Дукха хан яц «Оьрсийн дуьне» олуш долу и хIума Оьрсийчоьнан Iедалша юккъедаьккхина. Кремль, ша цуьнах дIа мел къестарх а, цуьнан куьг а, Iаткъам бен, кхидолу тоьшаллаш а го, тIаьххьарчу 20 сов шо хьалха, Советан пачхьалкхан юккъахь хиллачу мехкашкара конфликташкахь. Царах цхьа а йирзина а яц, муьлхачу а хенахь, юха а лата кийча а ю. Масех де хьалха, Ломанан Карабахехь а тIеман тасадалар хиллера, 13 стаг вен а вуьйш, 30-х лаза а веш. И конфликт а ю, лакхахь юьйцучарех цхьаъ.\n«Оьрсийн дуьне» олучу дешан а идеян бухбиллархо граф Уваров ву олу, кхечу хьосташа-инарла Черняев лору. Цуьнан боцца чулацам бу-"оьрсийн мотт хьо буьйцуш валахь, хьо оьрсий ву".\nТаханалерачу политикехь, оцу «Оьрсийн дуьненна» идея юха а айинарг лору Сурков Владислав. Тамашийна далахь а, амма, цIийца цIена боцу нахах онда патриоташ хуьлу, бен дац оьрсийн а, я нохчийн балахь а.\nТахана, «Оьрсийн дуьне» даржа дезачу мехкашкахь, кIезга бисна шаьш оьрсийн бахархой. Уьш алсам хилар ду, коьрта оьшург, и идея яьржийта а, кхио а. Долчу лараршца Совета пачхьалкх йоьхча, Оьрсийчоьнан дозанелла арахь бисинера 25 миллион оьрсий. Тахана, и терахь лахделла 16 миллионан тIекхаччалца. Ткъа, геннарчу пачхьалкхашкахь дIаихинчеран терахь лакхадаьлла 10 миллионе кхаччалца.\n«Оьрсийн дуьне» бохучу идеян ши агIо ю: дика а вуо а, аьлла Маршо радиога дийцира нохчийн политолога Эльсункаев Надирсолтас.\n"Оьрсийн дуьне" олучу идеян агIонаш\nИ шоллогIа агIо, политологан Эльсункаев Надирсолтан хетарехь, чIогIа кхераме ю, дуьххьара ша Оьрсийчоьнна.\n"Оьрсийн дуьне" олучу идеера кхерам\nНохчийчуьра оьрсийн мотт буьйцуш болу бахархой, уггаре а уьш дукха болчу хенахь а, бацара бухахь долчу къомаца дIаийна. ГIаланашкахь, нохчийн шай ненан мотт Iамо аьтто ца лора Iедалша. Ура-аттала, юккъараллийн транспортаца а, воьдуш-вогIуш, оьрсийшкара тIехтохам боцуш ненан мотт бийца йиша яцара. Ткъа, хIинца, и «Оьрсийн дуьне» даржадан лууш далахь, цуьнан дика агIонаш хьалхаяха еза. Бухара къаьмнаш вахь а таIош, церан ламасташна а, меттанашна а эшам хира балахь, и хIума хуьлуьйтура ду аьлла ца хета политологан Эльсункаев Надирсолтан.\n"Оьрсийн дуьне" олучу идеян, хьалха санна Iаткъам балура бац къаьмнашна\nАзера а, Кавказера а, Прибалтикера а Совета пачхаьлкхан юккъахь хиллачу республикашкахь тахана дукха ца бисна оьрсийн бахархой. Церан терахьаш лоруш бина талламаш а бу. ГIеххьа лахделла иза. Москохахь, мел лаарх, уьш цига юхаберзахь а тамаш бу.\nСтенна юккъеяьккхина ю «Оьрсийн дуьне» олу идея


21-гIа ларалуш ю Парижехь йолаелла Цхьанакхеттачу къаьмнийн юкъараллин лаьттан Iалам лардаран конференци. Лерина чIагIдинчу кхерамазалла ларйаран хьелашкахь дIахьош долу и цхьаьнакхетар Ле-Бурже олучу Францин коьртачу шахьаран уллохь Iуьллучу аэропортехь кечйинчу хIусамашкахь ду.\nДуьненчохь глобала йовхо хIоттарна дуьхьал къийсам латторна лерина йолу саммит шина кIиранна яхлур ю. Цуьнан балхахь дакъалоцуш Цхьаьнатохначу Штатийн президент Обама Баракъ а, Германин канцлер Меркел Ангела а, кхин дIа кегийчу а, яккхийчу а пачхьалкхан куьйгалхой а.\nВу царна юккъехь масех де хьалха Шемина бомбанаш етташ хилла оьрсийн СУ-24 кема чудаийтинчул тIаьхьа вовшашка вистхуьлуш воцу Оьрсийчоьнан президент Путинний, Туркойчоьнан куьйгалхо Эрдоганний.\nШина кIирнах яхлун йолчу саммитан Iалашо ю, Iалам лардарх керла сацам тIеэцийтар, 2020-чу шарахь хан чекхйолучу Киотера протокол олучу бартана метта.\nНагахь санна цу Понерчу Киото гIалахь I997-чу шарахь тIеэцна хиллачу протоколехь кхиина инсдустрия йолчу пачхьалкхашний бен Iалам бехдарца къйисар тIедожош ца хиллехь, хIинцалерчу саммито дуьненан массо а пачхьалкхан декхар дийр ду глобалан йовхонца къийсар а, лаьттан Iалам лардар а.\nЦу Iалашонца кхиинчу пачхьалкхаша кхиазчарна а, къечарна а Iалам лардарехь цаьрга кхиаме къахьегийтархьама ахчанца гIодар тIедожон а мегаш ду карарчу саммитехь.\nФранцехь гулбеллачу 150 герга пачхьалкхан куьйгалхойн кхерамазалла ларйархьама цу мехкан куьйгалло цхьа могIа шога гIулчаш яьхнера.\nЦарна юккъехь ду йоллучу Францехь кхаа баттана юккъадаьккхина долу лерина хьал а, гIалин юккъехь митингаш я, дуьхьалонан акцеш ян бакъо ехкар а, урамашкахь вуно дукха полисхой хилар а ду. Цу саммитан декъашъошна новкъарло ца хилийта араваьккхитна ву 2800 полисхо.\nБакъду, Парижан деладенера дахар, цигарчу бахархоша дийцарехь, хIумма а цу гIулчаш холчу даьккхина дац.\nТранспорт а шен рогIехь лелаш ю, урамашкахь нах а шайн-шайн гIулкхашка, новкъа-нацкъар хIума а доцуш, арабевлла бу, бохуш дийцира Маршо Радионе Парижан вахархочо Дервишев Адама.\nДервишев: „Со Iуьйранна схьавогIуш керланашка ладоьгIна ас, цул совнаха гIалин юккъехь тидамаш бина, цхьа а тайпа хийцам бац кхузахь транспорт леларехь а, урамашкахь нах леларехь а, наха вовшака дечу къамелашкахь а.\nЦхьа кхераме хьал я цхьа хийцам хилча, уггаре а хьалха транспортехь гуш хуьлу, я цIерпошташ сацайой, я автобусаш хьелуш я хаамаш беш, цхьа а хIара аьлла хийцам боцуш, даима санна дIадоьдуш ду дахар. Iедалхоша шайн болх бо, ткъа дахар шен рогIехь дIадоьду“.\nЦу юкъана саммитан коьрта тема – дуьненан Iалам хIаллакъхуьлуш хилар а, латта дохлуш хилар а йицйеш, хаамийн гIирсийн коьрта тидам кхечу хIуманна тIебирзина бу: Оьрсийчоьнан президент Путин Владимиррий, Туркойчоьнан куьйгалхо Эрдоган Реджеппий саммитан учешкахь вовшашна юхь-дуьхьал кхетарий-те, кхетахь цу шиммо хIун дер-те бохург.\nТуркойн стигалларйаран ницкъаша оьрсийн тIеман кема чудаийтинчул тIаьхьа юкъаметтигаш вуно йоьхна ю шина пачхьалкхан.\nПарижерчу саммитехь Путине вистхила кийча цахилар довзийтинчу Эрдоганна Путина шен гIоьнчашкахула жоп делла, ша иза ган кийча вац аьлла.\nХууш ма-хиллара, Оьрсийчоьнан президента Путин Владимира шайн кема чудаийтар бахьана долуш Анкарас бехказлонаш яхко еза аьлла дIахьедар динера.\nАмма Туркойчоьнан премьер-министро Давутоглу Ахьмада оршот дийнахь кхин цкъа а аьттехьа а ца дитина, оьрсийн кема шаьш чудаийтарна туркоша Оьрсийчоьно къинтIерадовлар деха деза бохург.\nНАТО тIеман альянсан куьйгалхочуьнца Столтенберг Йенсаца цхьаьна ша Брюсселехь еллачу пресс-конференцехь Давутоглус элира, шайн пачхьалкхан стиглара дозанаш лардар туркойн Iедалийн декхар ду, цундела тхоьга бехказдовларш деха бакъо яц цхьанна а пачхьалкхан, аьлла.\nЦул совнаха, туркойн урхаллин куьйгалхочуо билгалдаьккхира, и кема чудаийтар санна болу Iоттабаккхамаш тIейогIучу хенахь а хиларан кхерам лаьттар бу, Оьрсийчоьной, Цхьаьнатоьхначу Штаташа куьйгалла дечу коалициной вовшашца цхьа а барт бар а доцуш, Шемахь ша шех "Исламан пачхьалкх" олучу ДаIишана дуьхьал къийсам цхьа-цхьацца дIа мел кхоьхьу бохург.\nХьахон догIу иштта, хьалхо НАТО тIеман альянсо Туркойчоьнан шен стиглара дозанаш лардан бакъо къобалйина хилар а, оьрсийн кема чудаийтарна гуонахьа долчу хьолехь ша Туркойн агIор хилар а дIахаийтинера.\nДервишев: "Цхьа а тайпа хийцам бац кхузахь.."


Главная Медиа Новости ΙИЙДАН ЛАМАЗ ДАРАН КЕП\nСуббота, 15 Май 2021 06:42\nРамадан беттан фарз-марханаш чекхдевлча, Шаввал беттан хьалхарниг ду Ιийдан де.\nШен доькхуш фарз я Шаввал беттан ялх марха кхаба луучо, Ιийдан де дΙадалийтина долор ду уьш.\nΙийдан ламазан хан дΙахΙутту малх ана тΙехула гучубаьллачул тΙаьхьа 20-30 минот яьлча, тΙаккха цуьнан хан делкъа-ламазан хан хиллалц ерг ю.\nΙийдан-ламазал хьалха а, цул тΙаьхьа а деш цхьа а ламаз дац, я моллалла кхайкхар а, я къамат дар а дац. Имама шен къираат (дешар) гучу а доккху цу Ιийдан ламазехь.\nБусалба, Шаввал беттан хьалхарчу дийнахь шен Ιуьйра ламаз дина, лийчина а волуш, рузбанан ламазе воьдуш кечваларе терра, хаза хьожа йолу хΙума а тоьхна, керла я цΙена бедар юьйхина, маьждиге ваха аравер ву, масех хурма бен яцахь а, хΙума кхаьллина а волуш. ХΙорш дерриге а Элчанан (Делера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) суннатех ду. ТΙаккха маьждига чохь Къуръан дешаре ладугΙуш я ша доьшуш Ιийр ву малх схьакхетталц йолчу хенахь. Малх гучубаьллачул тΙаьхьа, сахьтан кхоалгΙа дакъа дΙадаьлча, масала, малх бΙаьргана гуш айбелла хир бу. Циггахь дΙайолало Ιийдан ламазан хан.\nНах могΙаршкахь дΙахΙуьттур бу, могΙарш нисдар мелехь ду царна. Цул тΙаьхьа имама нийят дина: ас нийят ди марха дастаран Ιийдан ши ракаΙат суннат ламаз имам хиллачу хьолехь Далла дан аьлла, тΙаккха, «АллахΙу Акбар» аьлла, ламаз доьхкур ду, цунна тΙаьххье наха а доьхкур ду, имама санна, имам хиллачу хьолехь ца олуш, имамана тΙаьхьахΙоьттина эр ду цара, тΙаккха массара а къайлах «дуΙауль-истифтахь» доΙа доьшур ду, (важжахΙту важхΙия) аьлла долалуш дерг ду иза. Суннат ду и до1а ламазехь дешар.\nЦул тΙаьхьа имама, ша ламаз доьхкуш аьлларг доцург, кхин а ворхI «АллахΙу Акбар» эр ду, жамаΙато а цунна тΙаьххье иштта эр ду. ХΙора такбийрехь («АллахΙу Акбар» аларехь) имама ламаз доьхкуш айдарх терра ши куьг, шен лергашна дуьхьал нисдеш, хьалаойбур ду, цул тΙаьхьа, аьтту куьг тΙехула а долуш, куьйгаш некха тΙе дохкур ду, цо дийриг тΙаьхьахΙиттинчара а дийр ду. ТΙаккха цара массара а хΙора такбийрана а, цунна тΙаьхьадогΙучунна а юккъехь, меллаша («Субхьан-АллахΙи, валь-хьамду ЛиллахΙи, ва ла илахΙа илл-АллахΙу, в-АллахΙу Акбар») эр ду.\nЛамаз доьхкуш аьлларг доцург, цул тΙаьхьа аьлларш, дерриге а ворхΙ такбийр хила деза, хΙорш дерриге а «фатихьат» дешарал хьалха олуш ду.\nЦул тΙаьхьа хезаш фатихьат доьшур ду, «фатихьатал» тΙаьхьа («Саббихьисма Раббикаль-аΙла») сурат дешар мелехь ду, 87-гΙаниг ду и, и доцург кхин деша а мегар ду.\nЦул тΙаьхьа рукуΙ, ши сужуд дийр ду кхечу ламазашкахь даре терра, тΙаккха шолгΙачу ракаΙатна хьалагΙоттур ву, хьалаг1оттуш аьлларг доцург, шолгΙа «фатихьат» дешале, кхин а пхи такбийр эр ду, хΙора такбийрана а, цул тΙаьхьадогΙучунна а юккъехь, хьалха санна меллаша («Субхьан-АллахΙи, Валь-хьамду ЛиллахΙи, ва ла илахΙа илл-АллахΙу, в-АллахΙу Акбар») олуш. ТΙаккха «фатихьатал» тΙаьхьа («ХΙаль атака хьадисуль-гΙашияхΙ» сурат) дешар мелехь ду, чекхдаллалц, 88-гΙа сурат ду иза, и доцург деша а мегар ду, цул тΙаьхьа рукуΙ, ши сужуд дина, охьахиъна, («Аттахьийят») доьшур ду.\nТΙаккха, салам делла, ламаз дерзор ду. Цул тΙаьхьа имама а, жамаΙато а («АллахΙа Акбару, АллахΙу Акбару, АллахΙу Акбару, ла илахΙа в-АллахΙу Акбару, АллахΙу Акбару ва ЛиллахΙиль-хьамду») эр ду, иштта хΙокху такбийраташца ламаз чекхдоккхур ду.\nХутΙба чекхдаьлча, имама а, хатыба а, кхиболчу наха дезачу денца вовшийн декъал бийр бу.\nАмийн. Валь-хьамду ЛиллахΙи Раббиль-Ιаламийн.


Бусулба тептарш дохкарна кхело гIуда тоьхна Соьлж-ГIалахь\n"Динехь бехачу нехан бешаш" йихкина ю Оьрсийчура Оренбургерчу кхело.\nСоьлжа-гIаларчу кхел тептарш духкучу йиъ туьканахь, таллам а бина гучдаьккхина, цу чохь магийна йоцу бусулба динан литература юьхкуш хилла аьлла. Туьканийн долахошна гIуданаш тоьхна. Оренбургерачу кхело, стохка бусулба динан цхьа моггIа жайнеш экстремизм яьржош ду аьлла, бинчу сацамна тIетоьвжина Соьлжа-гIалара кхел.\nСоьлжа-гIалара цхьан Заводан кIоштерачу йиъ туьканахь, карийна хилла талламхошна, Оьрсийчоьнан низамаш пачхьалкхехь йохка магийна йоцу, зуламе лаьрра йолу литература. «Динлелочеран бошмаш» цIе йолу, дерриге а дуьненахь доьвзуш долу жайна дохка Iалашонца вахьдиллина аьлла, бехке бина туьканийн долахой.\nИшшта, магийна доцучарах, цу туьканашкахь карийна боху, дуьненахь боьвзучу диндайн Аль-Газали а, Гюлен Фетхулайн а, Топбаш Османан а, ишшта кхечеран а жайнеш.\nШаьш туьканийн долахой, шай бехк тIе ца эцахь а, кхеташ бац, хIун бахьанашца магийна дац, и жайнеш дохкар, царах дукхахдерш, Москохахь зорба тоьхна хилча. Дукхахчарна, тоьуш ду, уьш пачхьалкха коьрта шахIрехь арадаьхна хилча.\nОьрсийчоьнан низамашца, магийна йоцу литература йоьхкича, 50 эзар сомье кхаччалца гIуда туху. Иза доьххьара деш таIзар ду, ткъа, юха-юха а гучувалахь, туьк дIакъовла бакъо ю, оцу гIуллаккхан тIехьожучу Iедалан урхаллийн.\nСоьлжа-гIаларчу кхело и жайнеш дохкарна туьканийн долахойн бехкебарна бух болуш ду, стохка Оренбург кIоштерачу кхело, лакхахь юьйцуш йолу, бусулба динан цхьа моггIа жайнеш, экстремизме кхайкхам болуш ду аьлла, сацам бахьнехь. Ша ерг, низамашца йогIуш йоцуш кхелхоша динах лаьцна 65 таьптар а, брошюра а лаьррера.\nОьрсийчуьрчу муьлхачу кхело бина сацам, къобал бан безаш бу, ерриге а пачхьалкхехь, иза цхьаммо къовса ца къовсахь. Оренберугера кхело и сацам беш, бусулба дин доьвзучаьрга хаььттина а дацар. Тоам бинера, меттигерачу университетан хьехархочо а, Керста динан академийн хьехархочо а бинчу талламех.\nТахана Орнебургера кхело бина сацам бакъо йолуш балахь а, кестолгIа иза къовса мега, Нохчийчуьрчу а, Дагестанерачу а диндайша. Масла, нохчийн муфтийс Мирзаев Султана, дIахьедар динера, и сацам юккъе ма баьлнехь, дин доьвзаш ду а бохуш, бусулба дин сийсаз даккха гIерташ дукха нах бу Оьрсийчохь аьлла.\nКхиъ луьра аьллера, бусулба жайнеш пачхьалкхехь даржадан магийна доцчу сацамах, Дагестанерачу диндайша а. –Таьптаршца беш болу къийсам цкъа а туолам боккхура боцу тIом бу. Жайнеш дехкарехула, дикане цхьа а ца кхаьчна,- бохуш дIахьедар дина дагестанерачу молланаша.\nБусулба динан литература, къасточу хенахь, экспертийн комиссийн юккъахь бусулба динан говзанчаша хила беза боху, Нохчийчохь а, Дагестанехь а. Ишшта ца дахь, бусулба наха, дин Iамош даиманна лелош долу мел долу жайна лелор дехкарна тIехкочура ду, аьлла хета царна.\nДагадаийта деза, стохка, бусулба нах сийсаз боккхуш йолу фильм интерентехь гIараяьлча, Соьлжа-гIаларчу кхело сацам тIеэцнера иза экстремизмийн а, къаьмнийн юкъметтиг талхош ю аьлла.\nАмма, дукхачу хаамийн гIирсаша а, Интернет сайташа а, дIа ца яьккхира и фильм. Цул совнах, цуьнга хьажар лакхдаккхархьам, хIумша а лелийра цара.\nСоьлжа-гIала юккъерачу, шина урамехь, Путинан цIарахчу проспектехь а, Люксембург Розийн урамехь йолчу 4 туьканахь бен ца бина, таьптарийн туьканашкахь и талламаш.\nЦигахь а, оццула дукха жайнеш карийна хилча, махкахь, бусулба динах лаьцна долу коьртачарах жайнеш дIадахар ишшта дIадоьдахь, цуьнан чакхе муха хира ю ца хаа, шайна боху оцу гIуллаккхан саготта болчу наха.


Москох а, Оьрсийчоьнан кхин а 10 г1алахь а акцеш ю тахана дlайоьлхуш. Гуламхоша гойту шаьш «Медузин» журналистца Голунов Иванца буйла, политикан репрессешна, доцчу бахьанашца нах бехктакхаме ийзорна резабоцийла, хаамбо Маршо Радион оьрсийн сервисо.\nIедало къобалъянза йолчу Либертарианан партина а, журналистийн профессоналан юкъараллина а мэрино магийна гулам бу лаьтташ шахьарарчу Сахаровн майданахь.\nАкцийн декъашхой дагахь бу Голунов лоцуш хьийзина ницкъхой жоьпалле беха а, изоляторшкахь кхобу журналисташ Гаджиев Iабдулмумин а, «Сеть», «Керла лакхалла» боламийн декъашхой а, Москох университетан аспирант Мифтахов Азат а, политика бахьанехь чубоьхкина кхин нах а дIахецаре Iедал кхайкха.\nIедало адамийн бакъонаш талхош хиларх лаьцна къамел дийр ду гуламехь Шиес станцехь нехийн полигон ца хIоттаяйта дуьхьалбевллачу жигархойн векало.\nВладивостокехь а, Хабаровскехь а бирзина протестан барамаш, дакъалаьцна иттаннаш наха.\nВладивостокехь сахьтехь гергга лаьттира журналистийн пикет. Оьрсийчоьнан Инарла прокуратуре а, Талламан комитете а дахьийта кечдинчу кехата буха гулдина меттигерчу бахархошкара куьйгаш – акцино дехна Голунов лацарх дерг кхоччуш таллар.\nПетарбухахь Iедало къобал ца йина меттигера акци. Дешна девллачу берийн «Алые паруса» даздарш хир ду тахана сарахь, царна новкъарло йойла дац аьлла довзийтина бахьана.


Цхьаболчу божарша дашо мухIар леладо, я коча уллий зІе лелайо. Вайн нохчийн Іадатехь нуц невцалха вахча дашо сахьт я дашо мухIар луш хуьлу. Иштта деши лелорехь зударшний, божаршний хІун башхалла ю? Мегаш дуй божаршна дашо мухIар а, кхийолу дашо хIума а лелон?\nДала Къуръан чохь билгалдина, дашо хІума божаршна лелаяр хьарам ду аьлла. Зударшна, хазаллина, кечбала безаш уьш болу дела хьанал дина. Невцалха вахча делла хуьлийла и мухIар, я доттагІчо совгІатана делла хуьлийла, цунна и миччара даьллехь а дашо хІума лелаяр божаршна хьарам ду. Къаьсттина мегаш дац зудабераш кечлуш санна зІенаш коча оьхкина лелаяр. ХIунда аьлча нехан дог дохош долу хIума ду иза, «со вехаш ву, со хьал долуш ву, со дешийлахь луьйчуш ву» ала, коча оьхкина зІенаш ю уьш, къечу нехан дегнашна эшам беш ду и. Цундела баа межарг боцуш Іаш болчу нехан дегнаш ма дохаде боху вайга Дала. Хьарам ду иза, мегар дац.\nКъуръан муьлхачу хенахь дешча дика ду?\nКъуръан доьшуш волу стаг Дала шена дика дина стаг ву. ХIокху я оцу хенахь доьшур ду бохуш хенаш а ца етташ мичча хенахь а деша мегаш ду Къуръан. Бакъду, цхьацца сураташ-м ду хенаш билгалйина, дешча дика ду аьлла. Iуьйра-ламаз динчул тIаьхьа Ясин, Аятул-Курси дешча, буьйсанна дIавижале – Табарак-сурат, малхбуза-ламаз дича – Iамма-сурат, буьйсанна ворхIазза Мунджияаш олу сураташ дешча дика ду боху. Къуръан доьшуш волу стаг ша дIа мел доьшу самукъадолуш, и деша шен зама цатоарна кхоьруш хила веза. Дала товфикъ лойла царна.\nШа цхьана хІуманах кхераелча, дог сихха деттадала долало, холчахь хуьлу ша, оцу хьолехь бусалба динехь хIун дича нийса хир дара те, бохуш хоьтту зудчо.\nЦу кепара сингаттамаш вайлахь, хІара тІеман хало вай лар бахьана долуш, дуккха а бу. Цунах дарба муха дан деза аьлча, хІора стеган шен карахь ду шена дарба лахар. И хьал шега хІоьттинчу заманчохь шийлачу хица ламаз эца деза, шен ламаз карахь а долуш ши ракаІат ламаз а дина, «Везан Дела, Хьуна шукрун ламаз до-кх ас, Ахь со бусалба кхолларна» – аьлла, вай деш долу суннат ламаз санна, Далла хьаста а велла, доІа дан деза. Цул тІаьхьа дукхазза а салават дилла деза. Иштта, дуккха а салават а дуьллуш, ламаз карахь лардарца, оцу кхерамех, оцу лазарех хьалхаер ю иза, Дала мукъ лахь.\nКІентан йоІе, я йоьIан кIанте безам хилча, шайн доІийца Деле деха мегар дуй цара шайн безам боьхуш, и ларбе бохуш?\nХаза хІума а, дика хІума а, нахана зулам ца деш долу дерриге а деха мегаш ду Деле, цуьнца новкъарло яц. Мегар ду дера-кх, Делах теша а тешна шен безам боьхуш волу стаг Дала диканна тІе нисвийр ву-кх, вониг деха мегар дац.\nДала доIина жоп луш йолу хенаш муьлхарш ю те? Дала шега деха, ша лур ду ма боху, бусалба стеган герз доIа ду ма боху. ДоIа дан луучу хенахь массо а стага шена дика хир долу хIума хоржуш ма хуьлу. ХIоккху, оццу хенахь доIа дича дика хир ду аьлла, хенаш юй те билгалйина?\nБуьйсанна, халкъ Дела хьахаварехь гIопал хиллачу хенахь хьала а гIаьттина ши ракаIат ламаз дина, хаза шен ойла Деле нисйина, динчу доIийна Дела жоп луш хилар жайнашкахь вайна гайтина, вайна хиъна ду. ХIунда? Халкъ гIопал долчу хенахь хьастадалар дезаш ву Дела, цхьаъ и ду. ШолгIа, Дала парз дина тIедиллина долу ламаз ша дина ваьллачул тIаьхьа, ша ламаз дерзуьйтуш динчу доIина жоп луш ву аьлла меттигаш ю. КхоалгIа, марха кхаьбна, и достучу заманчохь бусалба стага динчу доIина Дала жоп лур аьлла ду. ДоьалгIа, рузбанан дийнахь буьйсанна жоп луш сахьт ду аьлла, и муьлха хан ю Дала къайле йина дитина. Делахь а аимматаша къахьегна цу тIехь, шина хутIбана юкъахь, хьалхара хутIба чекхдаьлла имам охьахиъначу хенахь, ладоьгIуш болчара доIа дечу хенахь ю аьлла, рузба чекхдаьлча деш долчу доIина ду аьлла а ду и сахьт, тIаккха рузбанна юккъехь ю и зама аьлла а ду. Иштта пIераскан дийнахь, малхбуза ламаз динчул тIаьхьа хиларца алсам берш цу тIе бахна. Дала диканиг дехар лойла вайна, вайн дехаршна Дала жоп лойла вайна!


Iедална дуьхьало ярна масех нохчо лаьцна Венехь\nВенерчу Майндлинг кIоштахь некъа тIехь къепе ларъечу полисхоша сацийначу машенан шопар а, цуьнца цхьаьна волу кхин а ши стаг а мелла хилар гучудаьллера. Машен юьгуш хиллачунна таллам бича, и 38 шо долу стаг 1, 88 промилле вахаран кеп йолуш хилар гина Iедалхошна. Меттигерчу низамца, 1,11 промилле дегIаца йолчу стаго машен хахкар магийна дац. Цуьнгара эха шарера пхеа шаре кхаччалц бакъонаш дIаяха а, ахчанца гIуда тоха а йиш ю.\nШена таллам бар ца тайначу шопаро а, цуьнца машенахь хиллачу гIеметтахIоьттинчу шина накъосто дуьхьало йинера полисхошна. Маршо Радион хьостано дийцарехь, 42 шо долу шопаран накъост полисхошна лата чу гIоьртинера. Iедалхоша орца а даьккхина, кхин а масех машенахь полисхой тIекхиича, иза а, машенан шопар а вада гIоьртинера.\nМаларх кхетта болу машенхахкархошна орцах кхаьчнера церан накъостий. Царна юккъехь хилла машенлелорхочун хIусамнана хилла йолу 39 шо долу зуда а. Къаьстина и зуда вуно агрессиве Iедалхошна чугIерташ яра бохуш, дийцира полицин векало Соьрос ХIаралда. ЛатагIертарш совцорхьама полисхоша бурч чохь йолу спрей тоьхнера царна.\nЦу тийсадаларийн жамIехь машен чохь хилла вехна волу кхо нохчо а, царех цхьаннан хIусамнана хилларг а лаьцна, полицин декъа дIабигина Iедалхоша. Цигахь гучудаьлла, мала а мелла хахкавала араваьлларг машен лело бакъонаш йолуш ца хилар. Цул совнаха, иза ша вехачу Трайскирхен гIалара дIасавала бакъо йолуш а ца хилла Iедале хаам ца беш.


Европехь Оьрсийчоь лидер ю набахтешкахь бохку нах дукха хиларца, боху Европан Кхеташонна талламаш дIабаьхьначу Лозаннерчу университето. Пачхьалкхехь хIора 100 эзар вахархочух набахтех воллу 356 (берраш - 519 618 стаг). Европехь массанхьачул лахара ю Оьрсийчоьно шен тутмакхашна еш йолу харж – 2,8 евро дийнахь. Ткъа оцу хьелашкахь уггаре лакхара ю набахтийн бюджет – 4,1 миллиард евро.\nТутмаккхийн баларш Европехь 2019-чу шарахь 10 эзарна юкъахь 47,7 дара юккъерчу барамехь. Оьрсийчохь и терахь оццу шарахь дара 46,6 (верриг а велларг 2420 тутмакх). Амма и терахь Европан пачхьалкхийн эха декъехь 27,2 бен дац (медианан терахь олу цунах), цуьнца дуьстича Оьрсийчохь медианан терахь шозза гергга лакхара ду.\nЛозаннерчу университето легарш официалан терахьаш тIехь деш ду, Оьрсийчоьнах дерг аьлча – Федералан набахтешкахь таIзар кхочушдаран урхаллера ду уьш. ХIинца довзийтина хьал Iорадоккхуш пайдаэцна Европерчу 48 набахтийн урхаллаша деллачу терахьех. Европан Кхеташонерчу 47 пачхьалкхехь 52 ю набахтийн урхалла: Испанехь – 2 (Каталонин шен урхалла ю), Ткъа Британехь а, Боснехь а, Герцоговинехь а – кхоккха. Лозаннерчу университетан хаттамна жоп дала реза ца хилла Украина а, Босни а, Герцоговина а, Беларусь а, Косово а – и пачхьалкхаш яц Европан Кхеташонна юкъахь.\nУниверситето ца лахьийна тутмакхех долу терахьаш къовсамехь йолчу территорешкара – ГIирмера, Приднестровьера, Абхазера, Къилба ХIирийчуьра, Ломан Карабахера, уьш йоцуш – Фареран гIайрешкара, Британин Джерси, Гернси, Мэн гIайрешкара а, Гибралтарера а.


Зазадоккху-бутт 19, 2021\nНохчийчоьнан муфтий Салахь Межиев а, мехкан куьйгалхо Рамзан Кадыров а\nНохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана цхьа скандале дIахьедарш дечу заманчохь, - масала, бакъоларъярхошна кхерамаш туьйсуш, Iедалхоша журналисташна бехкаш дохку, шаьш бохург нохчийн маттера оьрсийн матте нийса ца дерзорна. Делахь а, регионан официалан ресурсаша массо а Оьрсийчоьнан аудиторина кхеташ хилийта хаамаш гоч ца бо оьрсийн матте.\nБакъ ду, шен-шен рожехь йоллу репортажаш Iарбойн а, ингалсан а меттанашка-м йоху. Стенна къекхка Нохчийчоьнан урхаллехь берш шайн дешнаш оьрсийн матте гочдан?\nКху шеран юьххьехь мехкан муфтийс Межиев Салахьа дIахьедира, Кадыров Рамзанан лаамца, онлайнан майданахь къийсам латторах.\nНагахь санна, меттигерчу Iедалхоша машане "бакъйолу информаци" ца кхачаяхь, и майда дIалоцур ю "боьхачу хIуманаша", бохура цо.\n"Интернетан майданахь вай дуьхьало ца латтаяхь, вай эшна дуьсур ду. Тахана тIеман аре ю - интернет. Нагахь санна, вай иза яьсса юьтий, иза дIаюзур ю боьхачу хIуманаша", - боху Межиевс ЧГТРК "Грозный" телеканалца хиллачу шен къамелехь.\nМел йолу сервисаш а, массо а "хералла" а оцу "онлайн-тIамехь" Нохчийчуьрчу муфтиято хIинцале а дIаюьзна, билгалдоккху муфтийс. Facebook, Instagram, Twitter а, иштта кхинйолу социалан машанаш а. Iарбойн а, нохчийн а, оьрсийн а меттанашкахь дIахьош ю уьш, чIагIдо цо.\nХьехамаш бо берийн бошмашкахь а цхьана. Цундела кIелхьарбовла гIерташ цхьаммо а олийла дац "суна ца хаьара" боху Межиевс: "Паччахьан (ишта цIе йоккху Соьлжа-ГIалахь мехкан урхалхочун Кадыров Рамзанан.-редакцин билгалдаккхар) дуккха а идейш ю, доллучунна а тIехь цо латтош терго ю цо. Цундела юха а боху ас - бехказлонаш яц".\nМа-дарра дийцича, йоллу "хераллаш" яц цигахь дIаюьзна. Цхьана Iалашонца делахь а, я ларамаза нисделлехь а, мухха а Кадыровн идейш тIехь кхоьллина медиапропаганда къехкаш ю оьрсийн мотт буьйцучу аудиторех.\nВидеороликаш яржош кеп-кепара, тIехула оьрсийн меттан йозанашца кечйина сайташ елахь а, Межиевн хьехамаш а, Кадыровн а, цуьнан гонахарчу хьаькамийн а дIахьедарш нохчийн маттахь хуьлу. Ур-атталла, оьрсийн субтитраш а йоцуш.\nНохчийчохь къаьсттина гоьевлла официалан ресурсаш йовзуьйту Кавказ.Реалиис. Церан гIирсийн Iалашо ю - динах долу хаарш даржор.\n1. Нохчийчуьра Динан урхалла (сайт, инстаграм-аккаунт, ютуб-канал). Цхьаболчу Iеламчаша дIахьедийриг бен дац роликашна бухахь гочдарш хуьлуш. Масала, еа минотехь дечу къамелах ши-кхо алар. "Хаттар-жоп" аьллачу декъан фетвашкахь долу жоьпаш а нохчийн маттахь хуьлуш ду.\n2. Нохчийн пачхьалкхан "Грозный" телехьожийла (ютуб-канал). Шайн репортажаш журналисташа оьрсийн маттахь дIахьош нислахь а, цара къамеле бохучу турпалхоша нохчийн маттахь дуьйцург оьрсийн матте гочдеш дац. ХIора баттахь ингалсан маттахь керланаш арахоьцу цара, Iарбойн маттахь субтитраш тIе а йохкуш.\n3. "Путь" телерадиокомпани. Сайт, "ВКонтактера" а, фейсбукера а, твиттерера а агIонаш - шаьш дуьйцучун чулацам оьрсийн маттахь боцца бовзуьйту цара, ткъа къамелаш нохчийн маттахь хуьлу.\nТелеканалан директоран Шахидов Адаман цхьацца болу хьехамаш нисло оьрсийн матте гочбина. Ткъа ресурсан Iарбойн маттерчу версехь - фейсбукехь а, твиттерехь а - хIора зорбане йоккху материал ерриг а аьлча санна Iарбойн матте яьккхина хуьлу.\n4. "Муфтийн Межиев Салахьан лекцеш" аьлла "ВКонтактера" агIо. Кхузахь материалаш нохчийн маттахь ю, гочдарш а доцуш.\nОцу ресурсашкахь яржон контент йовза таро ю нохчийн, Iарбойн, ингалсан а меттанаш хуучеран.\nБакъ ду, масала, "Путь" телерадиокомпанина йоллу Оьрсийчоьнан бахархошна лерина къамел дан лицензи елира 2018-чу шарахь.\nНохчийн хаамийн гIирсашкара комментари эца аьтто ца белира.\nИнформацин а, зорбанан а департаментан директоро Мусаев Хьамзата телефон охьатесира, Кавказ.Реалии ю къамел дийриг аьлча.\nКху темех лаьцна комментари ехча, доцца дара "Грозный" телехьожийлан директоран Ахмадов Чингизан къамел: "Лаа вуй со шуна цхьаъ дийца декхаре?", - аьлла, дуьхьал хаттарца вистхилира иза.\nМила ву телеканалан редакцин политикех жоп луш аьлла, хаьттича, ца хIоьттира Ахмадов жоп дала.\n"Путь" телерадиокомпанин белхахошна хан ца карийра тхоьца къамел дан.\nIедалхошца боьзна боцучу наха гочдо нохчийн куьйгалхоша ден къамелаш. Дукха хьолахь и гочдарш хуьлу царна шайна дуьхьал, Кадыровс а, динан дайша а, шайн ресурсашкахь шаьш гойтучуьнца бIостане.\nМасала, 2019-чу шарахь Iарбой Iадийра гочдархоша, хьалхо Кадыровс а, муфтийс Межиевс а уьш сийсазбеш дина къамел нахала а даьккхина.\nШайн критикашна Нохчийчоьнан куьйгалхочо туьйсу кхерамаш бахьана долуш бакъоларъяран организацеша Iедале дIахьедира. Цкъачунна шайн аьтто ца балахь а, уьш къар ца ло, шайн ма-хуьллу Кадыров жоьпе озавайта хьийзаш.\nШегара яьллачу ледарлонна холчу хIоьттира муфтий Межиев, никъабна тIехула цо зудаберашкара бехкаш дохуш видео Iарбойн аудиторига яьлча. Шех нийса ца кхеттера бохуш, бехказавийла дийзира цуьнан: "Грозный" телеканало дийнна леррина цхьа репортаж йира Iарбойн маттахь оцу тIехула.\nДелахь а, цунах ца тийшира, ала дашна, цуьнан оппонент, шейх Димашкъыйа Iабдуррахьман.\nОьрсийчоьнан ладогIархошна лерина дац\n"Вай уьш ца совцабой, байъина, набахте хьисийна, кхерамаш тесна, хIуъа а дина а ца совцабой, вайчух гIуллакх хир дац. ХIинца бохур ду, Рамзана нах байъа аьлла, и аьлла, хIара аьлла бохуш", - латкъаме велира Кадыров "Грозный" телеканалан 2019-чу шеран Лахьан-беттан 5-чохь нохчийн маттахь арахецначу керлачу хаамашкахь.\nИ доллу шен къамел оьрсийн матте а доккхуш довзуьйтуш хилча, хIуттур варий-те политик иштта маьрша къамел дан?\n"Нагахь санна, ша аьлларг оьрсийн маттахь дийцинехь, я оцу сохьта адеквате оьрсийн матте гочдинехь, церан юхабовла аьтто хир бацара, даим а шаьш ма-дарра. Стешха юхабовлу уьш: оха ишта ца элира, Кадыров кхин ала гIертара, бохуш. Доьзалехь нанас шен бер човхош, "ас вуьйр ву хьо" алар санна, бух боцуш ду бохура. Бакъ ма дац иза! Массарна а хезаш, министрийн кабинетца кхеташо дIахьочу заманчохь дина къамел ма дара иза", - дуьйцу "Мемориалан" программийн координаторо Орлов Олега (Оьрсийчоьнан Iедалша "Мемориал" арахьарчу агентийн тептаре яьккхина, "Мемориал" реза яц цунна.-редакцин билгалдаккхар).\nКадыровн пиар-сервисаш дика кхета, оцу кепара дIахьедарш Оьрсийчоьнан ладогIархочунна аьлла цахиларх, тIетуху бакъоларъярхочо. Цундела нохчийн маттахь бен ца дуьйцу цара.\n"Кадыровн къамелаш Нохчийчохь бехачарна лерина ду, уьш кхеро беза, царна дIахаийта деза, ша да вуйла а, шена хеттарг бен ша дуьйцур доцийла а. ШолгIа аьлча, и кхерамаш тийсар нийсаллица хьежа а беш хуьлу, къаьсттина журналисташна, бакъоларъяорхошна, муьлхха а критикашна, Нохчийчохь долчуьнца бала болчу муьлххачунна а аьлла", - кхин дIа дийцира Орловс.\nБакъоларъярхочунна ца хаьа нохчийн мотт, делахь а, цуьнан кхерамех дика кхета иза: "Сан доттагIаша а, белхан накъосташа а дерриг а гочдо суна, тIаккха кхета со, сайна туьйсучу кхерамех а".\nКъилбаседа Кавказерчу "Iазапашна дуьхьало латточу Комитетан" офисан куьйгалхочунна Аламов Мохьмадна хетарехь, Оьрсийчохь тахана куьйгаллехь болчийн йолчу позицица, Кадыровн дешнаш гочдарх а, кхерамаш тийсарца дерг хийцалур долуш дац.\n"Цуьнан кхерамаш бахьана долуш масех дIахьедар дира, - дагадоуьйту Аламовс. - Бакъоларъярхойн а, журналистийн а аьрзнаш Инарла прокуратуро Нохчийчуьрчу прокуратуре дIахьийсадо, ткъа царна низам дохийна меттиг ца го цаьрца. Суна хетарехь, нагахь санна, кхечу регионан куьйгалхо оцу кепара лелча, цунна могуьйтур дацара, ткъа Кадыров Рамзанца дерг - цхьа къаьстина хIума ду".


ГIалгIайчоьнан Лаккхара кхел\nСтохка Чиллан-баттахь харцхьалелла доьзална тIе эхь даийтина аьлла, масийттазза урс тоьхна, шен йиша Евлоева Елизавета йийначу шкова Могушков Магомедбаширана ши шо лаьцна даккха хан тоьхна ГIалгIайчохь: Магасерчу кхело сацам бина цо адам дийна чIогIа оьгIазвахна аффектехь волуш аьлла.\nИ кхелам сацам бина хилла кхушара Товбеwа-баттахь, амма цуьнах лаьцна хиъна хIинцца. Суьдан сацамана тIе тидам бахна "гендеран ницкъ барна дуьхьал 16 де" цIе йолу информацин кампани дIахьуш йолчу "Правовая инициатива" проектан ("Правовая инициатива" арахьара агент лаьрра ю Оьрсийчоьнан Iедалша; вовшахтохаралла оцу сацамна реза яц. – Ред. билгалдаккхар.).\nОцу проектан адвокаташна хета и тайпа зуламаш дар, адамаш дайар ду аьлла, цабезам хиларан бух тIехь.\n"Правовая инициатива" тобано биглалдоккху "сий лардон адамаш дайар" тахана а хуьлуш хилар а, ткъа бехке берш баккъалла а таIзар дарх кIелхьара бовлуш хилар а.\nЕвлоева Елизавета нисйеллера марехь болу зударий вон лела карзахабохуш, ткъа цул тIаьхьа, шаьш яьккхинчу видеоца шантаж а еш, ахча доккхуш хиллачу бандан декъашхо Альтемирова Iийса лоцуш полицино яьккхинчу видео тIехь.\nПолицин белхахочо Холухоев Дауда социалан машанашкахь зорбане яьккхинера и видео. Холухоевна 1 шо 9 бутт хан туьйхира и зулам дарна колонехь-поселенехь даккха, амма кхел йоьдучу чохь дIахийцира иза, тоьхна хан талламан изоляторехь цо яьккхина хилар тидаме а эцна.\nМогушков Магомедбашира видео тIехь шена гина йиша йийра, ткъа цул тIаьхьа каравахара полицина, ша къера хилла тIевар аьлла кехат а кечдойтуш.\nШинарин дийнахь, Лахьан-беттан 30-хь Дагестанехь кхело шолгIа а 2 шо хан туьйхира МВД-н хиллачу белхахочунна Велагаев Тагирана шен зуда ерна. Иштта кIеда таIзар дар а ду доьзна зулам дина хилла чIогIа оьгIазвахна аффектехь волуш, аьлла суьдхоша ларарца.


"Баккъал а Iазап дара ас лайнарг". ГIалгIайчуьрчу бераш дуьненчу дохучу центрехь зударий айпен барх\nДечкен-бутт 21, 2021\nЦхьа а сингаттам боцуш, исс баттахь бер кийрахь лелийначу 19 шо долчу Экажева Тамарин дахар шина декъе декъаделла. Лоьран ледарлонна а, цуьнан корматалла цахиларна а кхин цкъа а бер хир дац цуьнан. Тамара йоцург а, оцу лоьран бехкех дуккхаъчу тешаша дийцарехь, кхин а масех зудчун могушалла ийгIина. Кавказ.Реалии сайто къастийра, тIаьххьарчу ворхI шерачохь, ша ГIалгIайчоьнан коьртачу "роддоман" – бераш дуьненчу дохучу перинаталан центран куьйгалле еачхьана, лоьро-гинеколого Халухаева Людмилас билггал талхош буй-те зударий.\n"2019-чу шеран Дечкен-беттан 16-чохь дарбан хIусаме ялийра со, кIира даьлча этIа а еш, кIант дуьненчу ваьккхира ас, - дуьйцу 20 шо долчу ГIалгIайчуьрчу яхархочо Ужахова Тамарас. – Цхьа а проблема йоцуш, атта лелийра ас и кIант, доьзалхочух йолуш. Операци йинчул тIаьхьа сан дагар хьаладелира, чIогIа вон дара суна. Со санна этIийначу зударшка хьоьжура со, дерриг а дика дара цаьрца, ткъа со меттах а ца хьалора. Сайн бере хьажа йоьдучу хенахь а, лазар теден молха а молий, йоьдура".\nТамарас дийцарехь, лоьраша ишта хуьлуш хуьлу операци йиначул тIаьхьа, сагатдан хIума дац, кеста гIоле хир ю бохуш хиллера цуьнга. Дагар дIа-м муххале а ца долура, кхин а лазарш тIекхийтира цунна: доллу дегI дистинера Тамарин, куьйгаш а, когаш а, гай а цхьана. Лоьраша тIе а хIуьттуш, араяхар муха ду хьан хоьттура цуьнга, кIира а хиллера иза ца яхалун. Кхуьнан гай тIетеIадора цара, Тамарига лазаршна са а ца детталуш.\n"КIира даьлча УЗИ яккха цхьа дика лор валийра, сан йоIах доллург талла, - дуьйцу Тамарин нанас Хьавас. – Кхераеллачу цо элира, цуьнгахь вон хьал ду, кийрахь дIовш даьлла тIуналла дагтIе кхочуш ю, катоьхна юха а этIон еза аьлла. Цул тIаьхьа реанимаци чу йигира иза, тIуналла дIаяьккхича гIоле хир ю аьлла".\nХьавас бахарехь, центран коьртачу лоьро Халухаева Людмилас тIекхайкхинера иза. Кхин а лоьраш чохь а болуш, цо дIахьединера, шаьш операци ца еш севцца, кхунца дагадовлархьама. Кхуьнан йоьIан кийрахь инфекци хиллера, беран цIа дIа ца даьккхича ца довлу шаьш аьллера. Цхьа харжам битинера нанна: беран цIа дIадоккху шаьш, тIаккха бен йоI дийна юьсур яц аьлла. Иза дIа ца даккхахь йоIана кхерам хилар билгалдоккхуш.\n"Кхечу дарбан цIийне иза дIайига лууш дара тхо, амма тхоьга элира, иза лийр ю, мегар дац. Дуьххьара операци яле а дара тхо иза кхечухьа дехьаяккха лууш, хIетахь а ца магийра тхуна цара. Иштта гIуллакх доьрзур дуй сайна хиънехь, ас цигахь юьтур яцара иза, кхечанхьа дIайигина хир яра", - холчухIоьттина дуьйцу нанас.\nТIаьхьо, оцу центран белхахочо къайлах аьллера Хьавага, цхьа а инфекци яцара хьан йоIаца, иза бакъ хилар тIаьхьо анализаша а гайтира, хIунда аьлча оцу исс баттахь лоьрийн тергонехь яра Тамара. Йа могушаллица цхьа а сингаттам болуш а яцара. Бер схьа а эцна, лоьро кхуьнан йоI дIатоьгучу заманчохь, дийцинера Хьавага, беран цIа а, чуьйраш а цхьана тегна хиллера. Оцу бахьанаца могушлла ийгIинера Тамарин. Иштта ма диталаш и гIуллкх бохура шега оцу лоьро, дуьйцу Тамарин нанас.\n"Дуьххьара шен 19 шо долуш нана хилла и йоI, лоьран бехках кхин бер дан йиш йоцуш йиси-кх, - боху лоьро Эсмурзиева Заринас. - Халухаеван ледарло ю кхузахь. Иза бехкехиларх тоьшаллаш а ду, амма цхьаннан а бала бац цуьнца. Оцу йоьIан доьзало гIуллакх прокуратуре делла, амма, суна хаарехь, циггахь сецна а ду".\nДайинчу кехатан къайле\nЭкажева Хьавас бахарехь, инцидент хиллачул тIаьхьа, маса Наьсаран прокуратуре арз дира цара. Коронавирусан дуьххьарлера тулгIе йоьду хан ю иза, массо а пачхьалкхан белхан меттигаш къевлина яра, цундела аьлла хиллера Хьавага, гIуллакх тIаьхьо толлур ду шаьш.\nТкъа "тIаьхьа", Хьава юха прокуратуре еача, цуьнга аьллера, шун рагI тIекхаьчча, тIекхойкхур ду шу.\n"Кехаташ Оздоев Iелас зуьйш ду элира соьга, амма кхин деш хIума дацара. Юха а шо довш прокуратуран неIаре яхара со, оха чуделлачу арзан йист яьллий хатта. Секретаро боху соьга, ахь цхьа кехат чуделла а дац. Сан тешаш а ма бу, арз чулуш гина. Бахьанаш хьийзийра цара, гIуллакх ца талла. Ас иштта дуьтур дац и гIуллакх, документаш сан карахь ду", - оьгIазоьху Хьава.\nХьаван йоIа Тамарас дагалоьцу, ша дарбан хIусамера цIа еанчул тIаьхьа, хьал дика цахиларна Халухаева Людмиле ша телефон тохарх. Кхуьнца къамел а дина, ша хьожур ю хьоьга аьлла, жоп а делла, цхьана стагаца къамел дан йолаеллера лор, ша телефон дIа ца яйиний а ца хууш. Доллу къамелан теш хилира Тамара.\n"Ша телефон дIаяйина моьттинера цунна. Ларамза хезира суна кхин дIа хилла къамел. Мила яра иза, стенна еттара цо телефон, хаьттира лоьре оцу стага. "Ас беран цIа дIадаьккхинарг ю иза. Прокуратуре арз дина цара суна, амма церачух гIуллакх хир дац" элира Халухаевас. Цхьа шело хьаьдира соьга. Иза бехке йоцийла суна хууш ца хиллехь а, цхьа хIума ду – шен бехк бацахьара, белхан хан йоцушшехь, соьга хьажа йогIур яцара иза", - боху йоIа.\n"Сан доллу дахар талхийна цо"\nДуьххьара а, йа тIаьххьара а хилларг дац иза. ВорхI шо хьалха, Сунжан кIоштарчу дарбан хIусамехь оцу лоьро операци йинчу кхечу зудчунна а доккха зен динера цо могушаллина\n"Сайн хенна дарбан хIусаме ялийнера со, дерриг а дика дIадоьдуш дара сан. Хьан беран кхуьуш йолчу кепехь гипокси ю элира цо, йина КТГ а, йа УЗИ а йоцуш. Цундела этIийна, бер схьаэца деза бохура, - дуьйцу 30 шо долчу Оздоева Мадинас (цIе хийцина-Редакцин билгалдаккхар.). – Со дуьхьал хилира, ас сайн цIийндега телефон туьйхира, дагаяла Iалашонца. Сан карара телефон схьаяьккхира цара, къамел а хадош, дайн сан гIогIех тIара а тухуш".\nЛоьро психологица тIеIаткъам а бина, ша операцина реза ю аьлла, бертаза куйгъяздайтира шега кехатна боху Мадинас. ЭтIийначул тIаьхьа вон дара шена боху цо, ткъа шен латкъамаш лоьро тергамза буьтура, ишта хуьлуш хуьлу бохуш. Ша этIийначул тIаьхьа чуеанчу лор-йишас юьхь-дуьххьал элира шега боху Мадинас, ахь хIинца а йинчу операцех мах схьа ца белла аьлла.\n"Лоьраша хьоьга ахча схьало боху, элира цо соьга. Маьнги тIера гIатта а ца луш йисинера со, тIаккха цо ша сан тIоьрмигчуьра схьаийцира ахча", - дагалоьцу Мадинас.\nДийнна кIиранчохь де дийне хьал эшна догIура Мадинера, тIаьхьа "перитонит" диагноз хIотийра цунна. Беран цIа дIадаьккхира цуьнан а, амма ша ира ма хIоьтти, ницкъаллийн структурашка дIахьедира цо, цул тIаьхьа балхара йохийра, хIетахь Сунжан-кIоштарчу бераш дуьненчу дохучу цIийнан куьйгалхо хилла йолу Халухаева Людмила.\nБоьха ловзарш а, бераш дуьненчу дохучу хIусамийн тIом а\nКавказ.Реалии порталца къамел дан реза хилира ГIалгIайчуьрчу перинаталан центран лоьраш, шайн цIераш ца яьхчахьана. Цара дийцира махкарчу коьртачу бераш дуьненчу дохучу хIусамехь долчу хьолах.\nЛоьраша чIагIдарца, Сунжан-кIоштарчу дарбан цIийнера дIаяьккхинчул тIаьхьа Нохчийчуьрчу ТIехьа-Мартанан "роддоме" балха ийцира иза, амма цигахь а дукха ях ца елира.\nКхин дIа, Кавказ.Реалиина зударийн лоьро Эсмурзиева Заринас (цуьнан цIе кхийцина редакцино) дийцарехь, хIеттахь ГIалгIайчохь схьайиллинера перинаталан центр. Республикерчу ширачу "роддомехь" кIезиг бара лоьраш, цундела Халухаева маса дIаийцира балха. Цо урхалла дечу декъехь антисанитари ю, бер схьаоьцуш чевнаш йо, зударийн меженаш дIаяьхна дукха меттигаш бу. Эсмурзиевас дуьйцу, оцу доллучунна а таIзар ца деш йитира иза бохуш. Даим а къийсамаш хуьлура оцу центрехь. Вовшийн хуьйцуш, дIахIиттабора коьрта лоьраш, цкъа веанарг вовза а кхиале. Киношчохь санна хуьлура церан хийцабаларш, шантаж лелош, вовшийн ямартбуьйлуш, социалан машанашкахь фейкаш яржош.\n"Дарж къуьйсура цара. Коллективехь негатив латтайора церан къийсамо. Болх беш стаг а вацара, вовшашца тIемаш беш хиларна", - дуьйцу Эсмурзиевас.\nЭххар а центран куьйгалле кхечира Халухаева Людмила.\n"Керла белхахой схьаийцира цо, дуккха а шен гергарнаш (ши йиша а, ши ваша а,- дуьйцу кхечу лоьро. -Сунжан-кIоштарчу дарбан хIусамера иза дIаяьккхинчу хенахь цунна гIо дина хиллера оцу наха. Шен куьйгакIел балийнера цо уьш, шена тешаме болу, амма хIинца уьш а лууш бац цуьнан куйгакIел болх бан".\n"Бераш даларна кхоьру тхо"\nПеринаталан центрехь болх бечу кхаа лоьро латкъамаш бира Кавказ.Реалиига, молханаш а, медикаменташ а тоьаш яц шайн центрехь аьлла. Ур-атталла, чов тоьгу гIирс а лоьраша шаьш эца безаш хуьлу, йа гергарчарна тIедожадо эцар.\n"Бераш даларна кхоьру тхо. ЦIеххьана цхьа цаторийла хIоттахь молханаш хир дац. Оцу заманчохь йа бер, йа нана даларна кхоьру тхо, - дуьйцу Эсмурзиевас. – Вон хьал долуш цхьа зуда Iуьллура кхузахь, дукха цIий дIаихнера цуьнан, цундела сихха цхьа кочалла оьшура цунна чуйотта. Коьртачу лоьро боху тхоьга, глюкоза йотта, чекхъяллалц, кхинйолу кочалла эца шен таро яц".\nИштта лоьраша дийцарехь, Халухаева еачхьана зударийн лоьраша кхаьънаш оьцуш меттигаш бу, амма тергамза дуьту иза.\n"Дагадеъана зераш схьоьцу"\nМедикаменташ тоаме цахилар пациенташна хиъна ца Iаш, цуьнца йоьзна хало лоьраша а Iоьвшина. Пандеми яьржичхьана, индивидуалан стаг Iалашвен Iирс царна кхачийна бац, гIалгIайн меценаташа перинаталан центрна эцна масканаш, каранаш, костюмаш йоллушехь.\nДиллина кехат дахьийтинера белхахоша федералан Роспотребнадзоран урхалхочун Попова Аннин а, Оьрсийчоьнан а, ГIалгIайчоьнан а могушалла Iалашъяран министрашка а, кхинйолчу урхаллашка а. COVID-19 вирус яьржинчу юкъахь Халухаева Людмилас шога санитаран низамаш дохош хиларх, латкъамбинера лоьраша.\n"ХIетахь цуьнан ледарлонна дукха лоьрашна коронавирус кхеттера, церан гергарчарна а даьллера кхарех ун. ХIоразза а тхайна оьшу гIирс схьабехча, шаьш эца олура тхоьга Халухаевас. Ковидах ун даьллачунна компенсаци йоьхуш оха, кехат чуделча, белхан меттигехь шайх ун кхетта алий, тоьшалла де олура", - дуьйцу Эсмурзиевас.\nХалухаевас боху, центрехь проблемаш хилла яц индивидуалан гIирсаца, ткъа компенсаци ца елира ша боху, перинаталан центр "цIечу зонехь" цахиларна.\n"Тоьшалла дел, шаьш балхахь цомгаш хиларх олура ас. ЦIахь цомгаш хуьлий, кхуза богIу уьш, тIаккха ахчанаш доьху. Муьлхха а тхан пациентца хила тарло вирус, ткъа соьгахь хIун тоьшаллаш ду? Цундела атта дац, уьш белхан меттигехь ун даьлла бу аьлла, тIечIагIдан", - боху Халухаевас.\nДелахь а, Эсмурзиева Заринас бахарехь, прокуратуре аьрзнаш динчул тIаьхьа, цхьаболчу лоьрашна еллера компенсацеш.\n"Нах долахь латточу Iедалан бакъо ю тхан цигахь"\n"Гетагазова Любин гергара ю иза, цуьнгахула кхаьчна иза оцу дарже, - дуьйцу Дудургова Асета. – И массарна а хууш ду. Коллектив Iадийнера иза дIахIоттийча. Коьрта лор ю иза аьлла, тхайга схьахьедича, тхо дуьйлура, теша а ца тешара".\nЭсмурзиева Заринас бахарехь, Гетагазова Любовь республикехь "йоккха белхахо" лоруш ю. Цуьнгахула ду коьртачу даржашка хIиттор. Мехкан куьйгалхочун Калиматов Махьмуд-Iелин официалан сайтехь билгалъяьккхина ю Гетагазова, ГIалгIайчоьнан куьйгалхочун администрацин пачхьалкхан гIуллакхдаран коьртачу сервисан а, кадрийн политикан а куьйгалхо санна.\nЭсмурзиевас бахарехь, Халухаева Оьрсийчоьнан пачхьалкхан яхархочун бакъонца йоцушшехь коьртачу лоьран дарже хIоттйина. Ткъа Халухаевас ша ю боху Оьрсийчоьнан яхархо.\nКавказ.Реалиин аьтто ца хилира, информаци бакъ юй талла.\n"Нах долахь латточу Iедалан бакъо ю тхан цигахь, тхо лай санна лелош ду, хIумма а дIа ала йиш а йоцуш. Тхо ца доьлхуш меттиг а ца бисина: администраци а, министрийн кабинете а. Царна бен-башха дац. Цхьа а дегайовхо ца йитина тхуна. Министр цкъа а еана яц тхо долчу. Цуьнан гIовс хилира кхузахь, цо боху "дукха дика коьрта лор ю-кх шун, шайн болх бейша. Ткъа кхеташоне гулделча массаьргара а телефнаш схьайоху, цхьаъ дIаяздарна кхоьруш", - дуьйцу Эсмурзиевас.\n"Суна цкъа а дицлур дац хIара"\nЭкажева Тамара перинаталан центрера араяьлчахьана ГIалгIайчоьнан луларчу мехкашкарчу клиникашкахь йисина. Цуьнан нанас дийцарехь, дийнна оцу шарахь "лоьраша йитинчу цамгарийн тIаьхьенах" цIанъяла хьийза иза. Операци йинчул тIаьхьа дуьххьара клинике яхначу Тамарина хаийтира, беран цIа дIадоккхучу хенахь, цIарна а цхьана дIалаьккхина хиллера цуьнан. Ткъа Тамарина хаийтина а ца хиллера.\n"Тхоьга боху, хIун ду цигахь цара лелориг, бераш дуьненчу доху хIусам яц иза-м, нах бойъу меттиг ю. Ма дукха зударий а, бераш а оьху тхо долчу цигара бохура тхоьга, - дагалоьцу Экажева Хьавас. - Ростоврчу цхьана клиникан декъан куьйгалхочо мохь хьоькхура: "Тракторца хьеша оцу тайпа лоьраш", бохуш. БIаьргех хи даьллера цуьнан, цхьана йоIах дог лезна. ЧIогIа препараташ а йиттина, цуьнан чуьйраш а, Iонжар а, доIах а, жаннаш а хIаллакдинера лоьраша. Нагахь санна, шу кхеле довлахь, ша тоьшалла дийр ду аьлла, дош делира цу лоьро".\nШен цхьаъ бен воцу доьзалхо кхиош ю тахана Экажева Тамара. Кеста шо кхочур ду кIентан, амма 20 шо долчу жимчу зудчун кхин цкъа а бер хир дац. Цул совнах, цо бахарехь, хьала-охьа а ца таIало иза, лартIахь лела а ца ло, даим а лазаршца хуьлу.\nКест-кеста дагарш лаьтта, лоьраш цIа кхийкха безаш хуьлу, дарбан хIусамехь хIара массарна а евзаш ю, хIунда аьлча, лазарш теден мехий цигахь доьттуьйтуш хиларна даим а. Кхин башха гIо а ца до цара а хIинца. Организм дIайоьлла.\n"Сайн кIант а ца лелало соьга. Иза кара а эцна, хьаста де а дац сан. Сан мардас а, маьрйишас а лелош ву иза. Соьга далург хIун ду – кIант вузор, иза а йижина Iаччуьра. Кертахь гIуллакх дан а зуда яц со, юург йо аса, пхьегIа а юьлу, кхиндолчунна – могушалла ца тоьа", - дуьйцу Тамарас.\nКавказ.Реалиин корреспонденто бераш дукха леш хиларх шега хаьттича, кхин дIа жоьпаш дала реза ца хилира Халухаева Людмила. Кхин цуьнца зIе тасар а ца хилира, мессенджерехь цо блок хIотторна.\nМатериал зорбане йоккхучу хенахь, ЭкажевгIара бахарехь, ГIалгIайчоьнан прокуратурано кхеран гIуллакхна тIехула цхьа а гIулч ца яьккхинера. Цара чуделла кехат "кхин кара а ца дира".\n"Суна цкъа а дицлур дац цара динарг, - дагалоьцу Тамарас. – Цара суна тIехь бинарг ницкъ бара, олийла ду-кх сан. Амма и дерриг а тIечIагIдан сан аьтто бац, со йоьлхуш, ас йитахьара бохуш, дехарш дешшшехь, цара палати чуьра араяьккхина сан йиша йоцург, кхин сан теш вац. ЧIогIа шога, дера яра соьца лор-йиша. Баккъал а, Iазап дара ас лайнарг".


Швейцарин набахтехь кхин а соцур ву Чагаев Булат\nСтигалкъекъа-бутт 01, 2012\nШвейцари -- "Ксамакс" футболан тобан долахо хилла волу Чагаев Булат Невшателехь матч йолаялале хьалха, 27ГIа2011\nДечкен-баттахь дуьйна Швейцарерчу набахтехь ву нохчийн совдегар, "Ксамакс" футболан клубан долахо хилла волу Чагаев Булат. Цигарчу Iедалхоша иза бехке во, ша эцначу футболан клубан ахчанашца бозбуанчаллаш лелорна.Чагаев Боулат Охан-бутт чекхболуш набахтера дIахоьцур ву аьлла вара. Амма иза кхин дIа а лаьцна вуьтуш сацам тIеэцна Швейцарин прокуратуро.\nОхан-беттан 30 набахтера ара вала везаш вара Чагаев Буолат. Женеверчу набахтера иза араваларе хьоьжуш, гулбелла меттигера журналисташ а, ткъа иштта Чагаевс Ксамакс футболан клуб эцчахьана а цу хIуманна реза боцуш хилла а, «Чагаев куьйгана цIена воцу стаг ву, цуо вайн футбол хIаллакьйийр ю» бохуш, дуьхьалонан акцеш дIакхехьна болчу жигархойх масех стаг а вара. Бакъду церан массеран а юхаберза дийзира. ХIунда аьлча Чагаев Болат кхин дIа а набахтехь латто сацам бина меттигерчу кхело. Мел кIезга а аьхкан Товбеца-бутт чекх баллалц маьрша волуьйтур волуш вац иза.\nЧагаев Болатан седа Швейцарин футболан лакхенехь гучубалар а, иза кхин хье ца луш божар а цхьана шарана чохь нисделира. Цкъа хьалха хIинцалца схьа шуьйрачу юкъараллин кхин хIара аьлла вевзаш ца хилла волу и стаг дийнахь а, буса а аьлча санна Нохчийчоьнан куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна уллера дIа ца волуш, телевизионашкахь ган волавелира Нохчийчоьнан бахархошна.\nМичара ваьлла а ца хууш, цхьа цIеххьана Кадыровн уггаре а гергарчу накъосташна юккъехь нисвелира иза, даима а иштта хилча санна. Иза цу кепара гучуваьлчахьана дIадоладелира «Терек» футбол клубехь дуьненчохь цIеяххана болу футболхой гучубийлар а, «Терек» клубан коьрта тренер голландхо Гуллит Рууд хIоттор а, Соьлжа-гIала доттагIаллин матч ловзон Марадона коьртехь а волуш гIарабевлла болчу футболан седарчийн тоба яр а. Ша Чагаевс гуттар а чIагIдора, ша Кадыровн доттагIа а, нанас ца вина ваша а ву бохург. Бакъду, и ирсе зама дукха еха ца лаьттира.\nМассо а цецвоккхуш Швейцарера цхьана жимчу Невшатель гIалара Ксамакс цIе йолу футболан клуб а эцна, Нохчийчура дIа къайла ваьлла волчу Чагаев Буолатана тIаьхьа тайп-тайпана эладиттанаш даржа доладелира. Цуо Терек футбола клубан ахчанаш диина бохуш дуьйцура, Кадыров Рамзанца шен долчу доттагIаллех пайда а эцна, цуо шех тешийна долу рицкъанаш лечкъийна бохуш а хезара.\nТкъа Нохчийчоьнан спортан министр волчу Алханов Хайдара, цу доллучунна а тIе мухIар тухуш санна, интервью елира журналисташка, Чагаев Нохчийчура тешнабехкаца къайлаваьлла волу, куьйгана цIена воцу бозбуанча а, жоьлга а ву, иза Кадыров Рамзанан доттагIа я ваша муххале а вац, аьлла.\nЦу муьрехь Швейцарехь а гIуллакхаш дела денна тишлуш дара Чагаевн. Аьлча а, цуо эцначу Ксамакс цIе йолчу футбол клубан дара-кх. Совдегаро цкъа хьалха клубан куьйгаллера масех стаг дIаваьккхира, шен накъост волу Сатуев Ислам цу куьйгалле а хIоттош. Цул тIаьхьа масех футболхо а цIа хьажийра.\nГIовгIане хилира иштта Чагаев Ксамаксан цIе «Ксамакс Вайнах» бохучуьнца хийца гIерта боху хаам а, Чагаевс футболхошна кхерамаш туьйсу, рогIерчу ловзарехь цара толам ца баккхахь, цуо ша уьш бойъур бу аьлла, боху хаамаш а.\nЭххар а совдегаро Нью-Йоркан Банкан кехаташца бозбуанчаллаш лелийна, шен долахь доцу ахча ду моттийтархьама бохург гIарадаьлча Швейцарерачу полицин собар кхачийначух тера дара. Дечкен баттахь Чагаевн долахьарчу масех фирмехь а, ткъа иштта Ксамаксан офисашкахь а лехамаш бира Iедалхоша, ткъа ша Чагаев, лаьцна, набахте хьажийра.\nХIетахь дуьйна чувоьллина латтош волу Чагаев аравакха гIерташ къахоьгуш бу цуьнан адвокаташ. Амма цхьаболчу тергамхошна хетарехь, Чагаевна шена кхерамазох хир дара, иза Швейцарерчу набахтехь мел ву. ХIунда аьлча, нагахь санна иза ша мукъаваьлчу дийнахь сихонца Швейцарера дIа ца водахь, иза Iедалхоша нуцкъаха Оьрсийчу дIахьажон там бу, цуьнан виза чекхяьлла хилар бахьана долуш. Ткъа Оьрсийчохь а, Къилбаседа Кавказехь а цунна церг ирйина Iаш шортта нах болчу тера ду.\nЧагаев Булат кхин а набахтехь вита сацам бина Швейцарин прокуратуро


Шинан пачхьалкхан махкахо хилар дихкина ду Австрехь. Амма къайлаха Оьрсийчоьнан паспорташ дохурш бу цигахь политикан тховкIело елла нах, коьртачу декъана нохчий.\nАвстрехь, цу махкарчу паспортаца цхьаьна кхечу пачхьалкхан паспорт лелош гучубевллачарна гIуданаш алсамдаха Iалашо ю меттигерчу Iедалан. Нагахь и дахь, къайлаха шишша паспорташ лелочу бIеннаш нохчех хьакхалур ду и гIуда.\nВенерчу кхозлагIчу кIоштахь сирачу басахь йолу немцойн маттахь шех Югендстиль олучу модернан стилехь йинчу гIишлонан кевберте. УьйтIахь, неIаран бертехь лаьтта масех нохчо, ши-кхо зуда, божарий, гIудалкхи чохь бер. Горгаличухула декачу оьрсийн маттарчу озо мас-масех вохуьйту, гIишлонна чу бовлуьйту нах.\nЧоьхьа бевлла хьалхарчу мIаьргонашкахь хетало хьо Соьлжа-гIаларчу цхьаьна кIоштан паспорташ лучу хьукмате кхаьчча санна – чоь юьззина нохчийн къомах нах бу, карахь цхьацца кехаташ а долуш, гIенташ тIехь хевшина а, пенаца дIагIоьртина лаьтташ а, хьукматхо схьалуьйчу корана хьалха гулбелла а.\nМаршо радио цигахь нисйеллачу дийнахь боккъал а нохчийн къомах доцург а цхьа а адам дацара оьрсийн векалтехь, ур-аттала цхьа оьрси а.\nРайзнерштрассе 45 Iуьллучу оьрсийн векалтин консулатан гIишло дика евза Австрехь бехачу нохчашна. Оьрсийчуьра а, оьрсийн Iедалийн харцонех а бевдда болу и нах Австрерчу оьрсийн Iедалийн туьше бахкийна долу бахьанаш тайп-тайпана хуьлу.\nАмма царех доккхах долу дакъа цигахь, цу адресца, шайна оьрсийн дозанал арахь лелош долу а, Оьрсийчохь лелош долу а паспорташ даха, ткъа шайн берашна – шайх метрика олуш долу бер даран тоьшаллаш дахийта баьхкина бу.\nИ документаш доккхачу декъехь Австрин Iедалийн бIаьргашца дийцича иллегале дохуш ду, хIунда аьлча меттигерчу низамашца цхьаъ бен паспорт хила йиш яц Австрин вахархочун - цигарчу конституцино доьхку шин пачхьалкхан олалла цхьатерра цхаьна хенахь лелор.\nЦундела Австрехь хан яьккхина, цу пачхьалкхан низаман бехкамаш кхочуш а дина, цхьанна австрихочун паспорт деллехь, цо оцу сохьта охьадилла деза шегара кхечу пачхьалкхан паспорт а, цуьнца цхьаьна кхечу пачхьалкхан олалла а.\nБакъду, цхьа могIа башхаллаш ю цу низаман. Аьр вай, шина пачхьалкхан паспорташ дита йиш ю цIарна цIеяханчу исбаьхьалхойн а, спортхойн а, Австри пачхьалкхан уьш шен бахархой хиларх дозалла хеташ болчу.\nМасала, опералакхархо Нетребко Анна ю иштачарех цхьаъ, оьрсийн, австрихойн олаллехь йолу. Шварценеггер Арнолд а ву, Цхьаьнатоьхначу Штатийн, Австрин паспорташ долу.\nИштта цхьа могIа кхин а. Нохчий, мухIажарш а бевлла Австре схьабаьхкина болу, цу могIаршлахь бац. Бакъду. Нохчашлахь шуьйра даьржина ду бIостанехьачунах тешар - мухIажаршна мегаш ду ши паспорт лелон бохуш.\nМаршо радиоца къамел динчу Венин яхархочо Сугаипова Заргана дийцарехь, цо шена а, шен доьзалхошна а австрихойн паспорташ схьаоьцучу хенахь меттигерчу хьукматхочо иза кхетийра, оьрсийн олалла мухIажарша охьа ца диллича а хIуммаъ дац, тIеман бахьанца а боцуш, хазахета я болх лохуш Австре баьхкинчу мигрантех бен хьакхалуш дац иза охьадилла дезар, аьлла.\nСугаипова Зарган: „Ас сайн кехаташ чулучу хенахь хаьттира кхузарчу белхалчуьнга, сан Оьрсийчоьнан олалла ду, иза хIуммаъ дуй, аьлла. Цо со мухIажар хиларна иза проблема яц элира, ши паспорт лелон ца магар мигрантех бен хьакхалуш дац, аьлла. Со цIайоьдучу хенахь ас кхузара арайолуш кхеран паспорт гойту, Оьрсийчу дIакхаьчча оьрсийнарг гойту, хIинцалца схьа цкъа а цхьаммо а хIуммаъ аьлла-м дац соьга“.\nСугаипова Заргана ма-аллара, мухIажаршна ши паспорт лелон магийна ду бохучух тешаш дуккхаъ нохчи бу Австрехь. Бакъду, меттигерчу пачхьалкхан олаллех долчу низамехь и тайпа магор хьахийна дац.\nИ бохург дац, Iедалхошна мухIажарша а, мигранташа а къайлах-къулах шишша паспорташ лелор ца хаа бохург а, низам йистах а дуьтуш, иллегале манипуляцеш лелон таронаш нахана карош хилар Iедална къайле ю бохург а.\nКху деношкахь туркойн орамаш долчу иттанаша эзарнаш наха, шайгахь а иштта легале а доцуш шишша паспорташ хиларна Эрдоганехьа кхаьжнаш тиссина хиларна Австрин лакхарчу хьукматхоша а дийцаре даьккхина паспорташца а, пачхьалкхин олаллица а бахархоша лелош долу бозбуанчаллаш.\nАвстрин чоьхьарчу гIуллакхийн министро Соботка Волфганга дIахьедар дира кхаари сарахь, шен министралло талламаш болор бу, нохчаша а, туркоша а, кхечу къаьмнаша а шишша паспорташ муха леладо бохучунна аьлла.\nЛегале а доцуш шина пачхьалкхан паспорташ лелош гучубевллачарна 5000 евро гIуда тохар а, цаьрга оцу сохьта Австрин паспорт дIадаккхар а юккъедаккха дагахь ю шен хьукмат, элира министро.


"Сан вешина (дена, шичина...) йогIуш тоьхна хан"\nКуьрчаларчу а, гонахарчу а яртийн 14 вахархо набахте хьажор Iаьткъинчу наха Соьлжа-ГIалахь шаьш хIоттор бу баьхна гулам кIирандийнахь ца хIоттийна, ткъа юридикан гIирсашца шайн бакъонаш Iалашъян гIорасиз бисина кегийрхой тIелета полицина, кхидIа летар а бу, аьлла хета "Мемориал" центрна. Оцу хьокъехь шаьшлахь хилла дискусси яржийна интернетехула бакъоларъярхоша.\n"Кавказский узел" сайто, WhatsApp-ехула яьржинчу видеона тIе а тевжаш, хаам баржийра, Шеларчу кхело Куьрчалан кIоштарчу а, гонахарчу кхин массех юьртарчу а бахархошна терроризм бехке а еш, 9,5-10,5 шераш тоьхна набахтехь даха, аьлла.\nХиламо дарбинчу наха оццу WhatsApp-ехула мехкан бахархой кхайкхира Соьлж-ГIалахь протестан барамаш гIовтторе. Амма дIадахначу еарийдийнан сарахь мехкан телевизионехула Iедалхоша емалбира кхайкхам баржийна нах. Ишшта, гайтира набахте хьовсийначийн гергарнаш –шайн берашна, вежаршна "йогIуш тоьхна кхело хенаш", элира цара телехьовсархошка.


Коджаэлера арабаьхча, стенга баха беза нохчийн мухIажирш?\nТIеман кIуьрлахь некъаш ца хоьржуш, шайн аьтто боллучу агIор, Малхбузе, Малхбале, дIасахьаьлхина, кхаьч-кхаьчначохь охьахевшина нохчийн мухIажирш шина башхаллехь беха тахана. Европе кхаьчнарш – бухарчу Iедална баркаллашкахь, Iаьрбийн мехкашка я Туркойчу биссинарш – белхаршкахь.\nХIан-хIа, вац хьоло кураваьккхина хIора а «европахо», бу царалахь ирс-аьтто ма-хетта ца карийнарш а. Амма дуста диллича, алсамо леткъамаш хеза Малхбалерчу мухIажиршкара. Ша аьлча, Туркойчуьра.\nМаршо Радионо лурчах бIаьста йийцира туркоша тIеэцначу, аьлча а, тIеэцча санна царалахь бехачу кху заманан мухIажирех лаьцна. Итт шарал сов Туркойчохь зама токхучу эзарнашна, мехкан бахархой беш, делла дацара паспорташ. Уьш дацаре терра я балха баха а, я мехкан бахархой санна баха а аьтто боцуш, хан йоккхура. ХIетахь тхан материалаш араевлла дукха хан ялале бIеннашна паспорташ делира Туркойчоьнан Iедало.\nТуркойчохь хIара санна тишачу кемпашкахь кхебира нохчийн мухIажирш 10 шарахь.\n... Тахана дукхахберш буй-те аьлла, Туркойчоьнан бахархой бу уьш – дукхахболучарна елла махкахь баха бакъо. Дукха нохчашна карийна болх-некъ, аьтто баьлла хIусамаш лаца, цхьаболучарна - эца. Амма оцу бакъонца лара ца бийраш а бисина тIех дукха.\nШатайпа мисканийн кхоллам бу Истамулехь 15 шо сов хьалха шайнна кхоьллинчу кхаа каппашка - Фенербахче, Умрание, Бейкозе – дIатарбина баьхначу нохчийн. Цигахь 11 шо даьккхийтина цаьрга. Да хьоьгур воцчу хьелашкахь яхьна шаьш и зама, дийцира оцу кхаа лагерехь хан текхначу нехан хьалханчас Аллатов Сайд-Iалис.\nАллатов: «Пхеа шарахь, серло йоцуш, газ йоцуш, шина сахьатанна бен луш хи доцуш, школа йоцуш, бераш доьшуш а доцуш, даьхна мухIажирийн кхаа кхуьпахь.\nКавказан диаспорера нах ара а бевлла, Туркойн парламентан 25 депутат меттах а ваьккхина, тхуна хи а, серло а ялаяйтира, школа еллийтира.\n2010-чу шарахь тIамо бохийначу нехан гIуллакхаш лелош йолу Хонкарара комиссариатан векал Анна Лилия Френч, Истамулера Цхьанакхеттачу Къаьмнийн организацин векал ОьздогIру Фуат, министрийн кабинетан цIарх Гергара къаьмнаш вовшахтухучу министраллера, чоьхьарчу гIуллакхийн министраллера векалш баьхкира тхан кемпашка.\nЦара шаьш ЭрдогIана дахкийтина, къинтIера довла хIинццалц вочу хьелашкахь кхабарна, шаьш петарш лур ю, болх лур бу, шайнна фирма йиллина, процент а йоцуш кредиташ лур лу шуна, аьлла, 2011 шарахь тхо кху Коджаэли, Хонкарна 80 километр гергахь, дIатардира, 113 доьзал".\nМуьлхачу а махка воьссинчу мухIажире хатта догIу, иза ша тIеэцначу нахана юкъахь вехаш, цо стенна ца Iамийра бухара мотт, стенна ца гIиртира дахаран некъ бухарчу хьелашца боза, деша, ваха Iама. Амма хаттар догIуш а дац дан Аллатов Сайд-Iалига ладоьгIча. Бакъду, цуьнан шен аьтто баьлла мотт Iамо, цундела а ву иза Истамулерчу лагершкахь баьхначийн лидер.\nАллатов: «Адаптаци ца йина кхузарчу нахана, царех 5 процент а туркойн мотт хууш бац. ХIунда аьлча, 11 шарахь Iийна кемпаш къевлина яра, кевнехь жандармаш а лаьтташ. Болх бан бакъо йолуш цхьа да вацара. Болхбеш лаьцнарг, чувуллуш вара. Иштта Iийна бу хIара нах".\nКхидIа Сайд-Iалис дуьйцу шаьш лагершкара стенга кхачийра, хIинца цигахь хIун хьал хIоьттина.\nАллатов: «Коджаэли, кхуза схьадалийча, дуккхаза а бехира оха Iедале, кху нахана адаптаци яхьара. Кемпера арахецарх, кхарна мотт ца хаьа, белхан корматаллаш а яц. (Со суо кхелан гочдархо ву, сан меттанашца яц проблема, сайна рицкъ даккхалуш ву, делахь а дог лозу вайн адамех).\nТIамо галбаьхна бу хIара нах, хIинца а меттабахказа бу. Могуш а бац. ХIинца тхоьга кхузара дIагIо, мехаза деха хан чекхъяьлла боху. Жандармаш а балош баьхкина, газ, хи сацийна кхаа-веаннан. Тхоьга петаршкара арадовла я уьш дIаэца боху, 120 эзар лиранех ($40 000 гергга), тхоьгахь оццул ахча хуьлийла а дац. ХIун дан деза оха? Цуьнан бала а бац".\nПхи шо бен дац Туркойчу шен шина бераца еъна Айза а бухарчу мухIажирех дIатоьхна. И доьзал гIиртина ма-хуьллу махках бола, цунна пайде хила. Амма, тамаше делахь а, ца гина иза цкъачунна мехкан дайшна.\nАйза: «Iедало, тхо хала дохку, интеграци оьшуш ду, аьлла, деш цхьа гIо дац. Сан кIант кхузарчу нохчех, Илимтепера, духхьара эскаре вахара. Уггаре халчу меттехь - Кобанехь, Шемин дозанехь хадечу эскаршкахь хилла. Зуда ялийна ву, балха ваха меттиг яц-кх цунна. Масситта метте вахана, ларттIехь ахча схьа ца ло.\nХIун дийр ду? Иштта ситуаци йолуш дуккха а бу кхузахь. Iедало тхуна цхьана а агIор деш накъосталла дац. Тхоьга арадовла боху хIусамашкара, деха меттиг аукционе а яьккхина, юхкуш ю".\nДукха нохчашлахь лела цхьа алам, олу дозанал дехьабевллачу нохчех, керлачу меттигашна реза а ца хилла, юхабаьхкинарш кIезиг бу. Иза мел бакъ ду къастон, яц вайгахь статистика.\n10-12 шераш даьхна нохчийн мухIажирша хьелашна беркъачу Туркойчуьрчу кемпашкахь.\nДа-нанас итт шо, ша пхи шо Туркойчохь а даьккина, цигахь дешна а, Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн организацехь талмаж болхбина а ву Мальсагов Изновр. Доьзал дIабахна Туркойчуьра юха, Нохчийчу, цIахь беха хIинца.\nИзновра бакъдо оцу махкахь дуккха а дIатарбелларш а, и дан гIора я бухарчу Iедалера гIо ца тоьанарш а хилар.\nМальсагов: «Баха кехат даларх, дахар оцу нехан хийцалуш дац. Верриг а цхьана фондо я наха лучу сагIийна тIехь бара, со а тIехь, тхан чуьранаш а тIехь. ТIаьхьо со Антале балха вахара.\nВайн нахана 2013-чу шарахь паспорташ делира, 6 шо сов цигахь бехачарна. Пенси а, берашна ахча а дала долийра.\nГIора доцуш, тIамо могашалла талхийна а бу цигахь нах, церан болхбан де дац. Болх бича а, алапа ца луш меттигаш а ю. ГIишлошъеш къахьоьгу, ахча схьа ца ло, ца ло, хIорш цхьанхьа а язбина бацарна. МухIажирша финансийн урхаллера "вергинумара" - ял яларан ноьмар - яккха шайна аьлча, иза дош а ца хета.\nЗуда-ялош, боьлхуш-богIуш леларш а бу, аьттонаш хилла, болх карийнарш а бу, гIора доцурш а бу, аьтто боцурш а бу...".\nКоджаэли гIалахь шаьш петаршкара ара ца дахар Iедале доьхуш, гулбелла нохчий, 21Сти2017\nТуркойчохь бехачийн а, даймахка юхабаькинчийн а ойланаш мухха а екъалахь а, ца го Маршо Радиоца къамелаш деш нислучу Малхбузерчу я Малхбалерчу мухIажиршна цкъачунна цIехьабоьду некъ. Дуккха а ду церан бIо ца булуьйту бахьанаш. Цаьрга иза ницкъаша байтар а дац дуьненан низамашкахь, я Iалашонехь а.\nТуркойчоь шен дозанашкахь лаьттачу тIеман гIаране, кхеташ ду, ладоьгIуш, сингаттамехь еха. Я шаръелла дIайоьлхуш яц цуьнан юкъаметтигаш иза дIаэяла луучу Европаца а.\nАмма и мохк шен бахархошна паргIато кхачо а, церан дахар токхе дан а гIерташ схьа ца богIу ала а дац. Цундела шайгара къа-бала Хонкарарчу Iедална ца гуш буьсур бац, ЭрдогIан Реджеп Тайипна, цуьнан гонна тахана-кхана хуур ду шаьш халонгахь дохкий, аьлла ю нохчийн мухIажирийн дегайовхо.\nКоджаэли провинцин губернаторан мигрантийн гIуллакхийн декъан векалца къамел\nМаршо Радио гIоьртира хIусамашкара мухIажирш арабаха хьийзабечу Коджаэли гIалин администрацица телефонехула къамелдан. Стенах шайга хоьтту кхетча, цуьнан секретариато шайн губернаторан урхаллерчу миграцин декъе тоха элира телефон. Ткъа миграцин урхаллерчу белхахочуьнца иштта хилира къамел. Аьлча а, ца хилира, ала догIу.\nМаршо Радио: «2000-чу шарахь аш тIеэцначу мухIажирийн шун цигарчу 113 доьзална гонах лаьтта хьал шуьца дийцаредан лаьара…\nБелхахо: «Оха арахьарчу мехкийн нахах ца ло комментари».\nМаршо Радио: Царех олийла-х даций арахьара нах, уьш 2000 шарахь дуьйна ма беха Туркойчохь, шун паспорташ а ду церан.\nБелхахо: Тхайниг арахьарчу нахаца болхбеш структура ю, оха арахьарчу нахах йолу информаци Iора ца йоккху, лойла дац царех информаци.\nНизамехь аьлча, Коджалехь беха нохчий туркой санна бу шайгарчу бакъонашца. Ткъа цаьргара хьал дийца даьккхича, гIалин администрацино, мигранташ буьйцуш санна, миграцин урхалле хьажийра Маршо Радио. Ткъа цигахь – кхеттане а дац кхеташ, муьлш бу вай буьйцурш.\nХIусамашкара арабаха кечбечу нехан петици ю яьржина интернетехь, цунна буха куьйгаш яздеш, акцехь дакъалацаре беза-бевзарш кхойкхуш хьийза социалан машанашкара нохчийн а, кхечу къаьмнийн векалш а.


Титиев Аюб маьршаваккхар доьху 50 эзар стага\n"Маьршаваккха Титиев Аюб" аьлла, Оьрсийчоьнан президентан Путин Владимиран цIарах Эстемирова Ланас язъйинчу петицина буха хIинцале а куьйгаш яздина 50 эзар стага. Маршо Радионо "Кавказ.Реалии" порталан агIонера схьаэцна бакъонашларъярхочун Эстемирова Наташин йоIа Ланас яийтина видео зорбане яьккхира кху беттан 15-чохь. Ланас кхайкхамбора Путин Владимире Титиев Аюбна дуьхьал даьккхина харц гIуллакх сацадайтахьара аьлла.\nПетици кечйира Эстемирова Ланас президенте Соьлжа-ГIаларчу "Мемориалан" куьйгалхочун Титиев Аюбан гIуллакх федералан тIегIане даккхар доьхуш. Ши кIира хьалха зорба тоьхначу петицина бухахь куьйгаш яздина 50418 вахархочо.\nЭстемирова Ланин нана Эстемирова Наташа Нохчийчуьрчу "Меморилан" белхахо яра. 2009-чу шарахь полисхоша Соьлжа-ГIалахь лачкъа а йина, ГIалгIайчу дIа а йигина йийра иза. Нах лечкъорна а, кхел йоцуш байарна а, бух боцуш зуламан гIуллакхаш ийдарна а дуьхьал къийсам латтабора цо.


СемаIашка - Нохчийчоьнан йоьрзур йоцу чов\nОхан-бутт 07, 2018\nНохчийчоь - Оьрсийчоьнан эскарша дIалаьцначу СемаIашкара арабовлуш бу цу юьртара бахархой, Охан.1995 шо.\nТахана Нохчийчохь хьахош дац 23 шо хьалха СемаIашкахь хилларг. Цул тIаьхьа дIаяьллачу заманахь, махкахь иттанашкахь эзарнаш адамаш дайира иштта хилла бух боцучу къизаллехь.\nАмма СемаIашкахь хиллачун шен башхалла ю. Соьлжа-ГIала хьалхарчу тIамехь, хала дIалаьцначу оьрсийн эскаро дIахаийтира цу чуьра нах арабевлча а, ярташкахь а кхерамазалла хир йоций а, тIом кхин а бехха лаьттар буй а, маьрша нах а шаьш бойур буй а.\nМасех де хьалха СемаIашкара оцу бохаман де тIекхочуш видеоматериал а еш, нах бтстхуьлуйтуш, шуьйра дийцаре даккха дагадеанера суна. Амма цуьнах гIуллакх ца хилира. Цу къизаллах чекхбевллла дийна биснарш дукха бац, бисинчарна а ца лаьа, шайн юьхь а гойтуш, хиллачух лаьцна дийца.\nТкъа церан дагалаца дуккх а хIума ду. Бакъонашларъярхоша хIетахь гулдинчу тоьшаллашца оцу шина дийнахь СемаIашкахь вийна 103 вахархо - 90 стаг, 13 зуда. Уггаре а жимачуьнан дара 15 шо, уггаре а воккхачуьнана – 96.\nИза дагалоцу меттигерчу вахархочо Магомадов Ахъяда: "Цхьа къа ца хета жIаьлеш тIе а хецна, кху чохь динарг дара къематан де: йогуш юрт, дайина даьхний, къиза дойу адамаш. Тахана гена вала ца оьшу, эцца юьртара кешнашка веача схьагуш ду и сурт. Дера дара дукха ирча де. И бохам хиллачул тIаьхьа багийна, байина гIагIдиллинчу машенашца хьаьшна дукха адам дара. Уьш дIабохка кхиош бацара юьртахой. Кхечу ярташкара гIоьнна нах а баьхкина дIадоьхкира декъий".\nСемаIашкахь хилларг дуьненна а гIарадаьлча, хIетахь дешан маршо йолчу Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думера комисси еанера Нохчийчу. Цуьнан коьртехь хиллачо вевзаш волчу режиссеро Говорухин Станиславан дог малделлера шайна нах байарх лаьцна семаIашкахоша тоьшаллаш деш дийцича а, цхьаболчара гайтича а.\nДийцарехь, Iада а вина дIавахана хиллера иза цигара. ХIетахь дуьйна оцу эвларчу нехан бIаьрг бедда стаг ву Говорухин. Цуьнан фильмашка а ца хьовсу уьш.\nКхин дIа а дуьйцу Магомадов Ахъяда: «ХIокху вайн юьртахь воьлхуш тийжаш вара иза. Цо аьлла ду бохуш дешнаш ду хьуна хIорш: Вьетнаман Сонгми а, Беларусера Хатынь а, СемаIашка а дуьненахь къизалла латтийна меттигаш ю аьлла. ДIаваханчул тIаьхьа цо цу эвлахь хилла хIума дац аьллера».\nБакъонашларъярхо Байсаев Iусам ша а цIера СемаIашкара ву. Нохчийчуьрчу тIом толлучу а, тоьшаллаш гулдечу а цунна хетарехь, тIемалой юьртара арабовллалц собар а динана, маьрша нах байаран шен Iалашо яра.\n"Цу деношкахь СемаIашкахь хIоьттина хьал ларамза хилла дацара, ларамза дина а дацара. Кхеро оьшура. Шайн къизалла дIагайта билгалъяьккхина СемаIашка яра. Цигахь хилла «зачисткаш» кхин а дукха а луьра йина меттигаш а ю, амма цу хенахь хьалхарчу тIамехь, СемаIашкахь террор ах кхеро йина яра", - дуьйцу Байсаевс.\nСемаIашкахь тахана маьрша дахар ду. ХIара а, кханалера а, кхидолу денош а иштта дIагIург хиларх сатийсам бу нехан. Хиллачунна тоьшалла деш кешнашкахь гIазотан хIолламаш бу цхьана моггIара лаьтташ. Цигахь Iохьку СемаIашкара бахархой бина денош а, шераш а тайп-тайпана делахь а, уьш кхелхина терахь цхьаъ ду – 1995-гIа шо,Оханан-бутт, 7-8 денош.\nСемаIашкахь Къемата де хIоттийнера 19 шо хьалха\nКремлна мел лаахь а, нохчашна дицлур дац цо СемаIашкахь хIоттийна къематде\nТайсумова Яха: "Цхьанне а ма гойла тхуна гинарг!"


Шайн президенто Соче ца ваха сацамбарх дозалладо немцоша\nГермани -- Немцойн президент Гаук Йоахим ву Брюсселехь къамел деш, 17Заз2012\nСочехь ши бутт баьлча хила еза дуьненаюкъара олимпиада байкоте яккха еза олуш политикаш бовлура хьалха, ткъа хIинца ца хеза оцу кепара дIахьедарш деш. Амма дIахьедар ца динехь а, ша цига гIур вац ала хIуттуш ваьлла деношкахь цхьа политик – немцойн президент. Цуьнан сацам къонахчалле буьллу дуьненан зорбано.\nНемцойн президента Гаук Йоахима дIахьедар дина, ша Сочерчу ловзаршка гIур вац, аьлла.\nХьалхо Гаука масситтаза а шен къамелашкахь Оьрсийчоьнан куьйгалле кхайкхамаш бинера, бакъонан пачхьалкхан декхарш кхочуш даре а, хаамийн гIирсийн маршонаш а, адамийн бакъонаш а ларъяре.\nХIинца Малхбузерчу куьйгалхойх хьалхарниг хилла иза, Сочерчу Олимпиаде ца ваха болу шен сацам массарна а хозуьйтуш дIакхайкхинарг.\nХIинцачул хьалха хиллачу Лондонехь дIадаьхьначу Олимпан ловзаршка немцойн президент ваханера шен къоман спортхошна белшаш гIортон.\nТкъа Оьрсийчу иза ца вахар цо ша „бойкот“ бохучу дашца, политикан дипломатица догIуш ма-хиллара, билгал ца даьккхинехь а, амма деккъа цу цхьана хIумано а гойту – иза протестан сигнал юйла. Шен доллучу дахарехь а адамийн бакъонашка къийсарца гIараваьлла волчу немцойн президентан Оьрсийчуьрчу хьолана резацахилара гойту цо.\nИштта кхетта цунах Германера тергамхой а, дуьненаюкъара хаамийн гIирсаш а.\nБританерчу „Гардиан“ газетехь, масала, цу хьокъехь яздинера, „эххар а цхьаьна сийдолчу политико бойкот йи-кха Сочерчу ловзаршна“, аьлла.\n„Гаукан синкхетам“ аьлла цIе тиллинчу шен хьалхарчу агIонан артиклехь немцойн уггаре а нуьцкъалчех долчу „Зюддойче Цайтунго“ билгалдаьккхира, „Олимпикан ловзарш кечдан долийча дуьйна схьа а гучуевлира таханлерачу Оьрсийчоьнан проблемаш: гигантомани а, коррупци а, цхьанна а тайпана бакъонаш йоцучу, лай санна бацочу белхан мигранташца харцо лелор а, ткъа иштта массо а тIегIанна тIехь нехан бакъонаш хьешар а, меттигерчу бахархошна кхерамаш тийсар а“, аьлла.\nЦундела немцойн президент Сочи цавахар – иза синкхетам шеца бисинчу политико ца дича йиш йоцург лору артиклан авторша. „Дера, - бохуш яздо цара, - Гаук мила ву? Иза ца веъча хIун ду? - бохур ду оьрсаша. Ткъа Кремло юха а шена санехь долчу агIор туьдур ду и хIума- спорттий, политикий вовшашца иэян ца оьшу, аьлла.\nАмма Гаук, кхиболу политикаш санна стаг вац– цо шен леларо хIун тIеIаткъам бийр бу те, аьлла, ойла йина ца Iаш, даима шен синкхетаме а, даге а хотту: „Суна лаьий баккъал а демократи хьоьшучу режимо хIоттийначу спектаклехь дакъалаца?“ олий. Ткъа цуьнан синкхетамо цуьнга „хIан-хIа“ аьлла.\n„Иза маршо ю, - бохуш яздо „Зюддойче Цайтунго“ кхин дIа а, - кхечу агIор ойла ян баьхьачийн маршо – шен синкхетамна муьтIахь хилар а, шен леламашца ша хийца хIума дацахь а, амма даима а шен даго бохург дар. Ткъа ишттачу наха хийлаза харцийна дуьнентIехь харцоне хийла пачхьалкхе“.\nАла догIу, ширачу Элладехь, хIинцалерчу желтойн дайша – эллинаша, шаьш Олимпан ловзарш кхуллучу хенахь, церан коьрта маьIна – машар а, барт а, хьуьнарш а лерина хилла, уьш кхоьллина долу къам - эллинаш - мел буьрса нах хиллехь а.\nТIемаш совцош хилла цара и ловзарш дIадовлалца, лайшца къинхетаме хуьлуш хилла, юкъараллехь нийсо леларна тIехь тидам беш хилла. Ткъа таханлерчу Оьрсийчохь Олимпан ловзарш коьртачу декъехь тIеман тийсадаларша а, коррупцино а йийсаре лаьцна йолу Къилбаседа Кавказ машаран а, кхиамийн а гIайре хилла дIахIоьттина, цигахь массо а хIума дика ду боху харц кхаъ дуьненна гайтаран Iалашо кхобуш ду, аьлла хеташ бу Малхбузера тергамхой.\nЦундела а дозаллийца тIеоьцу немцойн юкъаралло шайн президент цу ловзаршка, я вуьшта аьлча, спектакле ца вахар.\nТкъа Меркел Ангела цига йоьду я ца йоьду хIинца а хууш дац. Меттигера хаамийн гIирсаш а, Малхбузера тергамхой а, бакъду, хIинцале шайхаллаш деш бу, кхин муьлхарчу пачхьалкхан куьйгалхочуьнгахь майралла хир ю те Соче ца ваха, бохуш.\nНемцойн президент гIур вац Соче


Гуьйрена цхьа 1аьржа буьйса яра арахь. Пхьор лелина пхьег1а йилина хи д1акхосса йоьду к1ента йо1 сацайо Батурас:\n– Йо1, ахь х1ун хан йоцчу хенахь ведар эцна?\n– Хи д1акхосса йоьду-кх, – олу йо1а.\n– Кхана кхуссар дара иза-м. Эцца уча д1а а х1оттадай чуйола. Буьйсана хи д1акхосса ца мега...\n– Йоккха Нана, суна кхин а хи чу дотта ма оьшу х1ара. Сан Асланий, Султаний кучамаш а, сайн наскеш а ю йитта езаш, – олу Разета. (Йоь1а ц1е ю иза. Шен шийттех шо бен хан яцахь а воккхий, жимий шина веши 1унал деш, чохь, кертахь г1уллакх дан хиъна ца 1аш карх долуш ю иза. К1ента йоь1а тидам бен Батура йоккха йийна а ца йолу.) – Ой, х1умнаш а юьттур ю-кх кхана. Ва Йоккха Нана, уьш кхана ишколе доьлхуш оьшур ма ю тхуна, – олу Разета.\n– Астаг1пирлах1, хьо йоь1а болх. Хьажал, кертахь к1аг болчу меттигах ларлуш, айеллачу метте, бисмалл даккхий, меллаша д1а1анаделахь. Варийлахь, ластош, бен доцуш д1а ма кхоссалахь… Я собардел, со а йог1у хьоьца, – олуш, ша пхьуьйра ламаз деш йолу ц1окан т1ера, хьовзочуьра суьлха ца сацош, цкъа-шозза узар деш хьала а г1оттий, йоь1аца ара йолу йоккха стаг.\nКхано, дечу г1улкхана ша парг1ат яьллачу хенахь дагдог1у Разетна денанас аьлларг.\n– Йоккха Нана, – хотту цо, – буьйсана хи д1акхосса х1унда ца мега?\n– Буьйса иза джиний, г1ени, кхин дег1 доцучу синойн хан ю бохуш а дуьйцу. Шайн хам ца беш, шаьш нисделлачу метте нех, я боьха хи кхоьссина, я кхечу аг1ор цатам бичи цара оьг1азло ян там бу. Дала лардойла вай цунах...\n– Йоккха Нана, джинаш олуш-м хезнера сунна, вукхера ц1е муха яьккхира ахь?\n– Х1аъ-х1аъ. Иштта ч1ог1а вуо х1умнаш ю уьш? – хаа лаьа Разетана.\n– Джинаш бусалба а, керста а хуьлу. Ткъа г1енех цхьаъ ала хала ду. Цхаболчара шайт1анаш ду боху уьш. Хила там бу. Уьш адмийн вуочу ойланех хуьлу х1умнаш ю-кх.\n– Йоккха Нана, и бохург х1ун ду?\n– Ладог1а делахь. Цхьа к1ира хьалха, дагдог1ий хьуна? Хилдехьара Сапетера поппар хьокху белхи хилла. Дуккха адам ма дара цига деана. И санна йолчу метте вог1ург а ше-шен цхьацца ойланца ма вог1у. Цхьа берш г1уллакхна, вуьш г1иллакхна, ца бевла, карх ца доллушехь, шайн болх д1атеттина. Х1етте а, цара массара диначух Сапетарна доккха г1уллакх хилира: ц1ийна пенаш хьаьхира, тхов т1е ц1аьнкъа яьккхира.\nТ1аккха, диканна лелларш а боцуш, ц1ера-суьртана лаьллачера ойланех тера х1умнаш ю бохург ду-кх и г1ени.\n– Йоккха Нана, цу джинашший, г1ени бахарий ахь... цара яа х1у юу? – хотту йо1а.\n– Бусалба джинаш дикчу балхах, керста джинаш вуочу балхах дузу, ткъа г1ени рицкъ адмийн синош ду, – жоп ло Батурас.\n– Йоккха Нана, со кхетам ца кхета. Ахь цхьа тамашийна дуьйцу.\n– Муха ца кхета? Хьо ца кхеттал тамашийна дуьйцу ас? Дика ду х1ета. Хьажал, Сапетарна динарг дика г1уллакх дарий?\n– Цу дикчу г1уллакхо вуно дукха бусалба джинаш дузийра. Ткъа белхе ца кхайкхича а бахка декхар доллушехь ца баьхкинарш а бара. Керт, некъ бен юккъехь доццушехь куьг бехдеш поппаран карчолг айина г1о ца дина лулахой а бара. Цу неха г1иллакх дацаро керста джинаш дузира.\nСтагехь г1иллакх ца хиларал доккха вуон х1ума дан а ма дац.\nБелхи а баьхкина – «эхь, сан юкъах диснарг; хьажахь, ма ваха везаш вара со; цхьа бахьна лехна ца вог1уш висан велар со» бохуш, я кхечу цу басахь ойла кхобучу неха синоша г1ени дузадо, – дуьйцуш, йо1 кхето г1ерта йоккха стаг.\n– Йоккха Нана, цу г1ениша синош ца дуу нах бан а буй, – шена хезначух цецъяьлла Разет.\n– Дера бу, дера бу. Х1ора юьртахь мел к1езга виъ стаг хуьлу боху, нахана я царна шайна хаа а ца хууш. Эвлияаш олу царах. Царах цхьаъ мукъане воцу юрт ч1ог1а кхераме лору дешна наха. Къаьсттана царна гондхьа хьийза дукха г1ени. Массо а хьолехь уьш зуьйш, х1уъу дина а цаьргара цхьа вуон ойла яларе сатуьйсуш, церан синна т1екхача некъ лоьхуш. И некъ ца карош к1елдисча г1ени х1аллак хуьлу.\nДала лардойла вай г1илкх дацарах а, вуочу ойланиех а.\nД1аяло, сада1а хьайна. Вайна хан яьлла, хьан 1уьйрана г1атта еза, – олий, чекхдоккху йоккхачу стага шен къамел.\nКечйинарг  Кадиев Рауслан


Кху кIирнах Къилбаседа Кавказехь хилла цхьаболу бIаьрла хиламаш\nМарсхьокху-бутт 17, 2012\nНохчийчохь лаьттачу хьолах лаьцна яздечу интенет-сайташа дийцарехь, кху тIаьхьарчу иттех дийнахь мел-лаххара кхо тIелатар дина цигахь герз а карахь Iедалшна дуьхьал лаьттачу наха меттигерчу полицин а, кхерамазаллин сервисан а белхахошна.\nИштта кху Марсхькху-беттан 8-чу дийнахь цара Ведан-кIоштахь Гуьн-эвлана гена доццуш чевнаш йина ОМОН-ан шина белхахочунна. Кхин а диъ де даьлча шолгIа тIелатар дина тIемалоша Шуьйта-кIоштахь Хьала Кела эвлан йистехь. Ткъа 10-чу дийнахь, Воронеж-гIалара виъ ОМОН-ахо а лазош, цара БТР эккхийтина Бумматара-Ассиновская олучу эвла боьдучу некъан тIехь.\nЦу кепара хиламаш Нохчийчохь кхин а алсам хилла хила а мега аьлла, хета Британерчу аналистана Фуллер Элизабетана, хIунда аьлча Оьрсийчоьнан террорана дуьхьал йолчу комитетан а, талламан комитетан а Iедал дац тIематасадаларш шайн рапорташ тIехь хьахош.\nФуллер Элизабет: «Амма къеззиг болчу оцу хаамаша а гойту, Нохчийчура гIаттамхой аьтто болуш хилар, масала Даймохк» веб-сайто ма-яздара, шайна тIаьхьадаьлла Iедалш доллушехь, шайна юкъахь къезиг дараш а долуш, мостагIчунна зе дан.\nЦу агIора схьаэцча, Нохчийчура хьал вуно къаьсташ ду Дагестанехь долчух. Цигара тIемалой керла тIелетарш кечдеш дIасалела маьрша бу, амма царна юкъахь дукха дараш хуьлу».\nДаханчу Шинарин дийнахь Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан уггара хьалхара федерацин субъектан куьйгалхо хилира, хьул а ца деш, Краснодар-кIоштан губернатор волчу Ткачев Александара Кавказера схьабоьвллачу нахана луьш динчу дIахьедаршна комментари йинарг. Ткачевс къамел динера гIалгIазакхашна хьалха Къилбаседа Кавказера нах цу кIоштIа эхарна дуьхьала латта деза бохуш.\nНохчийчура парламентан гIантдас Абдурахманов Дукхвахас хьалхо емал дира Ткачевс дина дIахьедар, иза Оьрсийчоьнан конституцина дуьхьал ду аьлла. Абдурахмановс билгалдаьккхира Къилбаседа Кавказера къаьмнаш цхьатерра бакъонаш йолу Оьрсийчоьнан махкахой хилар. Цундела бахархой хуьлийла дац шайн пачхьалкхан территори тIехь «иммигранташ» бохуш, вара нохчийн парламентан депутатийн хьалханча.\nКадыровс юьхьарлаьцнарг кхин кеп яра. Цо мукъарло дира, ша дукхахенахь дуьйна воккхавевеш ву Ткачевс Краснодаран-кIошта инвестициш тIеозош кхиамаш бохуш хиларна аьлла.\nКадыровна хетарехь, Ткачев хьекъале стаг ву, цо йохур яц цхьана а кепара тIейогIучу ханна шайн регионна а, Къилбаседа Кавказана а, ерриг а Оьрсийчоьнна а зуламе хир йолу гIулчаш.\nАмма цултIаьхьа ша йинчу комментаришкахь Кадыровс нийсса дIа емал йира полицица цхьаьна гIалгIазакхийн патрулаш юкъаяха йолу Ткачевн план. Иза оьшуш дац элира цо, низам а, къепе а латто декхарш долу кхин йолу структураш, шайна юкъахь чоьхьарчу гIуллакхийн министралла а, ФСБ а йолуш йолун дела аьлла.\nКадыровс хаьлхататтар дира къаьмнийн юкъаметтиаш йийцаре ян формалан доцу Къилбаседа Кавказерчу субъектийн куьйгалхойн цхьаьнакхетар дIадахьа деза аьлла.\nБританерчу аналистана Фуллер Элизабетана хетарехь, Ткачевна реза воцу Ставропол-кIоштан куьйгалхо Зеренков Валерий бертахо хила мега Кадыров Рамзанан.\nФуллер Элизабет: «Хетарехь Кадыров дагахь волчух тера ду Зеренковх шен бертахо ван, цу кепара шен дош лелар шор а деш. Вайна хууш дац шен лаам а болуш емал вина Кадыровс Ткачев, я иза де аьлла, цуьнга дехар динарг дукхахенахь дуьйна цунна тIехIоьттина волу Путин Владимир ву. Цкъачунна цхьана а Оьрсийчоьнан куьйгаллехь болчу наха комментари ца йина Ткачевс динчу дIахьедаршна».\nЕарин дийнахь Дагестанан куьйгалхочо Магомедов Мохьмадсалама дакъалецира Лондонерчу Олимпин ловзаршкахь толам баьккхина болу шайн спортхой базбеш. Хiинжа-гIалахь чемпионаш тIехь болу кема охьахууш, цунна дуьхьал ваханера иза Оццул дукха мидалш цкъа а яьхна яцара Дагестанерчу спортхоша бохуш, воккхавевеш вара Магомедов. Хууш ма-хиллара, Дагестенрчу спортхоша 10 мидал яьккхина Лондонерчу Олимпиадехь. Царах 5 дашо ю.\nВерриг а Лондонерчу Олимпин ловзаршкахь дакъалоцуш вара Дагестанера 27 спортхо. Царах 6 вара Оьрсийчоьнан спортхойн тобанна юкъахь. Вуьйсуш дакъа лоцуш бара цигахь Эрмалойчоьнан а, Азербайджанан а, Беларусин а, Казахстанан а, Таджикистанан а, Туркойчоьнан а, Узбекистанан а олимпин тобанашна юкъахь.\nАмма кхузахь шена тIе тидам бохьуйтуш дара Оьрсийчура бахархой массо а ца хилар хазахеташ Дагестанерчу спортхоша кхиамаш бахарна бохуш, дуьйцу Британерчу аналисто Фуллер Элизабета.\nФуллер Элизабет: «Халахеташ далахь а, берриг а Оьрсийчоьнан бахархой бацара Магомедов санна дозалла деш Дагестанерчу спортхоша кхиамаш бахарна. Цу республикерчу «Черновик»-газето ма-диццара, цхьаболчу оьрсийн хаамийн гIирсаша комментариш йира, шаьш стереотипаша йийсаре лийцина хилар гойтуш, Дагестан шаьш бусуба фундаментализм яьржа кхерч санна тIеоьцуш хилар гойтуш йолу.\nЦу газето хьехайо sports.ru олуш йолчу интернет сайт тIехь зорбане яьккхина йолу дашо мидал яьккхинчу Хабибулаев Тагирца йина йолу интервью. Журналисто хоьтту цуьнга, шун доьзалера цхьа а вуй тIемлойх дIакхетна, бохуш».\nИштта бара кху кIирнах Къилбаседа Кавказехь хилла болу цхьаболу бIаьрла хиламаш.


Оьрсийн кица: Васькас ла а дугIуш, шен пхьор до\nШемарчу Алеппо гIалина тIе Оьрсийчоьнан хIаваан авиацино а, Асадан режимо а бомбеш еттар тIеман зуламаш санна лара догIу аьлла дIахьедар дина Цхьаьнакхеттачу къаьмнийн адамийн бакъонехь лакхара комиссар волчу ал Хьусейн Зейд Раада.\nАлеппо дIашаръеш ю Кремло\nСихонца и зуламаш талла ХIаагера Дуьненаюкъара трибунал йолаяла еза аьлла хеташ ву иза. ПIераскан дийнахь Цхьаьнакхеттачу къаьмнийн юкъараллин куьйгалле а, цу юкъараллин Женеверчу адамийн бакъонех йолчу Кхеташоне а ша бинчу видеокхайкхамехь цо Алеппорчу нахана тIехь латтош долу Iазап - иза „историкаллин масштабехь зулам“ ду элира.\n„Дуьненан юкъараллин Алеппорчу маьршачу нахана орцах яла а, цу гIалахь цIий Iенор сацон а коллективе гуьнахь ца хиларо вайна цхьаьна мIаьргонна сапаргIат далар ца луш, вайна инзаречу гIенашкахь а тIаьхьа дуьхьал тийса дезаш ду“, - элира цо шен къамелехь. Дуьненан нуьцкъалчу пачхьалкхитйн куьйгалхоша шаьшна юккъера цакхетамаш юха а теттина, сихонца цу гIалахь оьрсийн, Шемарчу режиман эскарша лелош долу къизаллаш таллар Дуьненаюкъарчу зуламийн кхеле дIадала деза, аьлла тIе а тухуш.\nЦхьаьнакхеттачу къаьмнийн адамийн бакъонех волу лакхара комиссар дуьхьарниг вац Оьрсийчоь а, Асадан режим церан эскарша Алеппорчу маьршачу нахана бомбеш еттарна Дуьненаюкъарчу кхеле озо еза аьлла дIахьедар динарг.\nХьастагIа Францин арахьарчу гIуллакхийн министро Эйро Жан-Марка а хьахийра шен урхалла Оьрсийчоь а, официала Шема а кхеле озон дагахь хилар. Шемарчу хьолан хьокъехь ша меттигерчу Франс Интер Радиона еллачу интервьюхь министро элира, шина пачхьалкхено маьршачу нахана а, лоьрийн цIеношна а бомбанаш етташ латтош йолу къизалла кхин дIа лан бакъо яц дуьненан юкъараллин, аьлла.\n„Тхо реза дац Оьрсийчоьно Алеппо гIалина авиаеттарш деш лелочунна. Франци цкъа а ца хиллачу кепара Алеппон бахархошна орцах яла лууш ю“, - элира цо.\nАмма Оьрсийчоь а, Шемара режим а шаьш лелочу тIеман зуламашна дуьненан юкъаралле жоьпе озалахь тамаша бу хьал тергалдечу аналисташна хетарехь. Шемара режим – и пачхьалкхе хиллане а Дуьненаюкъарчу зуламийн Кхелан декъа ца хиларна. Ткъа Оьрсийчоь дукха боккха тIеIаткъам болуш нуцкъала пачхьалкхе хиларна, шена луург бен дийр доцуш я дуьненан юкъараллина хетарг тергалдийр доцуш. Иштта, хьастагIа, политолога Асхабов Хьамзата Маршо радиоца шен хиллачу къамелехь шеконе диллира Кремл ша Алеппохь я кхечу муьлхачу а меттехь а тIеман зуламаш дарна жоьпе озон Малзбузенан ницкъ хир бу бохург.\nАсхабов Хьамзат: „Суна хетарехь, оьрсийн пачхьалкхе бехке ю аьлла кхел цунна тIехь цаьрга ялур яц. Оьрсаша массаьрга а хам бац шун боху. Цундела, тIамца бен царна цхьанна а кепара бан тIеIаткъам дуьненан юкъараллин боцуш дIахIоттийна ду цара хьал“.\nЦу юкъана Amnesty International адамийн бакъонаш ларъяран юкъаралло еари дийнахь шайн интернетерчу сайта тIехь зорбане даьхна оьрсийн, Асадан эскарша леринчу Iалашонца Алеппохь маьрша нах бехачу кварталашна а, ишколашна а, лоьрийн цIеношна а, маьждигашна а, бахаршна а, доцца аьлча, тIемаца цхьа а юкъаметтиг йоцучу машаречу объекташна бомбеш етташ хиларан видеойн а, сартийн а тоьшаллаш.\nЮкъараллин аналисташна хетарехь, оьрсийн, шемахойн авиацин Iалашо ю, Алеппо хIуъу дина а, мел къизчу мехаца йина а, адамех цIанйан, и гIала цул тIаьхьа сихонца шайн куьйгакIела ерзорхьама.\nАла догIу, Оьрсийчоьно Алеппохь бомбеш еттар сацош, мораторий юккъеяккхинчигар цу гIалара цомгуш а, чевнаш йина а болу нах мукъане а пIераскан дийнахь арабаха Iалашо яра Цхьаьнакхеттачу къаьмнийн юкъараллин. Амма иза дан цу юкъараллин миссин белхахойн ка ца делира, Асадан режимо шайн белхахошна цхьанна а кепара кхерамазалла Iалашйийр хиларна гарантеш яла ца тикарна.


РогIера Журналистийн Конкурс ДIаяьхьна Нохчийчохь\nУкраина -- "ДIаяккха цензура" цIе йолчу гайтамера сурт, Kиев, 15Заз11\nШайн таро-комаьршалла а гойтуш, Iедалехь болчара кест-кеста дIахьо Нохчийчохь цхьацца зевне гулам-цхьаьнакхетарш а, спортан а, кхоллараллин а къийсадаларш. РогIера,ворхIалгIа, Кадыров Ахьмад-хьаьжин цIарх, "Дашо къолам" цIе йолу журналистийн конкурс дIаяхьна Соьлж-гIалахь.\nЦуьнан жамIаш а дина, даздинчу хьелашкахь, совгIаташ дIасадоькъуш, меттигера куьйгалхой боцуш, цигахь дакъалаьцна Къилбаседа Кавказан кIоштан хьаькамо Хлопонин Александра а, Оьрсийчохь шуьйра бевзаш болчу цхьамогIа политикаша а, журналисташа а, артисташа а. Официалан кхайкхорехь, цу даздар-декъалдаршкахь дакъалаьцна, Оьрсийчоьнан иттех кIошташкара\nбаьхкинчу, цу конкурсе шайн белхаш хьовсийна хиллачу журналисташа а.\nКху тIаьхьарчу масех шарахь цу конкурсан жюри коьртехь волчу журналисто, юкъараллин дахаран хIайттархочо Шевченко Максима билгалдаьккхина Нохчийчохь дIахьош долу дешан говзанчийн къийсадаларш Оьрсийчохь а уггар лерамечех хилар, шо-шаре мел долу а цуьнан декъашхой тIекхеташ, цига бохкуьйтуш болчу белхийн географи а,тематика а шорлуш хилар а. Цунна хетарехь, иза Кадыров Рамзан хаамийн гIирсийн агIонча хиларан тоьшалла ду.\n«Тахана бакъдолу сурт дIагайтарехь журналистийн хаарш, корматалла, церан шайн хьажа, .хIума кхетош хилар чIогIа мехала ду. Юкъараллин дог-ойла ма-ярра дIайовзийтар Iедалца барт-кхетам карорехь вуно маьIне ду. Цундела вайн пачхьалкхехь даима а шатайпа лерам хилла зорбанех долучу дешан. Цунах теша, авторна хетачуьнга ладугIу, журналистийн къа лераме тIе а оьцу. Кхузара тхуна журналисташкара гуттар а бакъдерг хозийла лаьа, уьш нийсонна тIаьхьабозуш ган лаьа». Иштта дара Шевченко Максиман къамел.\nЦу тайпа дIахьедар дина конкурсан толамхой декъалбеш, нохчийн парламентан спикеро Абдурахманов Дукхвахас а.\nОцу дешан кIорге ястаран къийсадаларшкахь бен-бечу тIегIанехь толаме кхаьчнарг 29 журналист ву. Царна совгIаташ дIалуш ,меттигерчу Iедалдайшца цхьаьна жигара хьийзина Москохара хьеший а: Пачхьалкхан Думин депутат, Олимпиадашкахь кхузза дашо мидалш яьхна спортхо Роднина Ирина а, евзаш йолу тележурналист Пушкина Оксана а, кхиберш а.\nКонкурсан коьрта совгIат кхаьчнарг ву меттигерчу телевизионехь «Диалоги» хьожийла дIахьош волу Каримов Iаьлви. Лаккхара «Гран-при» кхаьчна НТВ каналехь «Женский взгляд» проект дIахьош йолчу Пушкина Оксанина. Хаамийн гIирсийн аьтто а беш, само еш, цаьрга ладугIуш хиларна аьлла, шатайпа совгIаташ дина Хлопонин Александарна а, Кадыров Рамзанна а.\nМассара а хастаме дешнаш ца кхоош, Нохчийчохь хаамийн гIирсаша бечу белхан къаьсттина лаккхара мах хадийнехь а, жоп дала да воцчу, дихкинчу хеттарех цхьаъ ду кхузахь, мел маьрша бу вайнехан журналисташ шайна хетарг Iорадаккха боху хаттар. Цхьана телехьожийлехь, радиоладугIийлехь, оьрсийн а, нохчийн а меттанашкахь арадуьйлучу газеташкахь каро хала ду урхаллехь болчарна товр доцу хIума. И агIо чот-хьесапе эцаро хадабо аьлла хета Соьлж-гIалахь дIаяхьначу конкурсан мах а.


Мифаш — Нохчалла.com — Чечня, чеченцы, обычаи, традиции, история и многое другое\n— Турс! — алий, хьа а кхайкхий. Цара уьш дерриге а дагар а да бах, г1ийла дерш 1алаш а да бах.\nКатухий, атта схьайоккхий, ламанан тарх кхуссуш хилла цара, мохь тухий ламанаш декош хилла. ц1ог1а тухий стигланаш егош хилла цара. Делахь а г1орасиз хилла уьш — ц1е ца хилла церан карахь.\nПхьармат — эсала, комаьрша, ницкъ болуш наьрт хилла. Къамел к1езиг деш, къа дукха хьоьгура Пхьармата. Ойланаш дукха йора, адамийн балийна х1ун г1оли йийр яра-те бохуш. Цо ойла йора, Селина долара а яьккхина, адамашна ц1е муха яхьар яра-те бохуш. Бертахь ца пора иза Селас.\n— Дин беречунна к1елахь бахчало, къонаха къийсамехь вахчало. Хьан дин парг1ат х1унда лела?\nШен Турпал динна юткъа нуьйр а тиллина, хьехан ма1а юьззина доьттина йий а мелла, "Бакхах санна ког латийталахь сан, бадах санна куг латийталахь!" аьлла, дина а хиъна, цкъа а цхьа а ца ваханчу, вахнарг вуха ца вог1учу новкъа велира иза. Наьрт-аьрстхоша Пхьармат воьдучу новкъа борц хьаьрсира, некъ дика хилийта аьлла. Макхах буьзна мохк х1оттийра: "Воьдаш вайн-веса хуьлда хьо, вог1уш веза-вуьзна хуьлда хьо!" — аьлла.\n— Бакъду иза, комаьрша олхазар, со лаа-тара ца ваьлла х1окху Башламанан коьрте. Со стигланан кхерчара адамашна ц1еран хаьштиг дахьа веана, и доцуш вухавоьрзур волуш а вац, — жоп деллера Пхьармата.\n— Дикачу г1уллакхана араваьллачун некъ дика ца хилча амал дац. Ас г1о дийр ду хьуна, — аьллера Села-Сатас.\n— Сан дино берг тоьхначохь шовда гучудолу.\n— Сан карахь шийла боьрза бакхал, балозал к1еда хуьлу, — элира Пхьармата.\n— Села х1инца вижина хир ву. Мох санна чехка хьайн дин д1ахахка. Селин кхерчана т1ехула кхоссабалийта иза. Цу чохь йогуш йолчу ц1арна хьо т1е ма нисвеллинехь, охьа-чукховдий, катохий, ц1еран хаьштиг схьаэца. Цул т1аьхьа хьайн дин, юханехьа, нисса Башламанехьа хахка. Ларлолахь! Инзаре ву Села! Къиза ву Села! Иза самавалахь дийна д1авохуьйтур вац цо хьо а, я хьан дин а. Лаьтта ц1еран хаьштиг д1акхачор дац ахьа т1аккха.\n— Х1ан! Х1ара ю шуна ц1е! — элира Пхьармата цецбевллачу наьрташка.\n— Х1ор б1аьвна чу, х1ор хьеха чу, х1ор г1али чу латаелаш ц1е! Г1аттаелаш йоккха алу! Х1ор ц1а чохь хилийталаш ц1е! Хилий-талаш йовхо! Хилийталаш серло!.. Ма яйталаш ц1е цкъа а! Хилда шу ирс долуш!\nТ1аккха оцу хенахь йоккха г1овг1а г1аьттира Селас т1ом беш… Стигла яра лаьтте гуттаренна а мостаг1ал хьедеш! Стаг вара Селига гуттаренна а къийсам хьебеш! Села, г1ирвоьлла, оьг1азвахнера!\n— Ирс долуш хуьлда шу! Шуна т1ера Селин 1азап д1аайдархьама со 1азапе вожа везаш ву! Ирс долуш хуьлда шу! Суна г1айг1ане ма хиладаш!\n— Айхьа стиглара ехьначу ц1арх хьегавойла хьо! Йовхонах хьегавойла хьо! — аьлла.\n— Х1ай декъаза Пхьармат! Х1ай къинан Пхьармат! Дохковаьллий хьо айхьа динчунна? Хьо дохковаьллехь, ас хьавийр вац хьо, ца ваьллехь, хьан до1ах дожур ду ас!\n— Х1ан-х1а! Дохко ца ваьлла. Ас адамашна ирс делла, ас ада-машна йовхо, серло елла! Дина даьллачу дикачу г1уллакхана дохковала мегар дац!\nТ1аккха цу бежнашна и б1а чухьаьдда. Аьлдас церан лекхарчунна пху тоьхна: "везан дела тоьхначуьнга бен схьа ма баккхабалийталахь", — аьлла.\n— И ахьа тоьхна пху царна д1а ма кхетара, амма цара кхоьссинарг хьуна ма ца кхетара.\n— Хьан 6ала бац, г1уллакх дац.\n— Ахьа схьа ца алахь, ша Гиха чу эккхар ю, — аьлла зудчо.\n— Х1а, х1ара ду хьуна ахьа ч1аг1а хала даийтина урс, — аьлла, д1аластийна, ноьйцана гола т1е а тухуш. Аьлда кхетта шена бинчу тешнабехках. Шена ц1ий ма даьллехь, г1алий не1арех боллу г1у схьа а баьккхина — уггар хьалха шен стунана, т1аккха шен зуда, стунда, шега велуш верг вийна цо. И цо уьш байина г1у хьалха иштта г1ала д1акъовлуш буллуш хилла.\n— Массо а х1ума дан дели соьга, адам-лилбаз, амма ч1ог1а бертахь 1аш долу зудий, майрий вовшех ца даккхадели соьга.\n— Уьш ас бохур бу хьуна вовшех, иза хала г1уллакх дац, — аьлла лилбазо.\n— И хьан майра шун лулара зуда езаш ву хьуна, хьо ца еза цунна.\n— Аса хьуна хьо езийта молха хьоьхар ду. Цунна наб кхеттачул т1аьхьа цуьнан лога к1елара кхо чо баккха уьрсаца.\n— И хьан зуда хьо вен араяьлла ю. Цунна хьо ца веза, — аьлла цо цуьнга.\n— Ой, со муха ца веза, тхойшиннал бертахь дехаш х1усамдай-наний хир ма дац. Бакъ дац ахь дуьйцург!\n— Хьо ца теша, дика ду. Х1ета делахь тховса хьайна ч1ог1а наб кхетта кеп х1оттае, т1аккха хьожур ву хьо хьайна цо х1ун до.\nЭццахь дас топ тоьхна алмазана. Алмазо ц1е яйла… к1ур байла… аьлла сардам боьллина.\n— Цу чу а оьхуш, и х1умнаш леч1айо алмазо, кху уьйт1а охьа а хуий, т1арг1а буьтту сурт х1иттадо, хьо ц1ера массоза вели, — бохуш хилла 1исига цуьнан зудчо.\n— Тега а тегий, кхо ког болу хечи д1аолла эвла юккъе. Шун юьрта дог1учу алмаза эра ду шуьга шу мел ду.\n— Х1окху ворх1 эзар к1ур хьала боьдучу кху эвлахь кхо ког болуш мила ву-те? — аьлла.\nПросмотров 13 387\nфольклор чеченские мифы\nЧеченские пословицы, вошедшие в фонд пословиц народов...


Селхана – бакъонашларъярхой, тахана – агенташ\nТовбеца-бутт 18, 2012\nОьрсийчоь -- Iедалх йоцу вовшахтохараллаш хьокъехь низам тIеэцна Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думо, 13Тов2012\nIедалх йоцу вовшахтохараллаш хьокъехь Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думо тIеэцна долу низам хIинца тIечагIдан дезаш ю Федерацин Кхеташо. ЦултIахьа кхо бутт баьлча болх бан долалур ду иза. Амма цу низамана реза бац бакъоналаръярхой а, юкъараллин жигархой а. Цара емал деш ду иза леррина шайна дуьхьала хьажийна ду иза бохуш.\nОьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думо ша садаIа яхале тIеэцна долу и низам къобал дан дезаш ду Оьрсийчоьнан Федацийн Кеташоно. Цуьнан куьйгалхочуьнга Матвиенко Валентине и низам тIе ма чIагIде аьлла, дехар дина бакъонашкахула йолчу кхеташонан векало Федотов Михаила. Ишшта тIе ма эца боху цо эаладиттан а, бозуш боцучу хаамийн гIирсийн хьокъехь долу керла низамаш а.\nДумийн депутаташа тIеэцна долу Iедалх йоцучу цхьаьнатохараллийн хьокъехь долу низам болх бан долалахь, царна цIе тилла мега «кхечу пачхьалкхийн шпионаш а, агенташ а». Цул совнаха, кхечу пачхьалкхашкара фондашкара ахчанаш а оьцуш, болх бан луучу цхьаьнатохараллаша шаьш къобал дан дезаш ду и цIе лелор.\nМасала, шаьш юстицин министраллехь кехаташ кечдеш оцу цIарна кIел куьг таIо деза церан. ХIинцале Оьрсийчоьнан цхьанатохараллаш -«Мемориало» а, «Къизалшна дуьхьала комитето» а, «Москохарчу Хельсинкан тобано» а - дIахьедарш дина, шаьш хIара дуьне дохарх и цIе лелор къобал дийра дац аьлла.\nКъилбаседа Кавказехь дукхах йолу йозуш йоцу цхьаьнатохараллаш а, бакъонашларъярхой а Европерчу а, Iамеркерачу а фондаш лучу ахчанах болх беш ю. Царна юккъахь ю Несар-гIалахь йолу «Нохчийн къам кIелхьардаккхаран комитет» цIе ерг а. Оцу низамах лаьцна шега деллачу хаттарна ишшта жоп делира цу комитетан куьйгалхочо Бадалов Руслана.\nБадалов Руслан: «Ма-дарра ша дерг ала хала хира ду. Бакъонаш ларъечу организацешна хIуьттаренна, царна дуьхьала юкъадьккхина низам ду иза. Хууш ма хиллара, Москох йоцург а, кхечу регионашкахь а тIеIаткъам беш бара. Ялх шарахь, тхан организации толлуш, ФСБ а, полици а, юстицин министралла а, цIеяйархой а, ша берш а тхан коча тесна бу. Оха лелочу балхана реза боцуш, тхоьга и болх ца байта, бакъдерг дIаалар лахдайта, лелош хIума ду иза».\nНехан бакъонаш ларъечу шайна кхечу пачхьалкхара агенташ ду бохучулла, шаьш Iедалхоша лелочунна терго ян езара бохуш, кхин дIа а дийцира Бадалов Руслана.\nБадалов Руслан: «Кхечу пачхьалкхара шпионаш дуй бохуш, дуьйцуш ду, Iедалхой шаьш миллионалла сов тхоьлла а чIогIа шпионаш боллушехь. Церан миллиардашкахъь а схьаэца йиша ю и ахча, юхалург а, вуьшта а. Царал бакхийн шпионаш а, агенташ а бац».\nЭстемирова Наталья кхо шо хьалха дийна делкъхенахь Соьлж-гIалин юккъехь, лачкъа а йина, йийначул тIаьхьа Нохчийчохь бакъонашларъярхойн болх вуно гIелбелла. Меттигера бакъонашларъярхой хьалха санна ца хIуьтту кIоршаме зуламех лоруш долу зуламаш - стаг лачкъор а, дIальацначунна тIаьхь къизаллаш яр а - талла.\nЦундела башха боккха тохам хир бац меттигерачу йозуш йоцучу цхьаьнатохараллашна аьлла, хета цу хьокъехь журналистана Саратова Хедина. Цо дийцарехь и низам юкъадаьккхина ду хIокху бIаьста Iедалшна дуьхьал майданашка нах арабаьхначу цхьаьнатохараллашна дуьхьал.\nСаратова Хеда: «И низам цара тIеэцахь яккхийчу организацийн гIуллакхаш чIогIа во хир ду. Кхузахь, Нохчийчохь, башха яккхийн проекташ яц. Амма тIаккха а цхьа а тайпа ахчанаш ца хилча бох бан аьтто бац. Тiаккха Iедало, суна хетарехь, шайна дуьхьал евллачу организацишна хIуьттаренна дина хIума ду иза. ХIокху Оьрсийчохь цхьа а тайпа бакъо йоцийла хаийта дина хIума ду иза».\nIедал тIехIоьттина а долуш, Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думехь чекхдохучу оцу низамийн, дукхахболчу тергамхоша бахарехь, коьрта Iалашо гIаттам бан мегаш йолу юккъаралла шен Iуьналлехь сацор а, готтачу гуранна иза чуйоллар а ю.\nАмма таханлерчу дийнахь уггаре а балане лоручу Къилбаседа Кавказехь могIарерачу нахана, коьртачу декъана цара шайн бакъонаш ларъярна тIехь хаалур ду тIеэца гIертош долу низам. Делахь а иза чакхе йолчух тера дац.


Обновлено 26.09.2019 07:35 Автор: Administrator 24.09.2019 07:43\nМуса суна вевза дикка хан ю. Дуьххьара суна и гира ХХ-чу бIешеран 70-чу шерашкахь «Пхьармат» цIе йолчу къоначу яздархойн цхьаьнакхетаран кхеташонехь. Нохч-ГIалгIайн пачхьалкхан университетан юкъараIойлехь (Минуткехь хилла йолчу) рогIерчу кхеташонехь Муса ша яздина дийцар доьшуш вара. Чохь тийна дара. Массо а леррина ладугIуш вара. Дийцар дешна велира Муса. Дукхахболчара лаккхара мах хадийра дийцаран, хастаме дешнаш а олуш. Кхечара а дийшира шайн дийцарш а, байташ а. Мусан дийцар доца делахь а, дагах кхеташ, ойла йойтуш, геннарчу ширалле вуьгуш дара. Ас сайн дагахь цIе тиллира цунна, «Нохчийн Чехов» аьлла.\nОбновлено 23.09.2019 08:00 Автор: Administrator 23.09.2019 07:50\nЛелашшехь, хIинц-хIинца йолийна бохуш,\nЧухьаьжча, бух гуш ю оьмаран кхаба.\nХетарехь, кхабанан бух хилла болуш, –\nКхин бахьна дацар-кх, сел сиха кхачо.\nОбновлено 19.09.2019 07:26 Автор: Administrator 19.09.2019 07:22\nОбновлено 19.09.2019 07:26 Автор: Administrator 18.09.2019 08:12\nШадиев Ахьмад вина 1995-чу шеран ноябрь беттан I6-чу дийнахь Сунжа-гIалахь (хьалха Слепцовски станци).\n2013-чу шарахь чекхъяьккхина цо Малгобекски кIошттара Керла (Новый) Редант юьртан юккъера школа. Оццу шарахь деша вахара Шедиев Ахьмад ГIалгIайн Пачхьалкхан Урхаллин Университетан Iер-дахаран а, бизнесан а декъашкахь менеджментан факультете. И цо чекхъяьккхина 2017-чу шарахь, «ГIалгIайн Республикехь кегийрхойн политика» темина дипломан болх а язбеш. Болх беш ву аутсорсинган компанехь а, вайнехан культурин, меттан школехь а. Шадиев Ахьмад стихаш язъян волавелла шен I6 шо кхаьчча. ГIалгIайн а, нохчийн а меттанашкахь язйо цо уьш. Цуьнан стихашкахь коьрта теманаш ю вежаралла, доттагIалла, Даймохк. Цо шен байташкахь юх-юха а билгалдоккху нохчий а, гIалгIай а цхьана цIийх, цхьана дех схьабевлла, меттанашца а, культурица а уггаре а гергара ши къам хилар. Бовхачу безамца юьйцу цо шен нана-ГIалгIайчоь, иштта довха дешнаш карадо цунна Нохчийчоьнах а, нохчех а лаьцна ала.\nКарарчу хенахь Шадиев Ахьмад дагахь ву гIалгIайн а, нохчийн а меттанашкахь ша язйина стихаш йоккхачу гуларехь цхьаьна арахеца, «Синан мерзаш» аьлла хир ю цу гуларан цIе.\nДала аьтто бойла хьан, Ахьмад, хьайн кхоллараллин новкъахь!