ДIадига йиш яц дита\n"Кавказ.Реалиин" корреспондент хилира немцойн "Югендамт" олучу, къаьсттина кавказхой кхоьручу берийн бакъонийн гIаролхойн цхьахйолчу декъан хIусамехь.\nБерлинан кIоштарчу магистратуран дийцарш дIахьочу хIусамчохь паргIат ду. Берашна тIехь Iуналла латточу пачхьалкхан Югендамт (Jugendamt) олучу организацин ши белхахо а кечамаш беш ю рогIерчу доьзалан гIуллакх листа. Телефон чохь хан йойуш го, къамел гочдан валийнарг а.\n42 шо долу Нохчийчуьра Австри кхаьчна Асуева Зарема ю хIинцца схьакхача езаш шен берашца.\n"Тахана дуьххьара цхьанакхетар ду тхан, – дуьйцу Югендамтан Штефан цIе йолчу белхахочо "Кавказ.Реалии" порталан корреспонденте. – Полицера сигнал кхаьчна тхоьга, цундела ненаца а, берашца а къамел дан дохку тхо, берашна кхерам буй-те зуьйш".\nШтефана дийцарехь, ши кIира хьалха АсуевгIеран хIусамехь цхьа скандал иккхина. Зудчун а, хIусамден а дов даьлла, оцу тIехула майрчо йиттина хIусамнанна.\nПолици кхайкхина хилла зудчо, цул тIаьхьа ший а лаьцна дIадигина хиллера полицин декъе. Цигахь берийн нанас латкъамаш бина хилла, кест-кеста етта шена берийн дас, цуьнгахьарчу Iазапех ша яккхахьара аш аьлла.\nМасех де даьллачул тIаьхьа полицино дихкина хIусамдена зудчунна герга ваха а, шен берашца иза ехачу хIусаман неIсагIех вала а.\nХьенан неI етта Югендамто\nНемцойн Iедалшца а догIуш, хьехархой а, берашца болх бечу муьлхачу хьукматан белхахой а декхаре бу, нагахь берашна тIехь къизалла лелош меттиг хаалахь, Югендамте информаци дIакхачо.\nМасала, нагахь бер школе дегIа тIехь Iаьржа таммагIаш долуш, йа наб тоанза, йа беркъачу духарца деана, йа агрессица хаалахь.\nТерго йо беран ишта, нагахь тийна-тапъаьлла иза делахь а, могушаллина арз цо дахь а, цIахь бан беллачу балхаца ларош дацахь а. Ден-ненан бала боцуш санна туьду цара и хьал.\nТIехьожучу органаша талламаш болабо, нагахь лакхахь хьахийначех шайга информаци кхачахь. АсуевгIеран доьзалехь санна, боьлхий гIуллакх толлу цара, хеттарш до берийн хьехархошка, лулахошка, дега-нене, шайга берашка а цхьана. Доьзалехь ницкъбеш хилар тIечIагдахь, Югендамтан белхахоша, полисхой а, берийн психологаш а улло а бохий, доьзалшкара бераш дIадоху.\n"Цкъа хьалха бераш тхайн организацин бюро дIадуьгу оха, йа лерина царна кечйинчу юкъараIойле. Нагахь и бер кхо шо а кхачанза делахь, оццу дийннехь оха тхайн базехь билгалбаьхначу кхечу доьзалшка дIало уьш ханна лелон. Цхьана кIиранера 8 кIиране кхаччалц бохург санна леладо цара и бераш. И бохург хIун ду, оццул хан оьшу тхуна хьал зен: гIоле ду и бераш шайн бакъболчу дега, нене дIадалар, йа керлачу доьзалехь дита догIу.\nАмма дукха хьолахь, юкъарчу хIусамехь дIатардо оха бераш. Цигахь социлан белхахойн а, психологийн Iуналлехь хуьлу уьш", - дийцира Штефана.\nШайн балхах лаьцна гонах дуьйцуш дуккха а кеп-кепара мифаш а, кхераме хабарш делахь а, ма-дарра аьлча, оцу организацин коьрта Iалашо - берашна токхо латтор ю, ткъа и токхо хуьлийла дац шен доьзалехь бен элира Штефана.\n"Цундела и бер дегара, ненера схьадаккха интерес яц тхан, интерес ю тхан, оцу доьзалера бер схьадаккха хIуьтту бахьанаш дIадахар", - боху цо.\nКъиза майра, амма берашна дика да.\nОцу юкъанна схьакхочу Асуева Зарема а шен 14 шо долчу йоIаца а, 8, 9 шераш долчу шина кIантаца а. Горгачу стоьлан гонах охьаховшу бераш цхьа эсала. Стоьл тIехь лаьтташ стоьмаш, марзолгаш, хиш ду. Юучух кхета олу Югендамтан белхахочо, амма цхьа а тIе ца кховду.\nШтефана а, цуьнан коллегас а доьху Зареме шена а, цIийндена а юкъахь хиллачух дийцар. Зудчо дуьйцу, кест-кеста шен цIийнда шех летарх, иза моха йогIуш хиларх а, шен нах цо лоруш бацарх а.\nАмма боху цо, бераш Iаламат дукха деза цунна, церан дола а дора цо. Кхелан сацамца сан цIенна герга ван цунна дихкинчул тIаьхьа, нейтрале территори тIехь шен берашца марзо оьцу цо боху Заремас.\n"Со дуьхьал яц. Вон майра иза хиларх, берашна ледара да вара бохург ма дац", - боху цо.\nБакъду, берийн деца берта яха дагахь яц Зарема хIинца а, кхеле кехат чуделла цо, шена гергавар майрчунна кхи а эхашарна дIадахдар доьхуш.\nДен а, ненан а барт ийгIича, хьоьгахь муха хьал лаьтта аьлла, шега хаьтиича: "Тхо долчахь цкъа а ца летара тхан да ненах. Даим а тIе мохь хьоькху цо, стресс ю сан ден, цундела ду иза", - дуьйцу 14 шо долчу Иман цIе йолчу церан йоIа.\nМалхбузехь Къилбаседа Кавказерчу бахархойн доьзалш бохаран коьрта бахьанаш ду – стрессаш, даймахкахь тIеман шерашкахь лайна Iазапаш, халонаш, керлачу меттигехь Iиттало адаптацин халонаш а. ТIеман халонаш а, Iедало хьийзор а лайначу доьзалшна хала ду хийрачу махкахь маьршачу дахаре берза. Бан болх цахилар, мотт цахаар, хилла чевнаш бахьана долуш и мотт Iамо ницкъ цатоъна меттигаш а нисло, социалехь контакт цахиларо а валаво конфликте. Ткъа оцу барт бохаран тешаш хуьлу бераш.\n"Ма хьеха тхуна, муха даха деза. Цул а ахчанца гIо дейша"\nТIаьххьарчу заманчохь Iаламат дукха бу Къилбаседа Кавказерчу доьзалшкара бераш схьадаьхна меттигаш. Бу царлахь Дагестанера а, Нохчийчуьра а, ГIалгIайчуьра а схьабевлла нах, оьрсий ца бийцича а.\nМа-дарра статистикан терахьаш хууш дац, хIунда аьлча, Къилбаседа Кавказан регионашкара баьхкина мухIажирш Европехь Оьрсийчоьнан бахархой санна дIаязбо.\nНохчийн диаспорашка сих-сихха хаамаш кхочу, Югендамтах Iиттабелла, гIо доьхучу дайшкара, наношкара. Даим а бохург санна, ахчанца гIо хуьлу цара доьхург, лаьцначу адвокате кховдо а, шаьш лаьцначу петарх дала а олий.\nМасала, ши кIира хьалха Австрехь дIатарвелла вехачу цхьана нохчийн жимчу стага шен махкахошка видеокхайкхам баржийра, чохь ваха петарх дIадала ахча доьхуш. Цо дийцарехь, Югендамтан белхахоша бераш дIадаьхна цуьнгара, чохь Iачу хIусамах дала ахча дац аьлла.\nШа петар ма-лецци, пачхьалкхо бераш схьалур ду шена аьлла хета цунна. Бакъду, хIусам цахилар - бахьана дац бераш схьадаха. ТIаьхьа гучу ма доллура, кхи а цхьа бонг проблемаш хуьлу цигахь.\nТаро йоцчу нахана санна, Iедало хIусамах дала а, хене вала а луш долу ахча тоаме хила декхар дара царна, амма леррина ситуацин терго йича гучудолу, дайшна-наношна кхачош долу социалан гIо берийн хьашташна хьажош цахилар. Хьолаллина, йа цхьа шайн марзделлачунна духкуш хилар гучудолу.\nНисло, болх беш боцу дай маларе боьрзуш, йа ахчанах ловза буьйлало, доллу жоьпалла берийн нанна тIехь а дуьтуш.\nОьрсийчоьнан диаспорашлахь лелаш цхьа дог шелден легендаш ду, берашна тIехь Iуналла латточу органан белхахой бехк-гунахь боцчу нехан хIусамаш чу а лелхаш, гуш бахьана а доцуш, бераш дIалехьош бу бохуш.\nМасала, Австрехь меттигерчу бахархошлахь болчу цхьана осалчу жигархоша а гIо дира, цу кепара доцург даржорехь.\nИшта, масех шо хьалха, цхьахволчу жигархочо дайшлахь а, наношлахь а дийца даьккхира, Югендамтан белхахоша дIадохуш ду нохчийн бераш, хIунда аьлча, церан "стигалан басахь бIаьргаш а, уьш кIайчу аматехь а бу" бохуш. Ткъа, цара дийцарехь, бераш доцчу меттигерчу доьзалша доггахь тIеоьцу ишта бераш.\nДоккхачу декъанна Къилбаседа Кавказерчу регионашкара доьзалш оьхучу берашна леринчу дешаран центрехь болх беш хиллера и долийна зуда ша.\nЦентр кхио, шоръян Iалашонца Iедало хьажон ахча даарна бехке а йина, тIаьхьо таIзар дира цунна.\nАмма цо тIаьхьадитина эладиттанаш Оьрсийчуьра бахкинчу, дIааьллачух тешаш болчу дуккхаъчийн коьртехь дисина.\nМатериалан автор "Кавказ.Реалиин" корреспондент Мамсуров Аслан


Шемахь кеста машар хир болучух тера дац\nJordan -- UN-Arab League peace envoy for Syria Lakhdar Brahimi speaks to the media during his visit to the Al Zaatri refugee camp in the Jordanian city of Mafraq, near the border with Syria, 18Sep2012\nШемахь марсабевлла боьлхучу тIемаша сагатдойту дуьненах дог лозучийн. Бен-башха хуьлийла дац цигара хьал нохчашна а - 150 шо сов хьалха, оьрсаша гарадаьккхича, нохчийн къоман цхьа дакъа даха сецна мохк бу Шема. Кеста машар буссур болучух тера дац цигахь.\nШемара хьал машаре дIалиста, аьлла, Цхьаьнакхеттачу къаьмнийн\nорганизацино оцу махка хьажийначу геланчин Ал-ИбрахIими Лахдарин\nШемарчу Iедалца а, гIаттамхошца а хьалхо хиллачу къамелаша кIезиг дегайовхо юьтура оцу махка паргIато кхочур ю бохучух.\nХIинца цо, и чолхе хьал атта цхьана хорша доьрзург цахилар гойтуш, дIахьедар дина. Деношкахь Цхьаьнакхеттачу къаьмнийн организацехь, Шемара хьал дийцаре деш, цигара сурт довзийтира Ал-ИбрахIимис пачхьалкхийн векалшна.\nАл-ИбрахIимис зорбанан хьостанашкахула Iора даьккхира къаьмнийн векалша дина жамIаш.\nАл-ИбрахIими: "Шемара хьал чIогIа кхераме хиларан цхьа а шеко яц. ХIора денна чIагIлуш ду цигара ледара хьал. Юккъерчу Малхбалера а, дуьненаюкъара а машар талхабал кхераме ду Шемара хьал".\nШемарчу Iедало юьйцу реформа тоьар яц гIаттамхой тебан, элира Ал-ИбрахIимис кхин дIа. Гергарчу заманчохь а и аьтто бер бу аьлла а ца хета цунна. Делахь а, ша гонахарчу пачхьалкхех дага а волуш, хьожур ву шега далург дан, жимма хан яьлча, дика жамIаш долуш, чаккхе хир ю, аьлла хета геланчанна.\nПрезидента Асад Башара ша ца хуьлучу даьлча, коьрта гIала Димашкъ а лаьттах\nдIашарйийр ю, бохуш до дIахьедарш. АлибрахIимис доху дог а, Асада дуьйцурга а дац цхьанадогIуш. Асад Башаран дIахьедарша шерра дIагойту цуьнан къиза го Iедал атта охьадуьллур долуш боцийла.


Хилла ТΙематасадалар Шина Суьртахь Дуьйцу Ιедалой, Бахархошший\nДагестан -- деношкахь вийна тIемалойн баьчча Даудов ИбрахIимхалил а, цуьнан тоба а Дагестанан хьаннашкахь, сурт даьккхина хан хууш яц\nУрхаллехь болчара гIарабаьккхинчу хаамца, тIемалойн тоба хIаллак а еш, кхиамца чекхъяьлла, масех дийнахь Нажи-Юьртан а, Дагестанерчу Казбековски а кIошташкахь дIаяьхьна тIеман операци. Цигахь Iожалла карийнарг ву ворхI тIемало, шайна коьртехь Абудар цIе лелош хилла, Тимиркаев МагIарби а волуш.\nЧоьхьарчу гIуллакхийн министро Алханов Руслана Iорадаккхарца, хаъал сов дараш хилла гIаттамхойн дуьхьало къаръян цига дIаоьзначу полицин белхалошлахь. Цо далочу терахьашца, вийнарг 17 ву, ткъа чевнаш йина лазартне кхачийнарш 24.\nЭгначех дукхахберш Веданан а, Нажи-юьртан а кIошташкара низамхой бу. Церан буьйранчаша а, Iедалдайша а билгалдоккху, тIебазбеллачу кхерамна бIо ца къажош, майралла а, доьналла а гойтуш, къомана сирла, синтеме кхане герга ялош, цара шайн синош дIаделла хилар.\nЦара юкъараллин кхетаме бижочу чIагIамца, Нажи-юьртан лаьмнашкахь дIаяьхьначу тIеман операцехь мел велла нохчийн низамхо гIаттамхойн карах дIакхелхина ву. Ма-дарра аьлча, и тайпа дIахьедар йоккхачу шеконца тIеоьцуш болу бахархой кIезиг бац.\nСтенна аьлча, официало кхайкха а деш, оццул, цкъа а ца хиллачу кепара, Iедалан герзахошлахь дараш хилла и тIеман операци, яккхий тоьпийн биста кхаччалц, ницкъалчу герзах а, беркеманех а, хIаваан кеманех а пайда а оьцуш, дIаерзийна буьйранчаша.\nАьлча а , цхьаболчу полицин белхахоша шаьш дерий а деш, юххера, хьежош герзаш а детташ, цигахь тIом хилла а бац. Нийсса бIостанехьа, морзахе нислуш ду цигахь лилхинчу вер-ваккхарех Iедалехь болчара а, бахархоша а дуьйцург.\nЦу тIаьххьарчара тидарехь Нажи-юьртан кIоштехь Iожалла карийначу I7-нах дукхахберш оьрсийн эскархоша генара а, беркеманаш тIера а харц ,гал герзаш деттар бахьанехь белла бу. Чевнаш йинчу дархойн гергарчара чIагIдарца, царалахь а бу дукхахберш гаьргаш еттаелла лазийна. Кхеторхьама аьлча, и бохург ду, царна еттаелларш маса тоьпийн шокъалеш –дIаьндаргаш а йоцуш, минометийн, бомбанийн, ракетийн гаьргаш ю бохург.\nИ тайпа хьажам бакъбо, цхьацца гергарлонаш бахьанехь, цу тIеман операцехь эгначу кIентийн тезеташкахь хиллачара а. Нажи-юьртан кIоштан Зандакъа эвлахь тезетахь хиллачех ю, масала, соьца къамел деш йолу Зулпат. Цо иштта далхийра нахана хетарг.\nЗулпат: «Гергара стаг, захал, велла тезетахь хилла со Зандакъах. Полицин белхахо вара иза. ХIинцца вийна-кх иза Нажи-юьртан лаьмнашкахь. Iедало иза а, кхиберш а тIемалойн карах белла боху баха-м. Верриг 17 стаг ву-кх уьш.\nДелахь а наха дуьйцург кхин ду. Оьрсийн эскарша, лакхара чу, беркеманашна тIера герзаш диттина байъина, бохуш, дуьйцу наха. ТIемалошна тIеязбина-кх уьш Iедалехь болчара. Телевизионехь церан хьокъехь дуьйцург а, бахархоша дуьйцург а цхьаьна догIуш-м дац…»\nНохчийн низамхой балар хьокъехь къамел динчу Зулпатна хетарехь, оьрсийн эскархошна бен а дац, нохчий хилчахьана, вуьйш верг милла велахь а. Уьш баларан бакъдолу бахьана мухха делахь а, Iедалан мукъ карахь болчара, турпалхойн тIегIане бохуш, хастаме дешнаш ца кхоош, гергарчарна ахчанца гIоленаш еш, дIаберзийна эгнарш.\nХилла ТΙематасадалар Шина Суьртахь Дуьйцу Ιедалой, Бахархоший


Нохчийчоьнна а, ГIалгIайчоьнна а юкъахь доза бахьана долуш цхьа а къийсарш дац аьлла, дIахьедар дина Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнан зорбанан секретаро Каримов Iаьльвис. Цунах лаьцна хаам бо "Эхо Москвы" радион сайто.\nКаримовс дийцарехь,"контртерроран операцин раж лаьттина зона юхаметторан могIарера болх бу беш" Кадыровс кхоьллинчу комиссино беш берг.\nХьалхо хаам бина ма хиллара, Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана указ тIеэцна, республикан административан дозанаш билгалдохуш кхолладелла хаттарш кхочуш дан комисси кхоллар хьокъехь. Цунах лаьцна документ арахецна Нохчийн Республикан куьйгалхочуьнан администрацин а, Iедалан а сайта тIехь, хаам бо "Грозный-информ" агенталло.\nКомиссино гулдийр ду доза билгалдоккхуш дIахьочу балхана оьшу документаш а, материалаш а. Царна анализ ян декхарелахь а бу комиссин декъашхой. Доза билгалдоккхур долуш ду, Оьрсийчоьнан Федерацин низамашца а догIуш.\nКомиссина куьйгалла дар тIедиллина Кадыровс меттигерчу парламентан спикерна Даудов Мохьмадна. Цуьнца цу балхана терго йир ю Iедалан куьйгалхочо Хучиев Муслима а.\nКомиссин куьйгалхочуьнан когаметта хIоттийна Кадыровс шен администрацин куьйгалхо Израйилов Iабдулкахир. Цуьнан декъашхошна юкъахь ву республикера муфтий Межиев Салахь-Хьаьжа.


Стамбулерчу Айа-Софийа маьждигехь дуьххьара Рузба дина\nСтамбулерчу Айа-Софийа маьждиган тхов\nСтамбулерчу Айа-Софийа маьждигехь (хьалха музей лаьттинчу) тIаьхьарчу 86 шарахь дуьххьара Рузба дина бусулбачу наха тахана, яздо оьрсийн Свобода Радиос.\nТуркойчоьнан Пачхьалкхан Кхеташоно (Лаккхара административан кхел) Товбецан-беттан 10-чу дийнахь Айа-София маьждиган статусе йоккхуш вердикт кхайкхор бахьана долуш аьтто баьлла бусулбачийн цигахь гулбала. Пачхьалкхан президента ЭрдогIан Реджепа хаам бинера, кху беттан 24-чохь дуьххьара ламазаш дийр ду цу чохь, аьлла. Рузбанехь дакъалаьцна президенто ша а.\nМаьждига чохь КъурIан дешна тахана. Эзарнашкахь бусулбанаш гулбеллера Рузба дан буьйлабалале маьждигна хьалхарчу майданахь. Коронавирусан пандеми бахьана долуш 500 стаг бен чу ца витира.\nРимера Папас Франциска, ша халахетарца тIеэцна, Туркойчоьнан кхело Стамбулера Езачу Софиян килс музейн статусера яьккхар а, цунах маьждиг дан магош сацам бар а, аьлла. Ватиканехь кIиранан хьехамаш ша беш, Франциска бохура: "Езачу Софиян ойла йо ас, боккха цатам хилла суна".


БIаьрг ца хилийта лечкъабо хьаькамаша нахах шайн бахам?\nДекларацеша гойтурггий, нахана гурггий...\n…Баттахь сов хьийжира пресса шен бахам бовзуьйтуш арахеца еза деклараци Нохчийчоьнан куьйгалхочо, ша санначу Кавказерчу хьаькамаша а санна, зорбане яккхаре. Хаьа лаьара, мел ду цуьнан ахча, цIенош, кеманаш, машенаш, деза герзаш, говраш… Арадаьлла хIинца и документ. Амма сапаргIатхуьлучу метта, кхин а алсам хеттаршка буьйлу журналисташ, хьал дуьззина довзийтиний те декларацино, бохуш.\nКадыровн декларацино ца дуьйцу Тиматис дуьйцург\nЛурчахчул шозза сов ахча даьккхина Кадыров Рамзана стохка – 11 миллион сом. Къаьсттина цецбевлла тергамхой цуьнан шина воIа, кхиазхоша, Ахьмада а, Зеламхас а, 10-10 миллион даккхарх – ца кхета, муха даьккхина.\nАла деза, цхьаммо а са ца туьйсура, цуьнан хиларх хьажархо а кхетош, ши бутт хьалха рэперо Тиматис инстаграмехула гайтина дезачел деза кема декларацехь гучудериг хиларх. Дог ца дохура хазачел хазачу машенийн парк, тоннашкахь деши, дуьненахь тоьлла говраш ю шен, аьлла, Кадыров хаставаларе.\n(Деклараци – тамаше кеп ю. Коррупцица къийсархьама юкъаяьккхина Iедало, амма билгалдаккха тIе ца дожадо цо, муха, хIун деш даьккхина ахча).\nАхча стохка лурчахчул шозза сов даккха муха аьтто баьлла – иза дуьйцуш а дац Кадыровн. Чуьра-цIера йоьхкина хIумма ю аьлла а дац декларацехь. Лучу алапанна индексаци йина хила а тарло.\nРогIехь – доларчу цIенойх, гIишлойх. Лурчаха хилла цIа а (2344,3 еакIов метр), цунна гонахара латта а (3668 еакIов метр), лаьтта шаьш хиллачохь.\nКхидIа – зудчун бахам. 2016-чу шарахь Кадырова Меднис модин хIусам Firdaws мукъаяьккхина шех – йоьIе Iайшате дIаелла. Балхахь яц аьлла ларалучу Меднис доьзалан бюджете 2,1 миллион сом деана. Цуьнан долахь ю, декларацех тешча, 209, 8 еакъов метрх лаьтта петар.\nДекларацино тоьшалла до: дац Кадыров Рамзанан цхьа а кема, цхьа а машен, цхьа а говр, ур-атталла цхьа а кийла деши а…\nБакъду, ца тоь журналистийн бIаьргаш - къоламаш.\n«Москох лаьттачу Iаламат хазачу хIусамийн дай бу Кадыровн гергарнаш а, го а», - боху «Дождь» («ДогIа») телеканало еарийдийнахь арахецначу артикло. Цо тергойина спутнико даьхначу суьртийн. Стиглара охьахаьжча ЦIонтарахь а, Гуьмсехь а хаалучу Iаламат еза-яккхийчу гIишлойн дай муьлш бу тIаьхьа ца кхуьу авторш.\nДуьйцуш даьржинчул совдаьккхина хууш дац бакъдерг: кадарстран карти тIехь дац цхьа зама хьалха Кадыровн ненан, Айманин, долахь ду баьхна я ЦIоьнтарара цIа а, я Рамзанан ю бохуш юьйцу Гуьмсера гIишлош а.\n«Собеседник» газето кхо бутт хьалха дийцира Кадыров Рамзанан гергарчийн Москох шена «карийначу» хIусамех лаьцна.\n«Воробьевы горы» олучу меттехь (Мосфилмовская урам) ю Кадырова Медни цIе йолчу, Нохчийчуьрчу ЦIоьнтарахь еха аьлла язйинчу зудчун долахь петар. Кадыров Рамзана юьйццу метраш а ю цуьнан, боху «Дождь» канало «Собеседникна» тIе а тевжаш. Юьйцу петар 210 еакIов метр ю, 2006-чу шарахь яьлла иза юьйцучу зудчун дола, и санначу петарх доккху 130 миллион сом.\nШа галъэккхарна а кхоьруш, дуьйцу телеканало Кадыров Рамзана «сан ваша» олучу Делимханов Адаман йоллу цIе а, фамили а йолчу стеган доларчу Москох лаьттачу петарх лаьцна. Делимханова Марьям Юсуповна ю Давыдковская урамерчу187 метр йолчу хIусаман долахочун цIе (изза цIе ю Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан думин депутатан ненан а). Цуьнан мах бу 100 миллион соьме кхочуш.\nИштта, 406 метр хIусаман (мах 500 миллион соьме кхоччуш) да а ю Москох Делимханова Разита Заурбековна.\nТкъа Делимханов Адама ша яржийначу декларацина тIехь а ю оццул метрех ериг а, кхин массех а хIусам.\nДавыдковская урамера петар, хIусамийн Реестро бахарехь, Делимханова Разитас эцна 2011-чу шарахь. Ткъа Делимханова Разитас (Делимханов Адаман оцу шеран декларацино бахарехь, хIусамнанас) ца даьккхинера 187,5 эзар соммий бен. Ша депутато – 2 миллионал совъоьккхуш. Нагахь санна Реестро буьйцурш Кадыровна гонахара ДелимхановгIар белахь, хаттар диллина дуьсу: мичара даьллера царна 2011-чу шарахь петар эца 100 миллион сом?\n…Хеттарш, Кадыров Рамзанан а, цуьнан гергарчийн а, гонан а бахам хьехочохь даима а дуьсу. Жоп хир доцчух ду, масала, хIара а: хьенан ю, Кадыров гергахь а волуш, видеошкахула гойту еза машенаш, миллонаш долларшкахь мехаш болу говраш, дешин, долларийн, соьмийн баьрзнаш, кхиболу бахам?\nХезар дац жоп кхечу хаттарна а: стенна хьулбо хьаькамаша халкъах шайн бахам, цуьнан барамаш? …Хаийтича, шайн доха хIума а ца хилча, хиича, нехан синош паргIатдовлуш а хилча!


Дечкен-бутт 30, 2016\nОьрсийчоь - Оьрсийчура Хьалхарчу канало йийцира Германехь мигранташа хьийзийначу оьрсийн йоIах лаьцна истори. 16Дечк2016\nБерлинерчу прокуратурано теллина даьлла мигранташа ницкъ бина баьхначу оьрсийн 13 шо долчу йоIах дерг, иза шен тIехьийза кIант волчехь буьйса йоккхуш хилла хилар гучу а даьккхина.\nОьрсийн пачхьалкхан хаамийн гIирсаш тIаьхьарчу шина-кхаа кIирнахь вуно эвсаре болх бира Германехь бехаш болу Оьрсийчуьра орамаш долу нах, шайх „оьрсийн немцой“ олуш болу, меттигерчу Iедалшна дуьхьал баха а, уьш къепедацарш лелорна ира-кара хIиттон а.\nДечкен беттан 11-чохь ишколе яха араяьллачуьра кхин цIа ца йогIуш, цхьанхьа дей-буьйсий даьккхина, шозлагIчу дийнахь бен ца карийначу Лиза цIе йолчу 13 долчу йоIана гуонахьа хIоттаделлачу хьолах пайда а эцна, Германин тайп-тайпанчу гIаланашкахь беха оьрсийн урхаллин дуьхьал митингаш ян а, мигранташна дуьхьал гамоне кхайкхамаш бан а жигар баха каделира Москохарчу пропагандин къинхьегамхойн.\nДерриге а дIадоладелира, Оьрсийчуьрчу телевизионан Хьалхарчу каналан Берлинерчу корреспондента Благой Ивана ши кIира хьалха немцойн коьртачу шахьарера кечйинчу репортажаца. Цу чохь цуо дийцира, I3 шо долу оьрсийн немцойн доьзалера Лиза цхьана Iарбойх терачу мигранташа яда а йина, 30 сохьтехь шайн цхьана петарах йийсарехь латтийнера, цара цунна ницкъ а бинера, бохуш.\nЙоьIан дай-нана цу хIумнах шок хилла, камерина хьалха дистхиллуш ца хиларна, бохуш, цуо гайтира цуьнан уллора гергара нах бу бохурш. Иштта репортажехь гайтира, и йоI ядор а, сийсазйар а бахьана долуш протестан акце арабевлла аьлла гойту нах. Цара шайний-шайний и йоI мас-малик санна евза, цунна динарг шаьш дуьтур дац, эшахь шаьш а арадевр ду мигранташна ницкъ бан, бехира.\nАмма нагахь санна Оьрсийчохь цигарчу пропагандхоша телевизионехула хIуъу харцдерг дийцарх иза церан чекхдолуш делахь а, Германехь дукха чехка гучуделира, Благой Иванан репортаж беккъа аьшпех лаьтташ хилар. Масала, гучуделира, и йоI къайлаяьлла, цIа ца йогIуш дей-буьйсий даьккхина цIехьа йирзина елахь а, амма иза садоллучу дегIо ядийна я хьийзина ца хилар.\nЦул совнаха гучуделира, Берлинера полици и гIуллакх вуно боккхачу тидамца толлуш хилар. Иштта гучуделира, ша йоI башха митинге гулбеллачара ма-дийцара мас-малик ца хилар а, хIинца а I3 шо бен доцучу цуьнан дукхахенахь дуьйна схьа тIехьийза кIант хилар а, иза и кIант волчехь кест-кеста буьйсанаш йохуш Iаш хилар.\nЭххар а гучуделира, Благой Ивана Лизин хьокъехь гулйелла баьхна йолу духьалонан акци – иза, бакъдолчехь, Берлинерчу расистийн хьежамаш болчу НПД партин митинг хилар, ткъа цу митингехь дакъалоцуш дуккхаъ оьрсий буйла хиинчу Благойс церан цхьа тоба йистах а яьккхина, уьш Лизин хьокъехь бистхилийтина хилар а.\nЦу берана гонахьа иккхинчу IалагIожан кесталгIа политикан тIегIене даллалла хIума хилира, хIунда аьлча масех де хьалха телевизионехула вистхуьлуш Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министро Лавров Сергейс а кхайкхам бира немцойн Iедалхошка, Лизин хьокъехь кхоччуш талламаш бе, цуьнан шен дешнашца аьлча, „тхан йоIца“ хилларг къайла дахьа а ца гIерташ, аьлла.\nЦунна дуьхьал шен рогIехь Германин арахьарчу гIуллакхийн министро Штайнмайер Франквалтера вуно шога дIахьедар дира, Оьрсийчоьнан Iедалш Лизица дерг немцойн талламхошна а дитина, кхечанхьа хьовсича бакъахь хир ду шаьш боккъал а адамийн бакъонаш лар йарна сагатдеш делахь, аьлла.\nИ дерриге а хIинца эххар а , эладиттанийн а, моттарашний а тIегIанера дIа а доккхуш, пIераскан дийнахь официалан дIахьедар дина Берлинерчу прокуратурано. Цу хьукматан векало Штельтнер Мартина Лизин гIуллакх теллина прокуратура яьлла, элира.\nЦуо дийцира, Лиза я ядийна а яц, я хьийзина а яц, цу оьрсийн йоIан телефонан пеленгаци яр бахьана долуш гучудаьлла, иза ша шен лаамца шен I9 шо долу тIехьийза кIант волчу а яхана, цигахь цуьнца хан йоккхуш хилла, аьлла. Цу кIанта а, цуьнан нанас а и хIума тIе а чIагIдина.\nИшколехь ша вуодешар а, шен кхиамаш цигахь ледар хилар а бахьана долуш цIаяха ца йоьхьуш, тIехьийза кIант волче а яхана, цул тIаьхьа дас-нанас шена еттарна кхоьруш дийцина хилла цуо цаьрга, ша мигранташа яда а йина, хьийзина, аьлла.\nХетарехь, йоIа дуьйцург харцдерг дуйла хIеттахьех хууш шайна хиллехь а, дас-нанас и хIума Хьалхарчу каналан корреспонденте даьккхина. Там бу, царна телеканало и аьшпаш буьттург ахча делла хила а, амма иза хIинца а талламхоша тIечIагIдина дац. Ден-ненан хьокъехь прокуратурано къаьстина таллам беш бу, цара берана кхочуш Iуналла ца дар бахьана долуш.\nТаллам бу иштта оьрсийн Хьалхарчу телеканалан Берлинерчу корреспондентана Благой Иванна дуьхьал дIахьош а, цуо харцрепортажаца къаьмнашна юккъехь гамо кхолларна а, Германин Iедалшна харц цIе йолорна а.\nЦунна дуьхьал прокуратуре латкъам бинчу немцойн адвоката Люитле Мартина дийцира Маршо радионе, прокуратурано Благойна дуьхьал шен таллам хIинца а дIахьош бу, амма пIераскан дийнахь Лизах дерг Iедало дерриге а бакъ ца хилар официале дIакхайкхиначул тIаьхьа и журналист жоьпе озор аттачу дер ду аьлла хета шена бохуш.\nЛюитле Мартин: „Прокуратура таллам дIахьош ю, цкъачунна материалш гулйеш ю иза. Къаьмнашна юккъехь гамо яржор, питан тассаран хьокхехь бу цуьнан таллам. Нахех цабезам кхолларх а. Дера, кхеташ ду, хIинца цу йоIах болу талам дIаберзаро тхан латкъаман хьокъехь прокуратурано бечу талламна а тIеIаткъам бийр хилар. ХIунда аьлча, прокуратурано гайта ма-гайтиний, и дерриге харцдерг хилар.\nСуна иштта ала лаьа, вуно дика хийтира суна, министро Штайнмайера цу хьокъехь оьрсийн Iедале аьлларг. Цуо кхетачу агIор элира, цхьа а бахьана дац и хьал политикан пропагандин Iалашонца дийцаре даккха. Талламаш бар немцойн Iедалхойн болх бу, цара шайн болх дика а бина, аьлла. Бан а бина цара дика болх. Иза хIинца гуш ду“.\nЦу юкъана, Берлинерчу прокуратурано 13 шо долу оьрсийн йоI Лиза бахьана долуш таллам дIахьош бу иштта кхин а шина жимчу стагана дуьхьал. И ткъех шераш долу ши стаг, Iедалхошна гучудаьлла ма-хиллара, тIаьхьарчу масех баттахь Лизица гергарло лелош а, цуьнца эвхьазчу зIенехь а хилла.\nЦарна юккъехь зIе Лиза цIера едда къайлаяьллачу дийнахь -бусий хилар а гучудаьлла полицина. Немцойн низамашца, I4 шарал жимахчу бераца цу кепара зIенаш хилар зулам санна тудуш хиларна, и ши стаг жоьпе озор ву.\nАла догIу иштта, I3 шо долчу цIера еддачу оьрсийн йоIан харцлеро кхоьллина йолу IалагIож бахьана долуш кхета буьйлабелла эххар а Малхбузехь а, Оьрсийчоьнан пропагандин система муха болх беш ю, иза мел кхераме ю а. Германехь вехаш волу 4 миллион „немцойн оьрси“ цу пропагандано мел сиха муьлхачу а къепедарцаршна ира-кара хIоттон йиш ю а.\nБерлин гIалин чоьхьарчу гIуллакхийн сенаторо ХIенкел Франка цу хьокъехь журналисташца ша дIаяьхьанчу пресс-конференцехь элира, оьрсийн доьзалерчу йоIана гуонахь хIоттаделлачу хьоло гойту, Оьрсийчуьрчу пропагандано Германехь бехачу нахана мел тIеIаткъам бо.\nТIаьхьарчу деношкахь немцойн юкъараллехь, и йоI ша немцойн телевизионехула гайта а гойтуш, цуьнга шеца хилларг дийцийта, ша бахьана долуш оццул дукха проблемаш кхоллаяларна цуьнга шена нах къинтIера а бахийта бохуш бекаш болчу кхайкхамашна сенаторо ХIенкелс элира, иза дан мегар дац, аьлла, хIунда аьлча немцойн низамашца бераца хIума Iоттаделча, цу беран юхь-сибат а, бакъйолу цIе а ларйан езаш ю, цунна кхин дIадолчу дахарехь халонаш ца хилийта, аьлла.\nКхелехула Кремлан аьшпаш Iорабаха бохку немцой


Иванов: Оьрсийчоьно хийца мега шена Шеман режимах хетарг\nШемахь хуьлучух лаьцна шена хетарг хийца мега Оьрсийчоьно, нагахь Шеман президент Асад Башар хьарам луьйш хилар шена гучудалахь. Цунах лаьцна Стокгольмехь Лондонан дуьненаюкъарчу институтан конференцехь вистхуьлуш дIахьедар дина Оьрсийчоьнан президентан администрацин куьйгалхочо Иванов Сергейс.\nШемара хьал муьлххачу а агIор дерзахь а, шаьш къобул дийриг и проблема дипломатийн некъашца кхочуш яр ду, бохуш вара иза. Иванов Сергейс дийцарехь, гергарчу цхьана кIиранах хуур ду Шемахь дIаьвше герз мичахь латтош ду.\nIамеркан а, Оьрсийчоьнан а бертаца а догIуш, Шеман Iедалша дуьненаюкъаралле дIаелла шен дIаьвше герзах лаьцна йолу информаци. Цуьнах лаьцна хаам бина Франс-пресс агенталло. Карарчу хенахь и документаш доьшуш бу ХIаагехь туп тоьхначу дIаьвше герз дехкарехула йолчу организацин эксперташ.


Журналистах дола дагалоацамаш\nТелевизор чу товш вар Муса\nАрдара бетта 12 ди 2021 шу\nОвшанаькъан Ахьмада Муса\nСона хац, кхычарна цох фу хет, телевидене болх беш вола саг куц-сибат долаш хила везилга-м хов сона. Иштта вар тахан са вувца безам бола Овшанаькъан Ахьмада Муса. ГIалгIай мотт дика харал совгIа, телевизор чу товш, теркам шийна тIаозаш хулар цо еш хинна моллагIа передача. Таханарча къонача журналисташта ца вовза а тарлу из, къаман эггара чIоагIагIа эшача хана, керда республика хьахиннача хьалхарча шерашка къаьстар Муса ший къаманцара.\nНохч-ГIалгIай республика йолча хана, Шолжа-ГIалий тIарча телевидене гIалгIай передачаш еча халкъа боахама редакце къахьегаш вар из. Цун болх хало бар аьнна хет сона, кхыча редакцешкарча журналистий къахьегамца нийсбича. Ашарий редакцерча редактора санна, артисташка фонотекера илли алийтача, халхар дайтача; доалаш дацар цун гIулакх. Гаьнна дIа а ухаш, йIайха яле, шийла яле, догIа-хотта дале, репортаж Iойилла езаш вар журналист воккхагIволча редактора истола тIа, хIана аьлча цох латташ бар цун беррига болх. Цун новкъа тайп-тайпара хьовзамаш нийсдала а тарлора. Сайна бIаргадайна хIамаш да аз дувцараш. Масала, командировках вода машен новкъа йоха тарлора, оператора камеро е микрофоно болх ца бе тарлора. ХIанз цхьабола нах тайп-тайпарча вирусех кхераш цIагIа багIа ловш хул, бакъда иштта Iе йиш йолаш вацар журналист. Телевидени дIа а къайла, карантин да аьнна цIагIа Iоха бокъо яцар цун. Карантинаш-м тахан хьахиннадац. ХьалхагIа а хулар уж. ДагадоагIа 80-гIа шераш долалуш тхоаш Шолжа районе цхьан совхозе командировке даха, ГIажарий-Юрта дар мотташ ва со из. Хьайбай фермашта тIадолхача наькъашта сунт теха латташ шлагбаум яр, молхаш теха, когашта кIал хьаьрцача херх хьокхаш дахчах хьаяьннача чиллан тIа когаш Iохьекха мара чакхвала, тIаваха йиш яцар хьайбаш леладеча болхлошта. Карантин дале а, цамогаш хиларах ца къахкаш, лела безаш бар журналисташ. Цу заман чухь телевидене къахьегаш вар Муса а. БIухочун гIулакхах тара ба журналиста къахьегам, декхар кхоачашде деза хьа, хье лергвале а. Со цига ваха лоархIавац, цига воде сох лазар кхетаргда ала йиш яц укхаза. Цудухьа каст-каста тIемашта юкъе боабу уж, герз техе е мина, дIандарг ийккхе. Машарерча хана а бац цар болх аттагIчарех, из а цу тайпара хьаькъалца ду кхыдола балхаш а деш бола нах юкъера дIалаьрхIача 55-60 шера мара бахац. Из техкад, гучадаьккхад дунен тайп-тайпарча мехкашкарча Iилманхоша. Е инфаркт хул, е инсульт хул царна дукхагIйолча хана. Из ца ховш хержабацар Ахьмада Мусас ше хержа къахьегама никъ; дего хьехаш, цу балхаца чам а безам а болаш хержабар.\nОвшанаькъан Муса ваь хиннав 1939-ча шера Наьсарен района Эккажкъонгий-Юрта Идига Ахьмадеи Тоачанаькъан Ювсапа Забратеи дезале. Муса а волаш, виъ воI хиннав Ахьмада: Аюп, Бахьаудин, Муса, Iалаудин. Дезала да а воккхагIвола ши воI а ахархой, болхлой мугIарашка къахьегаш хьабаьхка нах ба. Цхьаболча наха хеталу, болхлочун е ахархочун дезале интеллигент кхе йиш йоацаш санна. Болхло вале, цун воI болхло хила веза; инженер вале, цун воI инженер хила веза; молла вале, цун воI а молла хила веза аьнна хет царна. Из нийса дац. Дуккха хьакимаш хиннаб вай мехка, мугIарерча наьха дезалашка кхийна. Дукха ха йоацаш, Россе паччахьа даь йоазув дийшад аз. Дийнахьа шийга, ший дешарга хьожаш хулар нана; цудухьа бийсан ха тIа йолаш болх бора цо, аьнна, яздаьд В. В. Путина. Наьсар-Керте ваьхача Iарчакханаькъан ИбрахIим-молла шаккха воI хьакимаш бар; Йовлой Сулумбик-молла воI Улан министра гIулакха тIа хилар, дукха да цу тайпара масалаш. Иштта моттиг гу вайна укхаза а. Мусайх тележурналист хул, цул зIамагIволча Iалаудинах республикан радио диктор хул. Мохк бохабеча хана Муса, пхи-ялх шу даьнна хиннав. Вешта аьлча, школе деша ваха ха яьнна хиннав кIаьнк. Ший хьамсарча юрта, ший къамах долча берашта юкъе деша вIаштIехьадалац цун. 1944-ча шера арабаьха цар дезал Акмолински областа Новочеркасски района 13-ча посёлке кхоач. Эрсаша оалаш да 13 яхар шайтIаца дувзаденна таьрахь да, цох зе мара, пайда бала йиш яц. ХIаьта а Мусай вахаре сел геттара во лар йитаяц цо. Цу юрта бахача юкъа, школера дешар дика дIадоладу цо; цул тIехьагIа Есильск яхача юрта дIаболх цар дезал, школа чакхъяккхар цига нийсденнад вай мехкахочун. Миччахьа ше вале а, ший къаманцара дог-безам сага хьахайта тарлу, цун мотт, биц ца беш, бувцарга а дагакхабарга а гIолла. Цар дезале массаза сий долаш хиннад наьна меттала оала дош. Из хьадоагIар боккхагIчаргара — даьгара-наьнагара. Цудухьа гIалгIай мотт шаьра ховш, Iимерза болаш кхийна хиннаб цу дезалера кIаьнкаш а йиIигаш а. Йоазув, бакъдар аьлча, цигарча школе царна Iомадеш хиннад оале харц хургда. Вайна цIадахка мукъа беннача заман чухь, Ахьмада Муса 18 шу даьнна зIамига саг хиннав. Дай баьхача Эккажкъонгий-Юрта бахаш цхьа ха йоаккх цар. Тахан каст-каста хозаш хул, хьаде хIама-м дац укхаза, яха дешаш. Юрта бахача наха юкъе къаьстта а даьржа да из къамаьл. Муса къона волаш, совхозе балха ца воде, кхы ер ма йий ала болх бе моттиг хннаяц, хIанз а лакхара дешар дешанза волча вай мехкахочоа. Деша, хьаькъалца къахьега ловш волча сагá толаш да, республикан столице хилча. «Капитан Фракасс» яхача йоазон тIарча цхьан турпалхочоа а дайна, паччахьа гаргагIа мел хул, аьттув а дикагIа боалаш моттигаш нийслу. Идига Ахьмада дезал Шолжа-ГIалий тIа баха дIаболх. Цига хьехархой институте деша отта а, заочно гIалгIай меттаца ювзаенна факультет яккха а вIаштIехьадоал Мусай. 1975-ча шера хьахул цун ший дезал. Iаьлий-Юртарча Бацайнаькъан (Налгнаькъан) Iаьлий йоI Лемка йоалаю цо. Цул совгIа, Нохч-ГIалгIай телевидене халкъа боахама отделе къахьега а волалу из, корреспондент волаш. Дукха хIама чудоагIаш болх бар цунга кхаьчар.\n-Духхьала хьажкIа, коартол мишта кхею дийца ца Iеш, — йоах Iаьлий Лемкас, — из каст-каста вахе хулар вай заводашка, фабрикашка, гIишлош еча организацешка, мехкдаьтта доахараш болча, мах беча моттигашка... Вешта аьлча, халкъа боахама чу мел доагIа хIама цун теркам тIаозаш а, беча балха чудоагIаш а дар.\nХIаьта а белгалдаккха доагIа, юртбоахамá Мусас къаьстта терко еш хиннилга. Со дуккхаза хьийжав цо еш хиннача тайп-тайпарча боахамашкарча репортажашка. Цу хана къаьстта цIихеза бар вай республике хьажкIаш лелаю ТIой-Юртара Коазой Бахьаудин, Наьсарера хьаьлий детташ хинна БIарахой Лемка, Саганаькъан Марем; Эккажкъонгий-Юртара коартолаш кхею Албохчанаькъан АртагIа, Угурчанаькъан Iамархан, кхы а дукха бар уж. Иштта дагайоагIа, «Назрановский» совхоза хьажкIаш лелаеча ГIазднаькъан Бекхана, коартолаш лелаяьча Беканаькъан Махьмад-Гире, кхычар къамаьл деш яьха репортажаш.\nЦар а кхычар а болх дIа мишта бода хьожар, цох дола бакъдар республикерча бахархошта довзийтар цо. Ер йоазув деш воаллаш, аз телефон техар ГIалгIай республикан юртбоахаме 40 шера къахьийгача, министерствон керттера специалист, правительствон председатела заместитель хиннача Цхьорой Хьажбикара Къурейшага. Массехк хаттар дир аз цунга:\n-Нохч-ГIалгIай телевидене болх беш хинна Овшанаькъан Муса вовзарий хьона?\n-Даьра, вовзар, — аьлар Къурейша. — Дукха къоалам хьекха саг ма вар из. Цу тайпарча наьха лерхIам бе беза. Со цу хана агронома болх беш вар «Экажевский» оалача совхозе. Боахама кхашка а, хьатта а воагIаш хулар из, ялат чу мишта эц хьажа. Дика репортажаш а ма йора. Бакъахьара, безаме саг вар Муса. Вай районашкара ахархой дика болх беш бар цу заман чухь лаьттанца. Ерригача республикера 33 процент юртбоахама продукци лоаттаяьраш гIалгIай районаш яр.\n-Цхьабола журналисташ хул, цIаболхача хана шоашта багажника чу хIама чуйиллача дика хеташ. Мусай ярий цу тайпара оамал? — хетт аз дIахо.\n-Фу дувц Iа? Цу хана, хIанз санна доацаш, ший хьашташ дицдийя, къахьегаш хулар саг. Паччахьалкхен гIулакх хьалхадаьккхе мара, ший гIулакха уйла еш хилацар.\nМусас болх баьр гIалгIай мехка промышленность, балхлой класс хьахулаш лаьтта ха яр. Наьсаре гIоръяьнна яр Iоахаргнаькъан ГI. цIерагIа «Электроинструмент» оала завод, доазол арахьарча 33 мехка дIакхухьар цига хьадеш хинна токаца лела бурош. Цига къахьегаш хинна Котанаькъан Ахьмад, Хьулахой ТIахьир, Дзармотанаькъан Муса, Султыгнаькъан Насапхан го йиш яр телевидене гIолла. Трикотажни фабрике а бар хьинаре къахьегаш бола дукха нах. Уж а бицбацар журналиста. Кхы а массагIа репортаж йир цо ше къахьийгача шерашка МагIалбикерча мехкдаьттахоех, транспорт лелаеча нахах, кхычарех, ерригаш йийца варгвац.\nБалха лоархIаш а вар Муса. Цунна Шолжа-ГIалий тIарча 3-ча микрорайоне квартира еннаяр. ТIехьагIо Старопрмысловски районерча Катаяма оалача моттиге цIенош даьдар цо. Къаьстта а цун сакъердалуча моттигех цаI яр, яхаш дагалувц Лемкас, оахош дIаегIа сомий беш. Цунца бар боал, Iаж, кхор, хьач, кхыбола сомаш.\nХовш ма хиллара, 90-гIа шераш долалуш, Нохч-ГIалгIай республика ехар. Цу хана Муса а цун дезал а керда хьадаьча цIеношка бахар. Бакъда цар чу дукха ваха ираз хиланзар цун. 1994 шера журналист кхалх. Из дIавеллав ше ваьча Эккажкъонгий-Юрта. Iаьлий Лемка ше Черкесск яхача гIалий тIа яьха, цига школа яьккха, кхийна я. Шолжа-ГIалий тIара мах беча наьха техникум а яьккха, кхача бохкача тикашка къехьегаш хиннай из. Нохчашкахьа тIом чухьайзачул тIехьагIа, Черкесске дIайода из ший дезалца, цигара цIа а ягIац, 1999-ча шерага кхаччалца. Карарча хана из ях Эккажкъонгий-Юрта ший маьрцIаьшта юкъе. Цуни Мусайи воI-йоI да. ВоI Ваха наьнаца вах, болх бе Крыме дIаухаш. Автомеханика говзал йолаш ва из. Цун ший а дезал ондабаьннаб. Кхыча дешашца аьлча, Мусай виIий-воI Iумар, школа яьккха ваьнна, да балха волча ГIирмерча (Крымерча) инженерно-педагогически университете деша эттав. Компьютерашца бувзабенна болх бе ховш хургва из, университет яьккха ваьлча. Мусай йоI Заминат, ший дезал кхебеш, Магасе ях. Лемка ше, виIий-йоIага а хьожаш, Шолжа-ГIалий тIа шоай хиннар санна сомий беш а кхееш, хьайоагIа.\nЦо сона хьадайтача сурташта юкъе нийслу Муса каст-каста велаш дола сурташ.\n-Сакъердам, бегаш безаш варий Муса? — хетт аз Лемкайга. Лемка ше а елалу:\n-Сакъерадаме хIама чIоагIа хоза дувца ховш хиннай цар нана, ладувгIарашта зокх баргболча тайпара. Хетаргахьа, цунгара хьайоагIаш оамал яр Мусай а.\nДуккхача наха вовзаш а везаш а саг вар Ахьмада Муса. Цо телевидене баьр санна, радио болх беш вар Шакренаькъан Батарбик. Укх тIехьарча хана, инсульт хиларах, хIама дика дагадоагIаш вац из, могаш воацаш ва. ХIаьта а цун ший фусам-нанас Гаьгенаькъан Соняс:\n-Овшанаькъан Муса дагавоагIий хьона? — аьнна хаьттадар цунга.\nДуккха хIама дицденнадале а, из вицваланза вар йоах журналист.\n-Хьаькъал долаш, болх ховш саг вар из, — аьлар йоах Батарбика.\nДогцIена саг санна вувц из журналиста ЦIолой Руслана а:\n-Ший болх дика беш, из сагах тийша ца буташ, кIал ца буташ, хьавера из, къахьегама дезалера ма варий из. Цун воша Аюп а совхозе болх беш, хьаьнала саг санна вовзаш вар. ХIаьта радио диктор хинна Iалаудин а вайна массанена дагавоагIа, даккха гIалат доацаш вар из а.\nМуса, геттара къона волча хана денз, дагавоагIаш я цун шуча Дибарнаькъан Аза.\n-ЦIена саг, дог дика долаш вар из сона дага мел воагIача хана, — йоах Азас.\nДуххьала оамалашта, гIулакхашта цIена хинна ца Iеш, массадолча хIаманна а хиннав из иштта. Лемкас яхачох, ше миччахьа командировке воде: кхай тIа, заводе, фабрике — барзкъа цIенагIдар, хозагIдар дийхе мара водаш хиннавац. Чехов Антона аьннача беса, сагаца деррига хоза хила деза, духхьала оамал, юхь, гIулакхаш хинна ца Iеш, тIадувха барзкъа а. Уж дешаш къаьстта а доагIаш да аьнна хет сона, берригача мехка а гуш, телевидене болх беча сагá. Иштта нигат долаш хиннав вай мехкахо а.\nДукха хоза сурташ дитад Мусас. Уж дерригаш шоана довзийта таро яц газета лаьрхIа яздаьча цхьан йоазонга гIолла. Царех массехк шоана дайча, из дагавийхача бакъахьа хет сона.\nАргIанарча телепередачага кийчлуш ба: магIахьара Iо шоллагIвар Овшанаькъан Муса\nНохч-ГIалгIай телевидене председатела заместитель СаламовгIар Абабукара Мухьмад, Овшанаькъан Ахьмада Муса\nГIалгIай дзюдоисташ котбаьлар\nБаканаькъан Заьлмаха толамаш доах\nНаькъа служба къахьегаш я\nГаьнаш дIайогIаш я


Читаев Рашид: "Шен бер лачкъа муха до?"..\nЧитаев Рашид шен шина йоIаца, 2017\nЯлх шарахь хиллачу зудчо шена ца гойтуш, къайлаяьккхина шен ши йоI церан ненах лачкъийна, схьаялийна Нохчийчуьрчу вахархочо Читаев Рашида. Iедало лоьхуш ву иза.\nШен ши йоI Дагмара а, Рената а кху ялх шарахь ган йиш ца хилла Германехь вехачу Читаев Рашидан. КIира хьалха и бакъо луш сацам бинера Москохарчу кхело.\nХIетталц церан нанас, кхуьнан хиллачу зудчо, дуьхьалонаш йора цунна. ХIинца а иштта дара. Амма Читаев Рашидан каяьлла уьш мичахь ду а къастийна, шен бераш дIадига.\nБакъо шен каракхаьчча, хазахеташ дина цо и, цуьнах воккха а веш.\nАмма полицино а, Талламан комитета а, берийн нанас арз дарна, бехкталламан гIуллакх долийна цунна дуьхьал, цо уьш лачкъийна аьлла.\nШа шен берашна хIинццалц тIе ца кхачийтарна, къайлах лелочу гIирсаца къастийна уьш беха меттиг, аьлла дийцира Маршо Радиога Читаев Рашида.\nЧитаев: "Иза ца дича йиш яцара. Кхелан сацам боллушехь, Москох дIа а йигина, и шиъ соьх къайлаяьхнера.\nАс Iедале арз дича, соьх бийла а буьйлуш, Iара уьш. Ас кхин дан хIума ца хилла, GPS-треккер машенна тIе а латийна лийхира уьш мичахь бу.\nЦул тIаьхьа кетIа а вахана, ши йоI схьа а эцна, меллаша схьавеара-кх со".\nШа мичахь ву олуш дац Читаев Рашида. ХIара мел долу къамел цо Ватс апехула схьадаийтина. Шена дIакхайкхо лаьа боху цо, шен бераш ша лачкъийна доцийла, аьлла кхин дIа а дийцира цо.\nЧитаев: "Суна цара иза хIунда дуьйцу ца хаьа. Шен бераш муха лачкъадо стага? Журналисташ бу бохучу наха-м хIетте а. Цу тIе Талламан комитетан векало а дуьйцу иза. Ас юха а боху шен бер лачкъадойла яц стеган. Нехан хIума бен лачкъа ца йо".\nЧитаев Рашидан а, цуьнан хиллачу зудчунна Третьякова Татьянин юкъахь 5 бер ду. ДIасакъаьстинчу хенахь зуда Германера Москох цIаяхна бераш а эцна. Ша уьш цуьнца дуьтур а дара, амма иза керстан цхьана секте юкъа а яхна, берийн синкхетам хIаллакх беш хилла, элира цо.\nЧитаев: "Со тахана берийн психологна тIевахна. Уьш со волчу схьабаьхкича цара мел дийцинчо со цецваьккхина. Уьш цхьана керстан секте дигина хилла. Инзаре хIуманаш ду цара дуьйцурцш. Цундела бигинера ас уьш психологна тIе. Царна дарбанан цхьа курс язйина".\nЧитаев Рашид хIара къамел дечу хенахь шен шина йоIаца берийн атракционашкахь волчух тера дара.\nЦарах цхьаанца, тIе а кхайкхина, къамел дайтира цо.\nЧитаева: "ХIара сан да ву. Ас сайне нене хIун эра дара хьуна аьлча….. суна-м ца хаьа ас цуьнга хIун эра дара".\nХууш дац, стенгахь ву а, я хIун Iалашо ю а кхи дIа Читаев Рашидан.\nАмма цунна коьртаниг - шен доьзал зенех ларбар.


Нохчийчохь ша марханаш кхабарх лаьцна дийцина Песковн йоIа\nОьрсийчоьнан президентан зорбан секретаран Песков Дмитрийн йоккхаха йолу йоI Елизавета . Соьлж-ГIаларчу "Нохчийчоьнан дог" маьждигехь.\nОьрсийчоьнан президентан зорбан секретаран Песков Дмитрийн йоIа Елизаветас хаам бина, ша масийтта марха кхаьбна хиларх лаьцна Мархийн баттахь. И шен дIахьедар дина цо бусалба нах Рамадан бутт дIаберзарца уьш декъалбеш, яздо "Кавказ.Реалиино". Цул хьалха Пескова Елизаветас маситта де даьккхинера Нохчийчохь.\n"Со Делах тешаш адам ду, син кхиар шордеш а, ислам довза лууш а ю со. Кхушара со чIогIа лууш яра марханаш кхаба, ткъа тIаьххьарчу кхаа дийнахь марханаш кхебира ас", - яздина цо Instagram-хь.\nПескова Нохчийчохь хилира Стигалкъекъа-бутт чекхболуш. "Нохчийчоь вуно ваха везаш регион ю Оьрсийчоьнан Федерацин", - яздира цо шен Инстаграмерчу агIонехь. Пескована хетарехь, Оьрсийчоьнан бахархой бахана ца Iаш "Нохчийн Республике хьажа баха безара тайп-тайпанчу пачхьалкхашкара туристаш".\nШена чIогIа халахета карарчу хенахь Нохчийчохь туризм шоръярна новкъарло йон дуккха а стереотипаш хиларна, адамаш цу инзаре хазачу метте ца дохуьйтуш совцош йолу, бохуш яра Оьрсийчоьнан президентан зорбанан секретаран йоккхаха йолчу йоIа.


Нохчий Украинерчу тIамехь бац бохург бакъ дац\nУкраина -- Донецкехь тIамна кечвелла Iа сепаратистех волу тIемало, 6Сти2014\nДеношкахь Кадыров Рамзан зорбанехь къера хилла Нохчийчуьра кегийрхой Украинехь бу бохучу информацина. Амма и нах ша ца хьовсийна боху цо. Дуккхаъ а хьостанаша чIагIдарехь, Донбассехь кхелхина дуккха а нохчий. Царех тезеташ а хIиттадо децIахь. Делахь а, дерриг къайленехь лаьтта Iедалан лаамца.\n«Украинехь вайнехан кIентий иттаннашкахь карабахна бохург хаамийн гIирсийн рогIера пуьташ бу. Цигахь нохчийн белахь а суна цкъа а хезна дац нохчий йийсаре бахна бохуш. Цхьаъ каравахна-м хила тарло, амма иза нохчо вац. Толам я Iожалла, кхин хуьлийла а дац. Цигахь тIом беш берш доьналлица чекхбовлуш бу. Суна иза билггал хаьа. Украинан хаамийн гIирсаша гIардоккхуш дерг дерриг нохчийн къомана а эхье хIума ду». Цу кеппара дIахьедар хааме даьккхина мехкан куьйгалхочо Украинерчу хиламийн хьокъехь.\nУкраинехь нохчий иттаннашкахь бала-м муххале а ца белла бохург мел бакъ делахь а, дацахь а дика хаьа цигахь долчу шайн берашка ладоьгIуш Iачу дай-наношна а, юххера гергарчарна а. Тахана Нохчийчохь, вон-дика хилла я кхечу бахьаненна, адам вовшах мел кхеттачохь, кар-кара а оьцуш, дийцаре деш дерг ду Украинан тIам тIехь юх-юха а вайнехан бераш хьежор а, цу шайн боцчу тIам тIехь нохчийн кIентий байар а. Шен юххера накъост, полисхо, Украинехь волу ши кIира гергга хан ю бохуш дийцира Салавди цIе йолчу вахарчо. Цо дийцарехь нохчийн кIентий кху сохьта а цига дIахьежош бу.\nСалавди: «Лакхарчара хIуъу а дийцахь Украине тахна а дIахьежош бу. Пуьташ стенна буьтту-м ца хаьа суна. Велла цIа валийна стагга-м вац тхан юьртара, кхечанхьара-м бу. Маканан кIотара а бу, гIалара кхин а дукха бу, Щелковск кIоштера а бу… Ахчанна оьху хир букх, я тIеман министараллехь хила беза уьш. Цигахь уьш хилча а гIазкхийн Iедало шаьш цига стагга а вахийтина вац мА боху. Нахана хууш мА ду и бакъ доций. Шен керта вон деанчарна муххале а хаьа».\nОфициало гIардоккхуш хIума а доцуш, чекхбаьллачу тов бецан баттахь кхузахь шуьйра дийцаре дина Гуьмс а. Шелан, Хьалха-Мартанан - кхаа кIошташкара дукха кегий нах байина Украинехь бохуш. Кху тIаьхьарчу иттех дийнахь дижа туьгуш дац Соьлжа-гIалин, Старопромысал, Теркйист кIошташкара Украинан Донецк кIоштехь вийнарг а. лазийнарг ткех сов жима стаг ву бохург.\nУкраинехь байинчу кIентех дуьйцург,билггал бакъ хилар тIечIагIдо цхьадолчу тезеташкахь хиллачу, беллачийн юххера а, генара а гергарчара а. Царех ву Соьлжа-гIалин кIоштера Висани.\nВисани: «ДIабуьгуш Ростов кIоштехь караулехь хир бу аьлла бигна. Цара цигара Украине дехьа кхиссина. Цигахь дIакъевлина Урал машена тIехь дIабуьгуш уьш а болуш «Град» ракеташ тоьхна байина. Байар стенна дуьйцу схьалахьо хIума а доцуш багийна. Ишта Ташкалахь хIоьттина цхьа тезет. Галнера а. Дойкар эвлара а, Аьчиган хи тIера а –верриге а Теркаца йолчу ярташкара ву боху масех. Луьра чевнаш йина цхьаберш Ростов гIалин лазарнехь бу. Со тезетахь хиллачеран хIинца шолгIа ваша ву-кх вийнарг».\nНохчийчуьра хьовсийна ницкъаллин структурийн белхой, официалан бакъ ца дахь а. Украинехь байина хилар а, церан Iожалла могIарерчу наха цхьабосса кхетош цахилар а гучудолу бахархойн къемелашка ладоьгIча.Старопромысал кIоштерна Лоьмас элира.\nЛоьма: « Украинехь вийна, суна хууш цхьаъ. Цуьнца кхин а хиллачух тера а ду. муха нисделла ала хаац суна. Цхьаъ вийни-м хаьа суна билггал. Йоьлхуш бIаьрза хьийзаш нана а гина».\nВаид: «ЦIахь болчаьрга аьлла а ца хилла мича буьгуш бу. Къайле йина хилла. Шаьш билггал тIаме дуьгий хиъча, цхьамма цIа зIе а тоьхна, аьлла хилла бакъдерг. И кIант веллачарна тIаккхий бен хиъна а дац шайн кIант тIамтIехь вуй. И хиъна дукха хан ялале валар нисделла цуьнан»\nХаваж: «Дала могуш-маьрша юхаберза пурба ма лойла бах-кх хIара къам бехдеш лелаш болчу. ТIаме баханчарна а, зуламна баханчарна а, къола дан баханчарна а бах-кх»\nУкраинехь нохчий байина хилар дуьйцуш зударша а, божаршша а билгалдоккху тезет хIотто маьрша цахилар а, лахьо хIума доцуш, дукхахберш багийна байина хилар а. Хеда цIе йолчу яхархочо дуьйцу.\nХеда: «Цхьаъ ву тхан юьртара. И лазийна висна. Герз тIетоьхча иза аракхоьссина машен чуьра. Ишта дийна виснарг виъ ву боху. вуьйш лахьо хIума а доцуш байина . Цхьаболчара тезет дIахIоттайора, юха дIаяккха олий дIайоккхура. КIотарахь Iуьйранна тезет дIа хIоттийна делкъана дIаяьккхинера. Ишта хьере а хилла Iаш бар-кх нах. Iедало телпо чухула а мА хьехаде боху кIентий балар. Украинера схьа дийна бисинчара зIе тоххехь а дакъа ца гича цхьаберш а тешаш а бац шайн кIентий дийна цахиларх.»\nУкраинехь байинчу нохчийн кIентех мелла а шуьйра дийцира соьлжагIалахочо Марета. Соьлжа-гIалахь,Турбина олучу меттехь тезетахь хилла ю цо дийцарехь иза а.\nМарет: «Итт вийна боху, ялх лазийна. Урал машен тIехь хилла. Цигара схьа дийна бисинчара зIе тоьхча, хиъна бакъдерг. Iедало-м олуш хIумма а дац. ХIинцца дукха хан йоццуш кхин а бахийтина боху нохчийн кIентий Украине. Билггал ала-м хаац.»\nСоьца къамеле бевллачара мукIарло мА-дарра, тахана махкахь коьртах баьккхина балхош берг Украинан тIом бу. Уьш цигахь хеназа баларца доьзна цхьаболчара чIагIдо оьрсашна хьалхара балийта хьежош бу цига нохчий, кхечу гIуллакхна хьежош бац бохуш.\nКхечара билгалдоккху Кремалан аьллар кхочуш дан, Оьрсийчоьнан куьйгалхой резабан, баларш хьесапе а ца оьцуш, дIахьежабо вайнехан кIентий тIеман кIуркIамане бохуш. Ницкъаллин структурашкахь балхахь хилча шаьш хьовсийначу метте дIабахар царна тIехь ду бохурш а бу. махкахь болх-некъ цахиларна ахчанна оьху Украине нохчийн кIентий .\nИшта хьажам берш а бац кIезиг. Мухха делахь а, хIара хIокхуьнан ю-кх аьлла, лаьтте ерзо меже йоцуш, цу хьокъехь официалан хааме доккхуш хIума доцуш, Нохчийн дуккха а кIентий дIакхелхина Украинехь. Къаьсттина нахана тIеIаткъам бийриг и ду, гуш дакъа а доцуш, тхан стаг велла-кх аьлла, кхетамехь и ойла чIагI а елла, гергарчу стеган Iожалла кхетор.\nДонбассехь леш бу нохчий кегийрхой\nВенехь йоI йийначу кIентан дена дуьхьал бехкзуламан гIуллакх айдар доьху адвокато\nМацаллам лийр дацар вай, амма куралла дала мега.


Умаеван яларца доьзна бехктакхаман гIуллакх доладе, аьлла Талламан комитето. Амма юха а Нохчийчохь\nМарсхьокху-бутт 19, 2020\nШен 23 шо долу йоI Умаева Мадина цуьнан хIусамдас йийна хила тарло аьлла, нанас динчу дIахьедарца бехктакхаман гIуллакх доло йина дуьхьало юхаэца аьлла, хьехна Нохчийчуьрчу талламхошна. Бакъонашларъяран "Мемориал" центро шинарин дийнахь бинчу хаамца, Къилбаседа Кавказан федералан гонашкарчу Талламан комитетан Коьртачу урхалло, кхара Умаеван кхалхар эвсара таллар тIедожош, динчу дехарна делла жоп ду иза.\n"Гуттар а санна, цхьа формале хIума ду хIара, - аьлла Кавказ.Реалиига "Гражданское содействие" комитетан куьйгалхочо Ганнушкина Светланас. - Тхуна моьттура, центрера цхьа сигнал кхочур ю. Амма тхуна дукха гина хIара тайпа гонаш бахар. Чакхе йоцуш дIадахлур долуш хIума ду".\nШайн кехатца бакъонашларъярхоша иштта дехнера, гIуллакх таллар коьртачу талламан комитете дIакховдор. Амма и дан бух ца карийна урхаллехь. Нохчийчуьрчу талламхойн карахь дитина гIуллаккхах кхин дIа йистъяккхар а.\nМангал-беттан 12-чохь елла карийра Гуьмсехь 23 шо долу Устрада-гIалара Умаева Мадина. Оцу буса сихаллехь дIайоьллинера иза. Талламан комитетан тIедилларца, еллачунна эксгумаци йира.\nХьалхо хааме даьккхинера, йоьIан дакъа хьаладаьккхича цуьнан нанас Довлетмирзаева Хутмата дIахьедина хиларх, шен йоьIан дегIа тIехь муо гира шена, цундела иза йийна хиларх шеконаш ю шен аьлла. Жимачу зудчун марзхоша дIахьедора, эпилепси олуш яра иза, лазар деана елла бохуш. Кхо бер диссина Умаеван – кIант а, ши йоI а.\nХиллачун дуьхе кхиа юкъагIоьртира Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан. Конфликтан массо а декъашхошца цо гулам дIабаьхьначул тIаьхьа, еллачун нанас Хутмата шена гечдар дийхира невце Хамидов Висхьаьжега а, цуьнан нахе а, ша "доцург" дийцарна.\nТалламан комитетан куьйгалхочуьнга Бастрыкин Александре бевллера оцу инцидентан хьокъехь бакъонашларъярхой, Умаеван гIуллакх таллар Нохчийчоьнал арахьа хилийтар доьхуш а, цунна тIехь цо шен Iуналла дар хьоьхуш.


Дуьненаюкъара юкъаметтигаш — Википеди\nХӀара агӀо ю — дуьненаюкъара юкъаметтигийн тайпанах лаьцна. ЦӀарах агӀоне, хьажа Дуьненаюкъара юкъаметтигаш (арахецар).\n2012 шарахь Женевера (Швейцари) Къаьмнийн ГӀаланехь 10 000 сов правительствош юкъара дийцарш дина. Шахьарахь бу уггар дукха дуьненаюкъара кхолламаш\nДуьненаюкъара юкъаметтигаш — юкъараллийн чоьхьара юкъаметтиган а, латтанийн кхолламан а гуранал арайовлуш йолу шакепара юкъараллийн юкъаметтигаш ю.\nДуьненаюкъара юкъаметтигаш ширачу заманахь дуьйна йоллушехь, ша термин юкъаяьлла дукха хан яц — иза юкъаялийна ингалсан философо Дж. Бентама, уггар хьалха цуьнца билгалйоккху цӀеххьана нисъелла политикан юкъаметтигаш, чӀу болуш йолчу яккхийчу къоман пачхьалкхийн юкъаметтигаш.\n3 Законехь ма-дарра хилар\n4 Дуьненаюкъара юкъаметтигийн теорин канонийн парадигмаш\n4.1 Либералин-идеалистийн парадигма\n4.2 Политикан реализм\n4.3 Марксистийн-ленинан парадигма\n5 Дуьненаюкъара юкъаметтигийн хӀинцалера теори\n5.2 Неоклассикан реализм\n5.5 Дуьненаюкъара юкъаметтигийн кхин теореш\n6 Дуьненаюкъара юкъаметтигийн теорешкара «Баккхий къийсамаш»\n6.1 Хьалхара «боккха къовсам»\n6.2 ШолгӀа «боккха къовсам»\n6.3 КхоалгӀа «боккха къовсам»\n7 Дуьненан политика\n9 Дуьненаюкъара юкъаметтигийн декъашхой\n10 Дуьненаюкъара юкъаметтигийн теори\n10.3 Дуьненаюкъара юкъаметтигийн система\n11 Хьажа иштта\nДекъашхойн специфика. ГӀараваьлла французийн философан а, социологан а Р. Аронан хетарехь, «дуьненаюкъара юкъаметтигаш — политикан субъекташан юкъара юкъаметтигаш ю». Иштта, цунна дуьненаюкъара юкъаметтигаш — хьалха, пачхьалкхийн, «дипломатан» я «салтийчун» юкъаметтиг ю. Американ политологан Дж. Розенаун хетарехь, дуьненаюкъара юкъаметтигийн символан субъекташ ю турист а, террорист а.\nБашха Ӏалам. Дуьненаюкъара юкъаметтигийн анархин амал ю, къаьста билгало ца хиларца. ЖамӀ, хӀора ДЮ декъашхо декхарийлахь ву ког баккха, кхечу декъашхоша хӀун дийр ду хьаьжжина.\nЛокализацин критери. Французийн талламхочо М. Мерлян хетарехь, дуьненаюкъара юкъаметтигаш — «дозанаш хедон я уьш хедоран тенденции йолу шаболу барташ цхьаьна бу».\nДЮ — адаман хьекъалах доьзна объективан-субъективан дерг ду.\nклассан критерин бухца\nолаллин а, карадерзоран а юкъаметтигаш (феодализман а, капитализман а муьрера юкъаметтигаш)\nдакъа лацаран а, вовшийн гӀо даран а юкъаметтигаш (социалистийн дуьненан теори)\nюкъан юкъаметтигаш (колониалан йозуш хиларх паргӀатъевллачу пачхьалкхийн юкъаметтиг)\nюкъарацивилизацин критерин бухца\nницкъийн баланс бух тӀиера ДЮ\nхьаштийн баланс бух тӀиера ДЮ\nюкъараллин дахаран сферашца\nдекъашхойн уьйран бухца\nдуьненаюкъара кхолламийн, ТКЪК, адамийн юкъаметтигаш\nкхиоран а, эвсараллин а барамца\nлакхарчу бараман юкъаметтигаш\nюккъерчу бараман юкъаметтигаш\nлахарчу бараман юкъаметтигаш\nгеополитикан критерин бухца\nчӀогӀа хиларан а, гӀийла хиларан а юкъаметтигаш\nтешаман а, девнан а юкъаметтигаш\nцхьаьна дӀакхехьаран а, конфликтан а юкъаметтигаш\nмашаран а, тӀеман а юкъаметтигаш\nЗаконехь ма-дарра хиларНисъе\nДЮ коьртаниг пачхьалкх ю. Цуьнан белхан коьрта кеп — дипломати ю. ТӀеххьарчу хенахь гӀарайолуш ю транскъоманхойн ойла, цара боху таханлерчу хӀоттамехь пачхьалкхан роль южу, ткъа кхечу факторийн роль (ТКЪК, дуьненаюкъара правительствийн а, правительствийн йоцу а кхолламаш) айало.\nПачхьалкхан политика лаьтта шина бустамехь — чоьхьара (политологин гӀирс болу чоьхьара политика) а, арахьара (дуьненаюкъара юкъаметтигийн гӀирс болу арахьара политика) а.\nПачхьалкхийн дуьненаюкъара белхан бух бу церан къаьмнийн хьашташ (уггар хьалха, пачхьалкх кхерамазалла, суверенитет, дийна йисар латто гӀертар).\nДуьненаюкъара юкъаметтигаш — уггар чӀогӀа яккхий пачхьалкхаш гӀоле а йолуш пачхьалкхийн ницкъаллица уьйр латтор (ницкъийн баланс).\nНицкъийн балансо тӀеиэца тарло муьлхха кеп — цхьаполяран, биполяран, кхополяран, мультиполяран конфигураци.\nДЮ законехь ма-дарра хиларан универсаллала ю:\nУниверсалан дуьненаюкъара гӀуллакх законехь ма-дарра хилар Ӏоттаделла ца Ӏа цхьайолчу регионашна, ткъа Ӏоттало шадолчу дуьненан системин дуьззина.\nИсторин перспективехь, тергоен хенахь а, тӀехьлонахь а ДЮ законо ма-бохху гар.\nДЮ декъашхойн а, массо а юкъараллин юкъаметтигийн сферийн а дакъа ду ДЮ законийн.\nДуьненаюкъара юкъаметтигийн теори гуш йолу область йолун дела, и Ӏилма политикан хааран областера долун дела, иза политикан сфера ю. Цул сов, хӀинц-хӀинца а цуьнга хьовсура политикан Ӏилман декъе санна. Таханлера политологи кхиаран хьалхарчу муьрехь, ДЮ терго а ца йора. Хьалхарчу дуьненан тӀамо хьал хийцира. Дукхах болу пачхьалкхан гӀуллакххой йийсарехь бара ширъеллачу хетаршан а, ойланан а, шеш дечун тӀехьалонаш а ца гора. ТӀеман жамӀаш теттира Ӏилманчаш нийса хьажаре ДЮ теме. ШолгӀа дуьненан тӀом чекхбаьлча ВКЪКХ системан гуранчохь оьздангаллин а, дешаран а белхашна кхоьллина леррина кхолламо — ЮНЕСКОс — дӀабаьхьира политологи, дуьненаюкъара, лерина Ӏилман дакъа, кхуллуш цхьа могӀа белхаш. Политикан Ӏилман структура:\n1) Политикан теори\n2) Политикан институтийн теори\n3) Партеш, тобанаш, юкъараллин ойла Ӏамор\n4) Дуьненаюкъара юкъаметтигийн теори\nойланчаш алсама хиларна (дукхах берш Америкера) шуьйра яьржина яра малхбузехь была широко распространена на западе благодаря большому количеству мыслителей ССРСехь, «йовхонан» муьрехь кхоьллина дуьненаюкъара тематикин шорта Ӏилма-талларан центраш.\nДуьненаюкъара юкъаметтигийн теорин канонийн парадигмашНисъе\nШен кхиорехь либералин-идеалистийн парадигман масех тодаларан мур хилла, уггар боккханиг царех XX бIешо долалуш а, чекхдолуш а болуш. XX бӀешо долалуш либерализмехь лар йитира кхаа коьртачу некъо:\nдуьненаюкъара юкъаметтигаш бакъонца нисъяран сатийсам буьту некъ (масала, дуьненаюкъара конвенцеш тӀеиэцарца);\nдуьненаюкъара юкъаметтигаш дуьненаюкъара кхолламашца нисъяран сатийсам буьту некъ (масала, Къаьмнийн Лига);\nгерз дӀадаккхаран акцентан некъ.\nПолитикан практикехь либералан идеализман ойланаш денйира Хьалхара дуьненан тIом чекхбаьлча кечдина долу кехаташа, масала, Вильсон Вудрон Къаьмнийн Лига (1917) кхолларан программа, Брианан — Келлоган пакт (1928; къоман политикан герз тӀамах ца дар), Стимсонан доктрина (1932; ницкъаца бина муьлхха а хийцам къобал ца бар).\nЛибералан-идеалистийн ойланийн керла айам хуьлу шийла тIом чекхбаьлча, иза болуш тоьлла яра политикан реализман а, неореализман а ойланаш. Цуьнца цхьаьна либералан некъ хийцало неолиберализман реалийн чоьтех.\nЛибералан-идеалистийн парадигмийн коьрта меттигаш:\nДуьненаюкъара юкъаметтигийн декъашхой — акторийн шуьйра гуо бу, пачхьалкхаш цхьаьнатоьхна ца Ӏаш, дуьненаюкъара правительствийн кхолламаш, дуьненаюкъара правительствийн боцу кхолламаш, транскъаьмнийн корпорацеш, юкъараллин цхьанакхетарш, адамаш цхьанатоьхна. Пачхьалкх лара йиш яц рационалан а, универсалан а актор. Пачхьалкхан дуьненаюкъара политика — иза тайп-тайпана субъектийн хьашташ нисдаран даиман болу къийсам бу.\nДуьненаюкъара юкъаметтигашкахь лакхара Ӏедал дац, амма цуо ца вуьгу «айхьа хьайна гӀоде» бохучу бух тӀе. Дуьненаюкъара кхолламийн бакъонаш шоръяро, дуьненаюкъара бакъонаш кечъяро а, тӀеиэцаро а дуьненаюкъара юкъаметтигашна рационалан элемент чуяхьа, иза бахьнехь, яккхийнарш йоцуш, тайп-тайпана пачхьалкхийн таро хуьлу дуьненаюкъара политикехь цхьатерра бакъонашца дакъалаца.\nДуьненаюкъара юкъаметтигаш ца мега машаран а, тӀеман а хьоле яло. Дуьненаюкъара процессаш дукха кепара ю, дуьне вовшех дозуш хилар а, дуьненан юкъараллаш кхоллар а бахьнехь ала таро ю дуьненаюкъара юкъаметтиг дӀакхехьар туоелла.\nДуьненаюкъара актораш йолу массо а Ӏалашонийн дукхаллехь, хьалхе дӀало адамийн юкъара дуьненан низам кхолларе вуьгучу мехаллашна а, хьесапашна а.\nТайп-тайпана девнаш а, къийсамаш а нисбан таро ю машаран новкъахь дуьненаюкъара кхолламийн а, бакъонийн а гӀоьнца. Либералан-идеалистийн парадигмехь хьалхе дӀало коллективан кхерамазаллин система кхолларан, дуьненаюкъара политикин гӀирс тӀом хилар дӀататтар.\nДуьненаюкъара юкъаметтигийн тӀехьло — шадолчу дуьненан юкъаралла кхоллар ю. ДӀа ца тотту дуьненан правительство кхолларан таро а.\nДуьненаюкъара юкъаметтигийн политикан реализман уггар гӀарабевлла векалш бу Моргентау Ганс, Арон Раймон, Кеннан Джордж, Карр Эдуард, Шуман Фредерик, Томпсон Кеннет. ХӀара парадигма кхоллаелла XX б1ешеран хьалхарчу декъехь, амма цуьнан зирхӀ ган таро ю Фукидидан, Н.Макиавеллин, Т.Гоббсан белхашкахь. Шен кхиарехь политикан реализман коьрта импульс кхаьчна политикера тайп-тайпана утопин теорин ладаме критика бахьнехь, цара тергал ца йора дуьненаюкъара юкъаметтигийн ницкъан амал. Эгоистин кхолламе санна адаме хоьжуш, оцу парадигман векалш хьовсу, хьалхарчу рогӀехь, дуьненаюкъара юкъаметтигашкахь йолчу хӀумнаш талларе, ткъа ца хьовсу тӀехьа юкъаяла таро йолчунга.\nПолитикан реализман коьрта меттигаш:\nДуьненаюкъара юкъаметтигийн коьрта декъашхо ю пачхьалкх. Пачхьалкхаш ю рационалан цхьаьнакепара политикан чарх. Пачхьалкхийн бен яц тӀом кхайкхо а, бан а, дуьненаюкъара чӀагӀамаш бан, кхин дерг дан легитиман бакъо. Дуьненаюкъара политикин хьашт билгалдоккху хьалхарчу рогӀехь дуьненара цхьаьнаэшшаралла латто я талхо йиш йолчу яккхий пачхьалкхаша. Цара шайна луъург до, гӀийла пачхьалкхаша шайга дойттург до. Цундела яккхийн пачхьалкхийн таро ю кегийн пачхьалкхийн хьашт дайа.\nДуьненаюкъара юкъаметтигийн ю анархийн амал. ХӀораммо куьйгалла до шен хьашташца, цундела дуьненаюкъара арени тӀехь пачхьалкхийн коьрта стимул — къаьмнийн хьашташ ду. Дуьненаюкъара юкъаметтигашкахь лакхара Ӏедал доцун дела, царна юкъахь лела «айхьа хьайна гӀодие» принцип.\nДуьненаюкъара юкъаметтигашкахь хӀора пачхьалкхан шайн хьашташ хилча конфликтех кӀелхьара ца валало. Цундела дуьненаюкъара процессийн бух тӀехь лаьтта пачхьалкхашна юкъара конфликт я цуьнан йисттера кеп — тIом. Политикан реализман векалш юкъара ца доккхахь а дуьненаюкъара процессийн кхин кепаш хилар, массара а цара лелайо, церан ойланца, тӀеман муьтӀахь йина амал, ткъа машар — иза цхьана хенан дика хьал ду. Дуьненаюкъара юкъаметтиг гучуйолу, уггар хьалха, тӀеман а, тӀеман-политикан союзийн кепашкахь. Машар латторан уггар эффектан гӀирс бу, политикан реализмо дийцарехь, ницкъийн баланс, иза кхоллало къоман хьашташ Ӏоттаделча а, вовшен бакъонийн сий дича а, юкъара оьздангалла хилча а.\nДуьненаюкъара юкъаметтигашкахь пачхьалкхийн къаьмнийн хьашташ Ӏитталодела, пачхьалкхийн коьрта Ӏалашо ю шен кхерамазалла латтор. Иза латторан коьрта ресурс — шуьйрачу маьӀнехь Ӏедал ду, цуьнан коьрта билгало ю дуьненаюкъара юкъаметтигийн кхечу декъашхойн леларан тергоян таро хилар. Дуьненаюкъара аренера пачхьалкхийн леларан кхин мотиваш ю — пачхьалкхан сий айбар а, пачхьалкхера политикан терза узучу чкъоьран экономикан хьашт кхочушдар.\nПачхьалкхан кхерамазалла латторан коьрта гӀирс бу пачхьалкх чӀогӀа яран коьрта материалан фактор йолу ницкъ я ницкъ баран кхерам. Дуьненаюкъара юкъаметтигийн анархин амал йита ца ло дуьненаюкъара бакъонийн норма тояран гӀоьнца, цара бӀостанехьа латто еза ницкъан а, иерархин а тӀехдикалла.\nДуьненаюкъара юкъаметтигийн Ӏалам хийца ца ло, хийцало политикан ницкъийн конфигураци.\nКоьрта яззамаш: марксизм, марксизм-ленинизм\nТаханлерчу хьолехь марксистийн-ленинан парадигма ялахь а, доккхух долчу декъана, маргиналан, марксизм-ленинизман ойланаш латтайо чӀогӀа меттиг дуьненаюкъара юкъаметтиган теорехь, боккха Ӏаткъам а бо кхечу дуьненаюкъара-политикан Ӏилманашна.\nМарксистийн-ленинан парадигман коьрта меттигаш:\nДуьненаюкъара юкъаметтигийн коьртаниг ю социалан классаш (буржуази а, пролетариат а), цундела дуьненаюкъара юкъаметтигийн актораш санна йолу пачхьалкхаш шолгӀа ю. Къаьмнийн пачхьалкхаш кхоьллина буржуазино классан олалла дан а, куьйга кӀелахь латто а Ӏалашо йолуш. Шен эгоистин Ӏалашон бух тӀехь (сов пайда иэцар, борах белхан ницкъ лахар, сурсатийн керла йохкаран базар лахар), пачхьалкхан арахьара политикан гӀирсаш лелош буржуазино дуьненаюкъара юкъаметтигаш талхайо, тӀом а, конфликташ а яха гӀодо.\nДуьненаюкъара юкъаметтигаш къаьсташ яц юкъараллашкара юкъаметтигех (масштаб дӀаяьккхича), ю «шолгӀа а, кхоалгӀа а» амал (экономикан базисо билгалйоккху, тӀехулара цхьа элементов ю; буржуазин а, пролетариатан а уьйранийн башхаллаш гойту къоман пачхьалкхийн гуранчохь), лелайо капиталистийн амал.\nКоьрта дуьненаюкъара процессаш — социалистийн революцеш, классийн конфликташ, кризисаш, тӀемаш.\nДуьненаюкъара юкъаметтигийн декъашхойн Ӏалашонаш диаметркепара дуьхь-дуьхьал ю: буржуази гӀерта пайда баккха, пролетариат — дуьне буржуазих паргӀат доккхур долу дуьненан социалистийн революци ян, ткъа тӀехьа коммунистийн хӀоттам.\nОцу Ӏалашонашка кхочу гӀирсаш тайп-тайпана бу: буржуазино эксплуатаци чӀагӀйо, пролетариато — дуьненан социалан революци.\nДуьненаюкъара юкъаметтигийн тӀехьло билгалйина юкъараллин кхиаран нийса долчу законашца. Пачхьалкхаш лийр ю, хуьттур ю чолхе йоцу гӀиллакхан а, нийсонан а норманаш.\nДуьненаюкъара юкъаметтигийн хӀинцалера теориНисъе\nКоьрта яззам: неореализм\nНеореализман я структуран реализман кхоллаелла ишколаш цхьанатуху 1979 шарахь зорба тоьхна Уолтц Кеннетан «Дуьненаюкъара политикин теори» цӀе йолчу жайница. Кхин оцу некъан дуьненаюкъара юкъаметтигийн гӀарабевлла векалш — Б.Бузан, Р.Гилпин, П. Кеннеди, Дж. Моделски, С. Уолт, Дж. Миршаймер, У. Томпсон, Дж. Снайдер, У. Уолфорт, Д. Сноу, К. Холсти, К. Лэйн, Р. Джервис, З. Бжезинский, Ф. Фукуяма, С. Хантингтон.\nЮкъабевлла керла кхетамаш: дуьненаюкъара юкъаметтигийн система, дуьненаюкъара юкъаметтигийн гуо, тӀеман а, экономикан а кхерамазалла, хьаштийн баланс, стратегийн накъосталла, ядеран сецор, дуьненаюкъара кхерамазалла.\nНеореализман коьрта меттигаш:\nНеореализм йолало хаам тӀиера, цуьнца дуьненаюкъара теори а, дуьненан политикин теори а цхьа хӀума дац. Неореализмаца, дуьненаюкъара юкъаметтигаш — уьш пачхьалкхийн юкъаметтигаш ю, ткъа дуьненан политика — пачхьалкхийн йоцу акторийн юкъаметтиг ю.\nДуьненаюкъара юкъаметтигаш кхетайо билгалчу законашца лелаш йолу дийнна система санна. Системийн анализо бен доьллур дац дуьненаюкъара юкъаметтигийн Ӏалам.\nНеореализмо дуьненаюкъара гӀиллакхийн кхетаман центр дехьайоккху дуьненаюкъара системин тӀегӀан тӀе, структурийн башхаллаш йозуш яц кегий а, юккъера а пачхьалкхийн къинхьегамах, ткъа иза яккхийчу пачхьалкхийн юкъаметтигийн жамӀ ду. Яккхийчу а, кхечу а пачхьалкхийн юкъаметтиг бирггала анархин яц, хӀунда аьлча яккхийчу пачхьалкхийн лаамах йозуш йолундела. Цул сов, Уолтца билгалдаьккхина дуьненаюкъара юкъаметтигийн структуран кхоъ коьрта принцип («структуран триада»). Уггар хьалха, пачхьалкхаш куьйгалладо дийна йисаран мотиваца. ШолгӀа, дуьненаюкъара юкъаметтигийн декъашхой пачхьалкхаш бен ца юьсу, хӀунда аьлча кхин актораш бакъонашций, Ӏедалан таронашций тӀехьа а ца кхиина я хьалха а ца бевлла яккхий пачхьалкхел. КхоалгӀа, пачхьалкхаш тайп-тайпана ю, къаьсташ ю таронашций, потенциалций.\nНеореализм гӀерта каро а, къасто а экономикан юкъаметтигаш политиканчарех.\nНеореализмо билгалдоккху методологин къовламе гӀертар.\nКоьрта актораш — пачхьалкхаш а, церан союзаш а. Церан Ӏалашонаш — къоман хьашташ лардар, пачхьалкхан кхерамазалла, дуьненаюкъара юкъаметтигашкахь статус-кво латтаяр. Оцу Ӏалашонашка кхачаран гӀирс — ницкъ а, союзаш а.\nДуьненаюкъара юкъаметтигаш лелоран ницкъ — дуьненаюкъара системин структурин бехкамаш морса сецорин Ӏаткъам.\nНеореализман а, политикан реализман а тералла:\nРеалисташ а, неореалисташ а боху, дуьненаюкъара юкъаметтигийн Ӏалам эзар шерашкахь хицалуш доцундела, бахьан дац тӀехьлонахь цара кхин амал тӀеоьцур хиларан ойла ян.\nШинне теорино лору, либералан-идеалистийн бух тӀехь кхоьллина дуьненаюкъара система хийца гӀертарх, хьалха дуйна а эшна бу уьш.\nДуьххьара «неоклассикан реализм» термин юкъадалийна 1998 шарахь Гидеон Роуза дуьненаюкъара юкъаметтигийн теорехь теоретикийн некъийн тоба йовзийтархьама, структуран реализман а, арахьара политикин теорин а синтезаци ян гӀерташ, пачхьалкхан арахьара политикера хийцамех кхета а, прогноз ян а Ӏалашо йолуш. Кхин хӀокху некъан дуьненаюкъара юкъаметтигашкахь гӀарабевлла векалш — Дж. Миршаймер, У. Уолфорт, Р. Швеллер, Т. Кристенсен, Ф. Закария, кхин дӀа а.\nНеоклассикан реализман коьрта меттигаш:\nПачхьалкхан арахьара политике, цуьнан хийцамашка хьовсу призмехула пачхьалкхан а, пачхьалкхан боцу акторийн пачхьалкхан чуьрчу белхан тӀегӀанца.\nПачхьалкхо тесна ца дуьту дуьненаюкъара кхерамаш тийсар, кхуллу арахьара политикин жоьпан оьшу интеграцин ресурсаш, таро луш йолу юкъараллин коалицин.\nШийлачу тӀеман хенахь яйина либералан-идеалистийн парадигмийн позицеш карлаевлира, биполяран дуьненаюкъара юкъаметтигийн система йоьхначул тӀехьа. Цуьнца цхьаьна дуьххьарлера парадигман дуьненаюкъара аренехь хаъал хийцамаш хилар бахьна долуш (дуьненаюкъара интеграцин процессаш чӀагӀъялар; дуьненан политикан карти тӀехь керла пачхьалкхаш гучуйовлар, гӀиллакхехь доцу кхерамазаллин кхерамаш тийсар; глобализацица йоьзна йолу процессаш) кӀоргачу трансформаце йоьжна, цуо кхоьллина неолиберализман ойланаш. Уггар гӀараваьлла неолиберализман векал хилла Кохэн Роберт а, Най Джозеф а.\nКерла парадигма къасторан сипаташ долу меттигаш:\nЛибералан-идеалистийн парадигмехь санна, неолибералаш лору, пачхьалкх дуьненаюкъара юкъаметтигийн декъашхо ша цхьаъ ца хилар. Иштта гӀиллакхехь йоцучу акторийн, ТКЪК, дуьненаюкъара кхолламийн, террористийн а, къуйн а кхолламийн, индивидийн роль айало.\nДуьненаюкъара юкъаметтигийн декъашхойн барам тӀекхетаран ю цхьа могӀа гӀуо тӀехьлонаш, уггар хьалха, тӀекхета зулам схьадолу меттигаш, тӀекхета юкъараллийн а, ша долу адамийн а кхерамаш. Уггар дика листало и хьал кооперативан кхерамазаллин концепцица. Иштта, неолиберализман юкъахь бу дуьненаюкъара кхерамазаллин баланаш.\nДуьненаюкъара юкъаметтигийн декъашхойн коьрта Ӏалашо, неолиберализман агӀончийн хетарехь, ю дуьненаюкъара кхерамазалла, оццу хенахь либералан-идеалистийн парадигман векалш гайтора Ӏалашонийн плюрализм хьалхе универсалан идеалашна а, адамийн мехалашна а луш.\nДуьненаюкъара кхерамазалле а, дуьненан низаме а, социалан прогресск а кхачаран коьрта хьал дуьненаюкъара юкъаметтиг дӀакхехьар ду, цуо гӀодо айбайолуйтуш экономикан дахар.\nДуьненаюкъара юкъаметтигийн коьрта гӀирс — либералан демократин идеалаш а, базар а яржаяр, ткъа либералийн — дуьненаюкъара кхолламаш бар, дуьненаюкъара бакъонаш а, юкъаметтигаш дӀакхехьар а кхиор бу.\nХалон юкъ дехьайоккху болх пайден ца хиларна дуьненаюкъара бакъонийн а, кхолламийн а тӀиера дуьненаюкъара гӀиллакх тӀе. Цуьнца цхьаьна либералан демократии а, адамийн бакъонаш а коьрта гӀиллакхийн критереш кхайкхайо, цуьнан бухца тӀехьа керла дуьненан низам кхолла тарло.\nШен теоретикийн кхолламашкахь неолиберализм герга йогӀу неореализман, оццу хенахь либералан-идеалистийн парадигма хуьлу цуьнца конфронтацехь.\nКоьрта яззамаш: дуьне-системан анализ, язаран теори, неомарксизм\n«Неомарксизмо ша иштта кхайкхайо реалистийн парадигмин коьрта меттигашна критика еш. Неомарксизман агӀончашна го дуьне тайп-тайпана экономикийн, пачхьалкхийн, юкъараллийн, идеологийн, оьздангаллийн глобалан системан кепара. Неомарксисташ юкъабалабо дуьненаюкъара юкъаметтигийн тезаурусе „дуьне-система“ а, „дуьне-экономика“ а кхетам. „Дуьне- экономика“ кхетамо гойту дуьненаюкъара акторийн юкъаметтигийн уггар шуьйра система, коьрта роль ловзайо экономика чӀогӀа йолчара. Коьрта амалаш дуьне-экономикан — производствон дуьненан кхоллам бу, цуо чӀагӀйо арахецаран комплексин координаци, капиталийн интернационализаци, лагӀйо пачхьалкх юкъагӀертар финансийн сфере. Неомарксисташ чӀагӀ ма дарра, хьалха шеш арахьарчу сингаттамех ларъеш хиллайолу пачхьалкхаш, тахана агенташ хилла, цара къоман экономикашна дӀало дуьне-экономикан оьшург, цуьнан дуьненан базарехь конкуренцин адаптаци яр Ӏалашо ю. Цуьнца гайтина процессаш, цаьрца йогӀу структурашца цхьаьна, адамийн белхан жамӀ ду, историн сурсат ду. Амма кхин а процессаш ю, глобализацин бӀостанехьа йолу — экономикийн, политикийн, юкъараллин, социооьздангаллин, кхин кхолламийн а, структурийн а, кхиоран некъаш лахаран а диверсификаци. Неомарксизман векалшан хетарехь, радикалан-либералан идеологи гӀерта и процессаш дӀалачкъо. Цуо глобализацин альтернатива яц моттадолийта адамашна, дуьненан арени тӀехь гушйолу къиза конкуренцин, юкъаметтигийн дерегламентацин, эгоизман бух тӀехь лаьтта экономикан логика».\nХьоьга проектана гӀода лур ду, хӀара дакъа яздина. ХӀара билгало хӀоттина 2017 шеран 31 январь.\nДуьненаюкъара юкъаметтигийн теорешкара «Баккхий къийсамаш»Нисъе\nХьалхара «боккха къовсам»Нисъе\nХьалхара дискусси кхоллало 1939 ш. ингалсан Ӏилманчан Карр Эдвардан «Кризисан ткъа шо» цӀе йолу жайна арадаьлчи. Цу тӀехь политикан реализман позицера критика йира идеалистийн парадигман коьрта меттигашна. Реалисташ Ганс Моргентаус (Morgenthau H. Politics among Nation. The Struggle for Power and Peace. N. Y., 1948) а, цуьнан агӀончаша а шолгӀа дуьненан тӀом чекхбаьлчи и дискусси дӀаяхьаран инициатораш хилира. Керлачу историйн хьолашкахь реалистийн идеалисташна тӀехь болу толам шеко йоцуш хетара.\nШолгӀа «боккха къовсам»Нисъе\nШолгӀа «боккха къовсам» болийра 50-гӀа шерашкахь ХХ бӀешеран, кхин а чӀагӀбелира 60-гӀа шерашкахь, керлачу тайпана дуьненаюкъара юкъаметтигашна тӀебахкаран а, методаш талларан а агӀончаш болу модернисташ, политикан реализман постулаташна цӀеххьана критика йира. Керлачу чкъоьран Ӏилманчаша (Куинси Райт, Мортон Каплан, Карл Дойч, Дэвид Сингер, Калеви Холсти, Эрнс Хаас, кхин берш а) ДЮ Ӏамош нийсачу Ӏилманашкара схьаэцна болу гӀирсаш, методаш, методикаш лелорехьа бара. «Модернисташ» шеконе ца ехкира шайн оппонентийн теоретикан, уьш бирзинера Ӏилман методологин агӀоне. Цундела, барт хин боцу озе хьаьжна ца Ӏаш, дискуссин декъашхой къовсаман чеккхенгахь баьхкира берта, дуьненаюкъара баланаш талларехь иэдан деза «гӀиллакхийн» а, «Ӏилманан» а методаш.\nКхоалгӀа «боккха къовсам»Нисъе\n70-гӀа шераш чекхдовлуш 80-гӀа шераш долалуш болабеллачу, хӀинца а чекхбаланза болчу кхоалгӀачу «боккхачу къовсаман» юккъехь, ДЮ декъашхочун санна пачхьалкхан роль нисъелира, дуьненан арени тӀехь хуьлуш долчу къоман хьаштах а, ницкъах а кхетаран маьӀна долуш. Тайп-тайпана теоретикийн некъийн агӀончаша, ала мегар царех транскъоманхой (Роберт Кохэн, Джозеф Най, Йел Фергюсон, кхин а), интеграцин (Дэвид Митрани) а, вовшехдазаран (Эрнст Хаас, Дэвид Моурс) а теорин гӀиллакх дӀахьуш юкъатеттира ойла: политикан реализм а, цуьнца йогӀу этатистин парадигма а дуьненаюкъара юкъаметтигийн амалашца а, коьрта тенденцешца а йогӀуш яц, уьш дӀатеттина хила еза. Декъашхойн дукхалла, юкъаметтигийн кепаш, церан харшаш, царна моттарехь, аратотту пачхьалкх дуьненаюкъара къамелийн юкъара, ДЮ пачхьалкхашна юкъарчех транскъаьмнийнчарна трансформацийо. Дуьненаюкъара-политикан Ӏилманехь транскъоманхойн Ӏаткъам болуш гучуйолу цхьа могӀа керла теореш, масала, глобализацин а, регионализацин а концепци, кхин дӀа а. Цуьнца цхьаьна коьрта парадигмаш къаьсташ йолу башхаллаш лаьтташ ю. Дукхах болу талламхой схьабогӀу, пачхьалкхаш дуьненаюкъара юкъаметтигийн коьрта декъашхой хилар тӀиера.\nДуьненаюкъара я дуьненан политика дуьненаюкъара юкъаметтигийн хӀоъ бу.\nДуьненан политика олу сацам баран, тӀеиэцаран, кхочушбаран дуьненан юкъараллин дахарех Ӏотталуш йолу процессех.\nӀилман некъ санна кхоллаелла ХХ бӀешеран шолгӀачу декъехь, дукхах дерг неолибералан теоретикан гӀиллакхан гуран чохь.\nЦуьнан бух дӀабоьду дуьненаюкъара кхолламаш, дуьненаюкъара политико-экономикан а, политологин (хьалхарчу рогӀехь дустаран) а процессаш талларе, дуьненаюкъара юкъаметтигийн теоретикан талларе.\nТаханлера хьолан баланашца болх бо, ткъа иштта дуьненан политикан системан тенденцица а.\nДуьненаюкъара юкъаметтигаш лелоран декъашхой санна пачхьалкхашка а, правителствошна юкъара кхолламашка а хьаьжна ца Ӏа (уьш лору коьрта акторш санна), хьовсу пачхьалкхийн йоцу акторш (правительствора боцу кхолламаш, ТКЪК, пачхьалкхийн чоьхьара регионаш, иштта дӀа а).\nХьовсу дуьненаюкъара баланашка, церан вовшен йолу уьйранашка цхьаьна дуьненаюкъара контекстехь.\nЦа йо цӀеххьана йолу бӀосталлаш чоьхьарчу а, арахьарчу а политикан юкъахь.\nКоьрта яззамаш: дипломати, дипломатин юкъаметтигаш, дипломатин протокол, векал\nДиплома́ти — пачхьалкхийн арахьара политика дӀакхехьаран, практикан белхаш, кепаш, методаш цхьанатоьхна гойтуш болу гӀирс бу, билггала бахьнашца а, амалшца а бечу белхан чоьтаца лелабо; пачхьалкхийн а, правительствийн а, пачхьалкхийн арахьара Ӏалашо кхочушъяран арахьарчу уьйранийн леррина меженийн куьйгалхойн официалан болх, ткъа иштта оцу пачхьалкхийн хьашташ лардар. Диплома́ти кхетамах тесна дов ца далийтарехь а, дерзорехь а барт барехь къамелашдаран говзалла, компромиссаш лахар а, вовшен пайдехь болу барт бар а, дуьненаюкъара уьйранаш шоръяр а, кӀаргъяр а.\nДуьненаюкъара юкъаметтигийн декъашхойНисъе\nТаханлерчу дуьненан политикехь бу дукха тайп-тайпана декъашхой.\nАмма хӀинца а тоьлуш дисина хьажар, дуьненан политикин коьрта субъекташ пачхьалкх я пачхьалкхийн тобанаш (союзаш) хилар.\nТӀаккха а тахана билгалъяьлла нийса йолу дуьненаюкъара юкъаметтигийн декъашхой шорбаран тенденци.\nТӀехь-тӀехьа дуьненаюкъара юкъаметтигашкахь алсама ладаме субъекташ хуьлу дуьненаюкъара кхолламаш.\nУьш дукха хьолахь екъало пачхьалкхашна юкъарчарний (правительствошна юкъарчарний) а, правительствон боцу кхолламашний а.\nДуьненаюкъара юкъаметтигийн теориНисъе\nКоьрта яззам: дуьненаюкъара юкъаметтигийн теори\nСоциалан Ӏилман гуранчура дисциплина санна йолу дуьненаюкъара юкъаметтигийн теорис, Ӏамадо дуьненан «низам», аьлча а массо а институташ цхьаьна, билгалйоккхуш йолу интеграцин а, дуккха а локалан юкъараллин вовшашца йолу уьйранийн кеп.\nКоьрта яззам: геополитика\nГеополитика (грек. γη — дуьне + πολιτική — пачхьалкхийн я юкъараллин гӀуллакхаш) — аналлин тергояран юкъараллин Ӏилма ду. И термин леладар гӀиллакхе хилла коьрта агӀора географин факторийн политикан Ӏаткъамбар дийцарехь, амма иза лелор шуьйра даьржира XX бӀешарахь[хьост?].\nГеополитика —дисциплинаран юкъара Ӏилма ду законехь тайп-тайпанчу пачхьалкхийн, пачхьалкхийн юкъараллин Ӏаткъамийн сфераш (ницкъийн центраш) ю, дуккха а Дуьненан есаллин бараман коммуникацина йоькъуш а, юхайоькъуш а. Къастайо гӀиллакхийн геополитика а, керла геополитика (геоэкономика) а, тӀеххьарлера геополитика (геофилософи). ГӀиллакхийн геополитико пачхьалкхан тӀеман-политикан ницкъе узу, коьрта роль ю неха латташ дӀалецаран географин факторийн, иза ду (Хаусхоферца) пачхьалкхан географин хьекъал. Геоэкономико гӀиллакхийн геополитикех къаьсташ акцент йо пачхьалкхан экономикан ницкъан. ТӀеххьарлера геополитикехь хьалхе ю сина ницкъан тӀеман а, экономикан а ницкъал, таро ло чекхвала гӀиллакхийн географин а, экономикан а детерминизмах базисан фактораш шордаран чоьтах, цуо дуьненаюкъара юкъаметтиг ашкахь пачхьалкхийн низам билгалдоккху.\nКоьрта яззам: геостратеги\nГеостра́теги (географин стратеги) — политикан Ӏилма ду, пачхьалкхан я гергара пачхьалкхийн тобанийн геополитикан Ӏалашоне кхачархьама гӀирс а, методаш а билгалйоккхуш долу — пачхьалкхан я пачхьалкхийн союзан ницкъ Ӏалашбеш а, совбоккхуш а, ткъа кризисан гӀуон аьттунашкахь — зиен минимизаци а, меттахӀоттор кризисал хьалхалера хьал.\nГеостратегино пачхьалкхашна-заказчикашна я заказчикашна — пачхьалкхийн союзашна йина ца Ӏаш терго йо социуман, экономикан, политикан, къоман оьздангаллин, тӀеман ницкъан, кхин стратегин элементийн категорешна, иштта Ӏамайо, лору кхечу пачхьалкхийн стратегин, уьш йоькъуш майарра кепера потенциалан союзникашна, мостагӀашна я нейтралашна, ткъа иштта даиман а лору географин хьолан стратегийн билгалонаш, цуьнца геостратеги кхочушйо. Геостратеги къоман гӀирс бу, ткъа пачхьалкхийн союзехь — союзан геополитикан. Политикан Ӏилман иерархехь лаьтта кӀеларчу меттигехь политике а геополитике а хьаьжча. Геостратегин хӀоттаман оьшу а, къасто йиш йоцу дакъош ду къоман стратеги а, стратегин географи а.\nДуьненаюкъара юкъаметтигийн системаНисъе\nДуьненаюкъара юкъаметтигийн теорехь билгалйовлу масех система:\n— Дуьненаюкъара юкъаметтигийн Вестфалан система (1648 ш. хилла Ткъе итт шеран тIом чекхбаьлча). Цуьнан ойла ницкъийн баланс ю;\n— Дуьненаюкъара юкъаметтигийн Венин система (1814 ш. хилла Наполеонан тIемаш чекхбевлча). Цуьнан ойла европан концерт ю;\n— Дуьненаюкъара юкъаметтигийн Версалан-Вашингтонан система (хьалхара дуьненан тӀеман жамӀашца);\n— Дуьненаюкъара юкъаметтигийн Ялтин-Потсдаман система (шолг Ӏа дуьненан тӀеман жамӀашца) юьйжира биполяран дуьненан бух тӀе дуьхьалон асанца Малхбале (социалистийн пачхьалкхийн блок)- Малхбузе (капиталистийн дуьне)\nДукхах болу талламхой 1991 ш. ССРС йоьхча а, биполяран дуьхьало сецачи а Ялтин-Потсдаман система чекхъяьлла лара реза бу, амма, хӀинцалерчу муьрехь яц цхьаалла ДЮ системан цӀе билгалъяккхарехь. Цхьаьна декъо йогӀуш лору беловежскан мур цӀе, бисанчара лелайо Post Cold-War era цӀе.\n— Керлачу хенан дуьненаюкъара юкъаметтигийн система 1991 ш. тахне кхаччалц АЦШ дуьненан системин коьртехь йолуш ю. Дуьненаюкъара юкъаметтигийн эксперташна юкъахь Американ импери малх чубузуш бу, американ доллар тӀехь йина дуьненаюкъара экономикан система юхуш ю, БРИКС пачхьалкхаш айалуш ю бохуш еш ю дискуссеш, амма 2012 шарахь АЦШ хьалха лаьтташ ю дуьненан дахаран сферашкахь.\nДуьненаюкъара экономикан юкъаметтигаш\nКонышев В. Н. Разновидности американского неореализма // Космополис. 2004. № 3\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Дуьненаюкъара_юкъаметтигаш&oldid=1814892»\nТӀаьххьара хийцам бина 2017, 1 июль 03:21


Германи - Кельнера протест\nГерманехь Iаьрбаша-мухIажирша хьийзабо массо а меттигера мехкарий, зударий, Оьрсийчоьнан телевизионашка ладоьгIча....\nПропагандин кхача - аьшпаш\nТкъа муха ду дерг политиках-пропагандех марша а ваьлла хьал зийча?\nМасех де хьалха оьрсийн хьалхарчу телеканало, иштта а дела денна аьлча санна гаррехь самукъадаларца немцойн Кёлн гIалахь мигрантийн тобанаша къепедацарш лелорх а, цул тIаьхьа Германерчу юкъараллехь мигранташца цатешам а, шеконаш а алсамйовлуш хиларх а дуьйцуш долчу, рогIера IалагIоже хаам бийцира телехьовсархошка.\nШоьтадийнахь керланашкахь уггаре а хьалхара хаам бира Хьалхарчу канало Германехь цхьана оьрсийн доьзалехь хилла бохуш болу бохам.\nБерлинера репортаж ечу журналисто вуно пафосе дийцира, немцойн коьртачу шахьарехь бехачу цхьаьна оьрсийн доьзалера 13 шо долу йоI, Iуьйранна ишколе яха араяьллачуьра автобусан социйлехь цхьана тIехьаьжна Iарбойн къомах волчух тера долчу мигранто Iехийна я нуьцкъах машен чу а хаийна, ша вехачу петаре дIайигнера. Цигахь иза цуо а, цуьнца кхин а масех цуьнан накъосто а хьийзинера, бохуш.\nI каналан репортажан кийсак: „Дечкен беттан цхьайтталгIачохь Лиза, даима санна, ишколе яхан новкъаелира. 6 сахьт 42 минот яьлча иза автобус чу хиира. С-Бан Мальцдорф социйле кхаччалца дIаяхара. ГIали юккъехь лела цIерпошта ю цигахь. Амма станцин вестибюль чу яла и йоI ца кхиира. Лиза лар йоцуш йайра. Иза карон дей-буьйсий даьлчий бен ка а ца делира“.\nКхин дIа чуьрваьллачу журналисто гойту зуламхоша ядийна, сийсазйинчу йоьIан ненан йиш ю бохург – елха а кхехкаш оьрсийн къомах йолчу зудчо дуьйцу, шен йишин йоI 24 сахьтехь зуламхойн закъалтехь хилла, цул тIаьхьа цара иза цхьанхьа гIалин йистехь охьакхоьссина. Ша полице яхнера, боху цуо кхин дIа а, амма цара ша тергал а ца йира.\nИштта цу йоIан гергар стаг ву ша бохуш волу цхьа стаг а гойту журналисто- цу стага дуьйцу, полисхоша йоIе хеттамаш а бина, цуьнга и дерриге а зулам йоьIан шен лаамца хилла дара алийтина, иза ша цу хIуманна бехке яра алийтина, бохуш. „Уьш адамаш дац, уьш акхарой ю“ бохуш вуно эмоционале латкъам бо цо.\nАмма цу тIехь а чекх ца йолу жигарчу журналистан репортаж – иза цIеххьана дуьхьалонан акцехь нисло, Берлинехь цигахь бехачу оьрсийн диаспорас йина бохучу. Шений-шений и йоI евзаш яра бохуш дуьйцу шаьш тешаш ду бохуш чIагIдечу оьрсаша. Германехь мигранташа хаддаза зударий хьийзош бу, тхан кхин дан хIума дац, оха уьш а хьийзор бу дуьхьал – иштта чIагIдо кавказхойн акцентаца къамел дечу цхьана гIеметтахIоьттинчу стага.\nЦIийза а цIийзаш дуьйцу цхьана кхечу оьрсийн зудчо, ша наб ца йо кхо буьйса яьлла, шен йоI ишколе йоьдуш мухIажарийн юкъараIойлина уллехула тIехйала езаш хиларна, бохуш.\nИ дерриге а – I3 шо долу йоI ядийна хилар а, иза хьийзина хилар а, цу исторехь хиллане а мигранташ хилла хилар а, полисхоша цу йоIе харц тоьшаллаш дайтина хилар а, ткъа иштта полици и хIума талла ца тикар а – хьалхарчу дашера тIаьхьарчу даше кхаччалца аьшпаш хилар гучудаьккхина амма немцойн Iедалхоша а, журналисташа а.\nБерлинерчу полицин векало Измер Керстина журналисташка динчу дIахьедарца, даханчу кIиранан оршот дийнахь Берлинехь деха цхьа да-нана деънера полице, шайн йоI цIа ца еъна аьлла. Шинари дийнахь амма и йоI схьакарийна. „Оха бинчу талламашца я иза ядийна бохург а, я иза цунна ницкъ бина бохург а бакъ дац“ - элира полицин векало.\nИ комментари яржийра немцойн хаамийн гIирсаша а, Оьрсийчохь пачхьалкхан пропагандано болх баран масала санна. Цул совнаха, хье ца луш гучуделира, оьрсийн йоIана ницкъ барна Iедало таллам ца бо аьлла дуьхьалонан акце арабевлла бу бохуш Хьалхарчу телеканало гайтина болу нах бакъдолчехь Германеррчу неонацистийн НПД цIе йолчу партин митинге гулбелла хилар.\nЦига, цу неонацин хьежамаш болчийн митинге, бахана хилла Берлинехь беха оьрсий а, ткъа Оьрсийчоьнан пачхьалкхан журналисто уьш цигара йистаха а баьхна, ша цхьа леринчу протестан акце гулбелла уьш болчуха йина шен репортаж.\nОьрсийчоьнан пачхьалкхан хаамийн гIирсаша гаррехь харцдерг дийцар дуьххьара хуьлуш дац. Нохчийчохь тIом болчу хенахь цара дуьйцура, цигахь бIенашкахь Балтийн пачхьлакхашкара зударий-снайперш бу оьрсийн салти бойъуш бохуш. Украинехь тоIм баьлча цара чIагIдира, цигахь украинхойн салтеша бераш пенаш детташ дойъу бохуш.\nХIинца Германехь оьрси йоI мигранташа хьийзор дагадаийтина цара шайна. Иза башха тамашийна а ца хета.\nТамашена хетарг кхин ду – оьрсийн пачхьалкхан телевизионана мичара хууш хилла Берлинехь неонацистийн акцехь сел дукха оьрсийн хир буйла? Я и оьрси цига гулбаларехь дакъа лаьцна -те пачхьалкхан телевизионо? Ткъа коьртанин хаттар- хIун мах белла теша царна и ролаш ловзорна?