Тема: Сакъердаме дувцараш\nЦАГЕНАХ ДОЛА ДУВЦАРАШ (составитель Абу Мальсагов) http://ingushetiyaru.org/humor/tsage...vtsarash/1025/\n№ 1. IОХОВЧА ХАНА САННА...\nСойи-сойи эздий ва, яхаш къувсаш хиннаб цхьан метте нийсбенна дуаш-молаш шун тIа багIа нах.\n— Из-м селла къувса дезаш хIама а дац, — аьннад Цагена. - Шун тIа Iоховча хана санна эздий волаш шун тIара хьалгIоаттар ва шоана эздий саг! Эздий вар-м дилла а эздий хургва!\n№ 2. КХЫ ФУ ДЕ ДЕЗАР ЦО?\n- Iа дийшача къонора, тхачул дикагIа найц ма вац, шоана лойя, укх мехка а! — яхаш дув буаш хиннаб Цагена.\n- Нахал тIех хила фуд цунна карагIдаьннар? — хаьттад наха.\n- Хьала а даьккха Iа цунга ахча дIакховдадича, топа пхо санна масса гIойя, тика тIара къаракъа шуша а ма яхь, шийна увза махорка пачка а ма эц! ТIаккха кхы фу де дезар цо? — яьхад Цагена.\n№ 3. СОГА ЙОЛАЛ ХЬАЙ\nБеррига боккха лоам лIалаьиа жа а долаш, еррига аре йияза доахан а долаш, кер чура дог лома а долаш. низах-деналах вохарг а воацаш, куралах ваттIа а воаллаш, эзделах визза волча зIамигача сага хье йийхача, цунга маьре гIоргьярий хьо? - хаьтта хиннад Цагеиа ихьаи замелха енача йоIага.\n- ГIоргьяр со! - аьина жоп деннад йоIо.\n— Даьллахь, йоI, цу тайпарча саго-м шийна цхьа оамал бергбар. Из а вож а доацача сога йолал хьай! — яьхад Цагена.\n№ 4. САГIА А IОТIАКХИЙТТАД ЦУННА?\nЦхьа Iаьхар а бийна мовлат деша аьнна вийха хиннав Цаген цхьан къеча саго. Из мовлат деша а волавалалехьа, бехказа а ваьнна, цIендас аьннад:\n- Даьра, Цаген, хьона бакъдар дийцача, гIурбан лакъан юкъе даханза а ма диссад тхо укх шера. ГIурбанна лархIа а мегаргбарийте ер Iаьхар?\n— ХIана мегаргбац, мегаргба, даьра! — аьннад Цагена.\n— Даьллахь, Цаген, тха зIамагIвола кIаьнк а ма вар хIанз а тIехьа хIаккъат данза. Из а дIалархIа мегаргдарий-хьогI укхох? -тIатехад цIендас.\n— Мегаргда. мегаргда, - аьнна, дIавеннача Цагена сихха мовлат дийша даьккхад.\nХIаьта цигара ваьнна шоай цIагIа чувоаллашехьа цо ший сесагага хаьттад:\n— Яа-мала хIама йий вайцига?\n— Аьъ, мовлат дийшачара вагIаций хьо? — хаьттад цох цецъяьннача сесага.\n- Даьра, воагIа, - аьннад Цагена, - хьона лойя, мовлаги, гIурбеи, хIаккъати — кхоъ даьчара-м, Цхьабакъда, меца-м виссав.\nХIаьта иштта дIадоладенна уж дешаш наха хазад, тIаккха фусамдаьга а кхаьчад. Цох эгIазвахача фусамдас цхьан дийнахьа аьннад Цагенага:\n— Даьллахьий, Цаген, аз-м сагIийна лаьрхIа ма бийнабар из устагIа. Ма гаьна даьккхад Iа из хабар.\n— Даьллахь, воше. хIанз кхы а сагIа а IотIакхийттар хьа цунна? — яьхад Цагена, - Иштта а дар уж мовлати, гIурбеи, хIаккъати!\n№ 5. СОНА ХЬО-М ГУ\nМерза. хьаьна даа-хIама ма хургдий укхаза, аьнна юрта ккъе дагIа дикагIдола цIенош а лаха, хьоашалгIа вахача Цагена хьалхашка фусамнанас оттадаьр кIолд яьккхача морзах баь миста берхIеи, шийла сискали мара хиннадац.\n- Ва фусамда! Сона хьо-м гу. Хьона со гой? — хоатташ хиннад Цагена, каст-кастта миста берхIа чу шаьра гуш лолча фусамдаь суртага а хьожаш.\n№ 6. ДОАКЪАЗАЛ\nКертах чагарг а яьнна, из кIунзал хиларах чIоагIа саготдеш хиннав Цаген. Цун сатем бе дагахьа цхьан саго аьнпад:\n— Сагот ма де, Цаген, шек дIа ма вала. Хьо вала а венна, ялсмала кхаьчача, беррига а дошо хургба хьона хьа корта!\n- Да висса укхун, Даьллахь, — эккхийтад Цагена, — дуненахь кIунзал а, ялсмала дошо а хилча. наьхачоа тара маца хургба-хьогI ер?!\n№ 7. ЦАГЕНА БЕКХАМ\n— Вир да-кх хьо, вир! — аьннад Цагена цхьан дийнахьа Iаббас яхача лоамарочунга, цунгара Iаьса гIулакх Iиийна гучадаьлча.\nИз бакъ воллашшехьа а, цу тайпара дош ла ца могаш, ший аьттув хилара тарра, вIалла тIера а ца воалаш вокхо йийтта манзал ваьккха хинав Цаген.\nКхы цунна бе бекхам боацаш виссача Цагена, дуккха нах вIашаг Iкхийттача метте дош а дийха, аьннад:\n— Оаш дийшача къорIанора, хIанз укх новкъа IодоагIаш бокъонца дола вир бIаргадайча а, вир доагIа а ца оалаш, Iаббас воагIа яхаргдолча ма ваьккхав укхо со!\n№ 8. ЦАГЕНА КЪОВСАМ\nЦхьан сага воI ваьча нийсвенна хиннав Цаген. Циггача гулбеннача наха говраш хоахкаш, кIай говр хьалхаяргья аьнна ланаш даьхка, шийга мел хинна ахча диллад цо а.\n- Из хьалха йоагIе, са саг йоалае вIаштIехьдаргда, — аьннад Цагена, — ца йоагIе — йоалае гIерта везаргвац!\n№ 9. ТАРА-М ВА\nЦкъа саг йоалаяьча нийсвеннав Цаген. Из саг йоалаяьчоа дIатIа а водаш, ловца а баьккхе, юстара воалаш хиннав массаварг а. Дикка цунна дIаюхе а ваха, кулг а лаьца, Цагена аьннад:\n- Дала ше къахетам болба хьох! Дала къайле цIенйойла хьа!\n- Аьъ, Цаген, венна-м вац со? ХIана ях Iа из ишта? - цIимхара хаьттад вокхо.\n— Вала-м веннавац, цунна тарра-м ва! — яьхад Цагена.\n№ 10. СЕ ВАР МАРА ХУРГВИЙ СО?\n— Ховргдар-кх из, Цаген, хьо селлара воккха вецаре! — аьннад Цагенага цхьан дийнахьа цхьа пайда боаццача хIамах цунна эгIазвахача зIамигача саго.\n- Даьра, аз сайна ловр-товр мара ца деш, зIамига волаш зIамига ва оалаш ма витав со, хIаьта хIанз Iа воккха ва а ма яхий со. Ма хам бац-кх цу дешай! Се вар мара хургвий со? — яьхад Цагена.\n№ 11. IА ЧIОРАКАШ ДУАРГДА ХЬОНА!\nБазар тIа ваха кийчлуш воаллаш хиннав Цаген.\nСонеи, сонеи фу дахьаргда Iа, оалаш, гонахьа баьннаб цунна дезал.\n— Сона шоклекхарг яьлахь, — аьннад цхьанне.\n— Сона коч яьлахь, — аьннад вокхо.\n— Сона цIе олгаш далахь, - дийхад кхоалагIчо.\n— Мегаьд, мегаьд, дахьаргда! — оалаш хиннад дас.\nЮххера ши шай дIа а кховдадаь, сона чIоракаш далахь, аьннад хьачувена нийсвеннача лоалахой кIаьнко.\n— Iа чIоракаш дуаргда хьона, кIаьнк! — яьхад Цагена.\n№ 12. ХЬОНА ФУ ПАЙДА БА ЦОХ?\nТIавийрза ший аргIерча беша оасар деш воаллаш хиннав Цаген.\n— ДIахьажал, Цаген, дIа даа-хIама а дахьаш воагIача сагага, - аьннад мецвеннача цун лоалахочо.\n- Вайтал, даьллахь, сона фу пайда ба цох? - жоп деннад Цагена.\n— Аьъ, Цаген, хьона дахь из-м! — аьннад лоалахочо.\n- ТIаккха хьона фу пайда ба цох? — яьхад Цагена, ший болх юкъах ца буташ.\n№ 13. НАХ БОВЗАР\nНахаца геттара догцIена, Iимерза, камаьрша саг хиннав Цагена да, цхъабакъда цун боахам башха тоабенна боацаш, къеча, мискача наьхачоа тара хиннаб. Циггача цIаьхха из венна таьзет эттача дуккха а хьал тоаденна нах кодаме а ца боагIаш биссача, Цагена аьннад:\n— Са да веннавале а, дика болх ба-кх сона нах байза!\n№ 14. ДИССА ДОАЦАНДАЬ\n— Цхьанна хана цхьанна хIамана сагота волаш мича хул хьо-м. Фуд хьа из? Цхьаккха дика а во а дагIац хьога? — хаьттад Цагенага цох цецваьннача саго.\n— Аз саготдалла сона укх дунен тIа эккха кхы доккхагIа хатар диссадоацалга хургда-кх! — яьхад вокхо.\n№ 15. НАЬХА САГ\nЦаген зIамига волча хана хиннад из. Цо мел дукха дехарах, фуаш ду цо, яхаш ший цаI мара йоаца котам е тугаш хиннадац цун нанас. Юххера а, цхьан дийнахьа, Цагена йоккхагIйола йиша йига найц венав царцига гучавала аьнна лаьрхIа. ХIаьта цунна фу гIулакх дергда-хьогI аз, аьнна дIатохаеннача Цагена нанас цунна дIайийтай хIаьта а цаI мара йоаца шоай котам.\n— Ва нани, из хьай йоккхагIйола йоI йига найц веза хьона дукхагIа, е со, хьай воI, веза хьона дукхагIа? — хаьттад ший нанас найц шийл дукхагIа лархIара дикка раьзавоацача кIаьнко.\n- Аьъ, из фу яхалга да? Из-м наьха саг ма вий! Хьо веза-кх, сай кIаьнк, - аьнна, цо баьча дегабуамах елаеннай Цагена нана.\n- ХIаьта тхох шиннех дукхагIвезар лалва хьа! — эккхийтад из елаелар а ца лоаденнача Цагена.\n— Ай, ма лаха наьха сага сардамаш! — яьхад йоах Цагена нанас.\n№ 16. IОХАЙНА ВАГIАШ ВА ХЬОНА\n— Ва хьанаьхк! ЦIагIа вий хьо? - яхаш, коа а вена, чукхайкаш хиннав Цагена даьга декхар доаллаш вола цхьа лоалахо.\n— Волле, кIаьнк, дIаараваьлий со цIагIа вац, кхоана юхавола аьлий дIавахийта из! — аьннад Цагенага цун дас.\n- Со цIагIа вац, кхоана юхавола аьлий дIавахийта из яхаш, кхуврча хьалхашка Iохайна вагIаш ва хьона, — яьхад харцлера тIера воацача Цагена.\n№ 17. КХЫ ФУ ДЕРГДАР ЦО?\nШий вира нувр а тилла, гаьнарча юрта бахаш болча ший гаргарча нахах бIаргтоха аьнна дагадеха новкъа ваьнна хиннав Цаген. Юххера, сел дIайхача дийнахь гаьнарча новкъа валарах сов кIаьд а венна, ший вир дажа дIа а хийца, цхьан хин йисте ягIача гаьна кIала ший вира тIагехкаш йола нувр гIовга а йилла, кIеззига салаIа лаьрх!а Iовижав из. Циггача кастта тхьайсав. ХIаьта сомаваьнначул тIехьагIа дIа а хьа а водаш вир лахарах, из корайоагIаш хиннаяц.\n— Аз сай дас даьр дергда шоана, оаш са вир хьа ца лой! -аьннад Цагена, цIимхаро тIа а ваха, шийна дукха гаьна боаццаш бIаргабайнача нахага.\nЦагена дас бокъонца цхьа доккха хIама даь хургда-кх, из вешта хилча селла бирса а мича хургвар ер, аьнна хеташ болча наха кастта цун вир хьа а леха юхаерзаяьй.\n— Даьллахьий, Цаген, цу хьай дас фу даь хиннад дувцадалар Iа тхона. ХIанз вир хьа а ма корайяьйий хьа! — дийхад царех цхьанне.\n- Шорттига ший вира нувр ги а елла цIавахав-кх! Кхы фу дергдар цо? — яьхад вир хьакораярах гIадвахача Цагена.\n№ 18. ЦАГЕНА МАЛАЙКАШ IЕХАДАР\nВенна Цаген лахьта чу Iо чу а вилла, лаьтта Iо тIа а тесса, боарз дIанийс а баь. дуIа а даь, хий Iо тIа а дахийта нах дIакъаьстачул тIехьагIа, Цагенага бартхоаттам бе тIадаьхка хиннад шоашца Мулкалмовт юкъе а долаш массехк малайк.\n— ХьалгIатта, Цаген! ХIанзалца Iа леладаь цхьацца хIамаш дувцаргда-кх вай тахан, — аьннад цар цIимхарча оазаца.\n— Аьъ, ер фуд хIанз? Цкъа мара беш хулий из бартхоаттам? Шиаш да шо? ЦаIаш-м хIанзза согара бартхоаттам а ийца дIа ма дахарий, ТIехьадиссад шо! - аьнна, эгIазвахара кеп оттаяьй Цагена.\nИштта говза малайкаш Iехадарах, цар бартхоаттам а ца эцаш виссав йоах Цаген.\n№ 19. ДИЦ МА ДЕ АЛАЛАХЬ\n- ВоI миштав хьа? Хозза даьна а нанна а новкъостал деш вий ер? — хаьттад Цагена даьга царцига хьоашалгIа нийсвеннача цхьан саго.\n- Воллахьий, талхаш-м латт, деш-дуташ хIама доацаш, айлаюкъенца мара сакъердам боацаш. ХIанз сихха саг а йоалаяь, був а ваьккха ше Iо ца хоавой, цунна фу дергда-м хац сона, - аьнна, хьаьшага леткъав Цагена да.\nХIаьта из къамаьл шийна дIахазарах дикка раьзавоацаш вале а, шоллагIча дийнахьа сахилалехьа хьал а гIаьтта, сиха диг ира а даь, ший вир дIа ежа, хьунагIа дахча да водача Цагена ший наьнага аьнна хиннад:\n— Селхан вай хьаьшага ше дийцар диц ма де алалахь цу тха даьга!\n№ 20. ШИШША ЦХЬАНА Д/АВОЛЛАШ А НИЙСЛУ\nДика кхийхка бежана дулхи, берхIеи, жувра хьалтIамаши хьалхашка а оттадаь, геттара веза хьаша лаьрхIа тIаийца хиннав Цаген кхыча юрта вахаш волча цун гаргарча саго, Из кхача сов чам болаш а, цул совгIа ше дикка меца а хиларах, шишша зIамига хьалтIам цхьана хьаэцаш берхIала а Iотташ, дIакхоаллаш хиннай Цагена.\n— Цаген, за Цаген! Цхьан каша чу масса саг Iочувул шун юртарча наха? — хаьттад из зийнача, Цагена Iоттар е дагадехача фусамдас.\n— Бокъонца бола къонахий-м цхьацца мара бехкац оаха. ХIаьта цхьа моллагIа эсала бараш-м шишша цхьана воллаш а нийслу! -яьхад шийна уж хьалтIамаш кIеззига йоккхагIа хилар ловлга белгалде безам болча Цагена.\nПоследний раз редактировалось Ingushgen; 07.05.2015 в 00:46.\n№ 21. ГIАШ ЛЕЛА ВЕЗАРГВОАЦАШ\n— Къонах, ва къонах, мичара воагIа хьо? Фу леладу Iа? — хаьттад сихвенна новкъа водача Цагенага цунна духьал нийсъеннача цхьан юртарча Iовдалча кхалсаго.\n— ХIана ях Iа? Кашашкара воагIа, кашашкара, — аьннад селлара оамал йоацаш йолча цунна дикка раьзавоацача Цагена.\n- ИппIалий, са къаний! Даьра, воагIа хургвац-кх кашашкара-м! ХIаьта соахка венна тха да вайрий хьона цигача? — цIенхаштта юхахаьттад вокхо.\n— Вайр! Вайр! - аьнна, дIаваха веннав Цаген.\n— ХIаьта боккъала а хьадувцадалар Iа сона фу деш вар из цигача, — яхаш, хаттараш деш тIехьара дIайоалаш хиннаяц из кхалсаг.\n— Ялсмала дIакхача шовзткъа тума эшаш циггача новкъа Iохайна вагIаш вар-кх, — аьннад цун Iовдалах цецваьннача Цагена.\n— Вададай са! Из-м дукха ахча мичад. ЮхагIоргволаш вий хьо цигача? - хаьттад кхалсаго.\n— Нийсса цхьа дии бийсеи далалехьа юхакхача везаш ва со! — цIенхаштта жоп деннад цунна Цагено.\n- Боккъала а, цунга дIакхоачийта далара Iа ер, — аьнна, сихха шоай цIагIара хьа а дена, Цагенага шовзткъа тума ахча дIаденнад цо.\n— Мел доккха дикахетар хиннад, меттахьа, сона тахан! Мел дика хIама де вIаштIехьдаьннад, меттахьа! — яхаш, доккхалаш де йолаеннай из Iовдала сесаг кастта чувенача ший марага. — Кашашкара воагIа со, яхаш цхьа къонах кхийттавар сох. Юххера а. тIатахкача, тха дас вайта хила мегаш а вар хьона из-м! ТIаккха цо фу йоахар хой хьона? Ялсмала дIакхача шовзткъа тума ахча эшаш циггача Iохайна вагIа йоахар хьона тха да! Миска-яI из! Дика болх ба хьона аз цу сагага мичара воагIа хьо, аьнна хаьтта а. Вешта, из-м со малий ца ховш тIехьвала а мегар. Дика болх баьбеций аз, цунга тхоай даьна эшаш дола ахча дахьийта?\n- ХIай, хIай?! - ийкхад из Iехаяьлга гучадаьннача цун марага. — МалагIча оагIорахьа вахар из? Гаьнаваьнна хургвий из?\n— Кхы дукха гаьнаваьнна а хургвац, Кхоана тха да волча юхаверза веза ший яхаш вар из, — аьннад сесаго, Цаген дIаваха моттиг белгала а йоаккхаш.\nСиха ший говра нувр а тилла, Цагена тIехьакхе а, цунгара ахча хьадаккха а лаьрхIад цо.\nХIаьта цхьан хи тIа йилла хьайра йолча ше дIакхоачача хана цIаьхха юхахьажача Цагена бIаргавайнав геттара говр сихъяь шийна тIакхувш воагIа говрабаьри. Из малув а, цо леладер фуд а кхы уйла е ца езаш сиха кхетадаьд Цагена. Из бахьан долаш ваха сиха хьаьр чу а ийккха, хьаьрхочунга аьннад цо:\n- Жи новкъост, сихагIа дIалачкъалахь! Хьо ве аьнна воагIаш ва хьона из дIа воагIа говрабаьри.\nХIаьта вож цох тийша сиха хьаьр кIала дIалачкъав.\n— Мича вахар из вошийна вир? — хаьттад Цагенага, геттара вувхьа а вувхьаш, кастта хьаьр чу йийккхача баьречо.\n-- Малув Iа вувцар? — хаъттад Цагена, къайлагIа хьокхаш санна, хьаьр кIала пIелг Iо чу а хьекха.\nХIанз-м мича гIоргва хьо, аьнна хеташ вола говрабаьри сиха хьаьр кIала ваьннав, хIаьта Цаген цун говра тIа а хайна дIаийккхав. ХIаьта хьаьрхо бехке воацилга а хайна, хьаьр кIалара хьалваьлча, говр йоацаш хиннай...\n— Аьъ, хIанз фу леладу Iа? Говр мича йихьай Iа? — хаьттад гIаш чувенача ший марага цун сесаго.\n— Цу хьа даь ялсмала гIаш ваха везаргвоацаш цу сага дIаелар-кх! — яьхад кхы а чIоагIагIа догдаьттIа чувенача Iовдалча сесага маро.\n№ 22. ТIАККХА МАРА IОКХОССАНЗАР\nВIалла дага а доацаш, иштта атта шийна дика говр а, цунца нувр а, кхаьла дирст а нийсъяларах чIоагIа доккхал деш хиннав Цаген. Каст-кастта цу говра тIа а хайя, ший гаргара нах болча хьоашалгIа водаш хиннав из.\nИштта цхъан дийнахьа новкъа ваьннача Цагена тIакхаьчаб цхьанна сага де во а долаш, дика ма дергдац оаха аьнна дув биа арабаьнна къуй.\nШе малув дIахайтачул тIехьагIа, ше хьоашалгIа водача фусамдаь цIи а йоахаш Цаген цкъарчоа уж тебе гIийртавале а, тIаккха царна духьал ший деррига денал ураоттадаьдале а цох хIама хиннадац. Из говра тIера Iо а кхесса, цун говр а ийца дIабахаб къуй.\n— Ай, хье со волча воагIа хIана аланзар Iа царга? — аьннад Цагена шийгара говр дIаяккхар дIадийцачул тIехьагIа фусамдас.\n— ТIаккха мара-м со цар бокъонца говра тIера Iо а кхоссанзар, - яьхад Цагена.\n№ 23. ХIАМАН ХЬУРМАТ ДЕШ ЙОЛА САГ\n— Даьра, захал, из са йоI, хьа нус, дика яц ма мотт сона хьоца, — аьннад шоай коа дахча доаккхаш воалла Цаген бIаргавайнача царцига хьоашал а даь дIаводача Цагена виIий устдас.\n- Во я оалалга-м вIалла а дац хьона, — яьхад Цагена. — Са нус санна хIаман хьурмат деш йола саг-м вIалла хила а йиш мичий. Цо-м кхыметтел ше кулг-юхь дила хий а доадац цхьа пайда боацаш.\n- Аьъ, фу ду цо цох ? — хаьттад цо дувцачох цецваьннача захала.\n— Аз хIара Iуйрийна мела дагахьа морз чулоаттадеча кхабилга чу Iо чу-м, даьра, детт! — яьхад Цагена.\n№ 24. КЪАМАЬЛАЦА А ВУВРГВА\nЦхьан дийнахьа базар тIа дотоца кхаьла шалта йохкаш латтача лоамарочунна тIанийсвеннав Цаген.\n— Фу дех Iа цу шалтах? — хаьттад дIатIавахача Цагена, шийга из эца ахча доаццаше а.\n— Шийтта тума дех! Ер санна йола шалта кхычахъа атта эцалургьяц, — аьнна, ший шалта могаяй лоамарочо.\n— ХIаьта сона цхьан сомах хьалой Iа из? — хаьттад Цагена.\n— ДIавала, новкъост, хьона шалта эшац, Iа-м духхьал къамаьлаца а вувргва саг! — яьхад лоамарочо.\n№ 25. УСТДАС АЬННАР\nВIалла ший маро аьннар ца деш, цо аьннача кхыметтале цхьа дош а ца дуташ саг хиннай йоах Цагена юххера йоалаяь сесаг. ХIаьта из хьал кхы дIахо ла низ боацаш, цхьан дийнахьа из йита, аьнна, лаьрххIа ший устцIаьй цIагIа дIачуваьннав Цаген.\nХьалмагIа баьрчче а яьнна, ший марага из а, из а де яхаш ягIаш хиннай Цагена устнана. Цунна уллув бийзача метта тIа хаьнара а яьнна уллаш хиннай цун йоI, Цагена сесаг. ХIаьта вож, царна массаза а ловр-товр де гIерташ вола миска, шоай пишк лотае гIерташ ваьллав.\nДикка ший устнаьнага а устдаьга а хьежаш а лаьтта:\n- ВанагIа, КъорIа дий укх шун иIагIа? — хаьттад Цагена.\n- Сенна деза хьона из? — хаьттад из варах а, цо деча хаттарах а цецваьннача устдас.\n- Нр са сесаг Насипати, из хьа сесаг Хьасипати дийна мел я, вай шиннех къонах ма хургвац аьнна дув баа деза-кх! - аьннад Цагена.\n— ВоллахIий, нагахьа санна Iа из дув буэ, цул бакъболаш биа дув ма хургбац, хьона лойя, укх юртарча саго а! - яьхад устдас.\n№ 26. ХЬО ВОССАРГВА АЬННАД ХЬАННА МОТТАР?\nАьннар ца дарал совгIа, вIалла а ламази мархеи доацаш, цIаккха а сагIийна лаьрхIа хIама ца луш, чIоагIа Iаьса саг хиннай йоах къавеннача Цагена юххера а йоалаяь сесаг. ХIаьта Цагенага цох лаьца хIама дIа ца оале а. цун гаргарча наха а лоалахошта а дикка новкъа хIама хиннад из.\nЮххера а Цагена зIамагIволча вешийна дагадеха хиннад из дикка кхера а яь, иштта имане йоалае, аьнна. ХIаьта цхьан дийнахьа цар цIен бада тIа а ваьнна, шийна тIаювха йоккха. йIаьха мосаш йола кетар тIакIалтIа а яьккха, сигалара воагIаш санна, тунгала Iурга чу гIолла цар цIен юккъе Iочу а кхоссавенна, цо аьннад:\n— МалагIа ва шох укхаза Даьлах ца тешар а, Далла гIулакх ца дер а?\n— Хоастам хилба хьона, хоастам хиларг! Хьо воссаргва аьнна хьанна моттар, хьо воагIаргва аьнна хьанна хетар? - яхаш, 1о а ежа, цун когех хьерчаш хиннай йоах, из Iочувессар бокъонца Даьла ше ва мотташ йола Цагена сесаг.\n№ 27. ХЬО А ЛЕЛАЦИЙ?\n— ХIанз цу хьай керта тIа туллар кий я мотташ лелий хьо? - аьнна хиннад къе, биркъе хIамаш а ювхаш волча Цагенага ше вIаьхий хиларах кура-сонта волча цун лоалахочо.\n— Ай, ва воше, хьо а лелаций цу хьай белаж тIа багIар корта ба мотташ? — яьхад Цагена.\n№ 28. ДИКАГ1ДОЛА ЛОВЗАР\nЦаген зIамига волча хана хиннад яхаш дувц из.\n- Дерригача ловзарех малагIа ловзар хет хьона дикагIа? -хаьттад Цагенага.\n- Саг йоалаяьча деш дола ловзар хет-кх, - яьхад Цагена, — Цигача-м шортта яа-хIама а ма хулий!\n№ 29. КХО СОМ БАХЬАН ДОЛАШ\nЦхьан цIаьрматача сага ахча хьаьрча хиннад Цагенага. Ден а бус а хIана дац, аьнна, ший ахча хьада яхаш Цагена тIехьа лийннав из.\n- Аьъ, сел доккха ахча да хьа сога хьаьрчар? - хаьттад юххера а из кIордаваьча Цагена.\n- Ши тумеи кхо соми да-кх! — аьннад вокхо.\n- Мегад хIаьта, — аьннад цун сатедара духьа Цагена. — Кхоана хьавола, аз цхьа тума дIалургда хьа. Ломма а хьавола, аз цхьаькха тума а дIалургда хьа. Ши тума дий уж? ТIаккха фу дус хьа сога?\n— Кхо сом дус-кх, — аьннад ший ахча хьакхаьчача санна гIадвахача вокхо.\n— Аьъ, воше, из кхо сом бахьан долаш-м хьайна а тоам мичаб хьона наха юкъе со ишта юхьIаьржа увттаве! - яьхад Цагена.\n№ 30. ЮХМАЧЧАХЬА ДАЛАРЕ\n— Ва са юртахой! Мишта хет шоана, фу мах болаш я ерригаш а дотоца-дошоца кхаьла йола ер са фертеи, гIовтали, палчакхи? Фу мах болаш ба со тIавагIа ди? — яхаш, ший даси-нанаси шийна яьча Iалашонах курал еш хиннав цхьан вIаьхийча сага воI.\n- Бакъдар аьлча, хIамаш-м, дикадар мара, царех ала кхы хIама доацаш я, — яьхад Цагена. — Цхьабакъда, сона хетарах, из-м саг селлара кура-сонта хила везаш хIама дий-хьогI? Дош дар хьона уж лелаечун мах лакхаг Iа а болаш, из гIулакх юхмаччахьа даларе.\n№ 31. ШИЙ МАХ-М ХОВШ ХУЛ\nЛоам чура лоа а деша, ишта а сиха а, Iаьржа а, шийла а доагIаш дола Тийрк кхы а бирсденна ха хиннай из.\n— Ва нах, оарцагIдовла! — яхаш, хьекхаш дола цIогIа хьахазарах, цу геттара бирса доагIача Тийрка чу сиха Iочу а кхоссавенна, цо геттара даькъазаваьккха Iохьош вола ший лоалахо хьаваьккха хиннав Цагена.\nХIаьта цхьа-ши кIира даьнначул тIехьагIа, цунна баркал ала аьнна лаьрхIа, кхехкаяь котам а ийца Цаген волча ший сесаг яхийтай лоалахочо.\n- Даьллахь, ма дика ховш хиннаб-кх цу хьа мара ший мах! — яьхад ше даь гIулакх цо кхы ца лархIар новкъа хиннача Цагена.\n№ 32. ЦАГЕНА АЬННАР\nЦхьан дийнахьа ший доттагIчунца БаIдалца Iохайна вагIаш хиннав Цаген. Цхьацца-шишша дувцаш шоаш багIача хана БаIдала аьнна хиннад:\n— Даьллахь, Цаген, вай а вай дезала а мел дукха къахьегарах, кхы тоаденна эрга мича доал ер вай вахар-м. ЦIаккха а вайцара дIакъаста мича туг укх къело-м. Гой хьона, мел дика, вIалла гIайгIа, бала боацаш вах вай хьаьрхо. Ший дегIа еш кхы башха хало а йоаиаш, ше а ший дезал а дика кхабарал совгIа, цох-м берригача наха а башха дика къонах ма лоархIий! Фу дар-хьогI, са доттагIа, вай а цун оамалаш хьатIаийцача?\n— ДIавала, БаIдал, вай санна болча наха вIаштIехьдаргдолаш хIама дац из нах Iехабар. Нагахьа санна вайх юрта хьаьрхой хилча а, духхьал наха Даьла духьа наггахьа луча сагIах тоъам баь даха дезаргдар вай, — яьхад Цагена.\n№ 33. ХIАНЗ ЧАКХДАЬННАД ВАЙ ГIУЛАКХ\nЦхьан дийнахьа хьунагIа ваха араваьнна хиннав Цаген. Водаш-водаш, дикка кIоарга хьуна юкъе из кхаьчача хана, шийца вIалла герз а доацаш волча цунна духьалйолаеннай йоккха, бирса ча. ХIаьта шийна из ча тIакхетача хана Цагена теха цIогIа хаза, цигга тIанийсвеннача цхьан лоамарочо ший йоккха шалта а теха, из ча йийнай. Иштта дага а доацаш ше дийна висарах гIадвахача Цагена цу лоамарочунга аьнна хиннад:\n— Хьайца хьай доттагIий а боалабеш со волча хьодшалгIа ва веза хьо, Тахан вувчара Iа со кIалхараваккхарах, аз шортта ахчеи совгIаташи лургда хьона а, хьа доттагIашта а.\n— Аз ше вувчара кIалхараваккхарах сона а, аз сайца боалабаьча новкъосташта а шортта ахча лургда аьннадар сога Цагена. ХIанз сайца цига мала вугаргва ца ховш вагIа со, - аьннад лоамарочо ший лоалахочунга, из гIулакх нийсденна цхьа кIира даьннача гIолла.\n— Цу гIулакха-м сагота хила везац хьа, Со веча мегаргвеций цига? — лоалахочо а аьнна, Цаген волча дIакхаьчаб уж.\nХIаьта геттара кье а меца а вахача Цагенага хиннадий царна дала а шийна дита а ахча а совгIаташ а? ХIаьта башха тоам ца хеташ, цар Цагенага хIама дIа а ца хьоадеш, хIаьта вокхарна Цагена е ахча а е совгIаташ а дIа ца луш, цхьа ди а, ши ди а, кхо ди а даьннад.\n— Из хьай лоалахо Iа вувре, аз шоана лургдола ахча деррига а хьайна дусаргдар-кх хьона! - аьннад тIаккха цо фу ду хьажа дагахьа, лоамарочун уллув ваьнна венар геттара цIаьрмата саI волга хоаденнача Цагена.\n— Мегаьд, со раьза ва,— аьннад вокхо.\nХIаьта Iовижа уллаш волча ший лоалахочунна тоха аьнна цо тур хьалъайдешше а, Цагена цIогIа техад:\n— Аьъ, воше, укхо вув хьо, хьалгIатта! — аьнна.\n— Чано вувчара Iа со а кIалхараваьккхав, тIаккха хIанз укхо вувчара аз хьо а кIалхараваьккхав. Хьона ма гарра, хIанз со хьона ахча дала дезаш а вац е из сона дала дезаш хьо а вац, ХIанз шо шоай цIадахача чакхдаьннад вай гIулакх, — аьннад Цагена.\n№ 34. КХО ШАЙ МАРА ЦА ДОАККХЕ А\nИз ялар шийна мелла халахете а, вIалла деналах ца вохаш, гонахьарча наха ший догдаьттIалга дIа ца хойташ, царна хьалхашка доастама, эсала ца хьовзаш, бокъонцарча къонахчо санна дIадерзадаь хиннад Цагена ший сесаг енна таьзет.\nХIаьта цул тIехьагIа дукха ха ялалехьа Цаген геттара чIоагIа маьлхара а гIайгIане а волаш зийнача цун лоалахочо, ший цох чIоагIа дог лазаш санна кеп а оттаяь: "ХГанз фу хиннад цигача, Цаген?" — аьнна, Iоттар а еш, бехк баьккхаб Цагенах.\n- Даьра. воше, соахка кхо сом а денна аз ийца хинна цаI мара йоаца вир-м еннай! — аьнна, лоацца цун хаттар дIадерзадаьд ио леладер кхетадаьча Цагена.\n- Ай ва Цаген, хьай сесагал а дукхагIа езар хьона из вир? Из елча-м мича эттавар хьо селлара халча! Ма чIоагIа саготду Iа цунна? — аьннад фуннагIа-моллагIа даь а из хьовзаванза Iе дагавоацача лоалахочо.\n- Цу хана-м массаварг а: "ВIалла а сагот ма де Iа, Цаген! Дукха хьай са ма даа Iа, Цаген! Оаха кастта хоза нускал доаладергда хьона!" — яхаш, сона гонахьа ма хьувзарий шо, — аьннад цун ха-барах шийна дош ца хеталга дIахайта ловш волча Цагена. — ХIаьта хIанз, вир а денна со виссача хана, цхьанне а хIана алац оаш, эггара дикагIдар-м хац сона, кхыметтале эгтара эсалагIдола вир эцаргда оаха аьнна а? Хоза нускал доаладергда хьона, яхаш, даьсса хабар дувцарал халагIа да мотт сона, цох кхо шай мара ца доаккхе а, сона вир эцалга!\n№ 35. ЛАКХЕРА ДИКАГIА ГУ\n— Нагахьа санна со лайя, дIарча лакхарча лоам тIа мара дIа ма воллалаш со! — аьннад Цагена.\n— Ай, из фуд хьа, ва Цаген? Вай кашамаш-м лохехьа ма дий! — аьннад цох цецбаьннача гаргарча наха.\n— Из, даьра, да мискачар бокъо яларга догдоахаш со цигара хIара денна Iочухьежаргволга, — яьхад Цагена.\n№ 36. ХЬАДОЛЛЕ ХIАЬТА\n— Цхьа дика говр нийслоре, из эцаргьяр аз, — яхаш, шийна вовзача сагаца къамаьл деш латташ хиннав Цаген цхьан базара дийнахьа. Из къамаьл дIахаза, Цагена Iоттар е дагахьа, царна дикка гаьна латтача цхьан саго аьнна хиннад:\n— Вир мегаргдецарий хьона, Цаген?\n— Даьра, мегаргдар-кх дукха дика-м. Хьадолле хIаьта сихха! — яьхад Цагена.\n№ 37. ЦIАЬРМАТАЛ\n— Боккъала а, са лоалахо, аз из хьайга хьоадарах бехк ма баккхалахь. ХIаьта а, тIехьагIа из хьона ханза дусаргдоацандаь, тахан из хьога дIа ца аьлча валац со. Тахан Iуйранна шун Iатто муIа Iетта тха етт бийнаб, йоах. ХIаьта из хьога дIахайта а цох сайна хьогара хIама доагIий-хьогI, аьнна, хатта а венавар со, — аьннад дхьан дийнахьа ший лоалахо волча вахача Цагена.\n— ТIаккха, тIаккха, Цаген? Из-м вIалла а Iаттан да бехке ве доагIаш хIама дац! Бага мотт а хьаькъал а доацача Iатто даьчунна со сенна бехке ва? Таханарча денга кхаччалца хье укх дунен тIа вахаш, из а кхетадаьдеций Iа? Етт-м, из са бале а, хьа бале а, хьайба ма дий! Фу бекхам бергба цунна? — аьнна. юххера тIатоI Iабаь бехк баьккхаб Цагенах лоалахочо.\n- Аьъ, ма гIалат ваьнна хиннав со! Ха-м, даьра. ховр сона Iа из иштта дIадерзадергдолга. Вешта, из-м кхыча тайпара хиннад: шун Iатто а ца бувш тха етт, тха Iатто бийна хиннаб шун етт, — аьннад тIаккха Цагена.\n- ТIаккха-м, воше, юххьанца денз гIулакх ше долчча тайпара дувца дезар, - яьхад, фуннагIа даь а Цагенагара хIама яккха дагаволча лоалахочо.\n№ 38. ИЗЗАЛ АУКХА ХА СЕННА ЙОАЕРГЬЯ?\n— Бакъдий-хьогI из, Цаген? Со венначул тIехьагIа сона наIалт кхайкаде са каша тIа воагIаргва аьннад ма йоахий Iа, — хаьттад цхьан дийнахьа Цагенага цхьанна а воча хIамах къахкаш воацача цун лоалахочо.\n— Ай, ва лоалахо, аз из аьнна-м геттара дукха ха ма яьннайий. Цу хана-м хьо кхычарна башха вовза а мича вовзар. ДагадагIаций хьона вай лоалахой хинна кхо ди а далалехьа Iайха сона баь тийшаболх? ХIаьта хIанз-м со воагIарг а вац хьона цигача, хIана аьлча со воацаш а, цу хьа кашан боарза дIатIакхача аргIа хьа тIа ца кхоачаш латгаш кхы а дуккха нах ма хургбий. ТIаккха иззал дукха ха сенна йоаергья аз? — яьхад Цагена.\n№ 39. ВАЙ ДУВЦАР ДУВЦА БОЛАЛУРГБА-КХ\n— ВIалла миштаб а ца ховш ма бий е хIанзара кагий нах-м. Оамал а, гIулакх а, эздел а, денал а мича доал акхарех-м, ВанагIа, къабелча фу хургда-хьогI акхарех? - яхаш, къамаьл деш багIаш хиннаб цхьан пхьегIа тIа вIашагIкхийтта боккхий нах.\nТоъал цар дувдачунга ладувгIаш а ваьгIа, Цагена аьина хиннад:\n— Вай дувцар дувца болалургба-кх уж а!\n№ 40. ЦIАЬРМАТАЧА ФУСАМНАЬНАГА АЬННАР\nЦхьан дийнахьа кхыча юрта бахаш болча ший гаргарча нахах бIаргтоха ваха хиннав Цаген. Цхьацца хаттараш деш хабар дувцарал совгIа, наькъа бIоахалагIа дикка кIаьд а мец а веннача Цагена хьалхашка вIалла а яа-мала хIама оттаеш хиннаяц фусамнанас. Юххера оттаяьр а Цагенах башха хьаша лаьрхIа хIама хиннаяц, духхьал кIолд яьккха даьсса морзи шийла сискали мара.\n— Бокъонца кхы яа-мала хIама йоацаш ба-хьогI ераш е со да лархIар да-хьогI ер? — аьнна хеташ, дIа а хьа а бIарг лекхача, Цагена бIаргабайнаб кора тIа латта хIаьтта мара хьабаккханза бола керда налхеи, уйчен кIала хьалъэлла улла боккха устагIан думийи. Цул совгIа, маьнге кIала латташ хиннад тускар дизза фуаш.\n— Эшарт, — кхайкав из фусамнаьна цIи а яьккха, ио ше ца лархIар чIоагIа новкъа долаш, — со-м шух бIаргтоха мара венавацар, Дика хет сона шо ишгта дика хьал-торо йолаш доахкаш. Баркал хьона, Iа сона даьча хьоашалах. ХIаьта тахан Ангуштара ваьнна со шунцига воагIаш, сона фу дайр хой хьона?\n— Хац, даьра, сона-м. Iа хьа ца дийцача, сона сенах ховргда из? — аьннад фусамнанас.\n— ТIаккха-м сога ладувгIалахь, — аьнна, волавеннав Цаген. — ВIалла дага а доацаш, цхьа боккха текхарг духьалбаьлар сона. ХIаьта аз дIа шун маьнге кIала тускара чу дадаш дола фуаш санна дола тIой кертах дийттача, цу дIа шун кора тIа латташ бола керда налха санна хьоа хьаарабаьлар цун. Из бакъдеце, дIа шун уйчен кIала хьалъэлла уллаш бола думи тIакхийтта лалва со!\n№ 41. ГIОЙЛЕ Я ХЬОНА\nДуккхача наха юкъе Цагена шийца баь бегаш ла ца могаш, йIоахалла лаьттах Iотекхаш йола шалта а яьккха, картах тIех а кхоссавенна, новкъа воагIача Цагена духьалваьнна хиннав цунна уллув вахаш вола БаIдал.\n— Аьъ, хIанз фу леладу Iа, са лоалахо? Аз хьоца баьраш-м хьо сай доттагIа а лоалахо а лаьрхIа бегаш ма барий! — аьннад гIулакх кхетадаьча Цагена.\n— Iа-м лоалахо а доттагIа а ма яхий, хIаьта со-м вац хьоцарча довнах а дош хеташ. Кхы къийкъ-пIийкъ Iа оале, са дегIах дакъа ца хуле, ер шалта чакх-м йоаккхаргья аз хьона, — аьннад вокхо.\n— ДIавала дIа, фу дувц Iа? Iовдаладар де-м цхьаннена а хала дац, Цул гIойле я хьона, наха юкье а ваьнна, наьха мотт Iомабича! — яьхад цох ца вашача Цагена.\n№ 42. ЖУВР БЕХАР\n- СонтаIал, — аьннад Цагена нанас ший воккхагIволча виIийга, — воллел, лоалахошкара цхьа жувра кад бехал вайна.\n— Даьра, бехаргбац, нани, аз-м, — духьале яьй воIо. — Наха юкъе дIалела везаций са?\n- Микаьил, - аьннад нанас, — хIаьта хьо гIол вайна жувр беха.\n— Со мишта вода, ва нани, е астагIа гоаз а детташ? — аьннад Микаьила.\n— Нана лайла хьа, са кIаьнк, вож бераш кагий ма дий вай, хьо ца воде, тховсара пхьор доацаш диссад-кх вай, — хьоастаеннай нана Цагенага.\nДIакхайда кад хьа а ийца, лоалахошкара жувр беха вахав Цаген. ДIачувоаллашехьа а, цар сайре дика а йийца, аьннад Цагена:\n- СонтаIал сонта ва, Микаьил астагIа ва, кхыдола бераш кагий да, из бахьан долаш нане укх кадача жувр беха аьнна вайтавар со!\n№ 43. БЕХК БАККХАР КХЕРАШ\nДIа мел дийна ялаташ чуийцачул тIехьагIа, дикка доккха совгIаташ а дехка, говраш хоахкаргйолаш соцам баь хиннаб Цаген вахача юртарча наха.\n— Лоалахой а ма дарий вай, боккъала а цига хахка говр я сона. цох доккха гIулакх хулар сона, — аьнна, ший лоалахочунга дехар даьд Цагена.\n— Эъ, воше, хьох-м вIалла гIулакх-эздел а мича доал. Цкъарчоа, фуд шугахьа, малад шугахьа, могаш дий шо, аьнна, дахар-денар хатта хаций хьона? Iа-м цIагIа хьачувоаллашехьа а, дIа а хьа а доацаш, говр я ма яхий! — аьнна, варах а дехкеваьккха вахийтав Цаген лоалахочо.\nДIа цхьа ха-зама яьннача гIолла, ший лоалахочун отарах цIи яьнна бIаргаяйнай Цагена. Цхьабакъда, цох цунга хоам бе вIалла а сихлуш хиннавац из. Шорттига дIачу а ваха, Цагена аьннад:\n— Сайре дика хийла хьа, са лоалахо!\n— Маршалца вахалва, Цаген, — моаршал юхадерзадаьд лоалахочо.\n- Фуд шугахьа, могаш лелий шо? Берашка фу хьал да? Гаргара нах фу деш ба? Говр а доахан а Iангара даха доакъар Iалашдаьдий оаш? - яхаш, дахар-денар хетта волавеннав Цаген.\nЮххера а из кIордадаьча лоалахочо аьннад:\n— Фу гIулакх дахьаш венавар хьо, Цаген?\n— ВоагIаш-м хьа отар доаг ала венавар со! Цхьабакъда, Iа юха а бехк баккхар кхераш, воагтIашехьа из хьога дIаала лоархIаванзар-кх, — яьхад Цагена.\n№ 44. 3IАМИГА ВАР СО\n— МалагIча юрта ваьв хьо? — хаьттад Цагенага.\n— Сона-м из вIалла дага а мича доагIа. Цу хана зIамига вар со, — яьхад Цагена.\n№ 45. САЙ СЕСАГ ЙОЛАНДАЬ\n— Хьай сесагах а ма кхерий хьо-м, — аьнна тIехтохам баьб Цагена пхьегIа тIа гулбеннача юртхоех цхьанне.\n— Кхер, из сай сесаг йоландаь, — яьхад Цагена. — Са даьсара, кхерац хьа сесагах-м!\n№ 46. Х0ВРГДАР ШОАНА\n— ХIаьта а цхьа ираз доал-кх укх сагах, — аьннад Цагена, цIаккха а ший дас-нанас а, гаргарча наха а яхар деш воацача цхьан сагах.\n- МалагIа да из? - хаьттад наха.\n— Из, даьра, да, ер ший сесагах кхераш хилар, — яьхад Цагена.\n— Ховргдар шоана, ер цох а ца кхераре, укхо ше мел даькъаза воаккхаргвар!\n№ 47. АЬТТУВ БАРГБАРИЙ-ХЬОГI?\n— Сона-м, даьра, могаргдац шун да къонве, — аьнна хиннад геттара кIалвиссача Цагена цун къонгаша хьатIавоалаваьча лоро.\n- Къонвала-м сона сайна а, даьра, лацар! - яьхал из къамаьл дIахазача Цагена. - КIеззига кхы а воккхагIа хила аьттув баргбарий-хьогI?\n№ 48. ТIАККХА-М\n- Цхьаннахьа а ца соцаш, цIеннах чуувтташ, массаза а айлаюкъе лелаш ма йий из хьа сесаг-м, — аьнна, тIехтехад Цагена.\n— Даьра, яц, - яьхад Цагена, — тIаккха-м наггахьа тха тхоай цIагIа а гучаяьрг ма ярий из!\n№ 49. ХЬО А МА ТЕШАЛАХЬ!\n- ЦIаккха а из къел-моцал дIакъасташ мичай хьох-м, ва Цаген. Базар тIа кхаччалца ги делла топпара кхабилгаш чуйола гали !а дIахьоре, кастта хьо а вIаьхий хургволаш массехк дика хьехар дергдар аз хьона, - аьннад Цагенага цхьан вIаьхийча саго.\n— Мегаьд, дIахьоргда аз, - аьнна раьзахиниав Цаген цу гIулакха.\n— Наха фуннагIа-моллагIа дувце а, гIийла дале а, къаьна дале а, къоахка дале а, дулх тол хьона, Цаген, — аьннад вIаьхийча саго, Цагена гали ги а делла, шоаш новкъа ма баьллинге а.\n— Цхьаькха а да хьона, Цаген! БIагIара яле а, ийрча яле а, астагIа яле а, йоI тол хьона! — аьннад вIаьхийча саго, шоаш ах никъ баьчул тIехьагIа.\n— Наха-м фуннагIа-моллагIа дувцаргда хьона, Цаген, цхьабакъда цIаккха а ма тешалахь вIалла а хила йишйоацача хIамах! — аьннад вIаьхийча саго, шоаш базар тIа дIатIакхоаччаш.\nЮххера а цо ше Iехаваьлга кхетадаьча Цагена, лостадаь цун гали лаьттах Iо а теха, аьннад:\n— Цхьаболча наха хьа кхабилгаш ехай а яхаргда хьона, вокхар йоханза я а яхаргда хьона, цхьабакъда хье иарга хьажжалца цхьаннех хьо а ма тешалахь.\n№ 50. РУЗКЪА-М БЕ-БЕ ХУЛ!\nСесаг а енна, берашка а коа-карта а хьажа саг а воацаш, геттара халчаэттав Цаген. ФуннагIа даь а, Цагенацара юкъ-моттиг ма хулла тоае дагаволча цун лоалахочо цхьан дийнахьа хаьттад цунга:\n— Даьллахь, Цаген, чIоагIа новкъа да сона, коа-карта хьажа а саг йоацаш хьо иштта хала хьувзаш. Хьа моттиг тоае уйла еш-м ва хьона со! Фу саг йоалаергьяр Iа?\n— Сай гаргарча нахаца тарлургйола саг хилча тоъаргьяр сона-м, — аьннад Цагена.\n— ТIаккха из сай устйиша дIаяйта аз хьога, Цаген? Башха хоза а, къона а-м яц из, цхьабакьда Iа из хьайоалайой, цо ваха-м хоавергва хьо. Духхьал мар мара ца эшаш, цунга-м шортта ахча а рузкъа а ма дий! — аьннад лоалахочо.\n— Цох зоахалол хургдац, - аьннад цу гIулакха раьзавоацача Цагена.\n- Аьъ, Цаген, ахчеи рузкъеи дезаций хьона? - ийккхад цецваьннача лоалахочунга.\n— Ахчеи рузкъеи-м, даьра, дезар сона, цу тайпара Iалашдаьр дезац-кх! — яьхад Цагена.\n№ 51. ШИЙ ИШТТА ДИКА ДОТТАГIИЙ ХИЛЧА\n— Боккъала а, Цаген, наггахьа мара вIашагI а мича кхет вай, хьай вIалла а ха яле, юхасоцавалар хьо, кIеззига цхьана сакъердаргдар вай! — аьнна дехар даьд ший вира тIа а вагIаш, кхыча юртара цIавоагIаш вола Цаген бIаргаваймача цхьан хи йисте вIашагIкхийтта шоашта сакъердаш багIача кагийча наха.\n- Мегаьд хIаьта, оаш иштта чIоагIа дехаш хилча, дIа а мишта гIоргва! — аьнна, ший вир дIа а хийца, царца Iохайнав Цаген.\nМассанена а малара кадаш Iодеттачул тIехьагIа, Цаген хьовзаве аьнна хьалххе а шоайла соцам баь хиннача кагийча нахах цхьанне, кад хоастабе дош а дийха, аьннад:\n— Даьллахь, Цаген, ма дика вир а я-кх, меттахьа, из хьа яр. Мел хоза товш да цун доккха бIаргаш, дIаьха лергаш! Мел оамалца а я, меттахьа. Из йоацаш ма вуссалва хьо! Сона лов цун моаршала е Iодетта латташ дола кадаш вай дIамалар!\n— Амийн! — аьнна, шоайла вIаши бела а къежа, Цагена а малалехьа, шоай кадаш дIаменнад кагийча наха.\n— Аьъ, Цаген, хьо раьза веций цу хьай вира моаршала из кад дIамала? — хаьттад цхьанне.\n— Из цхьа моллагIйола вир мара ецаре, оаха а маргдацар хьона цун моаршала лаьрхIа! - тIатехад вокхо.\n— Оаш ма аллара, таханарча денга кхаччалца со се а вар из бокъонца дика вир я мотташ, цхьабакъда сона ла хала дола гIалат даьннад цунгара тахан! - аьннад юххера Цагена.\n— Аьъ, фу гIалат даьннад цунгара? - хаьттад новкъосташа.\n— Шо санна дола эздий доттагIий ший хилча, хьалххе а из сога хьахайта мегацарий цо? Шоашта гаций шоана, из бахьан долаш цо тахан мел юхьIаьржа оттаваьв со? — аьнна, шорттига ше вагIачара хьалгIаьттав Цаген.\n№ 52. ВIАЛЛА ДАКЪА А КХАЧИЙТАДАЦ\n— Са да мала хиннав хой шоана? Сай да санна хьаькъал долаш ва шоана со а, — яхаш, каст-кастта доаккхалаш деш хиннав Цагена лоалахо.\n- Мегаьд хIаьта, мегаьд, — аьннад цхьан дийнахьа цун хабараш кIордадаьча Цагена, — Вешта, хьол совгIа кхы воша е йиша хиннадий шун?\n- Хиннаб, даьра, кхо вошеи кхо йишеи-м, - жоп деннад вокхо.\n- Даьллахьа, воше, ма озабезамаш деш саг хиннав-кх из шун да, — аьннад Цагена. — Хьона-м хьаькъалах вIалла дакъа а мича кхачийтад цо!\n№ 53. ГIАШ ВАХА ВЕЗАРГВАЦАР\nЦхьан дийнахьа дикача говра тIа а хоаваь, ший шин новкъостаца цхьана кхыча юрта яхача йоIах бIаргтоха вахийта хиннав Цаген цун даьвошас.\n— Аьъ, Цаген, хIанз фу хилар цигача? — хаьттад говраш а йоацаш гIаш цIабоагIа уж бIаргабайча даьвошас.\n— Даьра, кхоккхе а говр, топаш тIа а оттаяь, духьалбаьннача эбаргаша дIа-м йигар, — аьннад Цагена новкъостех цхьанне.\n— Тхога-м цхьаккха герз а мича дар, хIаьта уж-м виъэ а топаш а ухкаш ма барий, — тIатIехад шоллагIчо.\n— Да ма хьакха цун даьллахь, со хиннавалар-кх шуца. ТIаккха ховргдар-кх царна! — ийккхад цу гIулакха чIоагIа раьзавоацача Цагена даьвешийга.\n— Даъра, воти, тIаккха-м, хетаргахьа, виьлагIволча эбарга а гIаш ваха везаргвацар, — аьннад цу ханналца дош а ца оалаш юстара лаьттача Цагена.\n№ 54. ЗIАМИГА ХИЛАР\nЦхьан дийнахьа наьха беша ягIача гаьн тIа а ваьнна, боалаш буаш вагIаш хиннав Цаген.\n- Аьъ, фу леладу Iа хIанз, ва кIаьнк, наьха беша а вена? -хаьттад из бIаргавайнача беша дас.\n— Со-м вац кIаьнк, со-м алкхашк я, — аьннад Цагена.\n— ДIаалал хIаьта хьай илли, аз ладувгIаргдар хьога, - аьннад вокхо.\nЦо доаккхача иллех вела а венна, аьннад беша дас:\n— Ай, алкхашко-м иштта мича оал илли!\n— ХIанз а зIамига я со, Iомалуш мара яьгIац со, — яьхад Цагена.\n№ 55. СЕДКЪИЙ ХЬАДУ-КХ\n— Сигала керда бутт гучабаьлча, фу хул-хьогI къаьнача беттах? - хаьттад Цагенага.\n— Массехк даькъах из бийкъа а бийкъий, сигалара седкъий хьаду-кх! — яьхад Цагена.\n№ 56. ХЬОНК\n— Дала аьннадале, эггара хьалха хьаяьннача баьца кхо хол ма боаккхаргба аз, — яхаш, ши ког урагIа а бахийта, моцала дог Iувжаш уллаш хиннав Цаген.\n— Из малагIа буц я, ва Цаген, из эггара хьалха хьайоалар? — хаьттад цунга нанас.\n- Хьонк ба-кх, ва нани! — яьхад Цагена.\n№ 57. ЕТТ БАХКАРЕ-М\n— ХIанз вай етт баьхкача-м, атта ахканга довргдар вай, нани, — аьннад Цагена.\n— Вай-м ма бац бахка а ца бахка а етт, — аьннад, цо дувцачох ца кхетача нанас.\n— Ай, ва нани, нитташ хьабаьлча, етт баьхкаб цар алаций вайх лоалахоша! - яьхад Цагена.\n№ 58. САГА ДОГ\nЦаген зIамига волча хана цхьан вIаьхийча саго хаьттад цунга: — Массарел а дукхагIа мала веза хьона?\n- Се кхоабаш вола сай да веза-кх, - аьннад Цагена.\n- Тахан-тховсара денз аз цул а дикагIа хье кхоабе, со дукхагIа везаргвий хьона? - хаьттад вIаьхийча саго.\n- Цкъарчоа со дика вузаве Iа, - яьхад Цагена, — бIаргашга га а гуш, багена чам а хоалуш, йиза кхеллай гийг. ХIаьта сага дог-м сеиах дузаргда!\n№ 59. КХЫ ТХА Я-М ЯЦАР\nЦагена бун чура котамаш лочкъае ваха хиннав ши къу. Царех цаI котамий бун чу а ваьнна, котамаш хьакхувдаеш хиннав, вож цо хьагелаш йола котамаш гале чу ехкаш лаьттав.\nКотамий Iехар хаза, цIагIара араваьннав Цаген, Из хоаванна, галл Iо а тесса, веддав котамаш гале чу ехкаш лаьттар. Цунна тIехьа а иа водаш, бун чу воаллачунна хоалургдоацаш гали хьа а лаьца, дIаэттав Цаген.\n— Вайна дIаяхьа укх чу кхы хIама-м яц, — аьннад, ше еррига котамаш хьакховдаяь ваьлча, бун чу воаллачо.\n- Тха кхы я а-м яцар! - яьхад Цагена.\n№ 60. ДIА МА ОЗЗА\nШий даь говр-вордаца воагIаш хиннав Цаген.\n— Венна саг кашамашка дIавахьа веза тха, - аьнна, оззаяь Цагенагара говр-ворда дIаяьккхай духьалбаьннача венначун гаргарча наха.\nКашамашка дIатIакхоаччача хана, дIахо яха ца тугаш юхагIертай Цагена говр.\n— Даьра, укхо кхы дIаоза-м тигац, - аьннад говр лоаллаш вагIачо.\n— Укхо дIа ма озза дайна дадаш далар-кх шо! — яьхад, урхаш бе а ехка, ший говр дIайолаялийтача Цагена.\n№ 61. ДУЛХ КХЕХКАДАЬ ХИЙ\nЦхьан шун тIа багIача наха гIулакх деш латташ хиннав Цаген. Диа а менна а баьнначул тIехьагIа, сона дилла я, сона чорпа я, йIайхагIа яьлахь, тIера даьтта дIа а даьккхе яьлахь, яхаш, цар дIай-хьай лехкаш кIордадаьд Цагена.\nВаха ведар йизза хьа а етта, из шун тIа Iо а оттаяь, аьннад йоах Цагена:\n— Укхох дилла аргда, чорпа аргда шоашта ховргда шоана, цхьабакъда хIанз вай цIагIа дисса дола дулх кхехкадаь хий-м ер да шоана!\n№ 62. КАРТ Е А ЕЗАРГЬЯЦАР\nЦхьан дийнахьа ара уллача шоай беша гонахьа карт е аьнна вига хиннав Цаген цун дас. Болх дIаболабаь дукха ха ялалехьа, ди дIоах а денна, салаIа дагахьа Iийне Iохайна воккха саг ше вагтIача тхьайсав. Кхы из сома а ца воаккхаш, садовлехьа ерригача беша гонахьа карт яь ваьннав Цаген.\n— ХьалгIатта, дади, со карт яь а ваьннав, хIанз цIагIо вай, — аьннад Цагена.\n— Даьллахь, ма во ваьккхар Iа со сома. ВорхIлагIча сигален тIа а кхаьча, Даьлаца къамаьл деш воаллар со! — аьннад ше воIо на-барах ваккхара дика раьзавоацача дас.\n— Хьо цу Далла мо гаьна-м укх вай беша тIагIерташ дола Iаьсий а далар, — яьхад Цагена. — ТIаккха вIалла карт е а езаргьяцар вай!\n№ 63. ЦАI ДЕ\nМоцагIа-моцагIа цхьан сага чулатташ хиннав цхьа мекъа саг. Ваха а вала а ца вуташ ше халча оттаваьчул тIехьагIа, из латкъа вахав Цагенага:\n— Вирага мо болх бойт цо сога, жIалега мо лувш а ва из сога. ФуннагIа дийя а, цу цхьан балех со мукъаваргвола никъ хьеха сона! - аьнна, дийхад цо.\n- Со дика кхетац Iа дувцачох, — аьннад цкъарчоа ше цунга фу аргда ца ховиI виссача Цагена. — Цо хьога вирага мо болх байте, жIалега санна сенна лув? Из хьа да мекъа вир а хинна, нана жIали хиннад яхалга деце, сона-м хац из фуд! Iа цу хьай даьх пхьу а баь, наьнах жIали дойя, из хьога луврг мара вац! Вешта даьх вирабIарз а яь. наьнах вир хулийте, вирага мо болх мара байтаргбац. Царех хьайна лов цаI де е лерттIа, воаггIача тайпара къонах хила!\n№ 64. ДАЬЛЛАШОЙ, БЕРАШ\nЙоIо гIулакх а деш, хIама дуаш багIаш хиннаб цхьа кагий нах. Чаьла чутасса шекар цо оттадаь доацалга дIахайта гIортарах хIама а ца хинна, пела чу Iаг хьувзабе эттав Цаген.\n— Живарий, бераш, пошта йоагIий хъажал цигача? — аьннад, корах ара а хьажа, цо леладечох цецъяьннача йоIо.\n— Даьллашой, бераш, цо шекар дахьий а хьажалаш! — яьхад Цагена.\n№ 65. ХЬАГУЛЛАЛЕ\nСихбенна эцар-дохкар деш хьувзаш хиннаб цхьан базар тIа гулбенна нах, ЛаьрххIа лакхача гувна тIа ваьнна: "Ва нах. хьагуллелаш!" — аьнна, цIогIа техад Цагена.\n— Фу даьд цигача? ХIана хьекх Iа из цIогIа? — хаьттад фу хиннад-хьогI укхаза аьнна тохабеннача наха.\n— Укх Iургара хьаараиккха дахка дIарча Iургах дIачуийккхар-кх! — яьхад Цагена.\n№ 66. ДАА-ХIАМА А IОЧУДОЛЛА\nЦхьан хьал долча сага жа доажаде чуэтта хиннав Цаген, Iурра-Iурра Цаген жа доажаде водаш гIадж мара кхы хIама каракховдаеш хиннаяц цо цунна.\n— Хьанаьхк, — аьннад юххера Цагена, — хьо Iу лело Iемавеце а, со наьха жега валла Iема ва хьона. ТIормиг а хьаба, цу чу даа-хIама а Iочудолла!\n№ 67. ЖОЖАГIАТЕРА ХАЬШК\nЦхьа саг енача метте коа говр хьувзаеш, из геттара коачъяь, картал дехьа-сехьа кхувсаш, мехкарашга хьалхашка куралаш еш хьийзав цхьа зIамига саг.\n— Даьллахь, хьанаьхк, ма майра а ма кадай а ва хьо, — аьннад гулбенначарех цхьанне.\n— Да ваттIа цун, — яьхад догьайденнача вокхо, - са безам хилча, аз-м. цу жожагIатера хаьшк а дахьаргдар.\n— Из-м аз а, даьра, дахьаргдар, — яьхад цунга ладувгIаш лаьттача Цагена, — хьа санна из хьакховдаде кIала кийчча вагIаш даьвоша хилча!\n№ 68. ХЬУНАГIА-М СО ГIОРГВА ХЬОНА\nЦхьанна тайпара а цIагIа де дезача гIулакхага хьажа безам болаш хиннавац Цаген. ХIаьта цун воккхагIвола воша чIоагIа хIилла йолаш, маькара саг хиннав.\n— Фу дича бакъахьа дар-хьогI аз, дахча ма кхоачаденнад вай, хIаьта цаI хьунагIа ца вахача а ма варгвац, вешта тахан ваха везаш укх вай кIаьнка хьоахадаь зоахалол а ма дар са, — аьннад цо шорттига, Цагена хозаргдоацаш оалаш санна.\n— Тави, Т'ави, — яьхад из дош дIахазача Цагена, воккхагIволча веший цIи а яьккха, — хьа деша юкъе дикадар эккхалда, хьай дош диц ма де Iа, хьунагIа-м со гIоргва хьона!\n№ 69. ВIАШАГIАЕТТАЛУЧЧА\n— Лаьттеи сигалеи, дийи бийсеи мичахьа вIаший къаст хой хьона? — аьнна хаьттад Цаген хьовзаве дагадехача цхьан пхьегIа тIа гулбеннача наха.\n— Шоаш вIашагIдетталучча къаст-кх! - яьхад, вIалла шек а воацаш, Цагена.\n№ 70. ЛОВР-ТОВР\n— МалагIча замах ваха ловргдар хьона? — хаьттад Цагенага.\n— Турпал Iаьлий замах ловргдар-кх, — аьннад вокхо. - ХIана?\n— Цу хана цунна цхьаннена мара хийттавац шийх Турпал Iаьла, хIаьта хIанза-м хIаранена а хет! — яьхад Цагена.\n№ 71. ДIАДОЛХАЦИЙ ВАЙ\nШий огара чура цаI мара боаца етт а лочкъабаь болхаш бола къуй бIаргабайнаб Цагена, Сихха ший мотти гIайбеи дIа а хьоарчадаь, уж ги а дехка, царна дIатIехьакхийнав из.\n— Ай, Iа фу леладу хIанз, ва Цаген? — хаьттад корзагIбаьннача къуша.\n— Са беррига боахам а ийца кхычахьа даха дIадолхаций вай?! -яьхад Цагена.\n№ 72. ВОГIА ФУ ХУРГДА?\nШий захал волча фуд-малад хьажа ваха хиннав Цаген, Цамогаш хинна. "ахI", яхаш, метта вижа уллаш хиннав вож.\n- Аьъ, фу хиннад хьона, иштта веха хIанав хьо? — яхаш, Цагена ше ца витача, вокхо хаьттад:\n— Царгаш а корта а лазаш хилча, кхы вогIа фу хургда? - Цох веха къонах хургва-кх! — жоп деннад Цагена.\n№ 73. ХIАНЗ IАЙХА ЛОРАДЕЛАХЬ\nIохоаваь цхьан сага корта боашаш воаллаш хиннав Цаген.\n— Лерг лораделахь, лерг! — яхаш, соцаш хиннавац вож.\nИз кIордаваьча Цагена, "чIарх" аьнна лерг хьа а хоададаь, аьннад:\n— Даьллахьий, хьанаьхк, хIанз дIа а лаьце, Iайха лораделахь ер!\n№ 74. КЪОАЛ\nЦхьан вIаьхийча сага отар чура докъадаь дулх лочкъаде къоалагIа баха хиннаб Цагени цун ши новкъости. Пенаш чIоагIа хилар бахьан долаш, тхов боха а баь, чубовла кийчбеннаб уж.\n— Цаген, хьона дикагIа ховргда дерстар харжа, хьо Iочувала, — аьннад вокхар. Цун духьал ала хIама доацача Цагена, Iочуваьнна, сиха хьалдиза хьалденнад дулха гали.\n— ШоллагIдола гали цо хьалкховдадича, из вита а вита, гIоргда вай, — аьнна, чIоагIдаьд новкъосташа.\nИз дIахазад Цагена. ТIаккха ше цу гале чу а хайна, пхьарс галех ара а баьккха, гали хьалкховдадаьд цо. Гали хьал а ийца, байддаб новкъостий, Цаген отар чу виссав мотташ. ХIаьта цар когий таташ хаза, гонахьара жIалеш летад царех, тIехьашкара галена ка а етташ.\n— Хьалъайде гали, вошийна вир, дулх дIадоаккхийт Iа! - аьнна, царга гале чура цIогIа хьалъара техад царна раьзавоацача Цагена.\nИз цIогIа деттар оарцагIваьнна фусамда ва мотташ, кхерабенна, галеш Iо а кхайса, байддаб къуй, ХIаьта жIалеш царна тIехьа латаш дIадахад. Цу хана гале чура хьал а ваьнна, цар Iотесса дикагIдолча дулха гали ги а делла, ваьнна цIавахав Цаген.\n№ 75. ШОЗЗА ВОАВАР\n— Дала йоае хьо, даьллахь, ХIанз ма сихъелар хьо яла! Ма доккха моастагIал хиннад-кх Iа соца лаьцар, — яьхад ший сесаг енна саготдаларах шоай цIагIа гIолла дIай-хьай ухача къавеннача Цагена. — Къона волча хана маьре ена цкъа воаваьвар Iа со, хIаьга хIанз къа а венна, къий а венна виссача дийнахьа яла этта, цIаькхаза а воавир-кх Iа со!\n№ 76. БАХАНЗА IЕРГБАЦ\n— Цаген, бакъдий-хьогI из тийшаболх гайна-ганза ше баьчох бода яхар? — хаьттад Цагена йоажаеш йолча наьха говрех цаI лочкъае дагадехача цхьан зIамигача саго.\n— ЦIена бакъдолаш да, мичча хана баха а, из баьчох шийх гIоргхилар, — аьннад Цагена.\nИз мичча хана а цкъа гIоргба яхар-м башха дош а дий-хьогI, аьнна хийтта зIамига саг, кастта ший аьттув ма баьллинге а, дикагIча говра гIа а хайна дIаиккхав.\n— Даьла валла хьа да хьакхийца! Сенна бир Iа сона а хьайна а ер тийшаболх? - аьннад, лочкъаяьча говра тIера чукхийтта фоарт а йийна уллаш волча цунна кастта тIакхаьчача Цагена.\n— Айя, ва Цаген, — йистхиннав вож, — Iа-м мичча хана а цкъа гIоргба мара мича аьннадар из! Са-м гаьнавала а мича кхийр!\n— ХIанз хьох бахар-м Iа кхычарна баь тийшаболх мара бац хьона! Сона Iа баьр-м хIанзехьа гIоргбац хьох, бакъда баханза-м Iергбац, — яьхад Цагена.\n№ 77. ГIАЛАТ НИЙСДАР\nДеш а дуташ а цхьаккха хIама доацаш, айлаюкъе лелаш хиннав Цагена воккхагIвола воI. Саг йоалайича мукъагIа кхетаргвацархьогI ер аьнна, шийга дар а доацар а вIашагIа а теха халла саг йоалаяьй цунна Цагена.\n— Ай, хIанз а яа-мала хIама еций укхаза? — хаьттад ший нускалга цхьан бус ха яхача хана чувенача саг йоалаяьчул тIехьагIа а ший оамал хувца дагавоацача Цагена воIо.\n- Мичара ена хул из? Са-м укх коа еча хана денз а мича кхийттаб лерттIача даарах мотт, — аьннад нускало.\n— Со-м шун воI ва. Оаш вийча а шугара цхьанне дIавехарг а воацаш, - аьннад, кхы нускалга йист а ца хулаш, ший нана йолча волавенна чуваьннача Цагена воIо. — Бакъда, оаш моцалла йийча, наха ютаргйий шоана хьалла магIарча цIагIа ягIа наьха саг?\n— ХIа-хIа, - аьннад йоах из къамаьл дIахазача Цагена, — из гIалат-м сихха нийсдергда вай. Ераш сихха був ца баьхача баргбац!\n№ 78. УСТНАНА Я МОТТ СОНА\nЦхьан дийнахьа ший найца ковна гонахьара карт тоаеш воаллаш хиннав Цаген.\n— Эъ, Цаген, хIанз фу леладу Iа? Наха а гуш хьай найца карт тоаеш ма воаллий хьо-м! — аьнна, тIатоIIабаь бехк баьккхаб Цагенах цун лоалахочо.\n— Из фу яхалга да? — аьннад Цагена. - Укхун устнана я мотт сона согарьяр! Цо аьннар ца дича воалий со?\n№ 79. ГОВРАГА ХАЬТТАР\n— Ай, сенна даьккхад Iа ер вир ара? — хаьттад башха дикача говра дирст а лаьца латта ший лоалахо бIаргавайнача Цагена.\n— Ер-м дац вир. Ер-м бизза тIавагIа ди ба, шийл дикагIа кхы боацаш! — аьннад лоалахочо.\n— Аз-м хьога хеттацар из, говрага хеттар! — яьхад Цагена.\n№ 80. БАКЪДИЙ ХЬАЖА ВОАЛ-КХ\nКоа-карта цхьаккха хьайба а, котам а, москал а хиннаяц Цагена. ХIаьта цхьан дийнахьа юртал арахьара лаьца Iаьржа хьаргIа а яхьаш воагIаш хиннав из.\n— ВанагIа, хIанз фу леладу Iа, Цаген? Фу де воалл хьо цох? — хаьттад цунна духьал кхийттача лоалахочо.\n— Со а веций кхыбола нах санна ваха везаш, са коа а хила мегаций садоалла хIама? Цул совгIа, ер кхо бIаь шера ях яхалга бакъдий хьажа воал-кх! — яьхад Цагена.\n№ 81. ДАЬ-ЦIАГIА ЙОХИЙТАРГЬЯРИЙ IА?\nГоннахьа кIарцхалаш а даьнна, юрта йисте латтача цхьан биркъача цIагIа вахаш хиннав Цаген. Цун цIен юххе гIолла хIара денна, Iурра а сарахьа а, шоай жайи доаханеи Iулаш хьалли Iойи лехкаш хиннад бIаьхийча наха.\nШе ловш йолча къелах а моцалах а мишта кIалхараваргва ца ховш уйла еш волча Цагена цхьан дийнахьа вIалла хIама хьадара тIера йоацача ший сесагаца дагавоалача кепара аьннад:\n— ВанагIа, ва сесаг, со-м вайна яа сискал Iалашъяра денна а бус а сатем боацаш сай вира вордаца наха хьунагIара дахча кхухьаш ма лелий. ХIаьта Iа а, вай коа-карта мукъагIа, цхьацца хIама хьадича фу дар-хьогI?\n— Фу дар из аз дича кхоачашхургдар? — цIимхаро хаьттад шийга из алара а дика раьзайоацача мекъача сесаго.\n— Хьайна йоккха хало е-м аргдацар аз хьога. ХIаьта а, кхы деши дуташи хIама доацаш укх цIагIа ягIачул, вай цIен гоннахьа ягIача кIарцхалех дIахьекхаденнача наьха устагIех диса тха хьагул а даь, из хи тIа дихьа цIен а даь, базар тIа дихьа дехка а дехка, цох воашта цхьа-ши уст ийцача бакъахьа бецарий вай? Царца хIара шера нух а доаккхаш Iохайшача, цхьа бахьан торо хургьяр-кх вай а.\n— Со-м раьза я, — аьннад Цагена сесаго. — Вешта, уж-дIа а дежа, со цхьан кIирах тхоай даь-цIагIа гучаяла йохийтаргьярий Iа?\n— Ай, уж дIадожа вай ворда а хилалехьа, цул совгIа, бIарччача бIаьсте готах-нохарах даьхка фоартош а яйна долча царца хьо ма сиха йода даь-цIагIа? — ийккхад, сесага оамал хувца ца лойя, духхьал ше цхьаь дIагIертарах шоай боахам тоалургбоацалга гучадаьннача Цагенага.\n№ 82. ДАЛА ДИКАДАР ДОЛДА ВАЙНА, ЯХАШ\n- Фу деш бар вай захалаш? — хаьттад БаIдала кхыча юрта а хинна цIавенача ший доттагIчунга Цагенага.\n- Дала дикадар долда вайна, яхаш, кхы деши-дуташи хIама а доацаш, Дала ше эггара хьарам даь аьлдиташ дувцаши гIийбаташ деши багIаш бар-кх, - яьхад Цагена.\n№ 83. ЕР ШУ ДА-КХ\nЦхьан наьха дика тIа вIашагIкхийттаб юрта а мехка а цIихаза бола дуккха къонахий. Шун тIа шийна юхь-духхьал вагIача Цагена моцагIа шийца баь бегаш дега Iаткъарах, ший гIирсага-торонга хьажжа цо ше воккхий хIана вац, аьнна, раьзавоацача цхьан курача-сонтача вIаьхийча саго Цагена Iоттар а еш аьннад:\n- Аьъ, Цаген, хьо мишта нийсвеннав укхаза? Даьра, йоккха юкъ-м яц хьонеи вираи юкъе!\n— ХIанз сабарделахь, — яьхад Цагена, — из-м сайна а ховр сона: ер шу да-кх сонеи вираи юкъе.\n№ 84. ХЬАННА ХОВ?\nЦхьан дийнахьа вир яйна чIоагIа халахетар хиннад Цагена. Цул совгIа, цу дийнахьа цунна чIоагIа гоама болча нахага едда маьре яха хиннай цун йоккхагIйола йоI. Цхьанна а дикача гIулакха юкъе боаца. даиман набарах боахкаш санна мекъа, эхь-эздел дIатесса бола ший захалаш цхьанна тайпара дег тIа эцаш хиннабац Цагена.\nХIаьта кастта шоллагIа вир а яйнай Цагена. Из лаха мел бахараш чубаьхкачул тIехьагIа а, чу ца йоагIаш йиссай Цагена шоллагIйола йоI. Из бахьан долаш кхы а чIоагIагIа саготденнача Цагена аьннад:\n- Долле, хIанз из мукъагIа хьалаха!\n- Мича яхар кхер хьо из? Укх сахьате ше чуйоагIаргьяр из-м! - аьннад цун сатем бара Цагена сесага.\n— Хьалхарьяр а вир яйнача сарахьа вирага едда маьре яхай вай! Хьанна хов ер а вираца цхьана еддайий, — яьхад Цагена.\n№ 85. КХЫ ФУ ДЕЗА ХЬОНА?\nСигалара ди а детташ, чIоагIа делхача догIах ведда, шоай юрта вахаш волча цхьан цIаьрматача сага фусаме нийсвеннав Цаген. Даггара йоагаш цIи а йолаш, пхьера лаьрхIа даар-малар кийчдеш йоаллаш хиннай фусамдаь сесаг. Кастта догIа а сеца, цигара дIаваха веннача Цагенагара, хIама даа-мала ца аларал совгIа, фусамдас ахча дийхад.\n— Сенах лу аз хьона ахча? — хаьттад цо леладечох цецваьннача Цагена.\n— Ай, ер санна долча дийнахьа хьона мичара нийслу мах боацаш ер санна фусам? — яхаш, ший Цагенацара гоамал гучайоаккхаш къамаьл даьд фусамдас.\n— Мегаьд хIаьта, хIанз цIа а ваха, ахча а дахьаш юхавоагIаргва со, — аьннад Цагена.\nСихха чу а ваха, юхавоагIа Цаген бIаргавайнача фусамдас хаьттад:\n— Ахча хьадерий Iа, Цаген?\n— Денад, даьра. Из да вахавецарий со? Хазаций хьона са киса чу дото эппазаша деш дола тата? — аьннад, киса кулг а дахийта, Цагена.\n— Хоз, — жоп деннад фусамдас.\n— ХIаьта хIанз сайх хьаьрча декхар дIаденна ваьннав со хьона! — аьннад Цагена.\n— Мишта деннад из, ахча са бе хьа а ца кхаьчача? — хаьттад фусамдас.\n- Сона гаьннара хьа фусамнанас кийчдеш дола пхьор бIарга-дайнадар, хIаьта хьона са киса чу доаллача ахчан тата хазад. Кхы фу деза хьона согара? — аьнна, шорттига цIаволавеннав Цаген.\n№ 86. АЬЛДИТАШ ДУВЦАРАХ\nЦхьан саго шийх аьлдиташ дийцад аьнна хазача, цунна ведар йизза хурмаш яхьийтай Цагена.\n— ХIанад хьа из? — хаьттад цецбаьннача наха.\n— Селлара цо къахьегарах цхьаккха совгIат дагIаций цунна? — яьхад Цагена.\n№ 87. МАЛУВ ВОККХАГIА?\n- Малув шух воккхагIа, хьо е хьа воша? - хаьттад Цагенага берашта ахча дала дагахьа кисара бохча хьалдоаккхаш воаллача хьоашалгIа венача цар даь доттагIчо.\n— Дахача шера тха нанас са воша сол цхьа шу мара воккхагIа вац йоахар. ХIаьта хIанз тхо цхьан ханнара хила тарлу-кх! - яьхад вешийца дакъа нийсса хилар ловча Цагена.\n№ 88. ГIАДДАЙТАЛАХЬ, ДАЬЛА\nАькхе баха кийчбенна хиннаб цхьан юртара кагий нах. Царна юкъе хиннав Цаген а. Шоаш цIабоагIаш дахьаргдар хьоахадича, царех цхьанне аьннад:\n— Цхьацца лийг-м гIаддайча а дахьаргда вай!\n— ГIаддайталахь, Даьла, — яьхад, хьалха уж массайттаза аькхе а хинна, баьсса цIаихалга ховш волча Цагена.\n№ 89. ДIАДОВЛА\nЮрта юкъе гIолла сихха болар а деш хьавоагIаш хиннав Цаген.\n— Цаген, ва Цаген, хьо дукха вахалва, цхьан юкъа юха а сацийя, кIеззига дог паргIатдоаккхаш оапаш мукъагIа бувца тхона! — аьннад, из бегваккха дагахьа, пхьегIа тIа гулбеннача наха.\n— ДIадовла, дIадовла, мича хIанз, фу дувц оаш? Хьалла, юрта магIа, хий лекъача чкъаьрий гулде вода со! - аьнна, дIаиккха урагIа веддав Цаген.\nХIаьта шоаш цо Iехабелга дага а доацаш, цунна тIехьа товсабеннаб дог паргIатдаккха ловш хиннараш.\n№ 90. СО СЕ-М КХЕТАЦ\nЦхьан дийнахьа хоарцамаш лочкъаде дагахьа, гали а ийца, наьха беша ваьнна хиннав Цаген.\n— ХIанз фу леладу Iа? — хаьттад хьадаьха хоарцамаш Цаген ший гале чу дехкаш воаллача хана тIакхаьчача беша дас.\n— Бехк ма баккхалахь, михо укх хьа беша чу а кхесса, хIанз юха аравала ца могаш воаллар со, — аьннад Цагена.\n— Михо-м хьо ловча кхессавалар, са беша ца кхесса! ТIаккха уж са хоарцамаш хIана доах Iа? — хаьттад вокхо.\n— Мух со дIавахьа гIерт, цунга се дIа ца вахьийта аз цар йоархIаш хьалувц, тIаккха уж шоаш хьалдувл, - аьннад Цагена.\n— Мегаьд хIаьта, уж хьа-м хье михо дIаувзаварах доахаш хила а мегар Iа, тIаккха цу гале чу хIана дехк Iа уж? - хаьттад беша дас.\n— ВоллахIий, со се-м кхетац укх гIулакхах, - яьхад Цагена. -Из фуд-хьогI яхаш, хьога хатта лаьрхIа вар-кх со!\n№ 91. ТIАККХА-М\n— Цу вай паччахьа ма ховдалар укхун морзал! — яьхад, шекарца чай а молаш, цунца кIай маькх а юаш вагIача Цагена. — ТIакк-ха-м вIалла а вайга хьа ца кхоачийташ цо ше мергдар хьона ер!\n№ 92. ДИКАГIА МЕЛ ХУЛ\n— УстагIан дулх кхаолларгда аз хьона е бежан дар? — хаьттад хьоашалгIа венача Цагенага цун йишас.\n— Ай, хIанз а цхьа яьй мара боацаш дахаш да шо? — яьхад Цагена.\n№ 93. IОДАГАРБЕ\n— Сигала масса седкъа ба? — хаьттад Цагенага.\n— Кховзткъеи кхо эзари ворхI бIаьи барайтта ба-кх! — бIарганогIар ца тохаш жоп деннад Цагена.\n— Iайха Iодагарбе хIаьта! — аьннад Цагена.\n№ 94. ЦАГЕНА ПИШК\nШий цIагIа пишк еш воаллаш хиннав Цаген. Дика пишк вIаштIехьа а яьнна, ниI йоллаш из воаллача хана, цигга тIанийсвеннача лоалахочо аьннад:\n— Ва Цаген, наха-м ниI малхбоале хургйолаш ма йора из пишк, Iа-м юхмаччахьа ма яьккхайий из!\nИз еррига пишк йоха а яь, из юха йотта волавеннав Цаген. Iаькъа IотIайилла из йистевоалача хана, вена хьаэттав цхьаькха цхьа саг. Цо а пишка ниI харцахьа егIалга лаьрхIад. Цо аьннача оагIорахьа ниI а егIа, Цаген воаллача хана, цхьаькхане а из йогIа езача оагIорахьа егIаяц, аьннад.\nКхы из йогIа оагIув а боацаш, дIаараваьнна, массанена а товтовчахьа дIаерзае йиш хургйолаш, ший ворда тIа пишк е эттав Цаген.\n№ 95. ХЬОНА МА КIОАРГА ХИННАД ИЗ\n- Ай, ва Цаген, Iа-м вIалла кIоарга а дац ма аьннадарий из хий! КIоарга мишта дац из, са къамарге кхоачаш хилча? Цо-м Iокъайла а ваьккха, Iовахьа минот мича яхар со! — аьнна. тIатоIIабаь, бехк баьккха хиннаб Цагенах цар юрта ваха венача цхьан воча саго.\n— Да ма хьакха цун, — яьхад, кхы зе-зулам доацаш из виссар а новкъа долаш волча Цагена, — Сона-м ха а мича ховра из хьона ишта кIоарга хургдий. Цхьабакъда, цу тIа гIолла ткьамаш а детташ тха юртара гIажаш дIайолхача хана-м хилац хьона из селла кIоарга! Цар-м кхыметтел когаш а къайла мича доах цо.\n№ 96. КХЫ ХIАМА-М ЯЦ\n— Фу деш ва хьо? — аьнна хаьттад Цагена цхьан дер дайна лелача сагага.\n— Ер дуне дуаш ва-кх! — аьннад вокхо.\n— Даьра, ер дуне ца дуэ, кхы яа хIама-м шун цIагIа а йий-хьогI? - яьхад Цагена.\n№ 97. СОМ ДАККХАР\nЦхьан вIаьхийча сагагара сом деха ваха хиннав Цаген.\n— Мегаьд, Цаген, — аьннад вIаьхийча саго, — лургда аз хьона сом, хIанзчул тIехьагIа цхьа шудаьлча хьо юхавоагIе.\nШоллагIча денна геттара Iуйранна гIаътта вIаьхийча сага коа а ваха, наIарах хIама техай Цагена.\n— Фу леладу Iа? — хаьттад вIаьхийча саго.\n— Со, даьра, венав Iа сона сом лургда аьннача хана денз цхьа ди дIадаьнналга хьога хайта! - аьннад Цагена.\n— Волле, Цаген, цIагIо, — аьннад вIаьхийча саго. — Ха яьлча юхавоагIаргва хьо.\nКхоалагIча дийнахьа сецца юха а вахав Цаген вIаьхий саг волча. НаIарах хIама техай.\n- ХIанз фу леладу Iа, Цаген? Хьо-м дукха вIаштIехьа а вийхьогI? — аьннад эгIазвахача фусамдас.\n— Со, даьра, венав Iа сона сом лургда аьннача хана тIера ши ди дIадаьнналга хьога дIахайта! — аьннад Цагена.\nКхы Цаген шийна тIехьара варгвоацалга а хайна, сом дIа а денна дIавахийтав йоах из вIаьхийча саго.\n№ 98. САГ ЦА ЙОАЛАЯР БАХЬАН\n— Цаген, ва Цаген, саг хIана йоалаяц Iа, воккха ма хиннавий хьо? - хаьттад наха.\n— МоллагIаяр аз а йоалаяц, хIаьта дикагIаяр сога а ягIац! — яьхад Цагена.\n№ 99. КХЫ ФУ ДЕЗА ХЬОНА?\nЦаген Iехаве дагадеха хиннад цхьан сага. Цхьанна тайпара из вIаштIехьдоалаш хиннадац цун.\n— Аз Iехоргвар хьо, Цаген, соца ланаш дохкаргдарий Iа? — яхаш, хьа массаза кхет дIа ца воалаш, Цагена дикка кIордаваь хиннав из.\nЦхьан дийнахьа ше волча хьоашалгIа воагIа из гаьнара бIаргавайна, Iо ца божийта тохаш санна, ший цIен саьнах букъ а теха дIаэттав Цаген. Вена хьатIакхаьчав вож.\n— Соца ланаш дохкий Iа, аз хье Iехавергхиларах, — яхаш, юха а дIаваха ца тугаш хьайзав из.\n- ХIанз мукъа вац со, — аьннад Цагена. - Цул совгIа, сайца нах Iехабеш бола моарзагIа а бац сога. Вешта, хьа безам бале, Iохарцаргбоацаш ер цIен са Iа хьаллоаце, аз дIачу а ваха из хьа-м бахьаргба!\nВож раьза а хинна, ший низ мел ба цIен са а лаьца дIаэттав, хIаьта Цаген дIачувахав. Иштта из латташ тоъал ха яьннай, хIаьта Цаген аравоалаш хиннавац. ТIаккха цIен са дIа а хийца, Цагена цIа дохийта дагадехад вокхунна: "Из а деций Цаген Iехавар?" — аьнна хийттад цунна. Са дIа а хийца, дIаховаьннав из, цхьабакъда из Iобежабац.\n— Волле, волле, Iовдал, хьай цIагIо! Пен-м Iобожа дага а бацар, Iехавалар хьо! — аьннад цIагIара араваьннача Цагена.\nЦхьабакъда, дIаваха тугаш хиннавац вож.\n— Хьона лой, аз хи тIа а вига, хий а ца молийташ юхавоалавергва-кх хьо! — аьннад из кIордаваьча Цагена.\nВож раьза а хинна, хи йисте бахаб уж.\n— Ай, тешаш мичаб хьа? — хаьттад шоаш хи йисте дIакхаьчача Цагена.\n— Фу тешаш бувц Iа? - хаьттад вокхо.\n- Ай, Iа-м Iайха хий меннад ма яхаргдий, аз меннадац яхаргда! Фу хургда цох тешаш а боацаш? — хаьттад Цагена.\n— Волле хIаьта, тешаш боалабергба вай! - вокхо а аьнна, юха юрта баьхкаб ераш.\n— Хи йисте дахарий вай? — хаьттад Цагена.\n— Дахар, — аьннад вокхо.\n— Хий маларий Iа? — хаьттад Цагена.\n— Маланзар, — аьннад вокхо.\n— ХIаьта кхы фу деза хьона? — аьнна, ший цIенгахьа волавеннав Цаген.\n№ 100. МОДЗ МО МЕРЗА\nНаг-наггахьа Цагена къелах-мискалах дош оалаш, из бегвакк-ха дагахьа хьайзаб цхьан пхьегIа тIа гулбенна нах.\n— ХIаьта а шул массарел ираз долашагIа ва-кх со! — аьннад Цагена.\n— Хьол къегIеи мискагIеи саг-м укх мехка а ма вац! Хьо ма дика ва массарел ираз долашагIа? — цецбаьннаб вожаш.\n— ХIама массаза дуъ, мезаца дуъ аз! — аьннад Цагена.\n— Ай, хьона мичара доагIа селлара дукха модз? Тхона-м наггахьа даа а мича нийслу из! — аьнна цецбаьннаб вожаш.\n— ДегIа дика хьоцар доаккхаш болх а бийя, Iоховшал шо, шоашта лойя, шийла сискал яа. Со бехке ва шоана, модз мо мерза хеташ оаш из ца юэ! — яьхад Цагена.\n№ 101. ХЬОВЛА ЯЙ\nЦагена лоаллаха бахаш-текъаш хиннаб цхьа мари сесаги.\n— Сесаг, тахан Iурра денз цхьаккха хIама а дуалуш ма вац со, хьовла ду далара Iа вайна, сайга кIеззига из кхоаллалургдар аьнна хет сона, - аьннад маро.\n- Из мо мара кхы хала хIама ма далар, — аьнна, сиха дIаэттача сесага хьовла яй баьккхаб.\nЦар цIен юхе гIолла тIехвоалаш нийсвенна Цаген, латтийса хиннав хьовла хьаж кхийтта, лаьттах ший ши ког Iолетача санна.\n"Хьажал, Даьллахь, хьовла деш-м, даьра, боахк са лоалахой. Со ца лайя, цох кIезиг-дукха чам-м аз а боаккхаргба", — аьнна, дIачувийрзав из цар коа.\n— Дала дIаэца хьо, даьллахь, ца эшача хана ванза-м Iергвац, — аьнна яппар я, яй дIалочкъабаьб Цаген хоавеннача лоалахоша.\n— Сайре дика хийла шун, са лоалахой! Дика мел дар доагIалда укх шун тховна кIал! — аьнна, тетта цIагIа чуваьннав Цаген.\nНизткъа мара моаршал юхадерзадаьдац лоалахочо, хIаьта сесаго-м ший дагахьа Дала ше маьрша ма воалаволва хьо, яьхад.\nЦар дувцача хабарга ладувгIе а, Цагена дагадаьллар хьовла хиннад, хIаьта вокхар из вIалла хьоадеш а хиннадац.\nЦу наькъах хьовлах ший мотт кхетаргбоацалгах кхийттачул тIехьагIа, фусамдаьй Iадика а йийца, араваьннав Цаген, Бакъда, ше царна эгIазвахарах, хьовла царна дита дага-м хиннавац. Цудухьа, ше накъа а ваьккха, цIенда юха чуводдашехьа, цунна тIехьа а ваха, цар ото чу дIалачкъав Цаген.\n— Жи, сесаг, дIайха долаш дика дуалац из, ото чу Iооттадийя, цхьа кIеззига шелдолийтадалар Iа из, — аьннад мара.\nСадайна хиларах саьн чу вагIа Цаген хоа а ца луш, бихьа ото чу Iооттабаьб сесаго хьовла яй. Циггача дIавенна хьовла даа вола-веннав Цаген, хIаьта шоаш къона болаш хинна хIамаш дагалувца болабеннаб дог дика хинна мари сесаги.\n— Со эггара хьалха хьох бIаргтоха вена дагадоагIий хьона? Кхокхарчашта юкъера эггара хозагIбола кхокха хетар-кх сона хьох цу сарахьа. ТIаккха хьона сох фу хетар? — хаьттад мара.\n— Сона хьохи? ХIанз кIеззига гIелвенна зIамигбеннабале а, из хьовла чудола яй миссел бар-кх из хьа корта. Бакъда, из-м новкъа дац: корта боккхагIа мел ба, хьаькъал дукхагIа хул! Бовнадараш мо къаьрза дале а, лаьчандараш санна майра хьежар хьа бIаргаш. Аьрзе зIок санна гоама яле а, боккхача кертацеи къаьрзача бIаргашцеи чIоагIа хоза товр хьа мераж. Хьо веррига а сона хьанна тара хетар аьнна хьо ала воалле, цу цIокъ-лома тара хетар-кх! Хье ца теше, хьалтIадувхал хье къона волаш Iайха леладаь барзкъаш, -аьннад сесаго.\n— Iа хьайдараш а дувхал! - дийхад мара.\nЦу ханна тIеххьара хьовла кхоачадаь вала воалаш хиннав Цаген. Яь чу бухе дисар цо хьаийдеча хана, песка баьссача яьх дIадетталуш наг-наггахьа таташ лелхаш хиннад.\n— ДагадоагIий хьона, вIалла хьо еха а ехалехьа, со хьайца хал-хаваьнна? Цу бус йийтта фата хIанз а етташ санна хет-кх сона, -аьнна, ший къонал дагаеха, кадай тувса а луш, сесагаца халхаволавеннав мар.\n— Айя, Дала дIадаха шо а, шо санна доастама мел бараш а! -аьнна, баьсса яй кертах а боаллаш, наIарах чуваьннав Цаген.\nИз вовза а ца вовзаш, аецбаьнна хьайзаб фусамдаьй.\n— ХIа-хIа, - аьннад юххера Цагена, — хьо укхунна цIокъ-лома тара ма хетий, хьона ер кхокханна тара хет. ТIаккха хьанна тара хет шоана со?\n— Хьои? — кхессад Цаген вайзача лоалахочо. — ВоллахIий Iазмора, хьовла яй биачоа тара-м хет!\n№ 102. ЦАГЕНИ ЦУН ЛОАЛАХОИ\nЦхьан дийнахьа ше цIагIа вагIаш Даьлага кхайкав Цаген: "Ва Везан-Воккхан Даьла, шеддар хьа кара ма дарий, цхьа тума ахча хIана дайтац Iа сона? Цул кIезигагIа дале, — тIатехад цо, — сона вIалла деза а дезац хьона из".\nУж дешаш дIахазача цхьан вIаьхийча лоалахочоа дагадехад: "Фу дар-хьогI аз из ловзаваьккхача, цо дувца цхьа сом а эшаш, из ахча цунна каракхачийтача?" — аьнна, ТIаккха йовлакха юкъе а хьоарчадаь, Цагена коа юккъе ийс сом чукхессад цо.\nЦу гIулакха гIадвахача Цагенага иккхад: "Ер деннача Дала из цаI а лургда-кх", — аьнна. Цул тIехьагIа уйла а яь, тIатехад: "Вешта, Даьла, хьайна ма хой хьона, укх йовлакха а ма бий цхьан сома мах, цудухьа сай дош ца хувцар духьа аз хьаэц ер!" ТIаккха ахча киса деллад.\n— Аьъ, хьа дош ишта ма дацар! — аьнна, ший ахча юхадаккха тоссавеннав лоалахо.\nЦагена шийна из дIа ца делча, кхеле гIоргда вай аьннад.\n— Со къе ва, барзкъа биркъе ва, хьо мо гIирса тоавенна воацаш со бIаргавайча, кхело а бокъо хьона лургья. Со воагIаргвац хьоца!\n— аьннад Цагена.\n— Ишта дале, хIахьий, са гIовтал дIатIаювха, - лоалахочо а аьнна, кхыча юрта кхеле бахаб ераш.\nЛоалахочо, гIулакх иштта а иштта а да яхаш, лоткъам баьб кхелахочунга. Ше кхы ала а де а хIама доацаш виссача Цагена аьннад:\n— Даьллахъ, лоалахо, Iа-м ер сона тIаювха гIовтал а хьай я арг ма дий?\n— Айя, са еций из? Аз еннаеций хьона из?! — ийккхад лоалахочунга.\nТIаккха бокъонца из харц ва мотташ, кхы а гIод а теха, вахийтав кхелахочо Цагена лоалахо.\n№ 103. СИХА ДАХА ХИЙ\nЦхъан вIаьхийча сага боахамах цIи яьннача цIи йоае новкъостал де удаш хиннаб нах. Шорттига ший вира тIа а хайна, цига ваха араваьннав Цаген а.\n— Сихле, Цаген, дика дац наьха балийна ишта сатем болаш хилар! — аьннад юхегIолла ведда водача лоалахочо.\n- Сиха даха хий фордах кхийттадац, - яьхад Цагена.\n№ 104. СЕННА ДЕЗА УЖ?\nЦаI мара устагIа хиннабац Цагена. Из хайнача кагийча наьха дог эттад, фуннагIа даь а, Цаген цунах ваккха.\n— ХIаьта а вета а кхоана зама йоал вайна! Из хьа цаI мара боаца устагIа дIабиача фу дар-те вай? — аьннад цар Цаген волча а баьхка.\nЦиггача Цагена раьза ва ше а аьнна, хи йисте а баха, устагIа бийнаб. Дика из тула а баь, Цаген яй кхехкабе а хоаваь, шоаш хи чу лувча болабеннаб кагий нах. ХIаьта Цагена, цар барзкъаш хьагул а даь, цIералла кхайсад.\nДIа, дулх а кхийхка ма хургдий вай, аьнна хийттача хана, дика дегI паргIатадаьккха хьаарабаьнна кагий нах, шоай барзкъаш кора ца дича, уж мичад аьнна Цагена тIагIертаб.\n— Оашош яхацарий оаш кхоана зама йоал вайна? Сенна деза вайна уж аьнна хеташ, аз цу цIералла кхайсад-кх! - яьхад Цагена.\n№ 105. МИШТА ЛАРХIА ДЕЗА?\nЮрта мел вола саг вийха, той дергда аз, аьнна, дукха нах вIашагIтеха хиннаб цхьан вIаьхийча саго.\nШий къаьна мангала кий а тилла, тиша гIовтали, кIалтIаръяьнна бIоржаши йийха цига ваха дIаэттав Цаген а, Духьалвенача цхьан саго, къе нах багIача готтача отара кIал дIачу а вига, кхехкаяь бежан чураш хьалхашка оттаяьй цунна.\nЦу гIулакха раьзавоацаш, сиха чу а ваха, ший лоалахочун цIен-цIенагIа дола барзкъа а дийха, къоарзача элтара кий а тилла юхавенав Цаген.\n— Ассалам-Iалайкум! — аьнна, геттара мерза моаршал а хаьтта, велавенна духьалвенав цунна фусамда.\nДоагтIача тайпара безаме дахар-денар хаьтта, фусамдас цIагIа дIачу а вига, магIаваьккха Iо а хоаваь, ше ура а этта, шортта даа а мала а оттадаьд.\nЦиггача ший лоалахочун гуржий алтазах даьча чокхе Iерж берхIа чу а Iотташ, "Даалахь, веза хьаша, даалахь!" - оалаш хиннад Цагена.\n— Яьй, фу де воал хьо? - хаьттад из зийна цецваьннача фусамдас.\n— Тхьовра со сай тиша гIовтал а ювхаш венача хана, бежана чураш мара мича оттайир оаш сона, хIаьта хIанз ер шу сона а доацаш, укх чокхена оттадаьрг лархIа дезаций аз?! — яьхад Цагена.\n№ 106. ХЬО ХННАВ-КХ ИЗ?\nЦхьан вIаьхийча сага цIагIа нийсвенна хиннав Цаген. Цига геттара шийна тара лесташ вола саг бIаргавайна, чIоагIа гIадвахав из.\n— МоллагIа вале а, цхьаннахьа сона вайна-вайза саг ма вий ер, тIаваха салам а денна, зерат де аз укхун, — аьнна, Цаген велакъежа цунна дIатIаволавелча, вож а, цу гIулакха чIоагIа раьза хинна воагIаш санна, духьала волавеннав.\nХIаьта сихагIа из мархIаволла аьнна ер кийчлушшехьа а, корта кизгах дIа а кхийтта, лозаваьв Цаген. Цигга кулгаца ший лозабаь корта а лаьца, кизга чу ше вайзача Цагена яьхад: "Аьъ, даьллахъ, Цаген, хьо хиннав-кх из?"\n№ 107. I0ТТАР ЯР\nЦкъа хи йисте ваха, тIехкарах пIелг а тесса, шийна езача йоIаца къамаьл деш латташ хиннав Цаген. Юххе гIолла тIехвоалача цхьан лоалахочоа бIаргавайнав из.\n— Цаген, из са декхар хьа маца лу Iа? — аьннад из хьовзаве дагадехача лоалахочо.\n— Цу хьай бага йисса юххера къоахк Iа дIаяьккхача лургда-кх! - яьхад Цагена.\n№ 108 ЦАI ХУРГВАЦ\n— Ма хала саг ва хьо, Цаген, ма иман дац-кх цу хьа юхь тIа. Цхьаь-цаI гIулакх дац-кх хьа тешам болаш. Даха дог доацаш, доддашехьа а жожагIате гIоргда-кх из хьа дегI! — аьннад Цагенага цо баь бегаш Iаткъача цун юртахочо.\n— Сагот ма де Iа, воше, — яьхад Цагена, — нагахьа санна из дегIадале, цига а цаI хургвац хьона со, говза къамаьл деш нах Iехабеш, цар хьакъ диараш боацаш, Хьайна ма хой хьона, хье царех волга!\n№ 109. ЦХЬАБАКЪДА\nКхыча юрта цамогаш волча цхьан воккхача сагах бIаргтоха ваха хиннав Цаген. Цунгара хьал а дайза Цаген араваьлча воккхача сага зIамагIча воIо хаьттад:\n— Даьллахь, Цаген, бакъдар алалахь, мишта хийтар хьона тха да?\n— Цунгара хьал-торо хац сона е цох фу хургда а хац, — аьннад Цагена. - Бакъда, цхьа-ши шу хьалха оаха дIавелла тха да цул дуккха а гIойленагIа хинналга-м хов сона!\n№ 110. ТХА-М ВАЦ\nШоай венна саг дIаволла болхаш хиннаб моцагIа цхьан юртара нах. Царех кхийттав хьунагIара етта дахчан ворда яхьаш воагIа Цаген.\n— Хьавола, Цаген, новкъостал де тхона, — аьннад из вовзача наха.\n— ВагIац, мукъа вац со, - жоп деннад Цагена.\n— Ай, шун лергвеций саг? Тхо а мича доагIаргда хьона новкъостала, — аьннад вокхар.\n— Со балха ух, нана даа-хIама деш я, йиша хий кхухьаш я. Тха-м вац вала йиш йолаш саг, — яьхад Цагена.\n№111. ХЬО ХIАНА ВАЦ?\nЦхьа дуккха нах вIашагIкхийттача нийсвеннав Цаген.\n— Аьъ, хьо ва из, Цаген? Бакъдий из хьа да лакхача дегIара, хоза юхь-сибат долаш саг хиниалга? — яхаш, гонахьа хьайзав цхьа саг.\n- ЦIена бакъда! — аьннад Цагена.\n— ХIаьта хьо хIана вац цунна тара? — хаьттад вокхо.\n— Сона-м хац, цаI хургда-кх из, — аьннад Цагена. — Вешта, хьа да а хиннав мотт сона эздий саг?\n- Мишта хиннавац, хиннав, даьра! - тешал даьд вокхо.\n- ХIаьта хьо хIана вац? — яьхад Цагена.\n№ 112. ПХЬОР ДУА ХА\n— Пхьерийна дуа хIама маца диача дар бакъахьа? — хаьттад Цагенага.\n— Даа из долаш волчо, мичча хана диача а бе дац, хIаьта вокхар шоашка ма хилланге даа деза-кх! — яьхад Цагена.\n№ 113. БАХЬАН\nШе наьхацига хIама даа Iохайча, шийна хьалхашка мел оттадаьр хьаккхе дIадуаш оамал хиннай Цагена. Из бахьан долаш Iоттар е дагахьа цхьан саго аьннад:\n— Даьллахь, Цаген, ма гIулакхаца-эзделаца дац хьа из, хьайна хьалхашка мел оттадаьр цIендаь дуалга.\n— Аз из иштта хIана дуъ хой хьона? — аьннад Цагена. — Нагахьа санна фусамнанас из аз даар ловш оттадаьдале, цунна дикахетар хургда, ца ловш оттадаьдале — футтаре хургья!\n№ 114. ТIАХОВШШЕХЬА А\nВахаш-лелаш ха-зама яьнначул тIехьагIа, цхьоал кIордаяь, дIатохавенна саг йоалаяьй Цагена. ХIаьта вож кIира а далалехьа мухъена цIаяхай. Цунга цIайола ала, из хьаста дагахьа тIехьа а ваха, устнаьна цIен кора юхе теба дIаэттав Цаген. Ший нускал гучадаларга хьежаш латтача цунна хазад нанас йоIа деш дола хьехар:\n— Сона дукхаезаш йола са цаI мара йоаца йоI, хьога ала дезаш цхьа хIама да са. Аз яхар Iа дойя, фусамнана хинна ца Iеш, фусамда а хургва хьох, Кхоана хье цIаяхача, хьалххе Iо а йиже, Iуйранна наха бож дIалахккалца хьал ма гIатталахь. ТIаккха хье на-барах йоалла сурт а оттадийя, хьай марага Iайха дилла а етт бетташ йола кхаба хьая алалахь. Цо из хьаяхье, цунна дирст йолл Iа. Iайха етт беттача хана, коа нув хьакха алалахь. Цо из хьокхе, цунна нувр тулл Iа. Хье етт бийтта яьлча, из бежга дIалалла алалахь. Цо из а дойя, цунна тIахов хьо!\n— Ховргда-кх цох фу хургда, Даьра, доттагIа, нувр а тилла тIаховша-м боахк хьона! - аьнна, лергдилла нанас йоIа даьча хьехарага ла а дийгIа, ваьнна цIавахав Цаген.\nШоллагIча дийнахьа, кхы хIама ца хилча санна, ена хьаэттай Цагена сесаг, Цу дийнахьа а сайранна а чIоагIа безаме хиннай, хIаьта Iуйранна, шийна нанас ма хьеххара, метта керча а керчаш, ше набарах йоаллаш санна сурт а оттадаь, аьннад цо:\n— Къонах, ва къонах, из вай етт бетташ йола кхаба хьаяхьаялар Iа, етт беттаргбар аз.\nВахача Цагена хьаенай кхаба. Ше етт бетташехьа а, коа нув хьакха аьннад сесаго. Из а даьд Цагена. Етт бийтта яьлча, из дIалалла аьннад. Циггача эгIазвахав Цаген.\n— Сона гуш чехка лалла укх коара! Йолле, хьай цIагIо! Дирст-м еллаяр аз, нувр а тиллаяр, бакъда тIаховшшехьа, чIингаш баь, тIера Iокхессар-кх, аргда Iа хьай наьнага! - аьннад Цагена.\n№ 115. ВИЗЗА КЬОНАХ\n— Цаген, цхьан хаттара жоп лургдарий Iа сона? — аьннад Цагенага лоалахочо.\n- Вай юртарча нахах визза къонах хьанах хет хьона?\n— Сайх хет-кх! - аьннад Цагена, бIарганогIар а ца тохаш.\n— ХIана? — хаьттад лоалахочо.\n- Новкъост, — аьннад Цагена, - Iа сога цхьан хаттара жоп лургдарий Iа аьннадар, хIаьта аз цунна жоп а деннад!\n№ 116. ДАИ ВОIИ\nКхыча юрта ваха воагIача Цагенаи цун новкъостаи бIаргавайнав даггара вIаши латаш воалла ши саг.\n- Волле, дIакъоастабе вай уж, - аьннад Цагенага новкъосто.\nЕраш дIатIакхоаччашше, вIаши карара а баьнна, ма могга шоайла вIаший яппараш е болабеннаб вожаш.\n— ДIадала сона хьалхашкара, жIали! - оалаш хиннад цхьанне.\n- ДIадала сона хьалхашкара, жIале кIаза! - оалаш хиннад во кхо.\n— ДIадала сона бIаргагучара, вирабIарз! - оалаш хиннад цхьанне.\n- Лалла укхазара, вира кIориг! - оалаш хиннад вокхо.\n- Воллелахь укхазара, доттагIа, — яьхад Цагена, - Ераш шиъ-м даи воIи хиннав!\n№ 117. ЯЛСМАЛА ДОЛХ\nЦIаьхха бIаьстен лоа дашарах, юртара иIенош а дохадеш, геттара айденнача хиво Iохьош хиннаб Цагени цун лоалахо БаIдали.\n— ХIанз гаьна долхий вай? - аьннад, кхераваларах ше мишта оал а ца ховш, БаIдала.\n— Ялсмала долх, БаIдал, ялсмала! — яьхад Цагена.\n№ 118. КЪОВСАМ\nВIашагIа массаза кхет даим шоайла къувсаш хиннаб Цагени БаIдали, дукхагIча даькъе Цаген кот а вувлаш. ХIаьта БаIдала из лоалуш хиннадац.\n- Хьавола, Цаген, кхы мел долчох котваьннав хъо, хIанз оапаш говзагIа хьан бувц хьожаргда вай! - аьннад, фуннагIа даь а Цагенал котвала ловш волча БаIдала.\n- Мегаьд, - аьннад Цагена, - хьо хьалхагIа дIаволале.\n— Етта сискал чIоагIа дукхаезаш вар тха да, - дувца волавеннав БаIдал. - Ерригача юрта массехк дийнахьа яа тоъаргйола сискал цкъа Iохайча юар цо.\n— ХIанз а дагайоагIа сона тхоай нанас сискал йотташ лелаяь Iаькъа, — аьннад Цагена. — Цхьан дийнахъа, эгIазъяха, лосттаяь IодоагIача хи чу кхессар цо из. ТIаккха цу Iаькъо деррига дIа а дикъа, бердашкара даьлар из хий. Еррига юрт гулъелча а, хьайоаккхаяланзар из, тха наьнага кхайккалца.\n— Хьо хьаьр-м ваьннавац? Иззал йоккха Iаькъа-м хулалга а ма дац! — аьннад БаIдала.\n— Цу хьа дас юаш хинна сискал йотташ хиннар ецарий из? — яьхад Цагена.\n№ 119. ХЬАГI\nДала ший лаьшга, цар дийххар ма лургда аз, аьннад яхаш, наха дувцаш хаза хиннад Цагена лоалахочунна БаIдала.\n— Со фу деш лел хIаьта дIайожа говр йоацаш, шийгара аз дийххар лургдолаш Даьла хилча? — аьнна, Даьлагара денна а бус а говр еха волавеннав из.\nИз дIахазача Цагена цхьан бус БаIдала цIен бада тIа а ваьнна, аьннад:\n— Iа даь дуIаш дIахаза, Дала ше хьо волча дайта малайк да со. ЦаI хьонеи, цаI хьа лоалахочоаи — ши говр йойтаргйолаш ва шоана Даьла!\n— Iа фу алеи цу Даьлага, — яьхад вокхо, — аз ехарах цо са лоалахочоа а лойя, из сона езац алалахь цунга. Сона-м эшац са лоалахочоа а енна мара цо луш йоаца говр!\n№ 120. ФУ ХУРГДАР МОТТ ХЬОНА?\nБийсан юкъе цIаьхха цхьан татах сомаваьннача Цагена меттад, ший цIагIара хIамаш а лочкъаяь, къуй болхаш санна. Меттара сиха хьалкхоссавенна, шоай коа сага хьисапе хиннача цхьан боадона топ а теха, Iовижав из. Ше саг вийнав мотташ Iуйранна из араваьлча, коа цхьаккха а саг хиннавац. Цхьабакъда, тIIиргах хьалъуллача Цагена чокхена наькха тIа топа пхо кхийтта доккха Iург доаллаш хиннад.\n— Хоастам ба хьона, Даьла! Балех хьалхаваьккхар-кх Iа со. — яхаш, дуIаш де эттав цу гIулакха гIадваха Цаген.\n- Фу даьд цига? Тахан ма чIоагIа Даьла дагавеха хьувз хьо! — хаьттад цо леладечох цецъяьннача сесаго.\n- Ай, гаций хьона дIа Iа дитта хьалъэлла уллача чокхен наькха тIа доалла Iург? — яьхад Цагена. - Из чокхи тIа а дувхаш со хиннаваларе, фу хургдар мотт хьона сох?\n№ 121. ЮХМАЧЧАХЬА\nМецвелча яа дагахьа, ший ворда чу йоккха харбаз а йилла, мангал хьакха аргIе ваха хиннав Цаген. Из дIа а хайна, Цагена харбаз яа лаьрхIад цун лоаллаха йол хьокхаш боахкача кагийча наха. ХIаьта, дегабуам хургбоацаш, царех цхьанне ворда чура харбаз новкъостага дIа а енна, Цагенаца къамаьл дешше, вокхо харбаз дIайихьай. Болх беш ваьлла дикка мецвеннача Цагена харбаз яа лаьрхIача, из йоацаш хиннай,\n— Аьъ, са харбаз йихьар-кх оаш! — аьнна, тохавеннав Цаген.\n— Воллахьий, Цаген, хьа харбаз ма йихьаяц аз! — аьннад Цагена дегабуам баьчарех цхьанне, харбаз хьаийцачо.\n— Воллахьий, Цаген, хьа харбаз ма ийцаяц аз! — аьннад вокхо, из дIайихьачо.\n- ХIанз шинне а юхмаччахьа баал из дув! — яьхад царех шек-ваьннача Цагена.\n№ 122. ХАЛОИ ОАТТОИ\n— Эггара халагIдар а фуд, хIаьта эггара аттагIдар а фуд? -хаьттад цхьан дийнахьа пхьегIа тIа гулбеннача наха юкъе белггала маьлхара волаш латтача Цагенага.\n— Цхьаккха хIама а хургдий-хьогI укх дерригача дунен тIа а ший сесагаца къувсарал халагIа, - аьннад Цагена. - Цхьабакъда, цкъа цо яхар а даь хьо цунна дIакараводе, цул аттагIа а хIама дац!\n№ 123. МАНГАЛА КИЙ\n- ТIадувхача барзкъах эггара лоархIамегIа малагIа хет хьона, Цаген? — хаьттад цхьан саго.\n— Сай мангала кий хет-кх! - яьхад Цагена, — Цудухьа лелаяций аз из сай керта тIа тилла а.\n№ 124. ДIА ЦА БАХЬИЙТА\nШий цаI мара йоацача газа кач гургал а элла, из йохка дагахьа вира тIехьа а йийза, базар тIа ваха хиннав Цаген, Цигга цунна тIанийсвеннача кхаь къуно из хьовзаве лаьрхIад. ХIаьта кастта царех цхьанне газа кач баьлла гургал къайллагIа хьа а баьста, вира цIогах эллаб, хIаьта газа дIайигай.\n- ХIанзалца газа кач эхкаш хинна гургал вира цIогах бехкача кхаьчад вай гIулакх, Цаген? - аьннад, цхьа ха яьннача гIолла хьатIавенача шоллагIча къуно.\n— Эйяхь, жи, са вир дIалацалахь! — аьнна, сиха цунга ший вир дIа а енна, газа лаха дагахьа дIа-юха веддав Цаген.\nХIаьта цу гIулакха гIадваха вож, Цагена вир а ийца, къайлаваьннав.\n— Газа а мича корайир сона, хIаьта вир а дIа ма йигайий са, — яхаш, хинначох уйла еш цIаводача Цагена цхьан гIувна йисте геттара корта а чубахийта, гIайгIане вагIаш цхьа саг вайнав.\n— Фу даьд хьона? ХIанав хьо ишта гIайгIане? — хаьттад дIатIавахача Цагена.\n— Даьра, Цаген, сов хьогвенна хий эца дагахьа со Iочувийрзача, укх гIув чу бохча Iо чу ма дежад са! ХIаьта из хьалдаьккхачунна, дограьза а долаш, цох нийсса ах ахча ма лургдар аз, — аьннад вокхо.\n— Из бохча хьалехача, газа е вир юхаметтаотта мегар-кх са, — аьнна, гIадваха, сихха Iодаьха ший барзкъаш цунга дIа а кховдадаь, гIув чу Iочуваьннав Цаген. ХIаьта велхаш вагIаш хинна кхоалагIвола къу, цун барзкъаш а ийца, дIавахав.\nЛахарах бохча а ца корадаь, хьалкхайкача, саго хьал а ца воаккхаш, гIув чу тоъал ха яьккхай Цагена. Юххера а, цо детта цIогIа хаза, базар тIара боагIача наха ше хьалваьккхача, дIакхайда картах боккха хьокха а баьккха, из лестабеш ший цIенгахьа бодача новкъа Iоволавеннав Цаген.\n— ХIанз фу леладу Iа, Цаген? — хаьттад цох цецбаьннача наха.\n— Даьра, воалл се мукъагIа шуга дIа ца вахьийта! — яьхад Цагена.\n№ 125. ШИЙ ДЕША ДА\n- Даьллахь, Цаген, сона чIоагIа дукхавезавенна саг ва хьо, боккъала а со волча вена тухах-сискалах кхетавалар хьо! - яхаш. уж вIашагIа массаза кхетт соцаш хиннавац цхьа саг.\nЮххера ший вира тIа а хайна, из волча хьоашалгIа ваха хиннав Цаген. ХIаьта цунна даа оттадаь хIама духхьала хохи сискали мара хиннадац.\nЦу ханна цар коанаIарга венав цхьа сагIадехарг.\n— Волле, волле, дIавала укх коанаIаргара! Со дIааравоале, аз во лоалларгва хьо! — аьнна дIааракхайкав цунга фусамда.\nХIаьта а дIаваха башха сихлуш хиннаваи сагIадехарг.\n— Ер ший деша да волга-м аз тешал дергда хьона, Воллелахь. новкъост, сихагIа дIагIолахь! - аьннад Цагена, ше вагIачара дIа а кхайка.\n№ 126. МИЧА ДАР ШО?\nЦхьан юртарча наьха доахан доажаде этта хиннав Цаген. ХIаьта цар, из шоайла эсалагIа а хеташ, дилла цхьацца Iоттараш еш вуташ хиннавац из. Цу гIулакха раьзавоацаш, садеттарах кхы хIама хургдоацалга а хайна, царна болча бекхама хIара денна "Iалаьлов, оарц дала!" — аьле, цIогIа тохаш хиннад Цагена.\n— Фу хиннад цига, фу даьд? — яхаш, баьхке хьаовтташ хиннаб оарцагIа боагIа нах.\n— Iоа говрабаьри хила дехьаваьннавар, из къу ва мотташ вар со! - оалаш хиннад Цагена.\n— Iовдал, ва Iовдал, моллагIа говрабаьри бIаргавайнав яхаш, доаккхаш хилац хьона из оарц! — аьле, бартбийтте д Iаболхаш хиннаб вожаш.\nИштта цкъа-шозза кхы а Цагена оарц далар дийхача, из кIорда а ваь, цхьаккха а-саг венавац оарцагIа.\n— ХIа-хIа, хIанз сона хов шоана фу де деза! — аьнна, сиха дIаюстара а лаьлла, деррига Iул черсий аьлашка дIадехкад Цагена.\nШе даьчох вIалла шек а воацаш, сайранна боад берзача хана, гIадж а лувзаш, шортта юрта юкъе гIолла Iоволавеннав из.\n— Аьъ, Цаген, мичад тха доахан? - хаьттад шоай бежа духьал баьхкача наха.\n- Мича дар шо, аз оарцагIа довла яхача хана? — яьхад Цагена. — Черсий гIаьрахой низ сачул сов а баьнна, шун доахан-м цар дIадигар!\n№ 127. ДАХКА МЕЛ БАХ?\n- Дахка мел бах? - хаьттад Цагенага.\n— Циск тIакхаччалца бах-кх! Из а ца ховш да шо? - яьхад Цагена.\n№ 128. ИЗ САННА ХIАМАШ-М ВАЙНА А ДОВЗАР!\nЦкъа Цаген волча венав цун лоалахо.\n- Човнага хьожавалар хьо, дарба дудалар Iа сона, наьха жIале кулгах царгаш техай сона, — яхаш, дийхад цо Цагенага.\n— Хьахьокхал хьай чов, - аьнна, лаьрххIа из кулг бе а делла, шорттига, вокхунна хозаргдоацаш, ле волавеннав Цаген: -ЖIали, ва жIали, ма дика болх ба-кх сона а ца тохаш, Iа уж царгаш укхунна теха!\n— ХIанз чу а гIойя, кулг дIайхача хи чу долларгда Iа, — аьннад юххера Цагена, — Кхо ди даьлча чов дикагIа ца хуле, юхавоагIаргва хьо, аз цIаькха а дуIа дергда хьона!\nДиълагIча дийнахьа чов дикагIа хиннай лоалахочун. Цо шийна "дарба дарах" дена совгIат хьа а ийца: "Иззамо хIамаш-м вайна а довзар!" — яьхад Цагена.\n№ 129. СОГА БАЛА А ЦА БАХЬАШ\nДика торо йолаш волча лоалахочунгара, цхьан бетта юхалургдолаш ха а йилла, тума ахча дийха хиннад Цагена. Вокхо деннад, Йилла ха чакхьяьлча, дIадала ахча а доацаш, сагота хьайзав Цаген. Цигга дагадехад цунна шоллагIча лоалахочунгара ахча дийха, Декхар дIадала. Цхьаькха бутт баьлча, кхы де хIама а доацаш, ше хьалха дийхача лоалахочунгара юха а ахча а дийха, вокхунна ДIаденнад цо. Юххера а, бутт массаза бала, царгара ахчаш дехаш лела кIордадаьд Цагена, Уж шаккхе вIашагIа а теха, аьныад цо:\n— Ер да шоана шун тума. Сога дIа-хьа кхухьийташ кхы бала а ца бахьаш, хIанз шоай хьашт мел-д дIа-хьай тергда-кх оаш ер!\n№ 130. ШЕК МА ВАЛА\nБетта ха а йилла, юхалург ахча дийха хиннад Цагена цхьан сагагара. Бутт а баьннаб, шу а даьннад, цхьабакъда ше дихьа ахча юхалуш хиннавац Цаген. Цо из ше хьадарга хьежа кIорда а даь, Цагена коа а вена, вокхо аьннад:\n- Са ахча хьа маца лу Iа, Цаген?\n— ХIанз цхьа-ши бутт баьлча гуйре хургья, ТIаккха лоамара бений жа Iодолалургда, са карта кIарцхалех хьекхалуш цар шоай тха дутаргда, тIаккха тхоай сесагаца оаха из хьагулдергда, цул тIехьагIа хи тIа дихьа, дитта а дитта, къаж а даь, хьийза, цох истинг а даь, из базар тIа дехка, аз хьай ахча дIалургхиларах хьо вIалла шек а ма хилалахь! — жоп деннад Цагена.\n№ 131. УЖ А ДIАБИГА ХИННАБАЛАР Iа!\nЦхьан бус ший захалаш чубийха хиннаб Цагена. Берригаш хьагулбелча, уж тоъал дукха нах хиннаб. Хала а атта а цу бус уж кхаба а, дарна гIулакх де а вIаштIехьдаьннад Цагена. ХIаьта шоллагIча дийнахьа ер юрта араваьлча, геттара бехке а ваха, ца воагIаш виссача царех цхьанне аьнна хиннад:\n-- Боккъала, Цаген, бехк ма баккхалахь, цхьаккха дича а, ва йиш йоацаш цхьа сагота гIулакх этта виссавар хьона со.\n— Даьллахь, новкьост, — яьхад Цагена, — уж баьхкараш а цу хьай саготача гIулакха дIабига хиннабалар-кх Iа!\n№ 132. ШО, КЬОНАХИЙ, ДАХАЛДА\nНовкъа водаш хиннав кхо саг.\n— Бийса я ер, — аьннад цхьанне.\n— Ди да ер, — аьннад вокхо.\n— Ди а дац ер, е бийса а яц ер, — аьннад кхоалагIчо.\nИштта къувсаш, уж вIаши лата товсабеннача хана, царна тIакхаьчав Цаген.\n— ХIана лет шо вIашагIа? Фуд оаш къувсар? — хаьттад цо, ТIаккха вокхар шоай дов хьадийцад.\n— Шо, къонахий, дахалда, со лийнна моттигаш ма яц ераш! — аьнна, ваха сухалбаьб йоах цхьанна тайпара а царна юкъе тоам хургбоацалга гучадаьннача Цагена.\n№ 133. ФУД ДИКАГIА?\n— Венна саг кашамашка дIахьош, из хьалхашкара лацаря гIойле е тIехьашкара лаьцача я? — хаьттад Цагенага.\n— ДIахьош ца хилча, бе а дац шоана! — аьннад Цагена.\n№ 134. ШЕ ВАР-М ХУРГВАЦ!\n— Дийна ва а, вац а-м яхаргда, воллахьий даьра, ше хиннар-м хургвац! — яьхад Цагена, тIехьашкара тетта шийна массазза а моастагIал лоаттадеш вола саг ше ахка вахийтача.\n№ 135. КХЫ ФУ ДЕЗА ХЬОНА?\nШийна лоалахочо цхьа гIулакх дича, из чIоагIа хозахийттад Цагена.\n— Iа тахан согара дийххар лургдар-кх аз хьона! - аьннад цо. Даггара уйла йича а, фу дехаргда ца ховш, иштта моттиг этта гIадвахарах, веха хьайзав Цагена лоалахо.\n— Уйла е цхьа ди ха я сона, Цаген, — дийхад цо юххера а.\n— Мегаьд, цхьа ди ха я хьона, — аьнна раьзахиннав Цаген. ШоллагIча дийнахьа юха а вена, лоалахочо шийгара вIалла наха ювцаш а ца хаза хIама йийхача, Цагена аьннад:\n— Аз хьона Iа согара дийххар лургда аьннадар. ТIаккха Iа согара цхьа ди ха йийхар, аз хьона из ялар. Кхы фу деза хьона? ХIанз фу ях Iа сога?\n№ 136. СОХ А ЦА ТЕШАШ\n— Даьллахь, Цаген, хьара ваха цIавалцца из хьа вир езар сона, — аьннад цхьан дийнахьа Цагенага лоалахочо.\n— Даьра, са вир цIагIа-м яц, — аьннад Цагена. Лоалахо коара ара а валалехьа, вир Iаьхай.\n— Аьъ, Цаген, харц лув-кх хьо! — аьнна, юха а вийрза, бехк баьккхаб вир Iахар дIахазача лоалахочо.\n— Ай, ва лоалахо, сох а ца тешаш, вирах хIана теш хьо? — яьхад Цагена.\n№ 137. МАЬКАРЛО\n— Даьллахь, Цаген, хьоца дагавала ма венавар со, — аьннад Цхьан саго Цаген волча а ваха. — Саг йоалайича да аз бакъахьа е ца йоалайича да?\n— Де-м хьайна товр де, — яьхад Цагена, — цхьабакъда шоззе а дехке-м варгва хьо!\n№ 138. ЭТТАРА НРАЗ АОААШАГIА ВОАА САГ\nЧIоагIа барт бетташ, метта айхьаза саг хиннай йоах Цагена сесаг. Из ха а ховш, цхьан пхьегIа тIа гулбеннача наха хатгар даьд геттара бухь чубаха латтача Цагенага:\n— Малув мотт хьона укх дунен тIа эггара ираз долашагIа вола саг?\n— Меттаза сесаг яр ва-кх! — яьхад бокъонца ше дувцачох теша безам болаш волча Цагена.\n№ 139. ПХЬА ЛЕХАРГБОЛЧА КХАЬЧАБ\n— Доккхий хиннадий хьа бераш? - хаьттад Цагенага.\n— Дика дIатохабелча, кастта шоай даьдаь пхьа лехаргболча кхаьчаб, — яьхад бокъонца ший даьца ше дика ца хилар дагадоаллаш волча Цагена.\n№ 140. ХЬЕIА БЕРХIА\n— Даа-мала фуд вайцига? — хаьттад ший сесагага аргIера цIавенача Цагена.\n— Даьра, ба вай лоалахочунгара Тхьапсатагара бена миста берхIеи, хIанзза хьаяь йIайха сискали, — аьннад вокхо.\n— Царцигара бенабале-м, ностараш хьал а хьекха чуваьлча а, хьалата хIама хургьяц хьона цу чу, — яьхад Цагена.\n№ 141. ДУХЬАЛА ЯР ИЗ\nЛоамара доагIача хил дехьа яла енначара, хиво Iо а теха, Iохьош хиннай Цагена сесаг. Цигга оарцагIваьнна Цаген, сесаг Iохьочахьа а ца водаш, хин урагIа веддав.\n— Аьъ. фу леладу Iа, ва Iовдал, хардахьа хIана уд хьо? — хаьттая цхьан юртахочо. - Сесаг-м хиво Iо ма йихьарий хьа!\n— Воллахьий Iазмора, йихьа хургьяц-кх, — яьхад Цагена. — Хил урагIа яха хургья-кх! Наха шийга де мел аьннар нийсса юхмаччахьа мара деш яьцар из!\n№ 142. АЗ АЙСА А ВУВРГВАР\nЦхьан юрта хьоашалгIа ваха хиннав Цаген. Бокъонца кхийна, тIехкарех шалташ а ядаш ворхI воI хиннав фусамдаь. Хьаша венав аьнна дIатохабеннача цар дIаэккхаяь боргIал лаьцай. Шинне когаши ткъамаши лаьца, кхоалагIчо йоккха шалта хьахьеккха, боргIала корта баьккхаб. Сиха отар кIал хьал а элла, из тулае айттаб вежарий.\n— Даьллашоай, кIантий, — аьннад царех цецваьннача Цагена, - са а ма вар цIагIа цхьа Iовдала воI.\n— Хьавайта Iа тхо долча. Нийсса ши бутт балалехьа, хьона тойя гIалгIай а, дезе черсий а гIулакх а Iомадаь, оаха цIа-м, даьра, вайтаргва, — аьннад царех воккхагIчо.\n— Шул эггара кхеташагIвар миссел из Iовдала хилча-м аз айса, даьра, вувргвар из! — яьхад Цагена.\n№ 143. АЛА ХIАМА ДАЦ\n— Керда лоалахо миштав хьа? — хаьтта хиннад Цагенага.\n— Цхьаккха кхы ала хIама дац, цаI мара, ше мел дукха ха яьнна вар аьнна доацаш, менначул тIехьагIа шалтаца дукха айхьаза хул-кх, — яьхад цох водар аларах лоравала гIерташ волча Цагена.\n№ 144. КIЕЗЗИГА САБАР ХИЛЧА\n— Аз фуннагIа-моллагIа дарах, вIалла а барттац-кх са цу тхоай сесагаца! — аьнна, лоткъаяьй ший сесаг Цаген волча венача цхьан саго.\n— Дилла а аз яхар укхо деш, ер сона мутIахьа йолаш латтац хьона, воше, тха барт а. Боккъалдар дийцача, дукхагIча даькъе аз укхо яхар деш а хул хьона. Цхьаннега кIеззига сабар хилча, машар-м хургба! — яьхад Цагена.\n№ 145. ЧIИР ЛИЙХАР\nШий къавеннача даьх лета хиннав цхьа зIамига саг. Из дIахайна пхьегIа тIа вIашагIкхийтта нах юхалата беннаб цох.\n- Виталаш, виталаш, - яьхад Цагена. - Ший хана укхун дас ший даьна ца леладаьр дац шоана из. ХIанза-м ший даь-даь чIир мара лийхаяц укхо!\n№ 146. МЕТТАХ ДIАЕХКА\nКаст-каста наьхацига хьоашалгIа вахара тIера хиннав Цаген, Нийслуш хиннад дуккхаза а из цхьан фусаме водаш а. ДIа мел вахача, шоайцига вола аьле, хьоашалгIа вехаш хиннав цо фусамда.\n- Ма тоам болаш хIама дац-кх ер, цо селлара вехаш цIаккха а из волча хиннавац-кх со, - аьнна, Цаген волча хьоашалгIа ваха дагадехад царех цхьаннена.\nЦаген мичахьа вах укхаза, хоатташ, кхаьчав из Цаген вахача коа. Бакъда, даггара лехача а ший говр дIаехка моттиг нийсъеннаяц цунна. Корах хIама а теха, Цаген ара а ваьккха, хаьттад цо:\n— Цаген, мичахьа ехка еза аз ер говр?\n— Даьллахь, новкъост, укх са меттах ехкалахь из! — яьхад Цагена. — Ер ба хьона массадолчоа бехкебар.\n№ 147. ДАХЧА ДЕЗИЙ ХЬОНА?\n— Дахча дезий хьона? — хаьттад, садайнача хана цхьан вIаьхийча сага коа а ваха, Цагена.\n— Дезац, — аьннад вокхо.\n— Дахча дезий хьона? — юха а хаьттад ах-бийса яьннача хана коа вахача Цагена.\n— Дезац, ва къонах, дезац! - аьннад вокхо.\n— Дахча дезий хьона? — сахуллаш корах пIелг а теха, цIаькха а хаьттад Цагена.\n- Дезац ма аьннадий хьога, ва Iовдал! Фуд Iа леладер? -аьнна, тIачайхав фусамда.\nХIаьта Iуйранна фусамда ший коа араваьлча, цо отар дизза Iангара вала кийчдаь хинна дахча доацаш хиннад.\n№ 148. ЛОАЛАХО ЛАРХIАР\nДоккха декхар хьаьрча хиннад Цагенага. ДIаваха-хьаваха дийхача кхы хIама а ца хинна, ший боахам а бехка декхар дIатакха лаьрхIад цо. Юххера а из эца саг веча, Цагена цох ши мах бийхаб.\n— Аьъ, къонах, хIанз фу дувц Iа, эгIаваьв хьо? Iа мишта бех укхох ши мах, кхы аьлан гIала-м яц Iа йохкар? - цецваьннав эцархо.\n— Цхьа мах сай боахамах бех аз, вож мах хьона вутача сай дикача лоалахочох бех, - аьннад Цагена.\nИз дIахазача лоалахочо новкъостал а даь, боахам ца бохкаш, декхар дIатакха вIаштIехьдаьннад Цагена.\n№ 149. ДИЪ ДАКЪА\nДи а бийса а ца къоастадеш, йол хьокхаш воаллаш хиннав Цаген.\n- Боккъала а, ма хьинар долаш саг ва хьо! Селлара хьайна хало ца еш, кIеззига са а лоIаш бе мегаций Iа из болх? - аьннад цох цецваьннача цхьан саго.\n— Мегац, — аьннад Цагена, — со се цаI мара вецаре-м, тоъа а мегар!\n— Аьъ, ишта дукха дезал ба хьа? — хаьттад вокхо,\n— Цхьанне даькъах шиъ воахавеннавац, яхаш хаза ма хургдий хьона, — аьннад Цагена. - Аз сай даькъах диъ дакъа ду: цхьа дакъа сайна дутт, шоллагIчох — декхар дIатекх, кхоалагIдар - декхарийна лу, диълагIдар хи чу кхосс.\n— Из фуд хьа, хIанад из ишта? — аьнна, цецваьннав Цагена дешай маIан ца кхетадеш висса вож.\n— Цхьан даькъах сойи тха сесаги дах, шоллагIчох даьнеи-наннеи кхоачам лоаттабу аз, кхоалагIчох къонгаш кхебу, диълагIдар мехкарашта дIалу, — яьхад Цагена.\n№ 150. ХЬАЙНА ХАЛА ДА-КХ\n— Со-м дехьаваьннавар хьох! Хьайна хала деций хьона селла шийла доагIаш? — яьхад йоах геттара шийла доагIача Эссах дехьаваьнна водача Цагена.\n№ 151. КЪОНАХЧУН ДОШ\n- Масса шу даьннад хьа? — хаьттад Цагенага.\n— Кховзткъе кхоъ даьннад, — аьннад Цагена.\nЦхьа иттех шу даьлча хIаьтта мо пхьегIа тIа гулбенначар юха а хаьттад цунга:\n- Масса шу даьннад хьа, Цаген?\n— Кховзткъе кхоъ даьннад-кх! — жоп деннад Цагена.\n- Аьъ, Цаген, из фуд хьа? — цецбаьннаб вожаш, — Итт шу хьалха а кховзткъе кхоъ даьннадар хьа, хIанз а кховзткъе кхоъ ях Iа!\n- Къонахчун дош-м массехана а цаI хила деза! — яьхад Цагена.\n№ 152. ЭППАЗ\nЦаген волча ший декхар дIадахьа вена хиннав цхьа лоамаро. Геттара дукха хабар дувцаш, денар а дахар а дагалувцаш, кхо-диъ ди даьлча а дIа ца водаш, кIордаваь хиннав из фусамдаьна, Юххера а аьннад цо:\n— Даьллахь, Цаген, пхьа ма хьаьрчаб сох, ма бутаргбац-кх, меттахь, из сона.\n— Даьллахь, — иккхад Цагенага, — из хьох хьаьрча пхьа сога а боаллаш, из хьа сога доалла эппаз кхычарга доалладалар-кх!\n№ 153. КОРТА БЕЦАРИЙ УКХУН?\nНовкъа баьнна болхаш хиннаб Цагени цун новкъостийи. Дукха гаьна йоаццаш йоаллаш цхьа къорг бIаргаяйнай царна.\n— Аз когаш лостабешшехьа а со юхаозавелаш! — аьнна, вокхар шийга соцавалар хьо яххашехьа а, цу чу корта хьалха чуволавеннав Цагена новкъостех эгтара цIаьрматагIвола, ший гIулакх мел доацача чугIерташ оамал йолаш вола цхьа новкъост.\nХIаьта цу къорга чу меца берзлой хиларах, из хьагучавоаллаш-шехьа тIакхийтта берзалоша корта дIабаьккхаб цун.\nЦо когаш хьал-Iо лостабешшехьа, вокхар шоай новкъост хьаараозаваьв. Уж дIа а хьа а хьажача, корта боацаш хиннаб.\n— Аьъ, корта бецарий укхун? — иккхад цхьаннега.\n— Воллахьий, бацар-кх, Корта хиннабаларе-м, из цу чу а ма гIортаргвацар! - яьхад Цагена.\n№ 154. ХЬАЛХХЕХЬА А\nЦкъа хала лазар кхийтта, чIоагIа цамогаш хиннай Цагена сесаг. Цхьан саррахьа цун метта юххе Iо а хайна, бокъонца мухь а бетташ велха волавеннав Цаген.\n- Аьъ, Цаген, хьо хIана велх? ХIама дергдац, Дала дегIадале, дикагIа хургья из-м, — аьннад Цагенах цецбаьннача наха.\n- ХIаьта а вета а ер еннаяр аьнна, со воацар укхох велха кхы саг а вац. ТIаккха хьанна хов, ер елча со мукъа хулий а? Цудухьа таххане из дIадаьккхача бакъахьа деций аз! - яьхад Цагена.\n№ 155. КЕРТТЕРДАР\n— Иштта во хIанав хьо, харцахьа хIана лел хьо? — аьнна, шийга хаьттача, кховзткъе кхоъ бахьан доаладаьд йоах Цагена воIо.\n— ХIаьта лоацца аьлча, мишта хургдар из? — хаьттад Цагена.\n— Сайна ловндаь ва, — аьннад вокхо.\n— Из да хьона керттердар! — яьхад Цагена.\n№ 156. ФУ АЛА ВОАЛ?\n— Со фу ала воал хой шоана? — хаьттад пхьегIа тIа гулбенна латтача наха тIавахача Цагена.\n— Хац, — аьннад вокхар.\n— Ца хойя, шуга цхьаккха хIама дувца а дезац, цох шо кхетарг а дац! — аьннад Цагена.\nШоллагIча дийнахьа а иштта гулбеннача наха тIа а ваха, юха а хаьттад Цагена:\n— Со фу ала воалл хой шоана?\n— Хов, дика хов, — аьннад вокхар, селхан цо шоашка аьннар дага а деха,\n— Шоана шоашта из ховш дале-м, шуга дувца а мича деза из! -аьнна, ваьнна дIавахав Цаген.\nКхоалагIча дийнахьа а иштта тIа а ваха, хаьттад Цагена:\n— Со шоашта фу дувца гIертар хой шоана?\n— Хац, хьадувцал, Цаген, — яьхад, цхьаболчар, хIаьта вокхар: "Хов", — яьхад.\n— ХIаьта ховчар ца ховчарга дIадувцаргда оаш! — аьнна, юха а дIавахав Цаген.\n№ 157. ХЬАННА ХОВ\nШий вирах дув а буаш, гурахьа ялат чуэцача хана дIалургда аз оалаш, дукхача наьха декхар хьерчадеш хиннад Цагена.\n- Ай, ва Цаген, хьо хIама хьадеш а ваи, из декхар хIана хьерчаду Iа? - хаьттад цунга сесаго.\n- Сагот ма де Iа, сесаг, гуйре хьатIакхачале хьанна хов со ла, е са вир ла, - яьхад Цагена.\n№ 158. ХАРБАЗАШ ЧУЭЦАР\nЦамогаш метта уллача Цагенах бIаргтоха вена хиннав цхьа зIамига саг.\n- Моаршал хилда хьона, Цаген, - аьннад цо.\n- Дикаца дукха вахалва хьо а, — моаршал юхадерзадаьд Цагена.\n- Магаций хьона? — хаьттад зIамигача саго.\n- Даьра, цхьа кIеззига лазар кхийттадар сох. Хьайна ма хой хьона, боккхийча наьха могашал мишта хул, - аьннад Цагена.\n- ХIаьта-м вIалла вехий ма хьовзалахь, Цаген, — кхессад вокхо. - Ше дIайийна харбазаш чуэца венача дас дикагIъяраш мара чу ца эцалга ма хой хьона! ХIанз со вода, Iадика хийла хьа, - аьнна, ваьнна дIавахав зIамига саг.\nКастта цу лазарах вийрзача Цагена хазад из зIамига саг метта ва аьнна.\nЦох бIаргтоха вахав Цаген.\n- Моаршал хилда хьона, зIамига саг, - аьннад цо ше дIачувоаллаше.\n— Хьона а хилда моаршал, — низткъа моаршал юхадерзадаьд зIамигача саго.\n— Магаций хьона? — хаьттад Цагена.\n— Сох а цхьа кIеззига лазар кхийпадар. Тахан-кхоана верзаргвар со-м, — аьннад зIамигача саго.\n- Лоралелахь, воше, - яьхад Цагена, - ше дIайийна харбазаш чуэца венача дас-м уж дика я. во я, аьрга я, кхаьча я ца хьожаш, ерригаш а цIахьо хьона!\n№ 159. ЦАМОГАШ УЛЛАШ\nГеттара халача лазаро дегI дIалаьца цамогаш уллаш хиннав Цаген. Лораша мел хьожадаьча дарбах кхы хIама а ца хинна, дизза къаракъа пела Iочу а детта, аьннад йоах цо:\n- Хьайна моге, хIанз духьалъоттаргда-кх хьо, лазар. Воллахьий даьра, сийна ала-м ба хьона IотIабоагIар!\n№ 160. ДИЙНАХЬА А КОРАДАГIАЦ\nЦхьан бус Цаген волча чубаьннаб къуй. Массанахьа ма даггара хьожаш, шоашта яхьа хIама лохаш хьайзаб уж.\n— КIантий, со сома а ца воаккхаш Iийнадалар-кх шо. Укхаза оаш бийсанна лехар сона-м дийнахьа а корадагIац! - аьннад цар сомаваьккхача Цагена.\n№ 161. ВИР ХИННАЯР-КХ\nЦаI йигачул тIехьагIа, шоллагIа вир а лочкъаяь хиннай Цагена. Дукха нах вIашагIкхийттача а ваха, Цагена аьннад:\n— Ва нах, са шоллагIа вир йигачоа са хьалхара вир лочкъаяьчоа хиннар хургда, из хьа ца лойя!\n— Фу хиннадар, Цаген, из хьа хьалхара вир лочкъаяьчоа? — хаьттад, ше кхераваларах сихха Цагена вир юхаерзаяьча, къуно.\n— Вир хиннаяр-кх! — яьхад ший вир хьаяларах гIадвахача Цагена. — Кхы фу хургдар цунна?\n№ 162. ХОВРГДА-КХ\n— Ма эздий оамал йолаш, безаме къамаьл долаш, дика, хьаьнала саг ва-кх из хьа лоалахо! — аьннад Цаген волча венача хьаьшо, шийга дахар-денар а хаьпа, цун лоалахо цIагIара араваьлча.\n— Бакълувш хила а мег хьо, — жоп деннад Цагена, — дукха ха йисаяц, из фу саг ва ха.\n— Из фу яхалга да? Мишта, фу дича ховргдолаш да из? - юха а хаьттад хьаьшо.\n— ХIанз йоI кхувш йоагIа цун, - аьннад Цагена, - ЙоI маьре йодача хана, найца тIера масса цIока йоаккх хайча ховргда-кх из мел хьаьнала саг ва!\n№ 163. КЪОНА ВОЛАШ А\nНовIсьа ваьнна водаш цхьан кIоаргача ора тIанийсвеннав Цаген. Цу чу гIолла Iододаш сиха хий хиннад, цхьабакъда тIехвала тIий хиннадац. Кхы де хIама а доацаш, ора тIехваха дагахьа кхоссавенна Цаген, дехьарча бердага дIа а ца кхоачаш, хин юккъе Iочувежав.\n— Аьъ, да ма хьакха хьа, — аьннад Цагена, — со къона волча хана-м, сона нийса цхьаккха саг мича вар!\nДIа-хьа хьажарах кхы ше зувш гонахьа саг воацалга хайча, тIатехад цо:\n- Даьра, къона волаш а вацар кхы кадайгIа-м, хIанз вар варкх! Кхийна-нийсвенна хьалъэттача хана а укх чу веттавеннар веций со?\n№ 164. НАIАЛТ КХАЙКАДЕ ВОАЛ\nЦхьанна тайпара а къахьегамца безам болаш хиннабац Цагена дезал. Дас фуннагIа аьлча а, цунна духьале еш хиннаб уж, эггара зIамагIчо а эхь-бехк ца леладеш, шийна товр мара деш хиннадац, Хьехамах а човхамах а кхы уж кхетабе а ца мега. цхьан дийнахьа ара а ваьнна, цIагIа юхачукхайкав Цаген:\n— ШайтIа, хье укх цIагIа дале, арадалалахь. Со укх дезала наIалт кхайкаде воал!\n№ 165. ЭГГАРА ХАЛАГIДАР\nГIулакх деш латташ зIамагIаш а болаш, къоаношца цхьацца хабараш дувцаш Iохайна вагIаш хиннав Цаген.\n— ТIехьа тIайоагIача хана дика а во а довзара пайдана хургдола дош алал вайна, — лийхад гIулакх деш латтачарех цхьанне.\n— Дийха дагIа нускал наха дигарал халагIа хIама дац къонахчоа тIакхача, — аьннад цхьан къоаночо.\n— Наха чурабаьккха ди бигарал халагIа хIама дац сага тIаотта, — аьннад шоллагIчо.\n— Гунахьа доацаш, гIелалла-мискалла наха саг верал халагIа хIама дале тамаш я, — аьннад кхоалагIчо.\n— Уж оаш яха кхоккхе а да хала-м. — аьннад Цагена, — цхьабакъда чIир лехалургйолаш да уж дерригаш а. Леха чIир а йоа-даш, де хIама а доацаш, эгтара халагIа хIама да тиша тIехье кхер!\n№ 166. КХАЬ ТАЙПАРА\n— ВанагIа, фу нах да шо, лоамарой? ЦIаккха а духьале йоацаш Iе мича туг оаш-м, — яхаш, Цагенага лувш хиннав арара вена цхьа кура-сонта аьла.\n— ХIаьта шо, аьлий, а ма дий кхаь тайпара! — аьннад Цагена.\n— Уж фу кхо тайпа да? — аьнна, Цаген кхераваь тIехьашка ваккха дагахьа, чугIертав вож.\n— Эггара дикагIбараш а хул, юкъербараш а хул, эггара вогIбараш а хул, - аьннад Цагена.\n— Из фу яхалга да? — хаьттад аьлас.\n— Эггара дикагIчарех ба боарза тIа буц тIаяьннараш! Юкъерчарех ба укх шера байна дIакхухьаш латтараш! ХIаьта, биссараш-м шебараш а кхоалагIча даькъах ба, — яьхад Цагена.\n№ 167. МАЛАГIА ВО ДАЬД?\n— Дади, наха-м дукха хIама ховш-довзаш ма лоархIий хьо, цхьан хаттара жоп лургдарий Iа сона? — хаьттад Цагенага воIо.\n— Хаттал, — аьннад Цагена.\n— ВанагIа, дади, фуд-хьогI из? Iа фуннагIа-моллагIа дарах, цIаккха а вайх дIа мича къаст из къел, - аьннад воIо.\n— Даьллахь, кIаьнк, вайх хIана къаст из, — велавеннав Цаген. — Согара дIаиккхача кхы хIама хьадеш вай саг а ца хилча, сайга долашдар нахаца ца дийкъача Iергволаш со а ца хилча, из дIакъастал малагIа во даьд вай цунна?!\n№ 168. ЦАГЕНА ПХЬАГАЛ\nДарегIа йоландаь, цкъа цхьан сагагара пхьагала ши кIориг ийцай Цагена, Дукха ха ялале шаккхе цхьатарра хьалйоккха хиннай уж.\n— Со базар тIа вода хьона, со чувалехьа дика дулха яй баккхалахь вайна, — аьннад Цагена цхьан Iурра ший сесагага.\nПхьагалех цаI юхе а йита, шоллагIъяр талса чу а елла, базар тIа ваха, устагIан гIогI ийцад цо. Нах дукхагIа болчча гIогI кач тесса пхьагал дIа а хийца, аьннад Цагена: "ГIо, вайцига Iочу а гIойя, дика дулх кхехкадайта вайна, со укх сахьате IочувоагIа а ала".\nЦу гIулакхах чIоагIа цецбаьннаб гонахьара нах, Цхьабараш Цагенах ца тешаш а хьайзаб.\n— Долле хIаьта, со волча Iочудувла, тIаккха ховргда вайна, — аьнна, уж шийна тIехьа а баьха, цIавенав Цаген.\nДIахьажача, пишка кIал ягIаш пхьагал а хиннай, бокъонца кхехкаш уллаш яй а хиннаб.\n- Согеи-согеи йохкал из! — яхаш, тIехьбаьнаб цох цецбаьнна нах.\n— Йохкаргья, оаш ткъо дошув лойя, — аьннад Цагена. Ткъо дошув а денна, пхьагал ийцай цхьан вIаьхийча саго. Базар тIа ваха дулх а ийца, из кач а тесса, дIахийцай из Iовдалча вIаьхийча саго.\n- Дулх хIана кхехкадаьдац Iа, дулх а ийца аз пхьагал ма яйтаярий вайцига, — аьнна, хьайзав чукхаьчача фусамда.\n— Ва, фу дувц Iа, сона-м яйнаяц пхьагал, — аьннад цецъяьннача фусамнанас.\nИз ше волча юхавоагIаргволга а ховш, устагIан ахкарга чу цIий а детта, из ший сесага фоартах а хьоарчадаь, из кхы а Iехаве кийчо я вагIаш хиннав Цаген.\nВена хьакхаьчача вокхо яппараш йолаяьй.\n— Хьай цIа мичад дIааьннадарий Iа цунга? — юкъеийккхав Цаген цун яппарашта.\n— Аьннадацар, — жоп деннад, Цагена хаттарах ца кхеташ виссача, вокхо.\n-- Iа мича яха еза дIа ца аьннадаь, хьа цIа хьакора ца доагIаш йиссай из пхьагал, — аьнна из Iовдала саг те а ваь, тIаккха тIавийрзав ший сесага:\n— Ай, са доттагIчоа даа-хIама ца кийчдеш хьо хIана латт? Укхо бераш-м бегаш ма бий! — аьнна, шалта теха, сесага кач улла ахкарг эккхийтад Цагена, хIаьта вож елча санна Iоежай.\n— Аьъ, Цаген, хIана йийр Iа из? — корзагIваьннав хьаша.\n— Аз-м, сай безам хилча, дийн а ергьяр из. Цхьабакъда. дIаяьккхал дIа, во сесаг яр из-м, — аьннад хинначох вIалла шек а воацача Цагена.\n— Хьадийнъел хIаьта, — дийхад хьаьшас.\nВахача Цагена, ший дехьарча цIагIара мангалах хьекха аьлх хьа а ийца, из фоартах а хьекха, "дийнъяьй" сесаг.\n- Алла а билла а, сога йохкалахь из аьлх, — дехар деш, Цагена гонахьа хьайзав хьаша.\n— Йохкаргья, Iа ткъаь итт дошув лойя-м, - аьннад Цагена. Хьадаьккха ткъаь итт дошув дIа а денна, аьлх а ийца, цIавахав вож. ЦIа а кхаьча, шийна мел дайнар дIадийцад цо сесагага, цхьабакъда вож тийшаяц. Цох кьовсам баъккха, теха ший сесаг йийнай маро. Хьалхьакхай аьлх, Iохьакхай, хIама хиннадац. ТIаккха юха ше Iехаваьлга а хайна, шийца гаргара нах а баьха, Цаген ве дагахьа араваьннав из. ХIаьта уж боагIаргболга ховш вола Цаген, сесагага со веннав аргда Iа иарга, аьнна, кисеш тIа а тайса Iовижав.\n— Венна вале а, оаха дергда цунна де доагIар-м, - аьнна, чулийлха гале чу а велла, хьунагIа вихьав цар Цаген.\nИз текхаваь кIаьд бенна, цунна етта гIажамаш яха дагахьа, уж дIаюстара ма баьлланге а, гале чура хьалъара а ваьнна, цу чу лаьца цхьа жIали Iочу а делла, гаьнашта юкъе дIалачкъав Цаген. Вожаш, юхакхоаччаше, гIажамаш етта болабеннаб галех, жIали даггара Iехаш хиннад.\n— Хьа да валла хьакхийца, даьла моастагIа, цкъа пхьагал хул хьох, тIаккха жIали хул хьох, хьо ве веза ха-м тIехь ма яьннайий,— яхаш гIажамаш йийттай цар галена шоаш кIаьдбаллалца.\nЮххера, етта кIорда а даь, хи чу кхессад цар жIали чудола гали. ТIаккха кулгаш а дила, доккха къамаьлаш деш уж латтача хана, хил дехьаваьнна, цхьан тхьайса уллача сага жа а лаьхка воагIа Цаген вайнав царна.\n— Ай, хьо мичара воагIа? Мичара доаладу Iа уж жа? - аьнна, беха хьайзаб вожаш.\n— Даьра, воагIа шоана, Iовдалашта, футтаройна хи кIаларча паччахьа жа лаьхка, — аьннад Цагена.\n— Аьъ, иштта паргIата да уж цига? - хаьттад вокхар.\nЦигга дукхагIа жа доаладе дагахьа, хий кIоаргагIа долча чутовсабенна байна дIабаьннаб уж берригаш.\n№ 169. ВОХАРГВИЙ?\n— Цу лакхера ший дерригача дозалца из еррига сигале IотIаеча а вохаргвий ший дегIах дика къонахчал доалла саг? — хаьттад Цаген веха бIаргавоврах гIадбахача наха.\n— Вохаргвац, — аьннад Цагена.\n— ХIаьта кIалхара деррига лаьтта дIай-хьай даьржача вохаргвий? — хаьттад цар юха а.\n— Вохаргвац, — аьннад Цагена,\n— Беррига мохк духьал баларах вохаргвий?\n— ТIаккха сенах вохаргва из? — хаьттад.\n— Во дезал кхийча вохаргва-кх, — яьхад Цагена.\n№ 170. ЦАГЕНА ВОI\nДуаш долча хIаманца мара кхы яхь йолаш хиннавац Цагена зIамагIвола воI. Шоай коа даа ялат, котам, бежан доацаш е уж Iалашдара сагота а воацаш, гон тIа го а баьккха, вижа уллаш хиннав из. Дилла лоалахошкара жувра кад а бехаш, цох цунна яа сискал а еш, лела езаш хиннай цун сесаг.\n— Дала воаве хьо, ма хьаштдоацаш качвера хьо сона, — оалаш хиннад сесаго.\n- Фу де ях Iа сога? Ер-м валлалца мара яа езац, - кхоссаш хиннад вокхо.\n- Хьай нахьара маьчеш а тIехьа венна вилла хьо, кхы нахаца яхь йоацаш вола, — оалаш хиннад сесаго.\n— Со моцалла ве-м яллац хьо, дала йоаярг! Аз-м цу жувра кадах сайна кхо олг дора, Iа-м цхьа сискал мара йиц, - лувш хиннав мар.\n- Со-м ягIаргьяц хьона бIарахьежаш, аз лийхар-м ер дацар, -аьннад сесаго.\n— Йолле хIаьта, цIагIо, хьай да ГIойсолта вахача кхоачийла хьо! Аз-м хьо яьлехьа а сискал йиай, юаргйолаш а ва! - аьнна, сесаг цIаяхийтай Цагена воIо.\nИз бахьан долаш, даа а мала а доацаш, кхы дIахьажа саг а воацаш виссача цо, ше вижа уллаше, гон тIа го а баьккха, йиш лекхай:\n— Тиша маьчи — Iурра гIайгIа,\nЙоаца сесаг - денна гIайгIа,\nДала йоае хьо, ГIойсолта йоI,\nМа чIоагIа воавир Iа со! -яхаш.\n— Лалла а бац,\nБожа а бац,\nБетта а бац,\nЙоацача — Iадика ювцаш\nВенна дIаваргва хьо,\nСа кхийна вале а,\nХьо санна кIант са а\nЕ кхычар а ма кхувла! –\nаьннад из зувш, цо фу ду хьожаш хиннача Цагена.\n№ 171. КАРТ ДIАНИЙСЪЕ\n— ХIанз кхийттав со, болх а бергбар аз, Саг йоалае сона, - дийхад кхы оамал боацаш виссача Цагена зIамагIча воIо.\nВахача Цагена, цунна тара а йолаш, цкъа а шозза а маьре а хинна, мекъа я аьнна цIаяйта ягIаш йола жеро йийхай цунна.\n"Со дийна а волаш, кхы маьре ма йохийтаргьяц аз хьо", -аьнна, чIоагIо я хиннай цун дас. Цхьабакъда, фуннагIа-моллагIа аьлча а, ший воIа из еха ухаш, дIавоалаш хиннавац Цаген. Из юхатоха дагахьа, дас ший йоIах доахка гIалаташ дIадийцача а, цох саг хургьяи шоана аьлча а, хIама хулаш хиннадац. Кхы Цаген дIа а ца ваьнна, дIаеннай дас ший йоI. ХIаьта хьалха мо, Iуйранна денз сарралца хIама хьа ца деш лелаш хиннай из. Цунна хьалхара коа-карта де мел дезар маьрнанас деш хиннад. Шедолчул ха-лагIа а новкъагIа а хеташ хиннад йоккхача сага хьастара хий да ухалга: цIагIа нус йоллашехьа цига аха эхь хеташ хиннад цунна. Бакъда, несийна дагадохаш а хиннадац из-м аз де ма мегаргдарий аьнна.\nНесо фу ду хьажа дагахьа, цхьан дийнахьа, сойи-сойи гIоргва хи тIа, яхаш, кIудал къайсай цун маьрнанаси маьрдаси.\n— КIордадаьд сона хьо хIара денна хи тIа ахийта, хIанз денз дIа со ухаргва вайна хи тIа, — аьннад Цагена.\n— Ай, эхь деций из, хи тIа водаш хьо наха бIаргавайча? - кIудал дIа ца хецаш хьайзай йоккха саг.\nЦар мел дувцачунга дика ла а дийгIа, несо аьннад:\n— Даьллахь, ма тамашийна нах да-кх шо. Иззал ха цхьана йоаккхаш, цхьа барт бе а мича хов шоана-м: тахан цаI гIо, кхоана вож гIо!\nЦигга гучадаьннад боккхийча наха шоай нус хIама де лаьрхIа йоацалга.\n— Кхоана вайна дика даа-хIама а кечдийя, сагага из даа а ма Даийталахь, аьннад Цагена ший сесагага.\nШоллагIча дийнахъа Цагена шийгара даа-хIама дийхача, несийна а хозаш, йоккхача саго аьннад:\n- ХIама хьадеш воацачунга дуийташ дац ер!\nЦIагIара кIудал хьа а ийца, волавенна хи тIа вахав Цаген. Чувеча, йоккхача саго даар а оттадаь, дика хIама диад цо.\nЦхьабакъда, хIама ца дуаш йиссай нус. ШоллагIча дийнахьа а гIулакх иштта нийсделча, кхы моцал ла ца мега, несо хьаяьккхай ший маьрдаьгара кIудал.\nДIа цхьа ха-зама яьлча, царцига хьоашалгIа венав несий да Коа нув хьокхаш йоаллачара ший да бIаргавайна, гIадъяхача йоIо сихъенна яьхад:\n- Хьавола, дади, хье мецвеннавале, кIеззига есаьргий каро дIанийсье: болх ца бечунга хIама дуийташ бац хьона ераш!\n№ 172. БАРТТАЙНА ВАХАР\n— Сесагеи хьайи барттой шун? — хаьттад цхьан саго Цагенага.\n— Даьра, сесага мел яхар аз дойя-м, барттайна дах тхо, - яьхаа Цагена.\n№ 173. ДIАЕХКАЛ\nЦхьан дийнахьа боккхийча нахаца пхьегIа тIа Iохайна вагIаш хиннав Цаген. ХIаьта дахар-денар а дувцаш, наггахьа дош а оалаш баьгIача цар, дIаяхача хана хинна ши-ший говзал, денал къайса, къовсам баьннаб.\n— ХIанз низ бац, гош дика дIалелац. Са хана сол дикаг Iа мангал хьокхаш, нийсагIа нух доаккхаш, хьунагIара деса ворда яхьаш мала вар? — аьннад цхьанне.\n— Ховргдар-кх со хьалха санна валаре, - яхаш, геттара куралаш е волавеннав шоллагIвар, вокхарех саг юкъеиккхача а саца иа соцаш.\nДIадахар царца дувцарах пайда хургбоацалга кхетадаьд Цагена, Цудухьа воашта хIанз лелалургдола гIулакхаш къовсаргда вай, аьнна, соцам баьб цо царца. Дикка вIаши дага а баьнна, къовсама хьунагIара аькхий лувцаргда вай аьнна, чIоагIо яьй цар. Царца хьунагIа а ваха, дIаэтта хьуна юкъе хьокхий а дегIа, цу чу оакхарий чулоахкаргда вай аьнна, саьргий карт яьй Цагена.\nШо укхаза совца, со сайх кхийтта ча а борз а хъалалла вода шоана, - иарга а аьнна, хьу листагIа йолчахьа лаьрххIа дIачуволавеннав Цаген.\nВодаш-водаш ший кIоригашца ловзаш йоалла ча бIаргаяйнай цунна. Веддав Цаген, ча тIехьаяьннай. Ше яьча карта хьалххашка, ког дIа а кхийтта, вежав Цаген, хIаьта ча, цунна тIагIолла тIех а яха, дIачукхийттай чухьнахьа. Цигта майраваьннача Цагена цIогIа теха хиннад ший новкъосташка:\n— Живарий, хIанз цаI аз хьайоалаяьй шоана, кхы доха а ца дохаш, дIа мукъагIа ехка ер! ХIаьта со цхьаькха йоалае вода шоана.\n№ 174. КАТОХАШ-М ВАР\nКулга дика цIена воацаш вола саг венна латтача таьзета кхаьчав дикка хьалха денз цун оамал йовзаш хинна Цаген.\n— Дала ше къахетам болба цох, вийрза моттиг даькъала йойла! Дика, хьаьнала саг вар ер, — оалаш хиннад хьатIаухача наха.\n— Аз вувцар, сона вовзаш хиннар мукъагIа вий-хьогI ер? — аьнна, шекваьннав Цаген. ТIаккха аьннад цо:\n— Дала къахетам болба цох, вешта, из сона вайзар-м, со эгIаваь веце, борз санна катохаш вар шийна кIалйисачох.\n№ 175. ДАКЪАХ МАХ БАР\nМиччахьа а наха юкъе дов даьлча машар бе Цаген вехаш хиннав. Из вах-ваххача, беха барт юха товш, дика доалаш хиннад наха. Юххера а, пхьа бита аьнна, цхьан коа вахав из. ЦIендас аьннад:\n— Мегаьд, Цаген, пхьа бутаргба оаха, цхьабакъда пхьена лаьрхIа тхона массайтта етти ахчеи дала-м деза.\n— Iадика хийла хьа, воше, - яьхад Цагена. — Нагахьа довхоша из хьона ловр кхоачашдойя, дика мах-м хул шун дакъах!\n№ 176. МИШТА ДОККХ?\n— О, ма дика къонах а ва-кх, меттахь! Ма дала иман-беркат Денна саг а ва. Цунгара сабар, гIулакх, эздел доаккхаргдолаш саг вац-кх укх дунен тIа! — яхаш, шоай юрта ваха венача сага тешал Деш хиннаб цхьан юртара нах.\n— Мишта доаккх из, царех цхьаккха а цунга доацаш хилча?! -• яьхад дуккхача хана денз из дика вовзача Цагена.\n№ 177. УККХАЗА ХЬАБОАГIАРГБА\n— Чура а баьккха етт бигаб тха. Хьона ховргдацар-те, Цаген, уж малаш, мичара нах ба? — хаьттад Цагенага цун юртарча саго.\n— Тахан деце а, кхоана уж хургбола моттиг-м йовз сона, хьаволле хьо сона тIехьа, - аьннад Цагена.\n— Уккхаза сабардергда Iа, - яьхад цунца цхьана кашамашта яьча наIарашка дIаэттача Цагена. — Гайна-ганза, бовла моттиг йоацаш, уккхаза хьабоагIаргба хьона уж!\n№ 178. НАХА ХАЗАР А ЦА ХАЗАР А\n— Цхьацца сакъердаме хIама дувцал вайна, — аьннад Цагенага цунна гоама волча цхьан саго.\n— Дувца хIама а дац, из дувца ха а яц, - аьнна, дIаваха веннав Цаген.\n— Даьра, хургвац-кх селлара мукъа воацаш-м, боккъала сапаргIата доаккхадалар Iа са, — дIавоалаш хиннавац вож.\n— Мегаьд хIаьта, — аьннад Цагена, — сайна а наха а хазар дувцаргда аз хьона е цхьаннена а ца хазар дувцаргда аз хьона?\n— Хьайна а наха а хазар-м дувцарг ма дарий Iа, цхьабакъда ца хазар дувца-м хьона ховрг а дарий-хьогI? — цох башха ца вашаш аьннад вокхо.\n— ХIаьта ладувгIалахь! Шо доккхий хиллалца, шо ворхI воI кхоабаш, доаккхал деш даьхарий шун даи-нанеи?\n— Даьхар, — тешал даьд вокхо.\n— Шо доккхий а хинна, уж къабелча, азеи-азеи кхоабаргдац къаденна даи-нанеи, яхаш, вIаши къийсад оаш. Из да хьона цхьаннена а ца хазар! ХIаьта шун къаденна даи-нанеи денна дIадаьлча, цар хинна боахам бекъаш, ер а са да, вож а са да, яхаш, къийсад оаш. Из да хьона сона а, массанена а хазар! — яьхад Цагена.\n№ 179. НОВКЬОСТИЙ АУКХАЛ\nЦхьан-шин шера дIадийна ялат дика хинна, хьал-торо тоаеннай Цагена. Цунга хьажжа лакхденнад цун юртахоша деш дола сий а.\n— Хьа-м, Цаген, хIаман сагота хила ца везаш, хьона хьалхара бала а кийча болаш дуккха новкъостий ба, — аьннад цунга кхыча юртара вена нийсвеннача цхьан саго.\n— ХIанз ховргдац са новкъостий миштаб: цхьа хало, бала тIаэттача мара хоалац цу тайпара хIама, — яьхад Цагена.\nПоследний раз редактировалось Ingushgen; 07.05.2015 в 00:40.\n№ 180. КХЫ А ДИКАГIА\nЦIагIа цхьаь виссарах, шийна ябакх а кхехкаяь, хIама даа кийчвеннав Цаген. Цу ханна чуваьннав кхо лоалахо.\n— Iа укхох кIеззига тух техадаларе, геттара чам болаш а дика а хургьяр ер, - аьннад, ябакха цхьа дакъилг а диа, цхьанне.\n— КIеззига кхы а кхехкийтаяларе, кхы а дикагIа хургьяр! — аьннад вокхо.\n— Товнашта юкъе а кхесса еттаяларе, геттара дика хургьяр, — аьннад кхоалагIчо.\n— ХIанз сона яал а ер йиссаяларе, кхы а дикагIа хургдар, — яьхад ябакх кхоачалуш латталга бIаргадайнача Цагена.\n№ 181. ХЬАЛХАГIА А ЯЦАР\n— ЭгIаяь саг ма йий хьа сесаг-м, — аьнна, тIехтеха хиннад Цагена.\n— Даьра, яц, - яьхад Цагена, - вIалла эгIаяь а-м! ЭгIаваь саг-м цхьан хана кхетам чу хинна хила а веза. Ер-м хьалхагIа а яцар кхы башха сакхеташ!\n№ 182. ЦАГЕНА ДАРБА\nДилла а ший мараца барттовш хиннабац цхьан сесага. Мара Дика а во дош аьлча, сесаго кхоъ юха оалаш хиннад. Маро саца аьлча, бокъонца дов доаккхаш хиннад сесаго. Иштта дешо дош Доаккхаш, кастта геттара айхьазабаьннаб уж.\n— Сенах баьлар вай из къовсам? — аьнна, маро хаьттача, бахьан дагадоагIаш деце а, къовсам кхы а кIоарглуш хиннаб.\n— Хьо ва-кх, къавеннар, вIалла а соцаргвоацаш, цхьанна хIамах а тоам хургбоацаш, — оалаш хиннад сесаго.\n— Хьо да-кх дунен шайтIа, — яхаш, тIехьашка воалаш хиннавац мар.\nВодачоа а воагIачоа а дIахозаш хиннай цар гIараш. Лоалахой а сатем байнаб.\n- Цаген волча гIо ялара хьо, цо хьеха мегар хьона шун барт хургболаш йола молха, - аьннад сесагага цхьан дийнахьа цар гIараш геттара кIордаяьча лоалахочо.\nЙолаенна шоллагIча дийнахьа Цаген волча а яха, гIулакх ше ма дарра дIадийцад сесаго.\n— Мегаьд, — аьннад Цагена, — дика дарба хьеха хьожаргва со хьона. Аз яхар Iа кхоачашдойя, кастта барттовргба шун, Укх кхабилга чура цхьан гаьнача мехкара ена "сабара молха" лургья аз хьона. Мар хьайга ле ма воллавеллинге, укх чура цхьацца къург бергба Iа, из саццалца молха хьай бага а лоаттаергья Iа!\nЦу гIулакха чIоагIа раьзахинна, Цагена баркал а аьнна, кхабилга ийца, цIаяхай сесаг, НиI а йийла, из цIагIа дIачуйоаллашше, цунга ле волавеннав мар:\n— Мича лел хьо? Даа-хIама а хIана дац, мала хIама а хIана яц? Цунна духьал хIама а ца оалаш, шорттига дIа а йийрза, шийна Цагена еннача "молхах" къург баьб сесаго. Цо шийна духьала хIама ца аларах цец а ваьнна, тийнав мар. Цох сов гIадъяха, сиха даа-хIама кийчде эттай сесаг. Цхьабакъда, сов сихъяларах бера пишка Iоакъинг Iойожаяьй цо. Из бахьан долаш юха а ле волавеннав мар.\n— Уж ши кулг юхмаччахьа да хьа! — аьннад цо.\nЦо дувцар шийна хьалха мо новкъа дале а, дIайийрза юха а Цагена еннача "молхах" къург баьб сесаго. Сесаг юхайист ца хиларах шек а ваьнна, кастта юха а тийнав мар.\nЦу хана денз, Цагена ма аллара, мар ле волавелча, сесаго "молхах" къург беш хиннаб, вож соцаш хиннав, Цу тайпара кастта барттайнаб цар.\n№ 183. ЦАГЕНИ МУЛКАЛМОВТИ\nЦхьан дIайхача ахкан дийнахьа гибелла хьунагIара саьргий мухь бахьаш воагIаш хиннав Цаген. Сов кIаьд а венна, салаIа дагахьа Iохайнача хана, эгIазвахача цо аьннад:\n— Валар а аттагIа дар, ер хало озачул-м!\n— Цу тIа кхаьчадале-м, хьа лоIам кхоачашбе со дилла а кийча да хьона, — аьннад, мичара дера ца ховш, гучадаьннача Мулкалмовто.\n— Хьадола хьо, са гIулакха хье иштта кийча дале, цкъарчоа ер саьргий мухь ги а белла, тха цIагIа дIакхачийта Iа! - яьхад вIал-ла шеквоацача Цагена.\n№ 184. ДIАЙОВЗЕ\n— Воти, сога догдоахаш цхьа зIамига саг ва, шийга йола йоах цо. Сона из вовза цхьа кIира мара-м дац, - аьннад Цагенага йоIо.\n— СихагIа гIолахь, цунна хьо дIайовзе, югарг а яц хьо, - яьхад Цагена.\n№ 185. СЕННА БУЛ УЖ?\n— Ва йоI, когаш била хьай, - аьннад Цагена ший йоIага.\n— Ай, ва дади, сенна бул уж, - яьхад йоIо, - кхоана юха а са кхо даккха дезаш хилча?\n№ 186. МОАСТАГIАЛ\nЦIаккха а цIагIа, коа-карта хьажа безам боацаш хиннай Цагена йоI. Iай шийла я сона, аьхкий малх новкъа ба сона, оалаш хиннад цо. Юххера из еха нах баьхкаб Цагена моастагIчун воIа.\n— Аьъ, Цаген, моастагIчун воIага йохийташ хулий ший йоI? -хаьттад цунга допагIчо.\n— Сона мо из хьайна йовзаре-м яхаргдацар Iа из, - аьннад Цагена. — Аз цунна дер-м дика дац, моастагIал мара!\n№ 187. ВИЗЗА САГ\nШий воккхагIвола воI а ийца, новкъа ваьнна хиннав Цаген. - ВоI, яй кхаоллал вайна! - аьннад Цагена шоай цIенна дукха гаьна а балалехьа.\n— Аз мишта олларгба из? — цецваьннав воI. Цхьа юкъ яьлча, Цагена юха а аьннад:\n— ВоI, никъ лоацбел вайна!\n— Аз мишта лоацбергба хьона из? - эгIазвахав воI. ХIаьта мо цIаькха а юха а сеца, Цагена аьннад:\n— ВоI, тIаха говр ял сона!\n— Аз мичара яхь хьона из? - аьннад кхы а чIоагIагIа эгIазвахача воIо.\nТIаккха цIабийрзаб уж.\n— ХIана дийрзар шо юха, никъ хиланзарий шун? — хаьттад виIий сесаго.\n- Даьра, сесаг, тувлавеннав мотт сона из вай да! — аьннад воIо.\n— Фу даьд цига, хIана ях Iа ишта?\n— Эрий ара гIолла тхо дIадолхаш, яй кхаолла вайна йоах. тIаккха никъ лоацбе йоах, юххера а, тIаха говр я шийна йоах. Аз мичара, мишта лургда цунна мел дезар?\n- Ишта из дале-м, ва а вац хьона хьа да вIаштIехьа, — аьннад сесаго.\nИз дIахазад Цагена.\n— ВоI, из мо йола сесаг Iа кхоабе, аз сай воI лоархIаргвац хьох, — аьнна, дIатохавеннача Цагена ший воIа керда нускал доаладаьд.\nХьалха мо ший даьца новкъа вала кийчвеннача хана, ший нускалца дагаваьннав воI. Дас яй кхаолла яхар а, никъ лоацбе яхар а, говр йоалае дехар а дIадийцад цо нускалага.\n- Из а хаций хьона? — аьннад нускало. — Хьайга цо яй кхоалла ма аьлланге а, лотаяь гIаьле дIакховдаергья Iа хьай даьга, никъ лоацбе аьлча, цунна дикагIа хета хIама юкъе а кхоссаш, къамаьл дергда Iа, тIаха говр цо йийхача, гIадж бе йолларгья Iа.\nХьалха санна юха а кастта новкъабаьннаб даи воIи.\n— Яй кхаолла вайна, — дийхад Цагена.\nСихха лотаяь гIаьле дIакховдаяьй воIо.\n— Никъ лоацбе вайна, — аьннад Цагена.\nГеттара хоза къамаьл де волавеннав воI.\n— ТIаха говр я сона, — дийхад Цагена. Iаса дIакховдаяьй воIо.\n— ХIа, воI, хIанз гIоргда вай хьалха вай даха лийрхIача, -аьннад Цагена. — Визза саг ва хIанз вай цIагIа виссар!\n№ 188. КЕР ДIАДЕХКА, КЪАЙГ ДIАХЕЦА\nШийца ший воI а ийца цхьан аьлан гIала йотта ваха хиннав Цаген. ГIала етта баьлча, царна кховзткъа бежан дала дезаш хиннав аьла. Уж дала кхохеташ, Цагени цун воIи боа а баь, доахан ишйна дита лаьрхIад цо. Из хоаденнача Цагена аьлан гIала гоама йотта йолаяьй.\n— Гаций хьона, Цаген, оаш-м гоама ма йоттий из гIала, -аьннад из зийнача аьлас.\n— Га-м, даьра, гора сона, цхьабакъда, цхьа-ши саг а вахийта, тха цIагIара гIалаш нийсъеш дола цIарацIура хьа ца дахье, хIанз де хIама дац-кх, — юха йистхиннав Цаген.\n— Мегаьд, сай воIи цхьа лайи вохийтаргва аз из хьадайта, — аьннад аьлас.\n— Аз гIалан саьнаш нийсдеш дола цIарацIура хьада йоах аргда оаш са несийга. ХIаьта цо, кхы хIама дий цига аьнна хоатте, кхы хIама дац, со цIавалцца кер дIа а дийхке, къайг дIахеца йоахар аргда Iа, - хьехар даьд Цагена.\n— Хьа маьрдас гоама еттай тха гIала. Из нийсъеш дола цIарацIура да дахкийтад тхо, — аьннад дIакхаьчача аьлан воIо.\n— Кхы хIама йоахарий цо? - хаьттад цо дувцачох цецъяьннача Цагена несас.\n— Ше цIавалцца кер дIа а дийхке, къайг дIахеца йоахар-кх, — аьннад аьлан воIо.\n— Дика да хIаьта, тахан салаIа шоашта, кхоана сахилча цIарацIура а ийца дIадохийтаргда аз шо, — аьннад несо.\n— Мегаьд, — аьнна, вожаш раьза а хинна, цIагIа чубаха, хIама даа Iохайшаб.\nСалаIа уж Iобийшачул тIехьагIа уйла яьча несо кхетадаьд ший маьреи маьрдаьи гIулакх телхалга. Цудухьа, сиха яха ший маьрцIаьй хьа а бийха, муш теха аьлан воI дIа а вехкийта, кIоаг чу хоавайтав цо. ХIаьта лай цIавахийтав, гIулакх долчча тайпара аьланга дIа а дувцаргда Iа, хIаьта са мари маьрдаи, цар баьча балхах доагIашдар дIа а денна, кастта Iа цIа ца боахкийте, воIах варгва хьо, ала аьнна.\nИз бахьан долаш кастта шоашта доагIаш дола доахан а доаладеш, цIавенав Цагени цун воIи.\n№ 189. ИШТТА МОТТИГ ХИЛЧА\n— Шийлача хьаста юхе, сийнача баь тIа салоIаш цхьа ди доаккхаргдар-кх вай, хьо мукъа валаре, — аьннад Цагенага цун новкъосташа.\n— Со раьза ва-кх цу гIулакха, — аьннад Цагена.\n— Даар-малар Iалашделга аз сайна хьатIалоац шоана, — аьннад Цагена новкъостех цхьанне.\n— Шийл дикагIа хила йиш йоацаш шу вIаштIехьдоаккхалга сона тIа да шоана! - тIатехад шоллагIчо.\n- Цул совгIа кхы фу деза вайна? — яьхад Цагена. — Иштта оаш гIулакх а деш моттиг хилча, цхьа ди-м хац сона, бIарчча шу даккха а дош лу-кх аз! Со Цаген вац шоана, аз из кхоачаш ца дойя.\n№ 190. ХЬОШ\n— Дуача хIамах дикагIа малагIа да? — яхаш, къовсам баьнна хиннаб Цаген юкъе а волаш цхьан шун тIа баьгIача наьха.\n— Къеча сага Iалашбе хала кхача бола мара, массарел дикагIа-м дика кийчдаь хьовла дар, — аьннад Цагена.\n— Из ма чIоагIа хало я, ва Цаген, - цун къамаьла юкъеиккхав цун лоалахо. — Цхьа ах чами даьттеи, кIеззига модзи, хьоара кади хилча, из-м дувца а мича деза!\n- Оаш бехк боаккхе а, - аьннад Цагена, — тха цIагIа-м атта хилац уж шеддар цхьана, Даьтта долаш хилча, модз нийслац, модз долча хана е хьоар е даьтта доацаш хул.\n— Даьра, хургдац-кх цхьанна хана а уж кхоккхе а долаш ха ца йоагIаш-м! — цецваьннав вож.\n- ХIанз хьога фу аргда а хац сона-м, — яьхад Цагена. — Цхьабакъда, уж дерригаш кIала долаш хилча со цIагIа нийслац-кх!\n№ 191. АТТА ГIУЛАКХ\nФуннагIа а цхьа хIама еха дагахьа ше волча саг веча, мегаьд, кхоана юхавола, оалаш оамал хиннай Цагена.\n— Ва Цаген, ма во оамал я из хьаяр, — аьннад цунга лоалахочо. — Наха хьайгара хIама дийхача, цу дийнахьа а ца луш, шоллагIча дийнахьа мара из луш вац хьо.\n— Деххаше а Iа сага хIама дIаделча, цунна-м, даьллахьий, ма атта гIулакх дар аз цунна тIадихьар, аьнна ма хетий! — яьхад Цагена.\n№ 192. ЦАГЕНА ДЕХАР\n- Цаген, хьога де цхьа дехар дар са, — аьнна, цун коа вена хиннав цхьа саг.\n- МоллагIа а хьа дехар кхоачашдергда аз, Цхьабакъда, са а дахьога цхьа дехар, - аьннад Цагена.\n— МалагIа да из, Цаген? — хаьттад вокхо.\n— Из, даьра, да Iа согара юхалургья аьнна хIама ехаргйоацаш, - яьхад из вIалла а ший деша да хила ловш воацалга ховш волча Цагена.\n№ 193. ЦАГЕНА ШОКЛЕКХАРГ\nКиса шоклекхарг а елла, гIадж лайзза цхьан дийнахьа хьунагIа вахав Цаген. Сарралца листача хьуна юкъе лелаш, дукха доккхий а зIамига а оакхарой бIаргадайнад цунна, цхьабакъда царех цхьаннена а новкъарло яьяц цо. Юххера а са а дайна, хьуна юкъе гIолла цIенгахьа бодача новкъа из ваьлча, йоккха гIарбаш духьалъяьннай цунна.\n— Э-э, воше, Iа-м цхьаккха аькха а мича дийнад. Из топ а йийхьогI хьа хIаманна пайданна? — кхессад из ваа догэттача гIарбаша.\n— Топ-м хац сона, - аьннад, ший кисара шоклекхарг хьа а яьккха, Цагена, - аз ер массаза тох, нийсса итт-итт цогали пхьагали Iа-м дож!\n— Э-э, воше, шок тоха-м сона а хов! ВIалла хила а хиннавий сол чIоагIагIа шок тохаргьяр, — куралаш яьй гIарбаша.\n- ТIаккха-м кхы дувца а мича деза из! Тохал хIаьта, — аьннад Цагена.\nОвлашкара денз еррига хьу а оагаеш шок техай гIарбаша. ТIаккха цох доккхал а деш:\n— ДIатохал хIанз Iа! — аьннад цо Цагенага.\n— Аз тохе-м, хьо, гIарбаш, яхийла са, бIаргаш а Iолегаргда, лергаш а къорлургда хьа. Хьайола, из хургдоацаш, аз кертах ер сай палчакх хьоарчаергья хьона, - аьнна, цун бIаргаш дIадийхкад Цагена, тIаккха гIарбаша кертах хьалосттаяь гIадж техай.\n— О, о, са воше, дика техар, дика техар! ВIалла тамаш а яц цох пхьагалаш йовр. Са деррига са а дIадихьар цо-м, — яьхад гIарбаша.\n№ 194. ТIАККХА-М ТХЬОВСАРГВАР\nЦхьан сайранна вIаьхий саг волча хьоашалгIа вахав Цаген. Дика хIама а диа, чай молаш ваьгIав фусамда. Меца ва, виза ва ца хоатташ, Цагена а чай деттад фусамнанас. Кхы хIама ала вIаштIехьа а ца хеташ, кастта шийна лаьрхIа биллача кIаьдача мегга Iовижав Цаген. ТIаккха кхы а чIоагIагIа дуача хIаманга догэттад цун.\n— ПаргIата ваьннавий хьо, Цаген? Хозза кIаьда биллабий хьона мотт? - хаьттад ше Iовижалехьа Цагенах бIарпоха чуваьннача фусамдас.\n— Мотт-м дика, даьра, бар, сона наб ца йоагIа мара, — аьннад Цагена.\n— Из фуд, наб ягIац яхалга? — хаьттад фусамдас.\n— Шундараш мо даьре ювргIашта кIал, кIаьдача гIайбаш тIа алла со Iема воацалга дий а хац, — яьхад Цагена. — Цхьабакъда, Iа сона яыача сискала цхьа-ши чIорг мукъагIа кховдайоре, царех цаI укх гIайбанна меттала керта кIала юлларгьяр аз, вокхох ювргIа бергбар аз. ТIаккха-м тхьовсаргвар со!\n№ 195. ЦIА А ХЬОРГЬЯЦ\nЛаьрххIа Цаген волча хьоашалгIа венав цхьа лоамаро. Хьа коа воаллаше а, ший вирах лата эттав из.\n— Даьла диса ер ший да а венна! Хьона совгIата я дагахьа аз мелла хIама тIайилларах, укхо из хьая ца тугаш, ваьсса хьона духьал воагIа-кх со! — яхаш, цIогIа детташ хиннад хьашо.\n— ДIавала, ма лета хьайбах, — аьннад Цагена. — Хьая ца тугаш мо мара, укхазара цIа а хьоргьяц цо яхьа-м!\n№ 196. МАЛАШ БА ДУКХАГIА?\nХан-ханнахьа ламаз де а марха кхаба а волавеннав Цаген. Цкъа цхьан дийнахьа ламазе ваха тIехьависсав из.\n— Ай, тIехьа хIана виссав хьо, Цаген? — хаьттад цунга эгIазвахача молла.\n— Даьра, молла, бехк ма баккхалахь, кхалбараши, маIабараши, байнараши, дийнабараши лоархIаш ма хиннав со, — аьннад Цагена.\n- ТIаккха, малагIаш бар дукхагIа? — хаьттад молла.\n— Дийна боллашше байнараш лаьрхIача, байнараш дукхагIбар! — аьннад Цагена.\n— ХIаьта маIа нах бар дукхагIа е кхалнах бар? — хаьттад молла.\n— Даьра, маIа боллашшехьа шоаш маIа хиларах дехкебаьнна-раш а лаьрхIача, кхалнах дукхагIа ма бар! - аьннад Цагена.\n№ 197. ГIАНАХЬА\nЦхьан бус АстагIа Темар велча санна гIа дайнад Цагена. ХIаьта чIоагIа новкъа хиннад цунна, ший дега тоам беш дола гIа юкъах а дуссаш, ше сомавалар.\n— Хьаел, хьадал цигара са бIаргасинош! - аьнна кхайкав из тIаккха ший сесагага.\n— Сенна деза хьона уж? — хаьттад цо леладечох кхеташ йоацача сесаго.\nСиха уж дIа а дехка, юврагIа хьатIа а эза, бIаргаш дIакъайлад Цагена.\n— Ай, фуд Iа леладер, кагдергда Iа уж бIаргасинош! — яхаш, лувш хиннай сесаг.\nИз кIорда а яь, Цагена аьннад:\n— ДIаяла дIа! ЧIоагIа сакъердаме гIа дар сона дайнар. Е бIаргасинош сога ца хилар бахьан долаш сайна ма хетта ца гуш виссар со из.\n№ 198. ЗIАМИГАЧА БЕРАША А БУВЦ\nЦхьан дийнахьа гIалгIай мотт Iомабе дагадеха хиннад АстагIча Темара. Шийх кхийттача Цагенага аьннад цо:\n— ВанагIа, ва Цаген, ма хала мотт ба из шун бар. Хетаргахь, из Iомабаь-м цIаккха а варгвац.\n— Ай, тха-м зIаммигача бераша а ма бувций из! — яьхад Цагена.\n№ 199. ХЬАДЕТТАРГДЕЦЕ-М\n— Вай юрт яккха воагIа-кх из моастагIа, - аьнна, АстагIча Темара бIуна духьалъотта гулбенна хиннаб Цаген ваьхача юртара нах.\nШий ширдолг кач а элла, вокхарца цхьана тIем тIа ваха ара-ваьннав Цаген а.\n— Ай, ва Цаген, кхертIой мичад хьа? — хаьттад наха.\n— Цар хьадеттараш юхадеттаргда аз-м! — аьннад Цагена.\n— ХIаьта цар хьа ца тохе, фу де воалл хьо? — хаьттад вокхар.\n— Цар хьадеттаргдецаре-м, вай цига гIорг а мича дар! — яьхад Цагена.\nПоследний раз редактировалось Ingushgen; 06.05.2015 в 00:18.\nот Menina в разделе Ингушский язык\nПоследнее сообщение: 06.01.2013, 01:40\nПоследнее сообщение: 25.02.2012, 20:37\nот tahira-mutahira в разделе Ингушский язык\nПоследнее сообщение: 17.05.2011, 14:34