Яккхийчу туьканашна юьстах йисина Кавказ\nНохчийчу а, ГIалгIайчу а, Дагестане а хIунда ца йоьлху сурсаташ духку федералан яккхийн туьканаш?\nНохчийчоь а, ГIалгIайчоь а, Дагестан а бен ца йисина Оьрсийчоьнан Къилбаседа Кавказерчу республикашна а, кIошташна а юкъахь федералан сурсаташ духку туьканаш йоцуш. Цу кхаа республикашкехь яц махкахь шуьйра евзаш йолу "Пятерочка", "Прекресток" я "Магнит" цIераш йолу супермаркеташ.\nДустуш аьлча, 2 миллион 700 эзар стаг вехачу Ставрополан махкахь болх беш ю 225 "Пятерочка" а, 62 "Магнит" а, 7 "Перекресток" а супермаркеташ. 465 эзар вахархо волчу Кхарачой-Чергазийчоь ю 6 "Пятерочка" а, 21 "Магнит" а. Иштта хьал ду 700 эзар стаг вехачу Къилбаседа ХIирийчохь а. Цигахь болх беш ю 21 "Пятерочка" а, 34 "Магнит" а.\nАмма 3 миллион вахархо волчу Дагестанехь а, 500 эзар гергга стаг вехачу ГIалгIайчохь а янне а яц федералан машанна юкъайогIу цхьа а супермаркет. Нохчийчохь ю Соьлж-ГIалин йистехь йиллина, коьртачу декъана Оьрсийчоьнан эскархоша сурсаташ оьцу цу кепара цхьа туька – гипермаркет "Лента".\nIедало йон новкъарлонаш\nЦу кхаа республикехь цу кепара хьал хIоттаран бахьана лору говзанчаша Нохчийчохь а, ГIалгIайчохь а, Дагестанехь а лелаш ша тайпа "ловзаран бакъонаш" хиларца.\nЗубаревич Наталья Москох пачхьалкхан университетан профессор эномикан говзанча ю. "Цигахь гуш доцуш махбар даьржина ду. Супермаркетийн машанашна эвсаре болх бан хала ду цигахь. Цигахь уьш яц я кIезиг ю "шайчаьрга ахча даккхийта дезаш хиларна. Йохка-эцар лелораш "шайн нах" бу, царна ца лаьа пайда бекъа", - боху цо.\nКхушара бIаьста Кадыров Рамзана, ша Нохчийчоьнан куьйгалхо хIоьттина 12 шо кхачаран жамIаш деш дIахьедар дира, Нохчийчохь бизнес лело хьакъ доллу хьелаш кхоьллина, ткъа цо "Iаламат доккха гIуллакх" дина аьлла.\n"Бизнесна хьелаш кхуллийла дац вай, республикехь IиндагIехь олучу экномикан доккха дакъа а долуш", - элира дукха хан йоцуш Дагестанан куьйгалхочо Васильев Владимира.\nЭкономика IиндагIера араяккхарх лаьцна дIахьедар дина ГIалгIачоьнан куьйгалхочо Калиматов Махьмуд-Iелас а.\nКъилбаседа Кавказехь бизнес лело атта дац, боху Кавказ.Реалинна ша еллачу комментарехь коммерцин гIишлошна урхалла дечу RRG компанин векло Колокольников Дениса.\nКъилбаседа Кавказехь федералан махбаран компанешна пайда хир бу-бац бохучуьнца а, логистикица а, кхечуьнца а боьзна кхерам буьсуш бу, аьлла хета цунна. Амма уггар хьалха цигахь сурсаташ духку туьканаш яьржина ца хиларан бахьана и сурсаташ цигахь баш оьшуш ца хилар ду, шаьш дийраш а долун дела, боху Колокольниковс.\nДагестан, харц "Магнит"\n"Пятерочка" а, "Перекресток" а кхин болчу супермаркетийн машанашна а урхалла дечу X5 Retail Group компанин зорбанан сервисо дийцарехь, керлачу регионехь туьканаш схьелларх лаьцна сацам бо, пайда хиларна Iаткъам бийр болу логистикан а, меттигерчу сурсаташ дечу компанешца юкъаметтиагш лелон а, кхин болу а аьттонаш тидаме а оьцуш.\nХасстоьмийн беш я харжам цахилар?\nГовзанчашна хетарехь, Нохчийчохь а, ГIалгIайчохь а, Дагестанехь а Оьрсийчохь яьржина йолу яккхийн туьканаш цахиларан кхин цхьа бахьана а ду. Иза доьзна ду юьртабахаман менталитетца а, бахархой хIинцца динчу сурсташка а, хIинцца схьабаьхначу стоьмашка а, хасстоьмашка марзбелла хиларца а.\n"Цкъа делахь, цу республикашкахь вуно дика кхиина юьртабахам бу. Иза дукха хенахь дуьйна схьадогIу хIума ду. Бахархоша шаьш кхиабо шайна оьшу массо а тайпа хасстоьмаш а, стоьмаш а. Уьш шаьш ма дарра, керла, экологин агIор цIена шаьш кхиийна сурсаташ ду. Ткъа технологически олучу регионашкара сурсаташ дохьучу супермаркетийн а, гипермаркетийн а аьтто бац уьш буьззинчу барамехь а, кхачаме кепехь а Къилбаседа Кавказерчу бахархошна дохка", - боху Колокольниковс.\nДелахь а, "Кавказ.Реалиино" хаттарш динчу цу републикашкарчу бахархоша дийцира, шайна дика хир дара бохуш, нагахь шайн харжам бан аьтто хилча муьхачу туькаканара эцча дика хир ду сурсаташ бохучу хаттарехь. Цул сов дика хир дара, боху цара, шайн а аьтто хилча яккхийчу туьканаша мах охьа а боккхуш духкуш долу сурсаташ эца.


Яхьян Мохьмадан воI Мовлади вина 1952-чу шеран 1-чу январехь Казахстанехь, Бостондински районера Бричмулла юьртахь. Мохьмадан виъ доьзалхо хилла – ши кIанттий, ши йоIIий. Хьанала ваьхна а, нахаца мегаш, тарлуш чекхваьлла дIавахана стаг ву олу Мохьмад.\nДаймахка цIа боггIушехь, 1957-чу шарахь, шаьш дохадале Iийна Мартан-Чу охьахевшира Мохьмадг1ар. Лулара СаIди-К1отара гIаш дIаса а лелаш, 1969-чу шарахь 10 класс чекхяьккхира Мовладис. Дешна ваьллачул тIаьхьа, хан а кхаьчна, эскаре гIуллакхдан вигира. Цул тІаьхьа тайп-тайпана белхаш бира, хIусамнана ялийра.\nЯлх бер ду Мовладин – ши кIанттий, йиъ йоIIий. Дас шега схьаделларг, цо Iамминарг шен доьзале а кховдийна кхуо: гIиллакх, хьанал вахар, нахаца тарвалар, комаьрша хилар.\nДукха жима волуш дуьйна дечиг-аьчгах хIуманаш еш самукъадолуш вара иза.\nЦо чIогIа къахьийгира, и говзала караерзош. Тахана Мовлади дечиг-аьчган пхьар ву Нохчийчохь а, цул арахьа а вевзаш. Шен кертахь, цIеношна уллохь, музейна лерина вагон х1оттийна Мовладис. Цу чохь ю къоман культурин тайп-тайпана гІирс а, коьчал а: къоман духар, цуьнца лелийна доьхкарш, шаьлташ, тарраш, баккхийчу нехан духар, цIера дахалел хьалха а лелийна наштар, шира текхаш, кедаш, бошхепаш, хи молуш хилла йолу цхьацца пхьиег1а. Арахь, рагIу кIелахь, говр-вордан а, вир-вордан а гIирс бу, дечиган шина чIурга тIехь а, еа чIурга тIехь ворда а, иштта кхийолу хIуманаш а ю. Дукха чIогIа хаза, говза, дечиг-пондарш до цо. Царах пайдаоьцу вайн махкара гIарабевлла артисташа.\nТIаьхьарчу хенахь баккхий кхиамаш хилла Мовладан шен балхаца. 19-г1а б1е шерашкахь, Кавказан боккхачу тIамехь лелийнарг санна йолу, эскизаш т1ехь «Йоккха топ» йина. Кху шарахь, Нохчийн меттан де даздечу дийнахь Соьлжа-ГІалара Театральни-концертийн залана хьалхара майданахь дIабаьхьначу гайтаме хIоттийна яра иза. «Йоккха топ» къаьсттина хазахийтира вайн республикин Куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна. Мовладис иза цунна совгIатна елира: «Кхин цхьаъ а йийр ю. Цул чIогIа а, дика а», – аьлла.\n«Мовлади, айхьа дечу гIуллакх тIехь хьуна лууш дерг, хьан самукъадериг хIун ду?» – аьлла шега хаьттича, вела а велла: «Со хIумма а оьшуш вац, ас дийриг наха къобал дичхьана», – элира цо.\nДела реза хуьлда хьуна, Мовлади. Дала аьтто бойла хьан, вайн дайша лелийна гIиллакх-оьздангалла, вайн къоман ламаст къоначарна довзийта, марздан айхьа кхобучу 1алашон т1ехь мало йоцуш хьо хиларна.


Вахаран а валаран питнах а.. Валаран питнах бохучу дашах муха кхета веза? - Хаттаршна жоьпаш - Динул-Ислам\n«Бусалба стеган гIап» жайни тIехь:\n«24. ШолгIа ташаххIуд (этхьаг) дешначул тIаьхьа, салам далале деш долу доIа.\n«Йа АллахI! Хьоьца ларло со кошан Iазапах, жоьжахатин Iазапах, ва́харан а, валаран а питанах, Даджалан питанах а, вонах а».\nВахаран а валаран питнах а.. Валаран питнах бохучу дашах муха кхета веза?\nДоьххьара, жайни тIехь «ШолгIа ташаххIуд (этхьаг)» бохучух лууш дерг билгалдан лаьара. Иза – тIаьххьара ташаххIуд, йа вуьшта аьлча, тIаьххьара эттахьиг ду. ТIаьххьара бохург, жайни тIехь ма-дарра, салам далале доьшуш долу эттахьиг ду. ХIунда аьлча, Iуьйра ламазехь вайн цхьа эттахьиг бен дацахь, вукху диъ ламазехь ши эттахьиг доьшу вай. И доIанаш Iуьйра ламазехь эттахьиг дешна а ваьлла, салават диллинчул тIаьхьа, салам далале хьалха доьшуш ду; вукху диъ ламазехь доьххьара эттахьиг дешначул тIаьхьа доьшуш дац, мелхо а салам далале хьалха долу шолгIа эттахьиг дешначул тIаьхьа, салават диллинчул тIаьхьа, салам далале хьалха доьшуш ду.\nХетарехь, жайни тIехь а иштта хийцам бийр хир бу вай, Дала мукъа лахь, тIедогIучу зорбанна, кху меттехь «тIаьххьара» аьлла тIетохарца йа «шолгIа» бохург цуьнца хийцарца.\nТIаккха, «питана» бохург кхузахь – зер бохучу маьIнехь ду. «Вахаран а, валаран а питанаш» бохург – дахарца а, Iожаллийца а доьзна долу питанаш ду, дахарца а, валарца а доьзна долу тайп-тайпана зераш ду, цу шинне хьолехь адам зуьйш хилар ду.\nВаларан питана бохург кхаа маьIнехь хила йиш ю аьлла Iеламнаха.\nХьалхара маьIна: Iожалла тIехIоьттича, са дала герга дахча шайтIано дагатуьйсу вон ойланаш а, Бусалба дин тIера леш верг дIаверзо гIерташ цо лелон хIуманаш а, леш волчуьнга тIаьххьара "Ла илахIа иллаллахI" дешнаш ца алийта цо лелош дерг а ду.\nШолгIа маьIна: веллачул тIаьхьа шина малийко бийр болу бартхаттам бу, цунах болу кхерам а бу.\nКхоалгIа маьIна: каш чохь хир йолчу халонаш а, баланаш а ду.\nКху маьIнийца "валаран питанах" алар, хIокхул хьалха "кошан Iазапах" аьлла а долуш – цкъа чулацаме дерг а хьахийна, тIаккха цуьнца цхьаьна цу чулацаме долчунна юкъара къастош цхьадерг хьахор ду, цунна тIе тидам бахийтархьама, иза цу чулацаме долчунна юкъахь къасторхьама. Ткъа и саннарг айаташкахь а, хьадисашкахь а, вуьшта адамийн къамелехь а дуккха нислуш ду.\nТкъа дика хуург веза-сийлахь волу АллахI ву.\n17.01.2018 = 30.04.1439


1659 шо — Википеди\nХьажа иштта: 1659 шо Россехь\n1659 шо кхечу рузманашкахь\nГригорианан рузма 1659\nЮлианан рузма 1658—1659 (11 январехь дуьйна)\nвизантийн эрица 7167—7168 (11 сентябрехь дуьйна)\nРум йиллинчара дӀа 2411—2412 (1 майхь дуьйна)\nИсламан рузма 1069—1070\nШираэрмалойн рузма 4151—4152 (11 августехь)\nЭрмалойн килсан рузма 1108\nЦийн рузма 4355—4356\nможа жӀаьла — можа хьакха\nЭфиопийн рузма 1651 — 1652\nИранан рузма 1037—1038\nБуддийн рузма 2202\n1659 (эзар ялх бӀе шовзткъе итт иссалгӀа) шо Григорианан рузманца — високосан доцу шо, долалуш долу Кхаарахь. Иза вайн эран 1659 шо ду, 659 шо 2 эзарлагӀа шерашкахь, 59 шо бӀешеран, 9 шо 6-гӀа иттаннаш шерашкахь XVII бӀешеран, 10 шо 1650-гӀа шерийн.\n1.2 Ӏилма, техника, технологи\nБӀаьсте — Кромвель Ричард девне велира эскаран гӀеранца, цуьнан дийзира протектор дарж дита. Масех правительство хийцаелира. Шо чекхдолуш Шотландин эскаран баьчча инарла Монк, Лондонехьа вахара.\n8 июль — Конотопан тӀом. Трубецкойн бӀаьчаллехь долу оьрсийн эскар ийшира Мохьмад-Гирей ханан а, Выговский гетманан а эскарал.\nШвецин эскарша гуо лаьцна Копенгагенан. Голландин флотан толам хилла хидоькъенашкахь.\n7 ноябрь — Куьг таӀийна Пиренейн машаран. Чекхбаьлла Францин Испаница болу тӀом (болабелла 1635 Ткъеитт шеран тӀеман 1618—1648 дакъа санна, кхин дӀабаьхьна Вестфалан машар 1648 бинчул тӀаьхьа).\nКуьг таӀийна 7 ноябрехь Мазаринис (Франци) а, дон Луис де Ароса а (Испанин хьалхара министр).\nБартаца, Испанис дӀалора Францин цхьа могӀа Испанин Нидерландашкара мехкаш (Артуан доккхаха долу дакъа, Фландрин дакъа, кхин а), пиренейн дозанехь (Руссильон, Конфлан; шина пачхьалкхан юкъара керла доза хила дезара Пиренейш); чӀагӀйора Францин бакъонаш Наваррина; Францис мукъадоккхура шеш дӀалаьцна я Каталонин дакъа, цхьайолу Франш-Контехь йолу Нидерландин гӀопаш, дитира Испаница тӀом бечу Португалин гӀо.\nПиренейн машарца французийн паччахьо Людовик XIV-гӀачо ялон йезара испанин инфанта Мария Терезия, цунна 500 эз. дешийн экю делира марен совгӀатна, нагахь шен хенна Испанис и ахча такхахь, Испанин тажан когаметта хилар дитахь (ша а, шен тӀаьхьенаша а). ТӀемо гӀелйина Испанис ахча ца такхаро Францин дийзира ГабсбурггӀеран испанин латтанаш а, испанин Ӏарш а. Пиренейн машаро Малхбуза Европера Испанин гегемони дӀаелира Францин.\nХорватийн а, мажарийн а ахархойг гӀаттам охьатаӀийна Загребан кӀоштахь.\nТороцкохь (Трансильвани) ломан белхалой карзахбийлар.\nВалахин коьрта шахьар хуьлу Бухарест.\nРечь Посполитехь тӀом карлабалар. Оьрсийн эскарша йитира Минск, Борисов, Могилев.\nАьтту бердан Украинера коьртехь Богун волу полякашна дуьхьала гӀаттам.\nЧжэн Чэнгунан флот Янцзы чухула хьалаяхана. Цуо охьааьтта, бухаяхийтина маньчжурийн флот. Амма Нанкинехь маньчжураша онда чӀагӀо йира.\nӀилма, техника, технологиНисйе\nГюйгенс Христиана (1629—1695) зорбатоьхна трактат «Сатурнан система», цунна чохь цхьаьнатуьйхира планетан тергонаш, планетан спутник (Титан) дӀаеллар (1655), цуьнан хьовзаран мур билгалбаккхар, цхьанхьа цунна тӀетаьӀна а боцуш, эклиптикехь таьӀна а болуш Сатурнан гуонаха буткъа хӀоз хиларан факт.\nКоьрта йаззам: 1659 шо литературехь\nХьажа кхин а: Категори:Бинарш 1659 шарахь\nКатру Франсуа — иезуит, французийн яздархо (1659—1737)\nХьажа кхин а Категори:Белларш 1659 шарахь\n1659 шо Викиларма чохь\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=1659_шо&oldid=3144718»\nТӀаьххьара хийцам бина 2019, 15 сентябрь 22:36


ПЭН-центро Гериев маьршаваккхар тIедожийна\nНохчийчохь набахтехь латттош волу "Кавказан узел" агенталлан корреспондент Гериев Жалавди катоьхна маьршаваккха везаш ву аьлла, дIахьедина, Оьрсийчохь дешан маршонна дозанаш деттарх язйинчу шен рапортехь "Ассоциация ПЭН-центр-Москва" организацино. Колонехь даккха 3 шо хан тоьхна 2016-чу шарахь нохчийн журналистна Гериев Жалавдина, наркотикаш лелош хиларна аьлла, яздира Маршо Радионо.\nМоскохарчу бакъонашларъяран "Мемориал" центрехь дахначу кхааридийнахь "2012 - 2018-чу а шерашкахь дешан маршо луьра йохош хиларх" язйинчу рапортан презентаци дIаяьхьира дукха хан йоццуш кхоьллинчу "Ассоциация ПЭН-центр-Москва" организацино вовшахтоьхна. Рапортан чулацам бовзийтира организацин президенто Архангельский Александра а, директоро Ажгихина Надеждас а, ассоциацин кхечу декъашхоша а.\nДIахьедар вовшахтухуш бинчу талламехь дакъалецира Дуьненаюкъерчу PEN- центро а, "Маьрша дош" ассоциацино а, Петарбухарчу ПЕН-центро а. Оьрсийчохь дешан маршо къуьйлуш хиларх дуьйцуш, масална хьахийра Гериевн кхоллам.\n"Антикоррупцин протесташкахь стохка бIаьста дIалаьцна 14 журналист. Административан гIуда а хьарчош, бовлийтина уьш кхелах. Ткъа Гериев Жалавдина 3 шо хан тоьхна, наркотикаш яьхна цуьнгара аьлла, бехкала а вуллуш", дIахьедо ПЭН-центро.\nБух боцуш дара аьлла бакъонашларъярхоша Гериевна дуьхьал айдина хилла гIуллакх.


Дика лор — халкъа ганз — Сердало\nДика лор — халкъа ганз\nЗIамига волча хана денз, боккхийча нахагара хеза ва со, дика лор, мах баь варгвоацаш вола къаман охло ва, оалаш. Жайнахьа а чIоагIа веза лаьрхIа ва наха дарбаш де ховш вола саг, къематдийнахьа, ше ялсмала ваха ца Iеш, шийца кхы а шийтта саг вига йиш йолаш ва, йоах из. Укх йоазонца са вувца безам ба лор, Iилманхо, журналист, ший къаман гIонча а визза воI а вола Албогачиев Руслан. Бера хана денз цар дезал, да-нана, йиша-воша довзаш, уж зувш хьавенав со. ХIаьта Руслана доахача толамаша дикка гIадвугаш, дукха моттигаш а нийсъеннай.\nРуслан ваьв 1954-ча шера 14 августе Албогачиев Шимоахийи Кодзоева Лемкайи дезале. Из ха нийсъенна хиннай вай Сибре дигача шерашца. Цар дезал баьхаб Кустанайски областа Карасукски района 76-ча разъезде. Из дезале воккхагIа хиннав, цу дезале цул зIамагIа кхо йишеи цхьа вошеи дар. Ала деза цIермашиннаькъа юхе уж баьха хилар, Руслана даь Шимоахий дIахорча дерригача вахаре дика лар юташ хиннилга. Сона дага мел доагIача хана, Наьсарерча цIермашений станце болх беш хилар из, вай цIадаьхкачул тIехьагIа. Даим цIермашена чархашта кIалха увттаду сунт дахьаш, бейоахкаш IажагIа, ц1е байракхилгаш, фонарь йолаш го йиш яр из станце нийсвенначунна. Массаза балхаца бувзабенна гIирс бувхаш а хургвар. Ах бIаь шу хиллал ха яьккхар цо из болх беш. Наха тIера, гаргалол чIоагIа лоархIаш саг вар Руслана да. Иштта яр Лемка а. Наьсарера Буро кIалха бодача новкъара, Коммунальни боахама, «Назрановский» оалача совхоза IотIехваьлча, шоллагIа яр е кхоалагIа яр хац, аьттехьа дIаласташ яр уж баьха улица. Цох Аьлтий-Юрт лоархIар. Цудухьа оалаш хила деза царех, Аьлтий-Юртара Албошнаькъан. Кхыча дешашца аьлча, хоза моттиг яр уж баьхар, бакъда юха а цIермашиннаькъа юхе нийсъеннаяр уж баха моттиг. Цар наIаргара дIахьежача, кIалха тоннель йоаллаш, тIагIолла цIермашенаш лелаш, моттиг яр. Цига гIолла ваха йиш яр Москве, Баку, Шолжа-ГIалий тIа, Минводе, кхыйолча вай мехка тайп-тайпарча миIингашка.\nРуслана дийшад Аьлтий-Юртарча школе, хIаьта итт класс цо а зIамагIволча Тухана а цIермашиннаькъа болхлой берашта лаьрхIача Буро тIарча №5 йолча интернате яьккхар. Школа яьккхачул тIехьагIа, зIамигача сага цхьан юкъа «Назрановский» совхоза болхло, Къилбаседа Кавказа цIермашиннаькъ тIа электрик волаш болх бу. Бакъда доккхача дешарах йола уйла цунцара къасташ яцар. Лор хила ловш, из деша отт Кубански медицински институте. Дика дешарца белгалвувлаш а хул. Тахан мо дагадоагIа сона, из цхьан шера (1974) салаIа цIавена. Цунца вар Сирера Мухаммад яха зIамига саг. Цу хана вайцига Iарбе бIаргавайча, кхыча дунен тIара саг веча санна тамаш йора. Цхьана деша а багIаш, царна юкъе хоза бувзамаш хьахиннадар, доттагIал хоттаденнадар. Вай мохк а укхазара нах а бовзийтар Руслана гаьнара венача хьаьшанна. Вай заман чухь эггара хьалха вайцига КъорIа денар из вар, Руслана даьна Шимоахийна совгIата деннадар цо из а, цунца эггара дикагIйолча «Сони» яхача фирма магнитофон а. Мухаммадах, сона хезачох, Сире унахцIено лораеча болхлой министр хиннав, вай мехка дийша цIавахачул тIехьагIа дикка ха яьлча.\nДуххьал Руслан вайза ца Iеш, цар дезалера кхыбола нах а бовзар сона. Цул зIамагIйолча йиший цIи яр, Тамарий яхаш. Со хIетта Шолжа-ГIалий тIарча университете деша этта, стихаш язъе волавенна ха яр из. Тамарий Наьсарерча ГПТУ – 14 оалача училищен директора технически секретарь яр. Компьютераш цу хана гIанахьа а бIаргагуцар вай мехкарча наха. Кепа етташ йола машинкаш лелайора массанахьа. ХIаьта Тамаре сиха бора из болх. Эггара хьалха айса язъяь байташ машинкаца шозза-кхозза цунга кепа тохийта йихьа дагадоагIа сона. Дукха доккха доацача, геттара шаьрача (мелованни) каьхата тIа яр уж. Иштта дикагIа дIаэцар уж районерча газета редакце. Наха тIера саг яр из. Хетаргахьа, из хьадоагIар даьгара-наьнагара. ШоллагIйола Руслана йиша Радимхан соца цхьан курсе дешаш хилар пхе шера. Оаха 1975 – 1980 шерашка чакхъяьккхар филологически факультета къаман отделени. Наха ше езаялийта ховш, гIулакхаца саг яр из а. Оаха университет яьккхача шера йоаккх Руслана лорий институт. ТIеххьарча курсе вагIача хана, тхо долча вена а хилар из, общежите тхо мишта дах хьожаш а, оаха дешаш йолча моттигага хьожаш а. Цу хана се цунца Шолжа-ГIалий тIа лийнна дицденна вац со хIанз а. Э ЗIамагIа ба цар дезале Тухан, Хьава, Жабраил, Марем. Тухан дай баьхача юрта вах. Хьава Армавирера медучилище яьккха, вайцига лорий сихача гIон машена тIа балха хилар. Жабраила Москвера В. Черномырдина цIерагIча йийллача университета экономически факультет яьккхай. Из а зIамагIйола Марем а бахаш Москве ба.\nИнститут яьккхача Шимоахий Руслан, арахьа болх беш, тIема лор волаш эскаре гIулакх деш, хилар йIаьхача хана. Цо къахьийгача шахьарашта юкъе я Армавир, Волгоград, Ростов. Амма бухсоццаш, ше кхийна ГIалгIайче хорж цо ваха а къахьега а. Укхаза цо болх бу республикански больницан хирург волаш, цул тIехьагIа керттерча лора заместитель хул цох. Цкъа болх беш воаллаш, бетона бIоагIах дIакхетарах каст-каста корта лазабувлаш вар со. Газета балха гIулакха больнице ваха волаш, кIай халат дувхаш, хьавоагIа Албогачиев вайча, цунга хатта лаьрхIар аз сай керта дика фу хургдар. Уйла еш, дукха ха яккханзар цо: «Глютаминови кислота оалаш молхаш я хьона. Цар гIойле ергья хьона», — аьлар лора. Уж мукъагIа маьха геттара яй хиннаяр. Селлара дарегIа йолча молхаша сайна дарба дергхиларах дукха тешацар со. Бакъда цар (метта кIалъехка езар уж яшшалца) дикка паргIатваьккхар со. Иштта яйзар сона лора говзал.\nШий 37 шу даьннача хана, цо язбу медицински Iилмай кандидата даржага вугаш бола болх. Из цо ДоттагIала орден лелаеча Ростоверча медицински институте язбу. Цун Iилман кулгалхо вар медицински Iилмай доктор А. В. Шапошников. Цун болх могабеш, чулоацама хьакъехьа дувца оттабаьбар медицински Iилмай доктораш, профессораш В. И. Нефедов, В. А. Авакимян. 1992 шера январь бетта 20 дийнахьа медицински Iилмай кандидат хул Русланах. Дикка чоалханеча теманна хетабаь бар цун болх. «ДегIаца дIачIоагIденна лела холецистит хьахилар биохимически оагIорахьара тахкар а цунна хирургически дарба дар а» яхаш яр цун тема. Диссертаце автореферат Шимоахий Руслана, ший кулг яздаь, сона совгIата еннаяр. Цу хана денз из боча лелаю аз сай цIагIарча библиотекаца. Геттара зIамигача алапашца 21 оагIон тIа кепа теха ба из болх.\nКъаманна хало ха яр 1993 шу а цунна тIехьа даьхка шераш а. Лоалаха уллача ХIирий мехкаца хиннача къовсамах бола дагалоацам бар саготдеш, ерзанза яр цо яь човнаш. Бакъда ши кулг вIашкадилла вагIа йиш йолаш дацар гIулакх. Хьалъе езаш яр республика. Цу гIулакха, кIаьдвалар фуд ца ховш, къахьега дезаш вар кIеззига а ший мехка накъаваргвола саг. Цу хана цкъа-шозза яхар мо, Наьсаре бIаргавайра сона Руслан. Массаза санна кийчвенна хулар из цу халача деношка а. Баьде-цIе велюра костюм ювхаш, даим гIаш лелаш, «тIах» аьнна саг вар из. Къаманна чIоагIа эшаш йола медицински колледж хьае гIерташ лелар лор. Ше гонахьарча республикашка ваха хиларах, цигарча училищеша болх мишта бу хьажарах дувцар. Цул совгIа, царгара гIо-новкъостал дийхадар цо, хургйолча колледжа библиотека хьаеча даькъе. Цох дикка пайда баьлар, лоалахоша новкъостал дир эшаш дола, юххьанца хиланза даргдоаца литература Iалашде. Лакхе белгалдаьккхача шера хьайийллар медколледж. Цун эггара хьалхара директор хиннар Албогачиев вар. Из доккха совгIат дар къаьстта вай мехкарашта, хIанз лела безацар кхыча регионашка ухаш, медсестрай, фельдшер-акушера, царгаш еттача сага говзалаш Iомаеш. Карарча хана-м лаборанташ, диетологаш, дизенфектораш а кийчбу цига. ДукхагIа мел дола хIама укхаза тийша дар Албогачиевх. Вай мехках дахара хетадаьча цхьан вIашагIкхетаре ваха хилар со цу колледже. Дега безаме дар гуш хинна сурт. Хоза кийчъяь актови зал хьалйизаяр кIай халаташ дувхача мехкарашеи цар хьехархошеи. Куцаш-сибаташ долча цар оамал, мотт, гIулакх дезаделар сона. Царех дуккхадар хьадоагIаш дар колледжа кулгалхошкара, цар Iомабора наха дарбаш де дезаш бола кагирхой массе оагIорахьара дика хила.\nЦхьаькха цхьа дика хоам бера вай республике колледж хьайийлла дукха ха ялале. Са бе доалл 1995 шера 8 декабре арадаьнна №48 (129) йола «Наьсарен оаз» яха газет. Из Наьсарен района кепайоазон орган яр. Цун хьалхарча оагIон тIа да Шимоахий Руслана сурт, дукха доккха доаца: «Доккхача алапашца дIаязваь лор» яха йоазув. Со вар из йоазув даьр а. Цу хана Наьсарен района газета редакце къахьегаш вар со. Мехкахо даькъалавувцар цу тIа, медико-технически Iилмай Россе Академе член-корреспонденталла дIаэцар бахьан долаш. Сога хаьттача, из боккха толам бар. Ерригача Къилбаседа Кавказе цу тайпара сий даь, лаьрхIа саг цул хьалхагIа шиъ мара хиннавацар, Руслан кхоалагIа вар.\nДIахо дIабодаш бола лора, Iилманхочун никъ дукха лакхаленаш яха езаш хиннаб. Цо, бIа ца къожабеш, атта ловш хиннай царга водаш шийна хула халонаш. Дукха а тайп-тайпара а балхаш даьд цо таханарча денга кхаччалца. 1998 – 2002 шерашка цох РФ Паччахьалкхен Думан депутата Аушев Мухарбика гIонча хул. Цу хана цо чакхйоаккх (2001), дунен экономика яха балха говзал Iомаеш, Москвера йийлла паччахьалкхен университет. Цул тIехьагIа Федераце Совета депутата Костоев Iийсай гIонча волаш болх бу. 2003-ча шера из ГIалгIай Республикан Халкъа гуллама депутаталла хорж. Цига ше волаш (2003 – 2011), вай мехкарча наьха унахцIено лораяра дешаш гIеттадеш, цар гIулакх дергдолча дарбанчений болх тоалургбар де гIерташ, чакхваьлар из. Цо яздаьча, кийчдаьча законий массехк проект тIаийцай вай къаман депутаташа. 2012 -2013 шерашка Албогачиевс къахьег вай республикерча берий реабилитационни Центра керттера лор волаш. Цхьан юкъа гIалгIай телевидене унахцIенонца ювзаенна передача дIахьош хилар лор. Укхаза белгалдаккха деза, студент волча хана денз, журналистикаца са латташ, цхьацца йоазош деш, из хиннилга. Цудухьа дика вIаштIехьадоалар цун бе-бе лазараш а, царех дувла зуламаш а наха довзийта, царех мишта лоралургва дувца, дарбаш хьеха. Из волча хьоашалгIа баьхке хулар гIорбаьнна лораш. Ала деза Албогачиев Россе журналистий Союза член вола дикка ха я аьнна. Кавказа хетадаьча цун йоазоша хьалхара моттигаш яьхай бе-беча журналаша дIакхайкаяьча журналистий яхьашка. Цул совгIа, цо болх баьб «Медицински газете», Къилбаседа Кавказе гIолла вола лаьрххIа корреспондент волаш.\nКъаьстта белгалбаккха беза цо книжкаш яздеш а оттадеш а баь болх. Цу лостамагIа цун хьалхарчарех дар аьнна хет сона гIалгIай-хIирий довна юкъе боабаьча наьха сурташ долаш арахийца альбом. Цу тIа ма дарра гуш дар 1992 шера ноябре-декабре вай къаманна тIаоттадаь Iазап. Боккха лоархIам болаш дар «Довза, дагалоаттаде» яха цIи йола йоазув. Из книжка Албогачиевс яздаьдар Ахильгов Ахьмада Мустафайца цхьана. Шийна чухь 570 оагIув йола из хетадаь дар лакхе хьоахабаь шин къаман юкъера къовсам хьахилара бахьанашта. Книжкан чулоацамга диллача кхетаде хала дац, малагIа дешаш да цо белггала гIеттадераш. Юххьанца кепа теха я гIалгIай мехках йола лоацца исторически очерк. ДIахо дувц Нохч-ГIалгIайчен вахаре малагIа лоархIам болаш хиннай Росси. Иштта укхаза хьехаду вай мохк бохабар, Сибре дигар, гIалгIай-хIирий тIемах, машаре бахача наха таIазар лоаттадар, цар боахамаш довхар, малагIа политически а бокъонаш лораярца бувзабенна а мах баьб бух соццаш цу къовсама. Цунна юкъедахад цхьаццадола исторически каьхаташ, белггаларча наьха дагалоацамаш, моттигашца дувзаденна къаьнара карташ, дувцача дешашта хетаяь эрсий а гIалгIай а поэтий байташ : А. Рыбакова, А-Г. Угурчиева, Н. Барахоевай, Б. Тимурзиева, Н. Краснова, Я. Патиева, Д. Кодзоевай, И. Ляпина, кхычар. Из книжка хIирий-гIалгIай тIема энциклопеди да ала мегаргда. Цо гIо дергда дуккхача историкашта, Iилманхошта ювцаш йола ха-зама Iомаеш, тохкаш. 1997 шера арадаьнна из книжка а Албогачиевс, ший кулг яздаь, совгIата денна сога долаш да.\nИштта лоархIаме болх бир Руслана, Сурхо тIа ваьхача шейх-устазах БатIал-Хьажах дола книжка яздеш а. «Шейх-овлияъ Белхароев БатIал-Хьажа» яха цо яздаь а оттадаь а дола книжка, тоа а деш, кхозза арадаьннад. ТIеххьара цунна кепа техай 2007 шера ООО «Тетраграф» яхача Нальчикерча издательстве. Цу книжкан 464 оагIув я. Цу тIа дувц шейхех лаьца, Илисха-Юртарча Кунта-Хьажах. ХIаьта Белхароевх дувцача оагIонаша довзийт, из, бехк боацаш, шозза мехках ваккхарах, Калуга яхача эрсий шахьар тIа ваха вахийта хиларах, лайнача халонех лаьца. ДIахо цун шин сесага баь дезал бовзийт вайна книжка оагIонаша. Цар кхелаш мишта хиннай дувц. Мах баь варгвац цу тIарча цхьадолча суртий. Вешта аьлча, хьажочун вахар ма хулла дикагIа довзийта гIийртав автор. Иштта цо яздаьд Кунта-Хьажах, Арсанов Дени-шейхах,Митаев Баматгире-шейхах дола, «ДIадахар деце, тахане а хилац», «1944 шера февраль» яха а кхыдола а книжкаш, уж дерригаш 12 да. Цар тираж 52 эзарга дIакхаьчай.\nДика дезал ба Руслана. Цуни цун фусам-наьна Дзауров Висангире Маремеи кхо йоIи цхьа воIи да: Роза, Зарема, Мухьмад, Аза. Шевола цар дезалхо доккхий дешараш дийша ва. Висангире Марем терапевт я, вай республикан заслуженни лор а я. Руслан диазза ХьажцIа ваха хиннав (2007, 2011, 2014, 2018), иштта ший дас-нанас из никъ хьоргбола хIама а вIаштIехьадаьккхад цо. Цул совгIа, Руслан ваха хиннав Америке (1994), Турци (1998, 2000, 2002) яхараш санна долча мехкашка.\nЦо баьча балха боккха мах баьб Iаьдало. Из ва медицински Iилмай доктор, профессор, Россе заслуженни лор (1997), Российски Федераце унахцIено лораяра отличник (2007), медико-технически Академе член-корреспондент, «Единая Россия» яхача парте политсовета секретара заместитель (2004 – 2009). ХIаьта 2005-ча шера цунна еннай «КарагIдаьннарех» яха орден. Уж доккха толамаш да. Иштта доккха совгIат да Руслана, кхувш доагIаш, виIий-йиIий 10 бер хилар.\n← КХОВДАДУ АЗ ХЬОГА ЗИЗА\nЧерноморский экзамен →


Амстердаман исторехь дуьххьара азан декар ду маьждигехь тIедогIучу пIераскан дийнахь\nАмстердамерчу маьждигехь ламаз деш бу бусалбанаш, 2007\nТIедогIучу пIераскан дийнахь Нидерландийн коьртачу гIалахь исторехь дуьххьара ламазе кхойкхуш азан декаш хезар ду маьждигера. Амстердамерчу Блауве Маьждиган (Blauwe Moskee) аьтто баьлла иза дан бакъо яккха, меттигера Iедалш цунна дуьхьал ойла йолуш хиллехь а, хаам бо NL Times газето.\nХьалхо Амстердаман мэро Халсема Фемкес дIахьединера 21-чу бIешарахь оьшуш хIума дац ламазе кхийкха ширачу заманахь иза деш ма хиллара, азанан функци йолчу мобилан программех пайда эца аьто а болуш аьлла.\nГIалиннанас динчу хьехаро цецбаьхнера меттигерчу бусалба юкъараллан декъашхой. Мухха делахь а, Нидерландийн низамашца бусалба нехан азан цхьатерра статус йолуш ду, цунах тераниг долчу кIирандийнахь декачу килсан горгалин зовца, ткъа иза дихкина дац пачхьалкхан тIегIантIехь.\nЛелачу низамо ма бохху, Блауве Маьждиган аьтто баьлла азан хазийта радиокад чухула. Оршотан дийнахь лерринчу фирмано аудиосистема хIоттийна маьждигехь, азанан чIагIалла а юстуш, гIовгIан тIегIа барамашца догIуш хилийта.\nВенехь ифтарехь дека азан\nЦу маьждиган имамо Эльфуркани Яссина дийцарехь, ламазе кхойкхуш пIераскан дийнахь азан декаро юьхь юьллур ю керлачуу ламастан, ткъа цо мелла а гуш дийр ду ислам, цунах меттигера бахархой болуьйтуш.\n"Тхо цхьана а стагана юкъахь питана таса гIерташ дац, амма тхуна лаьа исламан ламасташ норма а хилла дIахIиттийта", - билгалдаьккхина бусалбанийн хьалханчо.


Дечкен-бутт 30, 2019\nДагестанехь вийначу шина кIентан да Гасангусейнов МуртазIела.\nКху деношкахь Дагестанан куьйгалхочо Васильев Владимира, "Новое дело" газетана интервью луш, дIахьедар дира, меттигерчу вахархочуьнан Гасангусейнов МуртазIелин ши кIант вер "бохаме гIалат" дара аьлла.\n"Ишттаниг хуьлуш хуьлу. Со хьалха милицехь болх бина ву. Кхето гIуртур ву со. Ойла елла аш: КТО ю дIайоьдуш, буьйса, ломара чубуьссуш нах бу. Цхьаьнна собар ца тоьъна, иза герз детта волавелла", - аьлла Васильевс.\nДагестанан куьйгалхо тешна ву, хаа а хууш, адамаш ца дайина бохучух. "ХIунда аьлча, царна (куьгбехкечарна) уьш бевзаш ца хилла, цхьа а цабезам цахилар а дац цигахь", - боху цо.\nВасильевс дийцарехь, бохаме ларамазалла а хилла, кхелхина бераш. -"Царна герз диттина болу ницкъаллин структурийн белхахой а бераш хилла",- билгалдоккху цо.\n"Уьш муьлш бу? Уьш а ду-кх бераш, вуно халчу хьелашка нисделла долу", - жамI дина хиллачуьнан республикан хьалханчо.\nВасильевс ша тешна ву боху, ницкъаллин структурийн белхахошна уьш жаIуй хилар хууш ца хилла бохучух.\nАмма цхьа шо Васильевца цхьаьнакхета гIерташ даьккхинчу Гасангусейновна шен ши кIант вер ларамаза хилла ду аьлла ца хета. Кавказ.Реалиина интервью луш, цо дийцира шена хетарг бух болуш хIунда ду.\n"Уьш(полицин белхахой) маьждигна чохь болуш Iуьйранна ламазе ара ца бовлар а ларамаза дара? Эвларчу инспекторо Гамзатов Шамила сан кIентий юьрта маца богIур бу бохуш, хеттар а ларамаза нисделла ду?" – цецвуьйлуш хоьтту цо.\nГасангусейновс дийцарехь, Гамзатовс коьртачу жаIучуьнга аьлла хилла ша лома воьдуш ву уьстагI эца аьлла. Вукхо жоп делла, ша а воцуш, цунна цхьаммо а уьстагI бухкур бац аьлла.\nТIаккха полисхочо аьлла, делахь лома жимма волавала гIур ву ша аьлла. Амма инспектор, уьстагIий дажочу нахана тIе ца воьдуш, бежнаш дажочу Гасангусейновн ши кIант волчу агIор вахана.\nГасангусейновс билгалдаккхарехь, полисхочо динна де даьккхина цуьнан шина кIантаца. Цо цу шинга хаьттина цIа маца ваха дагахь ву и шиъ аьлла.\n"Нагахь хилларг ларамаза хилла далахь, шен ши кIант вийначул тIаьхьа 6 баттахь балха ца вогIуш хIунда Iийна инспектор Гамзатов", - хоьтту Гасангусейновс.\nШИ ваша ГасангусейновгIар 17 шо долу Наби а, 19 шо долу Гасангусейн а вийра 2016-чу шарахь Марсхьокху-баттахь Дагестанерчу Гоор-Хиндах эвлана гергахь.\nНицкъаллин структурийн векалша чIагIдора, шаьш байинарш тIемалой бу бохуш. Амма ГасангусейновгIеран гергарчара а, лулахоша а оццу хенахь гайтира Iедалша дIакхайкхийна верси цхьа а бух боцуш хилар. Вийначу шина кхиазхочунна дуьхьал долийначу бехктакхаман гIуллакхехь цхьаьна ца догIу хIуманаш хилар гайтира гергарчара.\nИштта, шина вешин цхьаннан дегIа тIехь 8-9 дендарг кхетта меттиг хилла, шолгIачуьнан дегIа тIехь хилла дендаргийн 10 сов чов. Цуьнца цхьаьна цу шина кIантана тIедоьхначу тIеман барзакъна тIехь герз тоьхна цхьацца билгало бен ца хилла.\nЭххаре а прокуратура къера хилира байинарш цхьа а юкъаметтигаш лелийна ца хиларна тIеман тобанашца. Гасангусейнов Наби а, Гасангусейн а вер хьокъехь бехктакхаман гIуллакх доладайта аьтто белира цхьа шо даьллачул тIаьхьа. Амма хIинца а цхьа а стаг вац и зулам дарна бехке хила мега аьлла билгалваьккхина.\n2018-чу шарахь ГIадужу-баттахь ХIинжа-ГIаларчу бахархоша шайн лаамехь митинг дIаяьхьира, вийначу шина кIентан дена-нанна тIехIиттина. Цул тIаьхьа таллам бар шен караийцира Оьрсийчоьнан Талламан комитетан коьртачу урхалло. Чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан Дагестанерчу урхалло тIе ца дуьту шайн белхахоша и зулам дина бохург.


Нохчийн доьзална депортаци ца яйта арабевлла австрихой\nЯлх стагах лаьтташ болу ТикаевгIеран доьзал Австрера депортацина кечбина, Венерчу аэропортана уллерчу контейнерех йинчу кхерча дIабигна полисхоша. Муьлхачу а мIаьргонехь кеманна чу а ховшийна Оьрсийчу дIахьовсон мегаш бу уьш.\nЯлх шо хьалха Австре кхаьчна болчу ТикаевгIеран тховкIелонах долчу дехарна негативе жоп делла Iедало. Вуно дика интеграци а йина, ишколехь дика доьшуш бераш а долу доьзал и бахьана долуш махкал арабоккхуш бу.\nТикаевгIарна депортаци ца яйта акци йолийна Австрехь бевзаш болчу юкъараллин жигархоша а, цу доьзалерчу берийн хьехархоша а, журналисташа а. "ТикаевгIеран доьзалан депортаци сацае!" аьлла йолийначу акцехь дакъалаьцна берийн бакъонашларъярхочо Пинтеритц Моникас а, актрисано Штембергер Катаринас а, Вена гIалин вице-бюргомистр йолчу, Баьццарчу Партера политик йолчу Вассилаку Марияс а.


Шемахь кхелхинчу шина муджахIидан тезет лаьтта Ломаз-Юьртахь - Chechenews\nГлавная » Все Новости » Кавказ » Шемахь кхелхинчу шина муджахIидан тезет лаьтта Ломаз-Юьртахь\nТеркйистерчу Ломаз-Юьртахь шатайпа ши тезет ду тахана лаьтташ, дΙадохка декъий доцу тезеташ. ТΙехьа-Мартанарчу стага хаийтина боху Ломаз-Юьртарчу ВатаевгΙеранний, ЕлхоевгΙеранний ши кΙант Шемахь кхелхина, аьлла. Тезетан дайша цхьаъ дуьйцу, амма цигахь лаьттачеран шеко яц кегий нах Ιаьрба гΙаттамхойн могΙаршкахь лелла хиларх.\nТеркйист-кIоштан Ломаз -юьртара велла шиъ ткъе иттара а бовланза кегий нах бу: Ялхоев а, Ватаев а. Юьртахоша дечу мукIарлонца, дикка хан хилла уьш Европехь дахар а нисдина, вехаш болу.Ишта цара тоьшалла до билггал шайн ши кIант валаран хьокъехь,къастам боллуш,хаам кхаьччий бен цIерачара тезет хIоттийна дац бохуш.\nШи кIант Шемахь велла хиларан, лач делахь а, тоьшалла лору ломазюьртахоша церан декъий цIа кхачийна цахилар. Хууш ма-хиллара вайнаха шайн веллачу стеган дакъа, цунах йисинарш даьIахкаш бен яцахь а, мел генахь и хиларх, цIа кхачош ду, ур-атталла Малхбалера а.\nЯлхоевгIар а, я ВатаевгIар а лууш бац уьш баларх дийца. Цара шайн доьзалхой некъахьовзамехь белла а хуьлийта, сагIийна вовшахтоьхна, гуминатаран юург эцца машенахь боьлхуш, Шеман дозанехь белла а хуьлийта, мина а иккхина. Ткъа могIарерчу наха кхин дуьйцу.\nЛомаз-юьртара вахархо: «Юьртахоша дийцарехь, и шиъ тIамтIехь велла Шемахь. Къаьсттина уьш гIазотехь белла хилийтаран агIончаш кегийрхой бу. Иза бакъхила герга а ду. Стенна аьлча, церан баларх хаттар дича, цIерачарна а деза ца ло. Соьга хаьттича хьашдоцург ду-кх. Бохам баьккхи цара шайн гергарчарна. Дахар нисдан шаьш Европе дIадахана хилча, и совнаха хIуманаш а ца лелош, шайн а, шайн берийн а дахар тодан хьовса безар-кха. Суна и аьлла хета. ГIазотехь бала меттиг йоцуш бахна бу уьш, я и гIазот даккха бахна бу?..»\nНохчийчоьнан урхаллехь долчу Iедало магош дацахь а, тахана махкахь кIезиг кегийрхой бац, мичча маьIIехь, Iаьрбийн пачхьалкхащкаххьа-м муххале а, тIамтIе а бахана балар,гIазот лоруш берш. ХIинцца къиина богIу кегийрхой бу и санна ойла кхобурш, ткъа баккхийчара иза церан леррина «галбаьккхинчу кхетамца а, дахаре болчу харц хьажамца а» дузу. Иштачех ву Ломаз-юьртара ТIахир а.\nТIахIир: «Хьажахь, кху агIор берш а, шаьш толийта бохуш, Деле доьхуш бу, вуьйш а ишта доьхуш бу, шаьш толаме кхачаре сатуьйсуш… Шина а агIор хIаллакъхуьлурш бусалбан нах бу. Церан хьенан, муьлхачун доIана жоп дала деза Дала? И хьанна хаьа. Уьш а, вуьйш а, леш берш, гIазотехь хуьлийла дуй?..»\nЭшам хиллачу юьртахошна новкъадагIахь а бохуш, шен цIе йоккхийла ца лииначу ломазюьртахочо дийцарехь, кху цIахь ца нисделла дахар нисдан Европе шаьш дIадахана хилча, цигахь тIедоха а, даа-мала а, ца оьшуьйтуш, Iедалша тидам-терго еш а хилча, ца догIу харц хIуманаш леладар.\nБаккхийчара тидарехь, вайнехан иэс-амалца а догIуш дац, нехан диканах пайда а эцна, хьайна чусадеъча, хьо санна болчарна юкъахь нийсо-бакъо хIотто аравалар.\nАктуально по сей день. Джохар Дудаев, февраль 1993 г. (ВИДЕО)


Йина 1923ш. Хьалхара Мартант1ехь. Хьехархочун, клубан, библиотекан белхаш бина куьйгалхочун. Цо шен дешнаш т1ехь яьхначу эшарш т1ехь хестабора ахархочун къинхьегам, ирсе дахар, ламанан йоь1ан шовда санна ц1ена безам, ц1унан марзо а, къахьо а. «Колхозан йиш», «Ворашилов» иштта кхийолчу стихийн, «Тхан иллеш» гуларан автор.\nБалкан дуьненчу яьлла 1923 ш. Хьалха – Мартант1ехь. 1936 -38 шарахь хьехархочун болх бина цо. Оцу хенахь язъян йолаелла иза шен дуьххьарлера стихаш а. 40 – чу шерашкахь белхаш бина юьртан клубан а, цул т1аьхьа юьртан библиотекан заведующи. Дуьххьара эшарш лакха Алма – Атахь йолало иза. Дукха хан ялале Нохч – Г1алг1айн эшарийн, хелхарийн ансамблан солистка хуьлу цуьнах. Оцу ансамбльца дуьххьара йог1учу эшалонех цхьаьнца, Даймахка юхайог1у иза.\n1939 ш. (шеен 16 шо долуш) СССР – н Лакхарчу Советан Президиуман Указца «Знак Почета» орденца совг1ат до цунна. Ткъа 1940 ш. СССР – н Яздархойн Союзан дакъашхо хуьлу Балканах.\nЦ1а даьхкинчул т1аьхьа Анзорован арайийлина цхьа мог1а поэтически гуларш: «Дуьххьарлера седа», «Ц1енчу дагт1ера», кхиерш.\nЦуьнан стихаш арайийлина «Ленинан некъ» газетехь, «Орга» альманах, юкъаяхна оьрсийн маттахь зорбане яьллачу «Нохч – Г1алг1айн поэзин антологи» т1ехь (1981 шо). Йоьшучул а локхуш тамехь хаза интонации, рифма йолуш хуьлура Балканан стихаш.


Хьенан гIаролехь ю прокуратура - халкъан я Iедалан?\nМел жима, кIадбоцуш хетало хIума а тергамза ца дуьтуш, массанхьа кхача гIерташ, нийсо-бакъонан бух тIехь низам толаме кхачо Iалашо лоьцуш, каде къахьоьгу прокуратуран белхоша махкахь. Цунна тоьшалла до хIора баттахь, кхаа баттахь, шарахь цу урхаллин белхан бIаьрла жамIаш гойтуш кечдечу кехат-тептарша.\nЙоккхачу самонца, низамана гIароллехь лаьттачу прокуратуран тергамза ца дуьсу Iедалан хьукхмат-урхаллашкахь, доьшийлашкахь галдаьлла мел жима хIума а. Сихонца ледарло дIаяккхар тIе а дожош, низамхоша хьаькамашна бехке дуьллу Iедалан белхалошна, гIуллакхъхошна я дешархошна -студенташна а, кхечарна а жимма а халонга долуш долу мискъала зарратал а кхачамбацар.\nМехкан прокуратуро самояр, адамийн бала кхачар гойту дахаран массо хьелашкахь. Масала, цуьнан говзанчаша Ленинан кIоштан суьде дехар дина социалан машанехь интернет -провайдаршка «ВКонтактехь» агIо дIакъовлар тIедуьллуш. Низаман урхаллина хетарехь, цу хьостано ша-шена тIе куьг даьхьина валар марздо.\nПрокуратуран белхоша зуламе, кхераме ю аьлла «ВКонтактехь» къастийнарг суицид олучу Iожалле кхойкху масех агIо ю. Зорбанехь и агIонаш еша кхиазхой а аьтто хиларна, уьш вуно кхераме лору низамхоша.\nМехкан прокуратуро цул сов ишта гIулчаш яьхна бусалба нахана вас хинйолу, церан хьажам-ойла аьшнаш ян тарло, къаьмнашна юкъара барт-марзо галйоккхуш долу язораш интернет зIенехула гIар ца дийлийта а.\nМехкан прокуратура шен хенна юкъайолар бахьанехь,талламхочуьнан гIалат нисдеш, бехк токхаман гIуллакх доладайтина Хьалха-Мартанан кIоштахь. Цигарчу цхьана вахархочо «Одноклассники» социалан машанехь экстремизм чулацам болу хаам дIасабаржийнашехь, цунна дуьхьал бехк токхаман гIуллакх долийна ца хилла талламхочо.\nИ ледарло дIа а яьккхина, нийсо толийтарна тIехьажийна ладаме гIулч яьккхина прокуратуро. Низамна гIароллехь лаьттачу мехкан урхалло цу кепара нийсо, бакъо толош, шовкъе белхаш бар гойту масалш дукха ду.\nБакъду, сел тIахъаьлла хьийзаш низамхой белахь а, цхьа кIадбоццу хIуманаш гар доцург, маьхькIамхоша кIошташкахь лело харцонаш стенна ца го низамхошна?\nБIаьрзечунна гуш долу низам талхор ган саготта стенна бац бакъонан гIаролхой?\nМаца буьйлалур бу уьш бахархойн арз-леткъамаш чуэца а, кханенаш а ца йохкуш, де эшначунна орцах бийла а?\nЦкъачунна жоьпаш доцуш дуьсуш делахь а, иза а, кхин а хеттарш дахарера дIадовлуш дац. Адам цецдуьйлу бала ца кхочурш а хилла уьш юьстах латтарх. Цара бечу балхах доцца элира Шелан кIоштарчу Хьусайна.\nХьусайн: «Цкъачунн цхьа пайдабоццу хIумий бен, цара тидаме оьцуш а дац. Латкъам схьа а ца оьцу. Даржаш-м ду цаьргахь кхин хIума-м дац. Шортта алапа а оьцуш Iаш бу-кх, тергалдеш адам а дац. Цара цхьалха доккхуш цхьа гIуллакх а дац. Цундела царех нах ца теша хIинца…»\nХалкъалахь кху деношкахь эладита санна лелаш хабар ду, прокуратуран белхой а, суьдхой а Москварчу куьйгалхоша, цигга кхеташоне дIа а бигина, бан беззара болх бан декхарийла бина бохуш. Хено гойтур ду и мел бух болуш ду а.


Нохчийчоь йозуш йоцу пачхьалкх кхайкхина 27 шо кхачар дагалоцуш бу нохчий\nИспани, Мадрид, Оьрсийчоьнан векалллана хьалха. 2006. Архивера сурт.\nНохчийн Республика йозуш йоцуш пачхьалкх хилар дIакхайкхийна 27 шо кхаьчна. Иза дагалоцуш ду дуккха а пачхьалкхашкахь нохчийн юкъараллаша а, цхьаьнакхетараллаша а.\n1991-чу шарахь Нохч-ГIалгIайн Республикан Лаккхарчу Кхеташоно Верховный Совет ЧИР) шен декхарш охьадехкира Гезгмашин-беттан (Сентябрь) 6-чу дийннахь, 1990-чу шарахь Лахьан-беттан 27-чу дийнахь ша тIеэцначу декларацина тIе а тевжина. И де билгалделира Нохчийчоь йозуш йоцу пачхьалкх хиларан де санна. Дерриг а нохчийн къоман конгрессо шен кхалг1ачу кхеташонехь тIечIагIбира Нохч-ГIалгIайн Республикан Лаккхарчу Кхеташонан сацам а, Нохчийчоь йозуш йоцуш хилар а.\nТаханлерчу Нохчийчуьрчу Iедалша иза даздеш ду Нохчийн Республикан де я бахархойн бертан а, цхьаьнакхетаран де санна. Цара бухе диллинарг ду 2002-чу шарахь Нохчийн Республикан куьйгалхо хиллачу Кадыров Ахьмад-Хьаьжас арахецна указ.\nНохчийчоь йозуш йоцуш хиларан де даздеш тахана а, тIедогучу мукъачу деношкахь а цхьамогIа дагалецаман суьйренаш а, сагIа даккхар а, кхин йолу а мероприятеш дIаяхьа лерина бу махкал арахьа беха нохчий.\nНохчийчохь Республикан де даздеш дIахьош ду цхьацца цхьаьнакхетарш а, юкъараллин мероприятеш а, шайна юкъахь вислспеташ хахкар а долуш.


16.07.2017 — Kulturverein Ichkeria\nСтено талхийна нохчийн имидж?\nЕвропехь уггаре а вочу агIор дуьйцучу къаьмнашлахь цхьаъ хилла дIахIоьттина нохчийн къам. Иза стенца доьзна ду ца кхета шаьш нохчий. Дозанал арахь бехачу нохчашкара цунах доьзна хеттарш Маршо Радионе кест-кеста кхочу. Мел бакъдолчунна тIехь кхолладелла ду и нохчийн негативе васт? «Кхераме Абу» лор оьшуш волчух тера вара КIирнашкахь дийцира Австрерчу хаамийн гIирсаша цхьана 17 шо… Keep Reading


Коканаев: Хьайбахахь нах багийна а бац боху Iедало\nНохчийчоь -- Хьайбаха хилла меттиг.\nНохчийн къам дохоран де кху тIаьхьарчу шерашкахь санна, ийна билгалдаьккхина Оьрсийчоьнан бIаьхочун денца. Сталина динарг емал а деш, школашкахь а, берийн бошмашкахь а шуьйра даздина тIаьхьарниг. Сарахь концерташ а хилла меттигерчу артисташа хIиттийна.\nЮкъараллехь и де дукха хенахь дуьйна сагIина хIума а луш, доIанаш а деш дIадоьду. Тахана а, цхьаболчара кевнаш а диллина шайн кертара, къоман тезет хилар билгалдоккхуш. Дагалоьцу наха, дIадохийначохь шайн белларш. Социалан машанехь шортта ду цуьнах дуьйцуш. Массара а олург цхьаъ ду – иза чIир кхайкхош дац, иза халкъан иэсехь и бохаме зама йисийтар ду.\nДицдан омра ду аьлла цIе йолу фильм яьккхина массийта шо ду. Иза дуьххьаралера ю нохчийн къам дIадохорах яьккхинарг. Амма иза Оьрсийчохь гайтар ца магийна Iедалша, Хьайбахахь хилларг бакъ дац аьлла.\nИ фильм яккха кечам беш а, шаьш дукха архиваш теллина, шайна цигахь тосаделлачух дуьйцу оцу фильман продюсера Коканаев Руслана: Юх-юха а хIара де тIекхаьчча, вайн къомо ойланаш йо-кх, хIун бахьанаш долуш хIаллакдина теша вай олий. Вайн къам дIадохо кечам 1942-чу шарахь дуьйна бина хилла.\n1943-чу шарахь Кобулов Нохчийчу а ваийтина, информаци а гулъяйтина, справка санна Берияна хьалха охьаяиллина хилла. Цу тIехь харцтоьшаллаш хилла, нохчий Iедална дуьхьал буй, хьаннашка хьалагIерташ буй бохуш.\nХьайбахахь 700 сов стаг божал чохь вагор бакъ хилла ца Iаш, и санна кIоршаме, адамаллин дуьхьал зулам лара мегар дерш дукха меттигашкахь хилла, аьлла кхин дIа а дуьйцу Коканаев Руслана: Уггаре а боккха бохам лоруш ду-кх Хьайбахахь 700 сов стаг вагор.\nХийла меттигаш ю-кх иштта хилла: Къоьзан-Iомехь ша боха а беш, цу чу кхиссина нах, Ножай-Юьртахь а багийна, ярташкахула буьйла а белла. Иза хилла ца Iаш, дIабохийначарах нийса ах белла цига дIакхачале. Дийца-м дуьйцу оццул бен ца веллий, оццул процент бен яций бохуш. Шайн оьрсийн историкийн информаци тIера эцна ма ю вай.\nКонституцин кхиэлан декъашхочо Аметистовс аьлла: Суна гина уьш вагонашца схьабалийна, охьабиссош. Ах белларш бара царна юкъахь. Ткъа, дийна бисинарш 40 градус шелоне аракхиссира. Вай дуьйцуш ма дац уьш.Цхьацца хьостанашца, цхьанхьа олуш, кхечанхьа олуш а гучудолу иза.\nХьайбахахь нах багийна хиларна даре ца даро, нахехь оьгIазло латтайо, аьлла хета Коканаев Русланна. Иза тIелаьцна хилча, царна а, вайна а атта хира дара, кхин дIа а даха, амма, иштта ца хилча, Iедале тешам кIеззигбу, аьлла кхин дIа а дийцира цо: Яьккхинчу оцу кино чохь оха гойтуш ду-кх депортаци йоьдучу хенахь цигахь хилла хьал.\nИза хиллера, иза дан а дара, иза кхин хир а дацара, ца олуш, иза дан а дацара, бакъ а дац, бохуш официалан сацам бу культурин министралло тхоьга баийтина. Аша хIуъу а дийцахь а, аша хIуъу а бахахь а, шун мелбагийна нах балахь а, аша бохург бакъ дац бохуш юьхь-дуьхьал схьадуьйцуш Iедал далахь, цуьнах тешам бац.\nТахана юкъараллехь а ца боху къам дIадохоран денца даима нохчий баха беза аьлла. Амма иэсехь иза дисийта, кхин цкъа а и хIума ца хилийта, билгалдаккха деза, аьлла хета Коканаевна а, кхечу нахана а. Кегийчара а оцу дийнах дуьйцуш олу вай дIадохийна де, шайн дайша лайна бала цаьрца боькъуш санна.\nБисултанов Апти. ТIапа куйнаш дайрий шуна...\nДади-Юьртарчу Айбикин лазамо Iовжийча...\nХьайбахан йилбаз-мохь чIогIа хеза шо-шаре мел долу\nНохчийн депортацех лаьцна "ТIедожийна дицдан" филм гойтур ю Гуьржийчохь


"Денна эскархой бу Шемахь леш, вайна ца хаьа-кх"\nШемахь беллачу оьрсийн эскархойн гергарчара дов латтош ду тIеман министраллаца, цара догIу ахча сецорна. Стохка Стигалкъекъа-баттахь Шемарчу Дейр-эз-Зор провинцехь боьлхучу тIемашкахь байина оьрсийн эскархой. Виъ валарх тIечIагIдина тIеман министралло. Беллачул тIаьхьа совгIаташ дина царна, амма оцу мидалшца дIакхачон догIу ахчанаш гергарчарна дIадала дуьхьал хилла. Шо даьллачул тIаьхьа тIеман гарнизонан кхело сацамбира, оцу доьзалшна компенсаци йогIуш ю аьлла. Амма, тахана тIеман министралло кхиамца толам баьккхина кхелан сацамна дуьхьаъеллачу апелляцин инстанцехь.\nТIеман министраллан агIо лаьцначу апелляцин инстанцино шен вердикт тIеэцале хьалха лакхара лейтенант хиллачу Елин Сергейн хIусамненаца Татьяница цхьанакхеттера "Сибирь.Реалии" порталан корреспондент.\nЧитахь ехаш ю Татьяна. Воккхахволу кIант берийн бешара схьаэца дезарна, жимма хьеела еара иза. Дима кху шара волу берийн бешара, дуьххьара школе ваха кечвеш ву иза. Ткъа жимахволу Рома кху гурахь берийн беша гIур ву. Iаламат хала дара цунна меттиг баккха, дуьйцу Татьянас. КIентан да Шемахь эскархочун декхарш кхочушдечу хенахь велла хилар а тидаме ца эцнера хьаькамаша. "Меттиг бац" олура цуьнга хIоразза а.\n- Бер дуьненчу даларцане рогIе хIотта деза Читахь. Тхайна меттиг ма ийшши рагI лаьцнера оха а. Тхол хьалха дуккха а бара. Шемахь гIуллакхдинчеран берашна цхьана а кепара гIоли юй-те хаа гIоьртира со. "Шема язйина яц тхоьгахь, дан амал дац" олура соьга дешаран комитетехь.\nМеттигерчу телеканалехь сюжет гайтинчул тIаьхьа ситуаци хийцаелира.\n- "Альтес" олучу меттигерчу телехьожийлера баьхкира тхо долчу, берийн бешаца тхан лаьттачу проблемех сюжет ян дагахь. Со кхеташ яц, цхьа тамашен нисделир-кх хIара, дешаран министраллера хаам кхечира тхоьга сюжет Iораяьллачул тIаьхьа, "шемахошна меттиг карийна" аьлла. Хаамийн гIирсашкахь дийца ма даьккхи меттиг карийра-кх царна. 300 гергга сов стаг вара тхол хьалха рагI ларъеш, хаац, и сюжет ца йинехь меттиг бер барий а тхуна, - дуьйцу Татьянас.\n"Хьо дийна ца хилча, хьуна стенна оьшу совгIатан ахча?"\nТIеман министралле латкъам кечбеш гIо дира Елина Татьянас а, цуьнан вашас Сергейс а Шемахь байинчу салтийн – Михайлов Игоран а, Вершинин Дмитрийн а, Кравченко Вячеславан а гергарчарна. Дийнна шарахь листира суьдо гIуллакх.\n- Кхелан сацам тхоьгахьа боллушехь, тIеман министралло дуьхьало еш апелляци чуелира. Ахча дац шайн аьлла, яздинера цара. Уьш и ахча дала декхар хилча, хIунда дац церан ахча? ДIа ладоьгIча, сацам тIехь билгладаьккхина ца хилла, и ахча веллачун гергарчарна дIакхачо деза аьлла. Дийна вац иза, тIаккха цунна совгIат оьшуш дац, изза боху-кх цара. ХIинца президентан администраци кехат яздан дезар ду-те, кхелашкахула яьлла ца лела, - боху Татьянас.\n- ТIеман министраллан векалца кхелехь цунах лаьцна дийцирий ахь?\n- Кхел йирзинчул тIаьхьа цо элира соьга: оха шуна дуьхьало йийр яц, кхелан сацам кхочушбийр бу. Кхелан сацамна дуьхьал латкъамаш бийр бац бахара. ХIетте а апелляци чуелира. Малхбален Сибирскан гонашкарчу тIеман кхелехь луьстур болуш бу къовсам. Кхеташ яц со цара лелочух.\n- Мел ахча ду цара дала дезарг?\n- Къонахаллин мидалшца совгIаташ дина массарна а, ткъа сан цIийндена Кутузовн цIарах совгIат мидал елла. Массарна а дIасадекъначу ахчан барам кеп-кепара бу. 158 600 дара тхуна кхачон дезарг. Халахета суна, сил къиза и ахча цаьргара даккха дезаш хиларна. Могуш, дийна цIабаьхкинчарна хIинцале а дIасадекъна. Хьо дийна вац, тIаккха ахь хIун до ахчанах? Мидал елла хьуна, кхи хIун оьшу хьуна бохуш санна. ЧIогIа новкъа ду суна. Iуьллуш ду и эчиг, цунах хIун пайда бу? Оцу ахчанца йоккха йома латор яра ас. Чохь цхьаъ оьцур яра, берашна а хьажор дара.\n"Шемахой дIабахна, - ткъа аш шайна хеттарг де"\nДоьзалца цхьана даьхначу суьртех яьккхина ю ЕлингIеран хIусам. Ларамца лардеш ду совгIаташ а. Ю цаьрца Шемахь елла ши мидал, Шемарчу тIамехь дакъалацарна елларг а, цуьнца цхьана догIу ахча дала дуьхьал болу, Кутузовн цIарах веллачул тIаьхьа елларг а.\n- Горный олучу меттигехь хилира совгIаташ дIасадалар (тIеман дакъано куп тоьхна Читара меттиг). Оцу тIеман декъан территори тIехь иэсан аллей схьайиллира, чурт дуьйгIира. ХIоранна а цIе а йоккхуш, хьахийра массо а. Стенд тIехь гайтира, Шемахь тIом боьдучу хенахь хилла ситуаци. Иштта хилли-те иза боккъал а бохуш, доллучух а тешаш а яц со.\n– ХIун ду стенд тIехь яздина?\n- Iуьйранна гIамаран дарц сецначул тIаьхьа хиллера тIелатар боху. ХIорш 18 хилла, дийцарехь, кхарна тIелеттарг 40 сов стаг ву. Дуьхь-дуьхьал кхетта уьш.\nКхин дIа йоьлхуш, дийца ницкъ хуьлу Татьянин.\n- Хала хетарг хIун ду, вай цигахь хьехамчаш санна ларар. Вай цигахь цхьана а меха ма дац. ГIап йолчахь вайнаш ларбан безаш ма хиллера шемахойн тIемалоша. Оцу буса а ларбинера уьш, амма кIелхьарбовла аьтто хилла церан. Вайнаш байина. ХIора денна дойуш ма ду цигахь бераш, вайна хоуьйтуш дац-кх.\nКараулехь лаьтташ хиллачу шемахоша ха дитарх Татьяне дийцина цуьнан цIийндеца цхьана хиллачара.\nТIеман министраллан официалан верси ишта ю: "Дейр-эз-Зор провинцехь лаьттачу Iедалхойн артиллерин батарейна тIелетта буьйса юккъе йоьллачу заманчохь масех террорхойн тоба. Оьрсийчоьнан эскархошца цхьана Шеман тIемалоша дуьхьало йина оцу тIелатарехь. Цхьана сахьтехь гергга лаьттина тIом. 43 террорхо а, церан 6 герзах йоьттина машен а хIаллакъян ка яьлла эскархойн.\n- Стенна тIехь тIом беш вара хьан цIийнда?\n- Гаубица яра цуьнгахь. Мотокхоссархо вара иза ша, амма иза сиха Iемаш, дерриг а довза лууш вара. Йоццачу хенахь даржехь а лакхаваьккхинера иза - батарейн лакхарчу эпсаран даржехь вара иза.\nТхойшиъ интернетехь девзина дара… 2009-чу шеран ГIуран-баттахь. Шина шарахь цхьана Iийра тхойша, цул тIаьхьа ловзар хIоттийра охашиммо. Шен 16 шо кхаьчхьана Благовещенскехь тIеман лакхарчу доьшийлехь вара иза. Деа шарахь эскаран гIуллакх дира цо, цул тIаьхьа кхин а кхаа шарахь. Лейтенант вира цунах. ТIаккха эскарехь гIуллакх дар дита лиира цунна, доьзал а болийна. Дозанал арахьа йоккхучу хIуманна тIера ял оьцучу организаци балха хIоьттира иза. Забайкальехь дехара тхо. Юха а эскаре юхаваха лиира цунна.\n"ТIаме ваха дуьхьал хилар – эпсарна эхь ду"\n– Шен куьйгашца цIа дира Сережас тхуна. 2017-чу шарахь иза эскаре юха дIаэцча, тхайн цIа дIадоьхкира оха. Горное олучу меттигехь петар елира тхуна. Кху аьхкенан Мангал-баттахь чудахара тхо оцу хIусам чу. Наггахь бен цIахь ца хуьулура иза. Даим а эскаран гIуллакхна цхьаццанхьа хьежош вара. 2017-чу шеран чакхенехь элира цуьнга: Шема хьажор волуш ву аьлла.\n– Аьтто барий дуьхьалвала?\n- Оцу хенахь лаамехь а, лааме ца хьоьжуш а дIахьежабора Шема. Реза хир вац ша аьлла, дага а ца деара Сережина. Эскаре хIунда воьду, нагахь тIаме ваха хьо реза хир вацахь?! Бара царлахь дуьхьал берш а, амма тIаккха эскарера дIабовла дезара церан. Цо ша ма аллара, "Эпсарна эхь ду – дуьхьало яр". Стохка Зазадоккху-беттан юьххьехь дIабахара уьш. Цхьа деха дара церан новкъабовлар. ДIавоьду - Iодика а йой, юха суьранна телефон туху, со цIа вогIу, дIадаханза ду тхо олий. ХIора денна бохург санна ишта нислора. Цхьа ши кIира муххале а дIадахара ишта. Ас боху: цул а дIавахна ваьлла велара хьо!\n– Телефоанш еттарий аша?\n- Ас ца тухура. Даим а цо схьаеттара. Юьхьанца кIиранчохь цкъа тухура, йа шина кIирнах цкъа. Цхьа йорах, тIехь интернет а йоцуш телефон эцнера оха цунна, GPS-ца иза волу меттиг ца лацийта. Совнах къамелаш ма де а олура тхоьга. Стигалкъекъа-баттахь, иза веле хьалха ду-кх иза, хIора денна бохург санна къамелаш дора оха. Марсхьокху-баттахь цIа вогIур ву ша аьллера, амма Стигалкъекъа-беттан 22-чохь кхин а хьалхе, Мангал-баттахь цIахь хир ву элира.\n23-чу дийнахь соьга телефон туьйхира Забайкальскерчу сан белхан накъоста Жаннас. Цхьацца дуьйцу охашиммо, иза кхетта хилла, суна хIуммаъ а хууш цахиларх. Дика ду тIаккха аьлла, телефон охьаюьллучу хенахь ас хотту, лаа тоьхнерий ахь телефон. Цо боху, тхоьгахь информаци ю, Сергей вийна аьлла. Ас хоьтту: "Ахь хIун дуьйцу? Шуьга стенгара кхаьчна и хаам?" Сан дегI дегон доладелира.\nЖаннин цIийнден Антонан доттагI ву Сережица цхьана эскарехь хилла. Ас селхана ма дина цуьнца къамел! ТIаккха масаьрга а телефонаш етта йолаелира со, Сережица цхьана эскарехь мел хиллачаьрга. Амма масаьрга а суна ма хаийта аьлла хиллера. ХIусамнаношна а, дайшна, наношна а ма хаийта цкъачунна аьлла, дIахьедина хиллера. Хуучара а тхох хьулдина хиллера. Цхьа дей, буьйсий даьхьира ас хьераяьлла. Сережин телефон тIе етта ас. Йоьлху со. Димас, сан кIанта боху: "Мама, хьо хIунда йоьлху? Папина цхьаъ хилла?"\nШолгIачу дийнахь баьхкира соьга хаийта. "Хьан цIинда вийна" элира соьга.\n"Цигахь тIом бар гIоле ду тхуна, кхузахь бечул а"\n– Цхьана кIиранах хьежа дийзира тхан. Москвахь экспертиза йира. Кема лардан Домне дуьхьал даханера тхо. ТIетоьхна догIуш догIа а дара. Даимна а дагалецамашкахь дисина сан и де: кхевсина догIу догIа, мархаш, мокхалла. Мархаш юкъара кема гучу ма делли, сирладелира дерриг а дуьне, малх а кхетта.\n– Муха дара иза новкъаваккхар?\n- Делегаци яра еана, инарла-майор а веанера. Виъ эскархо валийнера, тIаккха дийнна колонница декъий латточу меттиге дIадахара тхо. ТIаьххьара иза ган, цуьнца Iо дика ян лаьара суна. Массара а олура соьга: "Ца оьшу хьуна, ма хьажахьара хьо". ЧIогIа даьгна дара церан декъий – герз чохь а долуш, машен иккхина хиллера церан. Цхьаннан декъах йисина хIума а яцара. Сережин батт евзар йолуш яра, вуьшта…..\n– Оцу тIаме хьажам муха бара цуьнан?\n– Цо элира соьга, цигахь тIом бар гIоле ду тхуна, кхузахь бечул а.\n– Хьуна хIун аьлла хета?\n– КIорггера цуьнан ойла ян ца лаьа суна. Цигахь ца хиллехь, цхьанхьа кхузахь хир бара и тIом аьлла ю сан ойла. Суна-м ца хаьа, цунах хIун эр ду а. Кхузахь машар бу, ткъа цIийндай дIабуьгу. Иза Шема хьажош ву аьлла, хаам хилча дуьйна яра со саццанза йоьлхуш лелаш. "Хьо стенна йоьлху, со хIинца а цхьанхьа а дIавахна а ма вац" олура соьга цо. Со сацалуш-м яцара, ца йилхича.\n"Ши кIант ву- царна да оьшура"\n– ХIун дара новкъа чомахь Iен а, даха а?! Цхьана шарахь а, 4 баттахь а гIуллакх ди, циггахь дерриг а дIахеди. Дуккха а планаш яра тхан, ши бер, доллу дахар юкъахдели…\n– Оцу халчу муьрехь гIо хилирий хьуна пачхьалкхера а, эскаран декъера а, цуьнан накъосташкара а?\n- ХIаъ, хьайна цхьаъ эшахь – хаийта элира соьга. Горное олучу меттигера кхечухьа со дехьайолчу хенахь цуьнан накъосташа гIо дира суна. Иза веллачул тIаьхьа дала мел деза ахчанаш а схьакхачийра. (Цуьнан жоьпаллера бовлуш (страховка) деллачу ахчанах петар эцна Татьянас". Ахчанаш дацара коьрта, сан ши кIант ву - царна да оьшура.\n-ХIоттийна пенси дуй хьуна?\n- ХIаъ ду, мича барамехь ду ас ца аьлча мегар дарий? Сережас оьцуш хиллачу алапел а лахара ду.\n– Тоьий шуна иза?\n– Цкъачунна тоьа. Бераш а кегий ду, кхи дIоггара даккхий хIуманаш а ца оьшу цкъачунна. Жимахволчуьнца цIахь ю со карарчу хенахь, балха араяла аьтто бац. Дозанал а арахьа йоккхучу хIуманна тIера ял йоккхучу организаци Сережа балха хIоьттича, цо ша волчу дIайигинера со кехаташца болх бан. Кху шарахь воккхаверг школе вохуьйтуш ву ас, некъал дехьа вала Iамо а деза, жимахверг берийн беша тарван а веза.\n– Пачхьалкхера кхи стенга сатуьйсийла ю хьан?\n17 шаре бераш довллалц пенси догIу царна. Нагахь 18 шо дуьзначул тIаьхьа институтехь доьшуш хуьлий уьш, денна дIа а лелаш (очно), тIаккха 23 шаре бовллалц лаьттар ду пенси. Я цхьана тIеман доьшийла, я бIатIаьхьа доьшуш хилахь, пенси сацор ду.\n– И шиъ эскаре вахийта реза юй хьо?\n– Воккхахволчу кIентан Димин чIогIа уьйр яра шен деца. 1,5 шо кхаьчча хабар дийца волавелира иза. Автомат ловзош хазахетар цунна, Сережас шеца эскаран декъе а вуьгура иза. Цкъачунна полици гIур ву ша олу цо. Жимахволчун кхетам бац хIинца а, суьрташ тIехь бен ца вевза цунна шен да. Нагахь санна, и шиъ боккъал а эскарехь гIуллакх дан лууш велахь, со дуьхьал хир яц. Шайгга бойтур бу къастам.\nКутузовн мидалца цхьана ахча дала догIу аьлла, хьалхарчу инстанцин сацам Малхбален-Сибирскан гонашкарчу тIеман кхело харцбарх хиъначул тIаьхьа, цкъачунна хьесап данза ю Татьяна, тIеман министраллаца суьдан гIуллакх къуьйсур ду ша, йа дац.\nИнтервью кечйинарг "Сибирь.Реалии" порталан корреспондент Затирко Андрей


Главная Медиа Новости МАРХА ДАСТАРАН ЗАКАТ (фарз-сахь)\nСуббота, 15 Май 2021 06:21\nСаьхьаш дахар фарз хилар Бухарис а, Муслима а дийцинчу Элчанан (Делера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) бакъдолчу хьадисехь билгалдина ду.\nМарханаш кхаьбначунна, цо мархин баттахь аьлла хила тарлучу оьзда доцчу дешнех а, цуьнгара девллачу пайдехь мел доцчу хIуманех а цIанвалар хилийта, къен-миска нахана гIо хилийта, шарIе далийна ду сахь даккхар.\nИ сахь марханаш кхабарца доьзна долу дела, бусалбано кхаьбна долу марханаш стигалний, лаьттаний юкъахь кхозуш хир ду, Далла тIекхача йиш йоцуш, сахь даккхалц. ТIаккха, цо сахь дIаделча, Далла тIе дIагIур ду марханаш. Делан Iарша кIелахь (шаьш кхаьбна волу) шайн да схьаваре хьоьжуш Iийр ду.\nДелан пурбанца, Къематан дийнахь, ша кхаьбначунна шафаIат деш (цунна Деле гечдар доьхуш) хир бу мархин бутт – Рамадан.\nСаьхьаш доху хан\nСаьхьаш Iийдан дийнахь Iуьйра ламаз диначул тIаьхьа, Iийдан ламазна нах арабовлале дIадалар сийлахь ду.\nЯлта а, цуьнан барам а\nСаьхьаш шен махкахь алсам дууш долчу ялтех даха деза. Вайн махкахь алсам дууш дерг кIа ду.\nДукха доккха а, я жима а доцуш гIеххьа куьг долчу стага шина куьйга схьаэцна йолу кIен йиъ кана бу цуьнан барам.\nТерзанан бараме диллича, герггарчу хьесапехь 2 килий 400 граммий кIа ду иза(горгдина 3 кила дала а мегар ду). ПхьегIийн чухоам лерича кхо литр ю. ХIокху вай хьахийначу барамал кIезиг даккха мегар дац сахь, совваьллачунна мел алсам хир бу, Дала мукълахь. И Дела Ша комаьрша ву, комаьрша верг везаш ву.\nВайн (имам ШафиIин) мазхIабехь ялтица бен сахь даккха мегаш дац. Ялтица даккха аьтто боцучо имам-Абу-Хьанифатан мазхIабна тIетевжина, саьхьан мах бала мегар ду, цо ахчанца сахь даккхар магийна.\nСаьхьаш даха декхарийлахь верг\nШена а, ша кхобуш болчарна а, Iийдан денна а, Iийдан буьйсанна а напха охьадиллинчул тIаьхьа, совдолуш рицкъа долчо саьхьаш даха деза, цунна тIехь фарз ду уьш дахар.\nХьанна тIера даккха деза сахь\nШена а, ша уьш напха латтош кхаба декхарийлахь волчу дений-нанний, доьзалшний, зудчунний тIера даха деза саьхьаш.\nШен рицкъа лаха ницкъ болчу, пхийттара ваьллачу доьзалхочунна тIера а, я ша кхаба декхарийлахь воцчу гергарчунна тIера а сахь даккхар важиб (декхар) дац. Царна тIера церан пурбанций, церан вакалатций (тIедилларца) доккхур ду сахь.\nIийдан буьйса (маьркIажа хан) тIекхачале кхелхинчунна тIера сахь даккхар важиб (декхар) дац, амма маьркIажа хан хилале дуьненчу даьллачу берана тIера сахь даккхар важиб ду.\nСаьхьаш хьанна кхачадо\nШайна саьхьаш дала догIуш Къуръанан 9-чу суратан 60-чу аятехь Делан дашехь хьахийна йолу бархI тоба ю. Царна юкъахь а уггаре а хьалхарнаш, оцу саьхьашка хьашто йолу, уьш схьаэца резахилла Iаш болу къен-миска нах бу. Дукхахьолахь, шайна кхачам боллуш верасалла дан стаг воцу буо-бераш а, заьIапхой а, цомгашнаш а хуьлу къен-миска.\nКъен-миска нахах, ша уьш кхаба декхар боцучех, шен гергарчу нахана а, лулахошна а хьалха делча мелехь ду сахь.\nСахь даккхаран нийят\n«Ас нийят ди марха дастаран Iийдан фарз-сахь хIокхунна я оцунна тIера Делан дуьхьа даккха».\nВезачу Дала бусалбанийн марханаш а, сахь-закат а къобал дойла!


Малсаганаькъан Дахий Дошлакъа — Википеди\nМалсаганаькъан Дахий Дошлакъа\nВикипеде кхы а статьяш я иззамо тайпанцIи йолча нахах лаьца: Малсаганаькъан.\nМалсагнаькъан Дахий Дошлакъа (Чан-тара 23 1891 шу Дошалкъий-Юрт, Наьсарен округ — 1966 шу) — гIалгIай йоазонхо.\nВаьв ахархочун дезале. Даькъасте бӀорахой тIом латтача хана цIеча партизаний отрядашка волаш тIом баьб цо, 1919 шера саь-кур бетта Долакха-Юрти Наьсар-Кертеи бахьан деникинцашта духьала тIом беш шозза човнаш а яьй цунна.\nГIалгIай мехка Советий Iаьдал эттача денз 1924 шерага кхаччалца цо болх баьб Наьсарен райисполкоме. Цул тIехьагIа, 1924 шера денз 1930 шерага кхаччалца из деша вьагIав Даькъастен педагогически института эрсий моттеи литератураи Ӏомаду ралсе. Белггала цу хана цо дIаболабаьб Iилма-тохкама болх. Цул совгIа, гӀалгӀай меттала массехк ишколашта лаьрхӀа дола Ӏаморгаш оттадеча дакъа а лаьцад.\n1930 шера денз 1934 шерага кхаччалца Лоамарой хьехархой института мотт-харан кафедра ассистент волаш болх бу Дошлакъас, лоархIаме дакъалоац краеведене ГIалгIай Iилма-тохкама института балхаца а.\n1934 шера денз 1937 шерага кхаччалца Ростоверча Даькъастен мехка тархьара-лингвистически институте гIалгIай мотт тохкаш болча аспиранташта кулгалдеш хул Дошлакъа.\n1940 шера денз 1944 шерага кхаччалца Нохч-ГIалгIай истореи, меттеи, литератураи Iилма-тохкама института линвистически сектора кулгалхо а волаш, боккха Iилмани организаторскии болх дIаболабу цо. Цул совгIа, Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен хьехархой институте "Введение в языкознание", "Эрсийи, нохчийи, гIалгIайи меттаех диалектологе" курсаш а еш.\n1944 шера денз 1957 шерага кхаччалца Дошлакъас къахьег ГӀиргизий хьехархой институте эрсий метта кафедра доцент а волаш. Вай ханара эрсий метта курси, гӀиргизий ишколе из хьехара методикеи да цо хьехаш. Цу хана тайп-тайпарча сборникаш тIеи кепатеха арайоал цо язъяь массехк Iилма-методически статья а.\n1957-1958 шерашка Дошлакъас болх бу Нохч-ГIалгIай тархьареи, меттеи, литератураи Iилма-тохкама института директор волаш. 1958-1966 шерашка Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен педагогически института меттеи литератураи кафедра доцент волаши, цул тIехьага профессор волаши къахьег цо.\nМальсагнаькъан Дахий Дошлакъа боккха лоархIам беш хиннав вай халкъа фольклор Iомаяра, искусствои литературеи дегIадоаладара, шерра Советий мехкарча къахьегамхошта уж дIадовзийтара. Иштта, 1931 шера Ростове Даькъастен халкъий говзала Олимпиада хиларца дувзаденна "Молот" яхача ростовера газета тIа цо кепатох "ГIалгIайчен къахьегамхой говзал" яха статья. Цул тIехьагIарча шерашка "Революции лоаманхои" яхача краевой журнала тIа "Нохч-ГIалгIай фольклор Iомаелга вIаштIехьадаккхарга", "Нохч-ГIалгIай литературни меттах", "ГIалгIай литература" яха а, иштта кхыйола статьяш а араяьннай цун. 1941 шера Нохч-ГIалгIай кинижкий издательствос къаьстта кинижка долаш арахец ерригача кавказа мотт-хара юкъе эггара хьалхара "Нохч-ГIалгIай диалектологии литературни мотти дегIаахара наькъаш" яха цун монографически болх. Цун кандидатски диссертаци яр из.\nЦу шерашка а цул тIехьагIарча хана а Мальсагов Дахий Дошлакъа даьча Iилман тохкамаша кIоарга гучаяьхай нохчийи гIалгIайи меттай фонетикайи, морфологеи, синтаксисеи, лексикеи дукхагIйола белгалонаш.\nМальсагов Дошлакъий говзаме йоазонаш[тоаде | тоаде чура]\n1931 шера Ростов-на-Дону яхача пхье хиннача Даькъастен халкъий говзала краевой Олимпиаде Малсагнаькъан Дошлакъаси Малсагнаькъан Оарцхоси цхьана язъяь хинна "Кердача наькъа тIа" яха пьеса ловзайир гIалгIай делегацерча самодеятельни артисташа. Карара-кара тела ЦIе байракх яьккхар цар цу наькъах. ХIанз а тIехьа Грозный гIалий тIарча краеведчески музее йолаш я из.\nЦул совгIа, 1934 шера "Iарамхи" яха поэма язйир Дошлакъас, хIаьта цу шера из эрсий меттала яьккхар М. Слободской яхача эрсий поэто.\nГовзаме таржамхо хиларца а наха дика вовзаш вар Малсагнаькъан Дахий Дошлакъа. Цо къахьегар бахьан долаш 30-гIа шераш дIадолалуш гIалгIай кинижкаш дешарий шоай меттала Iоеша йиш хилар дуккха а эрсийи советийи литература дик-дикагIа а лоархIамегIа а дола кхолламаш. Царех лархIа деза А.С. Пушкина къаьст-къаьста фаьлгаш, Н.В. Гоголя "Денна синош" яхачеи, М.Ю. Лермонтова "Мцыри" яхачеи поэмаш тIара доакъош, И.К. Крылова къоанолгаш, А.М. Горьке "Лаьчах дола иллии", "ДуӀакхайкоргах дола иллии" (тIехьарчоа М.Ф. Аушевца цхьана дир цо таржам).\nДоккха дакъа лаьцад Д.Д. Малсагнаькъанчо нохч-гIалгIай халкъа багахбувцама кхолламаш эрсий меттала йоахача. Белггала дика таржам даь хиннад цо 1931 шера арадаьннача Измайлов Зархмата сборника тIарча лирически иллешта.\nДуккха терко йир Малсагнаькъан Дахий Дошлакъас нохч-гIалгIай багахбувцама памятникаш, къастта нартски эпос дIаязъяраи цунна Iилманца кIоарга тохкам бараи.\nIилманхо а, йоазонхо а, критик а ше хиларга хьежжа, Мальсагов Дахий Дошлакъас дилла а йоккха терко йора гIалгIай совестски литература хьахилараи дIахо йодача хана из сиха дегIаахараи. "ГIалгIай советски литература исторе очеркашта" лаьрхIа Зязиков Бахьаудинаца цхьана цхьа иттех гаргга критико-литературоведчески очеркаш язйир цо 1961 шера. Цига кIоаргга анализ йир цо гIалгIай йоазонхойи оазархойи Озанаькъан Салманеи Ахьмадеи, Янднаькъан Джамалдеи, Осминаькъан Хьмзатеи, Хамхой Ахьмадеи, Хьоашалнаькъан Махьмадеи, иштта кхыбарий а кхолламашта.\nНохч-ГIалгIай АССР халкъа просвещене гIорбаьнна цIихеза болча деятелех цаI вар Мальсагов Дахий Дошлакъа. Дилла ше педагогически балха волашше, дукха педагогаши, Iилманхойи, йоазонхойи цо. Дуккхача школьни учебникийи массехк методически пособийи автор хилар из.\n1934 шера Мальсагов Дахий Дошлакъа доцент яха цIи елар. 1941 шера вайньаха мотт тохкаш баьча балха толамца диссертацена защита яьчул тIехьагIа, СССР Iилмай Академе востоковедене института Iилманхой совето цхьа барт а болаш, филологически Iилмай кандидат яха степень елар цунна. 1964 шера профессор хилар цох. ХIаьта 1937 шера денз советски Йоазонхой союза член а вар из.\nДикка боккха лоархIам болаш дакъа льацад Iилманхочо дерригача дунен довзаш дола "Слово о полку Игореве" яха къаьнара-эрсий литература сийлинг Iомадеча а. "Слово о полку Игореве" яхача кхолламца цхьайолча кхетаеш йоацача моттигех" яхача цун Iилман балха лакха мах бир дуккхача цIихезача советий Iилманхоша.\nХьаст — «https://inh.wikipedia.org/w/index.php?title=Малсаганаькъан_Дахий_Дошлакъа&oldid=39603»\nЕр оагӀув тӀеххьара хийца хиннай укх ха́на: 8 Чантар 2020, 09:27.


Электронан пошта — Википеди\nЭлектронан пошта (ингалсан маттахь еӀectronic mail я доцца email / e-mail)- компьютеран гӀирсаш (царна юкъахь- Интернет) лелош болу наха вовшашна юккъехь хаамаш дӀабахьийтаран а, схьаэцаран а технологи ю.\nЭлектронан пошта дозатоьхна барамехь юкъаяьккхина XX-чу бӀешеран 60-чу шерашкахь. Амма цу хенахь цуьнан цхьацца проблемаш яра: хаам кхечунга дӀабахьийта шинни цхьатерра компьютер хила езара, ткъа цхьайолу дуьххьарлерачу электронан поштан системашкахь хааман автор а, хаам схьаэцархо а маша чохь хила везара.\nРаймонд Самуэль Томлинсон (инг. Raymond Samuel Tomlinson) цӀарца доьзна ду электронан пошта кхоллар. 1971-чу шарахь цо кечйира ARPANET чухула тайп-тайпана хосташ йолу пайдаэцархойн юккъехь пошта дӀаяхьийта хьалхара система. Ӏалашонан сервер (инг. destination server) йолу пайдаэцархочунца зӀене вала @ хьаьрк лелайора. 1970-чу шерийн юккъехь электронан пошта санна къобалйира и форма.\nЭлектронан пошта компьютеран машанашкахь (хьалхарчу рогӀехь Интернетехь) болх беш ю. Таханлерачу дийнахь электронан пошта store-and-forward олучу моделан гӀоьнца болх беш ю.\nЭлектронан поштан дӀахӀоттам а, белхан принципаш а кехатан поштех тера ю. Масала кхузахь а, цигахь а цхьатерра терминаш лелайо: пошта а, кехат а, конверт а, чудиллар а, яьшка а, дӀакхачор а, и кх.дI. а.\nИштта тера ю цу шинна башхаллонаш- лелаярна атта хилар, информаци дӀаялар а, кхачаме тешамалла а, хаам дӀабаларна гаранти ца хилар а.\nКхузаманахь муьлхха а керлачу пайдаэцархочун шен маьхза электронан поштан яьшка йола ян аьтто бу. И хилийта цхьана интернет-портал чохь регистраци йича тоьа.\nИштта электронан поштан сакхташ ду: спам (массийн кхайкхоран а, вирусан а дӀасадахьийтарш) а; хаамаш д1абаларна хьедалар а, цхьан хааман барамна доза тохар а.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Электронан_пошта&oldid=5475604»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 22 январь, 12:04.


Кхечу пачхьалкхера шайна ахча кхачарх хаийтина юстицин министралле Кадыровн фондо\nКадыров Ахьмадан цIарах йолчу регионалан фондо дуьххьара дIахьедина юстицин министралле, арахьарчу пачхьалкхашкара шайн чоьте ахчанаш кхачарх. Урхаллан сайтехь бина цунах хаам. ХIинццалц фондо министраллан сайтехь даьсса йоза дуьтура.\nСтохка фонде кхаьчна "Абу-Дабера гIо". Арахьарчу хьосташкара кхаьчначу финансех хаам бина организацино, цуьнан терго йина"Открытые медиа" гIирсо.\nIарбийн Цхьаьнатоьхначу Эмиратийн коьрта шахьар ю Абу-Даби.\nЕллачу информацица а догIуш, Iарбаша хьажийна ахча ду - 1,95 миллион сом. Ахча "ХьаьжцIа" боьлхучарна дайъина, аьлла ду жоп.\n«Арахьарчу агентех» (НКО) долчу низамца а догIуш, йохка-эцарца йоьзна йоцу, кхечу пачхьалкхашкара ахча а оьцуш, Оьрсийчуьрчу политикан дахарехь дакъалоцучу юкъараллаша "арахьара агент" аьлла, статус тIеэца еза.\nНохчийн юкъарралан Кадыров Ахьмадан цIарахчу фондан чоьте кхаьчна стохка рекорде 6,075 миллиард сом ахча. Масийттаза бехкейира организаци, "ца лаахь а, лууш санна" фонде ахчанаш дахкийтарх, амма мехкан куьйгалхочо Кадыров Рамзана бехкаш тIе ца дуьтура.\nФормалан кепехь фондан урхалла дийриг Кадыров Рамзанан нана Кадырова Аймани ю. Организацин балхах лаьцна бечу хаамийн гIирсашкахь масийттазза гучуделира, пачхьалкхан чоьтах цара кхочушйина проекташ хилар.