Соьлж-ГIалин аэропорто керла некъаш тохку, ткъа бахархой Магасе гIерта\nЧиллан-бутт 08, 2018\nДуьненаюкъара терминал схьайоьллур Соьлж-ГIалин ВайнахАвиа дуьненаюкъарчу аэропортан урхаллин компанино. ВКонтактерчу шен агIон тIехь мехкан куьйгалхочо Кадыров Рамзана кхаарийдийнахь Iорабаьккхина и хаам.\nИшта-м кест-кеста хезаш ду бахархошна Iедалхошкара "цигий", "кхузий" керла рейсаш схьайиллина шаьш олий, амма дукхачу хьолехь, ша иштта дIа дийцар а хуьлий, дуьсуш меттигаш нисло-кх.\nБашкортостанан бахархой цецбехира дукха хан йоццуш Кадыровс, Уфа Соьлж-ГIалара маршрут юкъайоккъур ю ша аьлла.\nИшта-м Ростов гIала а лелар ду кема аьллера.\nДуьххьара 2010-чу шарахь доладелира пассажирийн кеманаш Ростов-ГIала нах дIасалело, ишта Соче а, Симферополе а, Киеве а, Петарбухе а хехкалора уьш, амма деха ца лийлира, деса дIасалелар пайден ца хилла, юкъараехира авиарейсаш.\nКарарчу заманахь Соьлж-ГIалин аэропортера денна гIоттуш ду Москох доьду 4 кема, ткъа пхоьалгIаниг доьду я Истанбуле, я Петарбухе, я Бишкеке я Мюнхене, кIиран дийне хьаьжжина нисло церан раж.\nСтохка боккха къаъ бина, дIакхайкхийра, Соьлж-ГIалара Истанбуле дIасалела реза хилла шина авиакомпанин (Онур эйр, Пегасюс) кеманаш аьлла. Бакъдерг аьлча, цуьнах доккха хазахетар хиллера Нохчийчохь йохка-эцар лелочарна къаьсттина.\nАмма мича бахьанашца къайладаьхьнехь а, йоккха юкъ юкъайолале, Онур эйр компанино барт бохийра аэропортаца бина болу.\nДелахь а саццаза дIасалелаш ду Налчикера Истанбуле оццу компанин кема.\nХетарехь, луларчу регионийн бахархошна мел а эвсара, церан таронашка хьаьжжина хьелаш латточух тера ду аэропорташа.\nОьрсийчоьнан UTair компанино Соьлж-ГIалара Мюнхене рейсаш йо, амма шеконаш юьсу, хан ялале маршрут дIаяьккхина аьлла хезарг хиларан. Бухе теллича а, тIе ца кхуьу, стенна йиллина Нохчийчоьнан транспортан а, зIенан а министралло Мюнхене маршрут, хьанна ю иза пайден?\nЕвропан пачхьалкхашкахь бехачу нохчашна мелхо а бегIийла хир дара, нагахь кема Брюсселе я Лондоне, Париже я Вене догIуш хилча. Цигахула баккхий аьттонаш бу кхечу кеманаш тIе хийжа а.\nЦхьанатоьхначу Iаьрбойн Эмираташка а, СаIуда Iаьрбийчу а авиарейсаш хир ю аьллера 2011-чу шарахь Iедалхоша, амма оцу маршрутца доларчу кеманца Кадыровн а, цуьнан гергарчийн а бен дIасабаха аьтто ца хилира.\nДелахь а, кху деношкахь "Air Arabia" авиакомпанино Соьлжа-ГIала - Шарджа (Iаьрбийн Цхьаьнатоьхна Эмираташ) маршрутан рожехь рейс юкъайоккхур ю шаьш аьлла кху бIаьста, кIиранчохь кхозза кема дIаса а лелуьйтуш.\nАмма а хууш дац, цуьнан тIаьхье муха хир ю а, хIунда аьлча, Нохчийчуьра бахархой ур-аттал Москох а боьлху луларчу ГIалгIайчоьнан аэропортехула.\nЦуьнан бахьанаш хаа лууш къахьега а ца ийшира. Маршо Радион зIе хилира махкарчу бахархошца: я дешарца, я белхан хьашташна кест-кеста кемана ховжа декхаре хуьлучу.\nЩозза мехаш дестийна ду элира цара цхьабоса Соьлж-ГIалин аэропорто. 7- 8 эзар соьмал а дораха билет оьцийла дац цигахь, ткъа Магасехь 3 - 4 эзар сом бен ца долу.\nГуьмсерчу бизнес лелочу Маретан къаьсттина дукха нисло кеманца дIасалеларш. Цо а чIагIдира, ша даим а Магасехула Москох лелаш хилар а, ГIалгIайчоьнан аэропорташкахь беккъа дIа нохчий хилар а. Бахьана? Марета дийцира тхуна, шена хетарехь, бахьанех а.\nМотт оьрсийчуьнца иэбеш бийцира цо, делахь а оха хийцам боцуш довзуьйту цуьнца хилла къамел.\n" Дорах ду-кх Магасера дIа билеташ. Даим а. Кхи дан хIума а доцуш, цхьа цаторийла хьан хийлахь, Магасера дIа яха билет ца кхочуш йисинехь, тIаккха лаахь а, ца лаахь а эца дезаш хуьлу Соьлж-ГIалара. Шозза сов мах а луш. Ас цхьа масал далор ду хьуна, карабогIучу баттахь Москох доьлхуш ду тхо белхан тобанца, оха хьалххе эцна-кх Магасера дIадаха тхайна билеташ.\n3 эзар 400 бIе ца кхоочуш даьлла-кх тхан кеманца дIа а, схьа а доьлхург. Оццу кеманца, кхи даладелла хьелаш а ма ца хуьлу Соьлж-ГIалара доьдучун а. Я тхоьгахь дIоггара багаж а ца хуьлу, ур-атталла, чай, кофе ца ло мала, я хин стака а ахь мах дIа ца белча. ТIаккха стенна тIе луш бу и мах? " бохуш, ца кхеташ дийцира Марета.\nХууш дац, оццул къаьсташ деза мехаш стенна ду Нохчийчохь? Ала дац Соьлж-ГIалахь тIехиина воьдучу кеманчохь юург-мерг маьхза ю, ур-аттала хин тIадам а бойла дац, богIу мах дIа ца белча.\nЦул совнах, пассажираша багаж схьаоьцу меттиг а бац кхин хотIе балийна. Тоххара, 40 шо хьалха санна, кхи хийцадаланза ду хьал.\nХIетте а дуьненаюкъара аэропорт санна статусе-м яьккхина Соьлж-ГIалин аэропорт.\nКъилбаседан, Къилбан, Малхбален авианекъаштIехь уггар а транзите центр хир ю Соьлж-ГIала бохуш, зевне дIахьедарш до нохчийн Iедалша.\nКъемата а ма хилахьара цунах транзитан центр, Мосхох лела кеманаш латто ницкъ тоьъча а дара доккха ниIма бохучохь ду, гарехь, сурт.\nТкъа хIинца юха керла хаам, Исламан символехь, дашочу ахбеттан битамехь а йолуш, политикан, экономикан, социалан доккхачу маьIнехь хир ю боху кеста схьайоьллур йолу дуьненаюкъара терминал мехкан куьйгалхочо,\nЦул совнах, йоллу пачхьалкхехь уггар а тоьллачех, дуьненаюкъарчу стандартийн тIегIанехь хилийта Iалашонаш а кхобу шаьш боху.\nНохчийчоьнан Iедало керла-керла рейсаш схьа а йоьллуш, маршруташ шоръеш, царна цIен мехаш а хIиттош Iачу заманчохь, официалан статистикаца, масала, Дагестанехь дахначу шарахь хIаваъан кеманех пайдаэцна 1 миллион стага.\n200 эзар пассажир чекхваьлла ГIалгIайчоьнан аэропортехула.\nБуру-гIалан кеманаша 300 эзар ца кхоччуш пассажираш дIасалелийна.\n"Магасах" дуьненаюкъара аэропорт ян дагахь ву Евкуров


Коррупци хиларан тIегIанехь Угандина а, Кенина а юккъехь ю Оьрсийчоь\nTransparency International-ан графикан сурт\n2018-чу шарца юьстича, коррупци хиларан Индексехь цхьа могIа хьалаяьлла Оьрсийчоь. 180 пачхьалкхана юкъахь 137-чу меттехь ю иза хIинца. Цунах лаьцна яздо Маршо Радион Оьрсийн сервисо, Transparency International Iедалшца йоьзна йоцчу вовшахтохараллана тIе а тевжаш.\nЦу вовшахтохаралло еарин дийнахь арахецначу талламехь кху дуьненера ерриг а пачхьалкхаш дIахIиттийна ранжирца, пачхьалкхан секторехь лелачу коррупцин мах а хадош. Баллаш лакхара мел хуьлу а лакхара ю цу пачхьалкхан позици.\nКоррупцин Индексехь Оьрсийчоьно, стохка гулйина 100 баллах 28. Рейтингехь цуьнан лулахо нисйелла Доминиканан республика а, Кени а, Либери а, Ливан а, Мавритани а, Папуа-Керла Гвиней а, Парагвай а, Уганда а.\nСоветан пачхьалкхана юкъахь республикаш хиллачу пачхьалкхех Оьрсийчоьнал а лахахь ю Таджикистан а, Туркмени а, Узбекистан а. Украино, 2018-чу шарца юьстича, тойина шен позици 5 баллана. ХIинца цо гулйина 30 балл. Уггар кIезиг коррупци ю Эстонехь, иза 19-гIа меттиг дIалоцуш ю, 74 балл а йолуш.\nРейтинган лидер ю 87 балл йолу Дани а, Керла Зеланди а, 86 балл гулйина Финлянди а. Коррупци уггар яьжина меттиг ю Сомали (9 балл), Къилба Судан (12 балл), ткъа иштта Шема (13 балл).\nTransparency International вовшахтохаралло билгалдаккхарехь, тIаьхьарчу шерашкахь коррупци лелорца доьзна хьал цхьана эшшара лаьтташ ду Оьрсийчохь.\nКоррупци дIаяккха политикан лаам ца хиларна а, Iедалша лелочуьнга а, низамаш тIехь бечу хийцамашка а, хаа а луш, хийца ца ло Оьрсийчохь хIоьттина хьал, боху Transparency International-ан Оьрсийчуьрчу центран директоро Поминов Антона.\nЭксперташна хетарехь, Оьрсийчоьно контроль чIагIъян еза политикан партешна лучу ахчанна тIехь, цхьана къепене дерзо деза лоббисташ лелориг, ткъа иштта хийца еза бизнесхойх Iедалхой хиларца а, Iедалхой бизнесхой хиларца а йоьзна йолу, олуш ма хиллара, "хьийзачу неIарийн" практика.\nШа лаьтташ ду эксперташа дина кхин цхьа хьехар. Иза доьзна ду Оьрсийчоьнан махкахошна алсам маршо яларца а, къараллин жигархой а, журналисташ а, коррупци хиларх лаьцна хаам бина нах а ларбарца а.\nДIадаханчу кIиранах Оьрсийчоьнан Лараран чоьнан куьйгалхочо Кудрин Алексейс дIахьедар дира, пачхьалкхехь коррупци лелорна махкана хуьлу зен ду триллионаш сом барамехь аьлла.\nВеа депутатера мандаташ дIадаьхна Нохчийчохь


Соьлж-ГIалахь тIелатардинчун бевзарш лецна Нохчийчохь\nВежарий ИнуркаевгIар Аюб а, Абубакар а, сурт арадаьлла Абдурахманов Тумсон Telegram-каналехь\nСоьлж-ГIалахь лецна вежарий ИнуркаевгIар – 21 долу Абубакар а, 20 долу Аюб а. Цунах лаьцна шен Telegram-каналехь яздина вевзаш волчу блогеро Абдурахманов Тумсос, хаам бо "Кавказ.Реалиино".\nАбдурахмановс дийцарехь, ИнуркаевгIара лацар доьзна ду дIадаханчу кIиранан дийнахь Барзаев Ахьмада Соьлж-ГIалахь некъан полисхочунна а, Росгвардин белхахочунна а тIелатар дарца. Болчу хаамца, и ши жима стаг дIавигина Соьлж-ГIалан Заводан кIоштан чоьхьарчу гIуллакхийн декъе.\n"Вийначуьнгахь карийна церан сурташ а, цо ша декъалве, аьлла яздина кехат а. Цо аьлла цу шинга "цу некъа тIе а ваьлла" ша кхалха воьдуш ву аьлла. Нагахь цу шиммо зулам дина хилар гучу ца далахь и шиъ дIахоьцур ву", - аьлла чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан Нохчийчуьрчу урхаллерчу "Кавказ.Реалиин" хьастано.\nОфициалан версица Мангалан-беттан 23-чохь Соьлж-ГIалахь 23 шо долчу Барзаев Ахьмада уьрсаца тIелатар динера ДПС инспекторна Сафиуллаев Раильна цунна маситта чов а еш. Цул тIаьхьа шозза таллархойн топ тоьхнера цо ша вен гIоьртинчу Росгвардин белхахочунна Джабраилов Зелимханна цо ша веле.


"Пайда банне а боцу хьесап ду"\nКъилбаседа Кавказ уггар вон регион лоруш ю са йоккху гӀуллакх лело. Marketing Logic компанино бинчу талламо гайтарехь, "стартап" олу шен гIуллакх долор дIадерзо дезаш хуьлу цигахь, мелла а дукха цхьа шо даьлча.\nКъилбаседа ХIирийчуьра экономикан говзанча Пухаев Алик тешна ву: бизнес лело Къилбаседа Кавказера хьал уггар вон ду олуш Marketing Logic-ан терахьаш лелор дIоггара нийса дац. Къилбаседа Кавказан федералан гонехь "формалан йоцчу экономикан дакъа дукха лакхара хиларна, доккхачу декъана жима бизнес сих ца ло оьуш долу кехаташ кечдан".\n"Бизнес лелоран билламаш кхузахь, Оьрсийчоьнан экономикан ерриг а перифериехь санна ду", - билгалдоккху эксперто.\nЦуьнца цхьаьна, меттигера хьелашца доьзнарг а даладо цо: "Оьрсийчохь еххачу хенахь болх беш яра жимачу бизнесна гIортор яран программа, Кавказехь, доккхачу декъана, цхьана денна лерина фирманаш а кхуллуш, бюджетера ахча схьаэцар Iалашонца лелош йолу. Вуьшта аьлча, дерриг а формалан чулацам болуш дара. Лаам бацара жима бизнес кхиийта".\nДагестанерчу Гунибан-кIоштара Расулов Ахьмад бизнес лело волавелла маситта шо хьалха. Иза цIена мутта доккхуш ву цхьацца стоьмех а, туьркех а. Цул сов кечдина бежинан жижиг а, хи чу йоьхкина помидораш а арахоьцуш ву иза.\nЦо хоуьйту тахана шен гIуллакх пайде цахилар: "Аьргалла эца езаш хилча нахера, хIора шарахь мехаш хьаладовлуш а долуш, белхалошна алапа дала дезаш хилча, ял ялар а, пенсина ахча хьажор а дIа ца даьккхина цхьаммо а… ЖамI дича пайда банне а боцу хьесап ду".\n"Хьал чолхечу доккху дог цӀена доцучу къийсархоша. Бакъдолу мутта доккхучара эдо иза концентратан олучу дукъдинчу муттаца. Концентраташ тIаьхь-тIаьхьа алссамйовлу. Амма сан сурсаташца уьш йоцуш ю. Ас даима а ларйина сайн цIе. Халахеташ делахь а, эцархоша иза ца лору. Уьш химица эдина мутта эца реза бу, иза дорах хилчхьана", - латкъамаш бо Ахьмада.\nРасуловс сацам бина, шен бизнес дIа а чIаьгIна, "цхьа кхин мелла а пайда бохьу гIуллакх доло".\nЦо дийцарехь, Дагестанехь дика дIадоьдуш ду гIишлош а, мачаш а ярца доьзна гIуллакх. Республикера мачаш махкал арахьа а ю дика оьцуш.\nДагестанехь доккху ду бизнесехь къахьогучу нехан дакъа. Дукхаха болучара иза до, кхин дан хIума а ца хуьлий, дика болх ца карош шаьш бисча. Амма уьш латкъамаш беш хуьлу, Iедалша а, ял йоккхучу органийн белхахоша а, изза бизнес лелочу къийсархоша а Iаткъам бо шайна бохуш.


Кадам - Академия наук Чеченской Республики\nБоккха иэшам хилла Россин Iилманна а, дерриге а нохчийн къомана а – бекарг (март) беттан 2-чу дийнахь бакъдуьнена вирзина Хаджиев Саламбек, химин Iилманийн доктор, профессор, Россин Iилманийн академин академик.\nХаджиев Саламбек вина 1941-чу шеран кхолламан (январь) беттан 7-чу дийнахь Шелахь. Бераллин а, кхиаран а шераш Юккъерчу Азехь дIадахана. Кхо шо бен доцуш махках ваьккхинчу кIанта шен халкъаца цхьаьна лайра 13 шаре дахделлачу къематдийнан бала: мацалла, махкалла, бевза-безарех къастар, бехк-гунахь доцуш тутмакхалла лан дезар а. Делахь а, Дала ира хьекъал а, кхетам а беллачу кIентан, мел хала хиллехь а, деша таро хилира. Вуьшта аьлча, къар ца луш, дийшир-кха.\nДаймахка цIавирзинчул тIаьхьа, 1962-чу шарахь хинволчу Iилманчас кхиамца чекхйоккху Соьлжа-ГIалара мехкадаьттан институт. Инженер-технолог волуш шен къинхьегаман некъ дIаболийра Саламбека. ГIуллакх мел дика дIадоладелла хеташ хиллехь а, кхуьнан са лаьттарг Iилманан кIоргене кхийдар дара.\n1964-чу шарахь Москварчу пачхьалкхан университетан (МГУ-н) аспирантуре деша воьду С.Хаджиев. Цигахь дешарца Саламбек дика ларийна хилар гойту 1967-чу шарахь кхиамца Iилманийн кандидатан диссертаци цо чIагIъяро.\nОццу шарахь Соьлжа-ГIаларчу Iилманан-талламан институте (ГрозНИИ) балха хIутту къона Iилманча. Дика вовшахтохархо а, бахаман куьйгалхо а, Iилманча а, юкъараллин деятель а санна, кхиаран дика пхьалгIа хилира Саламбекана институтах. Лакхара Iилманан белхахо, секторан заведующи, отделан куьйгалхо, директоран заместитель – атта дацара оцу хIора тIегIанах вала. Шен хьацарца, доьналлица, хьекъалца яккха езаш яра и хIора ирхе. Кхуо кхиамца ехира и ирхенаш, Iилманан гуонашлахь сий-лараме а кхечира. Балхара юкъах ца волуш, 1981-чу шарахь Саламбека чIагIйира химин Iилманийн докторан диссертаци.\n1983-чу шарахь институтан директоран даржехь чIагIво С.Хаджиев. Оцу заманахь нохчийн къомах волчу стагах тешош дарж дацара иза. Оцу бакъдолчо кхин цкъа а тIечIагIдира Саламбек дика Iилманча а, дика вовшахтохархо а хилар. Иза куьйгаллехь лаьттинчу шерех ГрозНИИ-н зазадаккхаран мур хуьлу, ткъа цуьнан шен цIе мехкан а (СССР-н) мехкадаьттанах гIуллакхдархошна а, Iилманчашна а юкъахь шуьйра йовза йолало.\nС.Хаджиевс жигара дакъалоцу республикин юкъараллин дахарехь, цундела ларамаза дацара 1989-чу шарахь СССР-н Лакхарчу Советан депутат иза харжар. Цхьана метта масийтта кандидат а волуш, СССР-хь дуьххьара нийсонца дIабаьхьна харжамаш бара уьш. Къовсамехь чекхбевллачу харжамашкахь гучубелира халкъан цуьнга болу лерам. 1991-чу шарахь СССР-н химин а, нефтахгIуллакхдаран а министр хIоттаво С.Хаджиев. Нохчашлахь дуьххьара вара иза оцу дарже нисвелларг.\nСССР йоьхначул тIаьхьа юха а Нохчийчу цIавоьрзу Саламбек. Оцу хьовр-зIовре даьхкинчу шерашкахь Нохчийчоь тIебогIучу бохамах ларъян гIерташ къахьоьгу цо. Амма цуьнан дахаран а, Iилманан а, пачхьалкхан гIуллакххочун а зеделлачух пайдаэца ца хиира, я ца лиира 90-чу шерашкахь Нохчийчоьнан куьйгалле баьхкинчарна.\nМосква дIавоьду иза. Болх бо Iедалан урхаллин органашкахь а, Iилманан учрежденешкахь а. 2008-чу шарахь дуьйна Россин Iилманийн академин А.Топчиевн цIарахчу нефтехимически синтезан институтан директор вара С.Хаджиев. Цул сов, кхин дуккха а юкъараллин декхарш а дара кхочушдеш: Россин Iилманийн Академин «Нефтехимия» журналан коьрта редактор, РАН-н нефтехимехула йолчу Iилманан советан председатель, Россин а, кхечу пачхьалкхийн а тайп-тайпанчу академийн бакъонца волу декъашхо (академик).\nМуьлххачу даржехь ша хиларх – институтан директор, депутат, министр – шен ала дош долуш, хьалха лаьттачу декхаршца ларош, ша ларийта хууш къахьоьгура цо. Къаьсттина бIаьрла лар Iилманехь юьтуш схьавеара С.Хаджиев. 400 сов Iилманан белхан, шайна юкъахь масех монографи а йолуш, автор ву иза. Цо кечвина Iилманийн 23 кандидат а, доктор а.\nIилма кхиорехь бинчу белхан лаккхара мах хадош, цунна совгIаташ дина «Сийлаллин знак», «Къинхьегаман ЦIечу байракхан» орденшца, «Нохч-ГIалгIайн АССР-н Iилманан, техникин хьакъволу деятель», «СССР-н сийлаллин нефтехимик», «Россин ягорган-энергетически комплесан хьакъволу белхахо» сийлаллин цIерш яларца а, кхечу совгIаташца а. 2008-чу шарахь Россин Iилманийн академин бакъонца волу декъашхо (академик) харжаро кхин цкъа а чIагIдира мехкадаьттан сурсаташ а, мехкадаьттанахгIуллакхдар а толлучу Iилманчашлахь Хаджиев Саламбек хьалхарчех цхьаъ хилар. Нохчийн Республикин Iилманийн академи йилличхьана цуьнан декъашхо а вара иза. Муьлххачу даржехь хиларх а, генахь-гергахь хиларх а, сица, ойланца шен халкъаца цхьаьна, ницкъ кхочучу барамехь цуьнан хьашташна орцах вуьйлуш хуьлура иза даима.\nВоккха Iилманча а, нохчийн къоман хьанала кIант а, башхачу оьздангаллин стаг а санна вуьсур ву иза ша вевзачийн а, везначийн а дагахь.\nНохчийн Республикин Iилманийн академин президиумо халахетарца кадам бо химин Iилманийн доктор, профессор, Россин Iилманийн академин бакъонца волу декъашхо (академик), Нохчийн Республикин Iилманийн академин академик Хаджиев Саламбек кхалхарца доьзна цуьнан доьзале а, гергарчаьрга а.\nДала гечдойла цунна, Дала ийман долу собар лойла шуна а, шун дерриге йиша-вешина а, халахетаран дакъа мел кхаьчначунна а.\nНохчийн Республикин Iилманийн академин Президиум


Кадыров Ахьмадан цIе тиллина нохчийн пачхьалкхан университетана\nНохчий пачхьалкхан университетна Кадыров Ахьмадан, мехкан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан веллачу ден, цIе тиллина. Доьшийлан векалша бахарехь, студентийн а, хьехархойн а лаам хилла ишта.\n"Боккха болх дIабаьхьира, цул тIаьхьа массара а къобалйира инициатива. Стигалкъекъа-беттан 31-чохь Iилманчийн кхеташонехь дийцаре дира университетан цIе хийцарх", - хаам бина "Чечня Сегодня" агенталло, доьшийлан пресс-гIуллакххошна тIетевжина.\nДийцарехь, кхеташонан декъашхоша цхьабоса сацам а бина, Оьрсийчоьнан дешаран министралле дехар динера, ткъа уьш карарчу беттан 23-чохь тIетатйна университетан цIе хуьйцучу сацамна.\nДагестанерчу Новолакскан кIоштарчу Бонай-юртахь юккъерчу маьждигна Нохчийчоьнан хиллачу президентан Кадыров Ахьмадан цIе тиллина аьлла, "Грозный-информ" агенталло бира хаам. Агенталло чIагIдарехь, маьждигна Кадыров Ахьмадан цIе тиллар - меттигерчу бахархоша шаьш тIеэцна сацам бара. 1 400 гергга стаг ву оцу эвлахь вехаш, дукхахберш нохчий а болуш.\nЙозуш йоцу Нохчийчоь йолуш Шайхан Мансуран цIарах, ткъа карарчу хенахь "Северный" олучу Соьлж-ГIаларчу аэропортана цIе туьллур ю Нохчийчоьнан куьйгалхочуьн ден Кадыров Ахьмадан аьллла, хааме даьккхира Стигалкъекъа-баттахь. Цу кепара кхаж тесна 89,6% республикан бахархоша, хаам бора Кавказ.Реалиино, республикерчу Юкъараллин палато чIагIдечунна тIе а тевжаш.


МАРХА ДАСТАРАН НИЗАМ » Нийсо-Дагестан\n30.04.2021 48 0 niyso\nХала хеташ делахь а, чекхдолуш ду кху беркате мархийн беттан шолгIа дакъа. Дехха шарахь ларбина болу рамадан болабелча, сиха чекхболу олий хета. Дуккха а хаттарш кхоллало нехан х1ора шарахь и чекхболуш. Царах цхьаццадолчеран жоьпаш довзийтар 1алашо йолуш, со хилира Хасавюртан к1оштарчу Бамматюртара имам Исаев Казбек волчохь.\n-Казбек, де дика хуьлда хьан. Х1ора шарахь марха дастаран хьокъехь дуккха а хаттарш кхоллало вайн бахархойн. Хуучарна карладаккха а, хууш боцучарна хаийта а 1алашо йолуш, масийтта хаттар дара сан хьоьга дан лерина. Дуьххьара вайн къамел д1адолош, доцца дийцахьа марха дастаран низамах лаций.\n-Къинхетаме а, къинхетам беш а волчу АллахIан цIарца д1адоло лаьа суна вайн къамел. Берриге хастам АллахIана бу. Иза хеста а во, Цуьнгара гIо а, гечдар а доьху вай. Цуьнца ларло вай массо а вуонех. Аса тоьшалла до: АллахI воцург кхин дела вац аьлла, Ша Цхьаъ ву Иза, накъост воцуш. Аса юха а тоьшалла до: Мухьаммад Цуьнан лай а, Цо ваийтина элча а (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) хиларца.\nЦул т1аьхьа хьан дехарна жоп луш, суна билгалдаккха лаьа, т1аьххьара марха чекхдаьлча вай сахь доккху. Ма-дарра аьлча, рамадан бутт болабелчахьана даккха мега иза, ткъа деза дерг чаккхенехь даккхар ду. Иштта Шаввал-беттан хьалхарчу дийнахь дезачу дийнан ламаз до, цуьнах Iийд олу. Iаьрбойн маттера схьадеана вайна и дош, гоч дича цуьнан маьIна «дезде» ду. Ламаз динчул т1аьхьа, массара лулахой, гергарнаш болчу бахарца марха досту.\n-Мархийн бутт чекхбаларан билгалонаш муьлхарш ю?\n-Мархийн бутт чекхбаларан билгало болабаларан санна, бутт гар ю. Вайна схьадеана Пайхамаран (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) хьадис ду: «Аша марха кхаба а кхаба, даста а даста бутт гарца». Нагахь санна и гина бацахь, Рамадан беттан ткъе итт де дузийтина достур ду марха. Амма, вай долчохь 1аламан цхьацца башхаллашца иза гар ца нислахь, Дагестанерчу нохчийн имамийн кхеташонехь билгалдаьккхина, Макки чохь болчу 1елам нехан харжамна т1етовжар.\n-Марха дастаран низам дуьйцуш дуьххьара сахь даккхар хьахийра-кх ахьа. Цуьнан нийса некъ муха бу?\n-ХIора бусалба стага (борша стаг) шена а, шайн доьзална а тIера дала дезаш закат-даьхни ду. «Делан Элчано (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) марха дастаран закат парз дина, марха кхаьбнарг шегара мархийн баттахь даьллачу вуон долчу къамелах цIанвалийта а, иштта мискачу нахана яа хIума хилийта а».\nСахь даккхаран низам вайн дино иштта дуьйцу: цкъа хьалха ша шена даккха деза, тIаккха шен х1усумнанна, жимах волчу доьзалхочунна, дена, нанна, ткъа царал т1аьхьа шен воккхах волчу доьзалхочунна т1ера кхин д1а ваха веза. Сахь даккхар вайн Шафи1и мазхьабехь буьртиг-ялтийца ду. Вай дехачохь наха дукха дууш дерриг лело деза. Цуьнан барам 2400 грамм хуьлу, ткъа вай дукха хьолахь кхоъ кийла леладо. Иза совдаккхар, таро елахь, деза ду. Тахана вай дукха хьолахь лелош дерг кIа ду, амма, иштта лело мега дуга, хурманаш (финики). Ахча далар дика ца лерина. Делахь, кхечу кепара шен тар ца лахь, Хьанафи мазхьабана т1е а тевжина, ахча дала мегар ду. Цуьнан барам х1ора шарахь имамаша марха дастар герга дог1уш билгалбоккху. Юха а, т1еч1аг1деш билгалдоккху аса, ахча далар дика дац. Сахь кхочучарна (церан юкъахь къе-миска нах, декхаршлахь берш, некъахой иштта кхин д1а а) д1адалар дика ду т1аьххьара марха чекхдаьллачулла т1аьхьа, Iийд-ламаз дале хьалха. Нагахь санна сахь даккхар Iийд ламаз дале ца хилахь, доькхуш даккха деза. Иштта некъ бу вайн мазхьабехь лело безарг.\n-Сахь д1адекъначулла т1аьхьа Iийд ламазе вахарах лаций дийцахаьа. Иза деза ду бохуш дуьйцу хуучара.\n-Iийд ламазе вахар дика дийцина жайнашкахь. Иштта, маьждиге вахале т1е хи кхарзар а, хурма кхаллар а, тоьлла долу духар т1едухар а ду деза. Цул совнаха, цхьана новкъа д1авахар а, кхечу новкъа вухавар а ду иштта дика аг1ора хьахийна. Iийд ламазе вахар дика дац хIума а ца кхоллуш.\n-Къаьсттина марха дастале хьалхарчу дийнахь а, достучу дийнахь коше бовлу цхьаберш. Цуьнан хьокъехь муха яздина?\n-Къаьсттина оцу деношкахь коше валар ч1аг1дина дац динахь. Коше муьлххачу дийнахь вахча а бен дац. Цига вахар дика ду, х1унда аьлча - валар дагадог1у, ткъа цуьнан ойла коьрте хьаьвзича, стаг хьарам долчух вухаволу, ларлуш хуьлу. Цундела кешнашка ваха лууш верг и де герга кхаччалца а ца 1аш, шен тар ма ло сих-сиха ваха веза.\n-Марха достучу дийнахь гергара нах болчу вахар муха дуьйцу?\n-Оцу дийнахь гергара нах болчу вахар, марха дастаран куц ду-кх. Иштта, дуккха вовшашна т1едаха деза вай. Къаьсттина лулахой болчу, цомгуш берш болчу, къаной болчу иштта хьайн уллора гергарнаш болчу а. Х1ораммо а шен доьзалехь ницкъ кхочучу барамехь мерза яа х1ама яр а дика ду. Т1аккха чу бог1учара иза кхьаьллича, цуьнах саг1а а хуьлу, керта бог1у бала бухатохаран бахьна а хуьлу.\n-Казбек, вайна ма-хаъара берриге а бац цхьатерра могшалла дика йолуш. Иза а, иштта кхин долчу бахьанашца а парз марха дисинчеран иза доькхуш кхабаран некъ муха хила беза?\n-Марха дастаран де чекхдаьллачулла т1аьхьа, хан ца йолуьйтуш кхаба деза дисина марха. Х1унда аьлча, 1ожалла т1е маца кхочу цхьанне а ца хаьа. Ткъа иза ца кхабар доккха къа а лерина. Бакъду, цамгар йирзинаяьлла яцахь, цомгуш верг та валанза велахь, шен могшалла метта яллалца собар дийр ду. Дег1ана зен деш кхаба мегар дац иза.\n-Рамадан чекхбаьллачул т1аьхьа суннат марханаш кхаьбча муха мел хуьлу?\n-Шаввал баттахь 6 марха кхабар ч1аг1дина суннат ду. Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) шен хьадисехь ма-аллара - «Мархийн бутт кхаьбна, Шаввал беттан ялх марха т1екхабахь, дуьззина шарахь марханаш кхаьбча санна мел-ял хуьлу». Цундела, шен таро йолчо уьш кхабар деза дийцина.\n-Дела реза хуьлда хьуна, Казбек. Иэс-кхетам болчунна кхоччуш даьсти ахьа марха дастаран низам. Иза, цхьа а шеко йоцуш, массо а бусулбанашна хаа дезаш ду. Амма, дерриге дагахь ца лаьттарш хуьлу, дерриге 1амо йиш йоцурш а хуьлу. Цундела, марха герга кхочуш, наха лело дезарг аша довзийтича, дагадаийтича, цуьнах дуккха а пайда хуьлу аьлла тешна ву со.\nТ1аьххьара вайн къамел дерзош, х1ун ала лаьа хьуна вайн газетдешархошка?\n- Дела реза массарна а хуьлда. Дала доссийначу Къуръанца а, Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) гайтинчу некъаца а 1амал яхь, вай иэшначарех хир дац. Массарна а хаа деза, уггаре нийса некъ шар1о вайна гайтинарг бу, наха шайгара цхьа а х1ума юкъа дало а ца оьшуш. Цундела, кхоччуш барамехь, нийсачу новкъахь д1адаха деза вай дерриге а.\nАса даггара декъала бо берриге бусулба нах кху мархийн баттаца. Йисинчу ханна а дерриге марханаш кхоччуш кхаба а, даста а Дала ийман-могшалла лойла Дуьненахь мел бехачу массо а бусулбанашна. Дала т1ебог1учу рамадане а кхачадойла вай. Кху беттан дан ма-дезза сий диначарех хуьлитийла вай Дала. Кхаьбначеран марханаш Дала къобал дойла, цхьацца бахьанашца ца кхобуш бисинчарна Дала геч дойла.\n-Амин. Дала мукъ лахь, со тешна ву, х1ара хьан хьехам шех пайда боцуш буьсур бац аьлла. Кхин д1а, нахана нийса некъ бовзуьйтуш, дин хьоьхуш болх барехь Дала хьан аьтту бойла. Ахьа д1ахьош болу беркате некъ кхин д1а лело ницкъ-парг1ато а хуьлийла хьуна а, массо дин мел хьоьхучунна а.\nЧеккхенгахь суна кхайкхам бан лаьара вай махкахошка. Мархийн баттахь Делан къинхетамца берриге а нах вовшашца мерза, йовха юкъаметтиг латтош, диканаш деш, хазачу 1амалшкахь совбуьйлуш хуьлу. Вовшашна халахетарш а наггахь бен ца довлуьйту вай. Массо а шен ницкъ кхочучу барамехь саг1анаш даларехь соввуьйлуш а хуьлу. И дерриге цхьанатоьхча, доккха беркат ду вайна кху баттахь т1едуссург. Делахь а, х1ара мархийн бутт чекхбаьллачул т1аьхьа диц ма-дойла вай, вай хьалха санна бусулбанаш хилар. Йисинчу хенахь а хила ма деза вай вовшашка лерам болуш. Рамадан ца хиларах ма ду вай Далла гуш а, Цуьнга дерза дезаш а. Цундела сан дехар дара шуьга, хьоме газетдешархой, йисинчу хена чохь а вовшашка болу лерам ларбахьара вай. Ларамца а, шу даггара дезарца а.\nРамадан беттан дозалла.\nХууш ма-хиллара, вайна тIебеана рогIера беркате мархийн Рамадан бутт. Дукха хьолахь, къаьсттина кху баттахь, берриге а бусалбанаш вовшашца кIеда-мерза уьйр латтош,\nДе дийне мел долу, 1ожаллин бахьанца вайна юкъара цхьацца берш эхарта боьрзуш бу. Вайна уллора, бевзаш а, безаш а болу нах д1абахча вуно хала а хета. Вайна мел ца лаарах\n«Имамаш Машарехула а, Бартхиларехула а» юкъараллин Мажлисо доггах декъалбо бусалбанаш т1едог1уш долчу марха досту 1ийд аль-Фит1р – дезденца. Дала къобалдойла массеран а


Стенна тарво Путин ХIитлерах?\nМангал-бутт 26, 2014\nАвстри --Путин махка варна дуьхьал хIоттийначу гуламехь, Вена, 22Ман2014\nМалхбузехь кест-кеста фашистийн Германин куьйгалочуьнца ХIитлер Адольфица вустуш верг Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир ву. ХIораза а Кремлана вуно цадезало и дустар. Ткъа иза дина хIинцале Iамеркан пачхьалкхан секретарна тIера Британин принце кхаччалц болчу бевзачу наха.\nЦхьаьнатоьхначу Штатийн пачхьалкхан секретар Клинтон Хиллари. Британин принц Чарлз. Литван президент Грибаускайте Даля. Германин финансийн министр Шойбле Вольфганг. Вевзаш волу оьрсийн-украинхойн журналист Шустер Савик. ХIун ду-те цу сел тайп-тайпанчу нехан вовшашлахь юкъара?\nИза дера ду цара массара а кху тIаьхьарчу масех баттахь Оьрсийчоьнан президентан Путин Владимиран леламаш а, амалш а фашистийн Германин хиллачу куьйгалхочун ХIитлер Адолфан леламашца а, амалшца а дуьстина хилар.\nУкраинерчу ГIирма-ахгIайренна гуонахьара хиламаш буьйлабелчу муьрехь, зазадоккху бутт болалуш, вевзаш волчу оьрсийн-украинхойн журналиста Шустер Савика шен телегайтамехь массарна а хозуьйтуш билгалдаьккхира, Путин Владимира лелориг шен хенахь ХIитлер Адольфа лелийнарг санна хIума ду аьлла. «Шустер LIVE» программехь: „Тахана Европехь Путин – иза ХIитлер Адольф ву. ГIирма - иза Австри а, Судеташ а ю. Ткъа Украина – иза Полша санна ю. Господин президент, Украинина оккупаци ян кечлуш ву хьо. Ткъа кхин дIа хIун до ахь?“ - элира, Оьрсийчоьнан президенте вистхуьлучуха.\nИштта Шустер Савика элира, ХIитлерний, Путинний юккъехь цхьаъ бен башхо яц аьлла – иза, и башхо, Шустера дийцарехь, ХIитлер миллиардер хилла ца хилар ю.\nХIетахь цу программехь дакъалоцуш хилла волу Украинин хьалхалера президент Кравчук Леонид а тIетайра журналистан дешнашна. „Путина Украинина дуьхьал тIом баккха йиш ю. Амма тIаккха цунна шена дуьхьал Москохара Нюрнберган процесс хир ю“, - элира цо.\nАвстри --Путин ХIитлерх тарвеш суьрташ дара иза шайн махка вар ца тайначу гуламхошкахь, Вена, 22Ман2014\nДера, олийла дац Шустера дIадолийна Путин а, ХIитлер а цхьаьна могIаршлахь вийцар аьлла. Амма хIетахь дуьйна хийлаза яьккхина Оьрсийчоьнан президентан цIе ткъолгIачу бIешарера уггаре а инзаре стаг санна вуьйцуш волчу нацистийн Германин куьйгалочуьнца цхьаьна. Иштта, масала, Цхьаьнатоьхначу Штатийн пачхьалкхан секретар йолчу Клинтон ХIилларис а элира оццу зазадоккху баттахь цу рогIера дешнаш.\nКалифорнехь шен агIончашца къамел деш цуо аьллера: „Нагахь санна хуьлуш долчуо цхьа а хIума карладоккхуш делахь, иза ХIитлеро 30-чу шерашкахь лелийнарг ду. ХIитлеро даима а дуьйцура, немцошца, немцойн къомах болчаьрца, немцойн орамаш долчаьрца Чехословакехь а, Румынехь а , кхечу меттигашкахь а бехаш болчу, харцонаш лелайо, бохуш. „Со ваха а вахана, сайн къомехьа гIо даккха дезаш ву“ бохуш. Иза ду-кх массаьргахь сингаттам кхуллуш берг“, аьлла.\nДукха хан ялале немцойн финансийн министр волчу Шойбле Вольфганга, ша Берлинехь дешархошца цхьаьнакхеттачох вуьстира Путин Владимир ХIитлерца. „Оьрсаша боху, хIинца Украинехь Iедалехь берш фашисташ бу, оьрсийн бахархошна кхерамаш туьйсуш болу... Иза дерриге а вайна исторера девзаш ду. И санна методаш яра Судетийн кIоштахь ХIитлерс юхьаралаьцна хилларш а“, - элира цуо.\nВенерчу Малхбалин Европин институтан Iилман белхахо волчу политологна Чапханов Русланна хетарехь, Оьрсийчоьнан президент ХIитлерца вустар хIинца доладелла дац, Украина бахьана долуш хIинца иза хьалхачул кест-кестох декахь а. Итт шо сов хьалха ша Мюнхенехь динчу цIеяхханчу къамелехь Путин Малхбузенна кхерамаш тийса волавелча дуьйна схьа кхолладелла ду и дустар.\nЧапханов: „Мюнхенехь Пуинс къамел дича дуьйна схьа цунний, ХIитлерний юккъехь параллелаш яр схьадогIуш ду. Цуо леллош йолу политика чIогIа тера ю, хьалхара дуьненан тIом дIабаьллачул тIаьхьа Германехь хиллачух. Версалера барт динчул тIаьхьа Германехь дара иштта хьал: цу барто Германи эшамехь йитина, шайн пачхьалкхе йоха а йина, экономика а хIаллакйина шайн бохург дара хIетахь немцошлахь даьржина хилларг.\nИзза комплекс йолуш Оьрсийчоь а ю. Советийн пачхьалкхе йохар бахьана долуш шаьш массо а хIуманна тIаьхьадиссина аьлла хеташ, шайн экономика а йоьхна, бохуш, зенаш а хилла шайна бохуш. Цара хIинца лелош йолу политика а, уьш Украинина тIелатар а цигара схьа ду. ХIитлерс а олура, тхо тIом баккха гIерташ дац, дуьненан къепе йохон гIерташ а дац, олий. Путинан гуоно а изза боху“.\nДукхахьолехь, шайна ца товш долу я шайна санехь доцу хIума хезча я хилча, цхьа а тайпа комментарий а ца еш Iар хоржуш болчу Кремлерчу Путинан гIоьнчаша а, хьехамчаша а, мелхо а, вуно лазаме тIеоьцу шайн куьйгалхо фашистийн Германин баьччица вустар.\nХIораза а оьгIазе дIахьедарш хазадо Путинан пресс-секретар волчу Песков Дмитрийс а, Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министралло а, Малхбузера рогIера Путин -ХIитлер цхьаьнадозар декча. Политологна Чапханов Русланна хетарехь, иза доьзна ду уггаре а хьалха таханлерчу Оьрсийчоьно фашисташна тIехь баьккхина болу толам беккъа цхьана Оьрсийчоьно баьккхина бохург чIагIдеш хиларца а, цу толаман декъа цунна цхьа а ваийта лууш ца хиларца а.\nЧапханов: „Ши фактор ю цигахь. Хьалхарниг – иза Оьрсийчоьно ШозлагIчу дуьненан тIамехь толам баьккхинарш шаьш цхьаъш ду бохуш пропаганда еш хилар ду. Цунах цхьа культ йина цара, вайн дайша доллу дуьне а фашизмах паргIат даьккхин бохуш. Даккха ма ца даьккхиний цара. Мелхо а, тIом дIабаьллачул тIаьхьа ах Европа схьа а яьккхина Iийна уьш. Цу толамна цхьа ша-тайпа монополи кхайкхина цара. Цундела иштта хала хета царна Путин ХIитлерца вуьстича. Ткъа шозлагIа фактор – иза шен долахочунна цхьаъ аьлча, цуьнан хьадалчанша даима а лелош долу Iадат ду – сан долахо иштта вац хьуна, сан долалахо дика ву хьуна бохучу кепехь. Делахь а, коьртаниг – хьалхара фактор ю“.\nАмма Кремло мел оьгIазе реакци йовзийтахь а, Кремлан коьртачу гIентан да фашистийн баьччица вустар дела денна аьлча санна даьржаш ду Малхбузехь. Иштта, Британин принц волчу Чарлза, ца ваьлла бен политикан хеттаршна юккъе ца гIерташ волчу, стигалкъекъа баттахь Лондонерчу цхьана музей ша цкъа мацах ШозлагIа дуьненан тIом болчу хенахь фашистех едда Канаде дIаяхана хиллачу Фергюсон Мариен цIе йолчу зудчуьнца къамеле ваьллачехь аьллера: „ХIинца Путин ву ХIитлер Адольф санна лелаш“, - аьлла.\nТкъа масех де хьалха Литван президент йолчу Грибаускайте Даляс немцойн „Фокус“ журналана интервьюхь билгалдаьккхира, Путина нехан къомаллех тIеман ницкъашца пачхьалкхе схьаяккхарна тIехь пайдаоьцу, аьлла. „Изза дара Сталинс а, ХIитлерс а лелийнарг. И тайпа дустар дукхе-дукха бакъдолчуьнца догIуш а ду“, - элира цуо, украинхошна хилла ца Iаш, Балтерчу пачхьалкхашна а, Полшина а Оьрсийчоьнан агрессих кхерам хилар а хьахош.\nПутинан - вайзаманан ХIитлер?


ТIом бечул а гIоле ду санкцеш кхайкхор\nОьрсийчоь -- Санкцеш. "Оьрсийчоь" банкан гIишло, Петарбух.\nIамеркан Цхьаьнатоьхначу Штаташа керла санкцеш кхайкхийна Кремлна дуьхьал. Вашингтоно цу тайпа сацам бина, Украинин Малхбалехь оьрсашкахьара болу ницкъаш совцор бу аьлла Женевехь шена тIелаьцнарг Москох кхочуш дан дагахь ца хилар бахьана долуш. Цуьнца доьзна кху деношкахь Оьрсийчохь шуьйра хьехош ду «санкцеш» боху дош. Ткъа хьалха муха хилла Оьрсийчоьнна дуьхьал санкцеш кхайкхор? ХIун жамIаш деана цара?\nТкъа болх бой цу санкцеша? Советан пачхьалкхехь хилла коммунистийн раж эххаре а юьйхира, Гуьржийчохь Iедал хийцаделира, цу мехкан куьйгалле мелла а оьрсашкахьа ойла йолу нах а хIуьттуш. Амма ала хала ду мел Iаткъам бира цу хиламашна билггала шаьш санкцеша. Мухха делахь а, сихха болх ца бо цара. Санкцеша гIо ца дина дуккха а меттигаш ю исторехь.\nЕвропан Барт а ю санкцеш шоръян дагахь\nЕвропан Берто керла санкцеш юкъаяьхна. Оьрсийчоьнехьара ницкъаш Луганскера Iедалан гIишло лаьцна


Орсийчоь -- Оьрсийчоьнан лерринчу полицин декъан белхахо ву нохчийн гIаттамхоша дIалаьцначу Дубровкерчу театрна хьалхахула волуш, 25ГIад2002\nЗамано бай ца бина театрна штурм еш йийначу 14-шо хиллачу Нинин ден Миловидов Дмитрийн бала. ОьгIаз а оьхуш, дуьйцу цо 57 сохьтехь нохчийн тIемалоша закъалтана лийцина нах маьрша боху аьлла, цуьнан йоI а юьш 2002-чу шарахь ГIадужу-беттан 26-чу дийнахь кхимаза дIаяьхьначу кхелхьадахаран операцех лаьцна.\nКарпова Татьяна: «Цхьаьнге а алалур дац, цу тайппа хьал юха хIуттур дац аьлла а, цу наха иштта ледар кIелхьардахаран операци дIахьур яц аьлла а. Оха иза до цу тайпа, оха лайнарг санна бохам, кхин ца хилийтар Iалашонца. Иза ду оха къуьйсуш дерг».


Шайн алапан барамах цецбевлла Нохчийчура хьехархой\nНохчийчохь арадолуш долчу «Хаамийн геланча» олучу хьехарзошна хьажийначу газето кху деношкахь зорбане даьхна хьехархой алапийн терахьаш. Уьш гина цецбевлла бу шаьш хьехархой.\nНохчийчоьнан дешаран а, Iилманан а министараллехь хьехархойн аьттонна къахьоьгуш, царна гIоленаш яр шен коьрта декхар лоруш схьайогIуш ю профсоюзан цхьаьнакхетаралла.\nЦуьнан «Хаамийн геланча» цIе а йолуш газета ду арахоьцуш. Цу тIехь, малх кхетначу дийнахь тоьхначу къоранах санна, массо цец а.акъ а воккхуш, зорбане даьхна ду хьехархойн алапаш.\nХIинцца байначу гезган машин беттан юьххьехь зорбане даьллачу газето чIагIдарца ткъа эзар сом сов алапаш оьцуш бу Нохчийчохь берриг а бохург санна хьехархой. Цу газетехь ма-ярра ялайо ас кIошташ. ТIехьа –мартанан кIоштан хьехархоша, юккъерчу барамехь 20 037.6 сом ахча оьцу.\nВеданан кIоштехь болчара кхин а сов - 20 эзар 236 сом. Соьлжа-ГIалин кIоштан хьехархоша 20 342 сом. Дах ца дан аьлчи Гуьмс. Ножай-юрт кIошташ йоцчарна массарна а ткъа эзар сов алапаш кхочу.Ткъа стенна делахь а Новр кIоштеххьамма и гайтам 25 эзарнал а сов бу.\nХууш мА хиллара хьехархочуьнан шех ставка а олуш мел лахара а I8 сахьт хила дезаш ду кIирнах,вуьшта аьлчи 18 урок ялийта еза цуьнга кIирнах, цо ша «хIан-хIа «аьлла дуьхьало ца яхь.Соьца къамел деш болчу хьехархойх цхьаъ 32 сахьт луш ю, важа 29 сахьт луш ву, амма церан алапаш дац Iорадаьхначу терахьашка кхочуш. Цара дуьйцучуьнга ладогIийша.\nХьехархой хIоккхул алапаш ду аьлла шаьш гIардахар цхьа беламе бегаш санна тIеоьцу дукхахболчу хьехархоша. «Хьовсал шайн алапашка, шу-м къа хьаха дацара,леткъамаш бахьара аш хIинцачул тIаьхьа» бохуш, шайлахь забарш а еш.вовшашна марш кIел Iуьтту хьехархоша алапаш тIехь долу профсоюзан газет.\nБакълена цу хиламах цецбевлла бу хьехархой. Стенна аьлчи мел йоккхачу ишколехь а вац ишта алапа оьцуш 1-2 велахь кхин хьехархо. Иштта лакхара ахча эца тарло ишкол шина рожехь болх беш а елахь, хьехархочо 35-36 сахьт а делахь…Ткъа шайн бакъ алапаш мел ду дуьйцуш бу шаьш хьехархой. Шина ишколехь хилла сан хIара къамелаш.\nПрофсоюзан «Хаамийн геланча» газето чIагIдарца, Нохчийчоьнан Пачхьалкхан цIийнехь бинчу сацам-тIелацамца 2018 –гIа шо тIекхачале хьехархойн алапа кхин оццул сов лакхадер долуш ду. Вуьшта аьлча, оцу хенахь, валанза висинчу хьехархочо 45-50 эзар алапа оьцур ду. Бакъду, тахана оьцуш долчу хьехархойн ахчанан барам вуно морзах болуш бу газетехь зорбане баьккхинчул.\nСхьахетарехь цкъа и гайтамаш, хьехархойн ахчанаш дIа а кхачийтина,вовшашна герга бало беза. Бало беза, нагахь саннаофициалан гIардаьккхинарг жима а бех болуш делахь.


Йартийн цlераш кхоллайаларх лаьцна » Нийсо-Дагестан\n22.07.2021 9 0 niyso\nЙартийн цlераш кхоллайаларх лаьцна\nЙуьртан цlе бохург, цхьа мух-муха а доцуш, доккха а, сийлахь а хlума ду. Хlора йахь йолчу стага, цхьаьнге а ловза а ца йойтуш, шен ден а, ворхlе а ден а цlе санна, ларйан йезаш йу иза. Иза ахь лар ца йича, цкъа мацца а, хьо дуьненна а къинтlера а ваьлла, «иза-м хlун бен дара» бохуш, вижина lуьллушехь, цхьа бохь волу ша ву хlара йурт йиллинарг а, цунна цlе тиллинарг а, ша ву кху йуьртан а, мехкан а да, олий. Тlаккха цунна дан хlума а ца хуьлу.\nВайна дика дагадогlу нохчийн къам цlерадаьккхинчул тlаьхьа Нохчийчохь мел йолчу йартийн цlераш хийцина хилар. Цlадирзина 65 шо даьлча а, церан цlераш меттахlиттор хlинца а дуьззина чекхдаланза ду. lедало хийцамаш бичи а, тахана а «Ермоловка», «Сипсо-гlала», «Айвази» бохуш лелаш ду вай.\nЦуьнца доьзна масех дош ала лаьа суна паччахьан заманахь хийциначу Хьалха-Мартан цlарах а («официально» долчу декъехь оьрсийн маттахь цуьнан цlе йаккхарца), дукха наха, шаьш мартанхоша а тlехь, и къобалдеш тlеэцарх а.\n«Марта лаьттинчохь гlалгlазакхий баьхна», «цигахь Мартынов бохуш цхьа гlазакхи lийна», «Марта хlирийн дош ду», иштта цхьа могlа кхин а хабарш даржийна Хьалха-Мартан цlе кхоллайаларх, цхьа а бух боцуш. Уьш дерриш а – нохчел хьалха кхузахь кхин нах lийна, вай кхузахь тlедаьхкина нах ду ала гlерташ кхоьллина туьйранаш ду. Цунах ца кхеташ верг – йа коьртана дика вац, йа вайха вац.\nОлуш там бацахь а, оьрсийн махкарчу къийго боьхал а ца еъначу, Нохчийчоьнан дегайуккъехь, Марта-хин йисттехь lуьллуш йолчу нохчийн йуьртах - Хьалха-Мартанах – вайн наха «Урус-Мартан» ала («Оьрсийн-Марта» бохучу маьlнехь) цхьа а бух а, бахьна а ца хилла. Цкъа делахь, цигахь, и гlап йиллале хьалха, цхьа а гlазакхий а, кхечу къомах болу нах а ца lийна. Хууш ма хиллара, Теркал сехьа уьш XVIII бlешо чекхдолуш – XIX бlешо долалуш бен ца бевлла. Шолгlа делахь, вайна ма хаъара, нохчаша оьрсийн къомах болчу нахах «гlазакхий», «оьрсий», «нетlара» («нет» бохучу дашах кхоллайелла этноним) бен, цкъа а «урус» ца аьлла. Иштта хилча цуьнан цlе нохчаша «Урус-Мартан», аьлла а ца йоккхуш, «Гlазакхийн-Марта», «Оьрсийн-Марта» йа «Нетlера-Марта» - аьлла, йоккхур йара.\n«Марта» дашца орамера масех аз догlуш хилар бен, кхин Хьалха-Мартанца дозалуш хlума а доцушшехь боху иза вай «дукха дезачара» «Мартын» бохучу оьрсийн стеган цlарах коллаелла йу (декъаза вара хьуна иза цу хенахь цигахь нисвеллехь). Вукхара боху иза хlирийн «мардон» бохучу дашах схьадаьлла ду. Кхечара йаздо и цlе Марта йиллинчу «орсойн» тайпанан цlарах тиллина йу (шаьш «орсой» оьрсийн къомах схьабоьвлла лору цара). Тlаьххьарчух аьлча, Марта орсоша-м муххале а ца йиллинера, цу тайпанан нах цу йуьртахь хилла а бац.\nИшта тидарш вай дича-м «урус» бохург цхьамогlа меттанашкахь кхин маьlнаш долуш а карор ду (нохчийн маттахь «нож» бохург ду иза, латинийн маттахь - «медведь», овхlанхойн маттахь – «белый»).\n«Урус-Мартан» боху цlе нохчийн латта тlехь а, нохчийн маттахь а «Кавказски» олучу тlамехь оьрсийн эскаро «Хьалха-Марта» олучу йуьрта йуххехь оьрсийн тlеман гlап йиллалца, Нохчийчохь-м хьовха, ерриге Кавказехь а хилла йац. Уьш «баснеш» йу, цхьана наха Нохчийчохь шайн олалла чlагlдан, хlара мохк, шайн ницкъ кхачахь, вайн долара дlабаккхан кхоьллина йолу. И lалашо йолуш «Кавказски тlом» а бира, нохчий Туркойн махка дlа а кхалхийра, 1944 шарахь вайн къам махках а даьккхира.\nМосуьйттаза йурт йага а йина, цу чуьра бахархой, вуьрг – вуьйш, лоллург – лоллуш, чувеъначу мостагlчо тиллина-кх «Урус-Мартан» бохучу гlопан цlе, и меттиг шайн долахь хилар билгалдоккхуш (гlопал арахь цара доладеш ца хилла). Хlинц-хlинцалца и цlе шаьш оьрсаша а, кхечу къаьмнаша а бен иштта йоккхуш хилла а йац. Ткъа нохчаша Марта (Хьалха-Марта) олуш хилла цунах массо а хенахь, вайна тlе кхаччалц.\n«Урус-Мартан» («Урус-Мартановское укрепление») олуш йолу тlеман гlаппий, «Хьалха-Марта» цlе йолу йурттий, цхьаъ йоцуш, ша-ша хилла. Гlопан (гlалин) чоьхьа нохчех волу стаг ваха хоуьйтуш а ца хилла, царех ца тешаш. Цул тlаьхьа, «Кавказски тlом» чекхбала герга бахча, мелла паргlато а йаьлла, цхьацца болчу пхьерашна а, йохк-эцархошна а, шайн гlуллакх деш болчарна а гlопан гуонаха баха ховша магийна. Цул тlаьхьа, кхин хьашт ца хиларна, ша гlап дlайаьккхина.\nОцу гlопан «Урус-Мартан» боху цlе «делопроизводство» оьрсийн маттахь хиларна а, ма-дарра дийцича, хlинццалца вайн карахь хlумма а ца хиларна а, карадеъча а бен ца хетарна а оьрсийн кепехь йаккхан йолийна. И «недоразумени» ма хуьллу сиха дlайаккха йеза, Нохчийчоьнах «Чечня» бахарца цхьаьна.\nСуьрта тlехь: Хьалха-Мартантlехь 1894 шарахь дина хиллачу Рузбанан маьждигах 1949 шарахь (нохчий цlера баьхна болуш) йина хилла ишкол. Кху ишколо болх бира 1972 шо кхаччалца. Цул тlаьхьа, 1981-чу шарахь, и гlишло йоха а йина, цуьнан метта тахана а йолу районан администрацин гlишло йира. Хlокху ишколехь дешна ас 9-чу классе валлалца.\nАвтор: Умхин Хамзат\n...Мерза бу моз санна...\nБ1аьстено дендеш долчу дахаран г1ортор хилла лаьтта ненан мотт. И боцу къам дайна ду, дахар – хаьдда ду. Нохчийн поэташа дукха яздина ненан меттан дозаллех лаьцна. Цунах\nБераш кхетош-кхиорехь массо а х1ума маьIна долуш а, хьесапе эца дезаш а ду. Оццул мехалчу а, оьшучу а балхахь ларамаза хIуманаш хила йиш яц. Мотт 1емина дог1учу я жимма


Чири-Юьртарчу ишколан директор бехкево хьарам ахча доладаккхарна\nНохчийчоь --Соьлжа-ГIалара, 2016\nИшколийн хьаькамаша хьарамлонаш лелор тамашена ца хета цхьаболчу бахархошна.\nКху бетта 18-чу дийнахь Талламан комитетан урхаллин хьостано хааме даккхарца бехктокхаман гIуллакх а долийна жоьпе ийзош ву Шелан кIоштан Чири юьртарчу ишколан директор лаьттинарг. Цунна бехке дуьллург ду 5-6 шо хьалха ца бинчу балхана бина аьлла,цхьа белхало дIа а язвина, харц кечдинчу кехат-тоьшаллин бух тIехь хьарам ахча доладаккхар.\nИшколан куьйгалхой балхара дIабахар а,кхела хьалха хIиттор а Нохчийчохь керла муххале а дац,мелхо а кест- кеста тергаллуш бакъдерг ду ала а тарло. Изза хьарамлонаш бахьнехь,куьйгана цIена ца хилла аьлла,даржера вохийна Шелан гIалин цхьана ишколан директор. Балхара мукъа а ваьккхина,бехк токхаман гIуллакх а долийна чуволла хьийзина Ведана кIоштан ЦIе-Веданан ишколан директор а. Балха тIехь къайлах-къулах лелийна цхьамогIа харцонаш гучу а евлла, балхара йоха а еш,кхела хьалха хIоттийна Теркйист кIоштан Лаха-Неврерчу цхьана ишколан хьаькам а. Бакълена а шайн даржах пайда а оьцуш,хьарам-хьанал къестош боцу директорш дIабахар новкъа ца догIурш дукха бу. Иштачех ю СоьлжагIалахо Бирлант.\nБирлант: «Хьарамлонаш лелош болу директорш дIабахарра-м новкъа дацара. ХIунда аьлча,кху хала еъначу заманахь,харцонаш а лелош нехан хьакъ дууш уьш болу дела. ГIаланаш санна даккхий цIенош, ва цIен моха боккху кетарш. Алапех тIеюхуш мА яц уьш. Хьарамлонаш лелош бу . Бакъ харц ца бохуш, катухий хьехархойн алапех а киртиг йоккху. Ишта болх беш боцурш тIе а язбеш хIумнаш а леладо. Хьарамлонаш лелош берш дукха бу. И санначарна таIзар дича,цхьана хорша а дирзина, дешар жимма а лартIа догIур дац те?».\nКIеззигчарна хетарехь хьарамлонаш ца лелийча гIуллакх хир доцуш хьелаш ду лахарчу доьшийлашкахь маьхькIамхоша кхоьллинарш. Уьш доьзна ду иттаннашкахь,хаддаза,юх-юха а деш долчу,балхаца догIуш доцчу тIедахкарех. Цу хьокъехь дуьйцуш ву Шелковск кIоштера вахархо Шамад. Адам ца тешшал тамашениг ду боху Шамада, тIехь доцу декхарш кхочушдойтуш,беш ницкъала тIеIаткъам боллушехь шайн лаамехь балхара дIабовла луу хьаькамаш цахилар. Шамад ву вистхуьлуш.\nШамад: « Валлай цхьана агIор ахь дIа ойла йича,оцу директорийн а бац кхин дIоггара бехк. Царна лаахь а,ца лаахь а цаьрга лела а йойту хьарамлонаш. Хьажал, 5 эзар схьадаийта олий «Коллизей» олучу спортан къийсадаларш дIахьучу меттера бтлетап дохкуьйту. И ахча охьадилларал сов цига-м нах бига а безий! Уьш цига дIабига машен лаца езий? И дерриге а ахча ма ду. Директорна мича дала деза ахча хьехархошкара схьа ца даьккхича, я цхьа харцо ца лелийча? И даздарш,ловзарш къаьхьде ма ду. Цига массанхьа а кхачош берш хьехархой бу-кз очарт а хIоттийна. Уьш мел баккхийбеш боьду цига хуур ду цара кхайкхо наьIалташ хезча.»\nБахархоша даре дарца цхьайолчу ярташкахь хьехархоша дуьхьало йина,дешархойн кхетош-кхиорца,царна хьехарца,хаарш даларца дозаделла доцу хIумнаш тIе а лоьцур дац, я цхьацца синкъерамашкий,ловзаршкий лесташ харж –токхамаш а бийр бац шаьш аьлла.Цу кепара барт хиллачу ишколашкахь ерриге харж яр ддиректоршна шайнне дисна. Иза бахьнехь цхьаболу хьехархой балхара дIабевлла а, дIабаьхна а масалш а ду дукха дацахь а.


Аушев Руслан: Луьрчу хьелашкахь кхоьллира ГIалгIайн Республика\nМангал-бутт 04, 2017\n1992-чу шарахь Мангал-беттан 4-чу дийнахь Оьрсийчоьнан Федерацин Лаккхарчу Кхеташоно низам тIеийцира Нохчийчоьнах дIакъастийна керла субъект кхуллуш. Иза яра ГIалгIайн Республика. Амма цу керлачу Оьрсийчоьнан субъектан я шен куьйгалхо а вацара, я шен Iедал а дацара. Иза кхоллар а дара халчу хенахь аьлла, долийра шен къамел ГIалгIайчоьнан хьалхарчу президенто Аушев Руслана.\nПолитикан проблеман къестош, герзах пайда эца мегар дац\nАушев Руслан: "Со гIантда вара СНГ-н куьйгалхойн кхеташонехь йолчу комитетан. Тахана ас беш болу болх а бу изза. Нохчийн Республико цу хенахь юьхьар лецира йозуш йоцуш хиларан некъ. Цунах лаьцна дIакхайкхийра парламенто а, президенто а. Цара хаьттира гIалгIайн декъе, шу тхоьца ду я дац аьлла. 1991-шо чекхдолуш гIалгIаша референдум йира.\nЦара юьхьарлаьцнарг бара Оьрсийчоьнан Федерацина юкъабахаран некъ. Цул тIаьхьа и референдум низамца чIагIян езаш яра. Таккха Оьрсийчоьнан Федерацин Лаккхарчу Кхеташоно низам тIеийцира, ГIалгIайн Республика кхолларх лаьцна долу. Мангал-беттан 4-чу дийнахь ийцира и низам тIе.\nБаккъалла а долу хьал дийцича, юридикан агIор нийса аьлча, 1992-чу шарахь республика кхоччуш кхоьллина лоруш ю, Лаккхарчу Кхеташонан гуламехь сацам а бина, иза Оьрсийчоьнан конституцина юкъаяхийтича. ГIура-бутт бара иза 1992-чу шеран."\nАушев Руслан Казахстанехь, Кокчетав-кIоштахь Володарское эвлахь вина. Цо дешна Буру-гIаларчу эскаран командирийн училищех. 1985-чу шарахь Москох Аушевс чекхяьккхина Фрунзен цIарах йолу ТIеман академи. ОвхIан-пачхьалкхехь гIуллакх деш Аушев Русланна, дашо седа а луш, елла Советан Союзан Турпалхочуьнан цIе.\n1991-чу шарахь дуьйна цигахь тIом бинчу эскархойн гIуллакхашкахула йолчу комитетан куьйгалхо ву иза. 1993-чу шарахь дуьйна 2001-чу шаре кхаччалц Аушев Руслан хилла ГIалгIайчоьнан президент. Цуьнан кхо бер ду.\nАушев Руслан президент хIуттуш цуьнан 38 шо хилла. Амма цу хенахь и республика кхоллар шаьш бахьана долуш хилла аьлла, хеташ дуккха а нах бара ГIалгIайчуьрчу политикашна юкъахь.\nУьш а бара ГIалгIайчоьнан куьйгалхой хила хьакъ дерш шаьш ду моьттуш. Цундела цигара хьал чолхечу ца даьллаехь ша шен дахарехь цкъа а хир вацара гIалгIайн президент бохуш, дуьйцу Аушев Руслана.\nАушев Руслан: "Цкъа делахь, нагахь цигахь паргIат хьал хиллехь, со сайн дахарехь цкъа а хир вацара президент. Нах бара цигахь и дарж дIалаца кечбелла. Ма дарра аьлча, республика кхуллуш а бара уьш жигара хьийзаш. Со баш кхеташ вацара цу гIуллакхах.\nРеспублика кехат тIехь йолуш яра, цхьайолу комитеташ а, министраллаш а яра кехат тIехь кхоьллина лоруш. Вуьшта аьлча, Iедал а дацара цигахь, республикан куьйгахо а вацара, парламент а яцара. Цхьаболу нах Москох боьлхура, шайна даржаш ло олий. Царна уьш лора.\nМоскох коьрта проблема Нохчийчоь яра, ткъа ГIалгIайчоь, куьг а ластадой, юьтуш яра. ХIунда аьлча, царна ца лаьара прецедент кхолла, эр вай, Кхарачой-Чергазийчоь а, ГIебартойн-Балкхаройчоь а, кхиерш а екъа ца екъа."\nНагахь Нохчичоьнан Оьрсийчоьнах дIакъаста лаам ца хиллехь, ГIалгIайчоь кхуллур яцар аьлла тешна ву Аушев Руслан.\nАушев Руслан: "ГIалгIайчоьнан аьтто бинарг дара Нохчийчоьно йозуш йоцуш хиларан некъ харжар. Нагахь Дудаевс а, Нохчийн Республикан парламенто а йозуш йоцуш хиларан курс ца хаьржинехь, цкъа а йоькъур яцара Нохч-ГIалгIайчоь. Иштта нисделлера историн агIор."\n1992-чу шарахь гурахь, хIирийшна а, гIалгIашна а юкъахь дов эккхар бахьана долуш, цигарчу хьолана юкъагIорта дийзира Аушев Русланан.\nАушев Руслан: "Дукха а бара республикан куьйгалхочуьнан даржехь шаьш гуш берш. Цхьаъ цига хIоттош ву аьлла, указ а дара арахецна. Амма хIун хилира. Шуна дага догIу хир ду, 1992-чу шеран Лахьанан а, ГIуран а беттанашкахь Къилбаседа ХIирийчохь хилларг.\nЦу хиламаша боккха бохам беара. Тасадаларш а хилира, байина нах а бара. Ягийнера нах беха 15 меттиг. 80 эзар мухIажир хьаьдира ГIалгIайчу. Федералан центро, шеко а йоцуш, хIирийн агIо лецира. Со, сой эскархо хиларе терра, кхеташ вара цара деш дерг уггаре хьалха Нохчийчоьнна деш долу тохар хиларх.\nМассо а лууш вара Нохчийчоь гIалгIашна тIехIоттийта. ТIаккха атта хир дара ницкъаца Нохчийчоьнца доьзна долу хаттар дIакъовла. Амма иза кхин агIо ю."\nГIалгIайчоьнан ханна йолчу администрацин куьгалхо а хIоттийна, ша республике веача шена гина сурт иштта дуьйцу Аушев Руслана.\nАушев Руслан: "Иштта лаьтташ хьал а долуш, со цIа веара могIаре вахархо, могIарера гIалгIа, даймохк безаш волу кIант санна. ЦIа а веана, цигахь хуьлург а гина, юкъавахара со цигахь лаьтташ йолу проблемаш дIаяхарна. Со цигахь комендант хаьржира.\nЦу хенахь республикехь куьйгалла а дацара, хIумма а дацара. Цигахь ерш яра цхьацца комитеташ а, юкъараллин вовшахтохарш а, цигарчу хьоланна урхалла деш йолу. Со цига дIакхечира 1992-чу шеран Лахьан-беттан 1-чу дийнахь. Дерриг а хьал караэца дийзира сан. Шахрайс а, Шойгус а, Филатовс а (уьш бара цу хенахь цигахь) соьга дийхира цигара хьал хьайн караэцахьара аьлла.\nЦара дийцарехь, гIалгIайн цIарах къамел дан стаг вацара цу хIоьттинчу хьолехь. Со реза хилира. Къилбаседа ХIирийчохь а, ГIалгIайчохь а чолхечу хьолан раж кхайкхийра, ткъа со хIоттийра цигахь ханна кхоьллинчу администрацин куьйгалхочуьнан когаметта."\nГIалгIайчоьнца доьзнарг хьакхалуш дара коьртачу декъана Нохчийчоьнах аьлла, хета Аушев Русланна.\nАушев Руслан: "ТIаккха цигахь цхьацца хиламаш хила буьйлабелира. Со кхийтира коьрта тохар дан дезаш ерг Нохчийчоь хиларх. ГIалгIайчоь моттаргIа яра. Нохчийчоьнан дозанна тIеийзо долийра эскарш. Аса элира со лууш а вац, я болх бийра болуш а вац оцу администрацехь аьлла. ТIаккха, хаам беш кехат а яздина, со дIавахара."\nШа президент хIоттар дIоггара дах ца деш дуьйцу Аушевс.\nАушев Руслан: "Халкъ гIаьттира. Цо, гулам дIа а бьхьна, кхайкхийра президентан харжамех лаьцна. Со волчу делегаци а еана, соьга хаьттира президентан харжамашкахь дакъалоцур дуй ахьа аьлла.\nАс жоп делира, дера халкъана хетарг, тергал а ца деш, дуьтур дац ас аьлла. Ас элира, аш харжахь хир ву со президент, ца харжахь сайна гIуллакхаш а деш лелар ву со аьлла. Иштта президент хилира-кх сох 1993-чу шарахь."\nПрезидентан даржехь болх бан атта дацара цу халчу хьолехь бохуш, дуьйцу кхин дIа Аушев Руслана.\nАушев Руслан: "Дера хала ма дара. Цкъа даелахь, ас цу даржехь 10 шо доккхучу хенахь, тахана санна ахчанаш дацара я пачхьалкхан а, республикан а. Тахана бу мелла балахь а гIишлош ян аьттонаш. Цу хенахь хIумма а дацара. Уггаре хала дерг дара республикехь Iедал ду аьлла, цхьа а къадор а ца хилар.\nДаха меттиг йоцуш, дисина адамаш дара. 70 эзар Къилбаседа ХIирийчура мухIажир а вара. Цхьа а коммуникаци яцара. Ур-аттала телефонан зIе хилар а яра проблема. Я хьешан цIенош а дацара, я некъаш а дацара. Делахь а, цхьаъ дан болу лаам туьйлира. Адамаш дара оьшуш дерг дан лууш.\nТIаккха хьалхара нохчийн тIом, юха шолгIа нохчийн тIом хилира. Даиман а оцу луьрча хьелашкахь болх бан дийзира тхан. Амма республика кхолла лаар туьйлира."\nТкъа муха хета хьуна тахана Къилбаседа Кавказехь долу хьал? Ахьа а, кхечу цигарчу бахархоша а сатийсина ма хиллара дуй иза аьлла, шега хаьттича, Аушев Руслана иштта жоп делира.\nАушев Руслан: "ХIинца мел далахь а тийна хьал ду цигахь. Дустийла яц иза 1994-чу я 1999-чу шарахь хиллачуьнца. Амма цу хьоле хьажа ма деза вай, стратегин ойла а еш. Хьанна дагадогIур дара 1992-чу, 1993-чу я 1994-чу шарахь ГIебартойн-Балкхаройчохь маьршша тIемалой лелар бу аьлла. Карачой-Чергазойчохь тIемалой хир бу аьлла? Хьанна дага догIур дара тахана Дагестанехь хIора денна тIеман хиламаш хир бу аьлла.\nКхечанхьа а ду иштта. Вайна гуш ду хьал радикалан кепе доьрзуш хилар. Гучубевлла керла ойланаш йолу нах, шайна юкъахь динца йоьзнарш а йолуш. Царна тIехь герзан ницкъаца толам баккхалур бу аьлла, ца хета суна."\nНохчийчохь тIом болалуш дина хиллачу берашца кхечу агIор болх бан беза аьлла, хеташ ву Аушев Руслан.\nАушев Руслан: "ТIом боьдуш а болуш, дуьненчу бевллачаьрца болх бан кхин некъаш карон деза. Бакъ дерг алий вай! 1992-чу шарахь динчу божаберан тахана 20 шо ду. ХIун гина цунна? ХIумма а ца гина-кх цунна. Цунна гинарг даиман а тIом бу! ТIом, тIом, тIом. Кеманаш, беркеманаш, танканаш, ковраш, лелхийтар, иштта дIа кхин а. И жима стаг 20 шаре ваьлла хIинцале а. Ткъа 15 шо дерш, кхиберш схьаоьцур вай... Иза онда проблема ю. Иштта атта иза кхочуш ян гIерта мегар дац."\nКъилбаседа Кавказе машар беана, аьлла, ца хета Аушевна.\nАушев Руслан: "Цхьаьнга а алалур дац тахана, лаьмнашка а вахана, цигахь паргIат садаIа йиш ю аьлла. Нагахь иза дан майра нах белахь, уьш баха беза лаьмнашка Дагестанера дIабуьйлабелла ГIебартойн-Балкхаройчу кхаччалц. Суна цкъачунна ца хета цу лаьмнашкахь маьршша лела аьтто бу аьлла.\nЦигахь герзаца лела тIемалой а бу, кхиберш а бу. Цундела ас эр дацара цигахь проблема дIаяьккхина аьлла. Бакъ ду, Нохчийчохь а, ГIалгIайчохь а дуккха а синтеме хьал хIоьттина. Амма кхечу республикашкахь синтеме хьал ду бохучух со ца теша."\nТаханлера Оьрсийчурча Iедалш юкъаметтигаш лелош дац Аушев Русланца, Къилбаседа Кавказехь шаьш политика билгалйоккхуш.\nАушев Руслан: "Яц. Цу тайпа цхьана гIуллакх дар дац церан соьца. Аса сой цхьа воккха Кавказехула волу говзанча ца лору. Амма цхьа хIума хаьа суна. Кавказехь а, я кхечу муьлххачу а меттехь а, герзах пайда а оьцуш, хIумма а кхочуш далур дац.\nСхьаоьцур вай со хилла волу изза ОвхIан-пачхьалкх. ХIун, уггаре кху дуьнентIехь ницкъ болчу армеша кхочуш йина и проблема? Цара кхочуш ца йина иза. ХIун, Иракъехь проблема кхочуш йина, герзах пайда а оьцуш? Ца йина!\nХIора денна лелхийтарш а, тIелетарш а ду цигахь. Кхечу регионашкахь а ду изза. Цундела цхьадолу хIуманаш, дукха ойла ца йича а гуш ду. Герзах пайда эца мегар дац цу тайпа хала политикан хаттарш кхочуш деш.\nБакъ ду, куц далалур ду. Сенйина йолчу юьхь тIе, басар а хьакхна, ала мегар ду, гой шуна, дIо лелаш йолу маьлх-аьзни аьлла. Ткъа юьх кхин а дIа сенлуш ю.\nСхьагарехь, хьалхара тIом дIабирзича цхьаммо тешийначух тера ду Iедалш ницкъаца охьатаIалур бу уьш аьлла. И тактика ю-кх юьхьар а лаьцна лелош йерг. Ткъа мел дукха лелхийтарш а, теракташ а хилла цултIаьхьа. Мел дукха нах байина тIом кхайкхийначул тIаьхьа.\n2000-чу шарахь кхайкхийра Нохчийчохь дерриг а дIадирзина аьлла. Ткъа тIаьхьарчу 11 шарахь дукха хIуманаш хилла Нохчийчохь а, ГIалгIайчохь а, Дагестанехь а, кхечу республикашкахь а хилла ца Iаш ша Оьрсийчоьнан Федерацехь а. Уьш тIеман тIаьхьалонаш ю."\nТкъа муха политика лело еза Къилбаседа Кавказ санна йолчу меттигашкахь, бохучу хаттарна иштта жоп ло Аушев Руслана.\nАушев Руслан: "Суна коьрта хеташ цхьа хIума ду. Кавказехь нийсо лело еза. Нийсонца а, низамца а лела веза цигахь. Цхьа а вац низам леларна дуьхьал. Адамаш дуьхьал ду харцонаш лелорна. Дуккха а дай-наной бу шайн дайна бераш лоьхуш. Цхьаммо а жоп деллий царна, уьш хIунда байна аьлла? ХIунда дIалийцина уьш, хьа лийцина уьш?\nПачхьалкхо жоп дала деза. Цхьа а ма вац дуьхьал. Нагахь цхьаммо цхьа зулам динехь лаца а лаца иза, адвокат а ло цунна. Кхелана хьалха а хIоттаве иза. Гергарчара а ма боху, нагахь иза бехке велах, шаьш а дийр ду цунна догIуш долу таIзар, нагахь Iедална ца лаьахь. Иза дан ма деза, нагахь жимма а низам лелаш йолу пачхьалкх хIара ялахь.\nТкъа кхузахь хуьлург лелон мегар ма дац. Кхузахь стаг воь, тIаккха иза тIемало хилла олий, дIакхакхадо. Дукха хан йоццуш 5 бер а долуш, 50 шаре яьлла йолу зуда йийна. Цуьнан хIун юкъаметтигаш хилла тIеман тобанашца?\nНагахь шеко ялахь лаца веза, кхеле озо веза. Дера иза дан хала ма ду. Амма цу гIуллакхана леррина кечйина органаш ма ю.\nШолагIа хаттар ду Къилбаседа Кавказехь йолу коррупци. Иза ирча хьал ду. Цигахь цхьана хIуманах кхоьруш бац коррупцин дай. Муьлхха а гIулч йоккхуш Кавказехь ахча дала деза. Деша воьдуш ахча дала деза, маха тухуш ахча дала деза, дарже воьдуш а ахча дала деза.\nИштта даха мегар ма дац! Массарна а хууш ду иза. Массарна а! Массо а, дерриг а нийса долуш санна, тийна-таьIна Iаш бу."\nАушев Руслан дуьххьар дуьйна вара Нохчийчурчу тIаманна дуьхьал. Иза дIаберзо гIерташ, мел шена баркалла хир дац аьлла хетахь а, юкъарло лелайора цо Нохчийчоьнан куьйгалхошна а, Оьрсийчоьнан Iедалан векалшна а юкъахь. Ткъа муха ю Аушевн Нохчийчоьнан таханлерчу куьйгалхошца йолу юкъаметтигаш?\nАушев Руслан: "ХIинца-м хIара ю аьлла уьйраш яц. ОвхIан-пачхьалкхехь а, кхечу регионашкахь а тIом бинчу наха цхьацца дехар дича, оха а дехар до Нохчийн Республикин куьйгалхошка царна гIо дахьара олий, ког-куьг доцуш бисинчарна, протез оьцуш гIо дахьара олий.\nЦарна лоьрийн гIо дойтуш а, цу тайпа белхан юкъаметтигаш ю тхан. Ткъа вуьштта, наггахь цхьаьнакхета тхо цхьацца мероприятеш хилча. Ткъа кхин йолу гIуллакхийн уьйраш йоцуш ю."\nХIара материал дуьххьара зорбане ялььа 2012-чу шарахь.\nПолитикан проблемаш къестош, герзах пайда эца мегар дац


Соьлжа-ГIалара вахархочо масех шарахь шен берашна етташ хилла ненаца зIе латторна\n47 шо долчу Соьлжа-ГIаларчу вахархочунна дуьхьал берашна еттарна тIехула бехктакхаман гIуллакх долийна, 2016-2021 шерашкахь шен кIантана а, йоьIанна а етташ хилла цо ненаца зIе латторна. Iазапхочунна уггара кIезга хан тоха мега.\nТалламо билгал ма-даккхара, зудчуьнца дIасакхаьстиначул тIаьхьа бехкевечо ехачу хена чохь етташ хилла кхианза долчу берашна, ненаца къамеле дийларна. Шайна тIехь таIзарш дан долалуш йоьIан 16 шо хилла, ткъа кIентан – 10, амма йоьIа Iазап хьегна 18 шарера яьлча а, хаам бо Оьрсийчоьнан Талламан комитетан Нохчийчуьрчу урхаллехь.\nХIинца йиша-ваша шайн ненаца Iаш ду, царна психологан гIо оьшу. Церан дена кхоъанна тIера ворхI шаре кхачалц хан тоха мега.\nНохчийчуьрчу Iедалхоша къобала до бер "ден доьзалехь хила деза" боху ламаст, ткъа ненаца ур-атталла телефонехула зIе латтор а магощ дац, дийцина Кавказ.Реалиига "Бакъонан инициатива" проектан адвоката Гнездилова Ольгас. Цо бахарехь, Нохчийчохь а, ГIалгIайчохь и проблема уьнах таръелла йогIу.\n"Бераш – уьш зударел а чIогIа Iаьткъа чкъор ду. ЦIахь латтон Iазап ца магочу низаман дуьхьалончаш "бишкан низам" олу цуьнах, пачхьалкхо берашна тIехь ницкъбар сацдархьама йохучу гIулчашна а, берашна гIо деха аьтто баларна а дуьхьала бовлу уьш, царна хетарехь иза оьшуш дац", - билгалдоккху Гнездиловас.\nЮриста тIечIагIдо, Оьрсийчуьрчу берийн орца дехаран механизм яц болх беш, ткъа бехктакхаман гIуллак доладо Iазап гуттара чолхечу хьоле даьлча.\n2021 шеран ГIадужу-бутт юкъабаьллачу хенахь Сайгидгусейнова Iайшат а, Сайгитова ПатIимат ядийна йигира Казанерчу кризисан петар чуьра. Царах цхьаъ карахь жима бер долуш яра. Цара дийцарехь, цIера еддера и шиъ, даим а шаьшинна гергарчара Iаткъамбарна: етташ хиллера цу шинна, балха йохуьйтуш ца хиллера, бертаза марехь сецош хиллера.\nМоскван Донской кIоштан полицино толлуш ду ткъа шо долчу Хирамагомедова Iайшатан а, цуьнан жимачу стеган а, шаьш лачкъо гIортарна чуделла арз. Дагестанан яхархочо дIахьедина, доьзалехь етташ Iазапехь латтош яра ша. Чиллан-беттан 4-хь цуьнан дас Хирамагомедов Ахьмад а, ваша Хьаьжи а гIиртира иза бертаза дIайига, юьйра ю бохуш кхерамаш а тийсира.\nМахачкалахь полисхо лаьттинчу Велагаев ТIахIира, мелла а волуш, къиза йийра шен зуда, дакъа дIалачкъийра. Ткъа ГIалгIайчуьрчу Могушков Мохьмад-Бешара шен йишина Евлоева Лизина урс хьаькхира, иза маьттаза лелаш яьккхина видео социалан машанехула яьржича. Шина зуламхочунна кIеда таIзарш дира: шишша шераш туьйхира цIахь-чохь такха.


Вена гIалин йистехь коьртах герз тоьхна вийна Нохчийчуьра схьаваьлла Умаров Мамихан. Политикан мухIажир лору кехат а долуш, Австрехь вехара иза 2005-чу шарахь дуьйна. Документашца вара иза Beck Martin.\nИчкерин заманахь, 1998 шарахь дуьйна цо болх бина мехкан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллехь талламчин даржехь. Ша цо билгалдоккхура, ша пачхьалкхан ШариIатан кхерамзаллин министраллин белхахо вара, олий.\nВевзара Умаров Мамихан "Венера Анзор" цIарца. Гоьвелира иза цхьа хан хьалха, цо Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думин депутатан Делимханов Адаман озах тера аз долчу стагаца ша дина къамел Украинерчу хаамийн гIирсашкахула довзийтича. Умаровс динчу тоьшаллица, Украинера бIаьхой-нохчий, батальонан буьйранча Осмаев Адам а, цуьнан зуда Окуева Амина а, мехкан Лакхарчу Радин депутат Мосийчук Игор а мехах хIаллакбан барт беш ву цуьнца телефонехула къамелдийриг.\nОкуева Амина ер толлуш, коьрта теш ларалора Умаров. Амма Украино ца елира цунна Киеве кхача, талламчашца цхьаьнакхета бакъо. Оцу хьокъехь "Кавказ.Реалиига" дийцира Мосийчука. Цо хIетахь шен интервьюхь ца яьккхира Умаровн цIе, дозан "Тиса" меттехула Украине кхача араваьлла "цхьа нохчо, Австрин вахархо, ца валийтина дозанал чоьхьа, ткъа иза Окуева Амина ер толлучохь коьрта теш ву", - бохура Мосийчука.\n"Венера Анзор" олий вуьйлура Умаров YouTube-хь а, социалан машанашкахь а ша наханна дечу къамелашка. Дукха хьолехь цо довзуьйтура Нохчийчохь тахана куьйгаллехь болчу нахаца шен хилла къайлаха къамелаш. Даима а санна, оцу къамелийн коьрта тема хуьлура Европера цхьаъ я важа нохчийн лидер верах лоций.\nТIаьххьара шен видео-къамел Умаров Мамихана YouTube диллина кху беттан шолгIачу дийнахь. Оцу чохь цо гойту жIов – дагадоуьйту вевзаш волчу нохчийн блогерна Абдурахманов Тумсона дукха хан йоццуш кIелояр. YouTube – канале йиллина "Венерчу Анзора" 29 видеокийсак.\nУмаровн видео-къамелийн коьрта башхалла яра цо Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнга Кадыров Рамзане я цунах, цуьнан гергарчех, гонах лаьцна вистхуьлуш оьзда боцу мотт лелор.\nВенин полицина хетарехь, вийна Умаров политика бахьанехь. Цундела дов талла долондерг а ю, гарехь, Австрин Конституци ларъяран а, терроризмца къийсам латторан а урхалла – цо толлу пачхьалкханна лаккхара кхерам бохьуш долу зулам.\n"Кавказ.Реалиин" хьосташа дийцарехь, Австрин Iедало тергоне эцна вара Умаров: цуьнан петар ларъеш яра полицино. Ткъа иза оццул ларвешшехь веро сий ца айдо Австрин Iедалан. Делахь а, цкъачунна пачхьалкхо дина дац зулам бахьанехь дIахьедар.\nУмаров Мамиханна герз тоьхнарг лаьцна Венина 185 километр юстах – Линц гIалахь. Дийцарехь, нохчо ву иза.\nПолитикаца доьзна шозлагIа политэмигрант вийна Венехь. 2009-чу шеран Дечкен-беттан 13-чу дийнахь цигахь вийра Кадыров Рамзанан ханехь болх бина Исраилов Iумар. 2011-чу шарахь Австрин кхело оьмар кхачаяллалц набахтехь кхаба сацам бира зуламхочунна, хийцинчу цIарах Отто Кальтенбруннер аьлла вевзачу нохчочунна. Кхечу шинна – Дадаев Сулиманна а, Ешеркаев Турпал-Iелина а – тоьхна хенаш яра 19 а, 16 а шераш.\nУмаров вер – иза политикаца доьзна Европера нохчий бойъучу боламан лар ю.\nТIаьххьарчу заманах аьлча, дагалаца догIу Швецехь Чиллан-беттан 26-чу дийнахь нохчийн блогерна Абдурахмановна кIело яр, жIаьвнаца тIелеттачу стага чевнаш яр. Амма Абдурахмановн аьтто белира тIелеттарг сацо а, иза полицин каравала а. Стохка Зазадоккху-баттахь Нохчийчоьнан парламентан спикера Даудов Мохьмада чIир кхайкхийра Абдурахмановна.\nЧиллан-баттахь Францерчу Лилль гIалахь вийна карийра Алиев Iимран ("Мансур-Къано" - "Мансур Старый"). 135 чов йинера цунна урс диттина. Меттигерчу полицино иза верца доьзна шеконе эцна ву цкъачунна вовзуьйтуш воцу "Нохчийчохь веха Оьрсийчоьнан вахархо". Хаамийн гIирсаша юха а зуламан IиндагIа кIел ийцира Кадыровн го.


Оьрсийчоь, Гезгмашин-бутт 01, 2013\nОьрсийчура Уралкалийн кIорамуьста калий маьIда доккхийла\n«Уралкалий» олучу Оьрсийчурча минералан туьха доккхучу комбинатан инарла директор Баумгертнер Владислав Беларусехь дIалацаро цу шина пачхьалкхан юкъаметтигаш гIоьртинчу хьоле яьхна ца Iа. Цо тидам тIебахийтина Уралкалийно доккхучу сурсатана. Канада дIаяьккхича шолгIа а, къоалгIа а меттиг дIалоцуш ю Оьрсийчоь а, Беларуси а къорамуьста калий даккхарехь. Ткъа Уралкалий уггаре а йоккха цу кепара компани ю. Товбеца-баттахь Баумгертнера Уралкалий юкъарайолуш ю Беларускалийца цхьана болхбарна аьлла дIахьедар дича, къорамуьста калийн мехаш охьадевлира. Ткъа цо онда тохар дира Беларусин экономикана. Маршо Радионо зорбане доху Перм-махкахь йолчу Уралкалийн къорамуьста калий маьIда доккхийлехь даьхна сурташ.\nДистинчу хе дIахьулйина Уст-Ивановка\nIедалан белхахой а, бахархой а дуьхьал лаьтташ бу кху тIаьхьарчу 100 шарахь хилла доцу Оьрсийчоьнан Малхбалехь Амур хи тIедаларна. Амур махкахь цхьамогIа меттигашкара, шайна юкъахь Уст-Ивановка а йолуш, бахархой кIелхьара баьхна орцаллин министраллин ницкъаша. Цу юьртахь даьхна ду хIара сурташ.\nБIаьрзечара а доьшу Къуръан\nШоьтан дийнахь Оьрсийчоьнан мехкашна юкъахь Къуръан дешаран къовсам дIабаьхьна Соьлж-ГIалахь. Цуьнан шатайпаналла яра декъашхой бIаьрзе нах хилар. Хафизаш баьхкинера Нохчийчу Дагестанера а, ГIезалойчуьра а, Ставропол-махкара а, кхечу меттигашкара а. Хаарийн мах хадочу жюрин коьртехь вара Кувейтан динан министран гIовс доктор Iадел Iабдаллах ал-Фаллахь. Толам баьккхина 13 шо долчу Халимов Аяза. Казанерчу «Ярдэм» маьждиган бIаьрзе нахана гIодечу центрехь ваьлла иза хафиз. (Маршо Радио/Cадулаев Муса)\nОьрсийн ксенофоби хьайна нохчашна\nМарсхьокху-беттан 21-чохь, оьрсийн ксенофоби емал еш, Москох байиначу кавказхошна кадам беш гулам хIоьттира Соьлж-ГIалахь. Бакъду, Iедалхой бацара цигахь - халкъана шенна битина оьрсийн нацисташа боьхьу бала. Амма рогIерчу дийнахь Iедалхой бIеннашкахь бахара Оьрсийчоьнан байракх язъъш кхайкхийначу гуламе. (Маршо Радио/ Садулаев Муса)\nСочехь шира хьаннаш хьоькхуш ю\nПихтовая Поляна боху Iин шардан долийна Сочехь. БIеннаш шераш долу дитташ хьокхуш ду, Олимпиадина кечамаш беш.\nГовзанчаш цIаберзо лууш ду Нохчийчура Iедалш\nГергарчу хенахь социалан сферехь болх бан говзанчаш кхайкхарам леррина программа кхочуш ян йолор ю Нохчийчохь. Цуьнан Iалашо ю республикехь тIемаш хилар бахьана долуш махкахбевлла нах цIаберзор а, лаккхар говзалла йолу белахахой махка балор а.\nХиш дистина Оьрсийчоьнан Генарчу Малхбалехь\nГенарчу Малхбалехь хиш дестар бахьана долуш адамашка кхерамазалла йолчу меттигашка дехьадовла аьлла омра дина Оьрсийчоьнан Iедалша. Хиш тIедевлла Амуран регионехь а, Хабаровскана гонаха а, кхечу меттигашкахь а. Цу тайпаниг хилла дацара цигахь 1895-чу шарахь дуьйна.


Кхушара санна йочане шо хилла хан дагайогIурш дукха бац тахана махкахь. Халкъалахь олуш ма-хиллара мангало ма тотту буц кхиъна, тулгIенехь лесташ го цанаш, хьийкъина дежийлаш.\nБIаьрг белош тоделла,лакхадевлла го ялташ: кIа, мукх, хьаьжкIаш, маьлхан хIуш… Хи тоха хьашто йоцуш хьийкъина кхушара хастоьмаш а.\nХIинццалц схьа дукха хьолахь, якъо бахьнехь, бахархоша Деле догIа доьхуш доIанаш дина масалш кIезиг ца хиллехь а, карарчу хенахь Дуьне- жил Iалам кхоьллинчуьнга доIанца маьлхан,довха денош деххал ладегIамехь беха дуьйш-дерзош латтанаш лело долахой а, могIарера нах а.\nСтенна аьлча, хаддаза йочане денош латтарна, ялташ чудерзорехь даккхий дараш хила сахьт дац, цхьа бIаьрла хийцам ца хилахь боху дахарехь зеделлачу юьртахоша.\nОфициалан кхайкхорехь цхьайолчу кIошташкахь хIинцале зенаш дина карзахдаьллачу Iаламо. Юьртабахаман министараллин хьостано Iорадаккхарца ТIехьа –Мартанан, Соьлжа,Соьлжа гIалин кIошташкахь 4 эзар гектар сов ялташ хIаллакдина ша тухуш, моханца даьхкинчу догIнаша.\nОцу урхаллин говзанчаш гIайгIанехь бу, кхоччуш йох а елла, маьлхан денош ца латтахь, ялташ чудерзош бахамашна а, долахошна а, даккхий зенаш хиларна кхоьруш.\n«Элира-бахара» а доцуш, ялташ кхиор юххера девзачех ву Теркйист кIоштера къинхьагамхо Шавал. Яхъеллачу йочанех долийра охашимма къамел.\nШавал: «Йочана езаш яра, амма хIинца-м тIехъяьлла йогIу. Мекхана а, рапсана а чIогIа кхерам бу. Мукх цхьаццанхьа охьабижна, матар таса а болийна.\nЮкъ-кара ишта охьайижна рапс а. ТIуналла алсам хиларна,мох кхоьтийла ледара хиларна тосу матар. Хьокхуш шаберг схьаэцалур бац мукх. Лаьттах дIаэбелларг-м ирх-пурх а бовр бу.\nХIокху деношкахь йочана саца а сецна, маьлхан денош дIахIиттахь, ялташ чIогIа дика хир ду. Бакъдерг дийцича цхьаццайолчу кIошташкахь санна, къора тоьхна ялташ хIаллак ца дина Теркаца йолчу кIошташкахь. Дала мукъалахь дика хир ду ялташ».\nМаршо Радио: Шавал, ялташ сов ца девлла ялташ дан а дуй?\nШавал: «Ду! Уггар хьалха кIа ду хьуна, вета а ду, къаьсттина маьлхан хIуш, хьаьжкIаш а ю хьуна. Уьш охьа а ца дийшина. Кхушара санна хьийкъина хIуш а, хьаьжкIаш а суна яйна а яц.\nОвес дуй, бIаьстенан юьххьехь дийна, сула олуш долу иза а ду тIех дика».\nКхиъначу, хьийкъинчу ялтех, уьш чудерзорехь хила тарлучу халонех дийцина долахо-къинхьегамхо\nШавал дегайовха ву, догIанаш мелла а совдийла доьллехь а, уьш чудерзийначул тIаьхьа чаккхенан жамI юьхькIаме хир ду аьлла.


Марха досту де билгалдаккхаре ладоьгIуш бу Нохчийчура бахархой\nБахархоша тоьшалла а деш,кху тIаьхьарчу иттех шарчохь ладегIам а боцуш, нехан са а ца гатдеш нисделла дац махкахь дукха хьолахь марха лацар а.дастар а.Цунна къеггина масал ду хIара юьххье болуш болу перза бутт а.\nКарладаккха аьлча,марха лаца диъ-пхи де хьалха,телерадиохь кхайкха а деш Нохчийчохь хааме даьккхира товбецан беттан 9-чу дийнахь дуьйна болалуш бу мархин бутт аьлла.Официалан Iорадаккхарца и сацам бинера къеданийн,Iеламнехан кхеташонехь 4-чу дийнахь.\n“Кху шарахь Рамадан беттан хьалхарниг 9-гIа де нисло. Цу сацаме баьхкина шайн кхеташонехь мехкан къаной-къеданаш. Цу дийнахь марха лацар нисло кхечу бусалбан пачхьалкхашкахь а.И мехала хаам халкъе дIакхачийна рузбанан дийнахь маьждигашкахула а,хаамийн гIирсашкахула а.»\nГерггарчу барамехь цу кеппара дIахьедар дира мархин баттах къеданийн Кхеташонан коьртехь волчу Кадыров Хожа-Ахьмада а. мма хууш м-хиллара и аьллар-сацам дахаре ца а берзош юхабаьккхира. хан марха лоцу аьлла кхайкхийначу.\nТовбеца-беттан 8-чу дийнан буьйсанна 2-3 сахьт даьллчхьана Iуьйра ламазан хан хиллалц маьждигашкахь кхайкхош дара марха тахана мА лаца,I0-чу дийнахь дуьйна бен хила дезаш дац марха бохуш.\nВуьшта аьлчи цхьана гуш боцчу,ондачу ницкъо бохийна,дамар цу бина,аьтта дIабахийтинера къеданийн а,Iеламнехан кхеташоно бина сацам.КIезиг бацара де делкъанга лестинчул тIаьхьа и хаам лере а кхаьчна марха дохийнарш а.Бакъдерг аьлчи дуккха а бара Iедалехь болчара лелориг тергамза а дитна шайн марханаш кхаьбнарш а.\nИ мархин бутт болабаларе терра нислуш ду кхузахь ,схьахетарехь,и дIаберзар а. Ма-дарра аьлчи, йиснарг йоккха юкъ яцахь а бахархошна хууш дац марханаш дастар маца ,муьлхачу дийнахь нислуш ду. Цу хьокъехь ас дукха хеттарш дина нахалахь.\nЦхьаболчара беламе хьу ялош забаре жоьпаш ло,кху баттахь даста декхарра-м ду марханаш бохучу кепехь,кхечара марханаш дастар дузу стенна делахь а,шайнне кема а лаьцна, жима хьаьжа дехка Iаьрбойн пачхьалкхе бахана цхьаболу бу боху,таро йолу беза-баккхий махкахой а,церан гергарниш а цIабахкарца.\nХIора шарна а марха лацарна а,дастарна а гонаха нисло цакхетарш дийцаре дан эшна дац могIарерчу бахархошлахь. Цара и деш хIумма а хастаме ца валхаво нехан сагатдарна куьг бехке верг а. Бахархоша дуьйцучуьнан маьIна дан хала дац.» Кхо некъ бу боху дешначу наха марха досту де къасто таро луш.\nМуьлхханиг харжий а.тхан са ма даахь. Кхо-диъ де,кIира хьалха схьаалахь,са а ца дууш,кху дийнахь, махкахой, вайн марха досту шуна. Ца хуьлчу далахь 31 дийнахь а кхабийтахь и марха, амма хьалххехь бина къастам хилийтахь».\nГерггарчу барамехь ишта къамелаш до бахархоша шайна бечу Iаткъамах.Марха дастарх а хьокъехь Нохчийчохь лелочух дуьйцуш ю Соьлжа-гIалара зударий Умалатова Тумиша а,Зармаева Буча а.\nЦхьаболчу могIарерчу бахархошна хетарехь Iедална коьртехь болчара шайна ма тов, шайн аьллар-лааме хьаьжжа дIаберзош бу махкахь дуккха а мехала хиламаш. Цара кхеторехь цу юкъара болуш бац ур-аттал перза мархин бутт а.


Дала леррина къобалвинчу Іийсан лай волчу, Цуьнан векал хила Дала тІекхайкхина волчу, адамашна хаза кхаъ дІакхайкхабайтархьама Дала къастийна волчу аса, ПахІала, яздо хІара кехат.\nДала и хаза кхаъ пайхамаршкахула Шен дезачу Йозанашкахь боуьйтур бу аьлла дара.\nИ хаза кхаъ Делан КІантах лаьцна бу, ткъа Иза, Цуьнан адаман сибате хьаьжжина, Даудан хІух схьаваьлла ву.\nЦуьнан синан а, Делан а сибате хьаьжжина, сийлахьчу ницкъаца Иза, Делан КІант ву аьлла, гучуваьккхина вара, Иза веллачуьра денвелла дела. И Делан КІант – вайн Веза Эла, Дала леррина къобалвина Іийса ву.\nЦуьнгахула кхечира суна векал хила аьлла долу совгІат, Цуьнан дуьхьа кхин мел долчу къаьмнех болу нах Делах тешийта а, Цунна муьтІахь хилийта а.\nШу а ду, римхой, Дала леррина къобалвинчу Іийсан долахь хила тІекхайкхинчарна юкъахь.\nРим-гІалахь бехаш болчу Далла безначаьрга, Цуьнан долахь хила къастийначаьрга массаьрга а яздо аса: Вайн Да волчу Делера а, Веза Эла волчу Дала леррина къобалвинчу Іийсагара а долу доккха дика а, синпаргІато а хуьлда шуна.\nУггар а хьалха шуна массарна а тІера Дала леррина къобалвинчу Іийсагахула Далла хастамаш бо аса, хІунда аьлча дуьнен тІехь массанхьа а дуьйцуш ду шун тешарх лаьцна.\nСайн доІанашкахь шух лаьцна даим ас доьхуш хиларан сан теш Дела ву, ас Шена даггара, Цуьнан КІантах лаьцна болу хаза кхаъ кхайкхош, гІуллакх деш волу.\nСайн доІанашкахь даим доьху аса Деле Шен лаамца шу долчу кхача сан аьтто бар,\nхІунда аьлча суна чІогІа шу ган лаьа, Делан Сино луш долу дика шуьца декъархьама а, цуьнгахула тешарехь шу чІагІдархьама а.\nИ бохург хІара ду: вай вешан тешарехула вовшийн иракарахІиттор ду: сан тешаро шу иракарахІиттор ду, ткъа шун тешаро – со.\nДинан вежарий! Шуьга дІахаийта лаьа суна: дукхазза а шу долчу ван кечвеллера со, амма, хІара хан тІекхаччалц, и дан сан аьтто ца болура. Кхечу къаьмнех болчу вукху нахана юкъахь санна, шу долчохь а стом кхио лаьара суна.\nМассо а къаьмнашна: грекахошна а, грекахой боцучарна а – дешна болчарна а, боцучарна а – декхарийлахь ву со.\nЦундела ву со шуна а, Рим-гІалахь дехарш, хаза кхаъ дІакхайкхо кийча.\nСуна эхь ца хета хаза кхаъ дІакхайкхо, хІунда аьлча и кхаъ Делан ницкъ бу Іийсах мел тешарг кІелхьарваккха – хьалха жуьгтий, тІаьхьа кхечу къаьмнех болу нах а.\nОцу хазачу кхоо гойту, адамаш Дала бакъ муха до. И бакъдар, юьххьера дуьйна чаккхенга кхаччалц, тешарехула ду. Делан Йозанашкахь яздина ма-хиллара: «Делах тешарца бакъвинарг Далла уллохь вехар ву».\nХарцонаш а лелош, билггал долу бакъдерг къайладоккхуш болчу нехан Іесаллина а, харцдолчунна а тІе стигалшкара Делан оьгІазло гучуйоккхуш ю.\nИза иштта ду, хІунда аьлча Делах лаьцна хаа тарлуш дерг массарна а хууш ма ду, Дала Ша иза царна хаийтина дела.\nХІунда аьлча, гуш а боцуш, ткъа даим болуш болу Делан ницкъ а, Цуьнан Дела хилар а гуш ду, Дала дуьне кхоьллинчу хенахь дуьйна. Массо а кхоьллинчу хІуманах церан кхета таро ю, цундела оцу адамийн бехказадовлийла яц Дела царна ца вовзарна.\nХІунда аьлча шайна Дела вевззашехь, оцу адамаша хьакъ мадду сий а ца дора Делан, Цунна хастамаш а ца бора. И даран метта адамаш эрначу ойланашкахьа дирзинера, кхетам боцу церан дегнаш Іаржделлера.\nШаьш хьекъал долуш ду а бохуш, уьш сонта бовлуш бара.\nЦкъа а лийр воцучу Делан сийлалла цара хийцира цІушна Іамалъярх. И цІуш лийр долчу адамийн а, хьозанийн а, дийнатийн а, текхаргийн а куьцехь бара.\nЦундела и адамаш шайн дегнийн хьарамчу лаамийн карахь дитира Дала, ткъа цара вовшашца сийсаза а лелаш, къиношца шайн догІмаш бехдира.\nДелах лаьцна долу бакъдерг харцдолчух а хийцина, Дала кхоьллинчу хІуманашна Іибадат дора цара, шаьш Кхоьллинчунна Іибадат даран метта. Ткъа Цунна даим бу хастам, амин!\nЦундела Дала эхье болчу, боьхачу лаамийн карахь битина уьш. Зударша шайн хила еза юкъаметтиг, вовшашца сийсаза а лелаш, хила ца еззачу тайпана йинера.\nБожарий а, зударшца хила езачу юкъаметтиган метта, вовшашка эхье болчу лаамех буьзнера. Эхь-бехк а дайна, уьш вовшашца лелара. Иштта леларца шайн догІмаш къинойх дузура цара. Шайн тилабаларца хьакъ доллу Делан оьгІазло шайн коьрта тІе йоуьйтура цара.\nДела вовзар царна мехала хІума ца хетта дела, Цо уьш тиладеллачу хьекъалан долахь битина. Иштта лело цадезарг леладо цара.\nМассо а тайпана зуламех а, мекараллех а, бІаьрмецигаллех а, вочух а буьзна бу уьш. Иштта хьогІах а, адамаш дайа лаарх а, эмгараллах а, ямартлонах а, луьраллах а буьзна бу уьш. Цара эладитанаш леладо.\nВовшашна мотт бетта цара. Дела ца веза царна. КІоршаме а, кураллех буьзна а, дозаллаш деш а, зулам дар лоьхуш а, шайн дай-наношка ла ца дугІу цара.\nХьекъал долуш бац уьш. Тешаме а бац уьш, эсала а, къинхетаме а бац.\nИшттаниг лелораш хІаллакьхила хьакъ долуш буйла шайна хуъушехь, шаьш иштта лелла а ца Іаш, цара ишттаниг деш болу кхиберш а бакъбо.


Iалауддин Арслан Ахьмад - Iаьрбийн турпал\nУрдун - нохчийн инарла, 1985\nХьалха заманахь дIабаханчу нохчийн цхьацца кепара аьтто баьлла цу пачхьалкхехь шайн доьналла гайта. Цунна дуьхьала, иза къобалдеш, меттигерчу Iедалша а хам бо церан. Урдунан низамо ца магадо, майраллица къаставеллачу вахархочух шозза Къоман Турпал ван. Амма Iедалша нохчийн инарлах Iалауддин Арслан Ахьмадах шозза Турпал вира. Нохчо дика вевзаш ву Iаьрбийн махкашкахь. 1960-чу, 1973-чу а Малхбалерчу тIемашкахь дакъалоцуш цо гайтинчу хьуьнаран масалш хIинца а даладо Iаьрбаша.1979чу шарахь къаьсттина билгалвелира иза террорхоша кечдинчу зуламах Макка кIелхьарйоккхуш.\n1901-чу шарахь Урдунан махка кхечира нохчийчуьра мухIажараш. Туркойн Iедал дIа а даьлла 1921-шарахь паччахь Абдалла хьалхарчо хIашимайт Урдунан пачхьалакха хIоьттича, иза новкъахь йолуш, хIашимайт тайпанан цIерах цхьа пачхьалакха хила ца лаьара цхьа болу Iаьрбийн куьйгалхошна. Цу тIе, Жуьгташа Палестина яьккхина Израил хIоттира.\nИшттачу чолхе хьелашкахь Урдунан махкан чIогIа эскар оьшур, иза дан чIогIа нах оьшур. Паччахь Абдалла хьалхарниг, Палестинхоша Къудсехь маьждиг чуьра араволуш герз тоьхна Вийча, цул тIаьхьа паччахь хIоттина Хьусен паччахьан ХIара мохк Жуьгтех а Палестинхойх Iалаш бан дийзира. Цу юккъахь Нохчийн чIогIа оьшур.\nрдунан эскарехь инарла дарже кхаьчна, махкана а хIашимайташна бIаьрла доьналла гайтина чарех Аладдин Ахьмад ву. Аладдина Ахьмадан кIанто, Алаъа дуьйцу шайн дех лаьцна.\nАлаъ: "Жима волуш дуьйна эскаре ваха лууш вара иза. 16 шо долуш эскаре язвала вахча неIарера чу ца витча, корера чу вахна язвеллера иза эскаре. 1958-чу шарахь лейтенант хилар и. Палестине дIахийцира сан да. Дуьххьаралера маса шо цигахь текхира цо.\nШайнна хаьара цуьнан спецназ гIуллакх бен шайна мегар доцийла. ТIаьхьа, боккха тIом иккхира Израилна а Iаьрбашна юкъахь 1967-чу шарахь. Цу тIамехь Iаьрбий эшча, керла программаш хIиттира цо Эскар чIагIдан. 1968-чу шарахь Урдунан а Израилана юкъахь юха тIом белира. Цигахь чIогIа тIом бира цо.\n1973-чу шарахь, Хьусин паччахьо спецназ эскар хIоттадайтира цуьнга. Спецназ коьртехь 6 шарахь, уггар дукха Iийна баьчча ву иза. Цу хенахь дукха меттигашка хьежор сан да. 1975-чу шарахь Iуманан махкахь гIаттам хилира, Iуманан паччахь дIаваккха. Сан да, Хьусин паччахьо Iуманан паччахьан, Султан Къабосин пачхьалакха кIелхьара яккха вахийтира. И гIаттам дIасацийра.\nЦул тIаьхьа, Урдунехь Iаш Палестинхой бара. Палестинан мохк Жуьгташкара юха баккха кечлуш. Иза муха юха баккха беза аьлча, Цкъа Урдунан мохк шайн кара а берзийна, Урдунера Израилна тIе лата план ера церан. Цу бахьнехь, Урдунан эскарна а Палетинхойн тIемалошна юкъахь тIом белира. Тхан дас чIогIа том беш, Палестинхой Урдунчуьра арабехира.. И тIом дIабирзинчул тIаьхьа, Палестинхошо чIир кхайкхира, тхан да вийначуьнан 5 миллион долар лур ду аьлла.\nУрдунан а Палестинхойн тIом хилла 6 шо даьлча, церан терархойн Амман гIалахь уггар доккха хьешийн цIан, Интерконтинантал, чу лилхина, наха закъалт лаьцна, шайн Урдунехь набахтиш чохь болу тIемалой ара хеца бохуш Урдунан тIеIаткъам бан гIоьртира. Тхан дас а цуьнан спецназо гостиница чу а хаьхкина, терархой бойъуш, цхьа беш схьа лоцуш закъалтхой кIелхьара бехира.\nМаршо радио: Цу хьешан цIа лилхина террорахойн коьрта Iалашо, Кханалерачу паччахьан, Абдалла ШолгIачуьнан Нана принцесса Мина ядо яра. ЧIогIа кхераме хьал хилла дела, паччахь Хьусин чIогIа реза хиллера Аладдин Ахьмадна, цуьнан доьналлина.\nУрдун - инарла Аладдин Ахьмад кеманна тlера чукхоссавелла, 1975\nАлаъ: 1979-чу шарахь, ГIажарийчоь, СаIодера Макка яьккха гIерташ, Маккачу терархой бахийтинера, коьртехь МахIди ву бохуш. ХIинца волу СаIодин паччахь Абдалла, цу хенахь, шолгIа стаг вара СаIодехь. Цо Урдуна н паччахьера, Хьусенера гIо дийхира. Эскар ца дийхира цо, Урдунера цхьа стаг вийхира, иза тхан да вара. Тхан да цига вахна, и хьал дуьстина, план хIоьттина, СаIодин эскарега юха яккхийтира Макка ГIажарий карара.\nТхан да, Палестинхойн а Урдунна тIамехь шозза, шайн хенале, даржехь хьала ваьккхира. КхоалгIа хьала ваьккхира, гостиница терархойн кара юха яьккхича дара.\nМаршо радио: Муьлхачу даржехь дIавелира Аладдин эскарера?\nАлаъ: Ши седа инарла кхачча, Урдунан эскарехь шолгIа стаг вара и дIаволуш. Эскарера дIаваьлча 44 шо дара цуьнан. ХIинца 71 шо ду цуьнан. Жимма могуш воцуш, хала лелаш ву и.\nМР: Алаъа дуьйцу, Маккахь хилла терристийн коьртехь Ал Iутайби ЖухIаймана вара. Иза 1979-чу шарахь ГIажарийн чохь гIаттам хилла, Хумайни хIоьттина дукха хан ялале хилла ду. Аладина, герз детташ Макка цIа юха яийта цуьнан бухахь долу татолаш чу лечкъина хилла террристашна чу хи хесна, Макка чуьра ара а идийтина бен герз ца леладайтира, бохуш дуьйцуш цу хенахь Аладдинан юхехь хиллачара.\nАладдин Ахьмад даима шайн нохчашна чохь са долуш ша яьккхина меттиг, шайн даржа нохчашна кхоийна вац. Iедалехь гIуллакх чекх долура Урдунера нохчийн Аладдин гергар ву аьлча. Массара Аладдин я деваша я ненан ваша ву олура.\nАлаза ца долург, Аладдин санна Урдунан эскарехь нохчийн къонахой кхин хилла бу. Масала, Израилан пачхьалакха хIуттуш 1948-чу шарахь, Iаьрбийн эскарш эшна аьлла юха даьлча, къар ца волуш юха ваьлла реза воцург нохчо бачча вара. Спецназ эскарехь, Аладдинан гIоьнча нохчо вара, вуьшта кхин бу гоьбевлла хьаькамаш а баьччанаш. ХIете, Урдунан официал исторехь уьш дукха хьеха ца ву.\nIалауддин Арслан Ахьмад: Iаьрбийн турпал


В рамках пресс-эстафеты «Дойти до каждого», которая рассказывает о событиях, людях и достопримечательностях того или иного района, мы побывали в селе Курчали Веденского района ЧР. Я много слышала о красоте природы этого села. Действительно, места здесь красивые и живописные. По дороге завораживал вид, прорисовывающий из окон нашего автомобиля. Пейзаж менялся от лесов с зелеными деревьями до цветочных полян, за которыми виднелись величавые горы.\nГлавной достопримечательностью села являются зиярт Берса-Шейха и зиярт Жансари - супруги Кунта-Хаджи Кишиева.\nПодробнее: Святыни Курчали Добавить комментарий\nЮртахь дахар толуш ду\nХууш ма-хиллара, вайн сий долчу дайша Нохчийчохь дукха ехкина ярташ. Масийтта б1е шо долу ярташ а ю вайн махкахь. Керла ехкина ярташ а ю. Иштта ламанца йохкуш а хилла ярташ. Царах цхьаъ ю, лаьмнийн кераюккъехь 1уьллуш йолу Ведана. Х1ора юртахь санна дукха къонахий бевлла меттиг ю Ведана. Кхечеран ц1ераш ца яьхча а, цу Ведан к1оштан чуйог1учу Хорачара обарг Зеламхан ц1е а тоьар ю, Ведана к1ошт йовза а, йийца а. Иштта цигахь бу, дуьненахь а боьвзаш болу Къезана-1ам. Дукха яздархой, поэташ схьабевлла меттиг а ю Ведана. Масаллина валор вай, Арсанукаев Шайхи, Кибиев Мусбек, Гацаев Са1ид, Саидов Билал, Яралиев Юсуп, иштта кхин берш а. Веданан к1оштан Эластанжехь ваьхна вевзаш волу 1еламстаг Бола-Хьаьжа. И ца вевзаш а, цуьнан дийцарш ца девзаш а тахана вайна юккъехь к1еззиг бен хир вац. Цул совнаха цу к1оштахь ду, вайн везаш, вевзаш волчу Кишиев Кунта-Хьаьжин (Дала къайле ц1инйойла цуьнан) ненан Хедин зерат. Цуьнан зерате вайн махкара нах бахна а ца 1аш, луларчу ярташкара, мехкашкара нах а бог1у. Дукха бусалба нах вовшах биттина меттиг ю и. Иштта цига сих-сиха кхочу вайн республикин Куьйгалхо Кадыров Рамзан.\nПодробнее: Юртахь дахар толуш ду Добавить комментарий\nЭстафета шен некъ беш ю\nМуьлха а белхало шар1е диллича а, законе диллича а, куьйгалхочо шена т1едиллина декхар кхочушдан дезаш ву. Нахана пайде а долуш, и дика г1уллакх делахь, муххале а. Иштта Жамалдаев Шах1ида шен белхалошна «Х1оранна а т1екхача» бохучу эстафетан некъ гезбар т1едиллина. Цу эстофетехь журналистийн декхар ду билгалйинчу к1оштан массо юрта кхачар. Кху апрель баттахь Надтеречный к1оштан т1екхечира раг1.\nНадтеречный к1оштан къеда волчу, Авдарахманов 1абдуллах1а шен сирлачу тергамехь латтадо к1оштан хьал. Цу к1оштан массо юртахь долу хьал доьвзаш ду цунна. Иштта массо диканехь а, вонехь д1ах1оьттина ву и. Вайн куьйгалхочо Кадыров Рамзана шех тешийна к1ошта ледара ца юьту 1абдуллах1а.\nПодробнее: Эстафета шен некъ беш ю Добавить комментарий\nК1еззиг делахь а, диканиг г1олехь ду\nБаккхийчаша олуш ду-кха, «пачхьалкх доьзалера кхоллалуш ю». Доьзал мел жима белахь а низам оьшу цунна. Низам доцчу доьзалехь цкъа а барт хир бац. Иштта к1оштан цхьа доьзал бу, юрт. Муьлха а к1ошта вай схьаэцчи шена чу массех юрт йог1уш хуьлу и. Х1ора юртахь мел лахара ши эзар гергга вахархо хуьлу. Цу бахархойн хьашташ кхочушдан а ма веза да. Иштта дика а, вон а доцуш яц цхьа а юрт. Стаге хоттий дог1уш дац цуьнан керта вон а, дика а. Цундела муьлхачу а х1уманна кийча хиладезаш ду адам. Иштта юртара дика а, вон а д1акхоьхьуш имам хуьлу. Зуда ялош елахь, там-мах барехь дакъа лоцу имама. Уггар доккхачех дакъа ду-кха и. Беркатечу дахаран хьалхара г1улч а ю и. Иштта стаг веллачу тезетахь а, мах барехь а, тезет д1акхехьарехь а доккха дакъа лоцу цо. Цу г1уллакхан ша д1ах1оьттина вацахь а, шен юртара туркхан т1едуьллу имама и тайпа г1уллакх. Дукхахьолахь и д1акхоьхьург туркх хуьлу. Доккха дукъ ду туркхана т1ехь дерг. Зуда ялош меттиг белахь, йо1ан ц1ерачарна т1е бакхий нах бохуьйтуш хьалхаволий хуьлу и. Иштта тезет даьлла меттиг белахь, и тезет д1акхоьхьуш, мах барехь зуькарна нах вовшах тухуш хьалхаволий хуьлу туркх. Цунна ца хууш юртахь цхьа а дика а, вон а ца хуьлу. Делан дуьхьа юртан дукъ шена т1е а лоций и д1акхоьхьуш веха и. Ишттачах цхьаъ ву, Надтеречный к1оштан Макни-К1отарара туркх, Эльбазуров Мохьмад.\nМохьмад вина эзар исс б1е доьзткъе шолг1ачу шарахь, Макни-К1отарахь. Циггахь чекхъеккхина школа а. Юртарчу хьужрехь 1амийна 1арбойн йоза. Ши эзар барх1алг1ачу шарахь дуьйна ву и цу юртахь туркх.\n– Туркхан декхарш ас сайна т1елоцуш со ханна жима хиллехь а, суна хаара и аттачех доций. Бакъду, мел халаниг а, нагахь санна ахь и Делан дуьхьа деш делахь, атта ду-кха. Иштта хьо Дела реза варехь къахьоьгуш хилча, Дала хьан аьтто бо. Ялх шо хан ю со кху юртахь туркх волу. Цу заманчохь юртара дика а, вон а д1акхехьа а, сайн напха лаха а лараво со. Делан къинхетамца кху юртара нах барт болуш бу, цундела суна атта ду кхаьрца туркхал лело. Тхан имам, Майрбек а ву иман долуш, вуно оьзда стаг. Иштта нах юртахь а болуш цуьрриг хала дац туркхал д1акхехьа. Масала зуда ялийна меттиг белахь, кегийчу наха шайга дина хьехар д1а а лоций, нахана зулам ца доккхуш дика д1адерзадо и г1уллакх. Иштта тезет даьлла меттиг белахь, лахьта даккхарехь а, и тезет д1акхехьарехь а, мах барехь а, вуно каде хьевза кхузара нах. Ханна со жима вара олий, ла ца дуг1уш а ца 1а. Дашна меттиг баьллачуьра суна доккха баркалла ала луур дара сан хьомечу юртахошна. Дерзадо шен къамел, Макни-К1отарчу туркхас, Эльбазуров Махьмада.\nИшттачу наха латтадо юртара хьал нийсачу низам т1ехь. Доккха дакъа ду цара д1алоцуш дерг. Вайн юкъараллехь и тайпа нах бацахьара, дан амал а дацара нехан. Дела реза хуьлда царна. Дала йоле дуьллийла цара мел лелош дерг.\nАтта дац, нийсачу новкъахь ваха\nВайх х1ора а дуьненан рицкъа лохуш веха. Цу рицкъанна т1аьхьа доьвллачохь кхачийна карадо вайна вешан дахар. Ткъа цхьаверг гуттар ч1ог1а вохкавелла хуьлу цу дуьненан х1уманна. Дуьнено б1арзвой, эхарт дицло цунна. Юртарчу вонехь и ца хуьлу, амма дика цхьа а ца долуьйту ца воьдуш. Сакъерало, самукъа доккху пхьоьханаш ларйо ишттачо. Цунна ша даим ваха веана моьтту кху маьлхан дуьнент1е. Шен бахам мел бу, ша даим вехар ву моьтту цунна. Шена и дерриге делларг ша кхоьллина Аллах1-Дела вуй ца хууш хуьлу и. И шена хууш хилчам, цо Цунна 1ибадат дийра дара. Хастам бийра бара. Дукхахьолахь рицкъано б1арзвинарг сужда дицлой хуьлу. Бакъду шаверриге вац дуьнено 1ехийна. Таханлерачу дийнахь дукха бу, ойланаш кешнийн кертахь хьийзаш, дуьненан ши кепек мах а ца хеташ, шайн даг1маш буркочо дахарехь диканна хьийзош берш. Далла 1ибадат дар а, нехан хьашташ кхочуш дар а, шайн декхар а хеташ бехаш берш а дукха бу вайна. Царна хаьа, шаьш кхоьллинарг, кхобуш верг Аллах1-Дела вуйла. Цо делларг бен шайн рицкъа доцийла хаьа царна. Делах кхоьруш верг, даим нахана вецаш хуьлу. Ишттачах цхьаъ ву, Ч1урга-Юртара вахархо, цигарчу хьуьжаран директоран хьалхара заместитель Зубайраев Халиль.\nКарарчу хенахь Халиль шайн юртарчу хьуьжарехь директоран г1оьнча ву. Массех шо ду цо и болх беш болу. Г1оьнча дика хилча, куьйгалхочун болх мелла а аттачу болу.\nПодробнее: Атта дац, нийсачу новкъахь ваха Добавить комментарий\nАхмадов Жабраил – къона имам\nАйти-Мохк олу юрт, нохчийн ширачу яртех цхьа юрт ю. Ножай-Юртан к1оштан юкъайог1у и. Дукха хан ю и юрт кхоллаелла. 1илмано бинчу талламехь ялхийтталг1ачу б1ешарахь йиллина ю и юрт. Иштта 1илмано бинчу талламехь гойту, Айти-Мохк Айткхалойша йиллина хилар. Дуьххьара и юрт йиллинарш цу тайпан нах хилла. Эзар исс б1е шовзткъе диалг1ачу шарахь нохчийн къам махках даьккхича цу юьртан ц1е «Гергентала» аьлла суьлеша хийцина хилла. Цу юкъана суьлий хевшина цига баха. Бакъду нохчийн къам юха шен махка дирзича, юртара нах шайн хьомечу дай баьхначу Айти-Махка хьала бахна. Таханлерачу дийнахь Акхсайна а, Ямансу олучу шина хина юккехь 1уьллу Айти-Мохк. Цкъа цу юртахь ца хиллачунна хуур дац цигара хьал. «Эзарза лергашна хезачул а, цкъа б1аьргашна гар г1оли ду» олуш кица ду-кха вайн. Цкъа гина а, цу юьртан хазалла ца гина болу б1аьрг, б1аьрзе б1аьрг бу. Луларчу ярташка боьдучу новкъахула цхьана гу буьххье а ваьлла б1аьрг тоьхча, и бан а бу цхьа жима мохк. Цунна йог1уш ю, Айти-Мохк аьлла йолу ц1е. Вехха цу юрте хьоьжуш лаьттира со цхьана ломе буьххьехь. Цу юрто пана д1аяьхьна сайн ойла юха а ерзош, айса кечдина масех хаттар дала со вахара ца юьртан имам Ахмадов Жабраил волчу.\nПодробнее: Ахмадов Жабраил – къона имам Добавить комментарий\nПодробнее: ОПЛОТ УКРЕПЛЕНИЯ исламских ценностей 1 комментарий\nПодробнее: Кегийчарах йоьзна ю вайн кхане Добавить комментарий\nПодробнее: Великий учитель Добавить комментарий\nПодробнее: Праздничный мовлид Добавить комментарий


Хаси-Эвлара фармацевт Кардашов Алексей ша вийна аьлла, мукIарло динчу 36 шо долчу Соьлж-ГIаларчу таксхочунна Омаров Сайд-Мохьмадна динчу таIзаран хьокъехь чуделла арз Нохчийчоьнан Лакхарчу кхелехь листа дезаш ду.\n2017-чу шеран Гезгамашин-беттан 14-чохь лачкъийра иза Хаси-Юьртахь Росгвардин эскархоша. Цуьнан машенахь Нохчийчу вигинера иза, цул тIаьхьа Кардашов цхьанна а гина вац.\nКардашовца цхьана лаьцнера Омаров а: цуьнгара "Лирика" оьцуш хиллера иза, цундела юьхьанца дуьйна теш санна тIеозийнера. Цхьа ах шо даьллачу хенахь ша хьалха дийцинарг аьшнаш а дина, цо дIахьедира, шаьшиъ нохчийн полисхоша сарахь дIахийцира, цул тIаьхьа шен Кардашовца дов делира. Аптекхочун коьртах тIулг туьйхира ша, оцу чевнех иза велира аьлла, дийцира Омаровс. Iаржъеллачул тIаьхьа, цуьнан дакъа Теркйисте а даьхьна, хи чу кхоьсира ша, ткъа машен вовшах а яьккхина, дIайоьхкира.\nКардашовн ненан Якубова Цилян интересашкахьа болу "Iазапна дуьхьалояран комитетан" юристаш тешна бу, билггал Кардашов вийнарш къайлахьош, талламчаша тIеIаткъам а бина, бехк Омаровга тIелацийтина аьлла. Ткъа фармацевт цара тIехь ницкъбина, вийна.\nШеконашка эцначу полисхоша цкъа аьлларг, юха цо олу. Юьхьанца, иза лачкъочу дийнахь шаьш Хаси-Юьртахь хилла а дац бохуш, чIагIонаш йора цара. Цул тIаьхьа, телефонийн биллингаш яьстича, къера хилира уьш. Амма шайн бехк, Кардашов бакъо йоцуш лацарна бен бац аьлла, тIе а тухуш.\nЭххар а, шеконашкахь хиллачу веа Росгвардин белхахочух – Абдурашидов Бекханах а, Дукаев Асланах а бехкаш хьарчийна, арахь хан яккха витира.\nДакъа а дац – гIуллакх а дац?\nКхелахоша бинчу сацамашна тIехьа тIадамаш хIиттийна, амма дуккха а хеттарш диссина. Царна жоьпаш кхачо йолуш гIуллкх юхалистича карор ду аьлла, дIахьедира Кавказ.Реалиига "Iазапашна дуьхьалояран Комитетан" юристаша Аламов Мохьмада а, Янгулбаев Абубакара а.\nГIуллакх айдина, цуьнан талламаш бинарг Нохчийчоь а йоцуш, Дагестанан талламан комитетан урхалла хиларна аьтто баьлла, билггал фармацевт лачкъийна хиларх тоьшаллаш карон аьлла, тешна ву Аламов: "Нохчийчуьрчу Лакхарчу кхеле хьажийначу апелляцин латкъамехь оха доьху, Омаровх а, полисхойх а шаьш бина сацамаш юха а бахий, массо а тоьшаллийн объективехь мах хадор, хIунда аьлча, Гуьмсарчу кхело динчу жамIех тхан шеконаш хиларна. Тхуна хетарехь, юха талла дезаш гIуллакх ду иза".\nНабахтехь даккха исс шо хан тоьхна Омаров, карарчу хенахь Соьлж-ГIаларчу СИЗО-хь ладоьгIуш Iаш ву, апелляцин инстанцигара жоп даре. Оцу юкъанна, Аламовс бахарехь, аптекахо лачкъорна бехкеволу, лехамашка велла Азиев Калога а, Юсупов Алихан а Нохчийчохь шайн цIахь Iаш хила там бу.\nЮристо билгалдаккхарехь, талламбар цхьана субъектера вукхухьа дIасакхехьар бух болуш дара, формалехь аьлча: меттигерчу полисхоша Нохчийчоьнан дозана тIехь дина зулам дара иза.\n"Цул тIаьхьа гIуллакх цхьа тамашен дийкъира. Масех бутт баьллачул тIаьхьа Омаровс ша юьхьанца динчу мукIарлонца бIостане дийца велира. Тхуна хетарехь, Кардашов тIехь ницкъбина вийна. Цо ца лайначух тера ду шена тIехь лелийна гIело. Омаров бехке вац – ишта ю тхан позици", - дуьйцу Аламовс.\nШайна са лоьхуш дина хила тарло и зулам, цундела фармацевтна къола а дина, цуьнгара машен схьаяьккхинера. Кхухахь тамашен хIун ду: карийна дакъа а доцуш, гIуллакх кхеле листа дIахьажор, боху Аламовс.\n"Хаттар хIутту: стенгахь ду дакъа? Нагахь санна, Омаровс Терка чу кхоьсина бахахь, Кардашов цо вийна ца хила а тарло, иза хино такхийна хила мега, йа цхьа кхин бахьана хила а куц ду. Амма тIечIагIдойла яц, билггал стенах велла къастийна даьлла ца хилча", - боху юристо.\nСтаг къайлаваьлла пхи шо даьллачул тIаьхьа бен иза велла лоруш а вац, ткъа кхузахь йист яьккхина гIуллакхан, Омаровс бехк тIелацаран бахьанашца.\n"Ша иза хи чу кхусучу заманчохь, садоьIуш вацара ма-аьллера Омаровс, цундела кхело цунна тIехь битина иза верах бехк. Амма талламан органашкахь а, прокуратурехь а олуш ду - "дакъа дацахь – гIуллакх а дац", - билгалдоккху Аламовс.\nМассо а кепарчу зуламашца къуьйсурш\nОмаровс динчу, цхьанадогIуш доцучу къамелна тIехь талламчаша ситуацин экспертиза дIаяьхьира аьлла, кхетадо Янгулбаев Абубакара. Бухе диллина цуьнан мукIарло.\n"Кардашов билггал стенах велла тIечIагIдан йиш яц цхьана экспертизано а, Омаровн мукIарлоно а бохуш, тхайчунна тIера ца довлу тхо". – боху юристо.\nИштта дуьйцу цо, наркотикашца къийсам латторца гIуллакх доцу Дукаев а, Абдурашидов а стенна ваханера "Лирика" юхкург лаца.\n"Нохчийчохь кест-кеста хуьлуш хIума ду хIара. Муьлххачу структурехь велахь а, массо а полисхо "зуламашца къийсам латтош ву". Иштта ду Кадыров Рамзана дина омра, ткъа цуьнан дош конституцел а Оьрсийчоьнан федералан низамел а лакхара ду", - элира Янгулбаевс.\nБакъоларъярхочо дагадоуьйту, тIаьххьарчу масех шерачохь Нохчийчохь полисхой кхеле хIиттийна бац, нах лечкъорна аьлла.\n"ХIинца керла практика ю. Оцу тIехь аьтто балар цхьана а агIор Нохчийчуьрчу талламийн а, кхелийн а органийн гIоьнца дац. Мелхо а, оцу хьукматаша гIо дора бехкеболчу ницкъаллийн структурийн белхахойн таIзар кIад деш. Вуьшта аьлча, Нохчийчуьрчу цхьаболчу пачхьалкхан белхахоша шайн коллегашна-ницкъахошна дохку бехкаш лахдой, Кардашов варна, хетарехь, бехкеберш лохуш гIо а ца до", - билгалдоккху Янгулбаевс.\nЮристан дешнашца, хIинца а кхарна кара ца кхачийтина Росгвардин эскархошна динчу таIзарх официалан документ. Кхелан сацамна дуьхьал апелляци яла аьтто бац, и документ ца хилча.\nНохчийчуьрчу Росгвардин урхалхошкара оцу гIуллакхан хьокъехь комментари эца аьтто ца белира Кавказ.Реалиин корреспондентан.\nМатериалан оригинаш еша кхузахь\nХьан вийна Дагестанера фармацевт?\nКардашов варна бехкебинчу ницкъахошна арахь яккха хенаш кхайкхийна. Бакъоларъярхой реза бац