ЮшаІ кху дуьнен чуьра дІаваьллачул тІаьхьа, Исраилан халкъо Везачу Эле хаттар дира: «Тхуна хьалхаваьлла мила ваха веза канаІанхошца тІом бан?» – аьлла.\nВезачу Эло царна жоп делира: «ЯхІудан тайпанах берш гІур бу. Аса хІара мохк церан кара дІабелла».\nШайн вежарий болчу ШимІин тайпане гІо дийхира ЯхІудан тайпано: «Тхан вежарий! Кхаж баларна, вайна хІоранна а латтанаш билгалдаьхна ду. Аша тхуна и латтанаш схьадаха а, цу тІехь Іаш болчу канаІанхошца тІом бан а гІо дахь, оха а шуна гІо дийр ду шун латтанаш схьадаха». Иштта ШимІин тайпа а,\nЯхІудан тайпа а цхьаьна тІамца тІедахара цига. Везачу Эло царна гІо дира канаІанхой а, перезахой а эшо. Безакх олучу гІалахь итт эзар стаг вийра цара.\nБезакхехь дуьхь-дуьхьал кхийтира уьш Адани-Безакхца, цигахь канаІанхой а, перезахой а эшийра цара.\nАдани-Безакх ведда кІелхьарвала гІоьртира, амма кхара, цунна тІаьхьа а бевдда, иза схьа а лаьцна, цуьнан куьйгийн а, когийн а нана-пІелгаш дехира.\nАдани-Безакха элира: «Аса кхузткъе итт паччахьан куьйган а, когийн а нана-пІелгаш дІахедийна, цара сан шуьнна гонахара цуьргаш лехьийна. ХІинца Дала соьца а и гІиллакх хІоттийна». Адани-Безакх Ярушалайме дІавигна, циггахь цуьнан кхалхар а хилла.\nЯхІудан тІаьхьено Ярушалайм-гІалина дуьхьал тІом бира, иза схьа а яьккхира. Шайн таррашца цара адамаш дайира, ткъа гІала ягийра.\nЦул тІаьхьа уьш лаьмнашкахь а, НегІаб олучу яьссачу арахь а, малхбузехьа болчу гунаш тІехь а бехаш болчу канаІанхошца тІом бан бахара.\nЯхІудан тІаьхье Хьевронехь Іаш болчу канаІанхошца тІом бан яхара (хьалха Хьеврон-гІалин цІе Кхиръят-АрбаІ хилла). Цигахь цо Шешай а, Ахьиман а, Талмай а эшийра.\nЦигара бевлча, яхІудхой Дибар-гІалин бахархошна тІелата бахара (Дибар-гІалин цІе хьалха Кхиръят-Сапар хилла).\nКилаба элира: «Кхиръят-Сапар эша а йина, иза караерзийначуьнга сайн йоІ Іахисат маре дІалур ю аса».\nКилабан вешин Кхеназан кІанта Іотниала и гІала схьаяьккхира. ТІаккха Килаба цуьнга шен йоІ Іахисат маре дІаелира.\nІотниал волчу а яхана, иза тешийра цо, шен дега Килабе латта деха деза аьлла. Шен йоІ вир тІера охьайоьссича, Килаба цуьнга хаьттира: «Хьуна хІун оьшу?»\nІахисата цуьнга элира: «Декъалъе со. Яьсса НегІаб-аре ахьа суна елла, хІинца цхьадолу хин хьостанаш а ло суна». Килаба цуьнан дехар кхочушдира: лакхара а, лахара а хин хьостанаш дІаделира цо цунна.\nМусан стунда волчу кхенахочун Итаран тІаьхье, яхІудхошца хурма-диттийн гІалара дІа а яхана, ЯхІуд-мехкан яьссачу аренга цигахь бехаш болчу нахана юкъахь Іен дІаяхара. И меттиг яра Іарод-гІалина генахь йоццуш.\nЯхІудхой шимІахошца цхьаьна Цепат-гІалахь бехаш болчу канаІанхошна тІелетира, ерриг гІала йоха а еш. Цундела тиллина цу гІалин цІе Хьорма аьлла (иза «йохар» бохург ду).\nЯхІудхоша иштта Іази-гІала а, Ашкхилун а, Іекхран а царна гонах долчу латтанашца цхьаьна схьаехира.\nВеза Эла ЯхІуд-тайпанехьа вара, цундела цуьнга лаьмнаш а схьадахаделира, амма шерачу аренгахь болу бахархой цуьнга къар ца лора, хІунда аьлча цаьргахь аьчка гІудалкхаш яра.\nМусас ма-аллара, Килабе Хьеврон дІаелира, ткъа цо Іаьнакхан кхо кІант цигара лаьллина дІавахийтира.\nАмма бен-яманхошка Ярушалаймера явсайхой дІа ца лахкабелира. Уьш хІинца а Ярушалаймехь Бен-Яманан тІаьхьенна юкъахь бехаш бу.\nЮсупан тІаьхье Бетал-гІалина тІелетира. Веза Эла цаьрца вара.\nЮсупан тІаьхьено нах бахийтира, Бетал-гІалина таллам бе аьлла (хьалха цу гІалин цІе Луз хилла).\nТергам беш болчарна, цу гІалара ара а ваьлла, схьавогІуш цхьа стаг гира. Цара цуьнга элира: «ГІалина чувоьдуш йолу меттиг схьагайта тхуна. Оха цхьана а тайпана бохам бийр бац хьуна».\nЦо царна гІалина чу муха ваха веза гайтира. Юсупан тІаьхьенах болчара цу гІалара бахархой, шайн тарраш детташ, байира. Ткъа и стаг а, цуьнан доьзал а маьрша дІабахийтира.\nИза, хьетахойн латта долчу дІа а вахана, ваха хиира. Цо кхоьллина ю Луз цІе йолу гІала. И цІе хІинца а йоккхуш ю.\nЦхьаболу канаІанхой Байт-Шан, ТаІнак, Дор, ИбалІам, МагІидда олучу гІаланашкахь Іаш бара. Маннашан тІаьхьенах болчаьрга уьш цигара ара ца бахабелира. КанаІанхой цигахь баха бисира.\nИсраилан халкъ, са чу а деана, дІахІоьттича, цара канаІанхошка шайна белхаш байтира. Цара уьш дІа а ца лаьхкира.\nЭпрайман тайпанан а ницкъ ца кхечира ГІазарахь бехаш болу канаІанхой цу лаьтта тІера дІабаха. Эпрайман тІаьхьенца цхьаьна уьш цигахь баха бисира.\nЗабулан нехан а ницкъ ца кхечира Кхитрунахь а, НахІлалахь а Іаш болу канаІанхой дІабахийта. Шайн латтанаш тІера дІа а ца бахабелла, Забулан тІаьхье йолчохь бехаш бара уьш, шаьш, кхузахь болх бе аьлла, дІахІиттийнехь а.\nАшарарчу халкъо а дІа ца лаьхкира Іакхора а, ЦІаданера а, Ахьалабара а, Ахзибара а, Хьелбара а, Апикхара а, Рахьубара а бахархой.\nАшаран некъий цу махкара болчу канаІанхошца бехаш Іаш бара, хІунда аьлча уьш цаьрга цигара дІа ца лахкабелира.\nНапталан наха а ца лаьхкира дІа Байт-Шамашера а, Байт-Іанатара а бахархой. Уьш царна юкъахь баха хевшира, цаьрга шайна хьалхара болх а бойтуш.\nЭмархоша Данан тайпанан нах лаьмнашка баха ховшийтира. Цара уьш шерачу аренга охьабовла ца буьтура.\nЭмархоша сацам бира Хьерас-лам тІе баха ховша – Айлонехь а, ШаІалбанахь а. Амма тІаьхьо Юсупан тІаьхье чІагІъелла дІахІоьттича, цара эмархошка а шайна болх бойтура.\nЭмархойн лаьттан доза Акхрабайм цІе йолчу ламанан Іинна тІера СилаІана тІекхаччалц Іуьллуш дара.


Урок 95 ру. Урок №34 Дацаран ц1ерметдешнаш а, церан легар а\nГлавнаяРазноеУрок 95 ру\nУрок №2 Цхьалхечу предложенин кепаш. Урок 95 ру\nУрок №8 Хандешнийн лааран саттам\nАдамаш кхетош - кхиорехь ондда г1ирс бу мотт. Ненан матто 1амадо вай Даймохк беза а, нохчийн оьзда г1иллакхаш довза а.\nЦо 1амадо вай дуьненан а, адаман а хазалла йовза.\nШен ненан маттаца кхуьуш ю къоман оьздангалла, литература, искусство. Цундела муьлхха а мотт байча, метта х1отталур доцу зен хуьлуш ду дуьненчохь дехачу массо а адамашна.\nДала ницкъ, иман, лаам ч1аг1бойла вай нохчийн мотт 1амо а, кхиабан а.\nХ1окху урокехь вай дуьйцур ду хандешан лааран саттам муха кхоллало, дешан х1оттам билгалбоккхуш иза муха толлу.\nВайна ма хаъара,гайтаран кепе хьаьжжина хандешан коьрта биъ саттам бу: билгала, бехкаман, лааран, т1едожоран.\nДар я хилар кхочушхила лаар гойтучух лааран саттам олу.\nЛааран саттам кхоллало хандешан билгалзачу кепана т1е -хьара, карарчу хенан хандашна т1е – йла, (-ийла) – да (лда) суффиксаш кхетарца. Масала :\n1.«Аьллачуьнга ладог1ахьара кегийчара»,- элира воккхачу стага.\n2.Хьайга дуьйцург хьуна хазахьара, хьо иштта ледара хир вацара.\n3. Хьан дахарехь ирс, аьтто хуьлийла лаьа суна.\n4.Дела реза хуьлда хьуна а.\n5.Марша г1олда хьо, т1ам сийна кхокха! 6.Марша г1ойла хьо, тхан хьоме дада.. ^\n1-чу предложенехь ладог1ахьара хандош лааран саттамехь ду- иза кхолладелла ладог1а бохучу хандешан билгалзачу кепана т1е -хьара суффикс кхетарца.\n2-чу предложенехь хазахьара боху хандош лааран саттаме дирзина хаза бохучу хандешан билгалзачу кепана т1е – хьара суффикс кхетарца.\n3-чу предложенехь хуьлийла боху хандош лааран саттамехь ду, иза кхолладелла карачу хенан хандашна т1е – ийла суффикс кхетарца.\nГ1ойла хандош – йла суффиксан г1оьнца кхолладелла. Хуьлда, г1олда боху хандешнаш кхолладелла –лда,- да суффиксийн г1оьнца.\nХандешан билгалчу саттамна т1е г1оьналлин хандош- делара,велара, елара, белара- кхетарца а кхоллало хандешан лааран саттаман кеп.\nИ кехат дешна делара ахь, Асет.\nТхоьга веъна велара и хьаша.\nСоьга кхайкхина елара хьехархо.\nАхьчул хьалха ас баьккхина белара и кхаъ.\nХ1окху предложенешкахь хандешан лааран саттаман кепехь ду: дешна делара, веъна велара, кхайкхина елара, баьккхина белара боху хандешнаш.\nЛааран саттамехь долчу хандешнийн дешан х1оттам къастош болх бийр бу вай х1инца.\nДагадаийтий вай муьлхачу дакъойх лаьтта дош:\nДешхьалхенах, орамах, суффиксах, лардах, чаккхенах.\nСуффиксийн г1оьнца кхолладеллачу лааран саттаман хандешнийн х1оттам билгалбоккхур бу вай.\nЛадог1ахьара – чаккхе яц, лард -ладог1ахьара,\nорам- ладог1, дешхьалхе яц, а- инфинитиван суффикс, хьара – хандешан лааран саттаман суффикс.\nХуьлийла – чаккхе яц, лард –хуьлийла, орам -хуьл, -ийла хандешан лааран саттаман суффикс, дешхьалхе яц.\nГ1ойла-чаккхе яц, лард -г1ойла, дешхьалхе яц, орам- г1о, - хандешан лааран саттаман суффикс-йла .\nХуьлда – чаккхе яц, лард- хуьлда, орам -хуьл, дешхьалхе яц, хандешан лааран саттаман суффикс – да.\nГ1олда- чаккхе яц, лард - г1олда, орам-г1о, дешхьалхе яц, хандешан лааран саттаман кепан суффикс – лда.\n1амийнарг т1еч1аг1деш цхьа т1едиллар кхочушде вай .\nХ1окху предложенешкара лааран саттаман хандешнаш билгалдаха, церан кхолладаларан некъаш а дуьйцуш.\nЦ1а веана дика ду, эзар балех волийла.\nДела реза хуьлда хьуна а.\nХ1инцалерчех тера а воцуш, вуьззина нохчо- м вара.\nСайн цхьаъ бен йоцу йо1 Маьлх-Аьзни цо йигарна кхоьру-кх.\nДала лардойла вай и де гарх. Баркалла шуьшинна.\nДукха вехийла шуьшиъ. Некъ дика хуьлда шуьшиннан. Марша 1ойла хьо, тхан нана .\nКуьйра , баркалла хуьлда хьуна , ахь суна динчу г1уллакхна.\nКуьйра, 1одика йолда хьан.\nХ1окху предложенешкахь лааран саттаман хандешнаш ду:\nволийла, хуьлда, лардойла, вехийла, 1ойла, йолда.\nлааран саттаман хандешнаш кхолладелла –ийла,-да, -йла, -лда суффиксийн г1оьнца.\nТахана вай 1амийнарг т1еч1аг1деш, кхин цхьа т1едиллар кхочушдийр ду вай.\nТ1адамийн меттана лааран саттаман хандешнаш а дохкуш, д1аязъе предложенеш.\nГ1оьнна дешнаш: 1олда, воьрзийла, хуьлда, леладойла, кайолийла, боккхийла, волийла, ма дойла, бехийла, хуьлда, кхочийла.\nХ1ан, сан к1ант, х1орш ду хьан дас лелийна герзаш.\nГ1оза а, декъала а … ахь уьш. Толамца … хьо ц1а.\nХьо марша …,аренан мангалхо.\nНекъ дика … хьан, мехкан воцу хьаша.\nДиканца дукха … хьо, сий- долу кхокха. Мегар ду, Куьйра, сий … хьан. Леча, Лема! Эзар балех … шуьшиъ. Шен дог лаьттачу … халкъан г1уллакх мел лоьхург. Толам декъал … вайн, доттаг1ий!\nТ1едилларан нийса жоп иштта хила деза:\nХ1ан, сан к1ант, х1орш ду хьан дас лелийна герзаш. Г1оза а, декъала а леладойла ахь уьш. Толамца воьрзийла хьо ц1а. Хьо марша вог1ийла, аренан мангалхо. Некъ дика хуьлда хьан, мехкан воцу хьаша.\nДиканца дукха бехийла хьо, сийдолу кхокха. Мегар ду, Куьйра, сий хуьлда хьан.\nЛеча, Лема! Эзар балех волийла шуьшиъ. Шен дог лаьттачу кхочийла халкъан г1уллакх мел лоьхург. Толам декъал хуьлда вайн, доттаг1ий!\nХ1окху урокехь вай бевзи хандешан лааран саттам, предложенехь иза къасто ,талла а , цуьнан х1оттам билгалбаккха а 1еми.\n1.В.Я.Янгульбаев,Ж.М.Махмаев «Нохчийн мотт 7 класс» ГУП «Книжное издательство» 2001 г.\n2.Эсхаджиев Я.У. « Юккъерчу школехь нохчийн меттан орфографи а. пунктуаци а 1амор» 5-11 классашна. Грозный Издательство «Арфа-Пресс» 2012 г.\n3.Эдилов С.Э.Практикум чеченского языка.Учебное пособие. Грозный .Издательство «Арфа-пресс», 2011 г.\n4.Исмаилов А. «Дош» Соьлжа-Г1ала 2012 ш.\n5.Мациев А.Г. «Чеченско-русский словарь» Соьлжа-Г1ала ФГУПК «ИПК «Грозненский рабочий» 2010 г.\nУрок №21 Аьзнийн кхолладалар.\nМаршалла ду шуьга, хьоме дешархой. Тахана урокехь аьзнийн кхолладаларх лаьцна дуьйцур ду вай. Юьхьанцарчу классашкахь 1амадаре терра, вайна массарна а хууш ду предложени дешнех лаьтташ хилар, дешнаш- дешдакъойх, дешдакъош элпех лаьтташ хилар.Ткъа стенах олу аз? Муха кхоллало и?Багахь олуш а, лергашна хезаш а долчух аз олу. Аьзнаш 1амочу 1илманах фонетика олу. Фонетика грекийн дош ду, вайн маттахь фонетика – «фоне» – аз, йиш, бохург ду. Аьзнаш х1аваах кхоллало, уьш кхоллалуш коьрта меттиг д1алоцу матто, кхийолчу меженаша цунна г1о до.Масала: лор, кор, толам, доьхка, бамба, дарба, латта, меттиг.Йозанехь аьзнаш элпашца билгалдоху. Куьйга яз а деш, б1аьргашна гуш долчух элп олу.Дешнаш нийса д1а а доьшуш, хьовсур ду вай х1ора дашехь маса аз, маса элп ду:Малх, газа, алкханч, хьач, хаттар.Малх - 4 аз (м, а, л, х),4 элпГаза - 4 аз (г, а , з, а), 4элпАлкханч - 6 аз (а, л, кх, а ,н, ч), 6 элпХьач- 3 аз (хь, а, ч), 3элпХаттар-5 аз (х, а, т, а, р), 6 элп.Х1инца хьовсур ду вай маса аз ду х1окху дешнашкахь а:хьаша– (хь), (а), (ш), (а) – 4 аз говр– (г), (о), (в), (р) – 4 аз зурма– (з), (у), (р), (м), (а) - 5 аз ч1ара– (ч1), (а), (р), (а) – 4 аз цициг– (ц), (и), (ц), (и), (г) - 5 аз олхазар-(о), (л), (х), (а), (з), (а), (р) – 7 аз Нохчийн маттахь оьрсийн маттахь санна аьзнаш шина декъе декъало: цхьадерш вайга хецна алало, цхьа а дуьхьало йоцуш, ткъа вуьйш олучу хенахь цхьацца дуьхьало йолуш, мелла а хала алало.Хьовсур ду вай х1инца х1окху дешнаш юккъера, цхьа а дуьхьало а йоцуш, хецна алалуш долу аьзнаш билгалдийр ду вай:Хазалла, къолам, бода, х1усам, стигал.Хазалла – х1окху дашехь 6 аз ду, 7 элп ду. Хецна, цхьа а дуьхьало а йоцуш алало а – аз. Къолам – кху дашехь 5 аз ду, 5 элп ду. Хецна алало аьзнаш о, а.Бода – бохучу дашехь 4 аз ду, 4 элп ду. Хецна алалуш долу аьзнаш о, а ду.Х1усам – 5 аз ду, 5 элп ду. Хецна вайга алало у, а аьзнаш.Стигал – х1окху дашехь 6 аз ду, 6 элп ду. Хецна алало вайга аьзнаш и, а.Х1окху дешнашкахь вай билгалдаьхнарш мукъа аьзнаш ду, вуьйш мукъаза аьзнаш ду.Т1ейог1учу урокашкахь вай къаьсттина дуьйцур ду царех лаьцна.1амийнарг т1еч1аг1деш ц1ахь 5-чу классан нохчийн меттан учебник т1ера 24-г1а бакъо карлаяккха.Кху т1ехь вай урок чекхйолу. 1одика йойла шун. Марша 1ойла.\nУрок №02. Синтаксисах кхетам\nКхидолу меттанаш санна, нохчийн меттан 1илма а масех декъе декъало. Цуьнан цхьа дакъа ду синтаксис.Синтаксис грекийн дош ду. Вайн матте даьккхича - д1ах1оттор, вовшахтасар, цхьана бакъоне далор боху маь1наш ду оцу дешан.Синтаксисо 1амадо дешнийн цхьаьнакхетаршший, предложенешший. Текст юкъахь маса предложени ю?:Лекхачу ламанан басахь, йоккхачу хьуьна юккъехь, 1уьллу цхьа жима к1отар. Цунна т1ебоьду г1ашлойн боккха некъ набарх ца баьллера шен доьзалца Зеламха цу к1отарна герга кхаьчначу хенахь. Къайладовла кечделла седарчий а лаьттара, вовшашка д1асадовла вай бохург хоьттуш санна, б1аьцаш еш. Махо лесточу диттийн г1аша ден тата доцург кхин цхьа а г1овг1а яцара арахь. (Мамакаев М.А. «Зеламха») Х1окху текстехь 4 предложени ю. Кхузахь х1ора предложенино кхочушхилла яьлла ойла а гойту, церан чаккхенгахь сацаран хьаьркаш а ю.\nПредложенехь дешнийн вовшашца уьйр хуьлу.Школан майданахь ловзу бераш. (х1ун до?) - ловзу, ловзу (мичахь?) майданахь(стенан?) - майданахь - школан.\nПредложенехь вовшашца уьйр йолуш, вовшех дозуш долчу дешнех дешнийн цхьаьнакхетар олу. Оьрсийн маттахь - словосочетание.Предложенехь дешнийн цхьаьнакхетарш билгалдаха:Бераш довхачу дийнахь хьуьнах экскурсе дахара. Х1окху предложенехь дешнийн цхьаьнакхетарш иштта ду:дахара (мича?) экскурсе дахара (мича?) хьуьнах дахара (маца?) дийнахь дийнахь (мухачу?) довхачу\nСинтаксисо дешнийн цхьаьнакхетаршший, предложенешший 1амайо. Шина б1ог1амалгара цхьаьнадог1у дешнаш вовшахтоха, маь1ница дог1у хаттарш х1иттаде: Хьалхарчу б1ог1амалгера дешнаш:вахара сийначу чехка оьздачуОргананийцира Шолг1ачу б1ог1амалгера дешнаш:г1иллакхцатулг1ешхьуьнахбацалахьговртаханаНийса дешнаш вовшахтохар иштта хуьлу:вахара (стенга?) хьуьнахсийначу (мухачу?) бацалахьчехка (муха?) говр оьздачу (мухачу?) г1иллакхца Органан (стенан?) тулг1еш ийцира (маца?) тахана Вай вовшахтоьхначу дешнех дешнийн цхьаьнакхетарш хили. Муха хиира вайна уьш дешнийн цхьаьнакхетарш дуй? Церан вовшашца уьйр хиларх а, уьш цхьаъ вукхунах дозуш хиларх а хиира.Дешнийн цхьаьнакхетарехь дешнийн вовшашца уьйр хуьлу. Иза хаттарца къастайо.Вай тахана дийцира синтаксисах лаьцна.Цунах лаьцна х1ун хии вайна?Синтаксисо дешнийн цхьаьнакхетарш а, предложенеш а 1амайо.Кху т1ехь урок чекхйолу. 1одика йойла!\nПайдаэцна литература:В.А. Янгульбаев, Ж. М. Махмаев «Нохчийн мотт-5 класс» Грозный ГУ «Книжное издательство 2011 шо»\nЭдилов С.Э. «Нохчийн меттан синтаксисан практикум» Соьлжа-Г1ала Издательство «Арфа-Пресс» 2011 шо.Исмаилов А. «Дош» Соьлжа-г1ала 2005 шо.\n«Пхьармат» Нохчийн фольклор.Этнографи. № 1 1992 , аг1о 50-53.\nУрок кечйинарш:Хумакиева Зара ХасмагомедовнаУсманова Тумиша Индербиевна\nУрок №2 Цхьалхечу предложенин кепаш\nМаршалла ду шуьга, хьоме дешархой.\nВайн 1илманчаша ма–баххара, нохчийн мотт шен дешнийн барамца йист йоцуш бу. Боккха бу цуьнан ницкъ а.\nЦундела, вайн декхар ду аьлла, хета суна, иза к1орггера 1амо, хаза бийца. Цуьнца доьзна д1адоьшур ду вай х1ара мог1анаш\nДуьненан хазалла йовза лаам белахь,\n1илмане даимна а кхийдалахь.\nКху мог1анаша вайна хьоьху, стага ша дуьненахь йоккху хан муьлхха делахь а 1илма 1амош, шен хаарш совдохуш, яккха езар.\nТахана, хьоме дешархой, вай шуьца юьйцур ю цхьалхечу предложенин кепаш.\nЦхьалхечу предложенин кепаш х1орш ю:\n1. Шена чохь подлежащи а, сказуеми а долчу предложених юьхьан предложени олу.\nКъонахчо шен дош лардо.\nлардо - сказуеми\nкъонахчо - подлежащи.\n2. Шена чохь подлежащи доцуш, сказуемино формица а, маь1ница а иза билгалдечу предложених билгала-юьхьан предложени олу.\nДийцахьа, муха дара цигахь.\nДийцахьа - сказуеми (дуста: дийца ахь )\nЦу предложенехь дийцахьа бохучу сказуемино билгалдо подлежащи (ахь).\n3. Шена чохь подлежащи доцуш а, юьхь билгал ца еш а йолчу предложених билгалза-юьхьан предложени олу.\nГурахь ялта чудерзадо.\nЦу предложенехь г1уллакх кхочушдийриг маь1ница хаа йиш ю.\n4. Шена чохь подлежащи доцуш, юкъарчу маь1ница иза дало тарлучу предложених юкъара-юьхьан предложени олу.\nБарзана бага п1елг ца буьллу. (цхьаммо)\nца буьллу - сказуеми.\nКоьртачу декъана юкъара-юьхьан предложени кицанах хуьлу.\n5. Подлежащи а доцуш, хила оьшуш а йоцчу предложених юьхьза предложени олу.\nБешахь тийна дара.\nтийна дара - ц1еран х1оттаман сказуеми.\nарахь ц1еххьана т1еян йолаелира.\nт1еян йолаелира - хандешан х1оттаман сказуеми.\nКоьртачу декъана юьхьза предложени ц1еран я хандешан х1оттаман сказуеми юкъадог1уш хуьлу.\n6. Подлежащи бен, кхин коьрта меже йоцчу предложених ц1еран предложени олу.\nсуьйре - подлежащи.\n7.- Ткъа иштта предложенеш кхин а юьззина, юьззина йоцу хила тарло.\nДешнаш ца эшош, аьллачу предложенех юьззина предложении олу, ткъа дешнаш эшош аьллачу предложених юьззина йицу предложении олу. Иза вовшашца дечу къамелехь (диалогехь) нисло, иза хуьлу хаттарна лучу жоьпах.\nНанас Заргане хаьттира:\nХьо соьца школе йог1ий? (юьззина предложени ю)\nЙог1у. (юьззина йоцу предложени ю).\nЮста: Со хоьца школе йог1у.\nХ1инца вайн хаарш зерхьама, иштта т1едиллар кхочушдийр ду вай.\nВайн г1арабевллачу яздархойн, поэтийн байташ юкъара мог1анаш доьшуш, предложенийн тайпанаш къастор ду вай.\nДоттаг1ий боцург а\nЦхьалха ву хьуна!\nДоьзалан да хилча,\nБерийн хам белахь.\nЦхьа зама йог1ур ю\nУьш оьшуш хьуна!\nХьалхарчуй, кхоалг1ачуй преложенешкахь подлежащи дац, сказуемино шен формица юьхь билгалйо. Уьш билгала-юьхьан преложенеш ю.\n1аьржа буьйса! Буьрса буьйса!\nДарцо левси кхийсайо.\nДино лергаш дуьхьалтуьйсу…\nХалчу новкъа вог1у со.\nХьалхарчу шина предложенехь подлежащи бен, кхин коьрта меже яц. Уьш ц1еран предложенеш ю.\nЭццехь д1ахьаьжначохь некъан йист кхолуш,\nЧурт гира… цхьанна-м х1оттийна лоруш.\nЧурт гира… цунна т1ехь, теллича меллаша,\nШен ц1е а йийшира, малх хиларх шеллуш.\nХ1окху предложенешкахь подлежащи дац, юьхь билгал ца йина. Уьш билгалза-юьхьан предложенеш ю.\nКхин а цхьа т1едиллар кхочушдийр ду вай , кегаделла д1асадаьржина кицанаш а, аларш а схьагулдеш, т1аккха цу предложенийн тайпанаш билгалдохур ду.\nКорта, хьекъал, ца хила, когаш, къахьега.\nДика, пхьид, шен,1ам, хестабан.\nНах, дин, хатт, восса.\nКъолам, яздинарг, диг, хадалур дац.\n1.Коьртехь хьекъал ца хилча, когаша къахьоьгу. (юьхьан)\n2.Дикачу пхьидо шен 1ам хестабо. (юьхьан ).\n3.Нехан динара хотталахь вуссу. (милла а – юкъара-юьхьан).\n4.Къоламца яздинарг дагарца хадалур дац. (цхьаьнгга а – юкъара-юьхьан).\nЦу кеппара, тахана урокехь вай кхин цкъа а т1еч1аг1ди предложени ойла йийцаран а, гайтаран а г1ирс хилар. Цуьнца цхьаьнадог1уш ду интонационни чекхдалар а, маь1нин а, грамматически а вовшахкхетар а.\nТкъа оцу дерригено а кхин цкъа а гойту вайн мотт хьалдолуш хилар.\nКхузахь дало дог1у сийлахь-воккхачу яздархочун Арсанукаев Шайхин байта т1ера мог1анаш.\nЛадог1а яккхий д1а лергара потт.\nЙист йоцу х1орд санна бу хьуна шорта,\nШа хууш волчунна вайн нохчийн мотт!\nЭкспресс - тест нохчийн меттан урокан:\n1. Схьакарае предложени, шена чохь х1оттаман подлежащи долу.\nА) Юург- дег1ан кхача, наб-син кхача.\nБ) Фонетика къамелан аьзнийн 1илма ду.\nВ) Хьехархо хилар атта г1уллакх дац.\nГ) Х1етте а дог дог1уш хьаьвсира берриш а.\n2. Схьакарае шена чохь хандешан цхьалхе сказеми долу предложени.\nА) Цхьаболчарна х1ара г1уллакх тамашена хетта.\nБ) Музей баханарш сихха схьакхечира.\nВ) Адам шега деана кехат сихха деша х1утту.\nГ) Х1ума хаар – нахе ладог1ар.\n3. Шена чохь логически подлежащи долу предложени билгаъяккха.\nА) Хи гуттара а цхьана хорша ца лела.\nБ) Денлуш долчу 1аламо дог-ойла г1аттайора берийн.\nВ) Генарчу вешел гергара лулахо тоьлу.\nГ) Массо а резахилла Лоьмо бохучунна.\n4. Схьакарае хандешан х1оттаман сказуеми долу предложени.\nА) И яра Даймехкан б1аьстенан 1уьйре.\nБ) Гинарг хезначул ч1ог1а ду.\nВ) Байн хьоькхучу мохо г1ийла лестадора г1аш.\nГ) Бено книжка еша волавелира.\n5. Къастае ц1еран х1оттаман сказуемица йолу предложени.\nА) Аьхка хьалххе сахуьлу.\nБ) 1уьйранна дашо малх схьакхийтира.\nВ) Ма самукъане ду-кх дуьненахь ваха.\nГ) Иза-м вуно атта къастор ду.\n1. Джамалханов З. Д. Вагапова Т. М., Эсхаджиев Я.У «Нохчийн мотт» 8-9кл Соьлжа-г1ала ГУП «Книжни издательство» 2007\n2. З.Д.Джамалханов « Нохчийн мотт » II дакъа Синтаксис Нохч-Г1алг1айн АССР-н педучилищан 3-4-чуй курсийн студенташна учебник Грозный Нохч-Г1алг1айн Книжни издательство 1985\n3. Исмаилов А. «Дош» Соьлжа-г1ала 2005 шо\n4. Эдилов С. Э. «Самукъане грамматика» 5-11кл Соьлжа-г1ала 2012 шо.\n5. Эдилов С. Э. «Нохчийн меттан синтаксисан практикум» Соьлжа-г1ала Издательство «Арфа- Пресс» 2011 шо.\nКечйинарг: МБОУ «Гимназия №4\nнохчийн меттан, литературин хьехархо\nУрок №34 Дацаран ц1ерметдешнаш а, церан легар а\nВай кхид1а а дуьйцур ду ц1ерметдешнийн тайпанех лаьцна.\nТахана вайна девзар ду дацаран ц1ерметдешнаш.\nОьрсийн маттахь «отрицательные местоимения»ду уьш.\nВайн маттахь дацаран хуьлу уьш. Муха кхета вай дацаран бохучу дашах?\nДац бохург дуй иза? Бакъоно х1ун боху хьовсий вай?\nДацаран ц1ерметдешнаша х1ума я адам цахилар гойту. Уьш дукха дац:цхьа а(цхьаъа а),аддам а,х1умма а. Дацаран ц1ерметдешнаш дукхаллин терахьехь ца лела.\nЦхьа а вац, аддам а дац, х1умма а яц.\nДацаран ц1ерметдешнех пайда а оьцуш, предложенеш х1иттор ю вай.\nКхин цхьа а ледарло йолуьйтур яц ас сайгара.\nХьо волчу чохь аддам а вуй?\nОха х1умма а вониг ца дина.\nХ1окху предложенешкахь цхьа а, аддам а, х1умма а дацаран ц1ерметдешнаш ду.\nДацаран ц1ерметдешнаш дожаршца хийцало. Масала:\nЛаамаза кеп: Лааме кеп:\nЦ1. цхьа а к1ант цхьа а\nДл. цхьана а к1ентан цхьаьннан а\nЛ. цхьана а к1антана цхьанна а\nДр. цхьана а к1анта цхьаммо а\nК. цхьана а к1антаца цхьаьнцца а\nХ. цхьана а к1антах цхьаннах а\nМ. цхьана а к1анте цхьаьнгга а\nДс. цхьана а к1антал цхьаннал а\nДицдан ца деза, уьш ц1ердешнаш санна легалуш хилар а, церан лардашкара шала мукъазнаш лач дожаршкахь дуьсуш хилар.\nТкъа х1инца, х1окху предложенешкахь дацаран ц1ерметдешнаш схьа а лохуш,церан дожарш билгалдохур ду вай.\nЛаьттан меха х1умма а яц.\nЦхьаммо а халахетар ца дора цунна.\nСох аддам а тешар дац,ас и ма-дарра дийцича.\nХьалхарчу предложенехь - лаьттан меха яц (х1ун?) - х1умма а - дацаран ц1ерметдош ц1ерниг дожарехь ду\nХалахетар ца дора цунна (хьан?) - цхьаммо а - дацаран ц1ерметдош дийриг дожарехь ду\nСох тешар вац (мила?) - аддам а - дацаран ц1ерметдош ц1ерниг дожарехь ду.\n1амийнарг т1еч1аг1деш, кхин цхьа т1едиллар кхочушдийр ду вай.Т1адамийн меттана маь1ница дог1у ц1ерметдешнаш а дохкуш,д1аязйийр ю х1ара предложенеш:\nСуна … ца оьшу шуьгара.\nАмма иза … тергал ца вора.\nИ говр … сацалуш ца хилла.\n… ца вевзира хьуна цигахь?\nГ1оьнна дешнаш: цхьа а, х1умма а,цхьаьнгге а, цхьаммо а.\nТахана вайна ц1ерметдешнийн кхин цхьа тайпа а девзи-дацаран. Къамелехь царех пайда эца а, маь1ница уьш нийса билгалдаха а,церан дожаршца хийцадалар а,уьш дукхаллин терахьехь лелаш цахилар а хии.\nКху т1ехь вайн урок чекхйолу. Марша 1ойла шу!\nПайдаэцна литератур: 1. В.А. Янгульбаев, Ж. М. Махмаев «Нохчийн мотт-6 класс» Грозный ГУ «Книжное издательство 2011 шо»2. Эсхаджиев Я. У. «Юккъерачу школехь нохчийн меттан орфографи а, пунктуаци а 1амор» 5-11 классашна. Грозный Издательство «Арфа-Пресс» 2012 шо. 3. Эдилов С.Э. «Самукъане грамматика» 5-11 классашна. Соьлжа-г1ала 2012 шо.4. Эдилов С.Э. «Нохчийн меттан синтаксисан практикум» Соьлжа-Г1ала Издательство «Арфа-Пресс» 2011 шо.5. Исмаилов А. «Дош» Соьлжа-г1ала 2005 шо.6. Халидов А.И. «Нохчийн метта1илманан терминийн луг1ат»/Грозный: «ГУП «Книжное издательство», 2012 шо.7. Мациев А.Г. "Чеченско-русский словарь" Соьлжа-г1ала ФГУПК "ИПК "Грозненский рабочий" 2010.8. Карасаев А.Т., Мациев А.Г. "Русско-чеченский словарь" Москва. Издательство "Русский язык" 2000.\nВ 1808 году Александр Чеченский сражается против шведов в Финляндии. Когда в 1812 году полумиллионная армия Наполеона вторглась в пределы России, ротмистр Чеченский принимает командование над Бугским казачьим полком, участвует в боях под Витебском, А.Н. Чеченский. Рис. А.С. Пушкина. 1829 г.Смоленском, Тарутином. На Бородинском поле полк Чеченского сражается в составе кавалерийского корпуса атамана Платонова. А когда Наполеон занял Москву, полк Чеченского слился с отрядом подполковника Дениса Давыдова. Александр и Денис впервые встретились в Каменке, последний был кузеном приемной семьи Чеченского. В своих «Военных записках» Давыдов пишет: «Состоявшийся по кавалерии ротмистр Чеченский, вывезенный из Чечни младенцем и возмужавший в России. Росту малого, сухощавый, горбоносый, цвет лица бронзового, волосу черного, как крыло ворона, взора орлиного. Характер ярый, запальчивый и неукротимый: явный друг или враг; предприимчивости беспредельной, сметливости и решительности мгновенной».\nУрок №04 Предложени.\nЦкъа хьалха юьхьанцарчу классашкахь предложенех лаьцна аша 1амийнарг карладоккхур ду: 1) Къамел предложенех лаьтта.2) Предложени дешнех лаьтта.3) Предложенино гойту кхочушхилла яьлла ойла.4) Предложенеш хуьлу: дийцаран, хаттаран, айдаран5) Предложени язъян йолайо доккхачу элпаца.Х1инца хьовса х1окху жимачу тексте:Т1екхечи дашо гуьйре. Дитташ т1ера охьаоьгу г1аш. Г1арг1улийн сингаттаме аьзнаш хеза. Аренашкара ялташ чудерзийна. Юьртахой 1аьнна кечлуш бу. Х1окху текстехь пхиъ предложени ю. Х1орамма а кхочушхилла яьлла ойла гойту. Уьш дийцаран предложенеш ю. Цара дуьйцу гуьйренах лаьцна.Кхочушхилла яьлла ойла гойтуш, вовшашца уьйр йолуш цхьаьнакхеттачу дешнех я цхьана дашах предложени олу.Предложени язъян йолайо доккхачу элпаца. И чекхъяьлча, т1адам буьллу я маь1ница йог1у хьаьрк (!, ? ) х1оттайо. Масала:Аьхкенан суьйре самукъане ю.Хьо хиллий цкъа а тхан юьртахь? Ма хаза ду вайн 1алам!Х1инца х1окху дешнех предложени х1отто хьовса:Хехкало, тIехь, бераш, салазаш, IайПредложени иштта хила еза:Iай бераш салазаш тIехь хехкало.Ткъа х1инца грамматически лард къастор ю, иза сказуеми, подлежащи ду: (ХIун до?) хехкало – сказуеми ду, хехкало (муьлш?) – бераш – подлежащи ду.Х1окху дешнех а предложени х1отто хьовсур ду:хаза, седарчий, лепа, мел Иза иштта хир юМел хаза лепа седарчий!Х1окху предложенин а грамматически лард схьалаха:(ХIун до?) – лепа – сказуеми ду, лепа (хIун?) седарчий – подлежащи ду.Оьшучохь сацаран хьаьркаш а хIиттош, предложенеш къасто хьовса:Iа чекхдолуш доллура олхазаршна а, акхарошна а тIехIиттинарш уггаре хала денош дара оцу хенахь хьуьн чохь хIума кIезиг хуьлу.И болх нийса бинехь, предложенеш кху кепара хила еза. Iа чекхдолуш доллура. Олхазаршна а, акхарошна а тIехIиттинарш уггаре хала денош дара. Оцу хенахь хьуьн чохь хIума кIезиг хуьлу.Ц1ахь шайн юьртах лаьцна жима дийцар язде.Кху т1ехь урок чекхйолу.ТIейогIучу урокехь дуьйцур ду предложенийн тайпанех лаьцна.Шун 1одика йойла! Марша 1ойла!


Непалехь беллачийн барам 5000 кхочуш бу\nОхан-бутт 27, 2015\nНепалехь мохкбегорца беллачу нехан йина чотт кхаьчна 3700 стагна тIе. Амма и терахь 5000-не хьаладала а тарло, тIекхача хала долчу лаьмнашкара хьал тергоне эцча. Мохкбегоро самадаьхна Гималайн лаьмнашкахь текхна оршотдийнахь.\nКатмандура, дагон дечиг а, мала хи а доцуш йисинчу Непалан шахьарара, бевдда эзарнаш бахархой. Мехкан Iедало гIодоьху дуьнене. Белларш боцурш, лазийна мохкбегийча 7 эзар гергга непалхой.


Молдавехь веха ГIалгIайчуьра вахархо дIавала кхерам бу Оьрсийчоьне\nОьрсийчоьне дIавала тарло Молдавехь веха ГIалгIайчуьра Акиев Руслан. Кавказ.Реалиига бина и хаам Украинан Лакхарчу Радан депутато Шараскин Андрейс.\nЗуламхойн тобанашкахь лелла а ву, нах тIехь болчу автобусна тIелатар а дина цо бохуш, бехкево иза Оьрсийчуьрчу къайлахчу сервисаша.\n"Билггал кхерам бу цунна, Молдавехь Iедал а керчина, политикехь хийцамаш боьлхуш лаьтташехь. Къайлаха сервисаш хийцар текхна дIадоьдуш ду, цундела там бу иза Оьрсийчоьне дIавала", - аьлла политико.\nШа а, Украинан парламентерчу шен белхан накъосташа а леринчу тергонехь латтош ву Акиев аьлла, тIетоьхна депутато. Цо бахарехь, Радехь хIинца а таро ца хилла церан комисси вовшахтоха, Акиев дIаваларан бахьанаш зен.\n"Ишта нах Iалашбан дагахь комисси вовшахтоха лиънера тхуна, амма цхьа могIа фракцеша новкъарло йо, шайн векалш хьалха ца тотту. И хаттар къоман кхерамзаллех доллушехь, пачхьалкхан репутаци а, цунах болу тешам а боллушехь", - аьлла, билгалдаьккхина Шараскина.\nУкраинан Кхерамзаллин Урхалло, пачхьалкхерчу Инарла прокуратурин сацам кхочушбеш, Молдован каравелира ГIалгIайчуьра схьаваьлла, Украинерчу "Ушармин батальонехь" гIуллакх дина волу Акиев Руслан.\nУрхалло (СБУ) пахьалкхан доза лардечу хьукмате дIавеллера Акиев, ткъа цо дIахьажийра Одессан кIоштарчу Молдован дозанерчу "Старокозаче – Тудор" хане. Документо тIетовжар до иза "Интерполехула" лохуш хилла хиларна.\nЭкстрадицех болчу сацамна Украинан низамо арздан кхачош болу аьтто а ца луш, дIавелла Акиев Молдова пачхьалкхан кара, чIагIдо хьасташа.\n2018-чу шеран юьххьехь Киеверчу аппеляцин кхело лаьцначуьра дIахийцира Акиев. Иза хIуманна а бехке вац аьлла (иза лаьцнера 2017-чу шарахь цигарчу Днепран кIоштан кхелан сацамца).\nШа 2015-чу шарахь Молдовера ведира, цигара Iедал шена Оьрсийчу экстрадици ян кечлуш дуйла хиича, бохура кхелехь Акиев Руслана.\nШа аппеляцин кхело маьршаваьккхича, Акиев вахара Донбассерчу сепаратисташна дуьхьаллаьттачу "Ушармин батальоне".\nОьрсийчохь Акиев бехкево тIеман тобанехь леларна а, пассажирийн автобусна тIелатарна а.


Соьлж-ГIаларчу футболехь кхелахочух "газа" аьлларг дIаваьккхина балхара\n"Ахмат" –"Спартак" ловзуш, 82-чу минотехь, кхелахочух Сухин Алексейх "газа" аьлла.\n"Ахматан" коьрта тIелатархо Мбенга Аблай кхелахочо ловзарна юкъараваккхар ца тайра хьовсархошна. Мила ву хууш воцчу цхьамма, ерриг а стадионна а хезаш, микрофонехула мохь хьаькхира: "Газа ю кхелахо", хаамбо "Спорт Экспрессо".\nЦул тIаьхьа ах сахьт даьлча, 3:1 жамI а долуш, тоьлла "Спартак". ТIаьхьакхиина таллам бинарш мила хилла кхелахочух "газа" аьлларг. "Ахмат Аренин" пресс-гIоьнчаллин белхахо – ткъа хIинца "хилла белхахо" - Эдильсултанов Ризван ву иза. Куьйгалло даржах вохийна Эдильсултанов.\nДуьххьара дац Соьлж-ГIаларчу стадионехь кхелахочух "газа" алар. 2013-чу шарахь, микрофон чухула мохь тоьхна, арбитре Вилков Михаиле, "Вохкавелла кхелахо, газа ю хьо", элира Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана.


Садукъдаларца доьзна баларша сингаттамехь латтабо бахархой\nТалла воьлча гучудолу ванная олучу цIано ечу чохь дог галдолий а, садукълой а кест-кеста меттигаш нислуш хилар. Ма-дарра аьлча, цу кепара хеназа стаг валанза юрт каро хала ду махкахь.\nКест-кеста нисло Нохчийчохь чари чохь луьйчуш садукъделла баларш\nКъаьсттина дукха нисло оьрсашлахь "угар" олучу садукъдаларца доьзна нах балар. Юкъараллехь гIар а долуш, кху деношкахь цу кепара ши сингаттам иккхина Нохчийчохь. Масех де хьалха 13 шо долу кIант кхелхина Гуьмс кIоштан Илсхана эвлара.\nОццу хенахь бохург санна 18 шо долу кIант а велла луьйчуш Iашшехь Теркйист кIоштан Ломаз юьртара. Къамеле ваьлча, бахархоша карладоху шайн юьртахь нисьелла цу могIарера Iожаллаш.\nСадукъдаларца доьзна юьртахь нисделла баларш бахьанехь дагалецамаш юьйлу Новр кIоштара Марет.\nМарет: «Тхан юьртахь, суна дага а догIуш,садукъделла баларш маситта а нисделла-кх. Ледарлонна, кхерамазалла лар цаярна нислуш баларш ма дуй уьш, ма-дарра аьлча. Оьрсий бехачу меттигашкахь цIе яго пеш а, колонка а чохь ца юьту, арайоккху.\nГаз чухеца баьхкинчара цхьа ледарло тIех ца йолуьйту, гIалаташ дIа ца даьхча куьг а яздина, пурба а ца ло газ чухеца. Нохчашна юккъехь могуьйту… ТIаьхьалонан ойла ца йо.\nСуна а дага а догIуш, 13-14 шо долу кIант вела са а дукъделла, кхиъна яьлла йоI елира, гIеметта хIоьттина стаг веллира…. Дукха нисъелла бохаме меттигаш. Ас сайн аьллар хилча, телевизор чухула хьехамаш бойтуш, кхайкхамаш бойту хьожийла дойтур дар-кх».\nМЧС олучу орцаллин министараллехь капитан а волуш эпсар ву Магамадов Iела. Цо цхьа могIа бахьанаш дагардира цIано ечу чохь хеназа юх-юха а нислучу бохамашца доьзна.\nIела: «Уггаре хьалха бехке хаза бакъо а йолуш, Iедалера даьккхина кехат цахилар а ду. Арахьара чубохьу гIирс-коьчалла тала а теллина, цо болх муха бо а хьаьвсина дина зераш цахилар а ду. ХIинца еш йолу цIано еш йолу чоьнаш кхерамазалла ларьеш ца йо.\nНеIарш масала лаххула мох кхетийта йитина херо а йолуш, неIар тIехь Iуьргаш хуьлура хьалха Советан Iедал долуш,хIинца иза а дац. Вентиляца олу-кх мох хьаьвзаш, дIаузуш хиларх. ХIаваъ чудогIийла декъаза, ледара хуьлу ХIинца иза а дац кхин хьесапе оьцуш а цхьаболчара.\nКолонка чуьра хIуо-кислород дагадо,тIедогIу кхин дац,тIаккха луьйцуш вверг кхетамчуьра а волий охьавужу. Туьнталг дика йоцуш газ чухьийзош хила а тарло.. Соьга хаьттича нахана телехьожийлашкахь хьехамаш бан болийча, уьш кхето болийча во-м хир дацара. Иттаннах цхьа кхетча а дара-кх дика.\nКхерамазалла лар цаяр бахьнехь нислу-ш лаьтта баларш хьахаделча могIарерчу бахархоша шаьш билгалдоккхура, шений, шений и тайпа бохам хир бац аьлла, тоьхна чIагIонан мухIар долуш санна, бакълена а бала а кхаьчна, само ца еш берш кIезиг цахилар.\nГаз хьаьхна 13 шо долу кхиазхо велла Нохчийчохь


Кадыровна Хетарг а, Нохчашна Цалуург а\nНохчийчоь -- Кадыров Рамзан вазвеш, стигала цIераш оьхуьйтуш ю Соьлж-гIалин юккъехь, 05ГIад2011\nКху тIаьххьарчу шина-кхаа кIиранах массех шайна тIе тидам бохуьйту интервьюш елла Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана Оьрсийчуьрчу зорбан гIирсашна. Царех тIаьххьарниг ю «Вечерняя Москва» газетан агIон тIехь Кхаарий дийнахь зорбане яьлла. Журналисто кечдинчу Оьрсийчоьнан къаьмнийн юкъаметтигех а, пачхьалкхан идеологех а, Нохчийчохь хиллачу тIемийн тIаьхьалонех а лаьцна хеттаршна шен кепара жоьпаш делла Кадыров Рамзана. Кадыров санна Iедалан даржехь боцучу нохчаша муха жоьпаш лур дара те оцу хаттаршна, аьлла, оха телефонехула къамеле кхайкхира Нохчийн къоман Дуьненан Конгрессан куьйгалхо Тепс Дени.\nМаршо Радио: «Вечерняя Москва» газетан корреспонденто, Оьрсийчоьнан къаьмнийн доттагIалла «болх бан доладалийта» хIун дан деза, аьлла, шега хаьттича, Кадыров Рамазана жоп делла, Iедалша пачхьалкхан орган кхолла еза къоман политикан хеттаршкахула йолу, аьлла. Кхеташ ду, массеран а цхьатерра ойла цахилар. Хьан хьажар муха ду?\nТепс: Дера министраллаш кхолларх а, кхин органаш кхолларх а хилларг дIадоьрзур дац. Цаьрга иза дIадерзадалур а дац. Цигахь кхолла езаш ерг трибунал ю. Цу трибунало нийсо йича, харцо сацийча, тIаккха доттагIалла лело некъ болу-кх. Иза ца хилча, цхьана а министралло нисдийр долуш хIумма а дац.\nМаршо Радио: Нехан дегнашкара тIеман чевнаш дIаерзо хIун дан деза, бохуш, хоьтту Кадыров Рамзане «Вечерняя Москва» газетан векало. Нохчийчоьнан куьйгалхочо жоп ло, дIадаханчунна дегабаам а ца беш, даха деза, олий. Кадыровн лаам кхочушбан ницкъ бу, аьлла, хетий хьуна баланаша а, сингаттамо а йийсарехь латточу вайн нехан?\nТепс: Цхьана хIуман ойла ян езара вай. Хьалха, Кавказан тIом болчу хенах, вайн нах хьийзийна. Цул тIаьхьа, Советан Iедал хIотточу хенахь вайн нах дуккха а хьийзийна, дукха адам дийна.\n1944-чу шарахь, махках а даьккхина, дукха адам хIаллакдина. Иза а дицдан деза? Кху тIаьххьарчу тIемашкахь а дукха адам хIаллакдина. Вай диц хIунда дан дезаш ду иза? Гуттар а, вайна тIехь Iазап а латтадой, дицдан деза иза бахар цхьана агIонна ницкъ бар ду.\nНийсо яц вайца лелош ерг. Цундела иза иштта дIадерзо деза, аьлла, ца хета суна. Бехкеболчаьргара жоп деха деза. Иза ца дехча, коьрта чохь долу хIума а дIадер дац, даг чохь долу хIума а дIадер дац. Иза харцонна тIехь дIадерзо гIертар нийса дац.\nМаршо Радио: Оьрсийчоьнан идеологин бух го Кадыров Рамзанна дерриг а махкара халкъ цхьаалла йолуш хилар. Ткъа хьуна муха го и идеологи?\nТепс: Iедало нахана юкъахь нийсо лелийча, массо а къаьмнашна юкъахь нийсо лелийча, цул дика идеологи хир яц, царна оьшург а, цаьрца лелон дезарг а догцIена цара леладахь.\nЦара къаьмнаш вовшийн кхоча а туьйсуш, онда а, доккха а долу къам кхечаьрна коча а туьйсуш, харцо лелайо. Цундела идеологи нийсонна тIехь бен хуьлийла дац. Ткъа вайца лелош ерг нийсо яц.\nМаршо Радио: Кху деношкахь юха а вовшийн герзаш детташ летта нохчийн полицин белхахой а, тIемалой а. Шина а агIор байъинчу нехан терахьо сингаттам кхоьллина дуккха а нехан дегнашкахь.\nКху тIахьарчу 10-12 шарахь вайна гуш дерг ду кхин дIоггара маслаIат каро аьтто ца болуш, я ца лууш, нохчий вовшахлеташ хилар. Цу политикан муха мах хадор бара ахь?\nТепс: ТIамца вай долчохь цхьа а хIума чекхдер дац. Цара дийриг нохчий вовшах а лоьтуьйтуш, царна юкъахь и питана даржор бен, кхин деш хIума дац. Массарна а Дала гечдойла!\nПолша -- Дуьненан Нохчийн Конгрессан ГIантда Тепс Дени зорбанан векалшка къамел деш ву, Пултуск, 16Гез2010\nДелахь а, соьга хаьттича, оьрсийн хIинца йолчу режиман гIуллакх чекхдаккха гIерташ, нохчаша нохчий байъа ца безаррий-м хаьа суна. Нохчаша лело дезаш хIума дацара иза. ХIара тIом чекхбер бу, Дала мукъалахь! Пачхьалкхаца дерг а къаьстар ду.\nВай-м вовшашца витарца-висарца а, чIирца дерг а, цхьаъ лелор дара. Амма хьуна тIехь харцо а латтош, хьоьга къурд а олуьйтуш, и чIир дIаерзон гIертарх, цунах и чIир дIаерзар ца хуьлу, мел чIогIа даккхий къамелаш дарх а.\nНийсо хила еза цу тIехь. Нохчий нагахь санна цунах кхетахь, нохчаша ара а бевлла, вовшийн бойъур бац.\nМаршо Радио: Ахь дуьйцучунца дуьстича, нисса бIостанехьа ойланаш йолуш нах хир бу вайнахана юкъахь. Церан Iалашонаш муха ю, аьлла, хета хьуна?\nТепс: И нах, шайн дагахь, шайна пайдаэца арабевлла бу, муьлхха а харцо лелийна а. Шаьш Iедална уллехь а хилчхьана, шайна цунах алссам бахам а гулбелчхьана, кхин оьшуш хIума а доцуш, хIокху заманахь шена дакъа даккха гIерташ, я оцу даржехь биса гIерташ болу, оцу хIуманна юкъахь болу нах бу уьш.\nХийла паччахьаш белла дуккха а бахам а буьтуш. Хийла адам а делла. ХIара хIинца дерг - я дахар а дац, я бахам а бац вайн нахана кхаьчнарг. Оцунах ца кхетар дакъазалла ю. Дакъазалла хиларал совнаха, вайн нохчийн Iовдалалла а ю иза оцу тIехь.


Бусалбадин тIеэцна Санкт-Петербургерчу вахархочо\n4 мая в 17:31 (2010 г.)\nКху деношкахь Нохчийн Республикан бусалбанийн динан урхалле веара Воронежехь вина волу Переятенец Иван. Цо дийцира ша бусалба дин тIеэца лууш хиларх лаьцна. Дийхира цуьнца доьзна шега тоба дайтар а, кхидолу гIуллакхаш кхочушдайтар а. Цу хьокъехь хаам бинчу Нохчийчоьнан бусалбанийн динан урхаллин пресс-службо дийцарехь, Переятенец иван I984-чу шарахь Воронеж гIалахь вина ву. Шен I4 шо кхаьччахьана Санкт-Петербургехь Iаш хилла. Карарчу хенахь Соьлжа-ГIалахь Iаш а, болх беш а ву. Республикан бусалбанийн динан урхаллин динан гIуллакхашкахула йолчу отделан коьртачу говзанчас Кубиев Iусмана цуьнга хаьттина бусалба дин тIеэца лаам кхоллабаларан хIун бахьана ду, аьлла.\n– Ислам цIена, оьзда дин ду, цо гойту АллахIана тIебоьду нийса некъ. Маьрша а, кхетамехь а, сайн лаамехь а волуш сацам бина ас бусалба хила, – элира жимчу стага, цу хаттарна жоп луш.\nКубиев Iусмана жимчу стагана довзийтира бусалба стагана тIехь долу фарзаш (декхарш). Цул тIаьхьа, тоба деш, тоьшалла даладайтира АллахI воцург кхин Дела цахиларна а. Мухьаммад Пайхамар (Делера салам маршалла хуьлда цунна) Делан Элча хиларна а. Иванна керла цIе тиллира. ХIинца дуьйна Iабдул ву иза.\nКубиев Iусмана Нохчийчоьнан бусалбанийн динан урхаллин цIарах совгIат дира Iабдуллина. ДIахаийтира цуьнан ийман чIагIдалар, Исламан бехкамаш цо дукхе дукха лерина ларбар шена лууш хилар.\nСуьрта тIехь: тоба деш ву Iабдул.


Ажигова Iайша шен ненаца Евлоева Лидияца.\n"Iайшица бохам хилар ларамаза дац"\nДукха хан яра ГIалгIайчохь йиттинчу 7 шо долчу йоIан Ажигова Iайшин нана Евлоева Лидия иза ган сатуьйсуш йолу. Иза тIеяхнера Оьрсийчуьрчу берийн омбудсменна Кузнецова Аннина, ткъа и шиъ цхьаьна яхара йоIанна дарба лелочу клинике. Iайшица бохам хилале хьалха йоI гергарчара нуьцкъаша дIаяьккхинера ненера. Цунна бакъо ца лора иза ган.\nДIаяханчу аьхка, шен йоIанна йиттина хилар хиина Евлоева Лидия Несарарчу дарбанан цIийне яхана хиллера иза ган. Амма лоьраша а, Iедалхоша а чу ца йитира иза.\nЛидияс чIагIдора, шен бер шеца дитийта гIерташ ю ша бохуш. Нана шен йоI къийса йолаелира "Правовая инициатива" а, "Права женщины" а вовшахтохараллаш шена гIортор ян йолаелча. Евлоевера дIа ца яьхна ненан бакъонаш. Цуьнан суьдехь гӀо лоцу агӀон векалш бу адвокаташ Абубакарова Малика а, Мисалова Елена а.\nIайшица бохам хилар ларамаза нисделла хIума дац, иза ца хилча ца долуш дара, аьлла хета Абубакарована. Цо чIагIдарехь, карарчу хенахь дуккха а бераш ду Къилбаседа Кавказерчу регионехь цу кеппарчу кхерамна кIеллахь. Амма и гIуллакх хийца аьтто а бу, иза хийца дезаш а ду, бохуш дуьйцу адвокато.\nЦу зудчунна а, цуьнан йоIанна а и шиъ цхьаьнатухуш гIо дан лууш ду шаьш, боху Абубакаровас.\n"Хьалха и шиъ цхьаьна яра, хала хиллехь а, атта хиллехь а. Лидияс цкъа элира соьга: "Мел суна хала хиллехь а, ледарчу хьелашкахь со ехаш хиллехь а, соьца сан йоI яра, гIоза-декъал а, еттаза а, чолакх янза а. Ткъа хIара хилира иза соьгара дIаяьккхича! Хьовсийша, сан шина кIанте. И шиъ могуш ву, царна етташ вац цхьа а, доьзалехь цхьа а хIума дац цу шинна кхераме". Со кхета иза бакъ хиларх. Амма цуьнца цхьаьна мехала ду, хIинца лерринчу тидамца цуьнга хьоьжучу Iедалан инстанцеша ма бохху, цуьнан дахаран хьелаш дика хилар а", - боху адвокато.\nАбубакарована хетарехь, Iайша ненах дIаяккха езаш яц, мелхо а социалан хаттарш кхочуш дарехь гIо дан дезаш ду цу доьзална, низамо Iедалшна хьоьхуш ма хиллара.\nЦхьаьнакхетарехь Кузнецова Аннас хиттира Лидияга цунна Москох ян а, ши кIант школе вохуьйтуш а, кехаташ дIанисдеш а гIо динчу нахах лаьцна. Гучудаьлларг дара цу нахана юкъахь Iедалан векалш цахилар.\nАдвокатана Абубакарована хетарехь, Лидияца хилларг дакъа ду, кхечу республикашкахь а йолчу вуно йоккхачу проблеман. Цунах лаьцна Оьрсийчоьнан омбудсмене дийцира шаьш, боху цо: "Доьзал боьхча, нанас кхеле доьху бераш шеца дитар. Амма цу хьокъехь сацам бича а кхелан пурстоьпаша шайн болх ца баро халонаш кхуллу и сацам кхочуш бан. Беран ден гергарчара ца гойту иза нанна. Ткъа Iедалан векалша гIо ца до цу гIуллакхехь".\nАдвокато билгалдаккхарехь, цу тайпа меттигаш дуккха а ю республикехь. Iайша санна бераш а ду ненера дIадаьхна а, ницкъ бар ловш а.\nЮристана хетарехь, Къилбаседа Кавказера гIаланашкарчу а, ярташкарчу а Iедалан белхахоша шайн тидамехь латто деза да-нана доцчу берийн дахаран хьелаш. Цара таллам бан беза муха кхобуш ду уьш бохучун.\nАбубакаровас дийцарехь, Iайшица хилларг шайн тидамехь латтош дукха нах бу ГIалгIайчохь.\n"Юьхьанцара бакъ долу хьал ца хаарна дуккха а нах бара Лидияна дуьхьал. Нана муха бехке йийр ю, ден гергарчаьрца йоI ехаш хилча? Нана йолчехь ца хиллий цуьнца хилла ирча бохам? - хоьтту адвокато.\nГIалгIайчуьрчу 5-а зудчун дехарш тIехь долу кехаташ берийн омбудсмене Кузнецовага дIаделира ша, элира Абубакаровас. Цо дийцарехь, Губашева Асет а, Муружева Лайлаъ а, Кодзоева Зарифа а, Сагова Хэди а, ткъа иштта Хамзатова Малика а ю карарчу хенахь низамца шайца даха дезачу берашна тIекхача аьтто боцуш.


ЦIеххьана доьссина Бастрыкинан кема…\nХIинжа-ГIала веана Оьрсийчоьнан Талламан комитетан куьйгалхо Бастрыкин Александр. Махкахь гIарадевллачу бехктакхаман девнех йолчу информацига ладоьгIна цо, делла Дагестанан куьйгалхочунна Васильевна ши совгIат – «За заслуги» («Дика гIуллакх дарна») а, Дуьненан ШолгIачу тIамехь толам баьккхина 75 шо кхачарна а йолу мидалш.\n"Кавказ.Реалиица" къамел динчу дагестанхоша, шаьш са ца туьйсу, элира, махка Бастрыкин веанера аьлла шайн дахарехь цхьа хийцам хиларе. Царна гарехь, махка богIучу хьаькамаша дуккха а дуьйцу, лелачу харцонах цец а буьйлий, дIабоьлху, ткъа нехан гIайгIанаш боллучохь буьсу.\nМахка беза хьаькамаш кхаьчча, ишта а юькъа йолу ХIинжа-ГIала юкъло, урамашкахула бахархошна машенашца дIасабовла аьтто бохош, некъаш боьхку полицино, бохура кхечара.\nШемарчу тIемалошна ахча латтийна аьлла, бехктакхаме ийзийначу АхмеднабиевгIеран, Исраилан а, СаIадун а дас Сайгидахьмада, Бастрыкин махка варца доьзна, сатуьйсу шен доьзална гергахь цо нийсо яре. «СиситлинскийгIар» а олу цуьнан берех – царна дуьхьал боцу бехк туьйсу, талламо харцо эшоре догдоху ша, элира Сайгидахьмада.\n«Доцург тIекхоьллинчу низамхошна таIзар дойла лаьа суна. Масала, жаIуй-вежарий ГасангусейновгIар - Наби а, ГIасангусейн а – байинчарна, иштта догдоху Гаджиев Iабдулмуминна, Ризванов Абубакарна, Тамбиев Камална дуьхьал девнаш гIовттийначарна бехкхам баре а», - элира Ахмеднабиевс.\nДагестанерчу журналистна Юсупов Идрисна хетарехь, наха сатуьйсу генара баьхкинчу хьаькамаша «махкарчу проблемашка бIаьргтохаре». Цо дийцарехь, «лахарчу тIегIанийн дан хIума дац» оцу проблемашна.\nКазбековски кIоштарчу юриста, юкъархочо Идрисов Сайгидсалима дуккха а хIиттийна пикеташ полицехь болх бечуьра дIабаьхначу вежарийн АшиковгIеран агIолоцуш. Дагестане Москвара цхьа хьаькам веъча, иза дестадой дуьйцу, амма «цхьа а пайда ца болу цуьнгара, «белхан визитца веана иза», олу, амма хууш ца хуьлу баккъал а стенна веана», боху Идрисовс.\n«Яхначу бIаьста веара, масала, Патрушев Дмитрий (юьртбахаман министр – ред.), «белхан визитца веана иза, Каспийскехь ечу тIеман-хIордан базе хьажа», бохура официало. Ткъа ма-дарра аьлча, хIинца лаьцна латточу Ашиков Раипа («Россельхозбанкан» кхерамзаллин декъан куьйгалхо ша волуш – ред.) Iорадаьккхинера махкахь 37 миллион сом лачкъор, оцу хьоло кхачийнера Дагестане министр», - дуьйцу юриста.\nЦунна хетарехь, къола диначаьргара «шена догIу дакъа дIа а эцна», дIавахана хила тарло Патрушев Дмитрий. Цунах Путина «Миша» олу, дукхавеза иза президентна. ХIинца Бастрыкин веана. Иза 2016-чу шарахь вежарий ГасангусеновгIар байар муха толлу хьажа веана боху. Амма, суна хетарехь, цуьнан кху визитца а доьзна, дукха хан ца йолуьйтуш, лоьцур бу махкахь рогIера хьаькамаш», - тешна ву Идрисов.


Хоза гIулакх - ах Дин да | magas.ru\n06.04.2017 00:14 Комментариев 0\nУкх материала тIа оаха дувцаргда Абубакарахи Iаьлехи даьхкача хозача гIулакхех (Даьла раьза хилва царна шиннена а). Пайхамаро йоах: (Даьлагара салам-моаршал хилда цунна) «Ший дегIаца хоза гIулакх долаш вола къонах, дийнахьа марха а кхоабаш, бийсанна Далла Iибадат а\nдеш волаш вола саг даржага кхоачаргва. Пайхамар (Даьлагара салам-моаршал хилда цунна) Дала хьамел кхеллача адамал хозафгIа гIулакх долаш хиннав, Элчан Асхьабаш а тIехьа цун дегIаца долча хозача гIулакхех кхыметтел тамаш йора (Даьла раьза хилва царна). Абубакаро (Даьла раьза хилва цунна) оалар Пайхамарага: (Даьлагара салам-моаршал хилда цунна) «Iарбашта а Iарбий боацача наха юкъе а дукха го баьхаб аз, хьох доаллаш дола хоза гIулакх долаш саг бIарга ма вайнавац сона. Хьона из гIулакх Iомадаьр малув Я РассулаллахIи оалар цо. Абубакара шийга из хаттар дича Пайхамаро (Даьлагара салам-моаршал хилда цунна) жоп делар: «Сона гIулакх Iомадаьр са Даьла а ва цо Iомадаьр хоза а да».\nШий Асхьабашта хьехам бора цо, шоай дегIамашца хоза гIулакх хилийта. Пайхамаро (Даьлагара салам-моаршал хилда цунна) хьийха дола хоза гIулакх шоашца хиннача шин Асхьабах дувцаргда вай тахан. Уж ба Абубакари Iаьлеи (Даьла раьза хилва царна). Уж шаккхе а (Даьла раьза хилва царна) Пайхамар волча (Даьлагара салам-моаршал хилда цунна) бахар. Пайхамара наIарга дIакхаьчача, Абубакаро аьлар йоах Iаьлийга, хьо хьалха вала, аьнна. Iаьло юха аьлар йоах, хьо вала веза хьалха, аьнна. Iаьло аьлар йоах: Хьол хьалха со мишта варгва Пайхамаро (Даьлагара салам-моаршал хилда цунна) цIи яьккха къонах хьо хилча, Абубакар са бIаргий лир да аьнна хьо хоаставаь хилча хьол хьалха мишта варгва со, аьнна. Абубакаро аьлар йоах тIаккха (Даьла раьза хилва царна): Со мишта варгва хьол хьалха. Пайхамаро ма аьннадарий (Даьлагара салам-моаршал хилда цунна) кхалнаха юкъе дикагIа йола кхалсаг, дикагIа волаш волча маIача сага йигай яхаш ший йоI Фатимат Iа йигача хана, аьнна хилча. Iаьлас аьлар йоах тIаккха, со хьалха мишта варгва, къонахчоа, малх хьал а кхийттабац шоана, малх чу а бизабац шоана Абубакарал дикагIа волча къонахчоа тIагIолла мара вай Пайхамаро, аьнна хилча. ТIаккха Абубакара аьлар йоах (Даьла раьза хилва цунна): Со санна волча къонахчоа хьалха мишта варгва, Пайхамаро ма аьннадий (Даьлагара салам-моаршал хилда цунна): Ялсмален чухь хIара къонахчун воша хургва шоана са воша Iаьла, — аьнна хилча. Iаьлас аьлар йоах (Даьла раьза хилва цунна): Со хьалха мишта варгва къонахчул, Пайхамаро ма аьннадарий (Даьлагара салам-моаршал хилда цунна): Са умматах мел волча сага иман тараза цхьан оаркхинга тIа а диллача, Абубакара иман дезагIа хург ма дар аьнна, аьлча. Абубакара аьлар йоах тIаккха (Даьла раьза хилва цунна): Со хьалха мишта варгва къонахчул Пайхамаро ма аьннадарий (Даьлагара салам-моаршал хилда цунна) Iилмай шахьар я шоана со, цу шахьарий ниI-Iаьла ва шоана, аьнна. Пайхамаро хьох ишта аьнна хилча со мишта варгвар хьол хьалха. ТIаккха Iаьлас аьлар йоах (Даьла раьза хилва цунна): Со мишта варгвар къонахчул хьалха Пайхамаро ма аьннадарий, Со Даьлагара а доацаш кхычахьара гIо деха дезаш хилча Абубакарагара гIо дехарг ма дар аз, аьнна. Абубакаро аьлар йоах тIаккха (Даьла раьза хилва цунна): Со хьалха мишта варгва, къонахчул Пайхамаро (Даьлагара салам-моаршал хилда цунна) ма аьннадарий: кхоана доагIаргдолча къемата дийнахьа машаре цхьа къонах хьавоала а вергва, из къонах Ялсмале дIачу а вохийтаргва. ТIаккха адамаша аргда йоах: малагIа Пайхамар ва из, — аьнна. ТIаккха аргда йоах цу нахага, Пайхамар вац шоана из, Iаьла ва шоана из, аьнна. Къемата дийнахьа хьо иштта Ялсмале гIоргхилар Элчано белгал ма даьккхадий, тIаккха со мишта воалар хьол хьалха. Iаьлас аьлар йоах тIаккха (Даьла раьза хилва цунна): Со хьалха мишта варгва къонахчул, цхьаккха барт-хоаттам боацаш Ялсмале дIачугIоргвар хьо ва аьнна Пайхамаро аьнна хилча (Даьлагара салам-моаршал хилда цунна). Абубакаро аргда йоах тIаккха: къонахчул со хьалха мишта варгва им диллача сагага мара вела а лац, мунафикъ волчоа мара эгIаз а водац хьо аьнна Элчано (Даьлагара салам-моаршал хилда цунна) иштта хьо хьоахаваь хилча. Iаьло аьлар йоах тIаккха (Даьла раьза хилва цунна): Со хьалха мишта варгва къонахчоа, деррига Iаламаш кхелла волча Дала КъорIанчухь хьо хьоахаваь, хьо раьза вергва оаха Ялсмаленца, аьнна хилча. Из мича хана дар аьлча, шийга мел дола рузкъа а дахьаш из Пайхамар волча (Даьлагара салам-моаршал хилда цунна) хьавеча, Пайхамаро аьлар цунга (Даьлагара салам-моаршал хилда цунна): Я Абубакар, хьай дезалашта юхе фу дитад Iа, аьнна. Ер сай рузкъа а дахьаш Даьла Элча волча хьавенав со, сай дезалашта юхе Даьлеи Даьла Элчеи витав аз, цо из аьлча, цу ханна Дала Жабраьил малейк дайтад ер аят дахьаш. Абубакарийга тIехьагIо хьо хьараьза вергволга дIаала, Ялсмален аьла вергволга дIаала. Селлара хьо Дала Ше хьоахаваь хилча, со мишта варгвар хьол хьалха. ТIаккха Дала Ше Пайхамар волча Жабраьил малейк дайтар йоах (Даьлагара салам-моаршал хилда цунна). Дала салам кхайкаду хьога яхаш а долаш, хьалгIатта йоах хьога Дала. Хьа наIарга а баьхка хоза гIулакх лаьца хьа ши новкъост ва хьона, цу шинне лаьца долча хозача гIулакха сигала мел дола малейк царга хьожаш да хьона. ТIаккха араваьлар йоах Пайхамар (Даьлагара салам-моаршал хилда цунна). Цхьа кулг Абубакарий фоартан тIа IотIадиллар цо, шоллагIа дола кулг Iаьлий фоартан тIа IотIадиллар. Иштта дIачугIоргда вай, аьлар йоах Пайхамаро (Даьлагара салам-моаршал хилда цунна). Укх тайпара шо шиъ уллув а волаш Ялсмаленчухь а дIачугIоргда-кх вай, аьнна. Цар дIадихьа хоза гIулакхаш, цар дIабихьа хоза никъ дIахобахьа низ кхоачалба вай. Укх безача мархий бетта а ер дIабаьлча а хоза гIулакхаш леладе а, нийссадар дIадахьа а Дала низ лолба вайна.


Нохчийчоь -- «Боьлху малх» цIе йолу филм гойтуш экрана тIера даьккхина сурт, 15Сти2007\nХIокху деношкахь дIахьажор долуш ду Ведан-кIоштIарчу Элистанжехь вехачу 92 шо долчу Хадисов Нажмуддис, Оьрсийчоьнан президенте Медведев Дмитрийга ша яздина долу кехат. Цу тIехь, ветеран хиллла ца Iаш, тIеман инвалид а волчу къаночо дехар до шен дахаран хьелаш то а дайтахьара, Нохчийчура шолгIачу тIамехь шен йохийначу хIусамах йогIуш долу ахчанан компенсаци а схьаялийтахьара бохуш. Мел волу ветеран токхехь вехаш ву бохуш дIахьедарш дечу республикерчу Iедалшна, башха юхькIаме доцу и дIахьедар цо дина, ишттачу хьелашкахь ша кхин дIа ца вахало аьлла. Цуьнан кIанта Хадисов ХIарона Маршо радиога дийцира, шайна тахана тIехоьттинчух хьолах лаьцна.\nГIишло ю тхан цигахь ян йолийна. Цхьа чоь а ялла, цу чу дахана тхо. Оцу цхьана чохь итт стаг ву тхо\nХIарон: Тхо итт стаг ву оцу кертахь вехаш. Ялх соти бен дац тхан латта. Ша-йерг а 56 йиъкIов метр ю-кх иза. ГIишло ю тхан цигахь ян йолийна. Цхьа чоь а ялла, цу чу дахана тхо. Оцу цхьана чохь итт стаг ву тхо. 2003 шарахь оха, компенсаци схьаэца дагахь, кехаташ чуделлера. Амма, таханлерчу дийнахь а, иза ша ма-дарра лаьтташ ду. Исаков волчу маситтаза вахана тхан да, амма, иза цо тIе а ца эцна.\nМаршо радио: Нохчийчоьнан куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна тIекхача а гIоьртина, Элстанжара ветеран. Ишшта, кехаташ а яздина цуьнга цо, амма, я цуьнах а, я вукхунах а гIуллакх ца хилла. Оцу ХалимовгIеран доьзална, да ветеран ца хилча а догIуш дара, дахаран хьелаш тодар, бохуш дийцира цу эвларчу бакъонашларярхочо Хаджимурадов Сулеймана. Тамашийна сурт кхоладелла боху цо, ветеранашна гонахь. Дуьйцург цхьаъ а, деш дерг кхин а ду элира цо.\nСулейман: Республикан президенто кIоштан куьйгалхошка дIааьлла ма дара, ветеранаш шена арз дохьуш ма бахкийталаш, церан гIуллакх делаш аьлла. Шен болчу аьттонца ветеранийн гIуллакх дан а ма гIертара и президент. Ткъа, цунна уьш тIебоьлхучу хенахь, ма ярра йолу цамгар дIайийца ца буьту, цунна гонаха болчу наха. Ветеранаша шаьш а боху, президентана тIебоьлхучу хенахь "иза ма ала, важа ма ала" бохуш, цунна тIекхаьчча, хIун дийца деза а ца хууш дисира шаьш.\nМаршо радио: Медведев Дмитрийга Хадисов Нажмуддис кехат яздаран бахьана ду, шена ца еш йолу терго бохуш кхин дIа а дийцира бакъонашларъярхочо Хаджимурадов Сулеймана.\nВетеранаша шаьш а боху, президентана тIебоьлхучу хенахь "иза ма ала, важа ма ала" бохуш, цунна тIекхаьчча, хIун дийца деза а ца хууш дисира шаьш\nСулейман: Медведевс цхьа а губернатор вуьтур вац, мел цо чIогIа гIуллакхаш динехь а, нагахь санна ветеранашна чохь Iан меттигаш ца лахь, аьлла. Нохчийн президента а элира изза. Ткъа ветеранаша и хIума хезча, мел боьхна бара, шай бахьанца нах балхара бохон магара аьлла. Царна ца лаара, дахар чекхдолучу хенахь, ишшта хIума хилийта. Ткъа хIинца цара яздеш хIара аьрзнаш ду, уьш тергал беш цхьа а стаг вац. Суна хетарехь, президенте хIара кехат дIакхачахь, хаза нехан санна, хьакамашкара бехк а боккхур бара, гIо а дийра дара. Деш дацахь, "хIара мегаш ду, хIара гIо хьуна дан йиш яц", эр дара. Цо гIо муха ца до, хьуьл Москох болчарна а деш ма вай иза. Нахана хьалха цхьаъ дуьйцуш, важа къайлах дуьйцуш ма даций. Суна хетарехь, цунна гонах болчу наха, "ша дерриг а дика ду, шерра а ду" бохуш, цуьнга и хIуманаш а дуьйцуш, иза галваккхарна мелла а кхеравелла ву со. Жима а ма ву иза. И кIант галваккха гIерташ бу-кх юххехь хьийзаш болу и нах.\nМаршо радио: Ведан-кIоштахь тахана висина виъ ветеран бен вац. Церан, массеран а ала мегар долуш, башха дика хьал дац боху бакъонашларъярхочо Хаджимурадов Сулеймана. Хадисов Нажмуддис тахана Медведев Дмитрийга хьажийначу кехатан тIехь бохуш ду, шена цхьа петар елча, ша велча иза шеца дIахьур ма яц бохуш. Иза хIокху пачхьалкхехь а, хIокху латта тIехь а юьсур ма ю боху цо.


Инфоурок / Начальные классы / Другие методич. материалы / «Нохчийн къоман г1иллакх-оьздангалла» темина лерина берийн бешахь д1аяхьа лерина мероприяти.»\n«Нохчийн къоман г1иллакх-оьздангалла» темина лерина берийн бешахь д1аяхьа лерина мероприяти.\nДе дика хуьлда, хьоме бераш!\nМарша дог1ийла шу , лераме хьеший!\nТахана бераша, вайна дуьйцур ду, нохчийн къоман г1иллакхех, оьздангаллех лаьцна. Х1ора занятехь нисло вайн нохчийн къоман хаза г1иллакхаш довзийтар, цаьрга безам кхоллар, вайн нехан дикачу амалех лаьцна дуьйцар.\nОьздангалла – ю вайн яхь,\nОьздангалла ду г1иллакх,\nОьздангалла ду вайн эхь,\nСобар, тешам, сирла чиркх.\nДуьне хаздинарг малх бу, буьйса хазйинарг седарчий, беттаса ду. Вайн дахар хаздинарг адамийн оьздангалла, г1иллакх ду.\nБераш! Шуна ма - хаъара вайн дайшна, дедайшна юкъахь хилла г1иллакх- оьздангалла, ларам. Г1иллакх – иза адамаша вовшаца лелочу гергорлонийн кепаш, куьцаш, дозанаш ду. Оьздангалла х1ора стеган леларехь, амалашкахь гучяьлла ца 1аш, шен сица а, синкхетамца хила езаш ю.\nХаза г1иллакхаш ду вай: да-нана ларар, церан хьашташка хьажар, вовшашна г1о дар, гергорло леладар, вуо болх хилча орцах довлар.\nВай нохчийн маттахь дукха газеташ, книшкаш т1ехь,Стела1ад журнал т1ехь ду туьйранаш, кицанаш, аларш, дийцарш. Царах дукхахдерш вай дешна, 1амийна ду.\nХ1инца хьан юйцур яра вай 1амийна байташ (стихи):\nМа оьшу хьо дахарехь,\nХьо йоцуш вверг нахана\nЦа хетта стаг вахарехь.\nОьздангалла! Хьан мах бац,\nХьо ду стеган доккха ирс,\nТкъа ирс атта карош дац-\nИ бац бухку – оьцу г1ирс.\nОьздангалла - ю вай яхь.\nОьздангалла - ду г1иллакх,\nОьздангалла - ду вайн эхь,\n-Баркалла. Хаза йийци. Бераш шу муха кхийти цу байтах?\n-Оьздангалла стеган дег1аца, олачу дашца а, боккхучу когаца, массо а ханна шеца хила езаш ю.\n-Стаг сте во?\n-Г1иллакхо во стаг.Г1иллакхах воьхнарг стогаллах воьхнарг лору халкъо.\nАдамашна юкъахь лелаш,\nЦеран ларам хьайца лелош,\nЖимчохь дуьйна лардан дезаш,\nДу хьо механа сов деза.\nЛакхара бу хьан мах ч1ог1а,\nДухкуш, оьцуш цахиларна.\nМа семалла еза хьуна,\nДайча, карош цахиларна.\nСий дайна дуьненчохь ваха\nЦурриг оьшуш дац адамна.\nЦуьнца бен, т1аьхьенна дийца,\nДуьсур дац хьох тешаме дош.\n-Баркала. Стеган сий дар, ларар, иза ду нохчийн къоман оьздангаллин мехаллех уггаре коьртаниг .\nКъонахийн собар ду лекха лам баккхал,\nСобар ду сов доккха, кхача ца луш,\nКъонахийн и собар кхачийча, баккъал,\nХ1ар маьлхан вайн дуьне духур ма ду!\n-Хьан эр дара муха кхета шу собар бохучу дашах?\n-Собар хилар – хьекъал, иман хилар ду.\nСтенца доьзна ду и собар?\n-Г1иллакх доцчуьнгах собар хир дац, иштта, собар доцчуьнгахь г1иллакх а хир дац.\n-Нийса ду. Собар –иза вайн къоман уггаре а ч1ог1а леринчу г1иллакхах цхаъ хилла .Г1иллакхца ю – яхь, юхь, озьдангалла, сий, ларам, нийсо, бакъо, собар.\nВайна вовшийн цкъа а вуон ма гойла,\nДахарехь замано хьо ирсе войла\nНагахь ас вас йинехь , къинтеравала\nДекъала хила хьо, Са хьоме Дада!\nБ1аргаш чуьру йовхоно кийрара дог дохдо,\nБуьйцучу матто дог ловзадоху.\nНанас йина чов лаза ца лозу.\nЦуьнан сий динарг лорур ву махко!\n-Баркала. Хаза йийци. Дега - нене болу безам, доза долуш бац.\n-Делера Салам хуьлда цунна. Дела Элчано аьлла «Уггаре хьалха хьайн деца- ненаца дика хила».\n-Бераш, шуна дукхадезий шайн Да-Нана ?\n-Ткъа, хьан эр дара соьга, хазачу г1иллакхо чулорург х1ун ду?\n-Хаза г1иллакх ду:\n- Оьзда, хаза, к1еда – мерза вистхилар.\n-Воккханиг ларар, лераме хилар.\n-Воккхачун некъ ца хедар.\n-Да-Нана ларар, собаре, тешаме, яхь йолуш хилар.\n-Нийса ду. Вайна ма хаъара Да- Нана кху дуьнена т1ех уггаре деза лерина ду.\nОха когаш охьатуху,\nОха куьйгаш вовшах туху,\nОха баьргаш лап –лап\nОха бельшаш цап – цап\nТхо д1а доьрзу, тхо схьадоьрзу,\nОха тхайна го ма тосу.\nТхо охьаховшу, тхо хьалаг1овтту,\nОха куьйгаш лестадо.\n- Бераш, къид1а вайн занятин 1алошо ю нохчийн туьйранах лаьцна дийцар.Туьрано 1амодо майра хила а, комаьрша хила а, доттг1чунна тешаме накъост хила а. Иштта, туьйранашкахь гойту нохчийн къоман оьзда г1иллакхаш, жимчо воккханиг лара везаш хилар, шен дас- нанас аьлларг кхочуш дан дезаш хилар.\nХ1инца вай хьовсар ду «Ден весет» ц1е йолчу нохчийн халкъан туьйране.\nЦхьана стеган ворх1 к1ант хилла. Мацца а, шех лен цамгар кхетча, дас, кхайкхина и ворх1е к1ант т1е а валийна, цаьрга аьлла:\n-Ворх1е а, ваха а г1ой, цхьацца сара а бахьаш чувола, ас, суо валале , цхьа весет дийр ду шуьга!\nЦхьацца сара а бахьаш, ворх1е а чу а веана, дена хьалхха д1ах1оьттина.\nДас аьлла: «И ворх1е а сара вовшах а тохий, т1ийриг а хьарчаей, цхьаъ биэ.\nШайга аьлларг дина к1енташа.\nДас воккхахволчу к1анте аьлла:\n-Схьаэцал , къант, уьш кагдан хьажал.\nЦу серех дина девзиг, гола т1е а те1ош, кагдан г1ертарх, ца кагделла к1анте.\nЦуьнга санна , вукху вежаршка а аьлла, цаьрга а, цхаьнгга а ца кагделла девзиг.\nТ1аккха дас аьлла:\n-И х1ора сара къаста а бай, ша - ша а баккхий, хьовсал шайга уьш кеглой.\nЦо ма – аллара, серий ша - ша даьхна, кегдина.\nДас т1аккха шен к1енташка аьлла:\n-Хьовсал, сан к1ентий. И аш цхьаьна вовшахтоьхна ворх1 сара санна, шу цхьаьна, бертахь, вовший г1о деш хилахь, шух аддам а кхаьрдар дац, амма шу вовшех довлахь, наха шу а лорур дац.\n-Барт цхьаъ болуш хилалаш. Барт ч1ог1а маь1на долуш х1ума ду шун.\n-Бераш, оцу туьйрано х1ун гойту?\n-Х1ун маь1ан дара цуьнан?\n- Х1ун весет динера дас, шен к1енташка?\n-Вовшийн лерам болуш хилалаш.\n- Барт цхьаъ болуш дахалаш.\n-Цхьана бертахь, вовшийн г1о деш хилалаш.\n-Шу барт боьхна, вовшех довлахь, наха шу а лорур дац.\n-Шу вовше бертахь хилахь, шух адам а кхардар дац.\nБарт ч1ог1а маь1на долуш х1ума ду шуна.\nХ1инца хьан дуьйцур ду вайн бартах лаьцна кицанаш?\n-Барт боцчу доьзалехь, беркат хир дац.\n-Доьзал доккха беркат ду, дений –нанний дика белахь.\n-Барт болу ши стаг, барт боцучу юртал а тоьлла.\n-Барт ийг1ина доьзал ,ка йоцу стом.\n-Дела реза хуьлда шуна бераш. Хаза дешнаш долу кицанаш дийци аша. Со йоккхае т1екхуьуш долу шу вайн жима ч1ор оццулла г1иллакхех, оьздангаллех кхеташ хиларна. Шун духаре хьаьажча а хаьа, вай нохчийн оьзда къам дуйла.\n-Цу т1ехь вайн цхьанакхетаран хан чекхъели, хешийн 1одика еш, д1аса къаьстар ду вай.\nБух1а, бух1а. бух1а ю,\nБух1ана б1аьргаш даккхий ду.\nБух1ано б1аьргаш лестадо.\nИза вайга хьоьжуш ю.\nК1орнеш, к1орнеш, можа к1орнеш.\nНанна т1аьхьа х1иттина,\nКов-керт мел ю даьржина,\nМ1араш хьоькхуш, з1акарш етташ,\nНехаш кегош хьийзаш ду.\nДаржийна шен даккхий т1емаш.\nГонаш туьйсуш, к1орнеш лардеш,\nЛоьхуш хьийза стиглахь маккхал.\nК1орнеш, к1орнеш, же, ма 1елаш,\nЧехка шу схьадовдалаш,\nТ1емаш к1ел д1аловчкъалаш.\nШух катоха г1ерташ маккхал\nХьийзаш ма ю стиглахь, лакхахь.\nНана шайга кхойкхуш хезча,\nКегий к1орнеш дукха чехка\nДевди, девди, нана йолчу,\nШайна дала орца долчу.\nНомер материала: 475841


Тест, Дечкен-бутт 19, 2019\nШоьта-де 19 Дечкен-бутт 2019\nГIадужу-бутт 22, 2018\nХьаша хелхаваккха вай? (кицанийн лорах)\nХьаша-да веза вара. "ХьастагIа со волчу веъначу хьешо", олий, доладора пхьоьханахь къамел. Стаг жималлехь дуьйна Iамавора "тIевогIург" лара. "Хьаша вагIахь а", олий, лелабора хIусамнанас кхача. Къонахчо кхерч а ца бугIура хьешан цIа доцуш. …Карладаккха вай лелларг, хелхаваккха вай веза хьаша!\nГIадужу-бутт 04, 2018\nАхь муха олу?\nМассо а алссам вовшахкхеттачу я вовшахтоьхначу хIуманийн шайн-шайн цIерш ю нохчийн маттахь. Бакъду, йицъеш лаьтта уьш. Схьагуллол, карладохур вай дешнаш!\nГезгмашин-бутт 20, 2018\nКадыров а, цуьнан гергара хьаькамаш а\nОьрсийн "Би-би-си" гIирсан статистикаца, Нохчийчоьнан урхаллан йоллу система бохург санна йоьзна ю Кадыровца а, цуьнан гергарчаьрца а. Нохчийчуьрчу 158 баккхийчу хьаькамашлахь 30 процент Кадыровн гергарнаш бу. Бевзий шуна уьш цIерашца я юьхь-сибатца?\nГезгмашин-бутт 14, 2018\nДага дахкийта вай вайн меттан аларш?\nНохчийн мотт хазбеш а, кIаргбеш а дуккха а аларш а, кицанаш а ду. Уьш алссам къамелехь мел хуьлу а, там хуьлу ладугIучунна. Дага дахкийта вай вайн меттан цхьадолу аларш а, кицанаш а?\nГезгмашин-бутт 07, 2018\nПал тасий вай?!\nЯхначу заманахь дукха лелла нохчашлахь хилларг я хиндерг довза, диканиг я вониг хилийта лууш кхоьллина ламасташ. Вайн динца, заманца ца дагIахь а, лелларг довзархьама, кегор-кх вай уьш!\nМарсхьокху-бутт 29, 2018\nХьенан ду хIара могIанаш?\nВайна дика евза нохчийн проза. Вайна дукха еза къоман поэзи. Кест-кеста хьо вай хан маттах марзо оьцуш, нохчийн байташ йоьшуш. Иза цIена бакъ ду. Дац? Вай хIинцца гойтур-м ду!\nМарсхьокху-бутт 09, 2018\nЦIака - цIаста - цIумока?\nХийла дешнаш, церан маьIнаш хIетал-метал хуьлий дуьсу нохчийн мотт шера цахуучунна. Оцу ледарлонах ларвала йиш ю дайша-наноша вайна битина мотт кест-кеста зуьйш, толлуш хилча. Ловза вай дешнех!\nТовбеца-бутт 26, 2018\nНохчийн маша дииний ахь цкъа а?!\nЦхьа хан хьалха нохчо нохчо а вацара, цуьнан доьзалехь маша дацахь. Я вехийла а дацара цуьнан. ...ХIун ю маша? Мел девза вайна дай-наноша доьзална кхачо еш латтийна сурсаташ? …Оцу тIера йолор-кх вай вешан рогIера квиз а!\nТовбеца-бутт 22, 2018\nЖе ваханий хьо кестлагIа?\nДаьхнеша, жеша токхдеш даьхна нохчийн къам мукъадолуш лаьтта юьртабахамах – туькане дирзина дерриг а. Амма вуно хаза бу дайх бисина дагалецамаш. Довш ду дешнаш, кертарчу, юьртарчу бахамах дисина эзарнаш дешнаш. Дагалаца вай уьш! Деккъа дIа уьстагIий лелочу заманахь лелла вайн къоман дешнаш…\nТовбеца-бутт 11, 2018\nДуй нохчийн маттахь миллион дош?\nФизик-математик-лингвист Вагапов Iаьрби тешна ву нохчийн маттахь миллион сов дош хиларх. Делахь а, йогIу ненан маттаца хийра вехарг ца тешаш меттиг. Вайн вешан талла таро ю Iилманча мел бакъ ву. Дагардел дешнаш! Масале дохкур вай деккъа цхьа хандешнаш!\nМангал-бутт 27, 2018\nНохчийн мотт аттачех бац, вайн дай-наношна иза бийца хала ца хиллехь а. "Дагахь а йоцчу" кепе доьрзу хийла дош, хьо лега воьлча! Амма мотт ца хаа-х яций йиш! Лоьгур вай дожаршка дешнаш.\nМангал-бутт 20, 2018\nХаза мотт - кIорга мотт\nМуьлххачу а меттан санна, нохчийн меттан а ю синонимаш, антонимаш, омонимаш. Дечу къамелан маьIна хаздо царех, уьш йовза а евзаш, пайдаоьцучо. Ловзур-кха вай хаарех!


Израил -- Кадыров Рамзан ву меттигера Iаьрбашца Абу ГIошера керлачу маьждигехь делкъан ламаз деш, 23Заз2014\nИзраилера Абу-ГIош эвлахь шен ден цIарах маьждиг схьадиллина даханчу кIирандийнахь Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана. Цу пачхьалкхера уггар доккхачех хIинца шолгIа маьждиг деш харж яьлла 10 миллион доллар. Цунах 6 Кадыровн Iедало делла дара.\nБайтал Къуддусана гена йоццуш йолчу оцу эвлахь ехаш, цигарчу бахархоша чIагIдарехь, нохчех схьаяьлла тIаьхье ю. 16-чу бIешарахь Къилбаседа Кавказера Iусманан импере дIакхелхина хилла боху, церан ворхIе дай.\nЭвлана чуволуш болу коьрта урам Кадыров Ахьмат-Хьаьжин цIе лелош бу. Цу урамехь ду ша маьждиг. Нохчийчура делегаци яле, кхаа маттахь кечдина хилла, ураман цIе тIехь йолу аннаш а – оьрсийн, Iаьрбийн, ивритан а. Нохчий бехаш бу бохучу эвлахь цхьа а йоза дацара нохчийн маттахь.\nМаьждиган цIе «Машаран маьждиг» ю. Iусманан кепехь доьттинчу маьждиган йиъ мимар ю. Гергарчу малхбалехь дечу маьждигийн цхьа мимар бен хьулуш Iедал дац. Байтал-Къуддусехь долчу Аль Акса маьждиг бен дац, Абу ГIошехь динчу маьждигал доккха.\nИзраилера оцу Iаьрбийн эвлахь вехаш ша верриг а 6 эзар стаг ву. Цу эвларчу маьждиге тарлуш ца хилла, ламаз дан гулбелла нах. Эвларчу куьйгалло сацам бина хилла керла маьждиг дан. Iедало цу хьашташна мехаза латта делла а хилла. Абу ГIошан меттигерчу кхеташонан куьйгалхо волу Джабер Салим Кадырован нахах кхетта, «шаьш нохчий ма дара, гIо дахьара», аьлла. Шеца кхин а эвлахой а эцна, Жабер Нохчийчу вахана а лелла.\nМасех шо хьалха Абу-ГIошехь нохчий ду шаьш боху нах хаабелла аьлчхьана дуьйна, и хаттар къастон хьаьжира Маршо радио а. Абу-ГΙошера, цигарчу Ιаьрбех волчу журналистаца Фарид-аль-Абу-ГIошаца къамел а динера Маршо Радион Малхбалерчу корреспондента Бакир Ιабдул-Хьамида. Цо теллинера, цигара Iаьрбий нохчий бу-бац. Цхьайолчу къайленашна тΙаьхьа а кхиинера и журналист. Цо шеконе диллина, Абу-гIошера цхьа стаг а нохчо хилар.\nЖурналиста Фарида и къамел динчул тΙаьхьа иза шайна тΙекхайкхина хилла Жабира – юьртдас Салима а, Ιисас- цуьнан гΙоьнчо а. Цара юьхьъехира шен ша Радиона дийцинарг бахьанехь, «хьо юьртахь дендолу маьждиг ца дайта араваьлла ву», бохуш. Амма цул тIаьхьа иза кхин ца хΙоьттира Маршо Радионехула къамелаш дан.\nЦхьаннен а яц шеко Абу-ГΙошехь нохчий ца хиларан. Амма Кадыров Рамзана шен проект кхочушъйина. Дина-м, иза стохка Гезгмашин баттахь даьллера. Амма цига ша Кадыров Рамзан дIакхаччалц, официала кепара схьа ца диллинера.


Ас хьуна сайн байташ йоьшу …\nТасу, дуккха а хиламаш, хийцамаш хиллера сан дахарехь хьо вевзачу дийнахь. Чам баьккхинера дикачух, вочух. Моьттура хааза, ганза, ланза дисинарг дац. Цхьа куьг лестош, жимма техкачу боларца хьо гучуваьлча, суна х1аваъ ца тоьира, 1ачуьра г1аьттина дехьа елира со. Я йоьжна лаьттах иэн, я т1ома яьлла стиглах иэн ойла йолуш дуьне гатделира. Т1ехваьлла д1авахча воллушехь, хьо т1ех1оьттира сан йоьхна-яьржинчу ойланашна. Со хьажаелира хьоьга. Б1аьрнег1ар тухучу юкъанна, хьан алчу б1аьргийн айманна чуюьйжира. Хьоьга кховда дагахь хилла сайн ши куьг не1саг1ех тесна сацийра. Со ца кхийтира сайна хиллачух. Хьо кхеттера цунах. Шерийн гонахехь со хьалха елахь а, хьан алссам зеделларг хиллера оцу х1уманах. Суна къахьделира хьо воцу дуьне. Амал дацара хьо хила. К1урк1амане хьовзийна догучу даго ла ца дуг1ура хьекъале. Ахь говза лецира со. Хьан говзалла ца хила а мегара и, сан лаам а бацара генахь. Т1аьхьо ун-м хилира хьуна а, суна а цунах. Амма хьо юха а лан везаш хилча, со юхаер яцара, ткъа ахь ойла йийр яра…\nСуна дезара хьоьца даьккхина сурт, моьттура, суьртийн дуьненахь хьо уллохь хилча а тоьур ду сайна. Вайшиннан дуьххьара сурт сан доттаг1чо даьккхира. Цхьаъ бен ца хиларна и соьгахь дисира. Шолг1аниг а даьккхира цо. Дага ца дог1у айхьа цунах динарг? Хьаьззийна со уллора д1аяьккхинера хьайна! Х1ун дира ахь сох, ягийра, ят1ийра? Нийсса, суна дог1ура иза. Цхьана юкъанна хьуна соьгара хаза оьшуш хилла «коьрта» дешнаш, корта бацараллина дийкира. Ткъа уьш, к1орггерчу безаман дешнаш, мел даггара хиллехь а, хьуна беламе хеттачух тера дара. Со кхийтира, сайн доттаг1че ахь яздинарг дешча: «Сан малх, хазаллин кхачам хиллачу хьан б1аьргийн йийсарехь ву со…» Б1аьргашна гучух ца тешара со, даго т1е ца дуьтура, дуьне къаьхьделла, есалла х1оьттира. Ас хьоьга хаам бира: «Ахь «малхе» яздинарг д1акхечира шен дега». Хьо цецвелира: «Х1ун? Хьан? Хьаьнга?» Со къийса ца елира хьоьца. Хиллачу восана къурд бина, ас совг1атна йитира хьуна и хьан юьхьдегалла. Шолг1ачу дийнахь балха т1ехь цхьаъ галдаьлла вас хилира хьуна. Сан сардам бахна, элира ахь. Цо а гойтура дерриг а. Суна ца гора. Ца гора цу хенахь а, ца го тахна а. Ткъа сардам? Цкъа а луур дацара суна хьуна цатам, вас хин йолу х1ума ала а, дан а, суна цунах мел дика болх хилча а. Суо дика ю бохург-м дац сан иза, бакъду, хьоьца долчунна со даиманна а хилла ц1енчу даггара. Со тешна ю: Дала синош дуьнен т1е канашкахь кхиссинчул т1аьхьа, эзар-эзар шерашкахь дуьнен т1е довла азаллин паналлехь рог1е хьуьйсуш уьш лелаш, вайшиннан синош ул-уллохь хилла хиларх а; дуьнен т1е цхьана дийнахь ца девллехь а, хено уьш къастийна латтийнехь а, амма лаьтта т1ехь мацца а шаьш вовшехь кхетча, вовшашна девзина, церан цхьана ханна хилла уьйр дуьненан 1адаташ бахьанехь хадарх а. Лаьттахь а, мел дукха вовшашца дахарх, я стаг лей зуда юьсу, я зуда лей стаг вуьсу, цундела азаллин паналлехь хьоьца кхета йоза хир ду аьлла-м ца хета суна. Амма сан сатийсаман ойланаш соьца еха, ас ца доьху хьоьга сайца уьш екъар. Шерашкахь, бахьна хьо долчу, толам ца хуьлучу т1амехь лаьттина со сайн сица, сайн дагца. Юьхь1аьржа хилла сан а, хьан а гергарчарна хьалха. Ларъелла, со лерина ахь дендолчу зиэнах. К1езиг х1умнаш ду? Хила мега. Кхета, везачун далар ца эшна, цавезачун алар ца эшна. Мелла а шолг1ачу декъах ларйина ахь со, баркалла. И шолг1а дакъа бехказлонна х1оттийра ахь хьайн керлачу кехатна со т1аьхьакхиъча: «Сан дахаран хазна ю хьо, сан хьомениг. Хьоьга кхоллабелла сан безам денна ч1аг1луш бу. Хьо езаро ирсе вина со. Даиман хьан ойла йо. Хьан хазалло, дикалло…» Чекхдалаза дара кехат. Цхьаммо новкъарло йина, я хьуо а шек волу деса дешнаш вовшах тийса эхь хетта дисинера-м хаац, амма сан доттаг1чо беламе ийцира хьан массо а дош. «Воккхачу стеган п1ендарх шайт1ано муьшка тоьхна», – г1адъяхна и йийлича, лиира суна нехан кехат деша, амма хьан яздаран хат1 девзича, дуьне доьхна, когаш к1елхьара латта хаьдча санна йисира. Мухха а, леринчунна ца эшаре терра, кехат сан карахь дисира. Ас юх-юха а доьшура иза. Суна лаьара и дагахь дуьсийла. Сайн хьох лаьцна йоккха ойла йолчу дагахь. Лаьара, оццул хьох доккхалла дан лууш долу сайн дог ц1ийлахь керчийла, цунна хиллачу цатоме хьоьга цабезам кхоллийта. Ас дуккхаза а юх-юха яздина, г1ап йира кехатех. Цу юккъехь 1ачу сайна хийла т1ехтохам бира: «Коьртаниг, цкъа делахь, хьоьга ца яздина. Шолг1а делахь, хьоьга а дийцинчу дешнех пайда эцна. Амма «сан цхаъ бен йоцу, хьомениг-м» ца аьлла». И бахьна хилира со хьуна къинт1ера ялаяларан. Эрна хилира ас хьоьга къадийна кехатах дерг. Хьуна г1енах а гина а, хезна а дацара и. Цу т1е ц1арца яздина а дацара «хьанна хаа и хьоьга яздинарг дуйла?»-атта к1елхьара велира хьо. Х1етте а, цунах хиллачунна т1аьхьакхиа хьо г1ортар хиира суна. Цундела аладелира соьга: «Ахь цхьа барт баьккхинехь, кхин цкъа а кехат яздийр дацара ахь «малхе». Хьо цецвелира: «Х1унда? Суна оьшуш-ам яцара иза. Эцца, цкъа-шозза…» Сан хийцаяларо мотт сацийра хьан. Хьалаэккха де дацарна когаш т1е лахъелла, холчу х1оьттина, дагар айделла, кхохкийна, хьацар туьйхира суна: «Со а эшна-те иштта?» Делахь а хьуна хьалха со оццул ледара, к1езиг яларо ницкъ белира чекхдаьккха: «Хьан «маьлхан» багара даиманна а, уллохь ца сацалуш, хьожа йог1у». Суна тахна а эхь хета, сел осала, собар доцуш, дукха ч1ог1а шух суо таръяларна. Б1аьрзечу эмгаралло со къонах ца хилар гайтира. «Суна хьожа а ца кхета», – воьхнаа элира ахь. «Хаьа суна, цхьана а х1умнах», – жоп делира ас. Хьоьга д1адала деъна кехат соьгахь дисира. Тахна а эхьан терзанна метта леладо ас иза. Цул т1аьхьа суна хийлазза а хьан соьга болчу безамах дерг хезна, яздинарг а гина, б1озза а «ас толам баьккхина», т1ам хецна стигала хьажа ойла а кхоллаелла. Амма сан дагна хьаам а, тоам а ца хилла. Доцца аьлча, сан толам моттарг1анан хилла. Ахь ма аллара, безам баха а, лар йоцуш бан а цхьа дош а тоьу. Муьлхарг дара и дуьххьарлераниг я т1аьххьарлераниг? Сан хьесап дайна. Ас хьуна лийринчу дешнийн хан яйна, суна долчунна, хьуна а и ца тоьа. Вайшиннан б1ахьаллин арахь дукха ду нисдан ницкъ цакхочурш. Х1ун дер ткъа, хено нисдийр ду дерриг а. Вайшиннан /я сан хьоьга!/ хиллачу безаман юьххьехь, байташ йоьшура ас хьуна. Дуьххьара ийзалуш, т1аккха хецна-а. Цкъа хьалха неханаш, т1аккха сайнаш. Хьо хьовха, со суо цецъюьйлура. Хьо сан «хаарех», со сайн т1аьхьайисарх. Цхьа-ши б1е яра уьш, со «т1ома» яьллачу хенахь, ас оьрсийн маттахь язйинарш. Т1емаш дойна, лаьттах кхетча, къа ца хеташ чим беш ас ягийнарш. Лазарх «ц1анъелча», юха а язло соьга. Х1орш тера яц хьалхалерачех. Ойла йо ас, суна карош хиллачу сирлачу дешнийн хьоста доьза дарах, ткъа байтамаллинарш оьланашкахь 1анадахарх. Сан дог а, сатийсам а ца бисна хьога хьежа, еккъа есалла йоцург. 1уьйранна, кор д1адоьллушехь, ягаран хьожано юзу сан чоь. Хьо воцу керла де ду догург я сан хьоьга сатуьйсу дог ду морцург? Оццул хан яьлча а ца 1ема со хьоьга ца хьежа, ца 1ема хьоьга са ца тийса…\nАс хьуна юха а\nсайн байташ йоьшу,\nсайн дог д1адоьллу…\nХьуна тамаша ца хетта Тамаш\nС а т и й с а м\nД1айолху г1арг1улеш г1ийла,\nСан дагна лазам беш, кхойкхуш.\nСатийса йисна со хийла,\nЮха гар ойланца лоьхуш.\nХьох хили сан деган илли\nГ1арг1улийн т1аьххьара эшар.\nДахарехь шийла йис йилли,\nЦа еша, ахь ярах уьшар.\nД1аяй и г1арг1улийн ковра\nХьан дешнийн хазалла йовра\nДахаран халонех ийна.\nЦа лаьа хьох яьлла яха,\nСатуьйсуш хир доцчу ирсе.\nЙишъелар г1арг1улех яха,\nЛаха хьо воцу иэсе.\nХьо воцу кхо де\nКхо де - кхаа бетта новкъа\nД1адахна, хьо ца гуш суна.\nКъаръяла ца лаьа суна,\nДог а ца дуьллу ас хьох.\nХено дерриг а ширдо,\nМуо буьсу, д1айоьрзу чов.\nХьанна го, дог ц1ийлахь керчар,\nЛазийна, берч цунах хилар?\nСуо-сайна кхелахо хилла,\nСайн дог ас ийзадо жоьпе.\nМеттиг бац и къайле дилла,\nДу цуьнца сан хьекъал девне.\nДог догу марса а дуьйлуш,\nОйланаш ца йоьрзу хорша.\nХьекъало, довха ц1ий г1орош,\nЙоуьйту юха а хорша.\nХилалац дагах толамхо,\nБезам ца лору бехказло.\nГуттар ду бехке, зуламхо!\nМух1ар та1адо хьекъало.\nЭшац деган ян мук1арло,\nБезаман алух дуй бууш.\nХьекъало и лору ледарло,\nГац цунна дог ц1аро дууш.\nдог хьекъалх тийсало,\nДуьне а кхоьллина безамо!\nТолам ца боккху къийсамо,\nИ дожадо керлачу эшамо.\nХьекъална хаа дерриг а,\nЦо гойту бакъдериг лаьттахь.\nБезамца хилац наггахь а,\nДог долуш хьекъалца бертахь.\nхьан б1аьргийн аймано,\nЦа дало бердехьа нека.\nШовданах декачу хьан озо,\nМоттало яьккхина новкъа.\nХ1инццалца к1айн хетта дуьне,\nДешеха кхелина хилла.\nЙирзи хьо воцу хан уьне,\nХиэ яьхьна цун кана хила.\nМалхаца къийсалуш лепа.\nЦаьрца сан гила-ойланаш,\nТем боцчу паналлехь яйна.\nАзаллехь язбина кхоллам,\n1аьржачу марханех хьаьрчи.\nХьох ма ца къаьста сан безам,\nХьогаман х1ордах и баьржи.\nХIун дохьу кханено?\nХьуна к1ордийна сан байташ,\nХьуна уьш дуккхаммо ешна.\nДог1ийла хьуна а денош,\nХьан карахдолуш уьш еша.\nХьо массо х1уманах кхиъна,\nЧекхваьлла хих а, ц1арах а,\nАмма хьо цецваьлла висна\nЧекхвала ца велла безамах.\nДешнаш-м турпала дара хьан:\n«Сан цхьаъ бен йоцу, хьомениг!»\nЛадоьг1ча, цу дешнийн лорах ян\nХилла масех а «хьомениг».\nАхь лору дерриг д1адаьлла:\nЖоп дац хьан кханенах дала,\nХьо парг1атваьллехь а тахна.\nСуна наб кхетта,\nЦхьа хаза наб.\nДуьне а детта,\nЦа дека ч1об.\nХьоьсту хьан метта,\nХьо вуьсу латта,\nСо х1уоно хьо.\nАс нека до.\nКхузахь хьан аьргаллин\nЛаьттахь ца тоьу\nМохо кор детта,\nЛерехь ду зов.\nСан ирсах кхетта,\nГ1ан сиха дов.\nСан хьоьга хьоьжу\nХьан ц1арца йижна,\nСо цуьнца г1аьтти.\nДог, г1ено г1атти.\nЦу г1енан кхоьлах\nАхь суна эли,\nСо самах хьоьгу\nХIун вон болх\nбина ас хьуна?\nАхь атта туьйхи букъ суна,\nАс лехна карийча санна.\nЦа лаьа кхул т1аьхьа яха а,\nБакъдолчун маь1на карон а.\nГовза ахь боьг1начу гуро,\nХьажийтац караян къаро.\nЦа йоьрзу чов ялла суна,\nХ1ун вон болх бина ас хьуна?\nЦа хиъна ларъяла хьох суна,\nХетта хьо дуьненан меха.\nХьан б1аьргийн шелоно лаьцна,\nХиллачух ца кхеташ сецна.\nЦа лаьа хьуна ладог1а,\nЦа деза леткъамийн дог1а.\nАс доьху, жоп лохьа суна,\nКъахьоьгу ахь барам боцуш,\nДог дохон аьрга дош лоьхуш.\nАз а г1орадо шелонна.\nХьан толам – сан б1аьрхин экъа-\nБаьржина эшаман новкъа.\nЖоп лохьа мацца а суна,\nК1ирнах ас ларийна гаргол,\nЦа хезаш, бекна, д1абай.\nХьайн озана ахь тоьхна баргол,\nИ муха яьсти ахь, хадий?\nДала ша нисди-кха хьуна,\nДуьненал а доккха бахьна.\nАс х1инца цуьнга сатийса,\nЮха хазар хир дацар-те?\nБехк боцу бехкениг хилла,\nЙиш йоьхна, дош дайна сан.\nМа лиънехь, з1е тоха соьга,\nЙиш хилла, хьомениг, хьан!\nНуьцкъала хилалац хьоме,\nЦа кхеташ яцийца со-м.\nСуна бан дика болх боллушехь,\nГ1орийна дог долуш\nХьо соьха даггара воьлу:\n«Берашца ахь салаз хоьхку!»\nЦа кхета, со т1аьхьа йисарх,\nДахарехь хьо вайна леларх.\nКарийча а хьо хилла\nВовр волуш атта.\nКхин седа хилла\nХьан стиглахь кхетта.\nМел ч1ог1а со къагарх\nХилац со сирла.\nХьан г1ура яшон\nТоац сан йовхо.\nДассош хьайн дог.\nМекханах и ц1андеш,\nСан дог, хьо,\nМохь бетта-м эшац\nЦунах хьо кхето,\nХьан шерийн гота.\nХ1етте а дицлой хьо\n«Собар» ас боххушехь,\nЦ1е кхерстий, йов.\n«Хьекъалан» масал а\nДолуш ма дара.\nГ1орийначу деган йовхо\nХуьлуш ма яцара.\n«Х1упп» бахарх ц1е кхарстац\nНожан гуьйриг хилча.\nСох йин ахь\nДог доцу т1уьйлиг.\nАс эрна къахьоьгу\nЦхьа сал а гулдой,\nКхе кхуьссу уьш.\nОццул а лаарах\nСо хьох ца 1ем,а.\nСо хила ца ло.\nАс сайна «ор доккху»\nСуо лелачу новкъа.\nНекъ лоцу сайн.\nСо кхето г1ерташ,\nАхь къа ца хьоьгу.\nГ1ар йоцу мохь хьоькхуш,\nАс орца доххушехь,\nХьуна бен и хаза\nК1ур боцчу ц1ергахь со\nСан «бисмил», сан «алхьам»,\nСан деган лазам,\nЛехна ца нисделла\nВанах, хьо, сан дег1ан\nМеже ма яцара,\nСел ч1ог1а «туп» тоьхна\nЛомахь керчина чхар божахь,\nЯ рег1ахь мохо буц хьаяхь,\nАхьа со хийрачул херйо,\nСан доцчу собаро къарйо.\nАхьа сан амал хийцина,\nСан синан парг1ато хьарчийна.\nСайна а ца евза суо.\nБисина дегабаамийн муо.\nЦкъа дуьне мазал а марздо,\nЮха и стимал а къахьдо.\n1ад санна геналле кхуссу,\nЯ буьйнахь 1аддарг1ех сацайо.\nАс луьтту есалла десачу,\nОйланийн г1аланаш херцайо.\n«Ца дича х1умма а ца хуьлу!»\nАхьа со ца вешаш хьоьсту,\nЦундела со ц1арах йогу.\nСан даго т1е куьг ца яздарах,\nСо кхета сайн меттигах:\nХьо воьдучу новкъа нисбелла,\nХьан мачин айранна к1ел,\nахь юьстах кхоьссина,\nНовкъара т1улг хили-кх сох.\nЦа оьшу тоьллачийн\nЯ церан хьадалчийн\nСо кхоьру, доттаг1ийн\nЦа кхуьуш, мостаг1ийн\nСутара ца хьоьжу\nМел хиларх и дуьсу\nЦа дуьллу меле.\nЗамано ца хуьйцу\nСан деган къайле,\nАс хьоьга сатуьйсу,\nЦа хуьлу г1оле.\nЛарло со кхардамах\nКхоьру со сардамах\nЙогу хьан беламах\nДог диллац безамах\nЦа до ас до1анаш,\nЭрна хан йоьхуш.\nСов даха сайн къинош,\nГечдар а доьхуш.\nТоьур ду сан денош\nСо йолчу вог1уш\nХьан когийн тата.\nХьуна сох кхоам хета\nХьуна сох кхоам хета,\nХьан йоцуш, зен яйна,\nБай т1е ца йоьхкина\nТкъа суна хьох мисхал\nКхоам ца хета.\nХьо долчух ца кхета,\nСан хьуна догэт1а.\nМах айбан стаг валахь,\nХуьйцур волчу хьох-\nСох кхоам хета.\nОьмаран зиле со кхочуш,\nСан дийнан чаккхенгахь\nХьо хир вац.\nАс хьуна дуьтур дац дехар а,\nКхуьйлур бац хьоьга.\nДоккхачу лайлахь хьо вуьсур ву,\nТ1еван некъ боцуш,\nИ нислахь 1ай.\nХьо хир ву генахь,\nИ аьхка нислахь а.\nВуьсур ву, гурахь.\nХуьлда и б1аьста,\nДерриг а 1алам\nСуна х1ун бен ду и\nмацца а хилча а,\nХьо цигахь суна гург ца хилча?\nХьан юьхь т1ехь г1айг1а\nАс йоьшург ца хилча,\nСо йоцу хьан бала\nБевзариг ца хилча?\nСо Деле йоьхуш,\nДо1анна куьг лаьцна.\nСуна т1е лаьттан цинц\nахь кхуссург ца хилча,\nХьостуриг ца хилча?\nХ1ун бен ду суна\nи мацца а хилча а,\nСо хьайна къинт1ера\nахь йоккхуш ца хилча?\nХIун хилла вайна?\nСан къинойн мохь эцна ваха,\nСо бахьнехь ц1ергахь а вага,\nБ1ов йотта Башломахь юха,\nМокхазан берд цигахь ага.\nБ1о тоха муьлххарг а юха,\nХарцадан х1илланийн ага,\nХьо вара селхана кийча,\nТкъа тахна х1ун хилла вайна?\nДайна дерг дахаран хьаьттахь,\nСатийса ца ваьхьнарг г1енах,\nНисделла дерриг а меттахь,\nСоь бахна хьан безам бахьнехь.\nЦа тешаш кхаьчначу ирсах,\nКхоьруш хьо тиларна некъах.\nИ дерриг дара селхана,\nМуьлхарг ду сох доьжна г1алат,\nЦа нислуш, галморзахдаьлларг?\nСо яра хьан хилла г1аларт,\nХьан дош бен\nкхин доцуш аьлларг.\nХьо воцуш дийнахь ца мегна,\nХьоьца бен сайн ирс ца дезна.\nИ дерриг селхана мегна,\nДахарехь д1аг1ур ду денош,\nСо йолуш я йоцуш лаьттахь,\nХаалахь, со йоцчу дийнахь\nКъинт1ера ца яьллий доггах.\nХьоь баха даларна йоццушехь.\nКитарлойх ахь г1ала йоттарна,\nДийца хьайн бакъдериг\nКхин т1аьхьло йоцчу\nКъилбанан нийсо ас ярна.\nТешаеш хазчу туьйранех,\nДийца хьан карахдаларна.\nХьан ц1е таръелла марчонах,\nца къаьсташ хьарчарна.\nИттаннех чекхдевллачу дешнех,\nХьадисан мог1анаш тардарна.\nСан б1аргийн нег1арш\nЭхьо даздина латторна.\nЦ1арах со ягарх ца 1ебаш,\nГ1орийначу х1орда кхоссарна.\nБехк бу сан а сатийсарна,\nХила йиш йоцчу хазалле.\nХьан туьйра дахарх дустарна,\nЧаккхе кхачарна къаьхьалле.\nСан восийн кочар а\nДуьзна ца даьллера.\nКхин цхьа вас хьогара\nАхь хазчу г1иллакхехь\nСо цунах ларйира,\nЭххар а собар\nХьайниг а кхачийра.\nСо дика кхета хьох,\nБехке дац цуьрриг а.\n1емина хьо ваха,\nНислуш дагахь дерг.\nСуна вас хиларх\nХьан бала бац.\n1ийжа чов хилларг\nХьан дог а дац.\nСан г1енийн г1айбанах\nИ восийн кочарах\nХьоьгара хилла вас\nБух боцчу бердах\nУьш кхиссина ас.\nСуна дика дагадог1у, хьуна дицделла а хила там болу шо


Къаман проекташ кхоачашъяргахьа бехктокхаме Правительствои муниципалитеташи хургья — Сердало\nХана ГIалгIайчен Мехкдаь декхараш кхоачашдеш волча Калиматанаькъан Махьмуд-Iаьлас тхьамадал а деш вIашагIкхетар дIадихьар Магасе къаман проектех лаьца. Укхаза гулбенна мехка Правительства а районашкара а хьакимашка къаман проекташ кхоачашъяргахьа бехктокхаме а хила, шоай болх боагIача боараме кхоачашбеш къа а хьега а аьнна, къамаьл дир Мехкдас. Вай хьегача къига хьажжа мара хургьяц вай чаккхе, цунга хьежжа да мехка бахархой хьал тоадалара гIулакх, аьнна дийцар цо. Цул совгIа Макшарипа Махьмуд-1аьлас белгалдир из хаттар дашхаргахьа Россе кхыча мехкашта нийса дIаотта еза ГIалгIайче а, аьнна.\nКъаман проекташ кхоачашъяргахьа хиннача вIашагIкхетаре дакъа лоацаш бар: Правительства вице-премьераш Латырнаькъан Исроапал, ГIазднаькъан Марет, проектни офиса кулгалхо Малсагнаькъан Бекхан, райони а шахьарий а администрацей кулгалхой, иштта кхыбола хьакимаш а.\nГулбеннарашка къамаьл деш Мехкдас белгалдир хIаравар ше тIаэтта гIулакх дизза кхоачашдеш, цIенхашта къахьегаш хила веза, аьнна.\n«Вайх хIаравар къаман проекташ кхоачашъяргахьа бола ший бехктокхам кхетабеш хила веза. Моттарах дола гIулакх дIа а даьккха плановий болх хьабе беза массане а. Вайна хьалхашка латташ дола лерхIаме декхар да – вай мехка бахархой хьал тоадар. 100% хьакхоачашъеш хьалдиза деза вай РФ паччахьа майски указаш, масса оагIорахьа кхоачашде деза мишталли гойтамаш», — аьнна белгалдаьккхар Калиматанаькъан Махьмуд-Iаьлас.\nМалсагнаькъан Бекхана яхачох проекташ кхоачашъяргахьа эшаш дола ахча дехаш федеральни центраца бувзам лоаттабеш ГIалгIайчено 32 финансови барт язбаьб 5 млрд 478 млн 756,9 эзар сом ахчан. Иштта 39 ахча доаца барт а язбаьб къаман проекташца чубоагIаш. Июль бетта 18 дийнахьа хиннача хоамах 51 контракт оттаяьй мехкарча подрядчикашца лаьрххIа йола къаман проекташ кхоачашъяргахьа эшаш бола болх кхоачашбергболаш. ДIахо Бекхана дийцар 2019 шера РФ паччахьа указ кхоачашдеш 800 социальни гIишло хьалъе лерхI мехка къаман проекташта юкъе чуйоагIаш.\n«Демография» яхача мехка проекта чу йихьа ийс гIишло я берий беш хургйолаш хьалъе лаьрхIа. «Здравоохранение» яхача къаман проектах йолаяь шиъ ФАП я ЖIайрахеи, Iарамхеи. «Образование» яхача къаман проектах мехка йиъ школа хьалъе лерхI хIаране чу 720 дешара моттиг йолаш: Назранеи, Илдарха-ГIалий тIеи, Пхьилекъонгий-Юртеи, Юкъерча Ачалкхеи. Иштта 250 дешара моттиг йолаш школа а йоттаргйолаш я Яндаре, 2020 шу чакхдалале болх бе йола а лургйолаш», — аьнна дийцар проектни офиса кулгалхочо.\nКхы дIахо йолча къаман проектех кертте латташ дола дашха дезача хаттарех а дийцар Малсагнаькъан Бекхана, ер шу чакхдалале тIатаIIа болх а беш, тIехьа ца дусаш кхоачам лоаттабергба, аьнна.\nКалиматанаькъан Махьмуд-Iаьлас Бекхана тIадиллар, къаман проекташ кхоачашъярах дола гIулакх ГIалгIайчен правительствоца цхьана лерттIа тIахьожам а беш кхоачашде деза аьнна.\n← Ответственно подойти к исполнению своих обязанностей\nХлопковая совка – опасный вредитель →\n06.12.2019 serdalo@yandex.ru 0


Лазийначу гIалгIайн полисхочунна Нохчийчохь дарба дийр ду\nГIалгIайчуьрчу Сунжа-кIоштахь машенна тIе герзаш деттачу хенахь лазийна полисхо Нохчийчуьрчу медико-санитаран батальоне охьавиллина дарба дан. "Интерфакс-Юг" агенталле бина и хаам шинаридийнахь республикерчу чоьхьарчу гIуллакхийн министралло.\n"Полицин лахарчу лейтенантан Хамхоев Адаман могушалла цхьатеррачу тIегIанехь ю. Лоьраша тIечIагIдарехь, дIасавуьгучу хьолехь а ву иза. Несарарчу дарбан цIийнера Нохчийчуьрчу Ханкалахь куп тоьхначу медико-санитаран батальоне валийна иза кхачо йоллу дарба дан", - аьлла, дийцина агенталлан хьостано.\nМаршо Радионо зорбане даьккхира, дахначу шоьтадийнахь ГIалгIайчохь "Кавказ" федералан некъаца нохчийн дозанца лаьттачу полицин постна гергахь тIелатар дарх республикерчу экстремизмна дуьхьало латтточу Центран ("Э" Центр) хьаькамна Эльджаркиев ИбрехIимна. Иза чохь волчу машенна герзаш диттинера "Лада Гранта" чуьра.\nБолчу хаамца, хьаькам ларвеш хиллачу кхаа гIаролхочунна чевнаш йинера. Царех цхьаъ – 27 шо долу Плиев Зоврбек кхелхина аьлла делира шолгIачу дийнахь.


«Малхбалера накъосталла» цIе йолчу Вилнюсехь дIайоьдучу саммитехь Украинин президенто Янукович Виктора дош делла гергарчу хенахь Евробертаца гергара юкъаметтигаш нисъярх лаьцначу документана тIе куьг таIор ду ша аьлла. Цо дийцарехь, Украина а, Европан Барт а тIаьххьарчу этапехь бу и тайпа барт тIеэцарехь.\nЦу хенахь, Киевехь, Незалежности майданехь евроинтергацин агIончаш бу дуьхьалонан акци дIахьош. Украинерчу гIаланашкахь дIайоьдуш йолчу «Евромайданан» декъашхой адамех лаьтташ йолу зIе хIотто дагахь бу Киеверчу Европан майданера Полшин дозане кхаччалц. Цу Iалашонца, вовшен куьйгаш а лаьцна цхьана могIаре дIахIотта везаш ву 500 эзар стаг.\nГергарчу шина дийнахь, дуккха а адамаша дакъа а лоцуш, керла дуьхьалонан акцеш вовшахтоха дагахь ю Украинера оппозици. П1ераскана дийнахь оппозицино кхайкхам бина махкахошка, болх охьа а тасий, министрийн кабинетан гIишло гоне а лаций, Азаров Николай коьртехь волу Iедал дожаде аьлла.\nУкраиница барт бар коьрта хилам хила бехаш бара Вилнюсехь дIайоьдучу саммитехь.


1,5 млн сом мах болу еза машен эца йоллуш хилла Краснодарера берийн беш\nШен Iалашо Iораяьлча, нахалахь иккхина гIара бахьанехь, ша эца лерина 1,49 миллион сом доьху дозанал арахьара машен ца оьцуш йисина Краснодарера №117 берийн беш. Иза эца кхайкхийна яра Iедалан цIарх йохк-эцар ечу сайтехь Чиллан-беттан 8-чохь.\nКхайкхийначу тендорца а догIуш, берийн беш яра 2020чу шарахь арахецна йолу кIайн Kia Cerato Prestige лохуш, цунна чуьра панель хила езаш яра TFT 3.5 дисплейца йолу ''Supervision, ховшийлаш оьшура йохйийраш, Яндекс, Apple Carplay, Android Auto а хила езара чуьра тIетийсалуш.\nОцу кепарчу хаамо иркара хIиттийра Крснодар махкара социалаш машанаш, мессенджераш.\nТIаьхьо Iедалан йохк-эцаран портало баржийначу хаамо гайтира берийн бешан директор Рудь Марина Iалашонах юхаяьлла хилар: "гIирс эшар хийцадаларна".\nКавказ.Реалиица къамел динчу Ерриг Оьрсийчоьнан халкъан фронтан талламийн бюрон жигархочо Вервеин Сергейс билгалдоккху оцу кепара йолу еза, маьIна доцу йохк-эцарш шайн боламо юхаяхийтина дукха меттигаш хилар.\nТахана, берашна бошмашкахь меттигаш тоьуш боцчу муьрехь, бераш школашка дуккха а меттигашкахь шина рогIехь лелачу хенахь, хьехархошна яа тоъал алапа доцчу заманахь еза машенаш берийн дошман директоран Iедалан ахчанах эцар харцо лору шайн боламо, бохура Вервеина.\nРосстато официалехь довзуьйту терахьаш: Краснодар-мехкан берийн дошмашкахь педагогна юккъерчу барамехь ло баттахь 30 эзар сом – иза лахара ду пачхьалкхерчу берийн бошмарчу педагоагшна кхочучу алапал (34 эзарнал).


"Петарбухан диалог" - яланза йисина форум"\nЦхьана хенахь Путин Владимира а, Шредер Герхарда а вовшахтоьхна хилла „Петербугера диалог“ цIе йолу немцойн-оьрсийн форум Украинера хьал бахьана долуш вовшах ца кхета ши шо а дара. Еари сарахь немцойн Потсдам гIалахь гулбелира эххар а форуман декъашхой.\n„Putinversteher“ я, нохчийн маттахь яьлча, „Путинахкхеташберш“ - иштта кхардаме цIе тиллина немцойн хаамийн гIирсаша еари дийнахь Малхбалерчу Германера Потсдам гIалахь вовшахкхеттачу „Петербугера диалог“ форуман декъашхойх.\nУкраинера тIамца а, и бахьана долуш Малхбузено Оьрсийчоьнна дуьхьал яьхна санкцешца а доьзна тIаьхьарчу шина шарахь и форум дIаяхьа ца хIиттинера Германерчу Путинан агIончийн трибуна а хилла лаьттачу цхьаьнакхетараллин декъашхой.\nАмма хIинца, цу форуман масех шарахь куьйгалхо лаьттина волу Оьрсийчоьнан вокккха доттагIа Томас де Мезьер дIа а ваьккхина, цунна меттан Меркелан гергарчу гуонера стаг Пофалла Роналд хIоттийначул тIаьхьа, церан кадаьлла шайн рогIера цхьаьнакхетар дIадахьа.\nИ форум юккъера Потсдамехь дIаяхьар а дац ларамаза – цигарчу Бранденбург федералан лаьттан куьйгалхо а хилла, Оьрсийчоьнан куьйгаллица совтIеха юьйраш хиларна а, ткъа цуьнан гуонера белхахой дукхахберш шайн хенахь Малхбалерчу Германерчу Штази къайлахчу сервисан моттбеттархой хилар гучудаларна а балхара дIаваьккхина волу Платцек Маттиас ву форуман уггаре а жигарчу декъашхойх цхьаъ.\nВу цу юккъехь иштта оьрсийн къомах волу, амма ша дуккхаъ шерашкахь Германин вахарна ша немцо волушчхьа кеп интервьюшкахь еш волу политолог Рар Александр, Путинах лаьцна хесторан киншка язйина волу. Иштта цхьа могIа Оьрсийчоьнан куьйгаллин лоббилелорхой санна Германехь тIеоьцуш болу нах а.\nАмма тамашийнарг и форум вовшахкхетар а, Путинахкхеташберш цигахь гулбалар а дац, тамашийнарг „Петербургера диалог“ вуно къайленечу хьелашкахь вовшахтохар а, дIаяхьар а ду.\nТIаьхьара мIаьрго кхаччалца иза вовшахтухучара журналистех хьулйинера цуьнан декъашхойн цIераш, даханчу шерашкахь и цIераш а, форуман программа а редакцешна йоькхуш а, форуман сайта тIехь зорбане йоккхуш а хиллехь.\nИштта иза янне а дIахьош хилар а форум йолалучу дийнахь бен ца довзийтира юкъараллийна.\nЦу кепара шаьш лелочух эхь хеташ я богуш болчуха дIахьочу форумах лаьцна вевзаш волчу немцойн журналиста, дуккхаъ шерашкахь Оьрсийчоьхь болх бинчу Райтшустер Бориса яздинера шен фейсбук агIонна тIехь, цхьа а гласност яц Петербургерчу моттаргIанийн диалогехь, юкъараллех лачкхийна дIахьочу, аьлла.\n„ХIун лачкъон гIерта уьш? Цигахь Путинан фан-клуб, Платцекахий, Рархий, Кроне-Шмалцахий лаьтташ йолу, вайн, ясакхйалархойн чотах вовшахкхетта бохургий?“ - аьлла.\nПолитологна Чапханов Русланна хетарехь, кху деношкахь Оьсрийчуьрчу Валдайхь Малхбухера Путинан хьеший а болуш хилла форум а, хIинца а Потсдамехь дIахьош ерг, мел кIезга а, немцойн агIор цигахь дакъалоцуш болчарна еккъа цхьа финансийн баланца йоьзна ю, хIунда аьлча цигахь гулбеллачу малхбузерчу хьешашна комаьрша гранташ а, оьрсийн фондашкара ахчанаш а кхочу.\nЧапханов: „Цигахь гуллуш берш шаьш цхьа баккхий эксперташ болуш санн кеп лелош бу, амма бакъдолчехь уьш цхьа маргиналийн тайпа санна тIеоьцуш бу Малхбузехь. Церан цу форумах гулбаларан коьрта Iалашо ахча даккхар хетало, Оьрсийчуьрчу фондаша царна ахча ло моьтту суна.\nВуьшта цаьрга кху Малхбузехь Оьрсичоьнна гIо деш цхьа а тIеIаткъам а балур бац, кхузахь адамашна церан туьйранашка ла ца доьгIча а дика кхеташ, гуш ду, Оьрсийчохь дерг“.\nПотсдамера форум дIайолош, ала дашна, цигахь гулбеллачу Путинахкхетархошна мел кIезга а цхьана стагера, форуман керлачу куьйгалхочуьнгара Пофалла Роналдера кхин башха даг тIе моз хьокху къамел ца хезира.\nЦо билгалдаьккхира, ГIирмина йина аннекци низамца ца хилар а, Оьрсийчоьнан кхечу пачхьалкхийн дозанаш дохон бакъо ца хилар а. Бакъду, цунах лаьцна критикечу журналиста Райтшустера яздира шен агIонна тIехь: „Цхьа масех критикхо-м цигахь даима а хуьлуйтура цара, шайна алиби еш.\nЦкъа ур-аталла со а кхайкхинера. Амма суна хаа лууш дерг, цу нахана къайлаха тIеIаткъамаш беш болу Москоха церан хьаькмаш буй форумехь дакъалоцуш?\nЯ уьш даима санна къайлахь бисна?“ - аьлла.\nЧапханов: „Цигахь гуллуш берш цхьа баккхий эксперташ болуш санн кеп лелош бу..."


ОвхIанистан -- "Afghan Style" видео пароди ю "Gangnam Style"-ан\n10-чу меттехь лаьтташ ю цхьа миллаирд стаг хьажна Къилба Корейра Psy цIе йолчу рэперо лекхна Gangnam Style цIе йолу йиш. Иза цхьа а шеко а йоцуш интернет-сенсаци яра. Цу стага леочунна иттаннаш породиш йина YouTube-хь.\nGangnam Style гучуялале уггаре а дукха наха тIе тидам бахийтинарг яра Африкерчу тIеман буьйранчах Кони Джозефах лаьцнарг. Цхьана кIирнах 70 сов миллион стаг хаьжнера цуьнга. Iамеркерчу кхаа операторо яккхинчу цу филмехь вуьйцуш ву Угандера гIаттамхойн лидер Кони Джозеф, цо бераш лечкъадо бохуш. Амма цу филмо къийсамаш баржийра интернетехь, цу чохь дуьйцучух шеко йолуш.\n8-чу меттехь ю Пакистанера схьаваьллачу Лондонерчу чIерий дохкархочух йолу сюжет. Йиш а локухш, шен чIерий хестош, уьш дохка гIерташ ву иза. И бахьана долуш Назир ШахIид Мухьаммад леррина меттигерчу студе кхайкхинера, цо локхуш йолу йиш дIаязъян.\nМаймалшца эксперимент еш йолу видео а ю нахана хазахеттачех. Iилманчо цхьанна наьрсан кийсиг ло, ткъа вукхунна кемсан буьртиг ло. Эххаре а наьрс къордийначу маймало юха ласта йо иза, камс езаш. Цо гойтуш ю харцонна маймало йина реакци. Кху тIаьхьарчу хенахь кху дуьнентIехь лаьтташ долу экономикан хьал тидаме эцча кхеташ ду нахана и ролик хаза хIунда хетта.\nМаймалех йоцурш а дуккха а видео роликаш яьржира интернетехь 2012-чу шарахь. Царна юкъахь ю миллионаш нах хаьжна йолу, шена тапча тоьхна аьлла, багахь кхоссар йича, елла ша аьла, дIакерчаш йолу оьпа а. Оьпанна дина хIумма а дац. Цу кепара ловзуш ю иза.\nПхоьлгIачу меттехь ю Оьрсийчохь яьхна йолу машенаш гал йовлуш а, йохош а яьхна видео кийсигаш. Царна тIехь тидам тIебохуьйтург ду, оццула ирча некъахьовзам хIоьттинехь а массо а стаг дийна вуьсуш хилар.\nКхин цхьа видео иштта ю. Шега маре йола ала кечлуш Оьрсийчура цхьана стага ша, некъан бохам а хилла, вийна сурт хIоттадо. Амма бохам хиллачу метте еанчу йоIанна гучудолу иза бакъ ца хилар а, иза шена хIоттийна кеп хилар а. Амма , оьгIаз яханехь а, эзххаре а реза хуьлу жима зуда цу стаге маре яха.\nНах забарш еш хьийзош болу видеош ю хьажархошна уггаре а хазахеташ йолчарна юкъахь. Царах ю Бразилехь лифт чохь яьккхина забар. Стаг лифт чу волу. Чиркхаш дIадов, уьш юха хьалалетча цу чохь хуьлу, басарш а хьаькхана еллачу йоIах тарйина йолу, тайнаг а карахь лаьтташ йолу жима йоI. ЦIеххьана цо цIогIа тоьхча вуно кхералой мохь хьоькхуш хуьлу цхьа а вониг дагахь доцу нах.\nКху видеоно гойтуш ду адамашна цхьанна бохам хилча хазахеташ хилар. Иштта буто ша бинчу бассейн чу эккхаш ву хIара стаг. Амма ша боха а ца бухий, лаза а веш охьакхета иза. Иза хазделла эзарнаш-эзарнаш нахана.\nКху материалан авторо хIалхарчу метте хIоттийна Оьрсийчоьнан Iедалша, хенаш а тоьхна, чубоьхкинчу Pussy Riot тобан декъашхоша килсехь эшар локуш яьккхина видео. ХIара ю и оццул йоккха гIовгIа эккхийтина йолу видео кийсиг.