ХIакерша шпионийн программаш хIиттийна WhatsApp-хь\nЗуламхойн аьтто баьлла мессенджеран программана чубовлар Iалашонца леррина система кхолла\nWhatsApp мессенджерехь кхачамбацар хилла хIакерийн аьтто беш йолу цу чубовла, телефонан тIе зIе а тоьхча, яздо Маршо Радион Оьрсийн сервисо. Цу кхачамбацарх пайда а оьцуш, зуламхойн аьтто хилла Android а, iOS а операцин системаш лелочу телефонашна тIе шпионийн программаш хIитто, цуьнан долахочо тидамехь латто аьтто луш йолу.\nИ тIелатар кечдина хилла хьалхо Amnesty International бакъонаш ларъярхойн вовшахтохараллан компьтершна чуяларна гучуяьлла йолчу Изралерчу компанино, яздо Financial Times газето.\nWhatsApp лелош ву кху дуьнентIехь 1,5 миллиард стаг. Зуламхойн аьтто баьлла мессенджеран программана чубовлу леррина система кхолла. Иза цара деш хилла шаьш юьхьарлаьцначу стеган телефонан номерна тIе зIе а тухий. Цу тIе, телефонан долахочо жоп дала оьшуш а ца хилла царна иза дан.\nWhatsApp-ан и кхачамбацар маца дуьйна дIа хилла хууш дац. ХIара бутт болалуш цу мессенджеран говзанчашна гучудаьлла иза. Цара варе йина цу хькъехь маситта бакъонаш ларйон тоба а, кхерамазалла ларярца йоьзна цхьамогIа компани а, ткъа иштта Iамеркан юстицин министралла а, хаа бина ББС-но WhatsAppан векалшана тIе а тевжаш.\nКхун шинарийн буса WhatsApp программа карлаяьккхина, ткъа цунна зулам дар Iалашонца чувала аьтто хилар дIакъевлина.\nFinancial Times газето бинчу хаамца, цу тIелатарна тIехьа лаьтташ хилла мега NSO Group олу компани. Цу компанино кечйо ларйеш йолчу техникана, бакъо а йоцуш, чувала аьтто бон программаш. Цо арахоьцучу программех пайда оьцу цхьамогIа пачхьалкхийн кхерамазаллин сервисаша, зуламхо хила мега аьлла шеко йолчу стагана тIехь терго ян.\nХIара шо долалуш гучуделира журналистана Хашогги Джамалана тIьахьа терго еш а, иза вуьйш а СаIудийн Пачхьалкхан лерринчу сервисан белхахоша пайда эцна хилар цу компанино кечйинчу цу тайпачу программах.\nДуьненаюкъарчу Amnesty International тобано хаам бинера, шайн белхахошна тIелатар динера NSO Group компанино арахецначу программах пайда оьцуш аьлла.\nШинарин дийнахь Тель-Авиверчу кхело листа долийна Amnesty International-о Израилан тIеман министраллана NSO Group компанин программаш кхечу пачхьалкхашка йохкар дехкар хьокъехь дина тIедожор.\nИзраилерчу компанино харц ца до, шаьш WhatsApp-ан кхачамбацарх пайда эцна хилар. Амма цо чIагIдо шайн программаш зуламхошца а, терроризмца а къийсам латтош лелош ю бохуш.


Ма тарвалийта шайн доьзалхо акха даьллачу зезагах\n12 октября в 09:40 (2010 г.)\nАьхке дIаяларца дIадолу берийн самукъа, царна дукхаза аьхкенан еха каникулаш а дIайовлу. Дешаран керла шо доладели юха а. Сиха кхуьу бер. Стохка мегна коч-мача кху шарахь жимделла карадо. Дай-наной каде хьийзаш гуора шайн берашна ишколана оьшучу кечамна гIайгIа беш. Шен бер нехачул оьшуш хила ца лаьа цхьанна а. Цул сов, вайн къоман менталитет а ма ю, кхин хIумма а ца хилча, хьо хьайн чохь мел таро йоцуш велахь а, амма нахана юкъа араволуш, тIехь-когахь тоьлларг дой кечлуш... Делан къинхетамца юхаметтахIиттийна вайн ишколаш. Уьш цкъа а ца хиллачохь керланаш тIе а йина, ткъа оцу ишколийн хьелаш вайна цкъа а ца моьттинчу агIор тодина гуш ду.\nЦул а дагна кхаъ хуьлуш дерг кхин ду: карарчу хенахь дай-нанойн, мел гIийлачеран а,таро ю аьлла хета шайн доьзалш йиъна-мелла ишколе деша хьажо.\nДукхахболу дай-наной, сискал яккха гIерташ, дийнахь сарралц хьаьдда-бевдда лела дезаш хуьлу. Цундела, ян оьшучу барамехь доьзална терго ян йиш ца хуьлу, церан. Шайн бераш ишколерчу хьехархойх тешадой, дагтIера сингаттам мелла а дIаболий лела наной.\nКхеташ ду, и да-нана дикачу дахаро шайн доьзалх, хIусамах къаьстийна лелош доцийла. Делахь а, дукха хIумнаш ду кхузахь вайна ойлаян а, вай цкъа мукъане а кхета дезаш а.\nЦкъа-делахь, муьлш бу уьш таханлера дай-наной? Нохчийн къомана уггаре а хала даьхкинчу 90-чу шерашкахь бераш хилларш, цхьа а диканиг ца гина, ца хезна бераш ду-кх, тахана шайх а дай-наной хилла дIахIиттинарш. Iамадаза, довзаза, дийцаза дукха дисира царна. Амма шортта вуониг гира, тIеман баланаш, хеназа хьегна халонаш, нехан мехкаш, нехан лармаш, нехан четарш. Лачкъийна дIаяьхьна бералла хьастаза, кхиоза йисира...\nЗама сиха йоьду, тахана оццу «берашна», шайна хаахь а, ца хаахь а, тIехIоьттина оьзда, гIиллакхе, бусалба а, нохчийн а дог-ойла йолуш, шайн бераш кхиоран жоьпалле мур. Шеко йоцуш, царна массарна а шайн доьзалш беза. Уьш беза кхоьллина а бу Дала. Амма оццу дас я нанас еккъа цхьа ахчанан харжаш ярх кхуьур дуй техьа кIант я йоI дика, ийманехь, хьекъалехь? И бер кхана хIокху дуьнен чохь шена тIе декхар, жоьпалла лаца а Iамо дезаш ду. Кхайкхаза деанчу вуоне санна, цIеххьана деанчу дикане а шаьш дакъаза ца дахийта собар долуш, кхио беза кегийрхой. Iилма ду бахам. Уггаре а доккхачу Iилмане кхаьчнарг Дала гена даккхарг, шайтIа ду. Амма Iилма гIехь делахь а шена а, нахана а пайда бохьуш вехар ву ийман дукхах дерг.\nШайна хетарехь шаьш нийсачу новкъахь а хеталуш, харжаш еш, шайн бераш гIуллакхна кхоош, церан меттана бевдда лела реза болуш хаало дукхах болу къона дай-наной.\nЮха а хеза: «Ас цунна цхьа а хIума кхоийна ма дацара. Сан даге хьаьжна ца хили-кх сан кIант, сан йоI...» – олуш.\nДений-нанний шаьш хьегна къа дегабаамца карладуьйлу доьзалхочо догдохийча. Наношна ца хаьа техьа, шен берана тIе мах беза джинсаш, футболкаш юхарх я ишколе, институте воьдуш хIоразза а кара соьмаш кхийдадарх, ца кхуьий шена муьтIахь бер? Атта кара догIучу соьмийн чам кхетийтинчу доьзалхочух хIумма а дика амал, гIиллакх долу адам, накъост ца хуьлу кхана, гIо оьшучу дийнахь. Вай теш долуш, дуьненахь лелла бакъдерш кхидерш ду. Дика доьзалхо кхуьу дас-нанас, Iуьйранна, наб мерза йогIучу хенахь, гIиттош ламазна тIе хIиттийначух, бIаьста кара бел-метиг елла шайна улле ваьккхина къахьегийтинчух. «Тахана вайгахь чайна чу таса шекар дац шуна!» – олуш, и шекар эца шайгахь таро яц моттуьйтуш, шура тоьхна, дуьрачу чайнаца 3-4 де даккхийтинчух хуьлу ден-ненан а, Дала шайна деллачу рицкъанан а тIалам, хастам бан хуу адамаш.\nХIинца дац и тайпа хIумнаш, доьзал хьекъалца, хIилланца кхио хьоьгуш къа а дац, гатлуш са а дац.\nШен бер дижинчуьра гIаттале стол-той хIоттадой, цунна коч-мача дуьхьала доккхий, неIсагIа хуьлий хьаьвза нана. Даима а дууш хилча моз къахьлой ца хууш, дика даран меттана, зен деш схьадогIу цхьадолу да-нана.\nБер бер ду. Цуьнан жимчохь хьекъал ца кхочу и дешар, и ишкол шена хIунда оьшу хаа.\n(Хьехархо дош ца хетча)\nТкъа уггаре а новкъа дерг, тахана вайн ишколашна гуонаха хIоьттина хьал ду. Ала лаьара, иза ду оцу баккхийчара шайн берашка хьехархо цаларийтар. Цара шайн берашна (дешархошна) хьалха муьлхха а хьехархо я цхьа кхиволу воккханиг вийца воккхий, сийсазвар. «Ма учитал ву шуьниг! Шун учитало шен коч хициний?» – аьлла дIадолорца, хаддаза сакхташ дийца охьаховшу. Мила ву бехке?\nХIунда даьккхина хьехархочун сий иштта охьа сел атта, дораха?\nСибрехара вайн къам цIадирзина, ишколаш схьайиллина вайн нохчийн бераш деша дахана зама, ма зама хиллера!\nУрам-новкъахь хьехархо вогIуш гича, цунна некъ буьтуш, дIасадолура адам. «Хьехархо вогIу» – шабарш довлура берийн.\nНохчи, эрмало, жуьгти, оьрси – башха а дацара иза муьлхачу къомах ву хаар. Коьртаниг: и хьехархо вайн долчу Кавказе, Нохчийн махка, нохчийн бераш Iамо веана ву иза Iедало вайна гIуллакхана хьажийна ву бохург деза дара, сийлахь дара. Дешна цахилар Сибрех мел халонга долура хиъначу мискачу баккхийчарна мел лаьара шайн берийн беран дешна хуьлийла. Мел хаза хетара, мел лорура хьехархой цара.\n10-11-г1ий классерчу бераша, шайн хьехархочун свитар хазъеллехь, иза пхьош дIасатухуш а хатта мегаш ду: «ХIара мичара эцна ахь? ХIун делла кхунах?». Хьехархочун а, дешархочун а юкъахь оьздангаллин доза дара, эхь-бехк дара цхьана заманахь. Шайн бераш кара 10-15 эзар сом доккху еза телефон лой вохуьйту ишколе. Эхь хета мегар дара шайн бераш Iамочу 5-7 эзар бен алапа доцуш къахьоьгучу шайн берийн хьехархойх.\nСайх дерг ала дезча, дагадогIу тхешан хьехархойн духарш дуьнен чохь оьцуш а, духкуш а дац моьттура суна. «Шайн учитало бохург делаш! Верийлаш, мегар дац шуна, аш церан дашна дуьхьала дош хьахь!» – олий тхуна тIаьхьа мохь тухура тхан нанас. Тхо тхешан ненах ца даьхьара хьехархой ца лара, цаьрца эвхьаза довла.\nТкъа хIинца долу сурт дукха гена ду оьздангаллах тера ду ала.\nЦарех цхьадолу даккхий вуо гIиллакхаш дуьйцур ду вай.\n«родительски собрани» олуш, да-нана кхойкхуш ламаст ду хIора ишколан. ХIора баттахь кхайкхаза дан декхар долу да-нана, баттахь цкъа хIунда дуьйцура, шарахь цкъа а гучу ца долу ишколе! Дийнна шарахь кхойкхуш, дехарш дан дезаш хуьлу дегий, неней церан доьзалхочух дерг д1аала а, довзийта а. Юха нахехула хабарш а хезадо «ДIаяккхахь дIа, ишкол яцара иза-м, хьехархой бацара уьш-м!» – бохуш. Эццахь ишттачу дега хатта лаьара, хьо мел да ву техьа, хьо мел нана ю техьа? Ахь мел кхочушдо Дала хьайна тIедиллина ден-ненан хьокъехь долу парз? ДуьххьалдIа, хьо ву хьайн доьзална хьокъалахь верг, хьо ву цуьнан дог-ойла, лаамаш, сатийсамаш, хьуьнарш, амалш муха ю хьажа бала, гIайгIа кхачийта дезарг!\nШарахь кхайкхича цкъа а ишколе ладогIа ца воьдучу хьол а хьан берийн бала сов кхача безаш ю техьа хьехархо, нехан хийра зуда?\nАхь лоручул лерира хьан доьзалхочо шен хьехархо. Ахь дIаелла йовхо бен схьа ца ло беро. Рицкъ ло ахь. Иза бакъ ду. Амма цхьа рицкъ тоьий жимачу адамах доккха адам дан? «Дала шен рицкъ деллий бен ца кхоьллинера иза-м!» – бохуш, хьекъал доцу къамел дан хIутту цхьаверг. Рицкъ-м кхелли юкъахь ехачу аьнгалхина а ло Дала. Бежана хьалха долчу хьаьвдичу а буьллу вай-м жарж...\nЮург йоцург дуккха а ду дас-нанас шен бере кховдо дезарг.\nГIиллакх, оьздангалла, къинхетам, Iадаташ довзийтар, бепиган юьхкан пусар дарна т1ера массо а х1уманан ларам бан 1аморна, хIора дийнахь кхетам кхио беза оцу берийн.\nЦхьа де я цхьа кIира терго ца еш, юкъадоьлча, куьйгана кIелхьара, бIаьргана гучура дIадаьлла бер интернетаний, чатаний, шайтIанний кара кхаьчнийла хаа деза. «Собрани-м ненан гIуллакх дара, так, муьлхачу кафехь цхьаьнакхета вай?» – бохуш, дIалела дай, шаьш шайн бер хаьттина, ишколехь гича, наха бехк баьккхина тIехбеттамаш бийр бу бохуш кхоьруш.\nАмма уьш ца кхоьру оцу кафехь буьйса юккъе яххалц шаьш сакъоруш Iаш шайн доьзалш цхьана экамечу зудчух, берийн ненах, тешийна шаьш цхьалха шайна хIусамехь бита. Маца, хетта берана къаьркъан хьожа етталуш, цIа вогIу да дош? Пепельница чу сигаьркан чим кхуьйсуш, телевизор ларъярал совнаха деш хIума доцуш, Iачу дена ша дош хетачуьра дукха хенахь дуьйна ваьлла вуйла хаа деза...\nХьанал оьшуш ю хьехархо? ХIунда бац цуьнга лерам? Цунна бахьанаш шортта ду. Хьолана юкъаь кхиочу берана ца оьшу дешар, тахане бен ца гучу дай-наноша ца оьшу синтем болу кхане. Цундела к1ъаняллалц кхин белхан меттиг ца хуьйцуш, шена шен болх а, бераш а дезарна къахьоьгуш волчу хьехархочун догоьцуш кIезиг хаало.\nБазарахь, йохк-эцарехь цхьана дийнахь доккху рицкъ, дийнна баттахь хьанала къахьоьгуш, даккха дезаш хуьлу миска хьехархо.\nИ хьехархо а ву цхьаннан да я нана. Цуьнан а ду шен доьзалх лаза дог, «ДогIа деача кога хIун юхур техьа, малх кхетча хIун дийр ду техьа, тахана йиъча, кхана хIун юург ю техьа? – бохуш вехачу хьехархочун хIун дог-ойла хила еза, цхьана сонтачу, хьарам-хьанал ца бохуш дIалелачу нехан бер оцу хьехархочун кхаа беттан алапах бен йогIур а йоцу телефон кара а оьций, лергех, пIелгех бриллианташ а ухкий, шена хьалха лаьттачу берашка хьаьжча?\nЦхьажимма гIиллакх хилча хаза дара, гIиллакх долчохь Дела юкъара а ца волура. Дешар доккха суннат ду бусалбанашна тIедиллина.\nГолливудан актераш бовза хьекъал а, хан а тоьачу берашна изза хан а, хьекъал а хIунда ца карадо шайн махкара яздархо, Iилманча вовза? Бер дижочохь, пенах кхозуш «кумираш» хуьлу, американ режиссерийн мультфильмаш йолу дискаш а хуьлу. ХIун эхь дара вайн эвлаяийн, яздархойн хьекъале аларш йозане дерзийна, уьш хазачу гурана чу лаьцна пенах кхозуш гича? Ийманехь кхетош-кхиор иза оцу дас-нанас шен бер даима а тIе хьокха бетташ кхио деза бохург ду моьтту техьа вайна?\nДашца аьлларг дика схьалоцу беро, хаза аьлларг цкъа а диц а ца ло берана. Вай ахча ло берана. Амма марзо, хьекъал дала дезий а ца хаьа вайна. Товш дац дас-нанас шен берана сардам буллуш. Оьзда дац иза. Доьзалхочуьнгара оьгIазваханчохь сиханиг долу. Эццахь оьшу шайтIа эшо герз: «Дала дика де хьуна! Дала ийман ло хьуна! Дела реза ве ахь!» – ала хьайн к1анте я йо1е.\nШена сардам боьллинчу берана боккъал а ша оцу дений-нанний ца деза моттало. Царна юкъа херо юлу. Доьзалхочо диканиг динехь, иза гойла шуна, цо вуониг динехь иза а хаийла-кх шуна.\nБаркалла алар хазачу гIиллакхех ду ур-аттал дас-нанас шен доьзале олу баркалла делахь а. Шелахь вехаш вара Идрисов Япу бохуш цхьа Iеламстаг (Дала декъалвойла иза). Цуьнан 11 доьзалхо вара. ХIинца а Шелахь бехаш бу уьш шай-шайн доьзалшца.\nКегий болуш дуьйна бусалба динца Iамош кхиадора бераш шайн дас Япус а, нанас Маликас а. Кертахь къахьоьгуьйтура цаьрга. Ткъа дешарна юьсуш йолу хан чIогIа мерза а хетара царна. Масала, оцу доьзало лелош 2-3 гектар буракаш яра, помидорийн 4 парник яра юьйш. Эвлайистехь бевза-безачеран акха йитина бошмаш яра тIехь хьаьжкIаш юьйш лелош, божал чохь узуш – Iалашдеш 4-5 бежана дара, 100-120 уьстагI бара. Ишколехь дашо мидалш яха а ларабора, цIахь-кертахь долу гIуллакхаш дIадерзо а кхуьура бераш. Бакъдолуш, шен доьзал къахьоьгуш а болуш, ша мукъа а ца Iара Яну. Воккха вара аьлла ца Iаш, шен кучан ши пхьош хьалакарчадой, хIайт олий гIуллакх деш каравора иза хийлаза. Гурахь беш чуерзийна, докъар дIадиллина, хьаьжкIех ахьар даккхийтина, Iаьнна кечам баран гIуллакхаш дIадерзийча, шен доьзал чу а кхойкхий, цаьрга къамел дора цо: «Ма гIуллакх ди-кх аш!\nМа боккха синтем бели аш суна. Дела реза хуьлийла шуна...» – олий.\nОцу шайн дас-нанас аьлларг дина бала а кийча бара и доьзал. Иштта дас хаза аьллачу баркалло кхин оьзда, кхин а гIуллакхна тIера хила декхарийлахь бора доьзал. «Хьехархо бохург боккха болх бу. Цуьнан пусар делаш, йоккха ял ю цо йоккхург» – олура цо шен берашка.\n5 кIант а, 6 йоI, институташ яьхна, тахана Россехь, Европехь бехаш, дикачу гIуллакхашкахь бу. Цхьа а бер уьстагIа – бежана, беш-хас леладайтина аьлла, ницкъ хилла дала а ца делла.\nДайшка-наношка ала лаьара, карладаккха туьйранехь гайтина хьекъал. Дас балха вохуьйтура кIант, нанас къахеташ иза балха воьдуш ву олий, шен х1усамдега харц дерг дуьйцуш, шегара дашо сом лой, кIелхьара воккхура иза. Дас йогучу пеша кхуссура цо деана сом. Эххар а ненан ахча дIадаьлла, боккъал а къахьега дийзира кIентан. Ша шен куьйгашца къахьегна даьккхина дашо сом а дохьуш цIавеана кIант. Хьалха санна йогучу пеша чу ластийна дас и дашо сом.\nЭццахь йовхачу алу тIе куьйгаш даьхьна, катоьхна сом схьаэцна кIанта: «Ас ма хала даьккхинера и сом!» – аьлла мохь тухуш.\nБаккхийчеран къамелах, халкъан туьйранех боккха пайда эцало бераш кхио дезачарна, нагахь санна цара само еш елахь.\nДагадогIий шуна, Толстойн «Буратино» туьйра? Папа Карлос шен кIант, Буратино шена тIера барзакъ дIадухкий мича вохуьйту?\nДеша вохуьйту. Цхьанхьа а къахьега, болх байта дIа ца ло. Цунна хаьа, дешна верг шена атта вехар вуйла.\nШена а, нахана а пайдехь кхио веза доьзалхо. Дика доьзалш пачхьалкхан чIагIо ю. Хьехархочун хьалха хилла сий-ларам юхаберзо беза вай.\nТкъа уггаре а хьалха, де долалуш, хIора Делан Iуьйранца доьзал болчу дений-нанний хаа деза, шайна тIехь Далла гергахь муьлха парзаш ду.\nМа тарвалийта шайн доьзалхо аккха даьлла хазачу зезагах.


Гергарчунна герз тIехьарчорца даржехь лакхавала гIоьртина полисхо\nГIебарта-Балкхаройчуьрчу Чегемехь кхело листа долош ду къоштан полицехь зулам толлучу декъан куьйгалхо лаьттинчу Кяов Азамата шегарчу даржо лучу баконел совваларна, низамехь а доцуш, герз лелорах долу дов, яздо бакъоларъярхойн "Агора" тобано.\nТалламо бахарехь, топ а 22 патарма а эцна Кяовс. Шен белхан жамIаш лакхадахархьама стохка гурахь и герз а эцна, шен 54 шо кхаьчна гергара стаг Губжокова Мадина йолчу вахана иза. Цигахь цIийнах а хьажна, кехеташ хIиттийна, шена оцу хIусаман тхов тIехь герз карий, аьлла.\nБина болх тIечIагIбеш, тоьшалле кхайкхина цо лулара бахархой. Цул тIаьхьа шен куьйга кIел болчу белхахошка экспертизе яхьийтина топ а, патармаш а. Иштта айдина Губжокова Мадинина дуьхьал бехктакхаман дов Чегеман полицино.\nАмма адвокатийн гIоьнца даржхочун цIийнах йолчу зудчун аьтто баьлла шена гергарчу стага бина тешнабехк Iорабаккха. Кхана Iийна йолалуш ю кхел. Губжокова Мадинин адвокат ву кхелехь Мишаев Мухтар.


Ткъа латта даьсса а, кегарин а дара, гобаьккхина кІорга хи а, Іаьржа бода а бара, ткъа Делан Са хиш тІехула лелаш дара.\nДала элира: «Хуьлийла серло». ТІаккха серло хилира.\nДела хьаьжча, Цунна и серло дика хийтира. ТІаккха Дала серло боданах къастийра.\nСерлонах Дала «де» элира, ткъа боданах «буьйса» элира. Иштта суьйре а дІаелира, Іуьйре а еара. ДІаделира цхьа де.\nДала элира: «Хи юккъехула а доькъуш, дуькъа хІаваъ хуьлийла».\nИштта хилла дІахІоьттира: Дала дуькъачу хІавааца хи шина декъе дийкъира. Цхьа дакъа хІаваана тІехула хуьлуш, важа дакъа бухахь дуьсуш.\nЦу дуькъачу хІаваах Дала «стигал» элира. Суьйре а хилира, Іуьйре а тІееара. ДІаделира шолгІа де а.\nТІаккха элира Дала: «Стигалан бухахь долу хи дерриг цхьаьна а кхетийла, екъа меттиг а хуьлийла». Иза иштта хилира.\nЕкъачу меттигах Дала «латта» элира, ткъа цхьаьнакхеттачу хих «хІорд» элира. И дерриге гича, Далла иза дика хийтира.\nЦул тІаьхьа Дала элира: «Лаьтта тІехь йолийла сийналла а, буц а, ялта а, шайна чохь хІу а долуш, стоьмаш ло дитташ а, шайна хІора стоьма чохь хІуш а долуш. Оцу хІух юха а изза тайпа ораматаш а хуьлуш». Иштта хилла дІахІоьттира.\nЛатто сийналла а елира, буц елира, ялта а кхиира, шайн-шайн тайпана хІу а луш, уьш юха а йовлуш. Стоьмаш ло дитташ а хьаладевлира, шайна чохь хІуш а долуш, царех кхин а цу тайпана дитташ а довлуш. Иза а, хьаьжча, Далла хазахийтира.\nЮха а суьйре дІаелира, Іуьйре а еара. Чекхделира кхозлагІа де а.\nДала элира: «Хуьлийла стигалахь серлонаш! Лаьтта тІе билгалонаш лойла цара, де буьйсанах а къастош, хенан заманаш а йоькъуш, денош а, шераш а доькъуш.\nЛаьтта тІе шайн серло а лойла цара». Иштта хилла дІахІоьттира.\nЦу тайпана кхоллаелла шиъ коьрта серло, царех йоккхачо дийнан, ткъа жимочо буьйсанан Іуналла а деш. Седарчий а кхолладелла стигалахь.\nУьш Дала дІанисдина стигалахь, лаьтта тІе шайн серло ялийта а,\nдийнан а, буьйсанан а Іуналла дан а, серло боданах къасто а. Дела хьаьжча, Цунна и дерриге а хазахийтира.\nСуьйре а еара, Іуьйре а тІекхечира. ДоьалгІа де а дІаделира.\nЮха Дала элира: «Хуьлийла хи чохь дуккха а, массо а тайпана садолу хІуманаш. ХІаваэхь тІема довлийла дуккха а тайп-тайпана олхазарш а».\nИштта кхоьллира Дала Іаламат хІордан дийнаташ а, массо а тайпана хи чохь йолу садолу хІуманаш: яккхий а, кегий а. ХІаваэхь тІема девлира дуккха а массо а тайпана олхазарш. Дела, хьаьжча, Ша кхоьллинчунна реза хилира.\nЦо, уьш декъалдеш, элира: «Дебийла шу, тІаьхье беркате а хуьлуш, хІордаш хих дузуш. Дуккха а олхазарш кхуьийла дуьнен чохь».\nТІееара суьйре, хилира Іуьйре а. ДІаделира пхоьалгІа де а.\nЮха Дала элира: «Хуьлийла лаьтта тІехь массо а тайпана садолу хІуманаш а, даьхни а, текхаргаш а, лаьттан акхарой а, шайн-шайн тайпанашца». Иштта хилла дІахІоьттира.\nТайп-тайпана акхарой а, даьхни а, лаьттан текхаргаш а, ерриге тайпанашца кхоллаелира. Хьаьжча, Далла иза а хазахийтира.\nТІаккха Дала элира: «Кхуллур Вай адам, Вешан аматехь а, вастехь а долуш. Хуьлийла уьш олалла деш дуьнен чу мел кхоьллинчу са долчу хІуманашна тІехь: хи чуьра а, лаьтта тІера а дийнаташна тІехь а, лаьттан текхаргаш тІехь а, хІаваэра олхазаршна тІехь а, дерриге лаьтта тІехь а».\nУьш декъалбеш, Дала элира: «Дебийла шу, тІаьхье стам а луш, дузийла аш латта, шайн дола доккхийла аша иза. Олалла дойла аш массо а хи чуьра чІерашна тІехь а, хІаваэра олхазаршна тІехь а, дерриге а лаьтта тІера дийнаташна тІехь а».\nЮха а элира Дала: «Шуна ло Аса дерриге а лаьтта тІера массо а хІу тосу ораматаш а, массо тайпана стом ло дитташ а, шайна чохь оццу диттийн хІу а долуш. Царех хир ю шуна юург.\nТкъа ерриге а садолчу хІуманна а ло Аса массо а тайпана гІа-буц. Ерриге а лаьтта тІера акхарошна а, массо а стигалара олхазаршна а, хІора лаьттан текхаргана а юург хир ю иза». И дерриге а хилла дІахІоьттира.\nОцу Ша мел кхоьллинчуьнга Дела резахиларца хьаьжира. Иштта еара суьйре а, Іуьйре а хилира. ЯлхалгІа де а дІаделира.


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Велларг дIаверзоран ял\nАссаламу Iалайкум! Олхазар, суна доккха накъосталла хира дара, ахь суна стаг велча и верзо ма-веззара дIаверзийча хуьлуш йолу ял, цуьнан дозалла а дийцича. Тезета вахар а, цигахь велларг дIаволлалц Iийча хуьлуш йолу Делера ял а суна йийцича.\n• Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) аьлла: «Веллачуьнан къайленаш хьул а еш (цуьнан вонаш, сакхташ, нахала а ца дохуш, дийца а ца дуьйцуш) иза лийчийна волчунна АллахIа гечдийр ду шовзткъазза. Веллачунна марчу хьарчийна волчунна тIе АллахIа ялсамани чохь духур ду дуткъа а, стомма а долчу да́рин духар. Веллачунна каш а даьккхина, иза цу чохь дIавоьллинчунна АллахIа ял лур ю, къемат де кхаччалц цо цунна хIусам латтийча санна».\n• Делан элчано (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) аьлла: «Веллачу стагана тIехь докъа ламаз динчунна цхьа «къи́ра́тI» ме́л бу, (цул тIаьхьа) иза дIаволла ваханчунна ши «къи́ра́тI» ме́л бу. Ткъа, и «къи́ра́тI» Ухьуд лам санна бу». Муслима а, Ибн Ма́джахIас а дийцина иза.\nИбн Ма́джахIас иштта хIокху дешнашца а дийцина иза, хьадисан чаккхенгахь Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) элира аьлла: «Мухьаммадан са Шен керахь долчуьнца дуй ма буу ас, и «къи́ра́тI» хIокху Ухьуд ломал боккха ма бу».\n• Делан элчано (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) аьлла: «Докъа ламаз даллалц тезетахь велларг дIаверзош Iийначунна «къи́ра́тI» ба́рамехь ме́л хир бу; цул тIаьхьа дакъа дIадолла ваханчунна ши «къи́ра́тI» ба́рамехь ме́л хир бу». Цуьнга хаьттина тIаккха: «И ши «къи́ра́тI» хIун ба́рам бу?». Цо аьлла (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна): «Боккха ши лам санна барам бу иза». Бухарийс а, Муслим а дийцина иза.\nМуслима дийцинчу хьадисехь деана ду, жоп луш цо элира аьлла: «…цаьршинах уггар жиманиг Ухьуд лам санна бу».\nБухарийс иштта хIокху дешнашца а дийцина и хьадис: «Велла волчу бусалба стагана тIехь докъа ламаз даллалц а, иза дIавоьллина валлалц а цхьаъ цуьнца Iахь, иштта Iар дика хIума хиларх теша а тешаш, шена ме́л хиларга дог а дохуш, иза цигара юхавоьрзур ву шина «къи́ра́тI» барамехь ме́л хилла а болуш, хIора «къи́ра́тI» Ухьуд лам санна боккха а болуш. Ткъа оцу веллачунна тIехь докъа ламаз а дина, иза дIаволлале хьалха цигара юхавирзинчунна цхьа «къи́ра́тI» санна ме́л хир бу».\n• Абу ХIурайрас (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Делан элчано (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) элира аьлла:\n«Мила ву шух тахана марха кхобуш?».\nАбу Бакара (Дела реза хуьлда цунна) аьлла: «Со ву».\nЮха а хаьттина цо: «Муьлхарчо делла аш тахана мискачунна даар?».\nАбу Бакара аьлла: «Ас делла».\nКхин а хаьттина цо: «Мила вахана шух тахана цомгаш верг волчу зерате?».\nАбу Бакара аьлла: «Со вахана».\nКхин а хаьттина цо: «Мила хилла шух тахана велларг дIаверзош?».\nАбу Бакара аьлла: «Со хилла».\nТIаккха аьлла Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна): «И хIуманаш цхьана стагехь гуллур ма дац цкъаъа, иза ялсамани чу ваханий бен». Ибн Хузаймас дийцина иза, нийса хьадис а ду иза.\n• Кхин а аьлла Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна): «Цомгаш берш болчу зерате доьлхуш хила шу, велларг дIаверзо (тезета а, кешнашка а) доьлхуш хила шу, эхарт дагадоуьйтур ду шуна цо». Ахьмада а, Ибн Хьиббана а дийцина иза, нийса хьадис а ду иза.\n14.03.2012 = 21.04.1433\n И хьадис Хьакима дийцина, нийса ду а олуш. Имам ЗахIабийс а, Имам Ибнул-Мулаккъина а нийса ду аьлла иза. Шейх ал-Албанийс а нийса лерина иза.\n Тезета а вахана, цигахь докъа ламаз динчунна а, тIаккха дакъа дIадолла хьуш цуьнца кешнашка а вахана, цигахь иза дIадоллалц Iийначунна а бохург ду цуьнан маьIна.


Адама Султана Олхазаран сайт - "Лерам беш хьалагIатта мегаш хилар" Имам Нававий\nЛерам беш хьалагIатта\nКъинхетаме а, къинхетам беш а волчу АллахIан цIарца\nСан Дела атта де Ахь суна хIара, гIо а де Ахь суна, хIай Комаьрша верг!\nХIара жайна ду, Бусалба динан дикачу нехан лерам беш хьалагIатта мегаш хилар дуьйцуш, уьш базбеш гIатта мегаш ца хилар дуьйцуш.\nХастам бу АллахIана, вай бусалба динна тIе нисдина волчу, цул тIаьхьа вайна Шен комаьршаллийца дикаллаш а, даккхий ниIматаш а делла волчу, Шен комаьршалла массарна а кхачийна волчу, адамийн лерам а бина, кхечу кхолламна тIехь уьш даздина волчу, безчу нехан а, дикачу нехан а лерам бар вайна тIедожийна волчу, хьекъале болчу нехан лерам бар а вайна тIедиллина волчу, салам даларца ваьшна юкъахь маршалла даржор а вайна тIедожийна волчу, массо бусалба нехан хьакъ даздар а, цаьрца кIеда хилар а, цаьрца къамел мерза хилийтар а вайна тIедиллина волчу.\nАс хастам бо Цунна боккхачу хастамца, уггар цIенчу, уггар кхачамечу хастамца. Ас тешалла до АллахI воцург кхин Дела вац аьлла, Цуьнан элалла тIе а чIагIдеш, Иза цхьаъ хилар дIа а кхайкхош. Кхин а ас тешалла до Мухьаммад Цуьнан лай а, Цуьнан элча а хиларца, Цуьнан везархо а, Цуьнан доттагI а хиларца, Шен кхолламна юкъара Цо иза хаьржина хиларца; Цунна гергахь уггар везаниг ву иза, Цунна уггар лераме верг ву иза, адамашна юкъахь уггар кхачаме верг ву иза, уггар дукха Делах кхоьруш хилларг ву иза, уггар дика лекха хинволу АллахI вевзаш хилларг ву иза, АллахIан къинхетамаш а, Цуьнан маршаллаш а хуьлда-кх цунна а, массо пайхамаршна а, церан охIлунашна а, церан асхьабашна а, бисинчу массо дикачу нахана а.\nБакъдолуш, Лекха хинволчу АллахIа омру дина бусалба нахаца кIеда-мерза хиларца, Iилманан охIлун а, динан охIлун а лерам барца. Лекха хинволчо аьлла:\n﴾АллахIах тешаш болчаьрца кIеда-мерза хила хьо﴿ (Сурат "Ал-Хьиджр" 88 аят).\nЦаьрца дика хиларх а, церан лерам барх а ду цаьрца вист хилар кIеда-мерза хилийтар а, церан лерамана хьалагIаттар а, уьш базбарна а доцуш, йа ша гайтарна а доцуш, муххале а, вай ма-аллара, церан лерам беш хьалагIаттар. Оцу гIиллакх тIехь дIабахана хилла бу багарбина вер воцуш болу бусалба динан Iелам-нах а, дикаллин охIлу а, иштта кхиболу гIарабоьвлла болу нах а.\nТкъа, дикачу нахана хьалагIаттар - Iилманан охIлунна а, Iилма лахаран охIлунна а, шен дена-нанна а, кхиболчу дикачу нахана а – цунах лаьцна даьхкина ду дикка хьадисаш а, дIабаханчу дикачу нехан дешнаш а, Iелам-наха а, дикачу наха а лелош хилларг а, мегаш доцучу массо хIуманах ларлуш хилла болчу Iелам-наха лелош хиллачунах лаьцна дерг а.\nАс кхузахь хьахор ду лекха хинволчу Дала мукъа лахь – комаьрша а, къинхетаме а, къинхетам беш а волчо мукъа лахь – сайга цунах лаьцна кхаьчна хилларг, ас ца хьахош дитинчунна тешалла дан тоьар долччул. Ас хьахор ду пайхамаран хьадисаш а, хьалхалерачу Iелам-нехан хьекъале, нуьре дешнаш а. Ас хьахор ду цу дуккха а хьадисашца церан иснадаш, иштта дийцича даго тIелацарна герга долу дела, хаттамийн охIлу болчу Iелам-нахана дагахь Iамо атта а долу дела, делахь а ас дуккха а меттехь ца хьахош Iаддуьтур ду иснад, жайна дукха деха ца хилийта а, доьшуш волчуьнан кхидIа деша догдаийта а, юх-юха иснадаш дийцар бахьана долуш цуьнан кхунах дог ца далийта а; айса иснад ца дуьйцуш Iаддуьтуш дерг ас билгалдоккхур ду, иза дийцинарг мила ву а, массарна а доьвзаш долчу муьлхачу жайнахь ду а.\nХIара жайна шина декъехь ду:\nХьалхара дакъа: ХьалагIатта мегаш хилар гойтуш долу хьадисаш а дуьйцуш, Iелам-наха цунах лаьцна аьлларг а хьахош, цу хьадисех Iелам-наха къобал а дина, тешаллийна дало магийнарг а хьахош.\nШолгIа дакъа: ХьалагIаттар мегаш ца хилар хетадолуьйтуш долу хьадисаш а дуьйцуш, кхетаман охIлу болчу Iелам-наха церах лаьцна делла жоп а дуьйцуш.\nЦу шинне а дакъана юкъайогIур ю цхьацца Iилманан бакъонаш а, тоьлла пайданаш а.\nКомаьрша волчу АллахIера гIо лоху ас сайна, Цуьнгара аьтту а, нийсо а, нисвалар а доьху ас, Иза Шена луург дан ницкъ кхочуш ву, Шега дехначунна жоп дала паргIато йолуш ву. Комаьрша волчу АллахIана ду сан тIетовжар а, Цуьнан керахь бу сан болх а. Хастам а, баркалла а ду Цунна, аьтту Цуьнгара а бу суна, гIалатах ларвар а Цуьнгара ду.\nХьалагIатта мегаш хилар гойтуш долу хьадисаш а дуьйцуш,\nIелам-наха цунах лаьцна аьлларг а хьахош\nСуна дийцина, имам а, Iелам-стаг а волчу, шен Iилманца Iамал еш хилла волчу, дуьненах ларлуш хилла волчу Абу Iамр Мухьаммад бин Ахьмад бин Мухьаммад бин КъудамахI Ал-Макъдисийн – Лекха хинволу АллахI реза хуьлда цунна – кIанта Шейх Абу Мухьаммад Iабдуррахьмана – имам хиларна а, веза хиларна а, лараме хиларна а тIехь массеран а барт хилла волчу къедано – (цо аьлла): суна дийцина Абул-Iаббас Ахьмад бин IабдуллахI бин Iабдуссамад бин Iабдурраззакъ Ас-Суламий Ал-БагIдадийс а, Абу IабдуллахI Ал-Хьусайн бин Аби Бакр Ал-Мубарак бин Мухьаммад бин Йахьйа Аз-Забидийс а (цаьршима аьлла): тхойшинна дийцина дикачу стага, дуьненах ларлуш хилла волчу Шейха Абул-Вакът Iабдул-Аввал бин Iийса бин ШуIайб Ас-Сиджзий Ас-Суфийс, (цо аьлла:) суна дийцира Шейх Абул-Хьасан Iабдуррахьман бин Мухьаммад Ал-Музаффар Ад-Давудийс, (цо аьлла:) суна дийцина Абу Мухьаммад IабдуллахI бин Ахьмад бин ХьаммувайхI Ал-Хьамавий Ас-Сарахсийс, (цо аьлла:) суна дийцира Абу IабдуллахI Мухьаммад бин Юсуф бин МатIар Ал-Фарбарийс, (цо аьлла): суна дийцира Имам Абу IабдуллахI Мухьаммад бин ИсмаIил Ал-Бухарийс, (цо аьлла): суна дийцина Мухьаммад бин IарIарас, (цо аьлла): суна дийцина ШуIбас, СаIд бин ИбрахIимера схьа, Абу Умамат бин СахIл бин Хьанифера схьа, Абу СаIид Ал-Худрийгара схьа – Дела реза хуьлда цунна – цхьа нах реза хиллера аьлла, СаIд бин МуIаза – лекха хинволу АллахI реза хуьлда цунна – шайна дийр долчу хьукманна муьтIахь хила. ТIаккха иза хьавало бахийтинера, тIаккха иза схьавеара лергаш дехачунна тIехь. Маьждигана улло иза кхаьчначу хенахь, Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – элира (цаьрга): «ХьалагIовтта шайх уггар дикачунна – йа (цо элира) – шайн элана».\n[Оцу хьадисал тIаьхьа Имам Нававийс – Дала къинхетам бойла цунах – кхин а, шега кхаччалц долу шен ши иснад далийна Бухарин некъаца уьзза хьадис дуьйцуш. ТIаккха Муслимехула а, Абу Давудехула а, Насаийгахула а уьзза хьадис дуьйцуш диъ иснад далийна. Цул тIаьхьа аьлла Имам Нававийс – Дала къинхетам бойла цунах –:]\nИ хьадис нийса хьадис ду, нийса хиларна тIехь барт хилла хьадис ду, хIокху виъ Iелам-стага дийцина а ду – Бухарис а, Муслима а, Абу Давуда а, Насаийс а – шайн жайнашкахь, ас хьахийна долчу иснадашца. Цул совнаха, цу жайнаш тIехь долчу иснадашца дийцина ца Iаш, суна кхечу дуккха а иснадашца хезза и хьадис, ткъа ас хьахийначуьнца цхьаьна уьш хьахо кхин оьшуш дац.\nХьалагIатта магарна тешалла карийна Iелам-нахана – мухьаддисашна а, факъихIашна а, уьш боцучарна а – оцу хьадисехь. Цуьнца тешалла а деш иза магийначерах ву Абу Давуд - шен «Ас-Сунан» жайни тIехь и хьадис дуьйцучу хенахь цо аьлла: «ХьалагIаттарх лаьцна деана долчу хьадисийн дакъа». Цуьнца тешалла а деш иза магийначерах ву Имам Абул-Хьусайн Муслим бин Ал-Хьадджадж Ал-Къушайрий а, Абу Наср Бишр бин Ал-Хьарис Ал-Хьафи а, Абу Бакр бин Аби Iасим а, Имам Абу Сулайман Ал-ХаттIобий а, таллам барца а, билгал даккхарца а имам хиларна тIехь массеран а барт хилла волу ши имам Абу Бакр Ал-БайхIакъий а, Ал-ХатIиб Ал-БагIдадий а, кхин а Абу Мухьаммад Ал-БагIавий а, Хьафиз Абу Муса Ал-АсбахIаний а, иштта кхин а, багарбина вер воцуш болу.\nИмам Хьафиз Абу Бакр Ал-БайхIакъийс а, Абу Муса Ал-АсбахIанийс а дийцина шаьшшиннан иснадашца, Имам Абул Хьусайн Муслим бин Ал-Хьадджаджера схьа – «Ас-Сахьихь» жайна яздина волчу, Дала къинхетам бойла цунах – цо аьлларг: «Цхьа стаг кхечунна хьалагIаттарх лаьцна оцу хьадисал чIогIа нийса хьадис ца девза суна. И хьалагIаттар лерамана дерг ду, вазвеш дерг дац».\nАс (Имам Нававийс) бах: Имам Муслима чIогIа хаза кхачаме схьааьлла оцу шен доцца долчу дешнашца, вайна цу хаттарх лаьцна хаа лууш дерг, Дала Шен къинхетам бойла-кх цунах, Дела реза а хуьлда-кх цунна.\nИмам Абу Сулайман Ал-ХаттIобийс а, Имам Абу Мухьаммад Ал-БагIавийс а – Дала къинхетам бойла цаьршиннах – аьлла, шаьшшимма и Абу СаIидан хьадис дийцинчул тIаьхьа: «Цу хьадисо гойтуш ду нийсо еш волчу паччахьана хьалагIаттар а, мутаIелам Iелам-стагана хьалагIаттар а дика хIума (мустахьабб) хилар, иза вон хIума (макрухI) ца хилар. Хьадисашкахь деана долу, дика доцу хьалагIаттар и дика сифаташ шеца доцучунна хьалагIаттар ду. Хьадисехь деана долу Делан Элчанан – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – хIара дешнаш: «Шена хьалха адамаш могIанашкахь дIахIитта лууш волчунна...» - цуьнан маьIна – иштта лууш волчо нахана «дIахIийтта» аьлла омру дар ду, куралла а, вазвалар а бахьана долуш цо иза царна тIедожор ду».\nКаIб бин Малика – Дела реза хуьлда цунна – тоба дарх лаьцна дуьйцучу дехачу хьадисехь деана ду, цо аьлларг: «...ТIаккха со Делан Элча волчу вахара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна. Со маьждиг чуваьлча, цу чохь хиъна Iаш Делан Элча вара, шена гонах нах а болуш. ТIаккха суна доьхьал хьалагIаьттира ТIалхьахI бин IубайдиллахI. Сихонца тIе а веъна, соьга куьг а делла, со декъал вира цо. АллахIаца дуй буу ас, мухIажирунаш юкъара иза воцург цхьа а хьала ца гIаьттира суна, ТIалхьас сайна дина и (дика) хIума ас диц а дийр ма дац». ХIара хьадис нийса хиларна тIехь барт хилла хьадис ду, Бухарис а, Муслима а дийцина а ду, дуккха а кхечу некъашца (иснадашца) соьга къаьчна а ду, делахь а кхузахь уьш хьахор хьашт доцу дела ца хьахадо ас.\nДелах тешаш болчу нехан нана йолчу Iаишата – Дела реза хуьлда цунна – аьлла: «Делан Элчанан йоьIехь ФатIиматехь санна Делан Элчанан оьздангаллех а, гIиллакхах а тера оьздангалла а, гIиллакх а долуш цхьа а гина вац суна – Делера салават а, салам а Пайхамарна, Дела реза а хуьлда ФатIиматана. Пайхамар волчу иза чуяьлча, Пайхамара хьала а гIоттий, цунна барт а боккхий, шен метте охьахаайора иза. Пайхамар иза йолчу чуваьлча, цо а хьала а гIоттий, цунна барт а боккхий, шен метте охьахаавора иза». ХIара нийса хьадис ду, хIокху имамаша дийцина а ду: Абу Давуда а, Тирмизийс а, Насаийс а. Имам Тирмизийс аьлла: «ХIара дика (хьасан) хьадис ду». Цхьацца жайнашкахь цо аьлла долу иштта дешнаш а ду: «ХIара хьадис дика а, нийса а (хьасан сахьихь) ду». Ткъа хIара хьадис вай дуьйцучу хаттарехь уггар кхетаме тешалла (далил) ду.\nIумар ибн Ас-Саиба дийцина, шега иштта хьадис кхаьчна аьлла: «Цхьана дийнахь Делан Элча вара хиъна Iаш, тIаккха цунна тIевеара вакхоран хьесапца цуьнан хилла да. Цо шен духаран цхьа дакъа бухадиллира цунна, тIаккха иза охьахиира. ТIаккха цуьнан нана тIееара цунна, тIаккха цо иза шен духаран шолгIа дакъа буха а диллина, шен шолгIачу агIор охьахаийра. ТIаккха вакхоран хьесапца волу цуьнан ваша тIевеара цунна, тIаккха Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – хьала а гIаьттина, иза шена хьалха охьахаийра». ХIара хьадис иштта ша ма-дарра Абу Давуда дийцина, «мурсал» долуш, шен «Ассунан» жайни юкъара «ГIиллакх» цIе йолчу дакъана юкъахь.\nИбн ШихIаба дийцина: «Хьарисан йоI Умм Хьаким Абу ДжахIлан кIентан Iикриматан зуда хилла. Макка йоккхучу дийнахь бусалба дин тIелаьцна хилла цо, ткъа цуьнан майра Йемене ведда хилла бусалба дин тIе ца лоцуш. Умм Хьаким Йемене яхана тIаккха, шен майра бусалба дине кхайкха, тIаккха цо бусалба дин тIелаьцна. ТIаккха иза веана Делан Элча волчу – Делера салават а, салам а хуьлда цунна. Делан Элчанна иза вогIуш гича хазахетта, цунна доьхьал хьалаиккхина иза, ур-атталла дегIа тIе кхоьллина коч а йоцуш. ТIаккха Iикриматас «байIат» дина цунна». ХIара хьадис иштта дийцина Имам Малика, мурсал долуш. ХIара хьадис а, хIокухл хаьлха долу хьадис а, и шиъ мурсал делахь а, хIокху хаттарехь тешаллийна дало мегар долуш ши хьадис ду, хIунда аьлча дукхах болчу «фикъхIан» Iелам-наха аьлла: «Мурсал хьадис тешаллийна дало мегаш ду». Имам ШафиIийс – Дала къинхетам бойла цунах – аьлла: «Дукхах болчу хьадисан Iелам-наха ца магадо иштта хьадис тешаллийна далор, нагахь санна иза бен кхин тешалла дацахь». Кхин а аьлла Имам ШафиIийс – Дала къинхетам бойла цунах – хIара маьIна долу дешнаш: «Нагахь санна мурсал хьадис кхечу некъаца «муснад» долуш дийцина хилахь, йа мурсал долуш дийцина хилахь, цу хьадисехь дерг цхьаболчу асхьабаша аьлла а хилахь а, йа дукхах болчу Iелам-наха аьлла а хилахь, и хьадис тешалла хила мегар ду». Ткъа хIокху шина хьадисаца тешалла хила мегар долу бахьанаш долуш ду: вай хьалха дийцина долу хьадисаш а, жимма тIаьхьа вай дуьйцур долу Iелам-нехан дешнаш а. Ткъа, гIолий хууш верг лекха хинволу АллахI ву.\nАбу Давуда а, Насаийс а дийцина иштта хьадис: Абу ХIурайрас – Дела реза хуьлда цунна – аьлла: «Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – тхоьга къамел дора, тIаккха иза хьалагIаьттича тхо а хьалагIовттара, иза шен зударийн хIусамех цхьана хIусам чу воьдуш а гора тхуна». ХIара хьадис дикачу хьадисех ду.\nЗайдан кIанта Хьаммада дийцина: «Тхо Айуб волчахь а долуш, иза волчу Юнус веара. Хьаммада элира тхоьга тIаккха: «ХьалагIовтта шайн элана» - йа цо элира - «... вайн элана».\nХьанбалан кIантера Имам Ахьмадера схьа деана, иза волчу Абу ИбрахIим Аз-ЗухIрий веана хиллера аьлла, цуьнга салам дала. Ахьмад, шена иза гича, хьалагIаьттина хилла, цуьнан лерам бина хилла цо. Иза дIаваханчул тIаьхьа, Имам Ахьмадан кIанта IабдуллахIа хаьттина цуьнга: «Сан дада! Абу ИбрахIим жима стаг ву, ахь иштта и болх а би цунна, цунна хьала а гIаьтти хьо!?» Имам Ахьмада аьлла: «ХIай сан кIант! И санна долчу хIуманна тIехь суна дуьхьало ма йе. Iабдуррахьман ибн Iавфан кIантана хьалагIоттур вацара со?»\nАс бах: и Абу ИбрахIим – цуьнан цIе иштта ю: Ахьмад ибн Хьусайн ибн ИбрахIим ибн СаIд ибн ИбрахIим ибн Iабдуррахьман ибн Iавф – Дела реза хуьлда царна.\nАбу ХIишам Ар-РифаIийс аьлла: «ВакиI хьалагIаьттинера Суфйанна, тIаккха Суфйана инкарло йира цунна иза шена хьалагIаттарна. ТIаккха ВакиIа элира: «Со хьалагIаттарна инкарло йо ахь? Ахь айхьа ма дийцина суна, Iумар ибн Дийнарера схьа, Ибн Iаббаса – Дела реза хуьлда цунна – Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – элира аьлла: «Бакъдолуш, къежвеллачу бусалба стеган лерам бар лекха хинволчу АллахIаца лерам хилар ду». ТIаккха Суфйана цуьнан куьг схьа а лаьцна, шена юххе охьахаийра иза».\nМухьаммад ибн Ас-Солта дийцина: «Бишр ибн Ал-Хьарис волчахь вара со цкъа – Дела реза хуьлда цунна. Цхьана стага ван а веана салам делира цуьнга. Бишр цунна хьалагIаьттира, тIаккха со а хьалагIаьттира, делахь а цо ца гIаттайтира со. И стаг араваьлча, Бишрас соьга элира: «ХIай сан кIант! Ас хьо хьала хIунда ца гIаттийра хаьий хьуна?» Ас элира: «ХIан-хIа». Цо элира: «Шуьшиъ вовший вевзаш воцу дела, хьо хьалагIаттар со хьалагIаттар бахьана долуш хир долу дела. Хьайн цхьа а дегIан меже цхьана АллахIа доьхьа бен хьоьга меттах ца яккхийта лиира суна».\nАхьмадан кIанта Iабдул-Муъмина аьлла: «Абу ЗурIахI Ар-Розий – Дала къинхетам бойла цунах – Ибн ВарахI воцучунна цхьанна а хьала а ца гIоттура, йа иза воцург цхьа а шен метте охьа а ца хаавора цо. Суна гира цо цуьнца иштта гIиллакх лоцуш».\nИмам Абу Iабдуррахьман Ас-Суламийс аьлла шен «Накъосталлин гIиллакхаш» цIе йолчу жайни тIехь: «Шен вежарий тIебогIуш шена гича хьала а гIотту иза (гIиллакхе бусалба стаг), уьш охьаховшшалц охьа а ца хуу иза». ТIаккха иштта байташ ялийна цо:\nТхайн ваша тхайна тIевогIуш гича,\nХевшинчара сихонца хьалагIовтту тхо.\nМа ала ахь - «ма гIовтта цунна» -,\nСий долчара вовший дика лерам бо.\nХьафиз Абу Мусас дийцина шен иснадаца, Имам Абу СаIид Ан-Наккъоша аьлларг: «Баккъалла а болчу къонахошна а, Iелам-нахана а ца деза цхьа стаг шайна хьалагIаттар, Делан Элчанна – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – иза ца дезна дела. Делахь а, мегаш хIума ду нах вовшашна юкъахь хьалагIовттар».\nУьш дара хIинцца вайга гулделла долу хьадисаш а, имамийн дешнаш а, хьалагIатта мегар хилар гойтуш долу. Церан жамI дича вайна го, хьалагIаттар Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – ша шен сийлахьчу дегIаца лелийна хилар а, ансарашна цо цуьнца омру дина хилар а, шена а гуш цхьаъ хьалагIаьттича иза цунна тIетар а, асхьабийн тобанаша – Дела реза хуьлда царна – иза тайп-тайпана меттигашкахь а, хьолашкахь а лелийна хилар а. Цул совнаха, иза лелийна хилла ду хIокху Iелам-наха а, шайн заманашкахь нехан имамаш хилла болчу, хьадисан Iилманца а, фикъхI Iилманца а, зухIдаца а гIарабевлла хилла болчу. Уьш бу:\nАбу Бакр Аййуб ибн Аби ТамимахI Ас-Сахтайаний – сийлахь табиIий, гIараваьлла волу имам;\nАбу Суфйан ВакиI ибн Ал-Джаррахь Ар-Руасий – шолгIа табиIий, массеран а барт хилла волу сийлахь имам, Iилманийн да, дагахь Iаморан да, Iибадатан да;\nАбу IабдуллахI Ахьмад бин Хьанбал Аш-Шайбаний – гIараваьлла волу имам, имам хиларца а, сийлахь а, оьзда а хиларца а массера а барт хилла волу Iелам-стаг, шен Iамалшна а, дешнашна а, хьолашна а тIехь чIогIа тидам беш хилла волу Iелам-стаг;\nАбу Наср Бишр ибн Ал-Хьарис Ал-Хьафи – зухIдан да, захIид хилар тIехь а, оьзда хилар тIехь а массера а барт хилла верг, шен хенан уггар воккха захIид а, уггар воккха Iибадатан да а хилла верг; хьехо ца оьшуш девзаш ду, дийца ца оьшуш гIарадаьлла ду иза иштта хилла хилар;\nАбул-Хьусайн Муслим ибн Ал-Хьадджадж Ал-Къушайрий;\nАбу ЗурIахI IубайдуллахI ибн Iабдил-Карим Ар-Розий;\nАбу Давуд Сулайман ибн Ал-АшIас Ас-Сиджистаний – и лакхара кхоъ шайн заманахь хьадис-Iилманан уггар баккхий имамаш хилла бу, хьадис дагахь хаар цу хенахь цаьргахь а, кхин а цхьа кIеззиг болчу Iелам-нахехь а уггар лекхара хилла ду. Иштта хилла ца Iаш, Абу ЗурIахI шен заманахь уггар дукха хьадисаш дагахь хууш хилла ву, иза массарна девзаш а, хууш а хIума ду;\nАбу Сулайман Хьамад ибн Мухьаммад Ал-ХаттIобий – массеран а бирт хилла бу иза имам хиларна тIехь а, Iилманийн да иза хиларна тIехь а, таллам чIогIа бар тIехь а, бакъдерг лелош хилар тIехь а – и ша-дерг хууш, девзаш хIума ду;\nАбу Iабдуррахьман Мухьаммад ибн Ал-Хьусайн Ас-Суламий – тасаввуф-Iилманан да, ШафиIийн мазхIабан Iелам-стаг, имамаллин да. Имам хиларна тIехь а, Iилманаш дукха хиларна тIехь а, оьзда а, захIид а хиларна тIехь а, билггал Iилма шеца хиларна тIехь а массера а барт хилла верг;\nАбу СаIид Ан-Наккъош – шен заманан имамех цхьа имам а, шен хенахь къаьстина хиллачерах цхьаъ а ву иза;\nАбу Мухьаммад Ал-Хьусайн ибн МасIуд Ал-БагIавий – тафсиран Iилманехь а, хьадисан Iилманехь а шеко йоцуш хилла оьзда имам;\nШи Абу Бакр – Ахьмад ибн Ал-Хьусайн Ал-БайхIакъий а, Ахьмад ибн Iалий Ал-ХатIиб Ал-БагIдадий а – ши хьафиз, массери а барт хилла бу и шиъ имам хилар тIехь а, цаьршинан сийлахьаллийна тIехь а, хьадисан Iилма а, кхидолу Iилманаш а цаьршинна сов чIогIа девзаш хилла хиларна тIехь а, цаьршинан Iилманаш кхачаме хилла хиларна тIехь а;\nАбу Муса Мухьаммад ибн Iумар Ал-АсфахIаний – шен заманан хьафизех цхьаъ ву иза, церах цхьаъ хилла ца Iаш уггар сийлахьчу хьафизех ву иза, церан имамех цхьаъ ву иза, билггал Iилма а, къастам бар а, таллам бар а чIогIа долуш хилла ву иза.\nЛекха хинволу АллахI реза хуьлда царна массарна а, бусалба нехан массо Iелам-нахана а. Дала вай а, уьш а гулдойла Шен сийлаллин хIусамехь – ялсаманехь – Шен комаьршаллийца, Шен къинхетамца.\nШариIато вайна гойтуш ду, адамийн хIоранне а шен-шен лерам бан безаш хилар а, дикачу бусалба нехан лерам бан безаш хилар а, баккхийчу нехан а, оьздангаллин дайн а, Iилманан а, динан а дайн а сий дан дезар а, Iилма Iамош болчаьрца кIеда-мерза хила везар а, церан дола дан дезар а, дикаллин дайн а, кхетаман дайн а сий деш ларам бан безар а, бусалба нехан хьаккъаш а, бакъонаш а йазйеш, Iаламийн Эла реза хиларга догдохуш. Ткъа и ша-дерг дан дезар вай хIинццалц схьа дийцинчунна тешалла а ду, бух а бу. Нуьцкъала а, сийлахь а волчу АллахIа аьлла: ﴾АллахIа хIиттийна долу дозанаш а, хьаккъаш а даздинарг – дика ду иза цунна цуьнан Далла гергахь﴿ [Сурат "Алхьадж" 3I аят]. Кхин а аьлла лекха хинволчу АллахIа: ﴾АллахIан билгалонаш лерамца йазйар – бакъдолуш иза – дегнаш Делах кхерарх ду﴿. [Сурат "Алхьадж" 33 аят]\nIамир ибн ИбрахIима аьлла: «Абу Дардаа – Дела реза хуьлда цунна – Iилма Iамош болу мутаIеламаш шена гича, алара: «Марша догIийла мутаIеламаш!» Кхин а цо алара: «Бакъдолуш, Делан Элчано дикаллийца весет дина шух лаьцна».\nАбу Давуда дийцина, Абу Муса Ал-АшIарийс – Дела реза хуьлда цунна – аьлларг: «Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла: «Бакъдолуш, лекха хинволчу АллахIаца лерам хиларх ду къежвеллачу бусалба стеган лерам бар а, Къуръан хууш волчуьнан лерам бар а – дозанал тIех а ца волуш, дукха иза дIатесна а ца дуьтуш иза велахь – нийсо еш волчу паччахьан лерам бар а».\nКхин а хIара хьадис а дийцина цо: «Тхан жимачух къинхетам ца бинарг а, тхан воккхачуьнан хьакъ ца девзинарг а тхох вац».\nIамр ибн ШуIайба дийцина шен дегара схьа, цо а шен дегара схьа – Дела реза хуьлда цунна – Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – элира аьлла: «Вайн жимачух къинхетам ца бинарг а, вайн воккхачуьнан сий ца девзинарг а вайх вац». Тирмизийс аьлла: «ХIара дика, нийса хьадис ду». Ас бах: Имам Тирмизийс и хьадис нийса хилар билгалдина, иза цо ма-аллара дан а ду!\nИмам Тирмизийс дийцина, Ибн Iаббаса – Дела реза хуьлда цунна – аьлларг: «Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла: «Вайн жимачух къинхетам беш ца хилларг а, вайн воккхачуьнан лерам беш ца хилларг а, диканиг де а олуш, вониг ма де а олуш ца хилларг а вайх вац».\nАбу Давуда а, Муслима а дийцина Iаишата – Дела реза хуьлда цунна – аьлларг: «Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла: «ХIора адаман лерам бе цуьнан дозалле хьажже».\nШейх Абу Мухьаммада дийцина суна – лекха хинволу АллахI-Дела реза хуьлда цунна – шен иснадаца, Исхьакъ Аш-ШахIидийс аьлларг: «Суна гора Йахьйа Ал-КъаттIон – Дала къинхетам бойла цунах – малхбуза ламаз деш. Ша ламаз дина ваьлча иза дIатевжара шен маьждиган момсуран бух тIе. ТIаккха цунна хьалха дIахIоттара Iалий ибн Ал-Мадийний а, Аш-Шазакуний а, Iамр бин Iалий а, Ахьмад бин Хьанбал а, Йахьйа бин МаIин а, иштта кхиберш а. Цара цуьнга хеттарш дора хьадисах лаьцна, шайн когаш тIехь дIахIиттина а болуш, маьркIижа хан кхаччалц. Цо церах цхьаьнга а ца алара – «охьахаа» – уьш йа ховша а ца ховшара, цуьнан лерам беш, цуьнан дозалла бахьана долуш».\nИмам Абу Мухьаммад Ал-БагIавийс аьлла: «... кхин а мегаш ду паччахьо а, цуьнан метта волчо а шайн коьртехь, шайна уллохь цхьа стаг дIахIоттор, тIом болчу меттехь а, кхерам болчу хенахь а, хIунда аьлча ШуIбатан кIант МугIирахI хилла – Дела реза хуьлда цунна – Хьудайбийатехь тIом болчу дийнахь Делан Элчанан – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – коьрта тIехула, цунна уллохь хIоьттина Iаш, шеца цхьаьна тур а долуш, коьрта тIехь гIем а йолуш». ХIара Ал-БагIавийс – Дала къинхетам бойла цунах – аьлларг Iелам-нехан барт хилла хIума ду, и хьадис а «Сахьихь» жайни тIехь гIарадаьлла девзаш ду.\nХьалагIатта мегар ца хиларна тешаллийна далош долу хьадисаш а,\nIелам-наха церан маьIна деш делла жоп а.\nОцу хьадисех ду, Анаса – Дела реза хуьлда цунна – дийцина хьадис. Цо аьлла: «Делан Элчанал дукха асхьабашна везаш цхьа а вацара. Шайна иза гича цунна хьала ца гIовттара уьш, цунна иза ца дезий хууш». Имам Тирмизийс аьлла: «ХIара хьадис дика, нийса хьадис ду».\nКхин а оцу хьадисех ду, Абу Миджлаза дийцинарг: «Цкъа МуIавийа – Дела реза хуьлда цунна – аравелира Ибн Аз-Зубайр а, Ибн Iамир а волчу. Ибн Iамир хьалагIаьттира, Ибн Аз-Зубайр хиъна Iийра. ТIаккха МуIавийас элира Ибн Iамире: «Охьахаа! Бакъдолуш, суна хезна Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – олуш: «Нах шена дIахIиттина латта лууш волчо жоьжахати чохь шена меттиг дIалоцийла». Иштта деана ду хIара хьадис Абу Давудан жайни тIехь. Тирмизийс дийцинчу хьадисехь иштта деана иза: «МуIавийа аравелира, тIаккха IабдуллахI ибн Аз-Зубайр а, Ибн Сафван а хьалагIаьттира шаьшшинна иза гича. ТIаккха цо элира: «Охьахаа ший а! Суна хезна Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – олуш: «Нах шена дIахIиттина латтар дезаш волчо жоьжахати чохь шен меттиг дIалоцийла». Тирмизийс аьлла: «ХIара дика хьадис ду», цу хьадисан декъана цо цIе тоьхна: "Ца магор бахьана долуш, хьалагIаттар дика ца хиларан дакъа".\nКхин а оцу хьадисех ду Абу Умамата – Дела реза хуьлда цунна – дийцинарг: «Делан Элча – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аравелира цкъа, Iасана тIе а тийжаш, тхо хьалагIевттира цунна. ТIаккха цо элира: «Шу хьала ма гIитта, бусалба боцурш вовший базбеш хьалагIуьттуш санна». Абу Давуда дийцина иза.\nАбу Муса Ал-АсбахIанийс – Дала къинхетам бойла цунах – дийцина шен иснадаца, Абу Бакрата – Дела реза хуьлда цунна – аьлларг: «Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – элира: «Цхьа стаг ша хиъна Iачура кхечунна хьала ма гIоттийла».\nХIорш ду вайга кхаьчна долу хьалагIаттар ца магон хьадисаш.\nДоьххьаралерачу хьадисах лаьцна Iелам-наха делла жоп шина агIор ду:\nХьалхара жоп: Пайхамар – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – чIогIа кхоьруш хилла ша шен асхьабаша а, церал тIаьхьа богIу болчара а дукха тIех сов вазварх, цхьана кхечу хьадисехь цо ма-аллара: «Аш со дукха тIех ваз веш хеста ма ве, керста-наха Марйаман воI Iийса дукха тIех вазвина хесторе терра». Цундела цунна ца дезна уьш шена хьалагIиттар, делахь а уьш вовший хьалагIиттар ца дезаш ца хилла цунна, муххале а царна цхьаболчарна ша а хьалагIаьттина иза, цунна хьалха уьш а гIиттина кхечунна хьала, цо иза мегар дац аьлла духа а ца тоьхна, муххале а тIечIагIдина, омру дина – «гIовтта» - аьлла, СаIдана хьалагIовттарх лаьцна долчу хьадисехь деана ма-дарра. И ша-дерг ас довзийтира доьххьарчу дакъана юкъахь. Ткъа хIара жоп билгал, кхетаме жоп ду, жехIил стаг а, духьалаваьлларг а бен шех шек хир воцуш.\nШолгIа жоп: Пайхамарна а – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – цуьнан асхьабашна а – Дела реза хуьлда царна – юккъехь кхоччуш тIекаралла а, вовший дезар а, догцIеналла а хилла, хьалагIаттарца лерам бича сов дала хIума доцуш. Цундела, царна юкъахь хьалагIаттаран бахьана ца хилла, кхечарна юкъахь санна. Ткъа нагахь санна цераниг санна чIогIа юкъаметтиг йолуш ши стаг нислахь, цаьршинна хьашт дац вовший хьалагIатта.\nАмма шолгIа хьадис – дукхах болчу нахана марзделла и хьадис тешаллийна далор. Цу хьадисах делла долу жоп масийтта агIор ду:\nУггар нийса а, хьалхара а, уггар дика а долу жоп – кхидолу жоьпаш ца хьахийча а тоаме долу жоп – иза цу хьадисехь хьалагIатта ца магарна тешалла ца хилар ду. Вуьшта аьлча, цу хьадисан дуьххьала дIа билггал гуш долу маьIна кхидолу адамаш шена хьалагIиттар дезарх стаг вухатохар а ду, и хIума дезачунна боккха кхерам балар а ду. Цу хьадисехь хьахош дац хьалагIаттар мегаш хилар а, йа мегаш ца хилар а. Ткъа цу хьадисо гайтина долу дуьххьала дIа долу маьIна массера а барт хилла ду, и маьIна: чу вогIуш волчуьнан даг чохь нах шена хьагIовттар дезар мегаш ца хилар ду. Цундела, ца магийна дерг хьалагIовттар дезар ду, ткъа иза иштта хилча, цул тIаьхьа цунна тIехь дац хьалагIовттарга ца безам хилар а, йа иза дагадар а. Цунна иза дагахь а доцуш нах цунна хьалагIовттахь а, ца гIовттахь а, цхьа а къа дац цунна тIехь, бехк а бац цуьнга баккха.\nОцу хьадисан маьIна и вай хьахийнарг хилча, стагана хьарам ду кхиберш шена хьалагIовттар дезар, нагахь санна цунна иза дезахь – хьарам дерг дина цо шен дагца, нах цунна хьалагIевттинехь а, ца гIевттинехь а цхьа а башхалла а йоцуш. Цу хьадисо гойтуш долчу хьарамаллин гуо дезар тIе боьгIна бу, гIоттуш верг гIаттаро цунна беш цхьа а Iаткъам бац, йа гIатта мегар дац аьлла а дац цхьанне агIор. Цундела, хьалагIаттар мегаш дац аьлла, и хьадис тешаллийна далор нийса дац. Ткъа нагахь санна шегахь билггал Iилма доцучо алахь: «ХьалагIоттуш верг хьалагIаттар хIара стаг мегаш доцучунна чувожош долу бахьана ду, цуьнан дагчу хьарам хIума доуьйтуш долу бахьана ду» - вай цуьнга ала догIу: - «ХIара нийса хаттар дац, иза деллачунна жоп дала а оьшуш дац». Ткъа нагахь санна вай цунна пайденна жоп делча, вай цуьнга эр ду хьалха аьлларг: «Мегаш доцучунна чувожар цуьнга безам хиларца доьзна ду, цхьа а кхечу хIуманца доьзна дац».\nШолгIа жоп: билггал болчу имамаша, шаьш сийлахьаллин дай хилар тIехь хьекъаллалин дайн барт хилла болчу имамаша делла жоп ду – Абу Наср Бишр ибн Ал-Хьарис Ал-Хьафис а, Абу Сулайман Хьамад ибн Мухьаммад ибн Сулайман Ал-ХаттIобийс а, Абу Мухьаммад Ал-Хьусайн ибн МасIуд Ал-БагIавийс а, Абу Муса Мухьаммад ибн Iумар Ал-АсбахIанийс а – Дела реза хуьлда царна. Амма Абу Наср (Ал-Хьафис) делла жоп: суна дийцина Шейх Такъиййуддина – лекха хинволу АллахI реза хуьлда цунна – Абу Наср Бишр ибн Ал-Хьариса элира аьлла, ша цунна хьалха хIара хьадис дешча: - «Цхьа а стаг вацара царна Делан Элчанал – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – дукха везаш...» - : «Цунна ца дезна долу хьалагIаттар кураллийца доьзна дерг ду, вовший дезарца доьзна долу хьалагIаттар дац, хIунда аьлча Делан Элча – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – хьалагIаьттина хилла Абу ДжахIлан кIантана Iикриматана, кхин а ша вакхийна йолчу шен ненан майрачунна хьалха шен бедар а тесна аьлла а хилла цо: - «ХьалагIовтта шайн элана дуьхьал» - кхин а аьлла а хилла цо: - «Адамаш шена хьалха нисделла латтар дезначо...» - хьадисехь деана ма-дарра. Цундела, хьо шена хьалагIаттар дезаш волчунна цхьанна а хьала ма гIатта хьо». Иза ду Абу Насран къамел, амма Ал-ХаттIобийс а, Ал-БагIавийс а аьлларг вай дийцира цаьршингара схьа вешан иснадаца, цаьршимма аьлла хиллера аьлла: «И хьадис, нахана хьалагIаттарца омру деш, кураллийца иза царна тIедожош волчуьнах лаьцна ду». Амма Абу Муса – цо аьлла: «Оцу хьадисан маьIна цуьнан коьртехь нах латтар ду, паччахьашна хьалха а, гонах а латтар санна». Ткъа хIара Iелам-нах шайн заманийн Iилман-дай бу, цу хьадисан маьIна деш цхьатерра ду церан дешнаш, ас ма-дийццара. Ткъа дика хууш верг АллахI ву.\nАмма кхоалгIа хьадис – Абу Умаматан хьадис – цуьнан жоп билггалчу, дикачу шина агIор ду:\nЦу шиннах цхьаъ шина имаман Абу Бакр ибн Аби Iасиман а, Абу Муса Ал-АсбахIанийн а жоп ду. Иза иштта ду: и хьадис тешаллийна далор нийса дац. Абу Бакра аьлла: «И билгал хьадис дац, иза дийцинарш бевзаш нах бац». Ас бах: иза дийцинарш бевзаш нах ца хиларна тIекхета цуьнан маьIнаш тайп-тайпана хилар, ткъа цу шина хIумнах цхьаъ и хьадис заьIап хилийта тоьаш хилча, и шиъ ший а цхьаьнакхетта хилча муха хила деза иза?!\nШолгIа жоп: Оцу хьадисо ша гойтуш ду шена чохь долу маьIна а, кхечу хьадисийн маьIна а: бехке верг а, къа латош верг а вазварца хьалагIоттуш верг ву, цундела аьлла ду цу хьадисехь: - «Шу хьала ма гIитта, кхиберш вовший базбеш хьалагIиттар санна» - ткъа и хIума шеко йоцуш вон хIума ду. Ткъа дика хууш верг АллахI ву.\nАмма Абу Бакратан хьадис – цуьнан жоп а уьзза ши агIо йолуш ду: и хьадис дийцина волу Мавла Али Аби БурдахI вевзаш вац. КхоалгIа агIо хила а йогIу цуьнан жоьпана – иза цуьнан маьIна иштта хилар ю: хьо хьала ма гIатта хьайн ламазан меттара а, хьехаме ладогIа хьой охьахиинчу меттара а, иштта и санна йолчу меттигашкара а, хIунда аьлча ишттачу меттигашкахь кхечунна шен меттиг дIайалар а, кхиниг шел хьалхаваккхар а дика доцу дела, шен меттиг кхечунна дIа а елла, хьалха хиъна Iачура тIехьа валар а дика доцу дела. Оцу кеппара, и санна йолчу дикачу Iамалшкахь кхиниг шел хьалхаваккхар дика хIума дац, иза дика ца хилар вайн барт хилла хIума ду. Амма юучунна-молучунна а, иштта уьш санна кхийолчу дуьненан марзонаш тIехь а, дуьненан гIуллакхаш тIехь а кхиверг шел хьалхаваккхар а, кхечуьнан шел хьалхе йар а дика хIума ду, дикачу нехан билгало а ю иза, сий долчу нехан а, кхетаман дайн а гIиллакх а ду иза, цунах лаьцна доьссина а ду АллахIан дош: ﴾...(кхиберш) шайл хьалха боху цара, шайгахь чIогIо хьашт доллушехь﴿ [Сурат "Алхьашр" 9 аят].\nЦаьршинна юкъара башхалла хIара ю: АллахIана герга вуьгуш йолчу Iамалан хьакъ лекха хинволчу АллахIан хьакъ ду, цундела и хьакъ тIаьхьататта мегаш дац. Амма юург-мерг а, и санна дерг а иштта дац, хIунда аьлча цуьнан хьакъ цунах шех доьзна ду, цхьайолчу хенахь АллахIан хьакъ цу юкъа догIуш делахь а, цуьнан пайда а, цуьнан Iалашо а адаме йоьрзуш ю. И башхалла ас кхетош билгалйина шен тешаллашца а, цунна доьхьал догIучу хаттарца а – валар герга дахча елла хIума яарца кхоллалуш долчу – цуьнан жоп а, «Шархьул-МухIаззаб» жайни тIехь, «Тайаммум» дар дуьйцучу дакъана чохь. Ткъа хIара вай хьахийнарг тоьар ду кхузахь долчунна. Ткъа дика хууш верг АллахI ву.\nИштта хIара дара Сийлахь АллахIа суна хьахо атта динарг, яздан а, гулдан а суна Цо гIо динарг. ХIара яздеш сан Iалашо яцара хIокху хаттарна тешалла долу массо хIума схьагулдар, хIунда аьлча цу юкъахь нийса доцург а, кхетаме тешалла доцург а дуккха а долу дела, ткъа и санна долчунна тIехь хан яйъа ца оьшу, ас хьахийна долчуьнца тешош долу жоп хилча; цу тIехь Далла хастам бо ас.\nХIара дакъа дIадерзор ду вай шина байтаца, бакъболчу имамаша дерзоре терра. Абу Мусас – лекха хинволчу Дала къинхетам бойла цунах – аьлла хилла шен цхьаболчу бевзачаьрга:\nСо хьуна гIаттар – вайн Делор – хьакъ ма ду,\nХьакъ дитар нийсонца ца догIург а ма ду,\nХир вуй-те цхьа а, хьекъал дерг, кхетам берг,\nХьо шена гича ца гIоттуш хьуна.\nХIара жайна дIадерзор ду вай, бакъболчу имамийн Iадатца, хьадисан Iилма Iаморан дозаллех а, иза Iамош болчеран дозаллех а лаьцна долчу цхьацца хьехаме, тамашийна дийцаршца.\nСуна дийцина Имам Абул-Бакъоъ Халид ибн Юсуф Ад-Димашкъийс, шен хенахь хьадис дийцинарш бовзарца ша саннарг кхин хилла воцучу Iелам-стага – лекха хинволчу АллахIа къинхетам бойла цунах – Ахьмад Ал-Муродийс аьлла хиллера аьлла: «Абу ЗурIахI Ар-Розий гира суна гIенах – лекха хинволу АллахI реза хуьлда цунна – ас цуьнга элира: «ХIай Абу ЗурIахI! ХIун дина хьох АллахIа?» Цо элира: «Суна сайн Дела гира – нуьцкъала а, сийлахь а ву Иза – Цо соьга элира: «Абу ЗурIахI! Бакъдолуш Ас цхьа бер Сайна хьалха хIоттийча, омру а дой ялсамани дохуьйту; ткъа Сан лайшна суннаташ (хьадисаш) дагахьIамош лардина волчунна хIун дийр дара Ас?! ДIалаца ялсаманехь хьайна луъу меттиг!».\nКхин а аьлла хилла цо: «Суна гира Абу ЗурIахI кхин цкъа а гIенах, йоьалгIачу стиглахь малийкашца ламаз деш волуш санна, тIаккха ас хаьттира цуьнга: «ХIай Абу ЗурIахI! Малийкашца ламаз дар хIун бахьана долуш хилла хьан?» Цо жоп делира: «Ши куьг хьалаайдар бахьана долуш».\nХьафиз Абул-Бакъоа элира соьга: «Суна дийцира Хьафиз Абу Мухьаммада, олуш: «Суна дийцира Абу ТIохIир Ас-Силафийс, олуш: «Суна дийцира Абу Iалий Ал-Бурданийс, цо элира: «Суна хезира ХIаннад ибн ИбрахIим Ан-Насафийс олуш: «Суна хезира Абу Исхьакъ ИброхIим ибн Мухьаммад ибн Ахьмад Ал-КъаттIона олуш: «Суна хезира Абу IабдуллахI Iумар ибн Ахьмад ибн Исхьакъ Ал-IаттIора олуш: «Суна хезира Абу IабдуллахI Мухьаммад ибн Муслим ибн ВарахI Ар-Розийс олуш: «Абу ЗурIахI Ар-Розий вала герга вахана меттахь а волуш, иза волчахь вара со а, Абу Хьатим Мухьаммад ибн Идрис Ар-Розий а. Ас элира Абу Хьатиме: «Схьаволахь, цуьнга шахIадат даладайта хьожур вайшиъ». Абу Хьатима элира: «Абу ЗурIатах иэхь хета суна цуьнга шахIадат даладе ала, делахь а валохьа хьадис дуьйцур ду вайшимма, тIаккха иза хезча дага да а мега цунна шахIадат». ТIаккха со дIаволавелира, олуш: «Суна дийцина Мухьаммад ибн Башшара, олуш: «Суна дийцина Абу Iасим Ан-Набийла, олуш: «Суна дийцина Iабдул-Хьамид ибн ДжаIфара...» - эццахь тасавелира со хьадис тIехь, кхидIа дийца ца луш, суна иза цкъа а хаза а ца хезча санна, йа ас иза цкъа а деша а ца дешча санна. Абу Хьатим дIаволавелира тIаккха, олуш: «Суна дийцина Мухьаммад ибн Башшара, олуш: «Суна дийцина Абу Iасим Ан-Набийла, Iабдул-Хьамид ибн ДжаIфарера схьа...» - тIаккха тасавелира иза а, шена иза цкъа а хаза ца хезча санна, деша а ца дешча санна. ТIаккха Абу ЗурIахI дIаволавелира, олуш: «Суна дийцина Мухьаммад ибн Башшара, олуш: «Суна дийцина Абу Iасим Ан-Набийла, олуш: «Суна дийцина Iабдул-Хьамид ибн ДжаIфара, Солихь ибн Аби Iарибера схьа, Касир ибн Мурратера схьа, МуIаз ибн Джабалера схьа – лекха хинволу АллахI реза хуьлда цунна – Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – элира аьлла: «Шен тIаьххьара дешнаш иштта хилларг: «ЛаилахIа иллаллахI»...» - эццахь са араделира цуьнан, «хI» элп аьлла иза валарца, «ялсамане гIур ву» - аьлла долу дешнаш чекхдахале хьалха. Иза дара ши бIе кхузткъе шолгIачу шарахь».\nИмам Нававийс - Дала къинхетам бойла цунах - аьлла: "Хастам бу АллахIана, Цуьнан ниIматашна бан беззачул, Цо совдоккхуш долчунна хила беззачул. Цуьнан салават а, салам а хуьлда вайн элана Мухьаммадна а, кхечу пайхамаршна а, церан охIлунашна а, асхьабашна а, массарна а.\nЖайна чекхдели, алхьамдулиллахI!\nХIара жайна гулдина (яздина) со велира шоьта де чекхдолуш, Джумада Ал-Ула беттан 22 терахьца, 665 шарахь".\nЖАЙНИ ЮКЪАХЬ ДАЬХКИНЧУ ЦХЬАДОЛЧУ ДЕШНИЙН МАЬIНА ДАР\nАнсараш – Пайхамар – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – Мединате хIижрат дича, иза тIе а лаьцна, цунна гIо дина болу Мединатан бахархой.\nБайIат - бусалба наха шайна хаьржина волчу мехкадена муьтIахьаллийца чагIо яр.\nДика хьадис – (Iаьрбийн маттара цIе “хьасан”) нийса хьадисал цхьа дарж лахара хьадис. Хьукманна лело а, дийца а мегаш ду хIара тайпа хьадис.\nЗахIид – “ЗухIд” долуш верг.\nИмам – нах шена тIаьхьабозуш волу Iелам-стаг, Iелам-нахана юкъахь къаьсттина верг.\nИснад – хьадис дийцаран зIе.\nКъеда – кхелахо, бусалба динца хьукм деш волу кхелахо.\nМакрухI – ца дича дика долу хIума; ца дича мел а болуш, дича къа а доцу хIума.\nМурсал - табиIийчо “Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – элира” аьлла дийцина долу хьадис, шаьшшинна юкъахь волчу стеган цIе а ца йоккхуш.\nМуснад - Пайхамарна – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – тIе кхаччалц зIе йолу хьадис.\nМухьаддис – хьадисан Iелам-стаг, хьадисан Iилманаш девзаш верг, шен иснадаца хьадис кхечарна дIахьоьхуш верг.\n«Сахьихь» жайна – Имам Бухарин, я Имам Муслиман хьадисан жайна – Дала къинхетам боила царшинах.\nТабиIий – асхьабаш – Дела реза хуьлда царна – дIабевлча хилла долу чIор., асхьабаш ган а гина, цаьрца лелларш. (Кхин а хьажа "ШолгIа табиIий")\nФакъихI – фикъхIан Iелам-стаг, хьанал-хьарам къасторан Iилма (фикъхI) девзаш верг.\nФикъхI - Iибадат даран бакъонаш а, наха вовшашца лелош йолчу юкъаметтиган бакъонаш а толлу Iилма, хьанал-хьарам довзуьйту Iилма.\nХьафиз – Iелам-наха шайн жайнашкахь “хьафиз” аьлча царна лууш дерг: Iилманаш дагахь хаарехь къасттина хилла волу Iелам-стаг билгалваккхар ду; тахана цу дашца девзаш долу маьIна: Къуръан дагахь хуург ву.\nШейх – Iелам-стаг, Iилманехь лаккхара дарже кхаьчнарг.\n «Шена хьалха могIанашкахь адамаш дIахIитта лууш хиллачунна, жоьжахатехь шена меттиг хирг хилар довзийла». И хьадис маьIна цхьаъ а долуш, дешнаш тайп-тайпана а долуш дийцина Ал-ХаттIабийс а, Тирмизийс а, Абу Давуда а, Ибн Къутайбас а, Ал-ХIаравийс а, БайхIакъийс а «Алмадхал» тIехь.\n Схьагучу суьртехь кхузахь "ши куьг хьалаайдар" бохучунах лууш дерг - ламазехь рукуIе воьдуш-вогIуш а, кхоалгIа ракаIатана хьалагIоттуш а ши куьг айдар ду.


Керлачу агенталлин коьрте Киселев хIоттийна, шен Iалашонаш ларъеш ву Путин\nКиселев Дмитрий шен сурт даккхийта дlахlоьттина, Кремлехь доттагlаллин мидал еллачул тlаьхьа, Москох, Гlадужу-беттан 10, 2011\nМила ву Путина Владимира керлачу, йоккхачу Оьрсийчоьнан медиа-агенталлинна коьрте хIоттош верг? Киселев Дмитрийца дуккха а хIума ду - шех бIобулуш, юхахьара, вуно чIогIа Кремлехьа а хилар. Критикийн хьесапехь, цуьнца доцу цхьа хIума, иза журналист ца хилар ду. Оцу хьокъехь ю Маршо радион корреспондента Синделар Дэйзис язъйина материал.\nYouTube тIехь дуккха а нах хьовсуш болчу видеоклипа тIехь гуш ду Путинан Оьрсийчохь журналист мел хийцавала тарло. 1999-чу шарахь Путин Iедале вогIучу хенахь, Киселев Дмитрий телевизионан журналист вара, ондда, журнализмана а, пропагандина а юкъара башхалла евзаш.\nКиселев: «Журналист этиках къаставалур вац. Амма экранаш тIехь гуш болчу нахах журналисташ ала йиш яц. ХIунда аьлча, дукха хьолахь, уьш агитаторш бу.»\nЦул тIаьхьа 14 шо даьлча, Путин Кремлехь дикка чIагIвеллера. Ткъа Киселев, журналистах кIезиг хIума долуш ву. Алссам агитатор ву иза.\nКиселев: «Доноро санна цIий далар царна дехка деза. Некъан бохамехь уьш белча, церан дегнаш лаьттах дохка деза я дагон деза, цхьанненан дахар дахдан хьашт ца хиларе терра."\n59 шо долу Киселев ГIуран беттан 9-чу дийнахь керлачу, йоккха «Оьрсийчоь тахана» медиахолдинган коьрте хIоттийра. Хьалха хиллачу РИА Новостин метта хир ю иза. 110 миллион долларх йолу РИА Новости дIасахийцира Путина шен омарца, официала кепара, харжаш лахъярца дузу, аьлла.\nНагахь санна, Оьрсийчура хаамийн гIирсашна тIехьажархой РИА Новости дIакъовларна саготта хиллехь, царна кхераме хета, ВГТРКан директоран когаметта а, Путинна муьтIахь а волу Киселев керлачу хаамийн гIирсана урхалле хIоттор. Кiирнах цкъа арайолучу программехь, Кремлан цхьайолу, уггар шеконан политика яржош а, Малхбузе бехъеш а ву иза.\nКиселев хьакаман дарже хIотторах лаьцна хаам, цо, оьрсийн Iедалша къаьсттина сагатдечу, Украинерчу майданехь Европехьа болчу наха вовшахтоьхначу митингана уггар а вуон мах хадийначул тIаьхьа бира. ХIумма а доцчу хIуманна тIехула яьккхина гIовгIа йолуш санна дуьйцу цунах лаьцна Киселевс шен программашкахь.\nКиселев: «Майдан хIун ю? Украинин дегIан тIера жима тIадам бу. Паяльникца иза багийча, лазор бу. Лазор бу, амма валлал хIума хир дац. Амма, массо хIума политикан технологица хьекъале дича, йохъяларан тIадам гайтина, йоккхаечу куьзганна чухула гайтича - телевизион а, интернет а вуно дика оптика ю - ерриг пачхьалкх йолчуха сурт хIоттийча, тIаккха валлал хIума ду аьлла а хетало. Ма-дарра аьлча, майданал а чолхе ю Украина.»\nМиронюк Светлана куьйгаллехьа а йолуш, Оьрсийчохь уггар лоручарех яра РИА Новости. ХIинца цуьнан метта кхуллучу агенталлин коьрте Киселев хIотторехь, Iедалийн сингаттам го критикашна. Шен ма-хуьллу, Кремл Украинехь хуьлург каралаца гIертарал совнаха, Чиллан баттахь Сочехь хир йолчу Олимпиадех а пайда эца гIертачу хенахь хуьлуш бу и хийцамаш.\nМаршо радиоца къамел деш, Оьрсийчоьнан журналистийн Бертан инарла секретар хиллачу Яковенко Игора дийцарехь, цIеххьаша бинчу цу хийцамо Кремлан элитехь паника яцахь а, кхерам хилар гойту.\nЯковенко: «Иза барам а боцуш эвсаралла йоцу сацам бу. Хьекъалза а ю эр дара аса. ХIунда аьлча, Киселев Дмитрийс еш йолу пропаганда, гуш лаьтташахь, харцдерг дийцарца йоьзна ю.\nЦо майданах а, оьрсийн оппозицех а лаьцна дуьйцург, цIена аьшпаш бу. Цензура йолуш бен хила йиш яц иштаниг. Информацина монополи йолчу хенахь.»\nКремло бахарехь, керлачу органна тIехь хир ду, дуьненна оьрсийн политика йовзийтар.\nПутинан омаро бахарехь. Оьрсийчоь тахана – Кремло ахча латтош, ингалс маттахь хаамаш бечу агенталлех къаьсташ ю. Цунна Russia Today телевизиоона тIехь ду, «Оьрсийчоьнал арахьа йолу пачхьалкхан политика а, юкъараллин дахар а довзийтар.»\nРИА Новости агенттало, мелхуо а, шен Iалашонаш «сихаллехь, бакъ дийцарехь, политикан хьолаца а ца дузуш, шен хьажар хиларехь а» гора. Иштта, Оьрсийчоьнан Аз бохху радио маша а дIакъевлина Путинан омарца. Иза а Киселевн агенталлехь тухур ю.\nЦхьа шеко йоцуш, пачхьалкхан хаамийн гIирсашкахь мостагIалла гуш волчу Киселевс ГIуран беттан 10-чу дийнахь элира, РИА Новости агенталлин дукхах болу белхахой балхахь бита дегайовхо йолуш ву ша, аьлла. Делахь а, Яковенкос бахарехь, муьлхха а хаамийн агенталла хийцалур ю «Геббельс-амалехь» хаамаш бечу Киселевн урхаллин кIел.\nЯковенко: Муьтахь йолчу Миронюк Светланина а - хIуъа дийцича а, иза боккъалла а журналист ю - Киселев Дмитрийна а юкъахь йоккха башхалла ю. Евромайдан юьйцуш, сацийта аьлча а аьшпаш биттарна оскар кхаьчначу Киселевна шолгIачу дийнахь, вуно йоккхачу медиахолдинган хьаькаман гIант делла. Уьш вовшашца зIе йолуш хIуманаш ду.


Кесаева Элла (аьтту агIор)\nБесланехь хиллачу терактехь лазийначара мацалла кхайкхийна, Оьрсийчоьнан оппозицин политикца Навальный Алексейца солидаралла гойтуш. "Бесланан аз" юкъараллан комитетан куьйгалхочо Кесаева Эллас бина и хаам фейсбукехь. Цо билгалдаккхарехь, цуьнца цхьана мацалла хьега тIетайна Цирихова Земфира а, Ильин Борис а, Кесаева Зарина а, Кокоева Замира а.\nЧиллан-баттахь дуьйна Владимирскан кIоштарчу Покров гIаларчу номер 2 йолчу колонехь ву Навальный Алексей. БархI шо хьалхалерачу "Ив Рошен" гIуллакхна тIехула кхело набахтехь даккха кхо шой, ах шой хан тоьхна политикна.\nКхелан процесс харцонца йина аьлла, дIахьедина Европерчу адамийн бахконашкахула йолчу кхело.\nКолонехь волчу Навальныйн могушалла цIеххьана эша йоьлла. Зазадокху-беттан чакхенера схьа дуьйна мацалла ю цо кхайкхийна: лоьраш шена тIе ца битарна. Оппозиционеран агIончаша дийцарехь, "ледара" хьал ду цуьнгахь.\nОхан-беттан 10-чохь Москварчу Iилманчас-биолого Формозов Николайс мацалла кхайкхийра Навальный Алексейца цхьана.\nХIетахь дуьйна мацаллин акцех дIакхетта мел лахара а 30 стаг. Оьрсийчоьнан а, дуьненан а кеп-кепарчу гIаланашкара нах бу уьш - Владивостокера Вене кхаччалц,\nОцу юкъанна, Навальныйн федералан штабо дIахьедина, Охан-беттан 21-чохь политик маьрша ваккхар тIедожош, йоллу Оьрсийчохь, иштта Къилбаседа Кавказехь а цхьана акцеш дIахьуриг хиларх. Цул тIаьхьа Ростов гIаларчу Навальный штабан координаторан цIа баьхкинера полисхой.


Окаров Iийса. Хилларг-лайнарг диц ма лойла | ВАЙНАХ\n30.05.2019\tПроза, Статьи Оставить комментарий\nМаржа 23 февраль я1! Дала декъала дойла хьо терахь, Везачу Дала кхин вайнехан къомана ма гойтийла иштта дуьненан къемат. Къам дакъаза даккхар, лаххьийна, цхьана дийнахь, тухуш-1уттуш дийнна халкъ шийлачу 1ай махках даккхар, т1ехь-керахь долучул сов шен бахамах кхин х1ума схьаэца йиш йоцуш… Сатоссуш, бовхачу маттара, аганашчуьра бераш, баккхий нах, заь1апхой, зударий, хьошалг1а, я кхечу г1улкхашка д1аса боьвлларш шайн доьзалех ца кхоьтуьйтуш, дай-наной берех къестош, д1абигнера – масане бара уьш оцу йоьхначу 1уьйрана, ц1еххьана лакхара боданен, йочанен «стигла т1ехаьрцинарш»! Х1ара Нана-Дег1аста – ма цхьаьнггара а дайша т1амца-харцонца схьаяькххина а яцара, гуттар а д1аяккха г1ертачарна дуьхал леташ ларйина яра. Эзарнаш шерашкахь х1окху Кавказан лаьмнашкахь баьхнера дай. Йоккха харцо, г1ело яра т1ех1оьттинарг!\nХ1инца-ма цхьана дийнахь д1абаьккхира Даймохк. Доьхначу дийнахь лулахочо, я кхечо, дашца, я вуьшта шега далучу кепара дина г1о – накъосталла диц ца ло, дашца делахь а, г1уллакхца делахь а.\n…Шолохов Михаила, г1алг1азкхичо, оьрсийн сийлахь-воккхачу яздархочо, и Де новкъа деана хаьттинера: «Нохчий боцу Кавказ – и х1ун Кавказ ю?!» Ткъа кавказхочо Гамзатов Расула а аьллера, сапарг1атдаьлла: «1аьржа лаьхьа охьатекхна Кавказан лаьмнаш т1ера!» Мацах, ирахъухкучу нохчийн турпалхошна к1елара г1ант д1адаьккхинчуьн т1ехьенах хиллачух тера ду Расул а, 1едал хийца мосазза ло, кхетам а, синкхетаман 1алашонаш а «хийцалуш» болу поэташ, а яздархой а к1езиг бацара, тахана а болуш бу массо а къаьмнашна юккъехь… Ц1ераш хуьйцуш берш а бу, 1едал мосузза хийцало…\nТоххара, Советан 1едал долуш, оцу, вайнах бохийначу дийнахь, белхан коллективашкахь, «День Советской Армии» ду бохуш, божаршна зударийн ц1арах совг1аташ далар д1ахьора 1едало, стол х1оттош, маларца а даздора. Дог 1ийжара, дог долчуьн… Оьрсийн маттахь аьлча, «издевательство» яра и. Д1адохор хьахош дацара, хьайн чуьра ара ваьллачул т1аьха. Компартина лурйоьлла тема яра иза. Шен бехк т1елаца йоккха оьздалла оьшу, 1едал делахь – 1едална а, стаг велахь – стагана а… Х1инца, со а оцу хенахь хиллачу баккхийчу нахал воккха хилча, ойланаш йо аса оцу заманах а, х1инцалерачух а, сайн шерийн локхаллера охьа б1аьрг бетташ оцу гена д1аяханчу замане. Со цигахь, Семипалатинскехь вина ву, 1952-чу шарахь. Сан а ду дакъа оцу бохаман… Цкъа а дагара болуш бац вина мохк, г1енах, самах – са цигахь ду. Мацалла а ма ца гина, делахь а гича санна ойланехь лаьтта, дас-нанас и лайна дела. Цара, баккхийчара, цкъа а дицдеш дацара и «мацалла» олу инзаре, ирча, шийла дош. Къинхетамечу Аллах1а ларвойла бусалба а, кераста а, массо садолу х1ума а оцу дуьненан балех уггар боккхачу балех. «Адаман сонталла мацалло бен ца эшийна», – олуш хезна суна дешначу наха.\nДагадог1у, 23 февралехь дара иза, меташканаша совг1аташ а дина, тхо д1асадоьвлча, ц1авоьдуш «Отдых» олучу кафе чу ваханера со, цхьаъ эца. Арахь дог1уш т1еда ло а дара, шийла а яра – иштта де хиллачух тера дара, схьадийцарехь, вай дохийна де а. И кафе, Абубакаран ц1еношний, культпросвет училищений юккъехь, парк санна йолчу, жимачу скверехь лаьтташ яра. Наха «Стекляшка» олура цунах, цуьнан пенош куьзганан дара. чохь молуш 1аш цхьа сан хенара вайнехан кхоъ -виъ жима стаг вара. Суна букъ берзийна 1ачун, сирачу пальтона т1ехула охьа хецна, кач къайла боккхуш, 1аьржа месаш яра. Мехкан тезет долчу дийнахь молуш сакъоьруш лелачу вайнахах «1уьтанаш» ца аьлча, кхин ала х1ума дацара. Уьш кхетон аьтту бацара…\nД1адохоран бахьанаш историкаша теллина, кегийна охьадехкина Советан 1едал доха доладелчий, доьхначул т1аьхьий. Суна дица луург хьалха, Советан 1едал ч1ог1а долуш, со а, со санна Казахстанехь, я Киргизехь биначеран чкъурах лаьцна, тхуна т1ехь х1ун лар йитина оцу халкъан бохамо…\n1едалан меттигашкахь хьахон йиш цахиларх, халкъо шена юкъехь лелош бара оцу бохамах лаьцна генабовлаза болу дагалецамаш, Сибрехахь тиссаделла гергарлонаш – уьйраш хедаза яра. «Вай д1а х1унда дохийнера?» – бохуш долчу хаттарна цхьа болчара олура: «Валлахь, вай вовшийн керах леш ма-бара, вовшашна шаьлтанаш етташ… Обаргаш бу бохуш, тоьпийн хьокхий ги а туьссий, нехан бежанаш лечкъош, новкъахь дуьхьал буьйлуш, базара бог1учу суьйлишкара йохка йохьу х1ума схьайоккхуш, иштта кхин а, и тайпа зуламаш деш арабевлла дукха нах бара… Арме кхойкхуш кехат деача а обарг волура…» Иштта къамелаш дуккха а хуьлура.\nХ1инца боккха дагахьбаллам бу цаьрга ладег1на ца1аш, дуккха а хетта дезаш хиллера, д1аяздан дезаш хиллера. Т1ехьадедда дог1у хьекъал, т1ехьакхиа ца дуьтуш едда йоьдуш хуьлу жималла-къоналла х1ара дуьне кхоьлличахьана!\n…Нанас дуьйцура: «Вайн лакхахьа, Д1айхь, т1ом болчу хенахь, юьртана гонаха, басошца, хьуьнах а, обаргашна юьхкинчу «бумбанашна» т1ехь, сих-сиха ж1аьлеш, акхарой, нехан даьхний лелхара бохуш. Обаргаш а дукха бара. Юьртана гонаха салтийн ха дара, маь1-маь11ехь, къаьсттина некъаш т1ехь. Шайн бол-болчара а, вуьшта а, цаьрца г1уллакхаш долчу наха а, оцу обарг боьвлла лелачарна т1е юург а, герз-патарма а хьора.\nИштта цхьана буса, Д1айра (суна х1инца ц1ераш йицъелла, цхьаъ воцчуьн) обаргашна патармашший, юурггий эцна боьлхуш хилла. Хьалхара салтийн ха долчу т1екхаьчча, совцийна уьш, шу стенга доьлху, х1ун ю шун тускарш чохь, хоттуш.\nИштта, шуна юург йохьуш бог1у тхо аьлла, тускарш чуьра, т1ехула дехкинчу к1олдан-нехчан масех межарг, даьттан гуьмалг а, кхин а цхьацца сурсат д1аделла, х1орш дехьабовлийтина. Иштта шозлог1ча салтийн ха т1е кхаьчча а, иштта, шуна яа х1ума яхьа дог1а шаьш аьлча, салташа гали кегийча, патармаш гуча доьвлла.\nЦиггахь тоьпаш тоьхна хилла царна. «Пилмоташ йиттина юккъехула бекънера уьш. Орган чу кхиссина, халла карийнера, цхьа хан яьлча. Юьхьа сибатца бевзар болуш а ца хилла. Царех цхьанна, п1елгах датон мух1ар хилла, т1ехь 1аьрбийн йозанца диллина «Чамаммалаев» хьенех – аьлла ден ц1е а йолуш. Цунах бевзинера и к1ентий» – бохуш дуьйцура нанас и хилларг…\nЮха шаьш д1абохош, Д1айра охьа, г1аш, Шаройн-Органе машенаш т1е охьабуьгуш, т1еоьхуш т1еда ло а долуш, шайн нана меттара г1аттийна, ност лозуш, астаг1а ю бохура, шаьш го юккъе юьллина ялош яра бохуш, дуьйцура, иза салташна астаг1а йолуш хааеллехь, тоьпаш тухур йолуш яра, я тоьпан бух тоьхна, бердах, Орган чу хоьцур яра. Шайна гуш, шайн юьртахойн масех стаг, зудий дийра иштта. Юха, машенаш т1ебаьхча, Соьлжа-Г1ала охьакхачале, масех машен бердах а яханера, т1ехь «т1анк» аьлла доьттина адам а долуш, дуьйцура нанас.\nВай ц1а даьхкинчу хьалхарчу шерашкахь, Шуьйтара охьа ваьлча, Ч1ажа олучу, некъ инзарен болчохь, генна лахахь, автобусан корах тхуна, берашна гойтуш хуьлура баккхийчара Орган чуьра хьала къеда «полуторка» олучу машена 1аьржа чкъургаш. 1944 шеран 23 февралехь бохамна т1е хиллачу бохаман билгало – лар яра иза.\nТхан нанас олура: «Вай Берес дохийна…»\nИштта лелаш дара нахана юккъехь хабар, нохчий х1орда чу кхисса дагахь хилла хилар. Берия хилла бохура и дан дагахь хилларг. «Сталина хаьттина хилла, маса эзар бу нохчий, аьлла. Оццул бу аьлча, цо сацам бина: царех х1орангга а шина шайна пайда байтича, Советан 1едална боккха пайда хир бу, уьш бита беза», – хьахадора тхан нанас. Иштта легендаш лелаш яра. Шайн ц1ерапошта х1урда йисте а кхаьчна, тоннела чу йоьлла бода х1оьттича, шаьш боккъал а х1орда чу хоьцуш ду моьттуш, маьхьарий, белхарш девлера бохуш, дуьйцура… Кхин а цхьа план хилла бохура Берин – вайнах паромаш т1ехь Каспийн-х1орднах дехьа бохуш, немцойн ж1араш ехкина кеманашка бомбанаш еттийтина, доллу халкъ хи буха дахийта…\nТамашийна бу цхьадолчу адамийн кхетам. Цхьа бехк боцуш дийнна шен халкъ цхьана дийнахь дакъаза даьккхинчу оцу делан моста1чух, Сталинах тера хила г1ертарш а бара вайнахана юкъахь, юьхь-сибатца, духарца хилла а… Катаяма социйлехь т1ехуура и хенаро стаг, шозлаг1а ваьлла Иосиф Виссарионович. Цхьа «манкурт» вара-кх иза, Дала гечдойла цунна, шен цхьа кхетам хилла хир бу цуьнан а. Сих-сиха терадолчу мекхех, бухара д1аса дайн, лерина, куьг хьокхура цо. Тидам болчунна гуш дара и мекхаш цунна ч1ог1а деза хилар, уьш мух-муха а мекхаш дацара, уьш «Сталинан мекхаш» дара, лелар а тардина дара цуьнан, духар а: «защитни» басахь китель а, сталински олу лаба а. Ша г1алг1ашха вара и «двойник». К1езиг бацара нохчашна юккъехь «Сталин къонаха вара», – олурш а оцу 60 –70 шерашкахь, и д1абохоран 1азап лайначарех берш…\nХилла бохам-1азап дицделча, кхин а вондерг т1едаран кхерам бу, олуш ду.\n«Кто выстрелит в прошлое из пистолета, в того будущее выстрелит из пушки», – аьлла а ду. Цунах тера дуй-те вайна чубеана хиллачу шина т1еман балех дерг а, х1инца адамашца йолу юкъаметтиг а. Дала т1аьхье ийманехь-беркатехь йойла!\nНазад: Мусаев Сулиман. Дийцарш\nВперед: Тимбулатов Мовсар. Стихаш


Швеци -- маьждигна латийна цIе йойуш, Эскильтун, 25ГIу2014\nЭскильстун гIалин полицин векал волчу Францелл Ларса хаамийн гIирсашка динчу дIахьедарца, масех гIат долчу цIийнан хьалхарчу гIатта дехь динчу маьждиган корехула чу зуламхоша оьккхуйтург чохь йолу шиша кхоьссинера. Оцу сохьта яьллачу цIаро ламазан чоь алунех юьзнера, ткъа ламазна гулбеллачех пхеа стагана чевнаш а йинера.\nИ зулам динарш полицина цкъачунна гучубевлла бац, делахь а Iедалхойн шеко яц, цу талорна тIехьа лаьтташ берш ислам динна гома болу ницкъаш хиларехь а, и зулам Швецехь а, йоллучу Европехь даьржачу бусулбчаьрца цабезаман а, царех кхераран а хьарк хиларехь а.\nХууш ма-хиллара, Швеци кхечу Европерчу пачхьалкхашца дуьстича, шен мигранташца вуно схьайиллинчу а, либералечу а политикца къаьсташ ю. „Интерграцин политикан индекс“ цIе йолчу талламашкахь, хIора шарахь 25 Европерчу пачхьалкхашкахь мигрантийн хьал муха ду толлуш болчу, Швецино масех шарахь тIекIел хьалхара меттиг боккхуш бу, тIебаьхкинчу нахаца Iедалша лелочу юкъаметтигашкахь.\nЦигахь мигранташна Европехь уггаре а тоьлла хьелаш кхоьллина Iедало, еххачу ханна цу махкахь дIатарбала а, болх карон а, юкъараллин дакъа а хилла баха а. Амма тIаьхьарчу шерашкахь, Швецерчу бусулбачийн Кхеташонан куьйгалхочуо Мустафа Iумара дийцарехь, цу махкахь бусулбачу нахе цабезам алсам болуш бу.\nБакъду, и гIайгIане тенденци – бусулбачу нахе а, ислам дине а гамо юкъараллехь алсам ялар цхьана Швецин башхалла хилла ца Iа. Йоллучу Европехь а ду и тайпа сурт ган йиш йолуш. Масех бутт хьалха Берлинерчу цхьаьна маьждигах цIе тасса гIоьртира муьлш бу ца хуурш.\nХьастагIа Венехь бусулба ишкол схьаелла Iалашонца юттучу цхьаьна гIишлонан уьйтIа хьакхин корта биллинера цабевзачара. Францехь а, Италехь а, Белгехь а кест-кеста хеза, урамашкахь хиджабаш йоьххначу бусулба зударшна меттигерчу нахех болчу вуолелароша сардамаш даьхна бохуш. Интернет машанахь бусулбачеран агIор язйеш йолу гамонан постингаша-м ягарйина а вер вац.\nХIора а и тайпа зулам Iедалхоша цхьа а кIедалла а ца гойтуш, талла дезаш а, бехкенарш жоьпе озон безаш а хилар билгалдоккху вевзаш волчу Австрерчу бусулба дин талларан профессора Аслан Iаднана. Цуьнца цхьаьна амма цуо билгалдоккху, Европехь бехачу бусулбанаша а шайн лелар а, шайн Iадаташ а, шаьшна Iемина-марзделларг а хийца дезаш хилар. ХIунда аьлча европахойн кхетамашкахь и таханлераниг санна долу раздаьлла бусулба динан васт кхолладаларна цхьана доккхачу декъана шаьш бусулба нах а бу бехке.\nАслан Iаднан: „Нагахь санна вайна бакъ долу ислам дин европахошна гайта хаахь, боккъал а вайн Пайхамаран, Делера салам хуьйла цунна, Iадатехь иза хила дезаш ма-хиллара, тIаккха цхьа а стаг кхоьрур вац бусулба динах. Тахана вай нахана гойтуш долчу Исламах-м со а кхоьру, сан доьзал а кхоьру. Цундела боху ас: кхузахь исламофоби яц, муслимофоби ю. ХIунда аьлча, вай хIинцалца схьа европахошна гайтина дац ислам дин шен Пайхамаран гIиллакхашца а, Iатадашца а.\nВай и вайн дин ма-дарра дIагайтича, тIаккха и вайн дин дезар ду массарна а. ХIунда аьлча бакъдолу бусулба дин – иза юкъаралла кхиарехь дакъалоцуш ду. Иза юкъаралла шен кхиамашкахь совйоккхуш дин ду. Иза зовкха бу юкъараллина. Иза Iилма ду, кхиар а ду. Маршо а ю. Цундела бу вайна тахана хьалха лаьтташ боккха болх - бусулба динан бакъйолу юхь нахана дIагайтар, и юхь гучуяккхар.\nВайн ондачу, хазачу Iадаташна тIе а тевжаш, вайн заманан хьашташ а, хьелаш а тидаме а оьцуш, иза кхин дIа а кхиор. Кху вай дехачу юкъараллашка схьакхача дезаш ду вай, ваьш схьакхаьчнийла а хууш. „Хьовсийша, аьлла, юкъараллийна дIа а гойтуш, - тхо кхузахь ду, тхо схьакхаьчна, тхо кху юкъараллин цхьа дакъа ду“, аьлла. Цунах дозуш ду вайн Европехь хиндерг а.\nВай Iама деза ваьш вайга хеттарш дан а, вайн леламашна рефлекци ян. Вайн цхьаццадолчу Iадаташка хеттарш дан. Масала, вайн динца ду бохуш вай хIинцалца тIеэцна хилла зударшца йолу юкъаметтигаш хеттамашка яхка. Я вайн теологин хеттаршца тергалйан. Жоьпалле хила Iама деза вай“.\nВайн заманахь, бусулба нах, бусулба пачхьалкхе боху дешнаш дIо Шемахь а, Иракъехь а бусулба дин сийсаз деш, ша шех Бусулба пачхьалкхе а, Халифат а аьлла цIе а тиллина, дуьне а Iададо къизаллаш а лелош, уьш дозаллийца видеофилмашца интернетехула яржа а еш, лелачу тобанца цхьаьнадозаделла даьлчу хенахь, бусулбачийн вуно дукха къахьега дезар ду, шайн цIе а, шайн динах болу кхетамаш а уьш хила безачу тIегIане юхаберзо, аьлла тешна ву профессор Аслан.\nХIинцалца схьа иттанаш шерашкахь шаьш шайна цхьа гетто тайпа йолу кIошташ а кхуллуш, вовшашлахь бен уьйраш а йоцуш, ткъа бухарчу юкъараллийца дIаэн а, цаьрца дика а, вуон лелон а ца лууш бIеннаш эзарнаш бусулба нах Iийнехь, хIинца цу тайпанчу дахаран кепана меттиг ца бисна Европехь, аьлла хета цунна. И дахаран кеп шен орамехь дуьйна харц а, шаьшна бусулбачарна хазнесанна зенехь а хилар тиламе эцча-м муххале а.


ФСБ-но хаамаш бовзийтина, нагахь уьш гулбахь "арахьара агент" лара мегаш болу\nОьрсийчоьнан федералан кхерамазаллин сервиса тептар тIечагIдина, пачхьалкхан къайле йоцу, амма Оьрсийчоьнан кхерамазаллина дуьхьал пайда эца таро йолчу хаамех лаьцна. Гезгмашин-беттан 29-хь аьлла хан хIоттийна долу оцу хьукматан омра арадаьлла пIераскан дийнахь нормативан-бакъонийн актийн порталехь.\nЦу тайпа тептар кхоллар билгалдаьккхина дара "арахьарчу агентех" лаьцначу 2020-гIа шо чекхдолуш тIеэцначу низамна тIехь бинчу хийцамашца.\nОцу тIетохарца а догIуш, нагахь леррина оцу тептарца богIу хаамаш лахьош хилахь милла а Оьрсийчоьнан махкахо я кхечу пачхьалкъхан махкахо декхарелахь ву юстицин министралле дехар дан, ша "арахьара агентийн" реестрна юкъатохьара аьлла. Нагахь цо иза ца дахь, иза чуволла кхерам бу.\nФСБ-н ларарехь 60 пункт ю, шайна юкъахь кху кепара ерш а йолуш:\nТIеман-политикан хьал муха хила мега аьлла Ӏилмане диллина хиндерг схьадийцаран хаамаш;\nГерз а, армин терахь а, полицин а, Талламан комитетан тIеман талламан органаш а, прокуратан а, цIе йойъу тIеман дакъаош а иштта дIа кхин а дIатарделла меттигех лаьцна хаамаш;\nэскаран а, тIеман дакъойн а, органийн а герз а, хIоъа-молха латточу меттигех лаьцна хаамаш;\nОьрсийчоьнан махкахоша тIеман гIуллакх дарх лаьцна хаамаш;\nэскархойн а, церан доьзалех а болу хаамаш;\nэскаро оьцучух – сурсатех а, бечу балхах а, эскарийн хьашташ кхочуш бечу балхах - лаьцна хаамаш, шайна юкъахь цкъа бенна эскарна оьшург йоьхкина я гIуллакх динчарах лаьцнарг а долуш хаамаш;\nшина кепара пайда эца мегар долу суртасаташ эцарх лаьцна хаамаш;\nэскаршкахь низам лардарх а, цигахь лаьттачу моралан а, психологийн а хьолах лаьцна хаамаш;\nФСБ-но а, тIеман Талламан комитето а толлучу армехь хилла зуламаш талларх а, церан жамIех а лаьцна хаамаш.\n2020-чу шарахь "арахьарчу агентех" лаьцначу низамехь хийцамаш бира, цхьацца адамаш "арахьара агентех" лаьтта реестр кхолла. Цкъачунна оцу реестрна юкъатоьхна стаг вац. Иттаннаш Оьрсийчоьнан махкахой дIаязбина бу кхечу реестре – "Зорбан гIирсаш – арахьара агенташ".


Мила ву турпалхо?\nОьрсийчоьнан турпалхочуьнан орден "Дашо Седа".\n1988-чу шеран гурахь шуьйра даздеш дара Украинера цхьацца кIошташ Германин эскарх маьрша яьхна 45 шо кхачар. Щорс гIаларчу даздаршка кхайкхинера цигахь тIемаш бина ШолгIачу Дуьненан тIеман Нохчийчуьра ветеранаш, коьртачу декъана Шелан кIоштара бахархой.\nЦу хиламах лаьцна дийца редакцино Украине хьажийнера со. Щорс вуно хаза Iалам долуш гIала хиллера. Сих-сиха шайн сурт даккхийта дIахIиттара 45 шо хаьлха цхьаьна тIемаш бина ветеранаш.\nМало йоцуш церан сурташ дохуш воллучу сан тидам цхьана хIуманна тIебахара. Сурт доккхуш хьалхарчу могIарехь а, юккъехь а хила гIерташ хуьлура накханаш дIалаьцна орденш а, мидалш а йолу цхьа нах. Царна юкъахь бацара, Щорс маьрша яьккхинчул тIаьхьа дукха хан ялале шаьш Сибрех хьовсийча, шайн мидалш дIакхиссина болу нохчий.\nАмма царал а юьстах вуьйлуш вара лохачу дегIехь волу цхьаъ бен бIаьрг боцу цхьа стаг. ТIейоьхна басаяьлла шира плащ а, лелийна мачаш а, коьртахь тиша фуражка а йолу иза ларамаза нисвелла аьлла хеталора, эскархойн кителш йоьхна накха хьалха тоьхна хьийзачу цу тойнан кхечу декъашхошка юкъахь.\nИза сайна нийса ца хетарна, тIе а вахана, схьавоьлла, дIахIотта кхуза хьалхха, аьлла, цхьаъ бен йоцу нуьда дIа а яьккхина, белшаш тIера дIатесира ас цуьнан шира плащ.\nСуна хьалха лаьтташ вара накха дIалаьцна йолчу орденашна тIехула оьллина дашо седа болу Советан Союзан турпалхо.\nСурт даккхина ваьлча юьста ваьккхира со оцу стага. "Хьо цецваьллачух тера дара сан седа гина, амма сан ойланца и лаьтташ болу нохчийн кIентий бара хьуна баккъалла а болу турпалхой", - элира цо соьга.\nИ стаг дагавера суна, Оьрсийчоьнан турпалхочуьнан хьалхара цIе талларх лаьцна таллам беш.\nХууш ма хиллара, Советан пачхьалкх йоьхначул тIаьхьа Оьрсийчохь юкъаяьккхира Оьрсийчоьнан Федерацин Турпалхо цIе. И цIе тиллар уггаре доккха совгIат лоруш ду Оьрсийчохь.\n26 шо хьалха Охан-беттан 11-чу дийнахь Оьрсийчоьнан президентан Ельцин Борисан указаца (№ 384) Оьрсийчоьнан Федерацин турпалхочуьнан цIе тиллира Осканов Суламбекана.\nИнарла-майор а, тIеман пилот а, Липецкерчу пилотийн говзалла лакхайоккхучу центран куьйгалхо волчу Оскановс Чиллан-беттан 7-чу дийнахь шен дахар дIаделира, хIаваэхь доьхна МИГ-29 тIеман кема гIалана тIе ца дожийта.\nАмма тамашийна дерг дара цуьнан хIусамнене дIабелла дашо седа номер 2 тIехь йолуш хилар. Иза муха нислора? Уггаре хьалха Оьрсийчоьнан турпалхочуьнан цIе тиллинарг Осканов ву, амма дашо седа белларг шолгIа ву иза?\nСоветан Сюзан турпалхо Николай Антошкин тIеман хIаваан ницкъийн буьйранча хилла ву 1989-1993-чу шерашкахь Москох тIеман гонехь. Цунна хетарехь, Оскановна уггаре хьалхара дашо седа ца бала сацам бинарш бара Оьрсийчоьнан куьйгалхой.\nОскановх хьалха турпалхо ца хилийта бахьана карийнера Ельцинан гонна Оьрсийчоьнан №1 турпалхо дийна хила веза аьлла.\nЦу кепара Осканов юридикан бух тIехь хьалхара турпалхо хиллехь а, хьлхара дашо седа белларг вара иза кхелхинчул тIаьхьа цхьа бутт ах бутт сов баьлча, "Мир" станци тIехь 311 де-буьйса а даьккхина, космосера лаьтта цIавирзина волу космонавт Крикалев Сергей.\nЦунна турпалохочуьнан цIе елира Оскановна еллачу Охан-беттан 11-чу дийнахь, амма тIаьхьо арадаьккхинчу указца (№ 387).\nОьрсийчохь официалан кепара хьалхара турпалхо лоруш ву космонавт Крикалев. Иза нийса ду аьлла хетачу комментаторша ца оьшу, боху цу хаттарехь политика леха. Политика хиллехь Осканов гIалгIа а воцуш нохчо хила везара цуьнца харцо лело, аьлла хета царна.\nМухха делахь а, интернетехь хьалхара тарпалхо лохуш, масала, Google схьагойтург ву Осканов Суламбек.\nТаханлерчу денна, Оьрсийчоьнан турпалхо ву аьлла, билгалваьккхина ву 1031 стаг. Царна юкъахь ву 19 нохчо. Царах 10-на трпалхочуьнан цIе елла, кхелхинчул тIаьхьа.\nНохчех хьалхара Оьрсийчоьнан турпалхо ваьлла 1996-чу шарахь нохчийн тIемалоша вийна волу Оьрсийчоьнан Iедалша Хьалха-Мартанан кIоштан администрацин куьйгалхо хIоттийна хилла Эльмурзаев Юсуп.\nВийначул тIаьхьа Оьрсийчоьнан турпалхочуьнан седа беллачарна юкъахь ву иштта Нохчийчоьнан президентан даржехь хилла Кадыров Ахьмад-Хьаьжа а, Теркйист кIоштан куьйгалхо хилла Завгаев Ахьмад а, Веданахь вийна волу полисхойн тобанан хьалханча хилла Ямадаев Джабраил а, 1996-чу шарахь нохчийн хьалхара тIом боьдуш нохчийн тIемалоша вийна Веданан администрацин куьйгалхо хилла Загаев Амир а, кхин берш а.\nДийна а волуш, Оьрсийчоьнан турпалхо цIе елла ву нохчех 9 стаг. Царна юкъахь ву Нохчийн Республикан администрацин куьйгалхо Кадыров Рамзан а, парламентан спикер Даудов Мохьмад а.\n"Оьрсийчоьнан турпалхо" цIе тиллина Шемахь вийначу пилотана\n„Вай дохийначу хенахь“


Алсултанов Мусан Перпетуум Мобиле\nМарсхьокху-бутт 18, 2013\nНохчийчоь --Алсултанов Муса, механик, тешна ву ша цкъа ца соцу мотор кхоьллина бохучух, Соьлж-ГIала, 16Мар2013\nШа шена гΙора доккху, цкъа а соцур а боцу мотор - эзар шерашкахь дуьйна адамо сатуьйсу Перпетуум Мобиле - кхолла араваьлла механик ву Нохчийчохь. Цо ша кхоллина боху и инзаре Ιаламат.\nАлсултанов Муса Нохчийчохь ша санна "тамашеначийн" гонашкахь вевзаш стаг ву. Ша кхоьллинчу гIирсийн авторалла чIагIдеш елла патенташ а ю цуьнан.\nХIинца Мусас йинчу моторо ток схьало ша «юучул» дуккха а алсам. Болх бан цунна оьшург йоккха хIума яц, ткъа арало оцу моторо 11 киловатт.\nМаршо Радионо цхьа шо хьалха дийцира Алсултановх лаьцна. Цо мотоциклан моторан меттана баллон чохь тIетIатаIийна хIаваъ леладарх лаьцна дара тхан дийцар. Ткъа хIинца ша бина мотор кханенна гIирс бу, боху Мусас.\nАлсултанов: «Тахана бензинан мотораш лелабо вай, вовшахъхьекхалуш аьчкаш а ю цу чохь. Онда болх бу цо бан безарг. Кхоьссина, тIера массо а и чалхаш дIайохуьйту ахь. 220 вольт луш болу мотор хIоттабо церан меттана. Заводехь йинчу генераторна жимма хийцамаш а бой, иза хIоттайо. Оцу моторца 500 ватт ницкъ болу стогар а латийра, шиъ дурмашина а латийра оха. Иза итт сов килловат хуьлу ерриг. И мотор хIоттийча, айхьа йоккхуш ток хуьлу хьан. Белхан меттигаш а хуьлу. Ток йохка а йиш хуьлу. 11 килловатт ток ло цо».\nАлсултанов Муса тешна ву ша Ньютонан ницкъ Iалашбаран низам дохийна бохучух. И низам тоххарехь ширделла, цундела ша санначара и харцдеш болх бо, бийр а бу, боху механико.\nАлсултанов: «Цкъа далахь, хIаваан мотор бича, гира вайна Ньютонан низам духуш. И низамаш тоххарехь дохо дехаш ма дара. Ньютона ша а ма гайтина шен заманал хьалха лаьттина физикан низамаш бакъ доцийла, цо а ма дохийна кхечеран низамаш. Пифагоран а, кхечеран а.\nХIара дуьне хьийзаш ма ду. Тахана цуьнан бу корта, кхана - хьан бу, юха - сан бу. Даима а «церан» низамашца, массо а хьехархо, говзанча лелаш ву. Иза нийса ма дац. Нийса дIадоьлхуш ма дац вай. Дуьххьара парусникаш девлира, юха - Iаьнара тIехь бира мотор. Оцу юккъехь хIавао лелориг бинехьара, Iаьнан мотор оьшуш а бацара хьуна...\nМегар ду. Iаламан маьIданаш чекхдовлахь хIун дан деза вай? Юхадуьйладала деза вай? ХIора хIуманна шен-шен хан ма ю. ХIара нийса доцург нийса дац бохуш, дIагIерта деза-кх. Ша-шена болх беш болу мотор а бу сан кеста гIарабоккхур болуш. Иза хьовза кхин хIумма а дац. Латийчхьана, дIаваха мегар ду кху дуьнентIехула. Иза соцур а бац. Шиъ бу оха кечбеш. Цхьана кIиранах девр ду тхо. Мел болу гIирс а болуш бу тхан, цкъачунна иза къайле ю…».\nШайн агIор физикан говзанчаша цхьанна а кепехь тIе ца оьцу Аслултанов Муса санначара хьоьгу къа . Шайн Iилман низамийн гуранел арабовла йиш яц церан. Цундела Нохчийчоьнан Iилманан академин вице-президента Дадашев Райкома ишшта дуьйцу оцу «тамаше» нахах лаьцна.\nДадашев: «…Бак чу хи а доьттина, цу чуьра охьадогIучу цо генератор хьовзор ю. Цо тIаккха хи хьаладоккхур ду. Ишшта проекташ а яра. Ас боху, 300 шо хьалха францойн Iилманан академино, цкъа а соцуш боцу мотор бина боху хIума талла кхин тIеоьцур дац, аьлла сацам бина. Схьаеъначу мотора тIехь, гIалат каро а, цунна тIаьхьакхиа, къахьега деза Iилманчийн. Ницкъ Iалашбаран низам диллинчулла тIаьхьа, гуш ма ду и мотор бан йиш цахилар. Суна хазахета и нах болуш. Цара къа а хьоьгу, шайн интеллект хьала а йоккху».\nАлсултанов Муса санна «тамаше говзанчаш Нохчийчохь дуккха а бу. Я Iедалера а , я цхьанггера а гIо а ца доьхуш, шайн Iалашонна тIегIерта уьш. Теша лаьа, гIалаташкахула, Iама а Iемаш, цара, цхьа доккха инзаре делларш дийр ду, Iилман низамаш а херцош.\nЦкъа а соцур боцу мотор


Ловца боаккхача хана деча гIалатех -\nЛовца боаккхача хана деча гIалатех\nСага моллагIа дикахетар хилча, е цунга моллагIа цхьа хIама кхаьчача, е цунна совгIат делча ловца боаккхаш оамал я вай. Цул совгIа, вай геттара дукха ловцаш доах саг ваь ди хилча, саг йодаш-йоагIаш моттиг нийсъелча е сага тIадувха барзкъа ийцача. Из саг дега кхоачарах мел ва дукхагIа а чIоагIагIа а доах вай цунна ловцаш. Ловцаш дахар а, сага дикахетаргдар алар а дикагIйолча оамалех оамал я. Цунна ловца баккхарца хьагучадоаккх вай из воашта дукхавезаш хилар а, цунна дикадар хилар ловш воаш хилар а. Из мел дола хIама дика да, амма уж ловцаш доахача хана наха къамаьлагахьа гIалаташ ду. Хийла доагIаш дола дош нийса ца оттадеш дехьа-сехьа доаккхаш нийслу. Царех цхьадараш хьоахадергда вай.\nСага тIаювха хIама ийцача, е книжка яздича е из ваь ди дале из даькъала вувцаш доахача ловцашкахьа ду наха дукхагIа гIалаташ. «Дала даькъала долда хьа книжка», «Дала даькъала долда хьо ваь/яь ди», «Дала даькъала долда хьа барзкъаш» оалаш нийслу вай. Саг ваь дии, цо яздаь книжкеи е моллагIа кхы кара хьаяь хIамеи даькъала хулаш хилац. Саг мара вац даькъала хулаш. ДIахо, сагагара дIа мел ийккхача хIамах даькъала хийла аьнна алар харцахьа да.\nУж аз къовларгашка хьачулаьца ловцаш доахаш хилча «Дала беркате/пайдане долда хьа книжка» ала деза. ХIаьта саг ваьча денца даькъала вувцаш хилча, из ваь ди ца а дувцаш даькъала «Дала даькъала волва/йойла хьо» ала деза. ТIадувха баркъа е кхыйола хIама яле «Ираз долаш, дега товраца лелайойла Iа, беркате хийла» ала деза. Саг ва даькъала вувца везар, из ваь ди дац, е цо хьаяь хIама а яц. Цу мо долча ловцашкахьа кхы а да наха деш гIалаташ, уж дIанийсдар вай декхар да, вай къаман мотт цIена а нийса а хургболаш.\nЦхьавола саг, Iа ше даь гIалаташ белгалдича е дIанийсдича из лоа ца луш гIаръеш, мухаш яй яппарашъеш, е йист ца хулаш дIавода. Цхьаволчо баркал оал, ший гIалат дIанийсду, тIаккха из кхыча гIалаташ дечарна а хьалхдоах нийсагIдар дIаоалаш. ЦаI-шиъ мара деце а гIалаташ цхьацца доаккхаш вай дIадоахаш хилча вай мотт хьацIеналургба. Массаза дийца, леладаь дош дита хала-м хул, дале а, сага безам хилча цо хьа ца деш, Iома ца деш хIама дисац. Безамца дувзаденна да деррига.\nОсобенности благоустройства села →


Нунуев Сайд-Хьамзат Махмудович — Урок 95\nНунуев Сайд-Хьамзат Махмудович вина 1952-чу шарахь Казахстанехь Голубиновка — олучу юьртахь. Шен дай баьхначу махка цӀа вирзинчул тӀаьхьа, дешна МахкатӀерчу юккъерчу школехь. 1968-чу шарахь Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан хьехархойн институтан историн факультете деша воьду.\nИ чекхъяьккхинчул тӀаьхьа доьшу Орджонокидзе-гӀаларчу юьртбахаман институтан экономикин факультетехь. Белхаш бина школехь, партийни органашкахь, Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н Лакхарчу Советан, Российн халкъан депутат лаьттина. ТӀаьхьарчу хенахь жигара дакъалаьцна тайп-тайпанчу юкъараллин-политикин, культурин организацийн балхахь.\nШколехь доьшуш волуш дуьйна а вара Сайд-Хьамзат литературица уьйр-марзо йолуш. 1983-чу шарахь арайолу яздархочун дуьххьарлера книга — «Малха тӀехь хьоькхнаш» цӀе йолу дийцарийн гулар. Цул тӀаьхьа цо арахецна масех книга: «Даймехкан мукъамаш», «Гезгамаша», «Йилбазан оьмар», кхин а. Прозехь бина ца Ӏаш, Нунуев Сайд-Хьамзата болх бо драматургехь а. Нохчийн къоман театрехь кхиамца хӀиттийна цуьнан пьесаш: «Лулахой», «Дела воцург, накъост воцуш».\nЦул совнаха, Нунуев Сайд-Хьамзата къахьегна нохчийн къоман хилларг, цуьнан истори толлуш, оцу декъехь масийтта киншка арахеца а ларийна иза. Яздархо, публицист, историк волу Нунуев Сайд-Хьамзат шен кхолларалло зазадаккхаран муьре кхаьчна.


Замано артбаза лазам… Замано дастаза дог…\nЦхьамма къайлах хаам бича санна (я омра, дехар), цхьа ц1аьххьана, юккъехула йолало и дийца. Т1аккха дуьйцу, соцунг1а йоцуш, юкъахъяккхарна кхоьруш санна. Дуьххьара дуьйцуш санна дуьйцу – лерина, доггах, къурдашца. Къурдашца… Дуьйцу х1окху дуккха а шерашкахь цу генарчу (дицдазчу, лозучу) шеран февралан дийнах. Гуттар а - февралан деношкахь… Массо а - февралан…\n- И де т1екхаччалц ч1ог1а хаза лаьттира: малх хьаьжина, чан а яьлла, лол тосу к1архашца, юткъачу бедаршца мегаш. Амма, цу 1уьйрана дарц хьийзо долийра…\nХьажах1отта тхешан дец1а яхана яра со карарчу жимчу йо1аца – Мадиница. Цу буса бала буссу аьлла, мовлад ешийтина охьадийшинера тхо.\nБала-м буссуш хиллера. Ч1ог1аниг…\n…Сатоссуш къиза етта йолийра не1. Дера чулилхинчу салташа, дукха маса аратиссина, юьртан майдана лаьхкира тхо. Цигахь студебеккерш яра тхо вокзале д1адига кечйина.\n…Сихаллахь катоьхна декъазчу йийбарца тхан нанас машен т1е хьалакховдийра жима йо1… Х1инца санна доцуш, эхь-бехк ч1ог1а дара. Дай, девежарий, баккхий нах болчохь бер караоьцуш, тергалдеш дацара нанас…\n…Салтийн маьхьарий, тхоьга даза деанчу вуоно цецдахаррий, сихделла леларрий – дерриге вовшахъийнера…\n…Йо1 йоьлхура. Дагах чекхбуьйлура цуьнан шийла мохь, со йоцчунна цхьанна а хезаш боцу, цхьа а хезачохь воцу мохь. Массаьрга а цхьатерра деанчу воно цхьанна а бала ца кхочуьйтура йоь1ан…\nКъемат дар-кх. Дуьненан къемат.\n…Массо а хьалаваьлла д1атийча, бодашкахь куьйган эшара цхьана галешна юкъара озийна яьккхира йо1…Сан дагах-м цхьа кийсаг яьлла хир яра…\n…Гарт-гарт, гарт-гартнехь йоьдура шалон. И саца мосазза сеци, хьала а буьйлуш, велла а, вала воллуш а стаг вуй хьуьйсура салтий. Декъий чукхуьссура.\n…Йо1 г1ийла яра. Амма, цуьнан г1елалла, ялаяллар ца гора. Хетарг, кхоьрург цхьаъ дара: цхьана лааме дирзинера – цу декъийн новкъахь ца йисичахьана, боьхачу керстанна караяхана, къийгийн, ж1аьлийн даар ца хилчахьана, сачохь цу Сталинан «дикане» д1акхаьччахьана… лаьттан кийра ерзо йиш хилчахьана…\nДала къинхетам бира…\nЦигахь цхьана к1анта шен нана д1аюллуш долийначу кешнашка ерзийра Мадина…\nБахьна - ма ч1ог1а, г1алат - ма доккха,\nЖ1аьла а ца лоллучу 1уьйрана лахка,\nБажа санна махках,\nТа1зар - ма къиза цу «коьртачу беж1уьн»..?\nХаттарша (жоп доцчу) «т1ехкхуьйсу» кийра,\nГ1елалло (йист йоцчу) делхадо дог…\nКог баккхаза, Гитлерна к1айчу говрахь дуьхьалъидда, я, мотт 1амаза,халкъана ямарта хилла?.. Я..? Мича бахьаница, х1ай синойн къу..? Муьлхачу законан муьлхачу статьяца дохийра и малик ахь шен махках, шен ненан некхах, шен аганах?\nМуьлхачу лахьтано эцна-те хьан дег1,\nЦа теша, ца теша, боьха дег1\nЛахьтано т1еэцна аьлча,\nЯмарт са стиглано\nКхобур ду аьлча,\nДег1ан чарх 1уьллуш го\nКъийгаша, ж1аьлеша ка етташ, це етташ,\nДера са уьдуш го цу некъан бохалла…\nДоьхна де, дохийна, къахьдина де. Шен сих даьллачу синан цуьрг дег1ах къастарна кхоьруш, къахьбеллачунна т1е а къахьбина некъ баьхьана нана, хьан собар, собар… «Х1ай Дела!..» - аьлла, мохь тоьхна, кхайкха бехк лоьцуш, галешна юкъа1ийдина и дег1ан цуьрг доггах маракъовла, барт баккха, некхе охьа – т1аьххьара там бан а… шелбеллачу мара, лилхинчу балдашка, баьссачу некхе…\nСтигланаш йилхича а, латтанаш-м лилхича а… хьан къина, нана..!\nЙоккхачу стеган дагахь-м - х1инца а теза цу 1уьйрана хьийзо долийна «дарц»… Х1инца а тедаза (къардаза) лерехь - цу дукхашерийн, дукхашерийн г1айг1ано (г1овг1ано) йоь1ан аз…\nЗамано артбаза, артбаза лазам…\nЗамано дастаза, дастаза дог…