дуккха а къаьмнаш ду шайн тайпанца бен захалонаш ца деш, вайн амалш чIогIа хиларна вай жимма дIатеттина иза. Амма мегар долуш ду, шича бохучу гергарлонал тIехъяьлларг ялон мегар ду.\nЗахало дечу хенахь дас-нанас йоIе хатта а ца хоттуш, йоьIан лаам а боцуш, маре луш нисло. И нийса дуй-те боху.\nЗахало адамашна юкъахь лелаза ца долуш, Дала юкъахIоттийна хьикмат (хьекъалалла) ду. Цундела Дала Къуръан чохь дуккха а билгалонаш йина цу хьокъехь. ЙоI жима йолуш цуьнан ойла яьржина хуьлу, шен Iер-яхар мичахь тоьлла хир ду ца хууш, тIеюьйхина бедар я аьлла дош хазделла, Iехаяла кийча ю боху. Иштта и йолу дела, цунна гIоле дерг харжар, да велахь – дена, да дIакхелхинехь – дедена тIехь дитина Дала. Церан бакъо ю шайн ойла сецначу меттехь захало дан. Нагахь санна йоI цкъа араяьлла, цIа а еана, юха маре йоьдуш елахь, йоIера пурба деза. Иштта и башхаллаш ю цигахь. Дала ирсе яхар лойла массо а йоIана.\nШен шичин шича гергара хуьлий, цуьнга маре яха мегий бохуш хоьтту вайга.\nДала Къуръан чохь билгало йина вайна, шайх кхетча, ламаз духуш берш а, ца духуш берш а. Шех кхетча, ламаз ца духуш долу гергарло лекха лерина. Ткъа шичин шичех кхетча, ламаз духуш ду. Цундела царна юкъахь захалонаш дан мегаш ду, и ду-кх оцу хаттарна жоп.\nШен зуда а, доьзал а болуш вехаш волчу стага шолгIа зуда ялайо, и тIейогIуш йолу зуда оцу стеган бухахь зуда а, доьзал а хилча яха мегаш дуй?\nБожаршна вайн динехь (4) еанга кхаччалц зуда ялон бакъо йина. Муха йина? И йиъ зуда кхаба шен таро а елахь, царна юкъахь нийсо а латтор елахь яло магийна. Ша ларор вацахь, цхьаъ а ялийна IадIан веза. ТIейоьдуш йолчу зудчунна а хаа деза ша муха, мича йоьдуш ю. Ша ларор ю-яц хаа деза. ШариIато бехкамаш беш бац цигахь.