Атта хиннабац подполковника Боголанаькъан Мухьмада вахара никъ\nСабар долчо лоам баьккхаб\nСо зIамига кIаьнк волаш, эггара дукхагIа дале а 12-13 шу даьнна хила мегар са, цхьан сарахьа Наьсаре дахача тхацига вера сона хьалха гуш хиннача гIалгIай кагийча нахах кIезига тара вола саг. Юкъерча дегIара, герга юхь йолаш, барзкъанна хьаким санна кийчвенна вар хьаьша. Вай Сибрера цIадаьхка 10 шу хиллал ха мара мича яр, цудухьа дукхагIбола маIа нах хIанз а паргIатабаланза, бахача фусамашта а дуачоа-дувхачоа а хала боахкар. ХIаьта хIанз сона гуш вола саг кхыча дунен тIара веча санна вар. Цун куц-сибато а сий дайтар цун, из вIалла малав ца ховча сагага а. ХIаьта кхувш воагIача сона-м эздийча сага масал а хинна дIаэттар из, эггара хьалха бIаргагушше. Са даь-наьнаца къамаьл деш, дикка ха яьккхар цо. ХIанз цар мел дийцар меттаоттаде велча, деррига а дагадохаргдац сона. Цхьабакъда цу юкъера цхьацца моттигаш дагалаца велча, гIанахьа мо гаьннара хьахоз цар дIа-юха даь хаттар, из саг Наьсарерча милице балха хилар, дуккхача хана арахьа лийнна, дукха ха йоацаш мара мехкаваьнна цахилар. Къаьстта а дагадоагIа сона, журналиста санна цо йоккхача сагага хийтта хIамаш: балха мичай, фу болх бу, разряд малагIа я, алапи фу доагIа, мел ха я цу балха тIа йола, масса шу даьннад, мехках яьккхача хана мел бераш дайнад. Юххера, ше дIавахале аьлар цо:\n-Даьккха сурт дий хьога хьай?\nЦу хана хIанз мо сурташ даха паргIата бацар нах. ХIаьта а паспорта даьккха сурт-м корадоагIар моллагIча фусаме а.\n-Да-м да укхаза цхьацца сурташ, — аьнна, ше мараца ягIа портрет а, ший цIагIа дола кхы сурташ а дIахьекхар йоккхача сага. Дукха хьежа везаш хиланзар, хIана аьлча сурташ кIезига дар. Цу юкъера паспорта даьккха сурт хьакъоастадир цо.\n-Ер аз сайца дIахьоргда, — аьлар цо, — сай вIаштIехьадоале, аз газета тIа йоаккхаргья хьо.\nЦо хержар фу сурт да ха чIоагIа безам эттар са а. Тхоай цIагIа сона хIанзалца дайнадацар из, даь-нанас цхьаннахьа дIадилла улладаьчох тара дар из, бераш тIакхоачаргдоацача. КIай коч ювхаш цу тIа мара из бIаргаяйнаяцар сона цIаккха, къонагIа йолча хана даьккхачох тара дар из. ЗIамига да ца аьлча ала хIама доацаш, хоза сурт дар.\nДукха вагIа паргIата воацачох, гIулакхаш дукха долчох тара хийтар сона тхоай хьаьша, кастта ваха тохавелар из. Цхьа ха яьннача гIолла даь-наьнага хаьттача, сона хайра из Боголанаькъан Мухьмад хиннилга а, сай даь-наьна шучан-воI из волга а. Гаргара йоландаь яздорий-те цо йоккхача сагах газета тIа? Яздацар. Эггара хьалха ше къахетаме хиларах яздора аьнна хийтар сона. Ювцаш йола йоккха саг (Овшанаькъан Эсбе Аминат) дунен тIа мел йола хало а харцо лайна саг яр. Из еча хана нана енна йисаяр из, вай Сибре дугаш зIамига бархI бер хиннад цун, царех цхьа йоI мара ца юсаш, виъ воIи (Iалихан, Беслан, Iийса, Яхьья), кхо йоIи (Зайнап, Аьсет, Хьанифа) Казахстана лаьттах дIадехка, пIелг мо цхьа йоI (Лейла) йоалеш, цIаенаяр из. Цул тIехьагIа 11-ча разрядах йола тIоговзанча йолаш (каменщица), къахьийгар цо Наьсарерча СМУ, ПМК-432 ше пенсе яххалца Турпал я ца аьлча, кхыча дешаца цун низ, хьинар, цо лайнар белгалдоаккхалургдацар. Из ховш вар цун сурт дIадихьа а цхьацца йоазош даь а милице болхло. Цу йоккхача сагах цунна къахеташ санна хийтар сона, из тхоай фусамера дIаводаш, милице болхлой къахетаме хилац оале а. Яздир цо газета тIа е язданзар сона хац, бакъда са дег чу дика саг санна ваха висар из даимленна.\nБоголанаькъан Хьамида Мухьмад ваь хиннав 1937-ча шера январь бетта 21-ча дийнахьа. Оздошха лоархIаш бола цар тайпан нах дукхагIа Iеш йола моттиг Дошлакъий-Юрт я. Цун нана Кайпа Сурхо тIарча Овшанаькъан Сосланбека йоI хиннай. ГIаьххьа деша водача ханага из кхаьчача, мохк бохабу, кхыбола эзараш дезал санна, Казахстане кхоач уж а. Тхьовра лакхе аз хьоахабаь къахетам цунна мичара бенабар кхетаде хала дац хIанз. Из ше, эггара чIоагIагIа эшача хана, да-нана доацаш вус. Цунна юхе вахар даь-воша Iабдулла. Из воккха саг дагавоагIа сона, чIоагIа беркате, куц-сибат долаш, дунен тIа Сибре хиннав аргдолаш вацар из. Амма сагагара гIо-новкъостал ца дехаш, ший хьинарах кхийна-нийсвенна дIавода зIамига саг. Мухьмад ханал хьалха къахьега волалу, дукхагIа цо даьраш хала балхаш а хиннад. Карагандерча шахташка а тIехьа болх бе бийзаб цун. Хетаргахьа, лоIам чIоагIа болаш саг хиннав из, къона волча хана денз. Болх бойя а, дешарцара безам дIабаланза хиннав. Вайна цIадахка мукъа бенначул тIехьагIа, дешара паргIато а йоал гIалгIай кагийча нахаи мехкараштеи. Школа яьккхача Алма-Атерча юридически институте деша а этте, заочно деш цо, шахте беча балхаца дешар тарде гIерташ. Цу даькъе аьттув болаш саг хиннав из. Институт толамца чакх а яьккхе, дIахорча ший вахара-лелара уйла ю. ХIанз эггара хьалха де дезар саг йоалаяр, дезал кхоллар дар.\nИз а, кхы дукха тIехьа ца тетташ, ду цо. 1959 шера цо саг йоалаю, цун фусам-нана яр Йовлой МурцаIалий Марем. Мехкавоалача хана юриста балха говзал, дезал болаш вар Хьамида Мухьмад. Иштта дийша нах гIалгIашта юкъе дукха хиннабац, цудухьа цун хьаькъал, балха говзал эшаш яр меттаоттаеш латтача Нохч-ГIалгIай республике. Из балха дIаэц республикан Лакхехьарча Совета оргкомитете. Из фу ха я ховча сага атта кхетадергда, мел хала а доккхий декхараш хьалхашка латташ а болх хиннаб хьакимашка кхаьчар. Кабинете хайша, салоIаш багIа ха хиннаяц царга. Дуккха хIама эшаш хиннад наьха боахамаш меттаоттадара, Iаьдала болх лерттIа дIабахийтара, цхьацца культуран учрежденеш, школаш хьалъяра. Деррига дийца а варгвац. Цунца цхьана дикка сунт тоха дезаш хиннад деш дола зуламаш, къоалаш, нах боабар. Цу заман чухьа, хIанз санна йоацаш, халагIчарех лоархIаш яр Наьсарен район. Каст-каста нийслора зуламхой ийрча гIулакхаш котдоалаш йола моттигаш, цу ханарча милице низ лерттIа дIакхачацар уж юхатоха, хьалувца.\nСона дагадоагIа, цхьа кIира дIадодацар, цхьа хатар ца хулаш. ДукхагIа уж Наьсаре хулар, юрташка дуккха кIезигагIа нийслора цу тайпара хIама. Из кхетаде хала дац. Шоай юрта къаракъ мала, боккхийча наха бIаргагойта, хIама лочкъаяьй аьнна гучабалийта ловш хилацар кагий нах. Цу гIулакха уж IочубоагIар Наьсаре, цудухьа во мел дар укхаза хулар. Юртарбараш ца хилча а, гIалий тIара бараш а бар кхоачам болаш. Цар унзарбаьхабар моттигера бахархой. Хьал-Iо тIехйоала цIермашен йитацар, нах бовхар, тикашка а наьха фусамашка а чубувлар, хаьхой боабеш а моттигаш хулар. Иштта хьал цига латтандаь, Iаьдала а милице а болх тоабе безаш бар. Цу районе Мухьмада даьй баьхандаь, из болх цун дикагIа булургба аьнна хеташ, из дIахьожаву Наьсарен района милице начальника заместителалла. ДукхагIа цо бе безаш хиннар политически даькъаца бувзабенна болх бар. Из моттиг цун вахаре нийсъелар 1969-ча шера. Са цхьайтта шу даьннадар цу хана. ХIамах сакхеташ а хьисап дика дулуш а вар со цу хана. Цудухьа аз кхетадора, районера хьал дика доацилга. Машенаш цу хана кIезига яр, яраш а цIераш етташ йоагайора. Кхыметтел коа латта берий велосипедаш лечкъайора. ХIанз а болаш бар эбаргаш, Iаьдала ялатех катоха дегаза цахетараш. Кегар бар-кх баьллар. КIирандийнахьа базар тIа гора, базархошкара йохкаш йола хIамаш хьайоаха милице болхлой, цкъаза милице пункте текхабеш Iочукхувлар духьале е гIертараш. Кхалсаг иштта Iочуюге, дов хьакхайкадора наIарга а баьхке.\nМухьмада зIамагIволча воIа Тимура йоах:\n-Даьна дукха безацар милицера болх.\nБезаргбац даьра-кх цу тайпара хьал долча районе-м хIаьта а. Хоза, дика хIама ца гуш хилча, безаргбий из. Амма шийна Iаьдало тIадилла декхар кхоачашде дезар, хала дале а атта дале а, капитана цIи лелаеш хинна Хьамида Мухьмад цох лоархIа а вора. Цу милицера хьал, цар балха хало сона дика йовзар, цхьан юкъа цига болх беш хилар са наьна-воша Измайлов Шахмарзий Хаматхан. Из а Мухьмад санна Караганде ваьхавар йIаьххача хана, цига милице болх беш цунна денна совгIаташ а дар, майрал гойтарах. Тахан мо дагадоагIа сона «За отвагу» аьнна яздаь медаль цунга хинна. Эпсар вацар из, сержант вар. Боголанаькъан Мухьмад начальника заместитель волча хана бир цо а Наьсаре болх. Цкъа Iуйрийна балхара чувоагIаш, геттара Iаьрж делла, хобавенна, этта вар из, цIаккха ца хиннача тайпара.\n-Фу даьд, хьалха санна мичав хьо? — хаьттар оаха.\nХIама лочкъа ца деш:\n-Сийсара эбарга гобе дахийтадар тхо, цо хьаеттача пулемётах, сахиллалца шийлача лаьтта даьдад тхо, — аьлар цо. Цу эбаргах фу хиннадар сона дагадагIац. Лаьцавар мотт сона. Цхьаькха цхьа моттиг дагайоагIа сона, из иштта биркъе чувена. ХIанз фу хиннадар? Лоамашка йоачано Iодихьа жа кIалхардаха бахийта хиннаб милиционераш. Цу хана МЧС яцар. Деррига де дезаш хулар милици. Иштта болх бар Хьамида Мухьмадага кхаьчар. Къахьега дезаш хулар милице мугIараш цIендеш, бокъонаш лораеча болхлошта кхетам луш, кулг цIена долаш кхебе гIерташ. Кхааш ийдар геттара чIоагIа даьржадар милице мугIарашта юкъе. ХIаьта а денал долаш, зуламхоша оагIув озаш бола балха новкъостий дукха бар цунна уллув къахьегаш. Наха дика милиционер хеташ вар Наьсаре хьайран юххе вахаш хинна капитан Хьулахой Махьмад. Тхо а кхыдола бераш а, из воагIаш хилча, цу сахьате чудовдар. Бехк боацаш сагага хIама алацар цо, хIаьта законах доацар леладу бераш а ца зувш дитацар, човхадора. Цу ханара «йовсаргаш» а кхерар цох. Иштта наха къонах-саг хеташ вар Пхьилекъонгий-Юртара Налгнаькъан Хьасан. Лакхарча дегIара волаш, тенна къонах вар из. Цун дегI-кеп а дар зуламхошта унзара, низ болаш. Из а эпсар вар. Кхы а дукха бар цу тайпара милице болхлой гIалгIашта юкъе. Шоай балха тIа царех коггIортолга йора милице хьакимаша а моттигерча Iаьдало а.\nНаьсарен районе ше болх беш цхьа шу даьлча, Мухьмада ший дешар кIоаргде, балха говзал лакхъе лоархI. Из деша вода юриста лостамагIа йолча Москверча аспирантуре. 1970 шера деша дIа а этте, болх бешше из чакхйоаккх цо 1973 шера. Цига яьккхача хана, Iилман болх язбеш къа а хьег. Цудухьа аспирантура яккхарца цхьана цунна лу юридически Iилмай кандидат яха сийдола цIи. Цу хана Москвас къоабалбу Мухьмада хьабахьа цIена никъ, цунна балха тIа лакхвала керда таронаш а хулийташ. Москверча Ерригсоюзни заочни юридически института (ВЮЗИ) филиал хьаелла пурам лу цунна, ше керте а этте. Кхо шахьар яр цунна могаяьраш, царех цаI харжа бокъо а луш. Вай мехкахочо, дукха уйла ца еш, Ульяновск яха шахьар хорж. ХIанз дIауйла ел оашош, вIалла йовзаш йоацача гIалий тIа столицерча института филиал хьае атта хиннад аьнна хетий шоана зIамигача гIалгIай къамах волча сага? Хьаяь ца Iеш, цун болх дIолабалийта а из толамца дIабахийта а безаш хиннав из. Сона хеташ, из атта гIулакх хиннадац. Цул совгIа, ший къамах болча наха а цхьацца гIо-новкъостал де вIаштIехьадоалар цун. Сона ховш, вай къаман кагий нах ба из волча шахьар тIа дийша, бокъонаш лораеча органашка къахьегаш. Фу гIо да цо царна даьр? Деша дIаотта хьаькъал долча сага сунт ца деттийташ, из дIаэцийташ хиннав цо, цу гIулакха тIехьа шийна могаш дола гIо а деш.\n1973-ча шера Ульяновске дIа а вахе, лакхе хьоахаяьча филиала кулгал деш, хьавоагIа из 1988-ча шерага кхаччалца. Цул тIехьагIа цун дезал Шолжа-ГIалий тIа цIабоагIа. Цу хана могашал дика хиннаяц Мухьмада, дега лазар долаш а ши инфаркт хинна а вар из цу заман чухь. Дукха ха ялале, кегалу ерригача СССР-ра а Нохч-ГIалгIай республикера а Iаьдал. Йоха йолалу шин къаман республика. Из шедар мишта хулар бIаргадайна ва со-се, хIана аьлча цу хана со къахьегаш вар Шолжа-ГIалан юккъе хиннача республикан книжни издательстве. Дуккха нах шоай дай баьхача районашка, юрташка дIааха баьлар. 1991-ча шера ший дезалца цигара араваьлар Хьамида Мухьмад а. Цунга хьежаш яр хьамсара Дошлакъий-Юрт. Укхаза эшаш вар из. Еха латтача республике болх ховш бола, керда вахар хьалдергдола, Iаьдал чIоагIача когаш тIа дIа мишта оттаде деза ховш бола нах дунен маьхе бар. Юххьанца бувзама гIулакхаца хоттабенна хул цун къахьегам, цул тIехьагIа республикан пенсионни фонда хьакима хьалхара заместитель хул. Из ха яр сона Мухьмад эггара тIехьа бIаргавайнар. Наьсар-Кертера заправка йолча светофора юхе латтар из, наькъал сехьавала кийчвенна. Автобуса чу вагIача сона дагавийхар зIамига волаш тхоайцига хинна хьаьша. ХIанз ха дIаяхаяр, воккха хиннавар. ХIаьта 60 шерал тIехваьннача сага хулаш дола куц-сибат теркалдича, Мухьмад цу хана а воккха хетацар. ДIахо цо къахьег ГIалгIай Республикан хоржамий комитета председатела заместитель волаш. Заьзгнаькъан Мурад президенталла хоржача хана, из вар цу комитета председатель. Эггара тIехьа цо къахьийга моттиг яр ГIалгIай Республикан халкъа гуллам, цига юридически отдела керте лаьттар из, ше пенсе дIаваххалца.\nХьамида Мухьмади МурцаIалий Мареми шаккхе тахан боацаш ба. Бакъда цар кхедаьд ши воI, йоI. Эггара йоккхагIа я йоI Тамара, цо ший дас хьабена никъ хержаб. Тамарас чакхъяьккхай Москвера юридически институт. Герман Шолжа-ГIалий тIа вах, из дукхагIа бизнесаца вувзавенна ва. ХIаьта Тимур ший да ваьхача Дошлакъий-Юртарча коа сецав ший дезалца. Из мах беча наьха техникум яьккха ва.\nБоголанаькъан Мухьмад вар ГIалгIай республикан гIорваьнна юрист, къахьегама ветеран. Кхелхав Мухьмад 2006 шера ноябрь бетта 23 дийнахьа. Дизза 70 шу даьнна хиннавац из леча хана. Вала кхо вар ца аьлча, кхы ала хIама дисац цу тайпарча моттиге.


Мила ву "цIийца яздина некъан низамаш" дохош верг?\nНохчийчоь -- РогIера некъахьовзам хилла махкахь.\nКъилбаседа Кавказерчу мехкашкахь кху деношкахь дIайолийна "Кхерамазаллан некъаш» олу Iедалан программа. Хан йоцуш дIахьон йолчу оцу акцехь некъан низамаш лар ца деш берш емал бар а, цу хьокъехь кхетош-кхиоран болх бар жигар баккхар а дуьйцур ду. Иштта гIараяьккхина некъаца зуламаш лелош берш гучубаха кечам бина машен а.\nДуьххьар и акци йолийна ХIирийн а, ГIебарта-Балкхаройн а мехкашкахь а, Нохчийчохь а. Цунна лерина бара кхаариндийнахь цу хьокъехь Соьлж-ГIалахь Iедалан цIанехь дIабаьхьна гулам.\nЦигахь дакъалаьцначара шайна юкъахь ГИБДД-н белхахой а, лаккхара Iедалхой а болуш, билгалдаьккхира ира лаьттачу оцу гIуллакхан леррина терго ян езаш хилар. Цара дийцарехь, мел чIагIамаш бича а, оцу зуламашца латточу къийсамо кхоччуш жамIаш дохьуш дац.\nНохчийчохь некъан низамашца гIуллакх дика ца хиларна терго йина дукха хан йоцуш Соьлж-ГIаларчу дарбан хIусамехь хан яьккха езначу юкъаралхо, кинорежиссеро Коканаев Руслана. Шена гинчу суртах лаьцна иштта дуьйцу цо.\nКоканаев: «Дийнахь а, буса а чукхоьхьуш бара лазийна нах. Цхьаберш белира. Реанимацехь 2-3 дийнахь Iоьхкура уьш. 13 шо кхаьчна йоI яра цига ялийна, тIе машен а тоьхна. Когаш а, пIендарш а кегдинера цуьнан. Вортан даьIахк а кагйинера.\nАс интернетехь йолчу социалан сайн агIон тIехь яздинера, ларлахьара шу, машенаш сиха ма хехкахьара аш аьлла. 2-3 секундехь хуьлу и бохамаш, амма шерашкахь дахло и бала такхар».\nНохчийчохь, вайна ма хаара чIагIам бина бу некъан низамаш лардарехьа. ГАИ-н белхахошка шуьйра бакъонаш а елла. ХIетте а, и бохамаш кхилар лахлуш дац. ХIун бахьанаш ду цуьнан, хIун дан а дезара уьш ца хилийта?\nКоканаев: «Некъан низамаш лардан деза. Уьш цIийца яздина ду. Суна хетарехь, сонта лелаш болу нах совца беза. Цаьргахула ду аьлла хета суна зулам. Миска воьдуш верг, лар а луш, лела некъаца. Шай шуьйра бакъонаш ю бохуш лелачу нахера схьаду аьлла хеташ ву со иза».\nНохчийчохь, некъан бохамийн статистико гайтарехь, некъахьовзамашкахь хуьлу зуламаш лахделла аьлла ду 30 процентана. Амма стохка оцу бахьанехь 10 баттахь 99 стаг вийна республикехь, шайна юкъахь 15 бер а долуш.\nДа-нана делла, ши бер лазийна некъахьовзамехь\nМахкатIехь маслаIат карийна чIирхошна юкъахь\nЙиъ зуда лазийна Нохчийчохь некъахьовзамехь\nНохчийчохь - некъахьовзамаш, кхо стаг велла\nВехначо машенца 8 стаг вер Iаьткъина махканна\nГIалгIайн доьзалера кхоъ велла некъахьовзамехь\nКерла шо тIекхаьчна ши сахьт далале некъахьовзам хилла Нохчийчохь\nНекъахьовзамашкахь цхьа стаг вийна, ши зуда лазийна Нохчийчохь\n8 шо долу кIант вийна Нохчийчохь некъахьовзамехь\nНекъахьовзамехь таксист вийна Соьлж-ГIалахь\nБераха зуда а, кхин цхьа стаг а дийна ГIалгIайчохь некъахьовзамехь


Оьрсийчоь -- «Дицдан омар ду» филман экран тIера даьккхина сурт.\n«Дицдан омар ду», цIе йолу нохчийн дIабохорах лаьцна яьккхина йолчуьнна, агIо лаьцна парламентан куьйгалхочо Абдурахманов Дукхвахас. Хайбахехь хилларг, бакъ дац аьлла иза пачхьалкхехь гайта бакъо ца еллера цу фильман, амма, тахана нохчийн спикера дIахьедар дина, и тоьшаллаш ду шайгахь аьлла.\n«Дицдан омар ду» цIе йолу, Нохчийчохь, оцу бохамах лаьцна яьккхинчу фильман, гуонахь яьлла гIовгIа, йирзина яц, иза, Оьрсийчоьнан культуран министрална мел лууш хиллехь а. ДIабаханчу баттахь, цунна, Оьрсийчохь шуьйра гайта, бакъо луш долу кехат ца деллера, цуьнан чулацамехь, бакъ доцург ду аьлла.\nДуьйцург дара, ГаланчIожехь, Хьайбах оьвлахь, нохчий дIабохочу хенахь, божал чохь, 700 сов стаг вагийна хилар, цхьаннахь а тоьшаллаш дац аьлла. Оцу бахьанца, фильмо, барт болчу Оьрсийчохь, къаьмнийн юкъметтиг хIаллак йийра ю, аьлла дара, авторашка, официал деллачу жоьпехь. Кино, боккъулийна, ца гайтар совнах, бIеннаш эзарнаш, цуьнга сатийсина болчеран, харцо тоьлла юха а, аьлла, дог-ойла а юьтуш, халахеттера.\nИ фильм, яьккхинчу тобанна коьртехь хилла волу, цуьнан долахо-продюсер Коканаев Русланан, иза массийта фестивальшка дакъалаца дIакховдор бен кхин хIума ца диснера, иза, чуьрчу бахъархошна доьххьара, нохчийн историйн Iаьржа денош, дагдоуьйтуш Iалашонца яьккхина йолун дела.\nТахана, сатийсам кхоллабелла, иза доьххьара Нохчийочхь гайта бакъо луррг хиларна. ЦIеххьана, оцу фильмана а, цуьнана авторшна а тIехоьттина, Нохчийчоьнан парламентан куьйгалхо Абдурахманов Дукхваха.\nЦуо, цаьрца цхьанакхетар дIадаьхьара. Хьайбахера бохам бакъ хилар, тоьшалла далош, шайгахь, хIета яздина хилла документаш ду аьлла дIахьедар дина нохчийн спикера. КестолгIа уьш гIарадогIура долуш ду. Шай фильман цIеххьана хийцабала мегачу кхолламах, Маршо радиога дийцира проюсер Коканаев Руслана.\nКоканаев Руслан: «Со дIа а кхайкхина, Москохара схьа а валийна режиссер а схьавалийна, вистхилира иза. Хьайбахехь хиллачуьнна, культуран министраллехь аьллачу хIуманна ша реза а вац, цу хьокъехь шаьш дина дIахьедар а ду кечдина бохура цуо. Политикийн историйн архивера Маленкован цIарах, Мальсагов Дзияуддис яздина оцу хьокъехь долу кехат ду шайгахь боху цуо. И гIортор йира цуо тхуна».\nЦхьана шарахь сов яьккхина йолу и фильм, доьххьарлера ю, нохчаша, шаьш дIадохорах лаьцна, шуьйрачу барамехь, исбаьхьаллийн кепехь яьккхина йолу. Иза, йоккхучу хенахь, оьрсийн цхьацца политикаша а, историкаша а, емал йора, бакъдоцург ду иза бохуш.\nИза, гайтаме яьккха мегар яц аьлла, культурийн министраллерачу цхьана урхалло сацам бинчулла тIаьхьа, иштта къийсаме яьллачу фильман оьшуш йолу реклама йира. Шай и Iалашо яцара, кортаниг-цуьнга сатуьйсучу нахана иза дIакхачор, яра бохуш кхин дIа а дуьйцу продэсер Коканаев Руслана.\nКоканаев Руслан: «Тхо-м цуьнах цхьа а гIовгIа яьккха а, я пиар ян а дагахь дацара. Ахчанна Iалашо а яцара тхан. И кино яьккхинчулла тIьахьа. Иза гайтар дахдар дара ша дерг. Кино яьккхина бутт а, ши бутт а баьлча, и кехат луш а ца хилча, Хьайбахехь хилларг-бакъ дац, аш буьттуш болу пуьтташ буи за бохуш хилча, кхин дан хIума а ца хилла, видеоролик йинера ас. Иза интернетехь гайтира.\nТIаккха цуьнан гонахь гIовгIа елира. Хаамийн гIирсаша а шай болх бира, иза даржадеш. Суна Дела реза хуьлда ала лаьа. Дукхваха, суна даиманна тIекхача аьтто болуш хилла ву, оха иза йоккхучу хенахь».\nТахана, «Дицдан омар ду» аьлла цIе йолу и фильм, массийта фестивале дакъалаца чуелла долахочо. Шеко яц, Европехь а, кхечу меттигашкахь а, цуьнга хьажа а, цуьнан мах хадо а лууш хилар. Амма, масала, Оьрсийчохь, иза гайта бакъо лахь, дукхачу фестивалешка иза ца кхача а мега. Цундела и хIума а дикка талла дезаш ду, бохуш кхин дIа а дуьцу Коканаев Руслана.\nКоканаев Руслан: «Тахана тхо Варшаверачу кинофестивале кхойкхуш ду. Иштта, Москохарчу кинофестивале а, «леррина гайтар» аьллачу кепехь дакъалаца кхайкхина а дут хо. Цунна тхо хIинца а ойла еш ду. Бусулбачу пачхьалкхашка а а чубелла оха, дакъалацаран лаам. ХIина йола а елла, гурралца хира йолуш ю уьш. ТIаккха, тхо сатуьйсуш ду цунна.\nГайтина а хила йиша яц кино, телехьожийлехь а хила йиша яц, интернетехь а хила йиша яц иза. Цундела, оха и хаттар толлуш ду. Бакъду, кино яьккхинчу махкхаь иза гайта бакъо ют хан. Тхан хиллачу цхьанакхетаро, сатийсам кхоьллина оцу хIуманна. Гергарчу хенахь, суна хетарехь, иза гойтура ю кхузахь, вай цIахь. Ас сайн агIонна тIехь кхайкхора ду иза».\nСатийсам бу тахана Нохчийчуьрчу Iедалша, оцу къйисаме яьккхинчу фильман агIо а лоцуш, дIахьедарш дича, цунна гайта бакъо лург хиларна. Амма, шеко йоцуш хIума ду, иза гайтинчулла тIаьхь, цуьнан гуонахь долу дийцарш дIадоьврг ца хиларна. Тахана а, дуккха а нах бу, Оьрсийчохь, нохчашна йина йолу депортации, нийса йина бахаралла сов, Хьайбахехь, хилларг аьттехь дац бохуш.\nСтенна ца тайна Кремлна депортацех яьккхина филм?


Къанойх даржаш мукъадаха аьлла Кадыровс юха а\nШа шегара муьтIахьалла дела денна гойтучу пачхьалкхо Малхбаленна тIе бомбанаш, ракеташ етта кеманаш а ца хьежош санна, маслаIате кхайкхамбина Нохчийчоьнан администраторо Кадыров Рамзана. Цунна хетарехь, бусулбанашна барт ца тоьа Малхбалене шаьш хIаллак ца байта. Цунна хетарехь, массо а цхьабосса вала веза Iаьмеркан а, Европан а Малхбалерчу политикана дуьхьал.\nКху тIаьххьарчу хенахь хьехархой а, лоьраш а биста кхаччалц Iедалан балхахь болу хенара нах, хIинца дIабоху, тIаккха дIабоху бохуш, кIохцалш тIехь санна ладегIамехь кхобуш бу урхаллехь болчара.\nУьш, 60-ра бевлла божарий а, 55-шераш кхаьчча зударий а пенси дIахьовсор карладоккхуш рогIера тулгIе йолийна Нохчийчохь.\nIедалхоша цу хьокъехь дIаехьна кхеташо юх-юха а гайтина телевизионехь. КIоштийн куьйгалхоша мукIарло дина кIира хан ялале шаьш пенси баха хан йолчу белхошца дерг къастош цхьалхо йоккхур ю аьлла.\nДерг аьлча, и барта дина омра дахаре дерзадахь, цхьайолу ишколаш дIакъовлий бен ца оьшу. Хьехархоша холча а хIуьттуш дуьйцу, зене хилар цахилар тидамза а дуьтуш, маьIна гахь а, ца гахь а Iедалдайн аьллар-лаам кхочушбан маьхькIамхой тохабаларх.\nIедалехь болчарна бакълена а моьтту техьа хьахархой а, лоьраш а, кхиберш а дIабаьхча ,шо-шаре мел долу а дукълуш лаьтта болх-некъ боцчийн могIарш, шаьш и дича лилха дохур ду?\nКарахь дипломаш хиларх кегийрхой хаарш доцуш, гомха кхетам болуш буй ца хаьа- те царна? Цу а, кхечу а хеттарша садуу, тIекхуьучу чкъуран жимма а бала болчеран.\nКху гIуран беттан 7-чу дийнахь, бахархошна болх-некъ хилийтар хьокъехь дIаехьначу кхеташонехь дийцинарг ахкаме диллича го говзанчаш мукъабахар бегашена а доцуш юьхьарлаьцна хилар.\n«Нахана болх-некъ хилийтар уггар чIогIа тидаме эцначех цхьаъ ду Iедало. И болх марсабаккхар бахьанехь хьалха 76% хилла болх-некъ боцчийн терахь тахана I3.9» охьадалийна.\nЯккхий проекташ дахаре ерзор бахьнехь хIора шарахь керла белхан меттигаш кхуллу. Делахь а болх безарш хьесапе оьцучу центрехь дIаязбина бу дуккха а дипломаш йолу говзанчаш. ДIаязбина бу царна бан болх боллушехь. Кхузара гуш ду къона говзанчаш балха хIиттор лахарчу тIегIанахь хилар….». Герггарчу барамехь ишта къамел дина мехкан куьйгалхочо.\n«ЛартIахь верг кхетар воцуш цIармата хIумнаш ду кху тхан районехь лелош дерг. Тхан берийн ишколера пенсехь хилар бахьнехь тоьллачех тоьлла, лакхарчу классаш хьоьхуш болу, 5 филолог, нохчийн меттан а,оьрсийн меттан а хьехархой дIабовла безаш бу, 1 математик а ву. И ишкол йилличхьана а цигахь къахьоьгуш болу лахарчу классийн хьехархойх 4-5 стаг а ву мукъабаха безаш.\nВуьшта аьлча, 25% бу боху хьехархой дIабохуш бу-кх». И къамел динарг ву шен цIе йоккхийла ца лиъна Шелковск кIоштера хьехархо.\nХьехархошка а, дай-наношка а кхета цалург ду бохура цо, церан метта хIитто хаарш а долуш говзанчаш боццушехь уьш мукъабовлийтар.\nХьехархойл башха кхеташ бац, Нохчийчохь бен кхечу цхьана кIоштехь боцчу цу боламах дешархойн цIеранаш а.\nПенсехь берш даржашкара мукъабахар хьокъехь меттигерчу Iедало йоху гIулчаш кхеталурш, уьш тIаьхьло йолуш хетарш боцу хьесап ду.\nДукхахболчара, цхьа доккха ор даьккхина, Iилманах а,хаарех а, къайле ян, царех нахана хьулам бан гIерташ санна туьду цу могIарера юкъадалориш.\n"Карахь дипломаш хиларх кегийрхойн хаарш дац..."


Дуьне цецдаккха бIов ца тоьара вайна!\nКадыров: "Дала схьакховдадо суна ахча..."\nДахначу шарахь NewsEffector мониторинган агенталло, «Оьрсийчоьнан регионаш» фондаца цхьаьна талламаш бира, уггаре а ирсе гIала билгалйоккхуш.\nТалламчаша чIагIдарехь, 100 яккхийчу гIаланашкахь веха 26 900 стаг зийначул тIаьхьа билгалдаьлла Соьлж-ГIалахь бехаш хилар уггаре а ирсе бахархой.\nИштта ца хуьлийла а дац, хIунда аьлча…\nСоьлж-ГIалахь ду уггар доккха маьджиг, ша саннарг, Оьрсийчохь-м хIунда дуьйцура, йоллучу Европехь а доцуш. 2008-чу шарахь дина даьлла маьждиг Кадыров Ахьмадан цIарх ду. Соьлжан хийистехь, 14 гектар гонах парк а йолуш, еа мимарийн локхалла 23 метар йолчу гIишлон арахьара а, чоьхьара а пенаш шагатIулгах дина ду. 36 люстра кхозу тхевнех, царех 26-мма дагадоуьйту Иерусалимера Куббату-ас Сахра маьждиг, ткъа уггар йоккха, 8 метар йолу люстра шен кепаца тера ю Меккерачу Каабех. Люстраш ечу ювелираша масийтта тонн борза дайарал совнаха, 2,5 кила цIена деши а, миллион Сваровскин кристалан алмазаш а юкъатоьхна. Болчу хаамашца, 700 миллион сом ахча даьлла маьждиган го тобеш, ткъа серло еш 200 миллион сом дайина. Дерриг мел ахча тIехьажийна маьждиг деш Iедало къайладаьхьна, хоуьйтуш дац.\nСоьлж-ГIалахь ю дуьненахь ша цхьаъ бен йоцу уггар йоккха фонтан. Цуьнан йохалла 300 метар, шоралла 40 метар лору. 60, 80, 100 метар лакха йолу фонтанан хинан кIеж. Чахчарин гонах 3600 бес-бесар прожектор ю. «ДоттагIий! Уггар йоккха фонтан схьайилли! Уггар йоккха хиларал а совнаха, ю и уггар хаза а, мукъаме а. Цхьаболчу тергамчаша бакъдо Дубайра фонтанел а тоьлаш и хилар», аьлла Инстаграмехь хаам баржийра Кадыров Рамзана, фонтан схьайиллинчу дийнахь. Мехкан куьйгалхочо тоьшалла дарехь, 60 миллиард сом бу и фонтан яран мах.\nСоьлж-ГIалахь ю уггар йоккха парашютан центр. Ницкъаллин структурийн белхахой кечбар доцург, цигахь могIарерчу нехан а таро хир ю аэродинамикан биргIи тIехь стигланан лакхене вала а, юха парашютца чуэккха а. Дропзонин коьртачу гIишлочохь 30 чоь ю, 200 стаг чу тарвеш кафе ю, парашютан спортан корматаллина Iамон 7 школа а. Нохчийчоьнан куьйгалхочун гIовса Мартынов Даниила бахарехь, тIеман тобанаш Iамийна ца Iаш, оцу центрехь мехкан бахархойн, туристийн аьтто хир бу шайн Iамораш дIадахьа.\nСоьлж-ГIалахь белхаш дIахьош бу уггар лакха стигал-бохь Ахьмад-Тауэр еш. ГIалин администрацино дийцарца, 100 гергга белхало а, 12 лерина техника а тIеоьзна белхаш жигарбаьхна Iай дуьйнна. Бу царлахь Германера кхайкхина балийна говзанчаш а. Ши шо хьалха дуьйнна дийцарш дора Кадыров Ахьмадан цIарх Соьлж-ГIалахь бIов йогIа еза бохуш. Оьрсийчуьра а, кхечу пачхьалкахшкарчу а инвесторийн гIоьнца ян езаш хилар билгалдоккхуш. Кеп-кепарчу эксперташа мах хадорца, кхаа шарахь йина яла леринчу оцу гIишлонна хьалхо 500 миллион доллар гергга ахча оьшу баьхнехь а, керла леринчу жамIашца 1 миллиард доллар хадийна мах. Соьлжин йистехь, Грозный-Сити комплексна дуьххьал 19 гектар лаьтта тIехь ян йолийна Ахьмадан-Тауэр. Стигал-бохьан локхалла нохчийн ширачу ха даран бIовнан кепехь хир ю, шен локхалла 400 метар а йолуш. Цу чохь хир ю офисийн, хьешан хIусамаш, физкултуран, могушалла тояран комплекс, Iилманан центр, панорамин ресторанаш, дуьненаюкъарчу къаьмнийн даарш деш, кинотеатраш, 100 петар, бассейнаш. Махкарчу бахархоша-м ца до дозалла я уьш баккхий а цабоь. Царна хетарехь, уггар экономикан кризис ловчу махкахь оьшург: индустрин хьукматаш, юьртабахамаш, стом кхиор, даьхний лелор. Стенна оьшу и гIишлош, яздо дуккхаъчу бахархоша социалан машанашкахь, цхьанна а оьшуш йоцу, я пайда эца таро а йоцу. Масала, боху цара, масех шо хьалха схьайиллира «Грозный –сити», «Гранд-парк», «Гудермес-сити», «Аргун-сити»… Еса лаьтта цу чуьра хIусамаш, нехан таронаш цахиларна царех пайдаэца. Масала, Европехь уггар лекха лоруш ю йина ялаза Москохара стигал-бохь «Федерацин бIов», цуьнан локхалла 373 метар ю, цунна юххера «Меркурий Сити Тауэр» (339 метар), Лондонера Тhe Shard (310 метар). Рекорд йоккхуш лара мегар ду, гарехь, шен локхалла 400 метар хин йолу Соьлж-ГIалара бIов Ахьмад-Тауэр.\nСоьлж-ГIалахь кеста неIарш схьайоьллур ю Оьрсийчохь а уггар йоккхачу школано. Махкахь школаш цатоарна, бераш кхаа рожехь деша декхаре хилар тидаме а эцна еш ю и керла гIишло. Кхаа гIатах лаьтташ хир ю йина яла герга йолу доьшийла. Цигахь деша таро хир ю 1300 беран. Шиъ бассейн, волейболах, баскетболах, футболах ловза майданаш хIинцале а кийча ю, хаамашкахь дийцарехь. Мукъаденошкахь шайн цIа а доьлхуш, ерриг хан школехь яккхийта Iер-дахаран хьелаш кхуллуш ду оцу школехь. Дешаран шо долалуш символикан горгали бекнехь а, хIинца а кийча яц школа бераш тIелаца, амма белхахоша чIагIо йо карара шо дерзале белхаш шаьш берзор бу аьлла.\nУггаре йоккха къайле ю Соьлж-ГIалахь Iаламат лекха гIишлош хIитто а, миллионашкахь долларш а луш, пана-махкара артисташ кхийла а Кадыровна ахчанаш карор. Кхин а инзаре ду цо луш долу жоп - "Дала схаькхъовдадо!" Бакъду, рицкъа Делера ду бохург. ...Амма юкъарло лелош а, и рицкъа доьзал кхаббал схьакхочош хьадалча ца хилча?


ТIаьхьарчу шерашкахь, нохчи алсамох хIурдана йистехь садоIа эха буьйлабелчахьана, гаррехь алсам даьлла, хи чу а боьлхуш, лечу вайнехан терахь. Цхьана даханчу шеран аьхка Нохчийчоьнан маьI-маьIIерачу меттигашкахь иттанаш тезеташ яра, хино байъинчеран.\nИ ирча бохам доккхачу декъахь вайнахалахь бераш кегий долуш дуьйна нека дан Iамош Iедал ца хиларца боьзна хила мега. Нагахь санна даккхийчу хишна гуонахь, масала, Теркаца я Органца, Iоьхкучу ярташкахь кхуьуш долу бераш кегий долуш дуьйна нека дан хууш хилахь, кхечу меттигашкарчу берашна а, баккхийчарна дукхахьолахь хийра хуьлу хица доьзна дерг.\nАмма иза аьлла ца Iа уьш хийисте ца боьлхуш а, я хIурдана йистехь са ца доIуш а. ТIаьхьарчу шерашкахь-м тешна а, Нохчийчуьра Каспий хIурдана тIе садоIа нах эхар Iадат а хилла дIахIоьттича дуьйна схьа.\nНека дан дукхахболчу вайнахана хууш ца хилар Берлинерчу спортхочунна Тарамов Адамна, дуккхаъчу шерашкахь Нохчийчохь тайп-тайпанчу футболан клубашкахь ловзуш хиллачу, хетарехь, цхьаьна агIор вайнехан эхь-бехках болчу кхетамца, ткъа вукху агIор нохчийн берашна нека Iамор хьеха аьттонаш ца хиларца дузу.\nТарамов Адам: „И хица доьзна долу хIума вайнахалахь вуно бехке хилла ду даима а. Цу хийисте садоIа вахча, тIера бедар дIа а яьккхина, цхьалха вала везаш хиларца доьзна иза делахь а, я вайн кегий долуш дуьйна схьа нека дар Iамон меттигаш ца хиларца делахь а, амма вайнахана дукхахчарна ца хаа кхоччун нека дан.\nЦа хаара аьлла амма вай хийисте ца доьлхуш а, цу чохь ца луьйчуш а ца Iа. Цундела, соьга хаьттича, и бер кога а дахана дIадоладелча дуьйна схьа Iамон дезаш, мехала хIума ду нека дан хаар“.\nАмма и ирча бохам – хIора аьхка хIурдалахь я доьду хи чохь, я ур-атталла бассейнашкахь а бераш а, баккхийнарш а леш хилар хиллане а цхьана Нохчийчоьнан проблема хилла ца Iа, цигахь цу бохамах лечеран терахь инзаре лекха делахь а. Иштта, масала, цхьана даханчу шарахь Германехь хи чу а бахана беллачийн терахь 361 стаг ду.\nЦарна юккъехь 32 бер а ду. Немцойн орца кхачоран юкъараллин куьйгалхочуо Вилкенс Клауса цу хьокъехь динчу дIахьедарца, цу кхелхинчийн Iожаллин бахьанаш доккхаха долу декъаца, шайна кхоччуш нека дан ца хуушехь, хIетте а кIоргачу хих ца къахкарца, уьш лар ца баларца а, ткъа иштта шайн таронаш а, хих болу кхерам цара тергоне ца эцарца а доьзна ду.\nАмма коьрта бахьана нахана нека дан ца хаар ду. Цу хьокъехь Тарамов Адамс карладаьккхира, масех шо хьалха Австрехь нохчийн доьзалехь хилла болу инзаре бохам – шина бераца хийистехула тIехйолуш хилла къона зуда а, цуьнан ший а бер а Дунай чу дахана кхалхар.\nТарамов Адам: „Вайна дага догIу масех шо хьалха Венехь хилла бохам. Инзаре хIума дара иза, цу нехан гергарчара иза муха ловр ду-те аьлла хеташ. Хийрачара а оццул хала ловш долу. Къона зуда шен шина бераца Дунй хи чу а яхна, кхелхира хIетахь. Цу зудчуьнна нека дан хууш хиллехь, шен берашна орца кхачон а кадер дара цуьнан, ша а кIелхьара ер яра иза. Вай-м Iожалла кхаьчна хилла олий дIадерзадо хIума. Дера Iожалла саца-м лур яц цхьанге а, делахь а бахьана лелон ма дезий вац ваьш а“.\nКху деношкахь Нохчийчохь кхел хоттуш ю, Шуьйта кIоштахь даханчу шарахь ишколерчу берашца лийча яхана хилла 9-чу классера ши дешархо яларан хьокъехь. Цаьрца хиллачу бохамна бехке йина цу классан хьехархо, тоаъалла берашна Iунал ца дина аьлла. И кхел, гIайгIанерчу ларамазаллийца, цхьаьна йогIу кхаари дийнахь Австрехь дIайолаеллачу цунах террачу процессаца. Целл ам Зее цIе йолчу жимчу гIалахь даханчу аьхка бассейн чохь хи буха а яхана кхелхира 12 шо долу йоI.\nДукха хан йоцуш Шемара Австре баьхкинчу мухIажарийн доьзалера яра иза. Нека дан ца хууш йолу кхиазхо тоъалла Iунал ца деш хьехархоша кIорга хи долчу бассейн чохь йитарна кхеле озийна хIинца цуьнан кхо хьехархо. Цу шинна а кхелан жамIа мухха а хир делахь а, цу берийн гергарчаьрга деана долу инзаре вуо юхадерзалур дац цхьаьнге а. Ткъа ца хила а ма мегара и бохамаш аьлла хета, цу берашна жималлехь дуьйна схьа нека дан Iамийна хиллехь.


"Бухабиснарш цомгуш ца хилийта"\nЛоьраш ларбе боху цо Дагестанан Iедале\nДагестанерчу республикан травмотологин а, ортопедин а центрерчу цхьана декъан куьйгалхо Iийначу Халитов Салима цхьалха пикет хIоттийра деношкахь ХIинжа-ГIалахь.\nШа болхбинчу меттигна хьалха лаьтташ цо караэцначу транспоранто бохура: "Аьшпаш буьтту министр коронавирусал а оьшуш ву!"\n"Кавказ.Реалиино" хаьттира лоьре, низамо ма-хьоьхху цIахь ца Iаш, стенна ваьлла иза пикете, муха го цунна коронавирусаца долу Дагестанера хьал.\nСтигалкъекъачу-беттан 11-чу дийнахь дара Халитов пикете ваьлча. Оцу дийнахь официалан терахьаша бохура, 2 772 стаг ву Дагестанехь уьно лаьцна. Къилбаседа Кавказехь йиллина хьалхарчу меттехь ю Дагестан бахархой цомгушхиларца.\n- Стенна ваьлла хьо пикете?\n- Соьга хаам бина, травмотологин центрера персонал уьнах цомгуш хилла аьлла, центран масех дакъа дIакъевлина, томографин компьютер а яц болх беш. Ас теллина хьал – дуьйцург дерриг а бакъ ду.\n- Мел дукха бу центрерчу белхахойх цомгуш хилларш?\n- Масийтта стагана тесто тIечIагIйина цамгар, 10 стаг ву пневмони йолуш. Дукха лоьраш цомгуш хилла кхузара.\nКарантинан раж ца ларъен регионаш билгалъяьхна чоьхьарчу гIуллакхийн министралло\n- Компьютеран томографин аппарат а яц болхбеш?\n- Ю, иза центре чубехкинчу арахьарчу пациенташна бен лелош яц. Цу тIе, цуьнца болхбан бакъо яц Роспотребнадзорера пурба доцуш – ткъа и пурба а дац делла.\n- Пикете волуш хьайн транспоранта тIе йоза иштта стенна яздина ахь?\n- Могашаллин министралло, ша дерриг а латтадо лоьрашна, пациенташкара коронавирусан ун царна тIе цадалийта, боху официалехь. Боху, массо а дарбан хIусамашкахь ду уьнах лоьраш ларбен духар, гIирс. Амма иза бакъ дац.\nКхин цхьа бахьана а ду сан орца деха – могашаллин министралло аьшпаш боьттина нахана, цо шо долалуш элира, цомгушчарна хIо луш йолу аппарат ма-оьшшу дIахIоттийна ша, амма иза а дац бакъ, ца хилча ца йолу Дагестанерчу пациенташна и аппарат.\n- Дагестанехь коронавирус кхечу регионашкахьчул алсам яржар стенца дозу аьлла хета хьуна?\n- Иштта ца хилча ца долура хьал – республикера хьаькамаш сов стешха, буьйда лийлира. Цундела даьржина кхузахь ун оццул шуьйра.\n- Охан-беттан юьххьехь а ма бохура могашаллин министро, дерриг а долуш ду, шаьш кийча ду бохам юхабаккха.\n- Бехира, бакъ ду иза. Амма вайна тахана го уьш кийча цахиллийла. Хьаькамаш махкара хьал девзаш бацарна ду дерриг а. Министро хьалххе кечам бан безаш хиллера дарбан хIусамийн куьйгалхошца цхьаьна. Хан йоцуш вацара иза дерг а, доцург а талла.\n- ХIинца гIо до массара а. Могашаллин министралло а, министрийн кабинето а, сагIадечара а, фондаша а, блогерша а. Амма хIетте а ца тоьучух тера ду иза. ГIо хIора дийнахь доьху кIошташа. Хьо лоьран болх бина ву, хьуна хетарехь, муха беш хилла хьалха шайн болх дарбан хIусамаша?\n- Масала, травматологин центран балхах лаьцна алалур ду соьга. Ас хьалха а баьхна иза, беза мах болчу белхан гIирсаца нахана ахча делча бен ца дора гIо. Ас мохь биттира оцу хьокъехь, амма ла ца дуьйгIира соьга. Мах белча бен пайда ца бора нахана кхузаман гIирсо.\nШо доладелчхьана схьа центро мехах лоьралла лелош даьккхина ши миллион сом ахча. Оцу ахчанах оьшшург оьцуш хиллехь, персонал уьнах Iалашъялур яра тахана. Амма ца эцна.\n- Хьуна гарехь, муха тодалур ду тахана хьал?\n- Шога режим хIотто еза хIинца, кхерамзаллин раж.\n- Ткъа лоьраш а ма бац тоьаш, цунна хIун дан деза?\n- Болуш болу медикаш Iалашбан беза. Уьно йожийна центран персонал толур ю, амма дерриг а дан деза бухабиснарш цомгуш ца хилийта.\nДагестанерчу лоьраша коронавирусца къийсам латто гIо доьху Путине\nCOVID-19 шеца йолу йоккха стаг лазартнера араяьккхира. Цуьнан доьзалехь ун даьржина\nCOVID-19 вирусах кхин а цхьа дархо велла Нохчийчохь. Ун даьлла 26-нна


"Ведучи" курорте веана хьешашца Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан, 2018 шо\n"Ведучи" курорт йина чекхъяккха ахча хьажо лууш ву Кадыров, амма цкъачунна хьеший кхойкхуш бац Нохчийчу.\nКеста "Ведучи" курортана тIехь белхаш дIаболош шолгIа мур болор бу – мел лахара а, мехкан куьйгалхо ву ишта дегайовхо йолуш, яздо "Кавказ.Реалиино". КIира хьалха республике кхайкхира цо, "Ведучи" курорте хьажа а, ахча проектана оьшуш хиларх тоьшалла чIагIдан а, Оьрсийчоьнан Iедалан векал Трутнев Юрий. Нохчийчохь карантинан раж малйинчул тIаьхьа хир долуш цу церан цхьаьнакхетар.\nКадыровн лаамийн проект\nИтт шо а ду Нохчийчохь "Ведучи" курорт ян йолийна, масийттазза схьа а йиллира иза. Дуьххьарлера презентаци хилира 2010-чу шарахь, шолгIа – 2013-чохь, юха 2015-чу шарахь кечам бира шуьйра даздаршца иза схьаелла.\nОцу "барамашка" богIура репортераш а, сноубордхой а, когсалазаш хоьхкурш а, иштта хилира цигахь актер Джигурда Никита а, рэпер Тимати а.\nБакъду, ша бакъйолу презентаци дIаяьхьира 2018-чу шарахь. Курортан официалан сайта тIехь бина хаам бу, "Ведучин" ши шо кхаьчна аьлла.\n2014-чу шарахь ерриг Оьрсийчохь хIоьттина кризис ца хиллехь, Кадыров Рамзанан лаамийн проект тоххарехь чекхъяьккхина хир яра. Яккхийчу проекташна ахчанаш хьежор сацийра хIетахь, Къилбаседа Кавказерчу курортийн коьртачу кредиторо, Внешэкономбанко. Цо Нохчийчоьнна лур ду аьллачу ахчанан барам хийцалора. Масала, 2011-чу шарахь банко 10,2 миллиард сом лур ду аьллера, ткъа 2014-чу шарахь бизнесхочо Байсаров Руслана 8,6 миллиард дехнера Внешэкономбанкера. 2016-чу шарахь кхин а лахбеллера цуьнан барам - 1, 8 миллиард сом. 2013-чу шарахь 7,17 миллиард соьмана пачхьалкхо гарантеш елира курортан проектана, амма ахча дохка таро ца хилира, хIунда аьлча, Внешэкономбанкех чекх ца елира проект.\nЭххар а, 2014-чу шарахь "Ведучи" курортах информаци карла а яьккхина, юха а дIахьейира. Цу тIехь язйина яра лаьмнашкахь когсалазаш хехка 16 трасса а, 10 эзар квадратан метар тIехь йохкаран а, самукъадаккхаран а объекташ а, говрийн манеж а, вертолетан майда а, 560 машен дIахIоттон паркинг а. Проектехь мел оьшу хийцамаш ша биннашехь, ВЭБ банко ахча ца ло бохуш, латкъамаш бинера Кадыровс хIетахь премьер-министр хиллачу Медведев Дмитрийга. Делахь а, ахча банко ца делира.\n2016-чу шарахь инфрастурктуран объект яцара цигахь хьалайина, ткъа кхоьллина белхан меттиг - бархI яра.\nКарарчу заманчохь курортехь болх беш ю ши отел. Томехь йолу чоь лаца йиш ю 2 500 соьмах. Бу цигахь когсалазаш хохку масех трасса а. Стохка Iай схьабиллира цигахь, дуьненчохь а уггар беха трасса.\nКурортан сезон йолаяла гена дац\nБакъду, атта дац Нохчийчу кхача. Пачхьалкхехь цхьа мохк бу иза, республике вогIуш коронавирус яц аьлла, карахь кехат-тоьшалла оьшуш. Нохчийчу кхаьчначул тIаьхьа шина кIиранах карантинехь латтаво.\n"Кавказ.Реалии" порталан корреспондентаца хиллачу къамелехь "Архыз" курортан менеджеро дийцира, шаьш хIинца а карантинехь хиларх лаьцна.\n"Тхуна тIехь урхалла дийриг цхьа компани ю. Нагахь санна, "Архыз" болх бан йолалахь, Нохчийчоь а схьайоьллур ю", - аьлла цо.\nХьешан хIусамаш – долара организацеш ю цундела шайн лаамехь йиш ю церан туристаш дIатарбаран низамаш хIиттон. Курорташка болх болабайтарх дийцарш деш ду хIинца а.\n"Цара болх болийча, шина кIиранчохь карантинехь хан яккха дезар хир дац. ХIинца пурба делла, медицинан лицензи йолчу отелашкахь нах дIатарбан, цигахь ши кIира лардан деза цара. Амма жимма собар дича гIоле ду", - аьлла, тIетуху "Архызан" менеджеро.\nТкъа "Ведучехь" йолчу хьешан хIусамийн цу кепара лицензеш яц. Билггал курорташ маца схьайоьллур ю цахаарал а сов, кхин проблемаш а лаьтта кхузахь. Курорташкахь адам ца хилча, цхьана а кепара барамаш бац цигахь хIиттош.\n"Адамаш ца хиларна, цигахь шун самукъа ца дала там бу", - аьлла хета менеджерна.\n"Ведучи" проект йина а ялийтина, республике лелачу туристийн терахь лакхадаккха Кадыровн лаам белахь а, хьалхе ду дийца, маца йолалур ю сезон бохучух лаьцна. ХIинцца бен ца долийна Нохчийчохь диттина дозанаш малдан, комендантан сахьт юха а даьккхина. Амма республике чувогIучун карахь COVID-19 вирус яц аьлла, йинчу тестан жамI хила деза.\n"Пачхьалкхехь а уггар шога карантин яра тхо долчехь. Цхьанхьа садаIа дахарх лаьцна хьехадойла а дац. Со-м хIинца а балха араяла йиш йоцуш ю", - дийцира "Кавказ.Реалиига" Соьлж-ГIалин яхархочо.\nНохчийчу туристаш бахкийта кечбечу барамашлахь ю «тIеман туризм» а\nТуристаш го баьккхина кхачалур бу "Ведуче"


Рицкъанан шорталла - Олхазар - Яздарш - Динул-Ислам\nКъинхетаме а, къинхетам беш а волчу АллахIан цIарца доладо вай. Берриге хастам бу АллахIана, диканан догIанаш Шен керахь долуш волчу, рицкъа Шен керахь долуш волчу. АллахIан къинхетам а, маршалла а хуьлда вайн Пайхамарна Мухьаммадна, тIаккха цуьнан доьзална, асхьабашна, массарна.\nДала шайца рицкъа совдоккхуш долу цхьадолу бахьанаш дуьйцур ду вай, Делан пурбанца. Дукха дацахь а, амма шаьш пайде хилар билггал долу бахьанаш ду хIорш, рицкъа совда́ларна пайде хилла ца Iаш, кхин а вуно дукха дуьненара а, эхартара а пайданаш ду хIокху вай дуьйцур долчу хIуманашца. Цундела, шен ма-хуьллу хIара болх лело гIорта веза массо бусалба стаг а, зуда а, къаьсттина бизнес болх лелош берш а, йохка-эцар лелораш а, шайн рицкъа шайна совда́ла луурш а.\n1. Деле доIа деш, Цуьнга доьхуш хила, хьайна хьанал рицкъа далар а, хьайн аьтту бар а, хьайгара хало дIаайъар а. Дагчура массо кхидолу хIума дIа а даьккхина, цIенчу даггара ахь Деле дехча, Дала жоп ца луш вуьтур вац хьо. Ткъа, Делан Элчано (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) динчу доIанех ду иштта хIара доIанаш:\n«Йа АллахI! Ша-болу хастам бу Хьуна! Йа АллахI! Ахь дIахецнарг сацо стаг вац, Ахь сацийнарг дIахеца стаг а вац, Ахь тилийнарг нисван стаг а вац, Ахь нисвинарг тило стаг а вац, Ахь духатоьхнарг дала стаг а вац, Ахь делларг духатоха стаг а вац, Ахь генадаьккхинарг герга дало стаг а вац, Ахь герга далийнарг генадаккха стаг а вац. Йа АллахI! Хьайн беркаташ делха де Ахь тхуна тIе, Хьайн къинхетам а, Хьайн комаьршалла а, Хьайн рицкъ а делха де Ахь тхуна тIе. Йа АллахI! Цкъа а хедар доцу, дIадер доцу, лаьттар долу ниIмат доьху ас Хьоьга. Йа АллахI! Массо нехан Хьоьгахь хьашт хир долчу дийнахь ниIмат доьху ас Хьоьга, кхерам хир болчу дийнахь маршо а йоьху ас Хьоьга. Йа АллахI! Хьоьца ларлуш ву со Ахь тхуна деллачуьнан вонах а, Ахь тхуна ца луш сацийначуьнан вонах а».\n2. Хьайн Делах кхерар совдаккха хьажа хьо, дика Iамалш йарца а, вочух ларваларца а, Дела реза воцучу хIуманна генаваларца а, бакъдолуш, Делах кхийринчунна цунна ца моьттучу кепара рицкъа ло хьуна Дала. Лекха хинволчу АллахIа аьлла Шен сийлахь Къуръан тIехь: [АллахIах кхийринчунна Цо паргIато лур ю (некъ гойтур бу). Цо рицкъа а лур ду цунна, цунна ца моьттучу агIор; АллахIана тIе болх биллинарг - Иза тоьаш ву цунна (гIо дан)).\n3. Деле гечдар дехар совдаккха ахь, бакъдолуш, Деле дуккха гечдар дехар рицкъа совдоккху хьуна. Лекха хинволчу АллахIа аьлла, Нухь пайхамара (Делера салам хуьлда цунна) шен къоме аьлла хилларг дуьйцуш: [Ас элира: Гечдар деха шайн Деле! Бакъдолуш, Иза Гечдийриг ву шуна! (ДогIанца) стигал тIеелхор ю Цо шуна. Даьхни а, доьзалш а совбохур бу Цо шуна; бошмаш а лур ю шуна, татолаш а лур ду шуна). Оцу айатийн маьIна деш, Имам Ибн Касира (Дала къинхетам бойла цунах) аьлла: «Нагахь санна аш АллахIе тоба дахь, аш Цуьнга гечдар дехахь, шу Цунна муьтIахь а хилахь, рицкъа совдоккхур ду Цо шуна, стиглара беркаташ а делхор ду Цо шуна, лаьттара беркаташ а хьаладохур ду Цо шуна, ялта а хьаладолуьйтур ду Цо шуна, хьайбанера шура а хуьлуьйтур ю цо шуна; даьхни а, доьзалш а лур ду Цо шуна, шайна чохь тайп-тайпана стоьмаш долу башмаш а хуьлуьйтур ю Цо шуна, царна чохь лелаш татолаш хуьлуьйтур до Цо шуна». Имам Аш-Шавка́нийс (Дала къинхетам бойла цунах) аьлла: «Оцу айатехь тешалла ду, Деле гечдар дехар – догIа даийтаран а, тайп-тайпана рицкъанаш хилийтаран а уггар даккхийчу бахьанех цхьа бахьана хиларна».\nИмам Ал-Хьасан Ал-Басрийга (Дала къинхетам бойла цунах) цхьана стага йокъалла елхийна хилла, тIаккха цо цуьнга: «АллахIе гечдар деха», - аьлла. Кхечо шен мискалла елхийна цуьнга, тIаккха а: «АллахIе гечдар деха», - аьлла цо. Вукхо: «Суна доьзалхо лахьара алий Деле доIа дехьа», - аьлча, цуьнга а: «АллахIе гечдар деха», - аьлла цо. ВоьалгIачо шен йакъаелла беш йийцича, цуьнга а: «АллахIе гечдар деха», - аьлла хилла цо. Массарна иштта жоп даларх лаьцна шега хаьттича, аьлла цо: «Ас сайгара ца аьлла хIумма а. Лекха хинволчу АллахIа боху сурат «Нухь» тIехь: [Гечдар деха шайн Деле! Бакъдолуш, Иза Гечдийриг ву шуна! (ДогIанца) стигал тIеелхор ю Цо шуна. Даьхни а, доьзалш а совбохур бу Цо шуна; бошмаш а лур ю Цо шуна, татолаш а лур ду Цо шуна)».\nХьадисехь аьлла ду: «Даим (дуккха) Деле гечдар доьхучунна Дала массо гIайгIанах паргIато лур ю, массо халонах кIелхьаравала некъ лур бу, цунна дагахь доццучу агIор рицкъа а лур ду».\n4. Хьайн доьзалца а, гергарчаьрца а долу гергарло леладе, иза чIагIде, хьайца хьа ца лелочуьнца а иза дIа а ма хададе. Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) аьлла: «Дала шен рицкъ сов даккха лууш волчо а, шен хан яхйалийта лууш волчо а шен гергарлонаш чIагIдойла».\n5. Хьайна Дала деллачунна а, хьайгахь долчунна а дагчохь реза хила, АллахIана хастам а бе, Цо хьайна деллачунна, иза кIеззиг бен дацахь а. Хьуна Дала делларг шайна ца делла дуккха а адамаш дуй диц ма де, дуьнена тIехь хIора дийнахь бохург санна мацалла леш адамаш дуй а диц ма де. Иштта ойла еш хьо хилахь, Дала хьайна деллачунна Цунна баркалла эра ду ахь, Цунна хастам а бийр бу ахь, иза мел кIеззиг бен дацахь а. Ткъа лекха хинволчу АллахIа аьлла: [Ткъа нагахь санна аш шукр дахь (баркалла алахь), Ас совдоккхур ма ду шуна (Айса делларг). Ткъа аш керстадахь – бакъдолуш, Сан Iазап чIогIа а ду).\nШукр дар, баркалла алар, хастам бар – долуш дерг совда́ларан бахьана ду. Ткъа, шукр дар, баркалла алар – иза даго мукIарло дар ду, дог къера хилар ду АллахIа деллачу диканашна, Цо деллачу ниIматашна; тIаккха АллахI хастор ду, Цо уьш даларна; тIаккха Цо делла и ниIматаш Иза реза варга хьажор ду (оцу ниIматашца Цунна Iеса ца хилар ду). НиIмат а, дика а керстадар (духатохар) – оцу вай дийцинчунна доьхьал дерг лелор ду.\nДала беркат дойла бусалба нахана шайн рицкъанах!\n Абу Давуд, Насаий, Ибн МаджахI, Хьаким. ХIара хьадис цхьаболчу Iеламнаха нийса ду аьлла, масала Шейх Ахьмад Ша́кира; цхьаболчара гIийла ду аьлла, масала Шейх Алба́нийс; ткъа Шейх Ибн Iусайми́на, «иснад гIийла долуш, амма маьIна нийса долуш» ду иза аьлла цунна ( «Фатава нурун Iалад-дарб», 111/122).\n Имам Аш-Шавка́ний, «Фатхьул-къади́р», 4/130.


Коьртан хье — Википеди\nКоьртан хье (лат. cerebrum, желт.-шира. ἐγκέφαλος) — коьрта меже ю коьртачу нервийн системан дукхаха йолчу хордин садолчеран коьртан чеккхе а ю; букъадаьӀахкашйолчеран туьтан чохь бу хье. Анатомин номенклатурехь букъадаьӀахкашйолчеран, царна юкъахь адам а, хье дукхах дерг билгалбоккху encephalon олий — латинин кепа тоьхна грекийн дош; дуьххьанца дуьйна латинин cerebrum синоним хилла боккхачу хьен (telencephalon).\nАдаман коьртан хье:\n1. Хьен ах агӀо (чеккхенан хье)\n2. Таламус (юккъера хье)\n3. Гипоталамус (юккъера хье)\n4. Юккъера хье\n7. Бехуо хье\n8. Букъан тӀум\nКоьртан хье лаьтта дуккхачу а вовшешца синаптикан уьйр йолчу нейронех. Оцу уьйранца цхьана болх беш, нейронаш кхуллу хала электрин импульсаш, цара доладо дегӀо бечу белхан.\nТӀеххьарчу шерашкахь коьртан хье Ӏаморехь йоккха прогресс йоллушехь, дуккха а цуьнан балхах дерг къайле ю. Шаьшшайолу клеткаш болх бар кхеттал дика хьехна, амма вовшешца эзарнаш, миллионаш нейронаша болх беш хье цхьа хӀума санна болх баран кхетам бу чӀогӀа кӀезга. Цигахь оьшу кхин дӀа а талламаш бан.\n1 БукъадаьӀахкйолчеран коьртан хье меже санна\n2 Хьен хьаса\n3 Хьен клеткаш\n6 Хьен дакъош\n7 Пластика хилар\n8 Эмбрионан кхиар\n9 Талламан методаш\n9.2 Транскраниалан магнитан стимул яр\n9.4 Электрикан стимул яр\n9.5 Кхин кепаш\n10 Сакхташ а, цамгарш а\n11 Самукъане факташ\n12 Хьажа иштта\nБукъадаьӀахкйолчеран коьртан хье меже саннаНисйе\nХьажа иштта: Адаман коьртан хье\nАдаман коьртан хье (формалин чохь чӀагӀбина)\nКоьртан хье — коьрта дакъа ду КНС. Коьртан хье хилар дийца мегар дац къевллана маьӀнехь чӀераш тӀиера волавелла, букъадаьӀахкйолчарний бен. Амма и термин паргӀата леладо лакхаракоьллинчу букъадаьӀахкйолчеран аналогин структура билгалйоккхуш — масала, сагалматийн «коьртан хье» олу наггахь гулъеллачу ганглин къамкъарган уллора нерван хӀозах. Гомха организмийн аматаш хьехош хье ца буьйцу, юьйцу коьртан ганглиш.\nКоьртан хьен бозаллин барам дегӀан дозаллин барамца лаьрчи хуьлу проценташкахь: хьорзаман чӀерийн 0,06—0,44 %, даьӀахкан чӀерийн 0,02—0,94 %, цӀогадолу хи-лаьттанийн 0,29—0,36 %, цӀогадоцчеран 0,50—0,73 %. Декхачеран коьртан хьен барам буьстичи шортта боккха бу: даккхий киткепарчеран 0,3 %; кегий киткепарчеран — 1,7 %; приматийн 0,6—1,9 %, адаман 2 %.\nУггар а боккха коьртан хье бу декхачеран тайпанара киткепарчеран, цӀомкепарчеран, приматийн тобанерачу. Уггар хала а, функцийолуш а хье лору хьекъале адамниг.\nКоьртан хье туьтан чохь боллу (лахара организмаш йоцучеран). Цул сов, иза къевлина бу чкъоьро (лат. meninges), чӀогӀа (лат. dura mater) а, кӀеда (лат. pia mater)а хьасанца вовшехтесна — царна юкъахь ду пхенан я машан (лат. arachnoidea) чкъор. Чкъоьрашна юкъахь а, коьртан хьен, букъан тӀуман а тӀехула лаьтта церебробукъан (букъатӀуман а олу) тӀуналла — ликвор (лат. liquor). Церебробукъан тӀуналла кхин а ю коьртан хьен огаца. Совъяьллачу оцу тӀуналлех гидроцефали олу. Гидроцефали хуьлу дуьнен тӀе волуш дуьйна а (дукхах дерг), схьаэцна а.\nЛакхарчу букъадаьӀахкйолчу организмийн коьртан хье лаьтта цхьа могӀа структурех: хьен ах агӀонийн чкъоьрах, базан ганглих, таламусах, кӀасархьех, хьен гӀадах. И структураш вовшехтесна ю нервийн хьесашца (чекхдоху некъаш). Клеткех лаьтташ долу хьен декъах сира хӀума олу, нервийн хьесех лаьттачух — кӀайн хӀума олу. КӀай бос — иза хьесий къовлучу миелинан бос бу. Хьесийн демиелинизацино чӀогӀа талхабо коьртан хье (яьржина склероз).\nХьен клеткаш юкъайогӀу ладаме кхин тӀе а функцеш кхочушъеш йолу нейронаш (генераци а еш нервийн импульс луш йолу клеткаш) а, глиян клеткаш а. (Нейтронаш хьен паренхима хилар лара мегарду, ткъа глиян клеткаш — строма). Билгалйоху афферентан нейронаш (экаме нейронаш) а, эфферентан нейронаш (царех цхьа дакъа леларан нейронаш олу, наггахь и башха нийса а йоцу цӀе яржайо эфферентан шайолу тобана а) а, интернейронаш (юкъайоьхкина нейронаш) а.\nНейронаш юкъара коммуникаци хуьлу синапсца дӀаяларца. ХӀора нейронан хуьлу аксон олу деха га, оцу чухула цуо кхечу нейронашна импульс дӀало. Аксон екъало кхечу нейронах хьакхалучохь кхуллу синапсаш — нейронийн дегӀа тӀехь а, дендрит (доцу га) тӀехь а. Шортта кӀезга хаало аксо-аксонан а, дендро-дендритан а синапсаш. Иштта, цхьана нейроно схьалоцу дуккха а нейронашкара хаам, шайн рогӀехь, импульсаш а йогӀуьйту кхечарна.\nДукхах йолчу синапсийн хаам балар химин некъаца хуьлу — нейромедиаторшца. Медиаторш тӀеаткъадо постсинапсан клеткашна, мембранин рецепторшца уьйр лоцуш, уьш царна спецификан лигандаш ю. Рецепторш хила йиш ю лигандах дозуш долу ионин некъаш, царех олу кхин а ион-некъийн рецепторш, я уьйр йолуш хила тарло клеткийн юкъарчу шолгӀа юкъалелачу системашца (иштта рецепторех олу метабонекъийн рецепторш). Ион-некъийн рецепторийн токаш хуьйцу клеткийн мембранан заряд, тӀаккха цуо иза самайоккху я сацайо. Ион-некъийн рецепторийн масалаш хила тарло ГАДМ (сацоран хлоридан некъ) рецепторш, я глутамат (самабоккху натрин некъ). Метабонекъийн рецепторийн масалш ду ацетилхолине, норадреналине, эндорфинашка, серотонине долу мускаринан рецепторш. Ион-некъийн рецепторийн балхо сацаме дуьгу я самадоху, церан эффекташ кхуьу сихо метабонекъийн рецепторел (1—2 миллисекунда 50 миллисекундан — масех минотан дуьхьал).\nКоьртан хьен нейронийн кеп а, барам а тайп-тайпана бу, цуьнан хӀора декъехь бес-бесар клеткаш ю. Къастайо аксонаш кхечу дакъошка импульсаш дӀало шакепара нейронаш а, хӀора дакъан чохь коммуникаци ешйолу интернейронаш а. Шакепара нейронийн масалаш ду коьртан хьен яккхийн эхигийн чкъоьран пирамидин кепара клеткаш а, кӀасархьен Пуркинье клеткаш а. Интернейронийн масалаш ду чкъоьран тускарийн клеткаш.\nКоьртан хьен цхьадолчу декъашкарчу нейронийн жигаралла гормонашца модуль ян тарло.\nХӀинццалц хууш дара, дийнатийн нервийн клеткаш бен метта ца хуьттуьйла. Амма кестта Ӏилманчаш терго йина, хьожа кхетийтарах жоплучу адаман хьен декъехь, хьалхарчу клеткех кхиина нейронаш хуьлий. Цхьана хенахь цара гӀо дан тарло лазийна хье «тобеш». Хьен чуьра гӀодан клеткаш екъалучура совца, хромосомийн цхьайолчу меттигийн жигаралла дохадо, нейтронашна шакепара йолу структураш а, уьйранаш а кхоллаяла йолало. Оцу меттигера дуьйна лара мегар ду клетка юьззина нейрон. ХӀинца евзаш яц нейронаш жигара кхуьу 2 меттиг бен. Цхьаъ царех — диццадалийтаран зона. ШолгӀачу йогӀу леларах жоп лушйолу хьен зона. Цуьнца дазадо цхьана хена функцийн цхьа дакъа, я шадерг лазийначул тӀехьа меттахоттар оцу хьен дакъа.\nКоьрта йаззам: Коьртан хьена цӀийлаттор\nХьено, цӀийлатторан машанехула цӀий а тоттуш нейронашка болхбайта, дукха энергин йойу. Коьртан хьен цӀий латтадо даккхийн пхенийн кхаа бассейнера — шина чоьхьарчу логан пхенийн (лат. a. carotis interna) а, коьрта пхенийн (лат. a. basilaris) а. Туьтан чухула чоьхьарчу логан пхена чеккхе ю хьалхара а, юккъера а хьен пхенаш (лат. aa. cerebri anterior et media). Коьрта пха бу хьен ген вентралан тӀехула, кхоьллина аьтту а, аьру а букъадаьӀахкан пхенаш вовшахтесна. Цуьнан геннаш ду хьен тӀехьара пхенаш. Бийцина болу ялх пха (хьалхара, юккъера, тӀехьара), шайна юкъахь анастомозици а еш, кхуллу пхенийн (виллизин) гуо. Цунна ду хьалхара хьен пхенаш вовшехтасаделла хьалхарчу вовшехтасаран пхаца (лат. a. communicans anterior), ткъа чоьхьарчу логан (я, наггахь юккъера хьен) а, тӀехьарчу хьен а пхенашца, хӀора агӀора тӀехьара вовшехтасаран пхенаш (лат. aa.communicans posterior) ду. Пхенаш юкъахь анастомозаш ца хилар билгала хуьлу пхенийн патологи (инсульташ) йолу меттиг, цӀийлатторан гуо къевлина ца хиларна и меттиг шорло. Цул сов, дуккха а кхин агӀонаш хила тарло (бастина гуо, трифуркаци кхуллуш тамашийна пхенаш декъадалар кхин дӀа а). Нагахь цхьана декъехь нейронийн жигаралла совъялахь, совдолу оцу мете цӀийлаттор а. Коьртан хьен цхьадолчу дакъошшан функцин жигараллин хийцамашна регистраци яро йойту неинвазиван нейровизуализацин кепаш, масала, функцин магнитан-резонансан томографи а, позитрон-эмиссин томографии а.\nЦӀийн а, хьен хьесашна а юкъахь гематоэнцефалийн пардо ду, цуо пхена чухула церебралан хьасане дехьайовлу хӀуманаш луьтту. Хьен цхьадолчу декъашкахь и пардо ца хуьлу (гипоталамин меттиг) я къаьсташ хуьлу кхечу дакъойх, шеца спецификан рецепторш а, нейроэндокринан кхолламаш а болуш. Оцу пардоно Ӏалашбо хье дуккха а кепарчу уьнех. Оццу хенахь кхечу меженашна пайден йолу молханийн препараташ, пардона дехьа а яьлла хьен чу ца кхачало.\nХьен функцеш юкъайогӀу хаадаларан меженашкара кхочу сенсоран хаамаш хержар, план хӀоттор, сацам бар, координаци, леларан куьйгалла дар, бакъ а, харц а эмоци, тергам, диццадалар. Адаман хьено лаккхара функци кхочушйо — ойла яр. Адаман хьен цхьа функции ю кхетар а, меттан генераци а.\nКоьрта йаззам: Хьен структура\nАдаман коьртан хьен коьрта дакъош\nРомбкепара (тӀехьара) хье\nтӀехьара (ша мабарра тӀехьара)\nтӀай (цуьнца ду коьртаниг проекцин нервин хьесий а, нейронийн тоба а, иза ю кӀасархьен терго йен зӀе)\nкӀесархье (нӀаьнах а, эхигашшах лаьтташ бу, кӀесархьен тӀехула нервийн клеткаш чкъор лоцу)\nРомбкепара хьен чоь ю IV чоь (цунна бухахь Ӏуьргаш ду, уьш хитталуш ду хьен кхечу кхаа чоьнашца а, ткъа иштта субарахноидалан меттигаца а).\nюккъера хьен чоь — хьен хитоттург (Сильвин хитоттург)\nхьалхара хье лаьтта юккъера а, чеккхенан хьех а.\nюккъера (оцу декъехула хуьлу хьен лахарчу декъашкара яккхий эхигаш чубоьду шаболу хаам хийцар). Юккъерчу хьен чоь ю III чоь.\nгипоталамус (вегетативан нерван система)\nбазалийн хӀоъ (стриатум)\nхьозийн коьш кепара хӀоъ\nхьожабоккху корта (хьожабоккху нерван чухула болу)\nчеккхенан хьен чоь — агӀонашкара (I а, II а чоьнаш)\nКоьртан хьене оьху а, цигара юха оьху а хаамаш бо дегӀ лелошйолу букъан тӀумехула а, туьтийн нервашкахула а. Сенсорийн (я афферентан) хаамаш богӀу синкхетаман меженашкара чкъоьран кӀелхьарчу (эхигийн чкъоьран хьалхарчу) хӀоьэ, тӀаккха таламусе, ткъа цигара лакхарчу декъе — яккхийчу эхигийн чкъоьре.\nЧкъор лаьтта шайн юкъахь нервийн курсашца вовшехтесначу шина эхигех — ахкаргийн чалхех (corpus callosum). Аьрру эхиго жоп ло дегӀан аьтту ахагӀонах, аьттучо — аьрручух. Адаман аьтту а, аьрру а эхигийн бес-бесара функциеш ю.\nБӀаьрсинан хаамаш богӀу хьен чкъоьран бӀаьрсинан декъе (кӀесаркӀеган декъехь), тактилан соматосенсоран чкъоьре, хьожабоккхург — хьожабоккху чкъоьре кхин дӀа а. Чкъоьран ассоциативийн меттигашкахь хуьлу сенсорийн тайп-тайпанчу хаамийн интеграци.\nЧкъоьран моторан меттигаш (хьалхара моторан чкъор а, хьаьжийн декъера кхин меттигаш а) жоп ло леларан регуляцех.\nДозанера чкъоьро (маймалийн хуьлу) хетарехь жоп ло ойлаяран функцех.\nЧкъоьран меттигаш шайн юкъахь уьйр латтайо чкъоьран кӀеларчу структурашца — таламусца, базалан ганглишца, хьен ганан хӀоьънашца, букъан тӀумца. Оцу структурех хӀораниг, мел лахара иерархера елахь а, ледаме функци кхочушйо, ткъа иштта автономехь болх а бало. Лелоран куьйгаллехь дакъа лоцу базалан ганглеш, хьен ганан цӀен хоьо, кӀесархьено, кхин структураш а, эмоцехь — амигдала, терго лелорехь — ретикуляран формаци, уллорчу дагадарехь — гиппокамп.\nЦхьана агӀор, коьртан хьен декъашкахь функцийн локализаци ю, вукха агӀора — уьш массо а цхьана машатесна ю.\nХье пластика йолуш бу. Нагахь цхьа дакъа лазийнехь, кхечу дакъош цхьа хан яьлчи цуьнан болх шайна тӀелоцу. Хьен пластика хиларо аьтту боккху керла хӀума Ӏамо.\nДиъ кӀира долчу эмбрионан хье\nХьен эмбрионан кхиар цхьа догӀа ду цуьнан хӀоттамах а, функцех а кхетарехь.\nКоьртан хье кхуьу нерван биргӀин ростралан декъера. Коьртан хьен доккхаха долу дакъа (95 %) схьадаьлла ду тӀамкепара эӀанах.\nХьен эмбриогенез масех муьрах долу.\nХьен кхаа лоппагийн мур — адаман ненан кийрахь кхуьу диалгӀа кӀира долалуш нерван биргӀан ростралан чеккхено кхуллу кхоъ лоппаг: Prosencephalon (хьалхара хье), Mesencephalon (юккъера хье), Rhombencephalon (ромбкепара хье, я дуьххьарлера тӀехьара хье).\nХьен пхеа лоппагийн мур — адаман ненан кийрахь кхуьу иссалгӀа кӀира долалуш Prosencephalon тӀеххьара екъало Telencephalon (чеккхенан хьена), Diencephalon (юккъерачу хьена), Mesencephalon юьсу, ткъа Rhombencephalon екъало Metencephalon (тӀехьарачу хьена) а, Myelencephalon (бехуочу хьена) а.\nШолгӀа мур кхоллалучу муьрехь (кхуьу кхоалгӀачу кӀиранера ворхӀалгӀачу кӀиране кхаччалц) адаман коьртан хье кхаанхьа сетта: юккъера хьен, логан, тӀайн. Хьалха цхьана, цхьана агӀора кхоллало юккъера хьен а, тӀайн саттар, тӀехьа — дуьхьала агӀора — логан. ЖамӀа — сизийн хье сетташ «кхуьу».\nАдаман хье кхуьуш билгалдаккха мегар ду филогенез а, онтогенез а гӀеххьа тера хилар. Дийнатийн эволюцин процессехь хьалха кхиина чеккхенан хье, ткъа тӀехьа — юккъера хье. Хьалхара хье бу эволюцийца коьртан хьен керло кхоллам. Иштта ненан кийрахь бер кхуьуш хьалха кхоллало эволюцийца хьен шира дакъа долу тӀехьара хье, ткъа тӀехьа — юккъера хье а, цул тӀехьа — хьалхара хье а. Бер дуьненчу даьлча бераллера кхиъна даллалц хьен чуьра нейронийн уьйран кхоллам чолхе хуьлу.\nХьен талламан ширачарех цхьа кеп ю абляцин методика, цуьнан хьесапехь хьен цхьа дакъа дӀадоккху, тӀаккха Ӏилманчахь терго йо оцу операцин хийцамашна.\nМуьлхха а хьен дакъа дӀадаккха мегар дац, садолхӀума юьйр ю. Иштта, хьен ганан дукхаха долу дахаран уггар а оьшу дакъанаш, масала, садаӀар, лазийча сихонца валар тӀедан мега. ТӀаккха а, дуккха а дакъанаш дохадаро лар юьтушехь дахарехь, дийна вуьсу. Иза, масала, догӀу яккхийчу эхигийн чкъоьран меттигашна. Шуьйра инсульто агӀо сацабо я мотт сацабо, амма садолхӀума еха. Беллаболу хьен дукхаха долу дакъа вегетацин хӀоттамехь хуьлу, латтало арахьарачу гӀоьнца йаош.\nАбляцицин талламийн шира истори ю, хӀинца а беш бу уьш. Нагахь ягӀанчу хенан Ӏилманчаш хьен меттигаш хирургин гӀоьнца дӀаяьхнехь, таханлерчу талламхоша лелайо токсични хӀумнаш, хаьржина хьен чкъоьраш лазош (масала, билгалчу меттигера клеткаш, амма цунна чекхдовлу нерван хьесий метах ца доху).\nХьен цхьа дакъа дӀадаьккхича цхьайолу функцеш йов, ткъа цхьаерш юьсу. Масала, цициган хье бекъна бу таламусал лакхахь, юьсу дукхахйолу позан реакци а, букъан тӀуман рефлексаш а. Хьен ганан уллохь хье бекънаболу дийнаташна, (децеребраци йина), гӀолоцу дӀасатотту пхьидийн тонусо, амма йов позан рефлексаш.\nТергамаш бо хьен структура йохийначу адамашна тӀехь а. Иштта, пайдехь хаамаш бела талламчашна Дуьненан шолгӀачу тӀамехь коьртах герз кхетна чевнаш хиларо. Иштта, инсульт хиллачу цомгашчарна тӀехь а, туьта-хье лазийначарна тӀехь а талламаш бо.\nТранскраниалан магнитан стимул ярНисйе\nТранскраниалан магнитан стимул яр — тӀе медицинан гӀирс ца хьакхаболуьйтуш йоцца магнитан импульсашца коьртан хьен стимул ян йишхулийта кеп ю. ТМС лаза ца во, цуьндела лело таро ю амбулаторин хьолехь диагностика ярехь. ТМС генераци еш йолу магнитан импульс юхенан чохь чехкка хийцалун магнитан арие, цуо продуцировани йо электромагнитан туьппалган гонахьа чӀогӀачу конденсаторо (магнитан стимуляторо) еллачу лакхарчу напряженин ток чекхйолуш. Тахана медицинехь лелон магнитан стимуляторан таро ю магнитан агӀон генераци ян 2 Тесла сихоллица, цуьнан таро ю коьртан хьен чкъоьран элементашна 2 см кӀоргехь стимул ян. Электромагнитан туьппалган конфигураце хьаьжжина, ТМС таро ю тайп-тайпана барамера чкъоьран дакъанаш меттахдаха, аьлчи а хила таро ю 1) фокалан, цуо бакъо ло кегийчу чкъоьран дакъанашна хаьржина стимул ян, я 2) диффузин, цуо бакъо ло чкъоьран тайп-тайпана дакъанашна цхьана хенахь стимул ян.\nКоьрта хьенан чкъоьран моторан декъан стимул яро ТМС перифирин пхьидаш хебийта чкъоьран чохь топографин векалле хаьжжина. Оцу кепо маххадо таро ло коьртан хьен моторан системан карзахдаккхараллин, цу юкъа йогӀу карзахдаккхараллин а, сацоран а компоненташ. ТМС лелайо хьен цамгаршна дарба деш, масала, Альцгеймеран синдром, бӀарзалла, къоралла, эпилепси, кхин иштта цамгарш толлуш.\nЭлектрофизиологино регистрации йо хьен электрожигараллин — цара таро ло цхьайолу нейронаш яссаялар дӀаяздан дуткъа электродийн гӀоьнца, я электроэнцефалографи гӀоьнца (коьртан тӀехулара хьен потенциал дӀаяккхаран методика).\nБуткъа электрод бина хила таро ю металлах (ира юьхьиг ерзина йолуш, къевлина дӀакъасторан гӀирсаца) я ангалех. Ангалин микроэлектрод юткъа биргӀа ю, чуьра туьхан шоврица юьзна а йолуш. Электрод клетки чу а боьдуш, цу чуьра потенциалаш дӀа а язъеш буткъа хила таро ю. Нейронийн жигараллин регистрацин кхин кеп ю клеткийн арахьарарниг — цхьайолчу нейронийн регистраци.\nЦкъацца дуткъа электродаш (цхьанна тӀиера масех бӀаьне кхаччалц) хьен чу хиттадо, талламхоша терго еш дӀаязйо жигаралла дуккха а хенахь. Кхеча кепехь электрод хьен чу богӀуьйту цхьана ханна экспериментан, ткъа таллам чекхбаьлчи схьадоху.\nБуткъа электродан гӀоьнца регистраци яло цхьайолчу нейронийн жигараллина а, бӀенаш нейронийн жигараллех кхоллалучу локалан потенциалех (local field potentials) а. Электродийн ЭЭГ гӀоьнца а, кхин а хьен тӀедохкучу тӀехуларчу электродашца, боккхачу барамера нейронийн инзаре жигараллин бен ца мега регистрации ян. Хила тарло боху, иштта регистраци еш йолу жигаралла гуллало нейронийн потенциалан балхах (аьлчи а нейронийн импульсех) а, киртиг кӀелхьара деполяризацех, гиперполяризацех.\nХьен потенциалийн анализ йоккхуш дукхаха дерг церан спектран анализ йо, цу тӀе спектран тайп-тайпана компонентийн бес-бесара цӀераш ю: дельта (0,5—4 Гц), тета 1 (4—6 Гц), тета 2 (6—8 Гц), альфа (8—13 Гц), бета 1 (13—20 Гц), бета 2 (20—40 Гц), гамма-тулгӀенаш (юкъайогӀу бета 2 ритман луьсталла а, кхин лакхара а).\nЭлектрикан стимул ярНисйе\nХьен функци талларан цхьа кеп ю цхьацца меттигашна электрикан стимул яр. Цуьнан гӀоьнца, масала, теллина «моторан гомункулус» — цуо гайтина, моторан чкъоьрехь билгалъяьхна меттигашна стимул яро куьйгаш метах доху, кхечу меттигашна стимул яро — когаш метах доху, кхин дӀа а. оцу кепара кхаьчна картех гомункулус олу. ДегӀан тайп-тайпана меженийн бес-бесара барам болуш хьен чкъоьран меттигаш бу. Цуьндела гомункулусан йоккха йоьхь ю, даккхий пӀелгаш а, кераюкъ а ю, амма жима дегӀ а, когаш а ду.\nХьен сенсоран меттигашна стимул йича, хаадалар схьадогӀу. Иза гайтина адаман тӀехь а (Пенфилдан гӀарабевллачу талламашкахь), дийнаташ тӀехь а.\nЭлектрикан стимул яр леладо медицинехь — психиатрин клиникашкара къизаллаш гойту киношкара электрошовкъера, Паркинсонан цамгаран гӀарадаьлла дарба лелош долу хьен кӀоргера структурашна стимул яре кхаччалц Паркинсона.\nКоьртан хьен анатомин структураш толлуш лелайо рентгенан КТ а, МРТ а. Иштта коьртан хьен анатомин функцин талламашкахь лелайо ПЭТ, цхьанафотонан эмиссин компьютеран томографи (ЦФЭКТ), функцин МРТ. Таро ю коьртан хьен структурийн визуализаци ян ультрагӀовгӀан диагностикица (УЗИ), нагахь ультрагӀовгӀан «кор» делахь — тутан даьӀахкийн сакхт.\nСакхташ а, цамгарш аНисйе\nХьен сакхтийн а, цамгарийн а талламаш, дарба биологиний, медицинийни (нейрофизиологи, неврологи, нейрохирурги, психиатри, психологи) декъара ду.\nХьен чкъоьраш шелдаларх менингит олу (кхаа чкъоьран хӀоранна а — пахименингит, лептоменингит, арахноидит).\nКоьртан хьен ишемин я геморрагин сакхтах инсульт олу.\nКоьртан хьен бозаллин юккъера барам бу дегӀан дозаллин барамах шовзткъе иттанах цхьаъ. Иштта долушшехь адаман хьено циркуляци еш долчу цӀийх пхоьалгӀа дакъий бен ца леладо (аьлчи а кислородан пхоьалгӀа дакъа), пхоьалгӀа дакъа меженашка догӀу глюкоза а.\nТайп-тайпанчу дийнатийн коьртан хьен бозаллин барам таблицехь балийна.\nХьен бозаллин барам, г\nБукътӀебаьлла кит 4675\nСира кит 4317\nГренландин кит 2738\nШишакепара цӀумар йолу дельфин 1500—1600\nГӀеметтахоьттина стаг 1300—1400\nХӀордан леопард 542\nГорилла (маймал) 465—540\nКӀайн ча 498\nШимпанзе (маймал) 420\nДунен чудаьлла бер 350—400\nОрангутан (маймал) 370\nКалифорнин хӀордан лом 363\nЦӀоькъа лом 263,5\nГризли (ча) 234\nПавиан (маймал) 137\nЖӀаьла (бигль) 72\nЙоккха кӀайн гӀоркхма 34\nМекхаш долу гӀоркхма-нана 32\nТарсал маймал 22\nХӀордан хьакха 4\nАкха котам 4,0\nМукхдахк (барам 400 г) 2\nСира моша 1,9\nЕвропин нана-лекъ 0,9\nДешин чӀара 0,097\nБаьццара моьлкъа 0,08\nАдаман коьртан хье\nЛакхара нервин болх\n↑ Butler, Ann B. (2001). «Chordate Evolution and the Origin of Craniates: An Old Brain in a New Head». The Anatomical Record 261: 111—125.\n↑ Brain Facts and Figures (ингалс.). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2012 шеран 22 июнехь. Теллина 2012 шеран 8 июнехь.\nКоьртан хье Викиларма чохь\nКоьртан хье Викикерланаш чохь\nТарханов И. Р., Фаусек, В. А. Головной мозг // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Коьртан_хье&oldid=6085020»\nТӀаьххьара хийцам бина 2021, 27 июнь 18:40\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 27 июнь, 18:40.


Сура Дийцар — Википедийа\nКуцкеп:Дакъа:Ислам 28 Сурат АЛЬ-КЪАСАС Дийцар (Маккахь доьссина‚ дерриге 88 аят). Ша сов къинхетаме а‚ къинхетаме а волчу Делан цIарца.\nДакъа 1 1. ТIа-син-мим. 2. ХIорш ду хIуманаш билгалдечу жайнан аяташ. 3. Оха дуьйцу хьуна Мусан а‚ ФирIавнан а хабарех цхьадерш бакъдолчунца тешачу къамана /пайда хилийтан/. 4. Баккъалла а, ФирIавн вазвелира лаьттахь‚ шен нахах тобанаш йира цо‚ царех цхьа тоба гIелъеш. Цо байара церан кIентий‚ дийна буьтура церан зударий. Баккъалла а, иза хилира /хIума/ толхочарех. 5. Тхуна лиира шаьш лаьттахь гIелбина хиллачарех къинхетам бан а‚ царех имамаш бан а‚ уьш ирс оьцурш бан а, 6. Уьш чIагIбан лаьттахь‚ ФирIавна а‚ ХIаманна а‚ цу шиннан эскарна а гайта уьш шех кхоьруш дерг. 7. Оха хаам бира Мусан нене вакхаве иза ‚ аьлла. Хьо кхерахь цунах /Мусана бохам хиларах/‚ ахьа кхосса иза хIоьрдан чу  кхера ма кхера‚ са ма гатде  Оха вухаверзор ву иза хьуна‚ хуьлуьйтур ву иза элчанех. 8. Иза схьаваьккхира /Нил хина чуьра/. ФирIавнан доьзало цунах шайна мостагI а‚ сингаттам а хилийтан. Баккъалла а, ФирIавн а‚ ХIаман а‚ цу шиннан эскар а хилира къинош динарш. 9. ФирIавнан зудчо элира: "Суна а‚ хьуна а бIаьргийн марзо ю-кх ! Ма ве иза‚ вайна пайда бан мега цо‚ я вай доьзалхо лоцур цунах  царна хаалуш дацара…/оцунах хиндерг/. 10. Мусан ненан дог даьсса Iуьйренга делира. Иза герга яра цуьнца гучу яла Оха цуьнан дог чIагIдина ца хиллехьара иза /Мусан нана/ хилийтархьама /Делан ваIдех/ тешачарех. 11. Цо элира цуьнан йише: "Хьада‚ цуьнан тIаьхьа гIо". Иза хьоьжура цуьнга агIорхьара‚ царна ца хууш. 12. Оха хьарам бира цуна и вакхон зударий хьалха. ТIаккха цо элира: "Аса нисдой шу цIийнан охIлана тIе шуна иза кхобург волчу‚ шаьш цуна хьехамчаш а хуьлуш". 13. ТIаккха Оха вуха верзира иза шен нене‚ цуьнана бIаьрг марзбала а‚ цо сагат ца дан а‚ цуна хаийтархьама а Делан ваIда хьакъ-бакъ хилар‚ делахь а царех дукхачаьрна ца хаьа-кх.\nДакъа 2 14. Иза /Муса/ кхиъна ваьлча‚ нисвелча‚ Оха цуна делира хьукам а‚ Iилма а. Иштта бекхам бо Оха дикачаьрна. 15. ШахIарна чоьхьавелира иза цуьнан нах гIапал болчу хенахь. Цуна карийра цу чохь ши стаг вовшех леташ: хIара хIокхун тобанех‚ важа  хIокхун мостагIех. Цуьнга гIо дийхира цуьнан тобанех волчо цуьнан мостагIех волчунна тIехь. Мусас цуна буй туьйхира  цо иза чекхваьккхира . Цо /Мусас/ элира: "ХIара шайтIанан гIуллакхех ду. Баккъалла а, иза билгала тилавеш мостагI ду". 16. Цо /Мусас хьаставелла Деле/ элира: "Сан Кхиош-кхобушверг‚ аса сан дегIана зулам ма дина‚ гечдехьа суна". Цо цуна гечдира. Баккъалла а, Иза гечдийриг а‚ къинхетаме верг а ву. 17. Цо элира: "Сан Кхиош-кхобушверг‚ Ахьа суна ниIмат даларца сох цкъа а хир ма вац къиношдечаьрна гIоьнча". 18. Иза Iуьйранга велира шахIарахь кхоьруш‚ сема хуьлуш. /Ша иштта лаьтташ/ селхана шега гIо дийхинарг шега мохь бетташ /гира цуна/. Мусас цуьнга элира: "Баккъалла а, ма гуш-лаьтташ тилавелларг ву-кх хьо!" 19. ТIаккха шайн шиннан мостагI волчунна тоха цуна /Мусана/ лиъча‚ цо элира: "ХIай Муса‚ со вен лууш ву-кх хьо‚ айхьа селхана стаг верах терра‚ хьо лууш ма вац лаьттахь ницIкъ беш верг хилла а бен‚ хьо лууш ма вац дикачарех хила". 20. Цхьа стаг веара гIалин йистера ведда‚ цо элира: "ХIай Муса! /ГIалин/ дай дагабевла хьо вен‚ ара валалахь. Со хьуна хьехамбечарех ву". 21. Иза цигара /гIалара/ аравелира кхоьруш‚ сема хуьлуш. Цо элира: "Сан Кхиош-кхобушверг‚ кIелхьара ваккхахь со зуламе нахах".\nДакъа 3 22. Ша Мадйан агIоргахьа дIаволавелча‚ цо элира: "Сан Кхиош-кхобучо со нисван мега нийсачу новкъа". 23. Мадйанан хинан коьрте кхаьчча‚ цуна цигахь цхьа нах карийра хи малош /шайн бежнашна/‚ цуна карийра царна тIехьахь лаьтташ ши зуда /шайн уьстагIий/ дIалоьхкуш /хина тIе ца дохуьйтуш/. Цо элира: "ХIун бала бу шу шиннан?" Цу шиммо элира: "Оха ца маладо и Iуй чекх ца баьлча‚ ткъа тхан да  воккха стаг ву". 24. Цо хи малира царна шиннена /церан бежнашна/‚ тIаккха дIавирзира IиндагIе‚ элира: "Сан Кхиош-кхобушверг‚ со Ахьа суна доссош долу диканиг оьшуш ма ву (меца ву)". 25. Цуна тIе еара цу шиннех цхьаъ‚ эхь хеташ йолаелла‚ цо элира: "Сан дас хьо кхойкху хьуна мах балан ахь тхуна хи малорна ". Иза /Муса/ цуна тIе веъча‚ цо цуьнга хабар дийцича‚ цо элира: "Хьо ма кхера! Хьо кIелхьара ваьлла зуламечу нахах". 26. Цу шиннех цхьаммо элира: "Дада‚ мехах болх бан вита иза‚ ахьа мехах болх бан вуьтур волчех уггар диканиг ву иза  нуьцIкъала а‚ тешаме а ву". 27. Цо /ШуIайбс/ элира: "Суна лаьа хIокху сан шина йоIах цхьаъ хьуна зуда йина яла ахьа суна болх барх борхI шарахь. Ахьа итт шо кхочушдахь  и хьоьгара хир ду‚ хьуна хало ян лууш вац со. Хьуна карор ву со‚ Далла лаахь‚ дикачарех". 28. Цо элира: "ХIара суна а‚ хьуна а юкъахь ду. Цу шиннах муьлхха зама аса кхочушъяхь‚ довдийр дац соьца. И Дела вай олучун тIехь векал ма ву".\nДакъа 4 29. Муса шен тоьхна хан чекх яьккхина а‚ шен доьзалца дIавоьдуш ‚ цуна хааелира ТIур ламанан агIорхьара цIе. Цо элира шен доьзале: "Аша /кхузахь/ собар де‚ суна цIе хааелла‚ со ван мега шуна тIе цуьнгара цхьа хабар дахьаш‚ я цIерах цхьа хаьштиг дахьаш‚ шу дохдала мегара". 30. Иза цуна /цIарна/ тIе веъча кхийкхира тогIин аьтту агIорхьара беркате йолчу меттигехь долчу дитт долчуьра: "Ва Муса! Баккъалла а, Со Дела ву‚ Iаламийн Да. 31. Охьакхосса хьан Iаса!" Цуна иза гича етталуш текхарг санна‚ иза дIаведира вуха ца воьрзуш. "Ва Муса! Герга вала‚ ма кхера‚ хьо кхерам хир боцучарех ву. 32. Хьан куьйг че долла‚ ахьа схьадоккхур ду иза  схьадер ду кIайн хилла цхьа а зен доцуш‚ хьан тIетаIаде иза кхерарах ларвалархьама. И шиъ билгало ю хьуна хьан Кхиош-кхобучуьнгара ФирIавне а‚ цуьнан элашка а‚ баккъалла а, уьш хили-кх песакъ къам". 33. Цо элира: "Сан Кхиош-кхобушверг‚ аса царех стаг ма вина‚ со кхоьру-кх цара со вен. 34. И сан ваша ХIарун‚ иза соьл мелхо а говза ма ву маттаца‚ ваийтахь иза соьца гIоьнча хилла‚ со бакъ хилар чIагIдийр дара цо. Баккъалла а, со кхоьру цара со харцварна". 35. Цо /Дала/ элира: "Оха чIагIвийр ву хьо хьан вешица‚ Оха хуьлуьйтур ю шуна шиннена бакъо‚ шуна шиннена тIекхочур бац уьш. Тхан аяташца шу шиъ а‚ шуна шиннена тIаьхьа мел ваьзнарг тоьлур ма ву". 36. Шайга веъча Муса Тхан билгалчу аяташца‚ цара элира: "ХIара ма дац /наха/ кхоьллина бозбуанчалла бен‚ тхуна-м ца хезна оцунах хьалхалерчу дайшкахь". 37. Элира ткъа Мусас: "Сан Кхиош-кхобушверг ву-кх дика хууш Шегара нийсачу некъаца мила веъна а‚ /дахаран/ хIусаман тIаьхье хьенан хир ю а. Баккъалла а, зуламхой баккхибер ма бац". 38. ФирIавнас элира: "ХIай элий! Суна ца хиънера шуна со воцург /кхин/ дела‚ цIе латае суна‚ хIай ХIаман, поппарах (кибарчигаш ятта), тIаккха /лаькха/ гIала е суна, со мега Мусан делан тIе хьалавала. Баккъалла а, суна иза хеташ ву харцлуьйчарех". 39. Куравелира иза а‚ цуьнан эскар а лаьттахь курабала хьакъ боцуш‚ царна меттара шаьш Тхуна тIе духа ца дерзор ду. 40. Оха схьалецира иза а‚ цуьнан эскар а‚ тIаккха Оха кхоьссира уьш хIоьрдан чу. Хьажал хьо‚ муха хилла зуламхойн тIаьхье! 41. Оха хилийтира царех /нах/ цIерга кхойкхуш имамаш. Къемат дийнахь царна гIо дийр дац. 42. Царна тIаьхьахьажийра Оха хIокху дуьненахь а неIалт‚ къемат дийнахь уьш ма бу эхьаза лелхинчарех.\nДакъа 5 43. Оха делира Мусага жайна‚ Оха хьалхалера тIаьхьенаш хIаллак йиначул тIаьхьа нахана гуш долу делилаш а‚ нийса некъ а‚ къинхетам а хилла‚ уьш кхета мегара-кх‚ аьлла. 44. Хьо вацара малхбузен агIонгахь Оха Мусага гIуллакх сацадечу хенахь‚ хьо вацара /цигахь/ хиллачарех. 45. Делахь а Оха кхиира тIаьхьенаш‚ дахделира царна тIехь дахар. Хьо вацара лаьтташ Мадъйан охIлан юкъахь царна Тхан аяташ а дуьйцуш‚ делахь а Тхо дара боуьйтурш /элчанаш/ . 46. Хьо вацара ТIур ламан агIонгахь Оха /Мусага/ кхийкхича‚ делахь а хьан Кхиош-кхобучун къинхетамца /ваийтина хьо/‚ ахьа кхерам тасан къамана‚ шена тIе хьоьл хьалха /цхьа а/ кхерамча ца веъна долчу‚ цара ойла йийр яцара-те? 47. /Оха къурайшашка элча ца вахийтинехьара/ шайна бохам хилча шайн куьйгаша хьалха кечдийнарг бахьанехь‚ цара эр ма дара: "Тхан Кхиош-кхобушверг! Ахьа ваийтина хиллехьара тхоьга элча‚ тхо тIаьхьахIуттур ма дара Хьан аяташна‚ тхо хир ма дара тешначарех". 48. Шайга бакъдерг деъча Тхан гергара‚ цара элира: "Цуьнга /Мухьаммад пайхамаре/ делла хиллехьара Мусага делларг". Ткъа цара харц ца дира Мусага делларг хьалха? Цара ма элира: "Ши /КъурIан а‚ Товрат а/ бозбуанчалла ду вовшашна гIо а деш". Ма элира цара: "Массох ца теша /тхо/". 49. Ахьа ала: "Схьало Делан гергара жайна ша цу шиннал /КъурIанал а‚ Товратал а/ нийса а долуш‚ со цуна тIаьхьахIуттур ву шу бакълуьйш хиллехь". 50. Цара хьуна жоп ца лахь‚ хьуна хаалахь уьш деккъа шайн дезаршна тIаьхьабаьлла буйла. Мила ву ткъа тиламе Делера нийса некъ а боцуш шен дезарна тIаьхьаваьллачул? Баккъалла а, Дала нис ца до зуламе къам.\nДакъа 6 51. Оха кхачийра цаьрга дош тIеттIа цара ойла йийр яцара-те? 52. Оха шайна цул /КъурIанал/ хьалха жайна (Товрат, Инжил…) делларш  уьш цунах /КъурIанах/ тешаш бу. 53. Иза шайна дешча цара элира: "Тхо цунах тешна‚ баккъалла а, иза бакъдерг ду вайн Кхиош-кхобучунгара‚ тхо хилира цул хьалха бусулбанаш. 54. Уьш  царна лур бу шайн мах шозза цара собар дарна а‚ цара вониг дикачуьнца духатухуш хиларна а‚ Оха шайна деллачу рицIкъех цара сагIа даларна а. 55. Шайна даьсса хабар хезча‚ цунах дIакъаьста уьш‚ олуш: "Тхуна тхан Iамалш ю‚ шуна шайн Iамалш ю‚ салам хуьлда шуна‚ тхо ца гIерта жехIал неха тIе". 56. Баккъалла а, ахьа нисвийр вац хьайна везнарг‚ делахь а дала нисво Шена луург. Иза дика бевзаш ву нисбелларш . 57. Цара /Къурайшин тайпан наха/ элира: "Тхо нийсачу некъана тIаьхьахIоьттича хьоьца цхьана‚ тхо тхан лаьттах дохур ма ду /кхечу Iарбаша/". Оха чIагI ца йира ткъа царна тешаме хьарам ‚ цига массо хIуманан стоьмаш кхоьхьуш Тхуна гергара рицIкъ хилла? Делахь а царех дукхачаьрна ца хаьа-кх. 58. Мел хIаллак йира оха юрт‚ кураелла хилла йолу шен дахарехь. ХIорш ю церан гIишлош‚ /шайна чохь/ царел тIаьхьа кIеззиг бен /нах/ ца бехаш. Тхо хилира ирс оьцурш. 59. Хьан Кхиош-кхобушверг ца хилира ярташ хIаллак еш церан нахалахь элча ца вохуьйтуш‚ цо царна Тхан аяташ доьшуш. Тхо ца хилира ярташ хIаллак еш‚ церан бахархой зулам деш болуш бен. 60. Шуна делла хIума  иза дуьненан дахаран хьал ду‚ цуьнан хазалла а ю‚ Далла гергахьдерг  дика а‚ мелхо бухадуьссуш а ду‚ шу хьекъале ца хуьлу?\nДакъа 7 61. Оха шеца /ялсамане гIур ву аьлла/ хаза ваIда йинарг иза цуьнах кхиар а волуш тера ву-й ткъа Оха шена дуьненан дахаран хьал деллачух? ТIаккха къемат дийнахь иза хир ма ву /жоьжахате/ валинчарех. 62. Оцу дийнахь Цо цаьрга кхойкхур ду‚ олуш: "Мичахь бу Сан накъостий‚ шуна Соьца хилла моьттуш хилла болу?" 63. Эр шайна тIехь /жоьжахате гIур бу аьлла/ дош бакъхиллачаьра: "Тхо Кхиош-кхобушверг‚ хIорш бу оха тилинарш‚ оха уьш тилира тхаьш тиладарх терра. Тхо цIандела /царах/ Хьоьга /дерзарца/. Уьш ца хилла тхуна Iибадат деш". 64. Элира: "Схьа кхайкха шайн накъостий /шайна гIо дан/". Цара кхайкхира цаьрга. Цара жоп ца делира царна‚ царна гира Iазап. /Ма лиира царна шаьш/ нийсачу новкъахь хиллехьара‚ аьлла! 65. Оцу дийнахь Цо цаьрга кхойкхур ду‚ олуш: "ХIун жоп делира аша элчанашка?" 66. Iаьржа хир ду царна хабарш оцу дийнахь‚ цара вовшашка хIумма а‚ хоьттур дац. 67. Амма тоба динарг а‚ иман диллинарг а‚ дика Iамал йинарг а  тарло иза хила баккхибечарех. 68. Хьан Кхиош-кхобучо кхуллу Шена луург‚ хоржа а хоржу. Дацара царна харжар. Вонах цIена ву и Дела‚ гена вели Иза цара /Шеца/ накъост лацарх. 69. Хьан Кхиош-кхобучунна хаьа‚ хIун дIахьулдина церан дегнаша‚ хIун цара дIахьедош ду. 70. Иза АллахI ву‚ кхин дела вац Иза воцург. Цуна хастам бу хьалхарчахь а‚ тIехьарчахь а. Цуьнан ду хьукам а‚ Цуна тIе дIадерзор ду шу а. 71. Ахьа ала: "Дийцал суна‚ Дала шуна буьйса хилийтинехьара гуттарена къематде кхаччалц‚ АллахI воцург муьлхачу делас шуна серло йоуьйтур яра? Шуна ца хозу-те?" 72. Ахьа ала: "Дийцал суна‚ Дала шуна де хилийтинехьара гуттарена къематде кхаччалц‚ АллахI воцург муьлхачу делас шуна буьйса йоуьйтур яра‚ аша шена чохь садоIуш? Шуна ца го-те? 73. Цуьнан къинхетамах ду-кх Цо шуна буьйса а‚ де а хилийтар аша шена чохь садаIа а‚ Цуьнан ниIмат лаха а  шу хила мегара баркалла олуш". 74. Оцу динахь цаьрга Цо кхойкхур ду‚ олуш: "Мичахь бу Сан накъостий‚ шуна /шаьш Соьца/ хилла моьттуш болу?" 75. Оха схьаваьккхира хIора умматах теш‚ Оха элира: "Схьадаладе шайн делилш". Царна хиира бакъдерг Далла дуйла. Царех дIатилира цара /Цуьнан тIехь харц/ кхоьллина хилларг.\nДакъа 8 76. Баккъалла а, Къарун вара Мусан къомах. Царна зулам дора цо. Оха еллера цуна хазнаш‚ шен догIанаш цо ницIкъ болчу тобанца халла кхоьхьуш хилла йолу. Цуьнга ма элира цуьнан къамо: "Хьо ваккхи ма ве. Баккъалла а, Далла ца беза баккхийберш. 77. Ахьа лаха хьуна Дала деллачохь эхартан цIа‚ диц ма де дуьненахь хьан дакъа а. Диканиг де‚ Дала хьуна диканиг ма ди. Ма гIерта лаьттахь пасад хIуманна тIе. Баккъалла а, Далла ца беза пасад хIума дийрш". 78. Цо /Къаруна/ элира: "Иза /хьал‚ дехний/ суна делла соьгара Iилма бахьанехь". Цуна ца хаьа-те Дала хIинцале мел /дуккха/ тIаьхьенаш хIаллакъйина цул хьалха‚ цул ницIкъаца мелхо а чIогIа йелуш‚гулдарца (хьал‚ дехний) мелхо а алсам йолуш. Шайн къинойх лаьцна хоьттур а дац къиношдечаьрга /Далла и дика хаьа дела/. 79. Иза /Къарун/ араваьлира шен къама тIе шен хазаллехь . Дуьненан дахар дезачаьра элира: "ЭхI! Тхуна далахьара Къаруна делларг! Баккъалла а, ма дакъа долуш ву-кх иза!" 80. Шайна Iилма деллачаьра элира: "Декъаза ма довла! Делан ял дика ю иман диллинчунна а‚ дика Iамал йинчунна. Иза дуьхьал кхетар ма яц собар диничаьрна а бен" /и хаза бекхам/. 81. Оха лаьттан буха вахийтира иза а‚ цуьнан цIа а. Ца хилира цуна цхьа а гIо деш тоба Делан дуьхьал‚ ца хилира иза а шена гIодечарех. 82. Цуьнан меттиг шайна селхана езаш берш бисира олуш: "ОхI! Дала рицIкъ даржош ду Шен лех Шена луучунна‚ барам а бо /кIеззиг луш/. Дала вайх къинхетам ца бинехьара‚ /лаьттан буха/ дахна хир дара вай а. ЭхI! Баккхи ца беда /Делах/ цатешарш".\nДакъа 9 83. И эхартан хIусам Оха хуьлийтур ю лаьттахь лакхалла а‚ пасад ца дезачаьрна. ТIаьхье /Делах/ кхоьручаьрна ю. 84. Дикачуьнца веъначуьнна  цуна цул а диканиг ду. Вочуьнца веънарг  вонаш диначаьрна бекхам хир бац цара деш хилларг а бен. 85. Баккъалла а, хьуна КъурIан тIе диллинчо хьо вухаверзор ма ву вухавоьрзучу меттиге . Ахьа ала: "Сан Кхиош-кхобучунна хаьа-кх нисчу новкъа веънарг а‚ билгалчу тиларчохь верг а". 86. Хьо ма вацара дог дохуш хьайга Жайна даларе хьан Кхиош-кхобучуьнгара къинхетам хилла а бен. Хьо хилланне а ма хилалахь /Делах/ цатешачаьрна гIоьнча. 87. Хьо духа ма тухийла Делан аятех уьш хьоьга доьссинчул тIаьхьа. Хьан Кхиош-кхобучунга кхайкха! Хьо хиланне а ма хилалахь /Делаца/ накъост лаьцначарех. 88. Ахьа ма кхайкхалахь Делаца кхин деле. Кхин дела вац хьуна Иза бен. Массо хIума хIаллак хир ю хьуна Цуьнан юьхь йоцург‚ Цуьнан ду хьукам‚ Цуьнан тIе духа дерзор долуш ду шу а.\nХьост — «http://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Сура_Дийцар&oldid=88608»\tКатегори: Къуръан\tНавигация


СКФО кийча ю коронавирусна дуьхьал яла\nМатериал кечйинарг Волкова Алиса ("Кавказ.Реалии")\nКъилбаседа Кавказерчу Федералан Гонашка кхаьчна яц коронавирусан эпидеми. Оьрсийчоьнан регионашлахь иза цхьа меттиг бу ун даьлла стаг воцуш. ХIетте а регионашкахь беш кечамаш бу, нагахь санна COVID-19 шайна чу кхачахь а бохуш.\nКарарчу беттан 18-чохь дуьйнна Къилба ХIирийчоьно шаьш кийча ду аьлла, дIахьедина, нагахь санна вирусан ун чукхачахь. Мехкан куьйгалхочо Битаров Вячеслава тIедилларца, "коронавирусан ун даьржинчу меттигашкара цIа оьхучу бахархоша" Iедалхошка дIахаийта деза, шаьш муьлхачу пачхьалкхера цIа даьхкина. Ишта нахах ларбалархьама карантине баха а беза уьш.\nДIакъевлина ХIирийчохь массо а театраш а, музейш а, библиотекаш а. Оьздангаллин министраллана чуйогIучу хьукматийн белхахошка цIера болх бе аьлла. Хенал а хьалха бIаьстенан мукъаденошна дIахецна дешархой а. Лаккхарчу доьшийлашкара студенташ дистанцин дешар тIе баьхна.\nЭпидемиологин а, гигиенан а Центро хаамбира де хьалха, хIара бутт карабеачхьана кхечу пачхьалкхашкара цIа веанчу Къилба ХIирийчоьнан 300 вахархочун могушалла зийна шаьш аьлла.\nХIирийчохь а санна, ГIебарта-Балкхаройчоьнан Iедалхой а кийча бу муьлххачу а хьолана. Цара Iорадаьккхинчу документан чулацам богIуш бу луларчу республикан дIахьедарца. Iедалхойн дехкаршца, еаридийнахь дуьйнна республикехь могуьйтуш дац спортан а, културан а, я кхечу белхашца боьзна а барамаш хIиттон. Ишта шайн бахархошна дихкина ду Оьрсийчоьнал а арахьа йолчу пачхьалкхашка леста а.\nЦул совнах, коронавирусан ун даьлла хила тарло аьлла хеташ, 60 стаг ву карантине охьавиллина ГIебарта-Балкхаройчохь. Шайн лаамехь йитина берийн бошмаш а, школаш а. Цхьа могIа дарбан хIусамаш дIакъевлина, лазаршца нах хилахь, уьш охьабахка меттиг хилийтархьама. Цхьахйолчу дарбан цIийнехь госпитал схьаелла кечамаш беш бу.\nКху беттан 16-хь дуьйнна дIатеттина Кхарачайн Чергазийчохь нах вовшах а бетташ, дIабахьа билгалбаьхна барамаш. 50 стагал а сов нах вовшахтуху барамаш бу буьйцурш. Еаридийнахь дуьйна Черкесскехь болхбан йолаелла къаношна гIо дан Iалашонца вовшахтоьхна волонтерийн юкъаралла. Баккхийчу нахана юур-мерг, молханаш оьцуш, уьш царна хIусамашка дIакхачор йолуш ю кегийрхоша.\nДахначу кIиранах забарш йора Нохчийчохь, коронавирусна уггар а дика дарба ду - саьрмасекх бохуш. Делахь а, хIинца молханаш эца йолаелла республика а. 200 миллион сом ду оцу хьашташна аьлла, арадаьккхина.\nЦул совнах, махкарчу дарбан хIусамашкахь 1800 маьнга бу кечбина, нагахь санна, цIеххьана цомгуш нах бовлахь а аьлла.\nОфициалан хаамашца, кхечу пачхьалкхашкара юхавеана республикехь лоьраша тергоне эцна 25 вахархо ву. Церан анализаш хIинца а кийча яц. Царех 18 могуш ву аьлла, тIечIагIдина.\nГIалгIайчоь Оьрсийчоьнна юкъаяхна 250 шо кхачарца доьзна республикехь дIабахьа вовшахтоьхна барамаш а дIатеттина. Бакъду, интеллектуалан викторина дIаяхьа ларийра ГIалгIайчохь. Карабулакерчу кегийрхойн кхеташонан "Коронавирус" тобано хьалхара меттиг баьккхира цу къовсамехь.\nСтигалкъеъа-беттан 1-чу дийне кхаччалц юкъахбаьхна културан а, спортан а, кхинболу а барамаш. Кхааридийнахь дуьйнна совцийна болх бечуьра спортан объекташ, карантинна дIа а къовлуш. Цкъачунна карара бутт баллалц аьлла, дIакъевлина уьш. Цул тIаьхьа республикерчу хьоле хьаьжжина хьесап дийр ду. ГIалгIайчохь карантинехь 3 стаг бен вац. Царех цхьаъ могуш ву аьлла, маьрша витина.\nДагестанан куьйгалхочо Васильев Владимира лаккхара кийча хиларан раж дIакхайкхийна шайн республикехь. Меттигерчу Iедалхойн органашка дIахьедина, пачхьалкхера а, муниципалера а бахархошна оьшу хьашташ электронан кепехь дIакхачаде аьлла. Хьукматийн а, урхаллийн а куьйгалхошна тIедиллина, хIора денна белхан меттигашкахь дезинфекци е аьлла. Нах гуллучу меттигашкахь болх бен долара компанеш а, бизнесхой а декхаре бина, шаьш болх бечу меттигашкахь цIано латтон. ГIишлона чувуллучохь куьйгаш дила а, дезинфекци ян а, хIаваъ цIена латтон а таронаш хилийта аьлла. Антимонополан урхаллана тIехь ду, аптекашкахь юхкучу масканинй мехашна тIехь терго латтор.\nКхарачойн Чергазийчохь а санна, Дагестанехь а штаб схьайиллина баккхийчу нахана гIо латтон. Кху деношкахь хийцина Дагестанерчу "Роспотребнадзоран" куьйгалхо. Коьрта санитаран лор хIоьттина, Саратовн кIоштахь "Роспотребнадзоран" урхаллехь лаьттина Павлов Николай. Иза хIотторца тарло республикехь инфекци ца яржийта цхьа кхин некъаш тIеэца а.\nРеспубликерчу юьртбахаман министран информацица, махкахь баттана даъал бен дац дама. Ткъа охьадиллина латтон меттиг ца хиларна, дуган къоьлла ю. ХIетте а, Васильевс тIедиллина, кхечу регионашкара оьцур ду аьлла ца Iаш, шортта чохь дуга хилийта аьлла. Ткъа хууш дац, муха кхочушдийр ду цуьнан омра.\nПхи лабаратори ю Ставрополан кIоштахь коронавирусан ун толлуш, схьайиллина. Ставрополехь а, Пятигорскехь а, Буденновскехь а куп тоьхна цара. Официалехь динчу дIахьедарца, цхьана дийнахь 400 тест зен йиш ю церан. Кийча бу Iедалхой цомгашнаш охьабахка а. 1500 маьнга бу кечбина.\nКхаа кIиранна дIатеттина Ставрополан кIоштахь спортан а, културан а, театралан а барамаш а. Ишта дихкина 50 сов стаг цхьанакхеташ, гуллдаларш а. 83 стеган могушаллех хьовсуш бу лоьраш.\nЕаридийнахь дуьххьара коронавирусан шеко хааелира цхьана стагца. Дарбан хIусамехь карантине охьавиллина иза а.\nТIедогIучу оршотдийнахь юьйлалуш ю Ставрополан кIоштахь кхаа кIиран дешархойн бIаьстенан каникулаш. Оццу ханна дIакъовлуш ю берийн бошмаш. Университеташ а, институташ а дистанцин дешаран формате яьхна. Цхьана а кепара барамаш вовшахбеттар а магийна дац.


Мехаш стенна деста дика кхета нохчий\nОьрсийчоь --Красноярскера вастхIотторхо Слонов Василий ву ша цоьстачу соьмех, долларех Путин Владимиран сурт кхуллуш.\nКхушара масситтаза хьаладевлла Оьрсийчохь кхачанаш, бедарийн, ягочун мехаш. Бахьана, Кремлан векалша дайдеш дийцахь а, дика кхетадо бахархоша: шайн Iалашонашка кхочуш ю дуьнено Оьрсийчоьнна духьалъяьхна санкцеш. ШолгIа бахьана а итта дика кхетадо наха - дуьненан биржашкахь мехкдаьттан мах байбалар.\nБераша мехех: «Хьалха жима тIоьрмиг чохь духкуш хиллачу хIушах 5 сом доьхура, хIинца туьма доьху. Пхи сом тIетоьхна. «Лидер» цIе йолуш даккхий хIуш ду. Царех пхийтта сом мах бу. СегIазан мах а тIетоьхна. Пхи сом мах хиллачу чупсех хIинца ворхI сом доьху»\nДистхиллачу бераша тоьшалла ма-дарра, ур-атталла царна а тергамза дуьсуш дац, Iодара девлча санна, лакхадуьйлу мехаш. ГIаларчу а, ярташкарчу а бахархоша шаьш билгал ма- даккхара, Iедало тIе ца тухуш, гIорийча санна латтош пенсеш а, алапаш а, пособеш а. Нехан таронашка хьаьжжа а доцуш, хIора кIирнах аьлча харц хир доцуш, ирахъоьхуш ду Iер-дахарехь мел оьшучу массо а хIуманийн мехаш.\nДукхахболчу бахархоша и дузу Украина бахьнехь Евраберто а, кхечу пачхьалкхаша а Оьрсийчоьнна дозанаш деттарца доьзна, доллар даз а луш, дайлуш лаьттачу Оьрсийчоьнан соьмаца. Де дийне мел дели шайн буьмаьштигна «хьокха» кхетар цхьатерра халонга долуш ду гIаларчу а, юьртарчу а бахархошна. Соьлжа гIалара Идрисова Яхимат ю тIебетталуш лаьттачу мехех дуьйцуш.\nЯхимат: "Шуьрашна пхи сом а, туьма а тIетоьхна. Наха-стенна дузу аьлчи и мехаш лакхабийлар, доллар хьаладаьлла цундела тIебетталуш бу мехаш олу-кх. Къемата шайн цуьнца гIуллакх дацахь а, доллар олий цуьнан коча боьлху-кх".\nIедалан балхахь вацахь а, шен долахь трактор йолуш, юьртахойн хьашт-дезарш кхочуш деш, къахьоьгуш ву Новр кIоштера 40 шо долу Солтамурд. Цо, шен доьзал хене баккха йолах бан а ца беш болх бан а бац - кертара нехаш-кхаьллеш дIа а хьо, хи а дохьу, эшахь латта а оху, ча-докъар цIа а кхачайо… И ву дуьйцуш лакхадуьйлучу мехех.\nСолтамурд: "КIира,ши кIира хьалха демана мах 650 сом бара тIоьрмигах,ткъа хIинца 800 сом доьху. Жуьйрийн тIоьрмигах I30 сом доьхура хIинца 170 доьху. 35 мах хиллачу дуганан мах тахна 55 соьме ирахбахна. Солярка-м, цара гIарччIа аьлла чIагIбелла 25 сом доьху литарх.\nПенсеш а, алапаш а тIе ца тоьхна, кхидолчу хIуманан мехаш а десташ ду. Шайна санкцеш бахьнехь мел хуьлу зен меттахIотто ца гIертахь суна-м ца хаьа, нах хьийза-м бо".\nДесташ лаьттачу мехийн хьокъехь, йохка-эцарца бозуш боцчу наха дуьйцург ша ду. Стагана вахарехь хьашт мел долу хIума схьа а дохьуш, дIадухкуш болчу туьканан долахошна хIун хета? Цара муха кхетабо, совсийта биллина бод санна, бутт батте а балале десташ лаьтта мехаш?\nШена зеделлачух, цу а, кхечу а хеттаршна жоьпаш лоьхуш ю гIеххьа йоккхачу туьканан долахо, Шелковск кIоштера , шен цIе Абазуева Асет яьккхина йохкархо.\nАсет: «Схьалуш тIекхетта алапаш а дац, амма мехаш лакхадуьйлуш ду. Массо хIума а язлуш ю. Гречка,хьажахь,хIинццалц 35 соьмах духкуш дара оха ,ткъа хIинца схьадохьуш болчара доьху-кх тхоьгара 55 сом.\nШекар а, кампет а, пиченеш а, Iаж, хох, копаст а, тIеяхьаш йолу кIалд а, шура а массо хIума а даздина. Ой,хIоьаш, хьажахь, ас деа туьмнех доьхкинчу хIоэх, итттанна тIе ши туьма тоьхна-кх. Ца хаьа суна-м, хIун дан деза. ЛаьттатIехула вола а ма ло боху, ахча ца лахь. И ду-кх тхоьгахь дерг».\nДIасахьажа а ларавалале лакхадуьйлучу мехех дийца лаам берш дукха бара, бакъду церан массеран а бохург санна сагатдийриг цхьаъ дара – маца, мича дозане кхаьчча совцур ду, стигал хьалаоьхучу, Iер-дахарехь ца торчу хIуманийн мехаш? Цкъачунна и хаттар, дукхахболчара нийса а кхетош, буса бодашка кхоьссина топ ю.\nХьалабуьйлуш лаьтта мехаш


Оьрсийчоь -- Пригородни кIошт, Охан. 2017.\nХIирийн а, гIалгIайн а дов дийцаре даьккхина къуьйcуш йолу территореш кхиоран программа кхайкхийначул тIаьхьа.\nАвтор Дзцати Валера\nКъилбаседа ХIирийчоьнан куьйгалхочун Битаров Вячеславан бехказа вийла дийзира Пригородни кIошт хьокъехь схьайиллина федералан леррина программа хила еза аларна.\nЦхьаболчу хаамийн гIирсаша бехке вира Битаров Пригродни кIошт Москох Iуналла дайта дIаяла лууш ву иза, тIаьхьо луларчу ГIалгIачоьне дIа а луш аьлла.\nКху беттан 2-чу дийнахь Къилбаседа ХIирийчоьнан эвлийн куьйгалхойн кхеташонехь Битаровс дIахьедар дира, дозанаш хийцар хьокъехь цхьа а барт бан дагахь вацара ша аьлла. Цо бехке бира шен политикан дуьхьалончаш, республикера хьал чолхечу даккха гIертарна.\nЛиъча а, мила ваьхьара ву Пригородни кIошт хьокъехь цу тайпа барт бан? Амма цигахь бехачу нахах, уьш муьлххачу къомах белахь а, жоьпаллехь ву ша бохуш вара Битаров.\nХууш ма хиллара, 1992-чу шарахь хилира Пригородни кIоштахь бехачу хIирашна а, гIалгIашна а юкъахь тIеман конфликт. Цул тIаьхьа 25 шо гергга даьллехь а, цуьнан тIаьхьалонаш хIинца а хаалуш ю ХIирийохь а, ГIалгIайчохь а.\nМасала, царах цхьаъ ю Пригородни кIоштан малхбален декъехь гIалгIай а, хIирий а къаьстина бехаш хилар. Ткъа цигахь беха гIалгIай, ХIирийчоьнан бахархой белахь а, коьртачу декъана, болх беш а, доьшуш а бу ГIалгIайчохь.\nКхин цхьа тIаьхье ю, цу кIоштара хьал тешаме ца хилар а, цигахь хIирашна а, гIалгIашна а юкъахь болгалдаьккхина доцу доза хиларна цу кIошта инвестицеш хьежош ца хилар а.\nБитаровс дийцарехь, Охан-бутт чекхболуш Оьрсийчоьнан президентаца Путин Владимирца цхьаьнакхетча цо элира Пригородни кIоштахь хьовха ерриге а Къилбаседа ХIирийчохь кхиаран программа хир ю аьлла.\n2002-чу шарахь хиллачу бахархой ларарца а догIуш, Пригородни кIоштахь вехаш вара 100 сов эзар стаг. Цу кепара, БуретIе дIаяьккхича, бахархойн терахьца уггаре а йоккха кIошт ю иза Къилбаседа ХIирийчохь.\nАмма баккхийн аьттонаш белахь а, экономика баш кхиина яц цу кIоштахь. Кхин йолу дахаран проблемаш а ю цигахь.\nФормалан кепара хIирийн а, гIалгIайн а дов дIадирзина лоруш ду 10 сов шо хьалха дуьйна. Амма латтанца а, чоьхьара мухIажирех лаьцна а хаттарш дисна хиларо дуьхьало йо Пригородни кIошт экономехь кхиарна.\nМасала, берриг а гIалгIайн аьтто ца баьлла шан хIусамашка юхаберза, къуьйсуш йолу цхьайолу территореш, ма дарра аьлча, Iуналла деш яц Къилбаседа ХIирийчоьнан Iедалша.\nЦхьаболчу хIирашна хетарехь, 1992-чу шарахь хиллачу девно йина чов хIинца а ерзаза ю, гIалгIашца цигахь цхьаьна даха.\nШайн агIор, дуккха а гIалгIашна лаьа Къилбаседа ХIирийчохь шаьш даьхначу меттигашка, шайна юкъахь БуретIе а йолуш, юхаберза а, къуьйсу латтанаш ГIалгIачоьнах дIатоьхна хилийта а.\nМоскох, герехь, цкъачунна кийча ю конфликтан агIонашна ахча хьажо. Амма кIорггера церан цхьаьнацадараш дIадаха план йолчух тера дац федералан Iедалан.


ГIуран-бутт 21, 2012\nОьрсийчоь -- "Кадыровн некъ" газетан редактор Путине хаттар деш, 20Гур12\nДеношкахь президентан Путин Владимиран пресс-конференцехь, ша «Кадыровн некъ» газетан редактор ю, аьлла, нохчо Дудаева Билкъиз хаттар дала хьалагΙаьттича, бийлабелира бΙеннашкахь гулбелла журналисташ. Дудаевас делла хаттар дацара дешан говзанчийн самукъадаьккхинарг, яра, КадыровгΙар базбеш, цо шен газетана тиллина цΙе. Пресс-конференци а йирзина, журналист Нохчийчу юхаеъча, Кадыров Рамзана дΙакъовлийтина, шен ден хьомара тиллина цΙе а йолуш, шарахь болх бина газета.\nЭзар гергга гулбелла Оьрсийчуьра а, арахьара а журналисташ, дагахь а кхаьрдаш, бийлабаьхнарг – куьйгалхочунна мотт хьокхуш, муха туьллур ю газетана цуьнан цΙе, бохург дара.\nАмма шен хаттар луш, лен йолаелла Дудаева Билкъиз а хадош, йоьлуш Ιачу публике бехкбоккхуш дош элира Путин Владимира. Цо кхетийра нах, газетан цΙе уллерчу гоно шех паччахь олучу Кадыров Рамзанна кхоьллина яц, Оьрсийчоьнан цхьаалла ларъечу новкъахь вийначу цуьнан ден Ахьмадан хьомара тиллина ю, иза шу дела оьшуш хΙума а дац, аьлла.\nКхидΙа Оьрсийчоьнан президента «Кадыровн некъ» газетан редакторе Дудаева Билкъизе хаттар а далийтина, нохчийн къам, цо шен мохк меттахΙоттор доккха хьуьнар дуйла гойтуш, хастийра. Хаттарна дуьхьал билгалъяьккхира шена Кавказ тΙемех мукъаяьккхарехьа гуш йолу перспектива –цигахь белхан меттигаш хилийтар.\nШолгΙа хаттар дара Дудаева Билкъисан Нохчийчуьра шен эфир яржош йолчу «Кавказ» радиона парггΙат болх бан таро йоьхуш. Цунна а Дудаева а, радион белхахой а реза хир болуш, гΙо дийр ду ша, аьлла, жоп делира Путина.\n"Кадыровн некъ" газетана зорбане дийла Роскомнадзоро елла бакъо\nТкъа оцу тΙехь чекх ца йирзина «Кадыровн некъ» газетана гонаха иккхина инцидент. Дудаева Билкъиз цΙа ма еъана, цуьнан газетан да ларалучу Итум-Кхаьлларчу администрацино дΙакъевлина газета. И дΙакъовлар къобалдеш дашал деза шен дош аьлла Кадыров Рамзана.\n«Журналиста делла хеттарш Нохчийчоьнах, Итум-Кхаьллах-м муххале а, хьакхалуш дацара, провокацин дара» - аьлла довзийтина Кадыровн сайто цуьнан дешнаш.\nЦул совнаха а боху Кадыровс. Цунна ца тайна ломарчу газето шена «Кадыровн некъ» боху цΙе тиллар. Я шега а, я шен доьзале а пурба ца дехна шен ден цΙе оцу газетана туьллуш, аьлла ду Кадыровн цΙарх сайто даржадийриг.\nНохчийчохь паччахьан озо дерриг а айдеш хуьлий, цуьнан дешан беза, йоккха тΙаьхье йолуш мах буйла хаьа хΙоранна а. Цундела шекьхила а хьашт дац, журналистна Дудаева Билкъисна тΙехь лаьтташ тахана вон де хиларан.\nТелерадиожурналистикехь, газеташкахь ткъе иттех шарахь къахьоьгу оцу зудчо. Мехкан массо а президентийн кхетамаш шена а гергара лоруш схьа а еъна иза шен белха тΙехь. Дудаев ЖовхΙар а, Масхадов Аслан а хестийра Билкъиса церан заманахь. Изза леладо хΙинца КадыровгΙеран заманахь а.\nОццул зеделлларг долчу, дуккха а хΙуманаш дайначу Дудаева Билкъисна стенна эшна «Кадыровн некъ» шен газетана тилла боху хаттар, Кадыров Рамзанан маьΙнехь ца кхоллалахь а, кхоллало дуккха а нохчашлахь.\nОцу хьокъехь шена хетарг довзийтира Маршо Радиона нохчийн журналисташлахь дукха хенахь хьалхарчу могΙарахь волчу Нашхоев Мурада.\nНохчийчоь -- Нашхоев Мурад, нохчийн публицист, журналист, 18Чил2012\nНашхоев: «Стохка соьга кхаьчнера «Сталинан некъ» газета. Иза Советан Ιедалехь арадийлина. Иза дагадеа суна «Кадыровн некъ» хьахаделча. Советан Ιедало Ιамийна ду вай. Цо кечдийна тало ду вайца, вайн синошца.\n«Кадыровн некъ» - цу тΙехь цхьа а керла, хьуна ца девзаш хΙума дацара, кхечу гахеташкара схьаэцна хΙуманаш доцург, цхьацца байташ тΙ а еттара. Соьга хаьттича, иштта цΙейолу газета арадаккхар – ахча дайъар, са яккха гΙертар а ду. Кадыровс и нийса дΙа а къевлина, соьга хаьттича. И санна газеташ вайна баледевлла, яккхий цΙерш техкина, ткъа чулацам банне а бац».\nДаьхначу, я дехачу адамийн цΙарх газеташ кхоллар пайде дацарал совнаха, зуламе дуйла дукхазза а гайтина Оьрсийчоьнан а, кхъечу мехкийн а историно. Тоаме ду «Ленинан некъо» а, «Коммунизман некъо» а адамийн синош агар, талхор, газеташна, журналашна лач заманашкахь тохкуш хилла кхин цΙерш ца йийцича а, бохура кхидΙа журналиста Нашхоев Мурада махкара шен коллега галъялар хьехош.\nДудаева Билкъизан гΙалатах олийла дац иза цо шеггара эккхийтина. Стохка схьадиллинчу газетан цΙе цкъа хьалха къобалйира Итум-Кхаьллан администрацино, тΙаккха къобалйира, прессано тоьшалла дарехь, мехкан администрацино. Цул тΙахьа бен тΙе ца чΙагΙйинера газетан цΙе «Кадыровн некъ» Москохахь и гΙуллакх карахь латточу Роскомнадзоро.\nДелахь а Путин Владимирна хьалха журналисташа Итум-Кхаьллара газета бахьанехь шен а, шен тукхуман а цΙе беламе яккхар ца тайна Кадыров Рамзанна. Хьал иштта дирзина хилча, цуьнан бакъо ю газета дΙакъовла а, цул а дезаниг дан а. Ткъа Дудаева Билкъизна, газетан редакторна, иккхина курьёз, бале а яьлла, шенна йисар а ю заман билгало. Ишттачу хьелашкахь цхьаьннена а бала бац газетан цΙе масех сурт-тΙайх чекхъяллачул тΙаьхьа бен тиллина а ца хилар.\n«Кадыровн некъ» газетан некъ хадийна Кадыровс