Грацерчу кхелехь харц тоьшаллаш до\nЧиллан-бутт 25, 2016\nКегийрхой радикале а берзош, Шема хьийсорна бехкевечу имамна-боснийхочун а, цуьнан нохчийн къомах волчу накъостан а дов луьстуш яьллачу паузехь кхечу массех нохчочун девне ладуьйгIира Грацерчу кхело.\nКхаарийн а, еарийн а деношкахь шен болх дIахьош йолчу Мирсад О. цIе йолчу боснихойн имаман а, цо тIеIаткъам а бина Шема хьажийна, цигахь маьршачу нахана тIехь къизаллаш лелийна ларалучу Мухьарбек Ч. цIе йолчу нохчочунна а тIехь йолчу кхелехь цхьа могIа скандалаш а хилира.\nДоккхачу декъехь тешашка хеттамаш барх лаьттинчу цу шина дийнахь амма тешаш, шайга дуьххьара, кхел йолаялле полисхоша хеттамаш бечу хенахь, майра шайна хуург дийцина хилла болу, хIинца кхелан кхерчахь, тIехьоьжуш Iаш Мирсад а, Мухьарбек а волуш, гаррехь кхоьруш бара царна тIекхайкха.\nИштта цхьа теш, ша хьалха дийцинарг полисхоша харц яздина, ша ца аьлларг ду кхелахоша протокалашкара дIадоьшуш дерг бохуш, юх-юха а керисталла дечара ца сецча, кхелахочо, шена тIе а чевхина, „суна кIордийна ахь буьттучу аьшпашка ладегIа, кхин цкъа ахь харцдерг алахь ас кхучуьра лаьцна, дIавуьгуйтур ву хьо харц тоьшаллаш дарна“ шега олушехь, юханехьа велира. „Бехк ма биллаш, со бехке ву“, - аьлла, цо тIаккха эххар а шега лучу хеттаршна лортIехь жоьпаш дала долийра.\nКхин цхьаъ теш, иштта кхелана хьалха харцдерг дуьйцуш, ша хьалха хеттамашкахь дийцина, протоколехь дIаяздинарш ша аьлла дац, бохуш къар вала ца тикча, дог даьттIачу кхелахочуо омра дира кхелан кхерч йоьттина хиллачу полисхошка, и стаг харц тоьшаллаш дарна лаца аьлла. Оцу сохьта и теш лаьцна, дIа а вигира.\nМирсад О. цIе йолчу боснихойн имамана дуьхьал тоьшаллаш дан нах кхьоьруш хилар кхел йолаелчахьана и процесс ларйечийн цецбовларца гай йиш ю. Иштта рогIера теше, Къосам В. цIе йолчу, цуо шен хеттаршна кхочучу агIор жоьпаш дала ца тикча, юх-юха а хетта дийзира кхелахойн, хьо стенах кхоьруш ву? Мирсадах кхоьру хьо я Мухьарбеках кхоьру хьо? Цара хьайн доьзална цхьаъ дайтарна кхоьру хьо? - бохуш.\nЦу стеган 15 шо долу йоI 2014-чу шарахь цIера едда Шема дIаяхана хиллера. Иза лоьхуш цунна тIехь вахана волу Къосумна цигахь Мухьарбек гинера, цуо иза ша шен йоI ялош цIавирзичнул тIаьхьа Iедалхойн хеттамашна жоьпаш луш дIадийцина а хиллера.\nАмма кхелана хьалха цуо дацаре дора, шена гинарг билгал Мухьарбек вара бохург, суна ца хаа, хила мега, цуьнгахь тутмIаьжиг яра, бохуш хьийзадора цо. Эххар а кхелахочуо ахь Мухьарбек хьайна гар дацаре дан оьшуш дац хьуна, цуо ша мукIарло дина хьуна шена хьо цигахь гина хилар, цул совнаха, харцтоьшаллаш дарна хьо ас жоьпалле озон йиш ю хьуна аьлча, къера хилира иза шена Шемахь герзаца гинарг Мухьарбек хиларна.\nМирсадна а, Мухьарбекна а тIехь еш йолу кхел еари делкъана садоIа сецча, цу кхерчахь цхьа кхин джихаднойн процессо шен болх дIабаьхьира, ялх нохчочунна тIехь дIахьош йолчу. Цу ялханехь цхьаъ, коьрта бехкевеш верг Грацерчу нохчийн маьждиган имам Висита ву, кегирхошна радикалан исламхойн хьежамаш а Iамош, уьш Шема хьежорна бехке веш волу.\nИштта Шемахь тIамехь а хилла юхавирзина волу ЭзирIелий, Арсений цIе йолу ши кIант, ткъа иштта шен кхаа бераца Шема дIаяха гIертачуьра нанас а, йижарш а полисхошка орца а даьккхина сацийна йолу Лайса цIе йолу къона зуда а, цуьнан нана а, йиша а, цара цкъа хьалха шайн йоI Шема хьажийнарг Висита вар аьлла полице.\nЦул тIаьхьа, прокуроро чIагIдарехь, Виситин наха тIеIаткъам а бина, ша иза аьлла дац аьлла юхахьа яьлла йолу, цуьнан ваша йоI а, кхин а Шема дIаяха тохаеллачу Лайсин махьрам а хIоьтттина иза аэропорте цунна гIо дарна бехке веш волу ШаIман а, цуьнан хIусамнана Марина а.\nЦу нахана тIехь кхел дIайолаелла ши кIира а дара, хIинца еарий дийнахь тешашка хеттамаш барца дIабаьхьира цуьнан болх.\nАла догIу Шема кегирхой хьежорна бехке веш волу Висита цу хIуманна боккъал а бехке хиларх ца тешаш дуккха а нах бу иза вевзачарна юккъехь. Грацерчу кхеле хьовсархой санна боьлха ур-ататлла Венера а тIаьхьа вайнах.\nИштта цара цуьнан адвокатехула кхеле кехат а яздинера, и Виста мелхо а Шема нохчийн кегирхой эхарна дуьхьал вара аьлла тоьшалла деш.\nВисита вевзачарех цхьаъ ву Венерчу нохчийн-гIалгIайн кхеташонан векал волу Мусалатов Шайхи. Маршо радиоца шен къамелехь иштта тоьшалла дира цуо лаьцначунна.\nМусалатов: „Висита кху Австрехь дуккхаъчарна вевзаш ву, везаш а ву. Иза цу Шема нохчийн кегирхой дIаихарна мел чIогIа дуьхьал вара хууш ду тхуна. Оха стохка кхузахь Венехь вовшахтоьхначу кегирхойн конференцехь вистхуьлуш цуо дийцинарг цунах лаьцна дара – вайн кегирхой кхузахь деша а доьшуш, болх беш, вайн къам цара дикчу агIор гайта дезаш хилар“.\nВиситина а, цуьнца кхеле озийначу вукху пхеа стагна а еш йолу кхел заздоккху беттан ялхалгIачохь кхин дIа а хьур ю. Ткъа Австрехь уггаре а кхераме а, уггаре а радикале а имам ларалуш волчу Мирсадна а, цуьнца кхеле озийначу Мухьарбекна а тIехь кхел кхин а масех дийнахь яхлур йолуш ю.\nМусалатов: "Вайн къомо ша дикачу агIор гайта дезара...“


Укх шера 15-г1ча октябре 190 шу дуз сийлахь-воккха эрсий поэт Михаил Юрьевич Лермонтов ваь Даим ека оаз\nОаха газета т1а йоаккх ц1ихезача йоазонхочо Зязиков Бахьауддина язъяь хинна "Даим ека оаз" яха статья. Из цо язъяьй 1964-г1ча шера, поэт ваь 150 шу дизарца юбилей д1ахьош хиннача деношка. Цхьабакъда, тахан язйича санна, дог т1аозаш а, М.Ю. Лермонтова вахара никъ а кхоллам а, поэта Кавказаца, Кавказе дахача халкъашца, Кавказа 1аламца хинна безам а бовзийташ я из, цудухьа лаьрх1ад оаха статья кердаяккха.\nИштта оаха газета оаг1он т1а шоана йовзийт Нохч-Г1алг1ай халкъа йоазонхочо Чахкиев Са1ида эрсий метталара г1алг1ай меттала яьха М. Ю Лермонтова цхьаццайола шедевраш, С. Чахкиева цунна хетаяь язъяь ший стихотворени а. М.Ю. Лермонтова литература т1ехьале ц1аккха лергйоацаши йицлургйоацаши я. М.Ю. Лермонтова ц1и къаьстта хьамсара я Кавказе дахача къамашта. Михаил Юрьевича говзаме йоазонашца Кавказо д1алоаца дакъа доккха да. Лермонтова ч1оагг1а теркалдеш хиннад 1алам, бахача наьха вахар-лелар, халкъа иллеш, 1аьдалаш. Цунна дайзар крепостной ахархошкара 1азапе вахар. Цу хана хезад цунна Разин Степанах, Пугачев Емельянах дола дувцараш. Цу дерригне а дег чу бужабаьб цунна 1откъаме доахкача адамашкара бала, ч1оаг1а хьашт хиннад цун раьза боацаш къовсам лоаттабаьча халкъий дог - уйла йовза, яшха.\nЛермонтова вахар ч1оагг1а эргадаьннад А.С. Пушкин вийнача деношка. Сийлахь-воккха халкъа поэт Пушкин вер хала хийттача Лермонтова, стихаш язъяьй. Цо цу стихаш т1а хьакхайкаяьй цу замалахь хьалха лаьттача дикаг1ча наьха уйлаш. "Поэт валар" яха стихотворени берригача мехка г1олла д1аяьржай. - Цу хана эттача поэт вера къемата юкъарчал доаццаш бехке бола паччахьи цун гонахьеи гучаяьккхай цо цу т1а.\nПаччахьа ц1енна из майра стихотворени д1аяйзачул т1ехьаг1а, Лермонтов цу сахьате лаьцав. Паччахьанна ловш а цо аларах а Лермонтов Петербургера Кавказе вахийтав. Цу хана хьоашал техад цо, муг1арег1ара салтий а баь, Сибарег1ара Кавказе бахкийта хиннача дуккхача декабристашца. Цо къаьстта доттаг1ал тессад поэтаца А.И. Одоевскеца, М.А. Назимовца, цул т1ехьаг1а В.И. Лихоревца а.\nЭккхаваь лийннача хана айбеннаб Лермонтова идейно-творчески сакхетам. Кавказе дайзад цунна вахар ше мадарра, цунцара хьовзамаш, дар-доацар, хоарцо, бокъо, х1аьта лермонтовски реализм а цу шерашка хьахиннай.\nКавказа романтически сурт дилларгара д1аволавеннав Лермонтов ("Кавказски есар", "Каллы", "Юрт Бастунджи", "Хаджи Абрек". "Измаил-Бей"), иштта болх баьб цо "Вай ханара турпал" яха романи, "Кавказец" яха очерки, кхы дуккха стихотворенеши Кавказах лаьца язъеш Х1аьта а реалистически прозацеи поэзецеи цхьана Лермонтова говзаме йоазош т1а к1езига моттиг д1алацац т1ехьаг1о язъяьча романтически поэмаша а ("Демон", "Мцыри").\nПоэта хетачох Кавказ "бакъдолчун бирса мохк ба", "цхьалхача кортамукъален фусам", х1аьта лоа улла лоамий довкъаш "даиман латтаргйола кортамукъален ч1оаг1аленаш" я.\nЛермонтова Кавказах язъяь революционно-романтически произведенеш белгалъяьнна эргаш я паччахьа 1аьдала мохк бовхара политика хестаеш а лоаман къамаш гоама хилар хьакхайкадеш а хиннача реакционни романтикаша даьча йоазошта юхе.\nКавказе бахача лоамарошца ДУкхаг1а д1аийнав поэт, Гуржег1а хьоашал техад цо цу хана хьалха лаьттача общественни деятелаца Л. Чавчавадзеца, цун йо1 а Грибоедовх йиса жеро а хиннача Нинайца, азербайджански писатель а публи-цист а хиннача Мирза Фатали Ахундовца. Цар г1о даьд Лермонтовна Кавказе дахача къамий вахар-лелар а цар оамалаш а дикаг1а йовза.\nКавказерча халкъийи Тирка т1арча казакийи багахбувцам ларде бижаб дуккхача Лермонтова произведенешта. Масала, "Мцыри" яхача поэма т1а творчески пайда ийцаб з1амигача сагахи ц1окъахи даьккхача ширдаьннача хепсурий иллех, "Демон т1ара" хьахоз гуржий легендай оазаш. "Ашик-Кериб" - азербай-джански халкъа фаьлга яь творчески перевод я. "Тамара" яхача стихотворенена ларде дехкад гуржий фаьлгаш. "Тирка совг1аташ" яхача стихотворенена юкъедахад Тирк т1адаьнна - даьржа б1аргадайнача наха дийцараши Червленни городоках дола исторически стихотворенех латта дувцараши...\nПушкинеи декабристийи традицеш д1ахо а хьош, Лермонтова ший поэмаш т1а увттаяьй ший заман философскии социальнии проблемаш.\nЛермонтова вокх кавказски поэма т1ара турпалхо ва лоаман з1амига саг Мцыри - кортамукъаленгахьара къовсамхо, цунна дукха деза адамашта юкъе вошал хилар, из ше ваьча, лийннача мехка юхакхача г1ерт.\nРомантически произведеней кортамукъалеи хьинари ираз а кортамукъале а бахьан долаш къовсам лоаттабе яхаш кхайкар духьалдоаккх поэто ший ханарча дворянски кагийча нахах доаллаш хиннача мекъала, ло1ам ца хилара.\nКавказе вахар бахьан долаш лоэта нийсаг1а дайзад цига хинна исторически х1амаш. "Мцыри" яхача поэма т1а къоастам боллаш хьадувц, хоам бу Гуржий мохк Россиях д1акхетар прогрессивни г1улакх долга а из гуржашта пайданна хилар а.\nКавказе дахача 'халкъий г1улакхаш дувцаш уйлаш ю поэта "Къовсам" яхача стихотворене т1а, цун керттера ма1ан да: Кавказа цхьа никъ мара бац - Россеца цхьана,\n"Вай ханара турпал" яхача романа т1а Лермонтова кхыча тайпара хьахьокх ший турпалхой уйлаш а цар вахара хьисапаш а. Кавказера нах (Азамат, Казбич, Бэла) авторо шоаш мабарра хьахьекхаб - 1аламанна гарга, б1арчча а мабарра а бола нах... o\n"Валерик" яхача стихотворене т1а поэто дувц эрсий т1емахой шийна безилга, машарах йола уйлаш, эрсийи кавказскии халкъашта юкъе машари доттаг1али хилча шийна дика хетилга.\nЛермонтова кавказски произведенеш цун дерригача говзамерча йоазонех хоадае йиш йолаш яц. Кавказах йола цун произведенеш шоай чулоацамах атта кхеталу "Бородино", "Даьхе", "Уйлаш", "Поэт" яхача а кхы дуккхача а йоазошца нийсйича.\nДаьхе бахьан долаш болча къахьегамга, къовсамга, майралга кхайкаш йола поэта-гражданина, къовсамхочун Лермонтова стихаш вайца я, деза лоарх1 поэто ший халкъа даь г1улакх. Ишта еза лоарх1 вай Лермонтов лийнна а ваьха а йола моттигаш. Лермонтова литература т1ехьалено, вай Даьхенерча халкъий литература исторена юкъедаха ца 1еш, й1аьхий хулийт вай еррига культура. Б. ЗЯЗИКОВ,йоазонхо С. Чахкиева архив М.Ю. ЛЕРМОНТОВ\nХаьдар къона вахар.\nНийсса бера пхо.\nВа, са Нана-Даьхе,\nМичахь хиннай хьо?!\nЦо хьа мукъле бахьан\nДог а д1алургдар.\nЦудухь хет аз тахан:\nХьо мичахьа яр?\nИз вувш гацар хьона?\nКорта хьа чута1…\nВежар, зиза санна,\nРоссе сийрда во1.\nГоннахь латтар лоамаш,\nГуш дар поэт вувлга.\nАй, магацар шоана,\nЛаца айдаь кулг!\nОаш из лоро везар,\n(О, из къиза ха!)\nШуца бар цун безам,\nШуца ло1ар са.\nЗама латта йодаш,\nПоэт дийна ва,\nБайна, боацаш бараш\nБаха хайшаб нах.\nБовргбац, бовргбац ц1аккха\nХьа поэзе мах!\nСайна хала хилча,\nХьоца аз сало1.\nЛатт хьо даим дег чу,\nДошоца кхаьла са шалта я къегаш;\nДитт, сакхат даланза, тешаме да;\nХьаяьй из т1емий цу малхбоалехь, тамашне тувсаш -\nБолат цун х1анз а т1ехь бос бовнза да.\nБаьречоа дуккхача шерашка лоам чу\nНакъайийннай из, ца бехаш ший мах;\nХела саг тийдав цо, тийдаб цо накха,\nЙохаяь 1ийнаяц алхха цхьа г1аг1.\nЛай санна мут1ахьа хиннай из даьна,\nТовш доаца дош аьлча, эккхийташ зов.\nЦу хана, белгалъеш, кхаьла из хилча,\nВ1алла а товргьяцар, хургдар из сов.\nМайра г1алг1азкхи ва, Тийрка дехьваьнна,\nШийлача дакъа т1ар из хьаийцар;\nЭрмалон тика чу дуккхача хана,\nД1акхесса, ца эшаш санна иллай.\nТ1ем т1а из лелаяь турпал вац волаш,\nЦун секаш дийнна ботт мичаб а хац,\nЦхьа дошо ловзорг мо къегаш улл пенах,\nСий дайнад, х1аманна кхераме яц!\nКулг дац из лелае, шалтага даьнна,\nХьаийца из ц1енъе, йоакхо е дац,\nДитта т1а яздаь уж йоазонаш сецца\nЛамаз деш деша а цхьаккха саг вац.\nВай бочаяьннача заман чухь хьо а Хье хиннар вац, поэт, вац теркалвеш,\nХийцадий-те 1а дошох, наха хье ларх1ар,\nЛерг дилла ладувг1аш, ч1оаг1а сий деш?\nНиз болча хьа оазо г1оттаваьв хийла\nТ1емахо, латара кийча из вар,\nТой долча кад санна, эшар из наха,\nЛамаз деш сатем мо езаш из яр.\nГой, даьла са санна, адмашта езаш,\nЭздий уж уйланаш могаеш т1ех,\nЛакхача г1ала т1а гургал мо ц1ена,\nДика е во деча, йийкай хьа стих.\nХьа цхьалха кура мотт х1анз безац тхона,\nЛеваро дукхаг1а сакъердам боаккх;\nЯха из хозал мо, басараш хьекхаш,\nШий мордаш шаьрдеш ба къона вай мохк.\nКхы сомаваргвий хьо, бегваьккха элча!\nБекхама оаз хеза, эккхийтаргйий\n1а дошо бетта чур шалта хьалъара,\nЦа лоарх1аш, мукхйиаь уллаш из йий?..\nКъулбехьер лоамаш, са вахара хозача хана\nКхело шох ваьккхавале а, х1анз леле а гаьна,\nЦкъа цига хинначоа дицлургдац шо ц1аккха:\nДаймехка мерза из илли ше санна,\nЕза сона Кавказ.\nСай наьнах ваьннав со з1амига волаш.\nЦхьабакъда, т1аеча сайре ц1елеста,\nАре лувш мо хетар хьа оазах, къаьста\nЦудухьа езаш ва хьа лоамий з1огалаш,\nИраз долаш вар со шуца, лоаман ч1ожаш,\nПхи шу даьннад къаьста: шо дагайоахк сона;\nТ1еххоза ши б1арг а цига байра сона;\nДог са х1анз а детталу, уж дагаухаш:\nБолата шалта, са сийрда, шийла доттаг1,\nСона хьо езац аьнна, сага ма мотталда.\nСабарерча гуржечо ший пхьа леха тийсай хьо,\nМукъача черсечо бирсача т1ема иръяьй хьо.\nТ1ом бовзача кулго лаьрхх1а еннай хьо сона,\nКъастача минута, дагалоацам хургболаш, садетташ ший,\nЭггара хьалха 1оухар т1аг1олла хьона, Ц1ий а ца ухаш, г1айг1ан уж жовхьараш-б1аргий ц1ена хий.\nХьа 1аьржа б1аргаш сога хьежар к1ирденна,\nЦар чу, гора сона, цхьа тамашне г1айг1а латар.\nЦу сийна йоагача ц1ерал, хьа болат санна,\nЦ1аьхха сийрда доалар уж, т1аккха долхар матар.\nБезама меттаза теш, новкъост ваь хьо лелае\nЕннай сона, со ва хьо сайна накъаяргья мотташ:\nТешалахь, хувцалургвац, хургва со ч1оаг1а\nХьо санна, хьо санна, са аьшка доттаг1а.\nЦкъа, гоннахьа лоамаш латташ,\nДаьккхар доккха дов.\n"Лоралелахь! - Беш-лоамага\nАьлар лоамо Шат,-\nВоше, саго эшабаьб хьо -\nХьа босешка ц1енош дег1а,\nВаха ховргва саг;\nХьа ч1ожашка, гаьннар хозаш,\nХьа т1о-накха, даггар бохош,\nХургья аьшка бел,\nИйрчабаьнна, ц1аста, дошо\nСага 1а хьадел!\nХьалха, паччахь-аьрзеш яхаш,\nЕ т1аухаш дохк\nХиннача чхараш т1а г1олла\nШортта кираш йолх.\nЛоралелахь! Нах ба говза!\nХьалхха хала я.\nНах ба дукха Малхбоалехьа!\nИз низ болаш я!"\n"Малхбоаленах кхерац, - аьнна,\nБеш-лоамо жоп лу,-\nАдмаш цига тхьайса ухка\nДаьннад ийс б1аь шу.\nХьажал: попа к1ал, тар кхийтта,\nВаг1аш гурже ва,\nЦун шарбала 1от1аухаш\nМерза чхьаг1ар да;\nГой, жовхьара фонтан йолча,-\nК1ур беш кальян я,-\nДивана т1а йижа уллаш\nТегеран а я.\nЛер а доацаш, хьовш а боацаш,\nЕрусалима цу когашка\nБенна мохк а ба;\nПаччахьий кашашкар лаг1аш,- Малхе деннад ц1ий,-\nДуллаш дода, 1и гоамдола,\nШе фос кхихьаь ха,\nШий дай бувцаш, илли оалаш,\nСедкъий лоарх1аш ва.\nУкхаз мел дар, сатем безаш,\nТхьайса, набъеш да…\nАк! Мича х1анз Малхбоаленна\nКарабодар со!" -\nШат йистхилар: "Ханал хьалха\nКуралаш 1а ю!\nГой, г1инбухе дехка юкъер\nБоккха Беш-лоам ший дагахьа\nЭхь хеташ хилар;\nЦу баьдеча г1инбухенгахь\nБ1аргаш цу лекхар;\nИз, ца кхеташ, хьеж цигахьа,\nДег чу уйлаш къувл:\nХьувш гу цунна ерриг аре,\nГ1араш, таташ дувл.\nУрал-хий т1ар цу Дуная\nТеркаш доаг1а доккхий б1унаш,\nКъегаш доаг1а уж;\nОагарбуц мо к1ай к1овжамаш\nГовраш хаьхкка болх уланаш,\nМуг1ра листта айтта йолхаш\nХьалха яьха хьу байракхаш,\nЕтташ фаташ я;\nЦ1аста муг1ра масса йолхаш\nЙоккхий топаш я,\nТ1ема кийчлуш санна, к1ур беш,\nДоагаш инзаш да.\nБ1аргаш къерзош, уж боалабеш\nВоаг1а нийсса хьал\nТ1ема дарца юкъе лийнна\nК1ай из инарал.\nДи-низ бола б1унаш, хива\nТара делла шарх,\nМорхаш санна бирса, шорта\nУнзар уйлаш дег чу къувлаш,\nБелар ларх1а ший моастаг1ий,\nГоннахь латтача лоамашка\nБ1арг лекхар цо ший,\nДуне мел да кхы хьовргбоацаш,\nГучох варгвац кортамукъа,\nНабахтар ди - шу мо д1аьха;\nКор а да са геттар лакха,\nНи1 лораеш - латташ хаьхо!\nХьогге лергвар укх боанга чу,\nХоза лоалахо ца хилча!..\nСомадовл тхо сецца, шортта\nОагабу аз цунгахь корта.\nЦкъа къоастадаь, со чувелла,\nТха доттаг1ал в1ашаг1деллар\nНабахте я. Довргдар ара,\nКорех г1овраш доахка мара;\n1урре хул со, коре ухаш,\nБ1арг 1аббалца цунгахь хьежаш…\nТата дир цо корах, т1аккха\nЦ1аьхха кисий д1а а даьккха,\nШайт1илг хьажар согахь хьат1а!\nКортилг бахар кулга 1от1а,\nМихо дожош санна, лайжа,\nКъоарза йовлакх т1ера дежар.\nБос баха я, сувсаш накха,\nУйлаш ю цо, яг1аш, дукха,\nИз а, хетаргахь, сахьувзаш,\nПарг1атонга я сатувсаш.\nСа лоалахо, ма е г1айг1а…\nБоанг хьаеллалургья, лайча,\nДаьла оалхазараш санна,\nДайдда, довргда вай шиъ гаьна.\nДаьгар д1оаг1аш 1а лочкъаде,\nХаьхой мала 1оховшабе,\nХ1аьта сай ни1 лорош латтар,\nАйса воаккхаргва аз юстар.\nАлхха бийса баьдег1 яйта,\nЧ1оаг1аг1 дола чхьаг1ар дотта\nДаьна, т1аккха корах масса\nКъоарза йовлакх ара тасса…\nФОРДА ПАЧЧАХЬА ЙО1\nФорда чу ды лувчош паччахьа во1 воаллар;\nХоз цунна: "Хьахьажал согахьа!" - оалаш.\nКаетташ, шок етташ, фийла лерг кхоабаш,\nХьайзар ды, саькхбаьнна, хий корзаг1доахаш.\nПаччахьа во1а хоз: "Паччахьа йо1 я со,\nБезам бий хьа соца яккха цхьа бийса?"\nТ1аккха цу форда чур кулг арадера,\nДаьреча дирстага кхувда из делар.\nЦул т1ехьаг1 гучабоал цун къона корта,\nФорда буц к1ажарах летаяр шортта.\nСийна цун б1аргаш да безамах доагаш,\nЦицхаш эг фоарта т1а, жовхьар мо къегаш.\nПаччахьа во1а хет: "Дика да! Сабар!"\nТ1акхийтта лаьцар цо кулгаца к1ажар.\nВац бера йоаллийташ, кулг да цун ч1оаг1а:\nВокхо дех, д1а каетт, б1аргех хий доаг1а.\nТурпал латт майрра цу бердйисте водаш;\nХьалваьлар; кхайкар из, новкъостий бехаш:\n"Х1ай, к1антий! Хьагулле, майра са доттаг1ий!\nХьажал са фесийга, мишта хьувз готъенна…\nАлал, шо, лер дайна, х1ана латт гонахь?\nИз санна хоза саг яйнаяц шоана?"\nТ1аккха шекваларца хьажар из юха:\nОх1! Аьнна латтийсар, баьнна из бохам.\nДошочо г1омар т1а, баьццар ц1ог долаш,\nФорда цхьа тамашне х1ама дар уллаш;\nБ1ехала ц1ока я ц1оган т1а йоаллар,\nИз, хьувззаш гобоахаш, детталуш доаллар;\nХьацара к1еж 1оух юхь т1ара геттар,\nВалара боадо я б1аргашка эттар;\nГ1омарах каетташ - бос баха кулгаш;\nТ1ехтохам беш санна хьеду цо бордаш…\nПаччахьа во1 уйлане д1авода, ваьнна.\nЛеларгвац паччахьа йо1 дег чура яьнна!


Муцольгов: "Iедалера нах дехьа-сехьа кхийсар бен дац хIара"\nЕвкуров Юнус-Бек урхаллехь волчу шерашкахь дIахIиттийна хилла хьаькамаш тIаьхьий-хьалхий даржаш охьадахка буьйлабелла. ГIалгIайчоьнан ханна куьйгалле Калиматов Махьмуд-Iела веанчу цхьана беттачохь пхеа хьаькамо дитина шайгара гIанташ.\nХьалхо Калиматовс мукъаваьккхира Евкуров Юнус-Бекан хилла ворхI хьехамча. Вара дIабаьхначарлахь Оьрсийчоьнан президентан администрацехь ГIалгIайчоьнан цIарах векал лаьттина Цечоев Алихан а. Евкуровца цхьана Оьрсийчоьнан тIеман министарлле дехьаваьлла иза. Ткъа цуьнан метта дIахIоттийна Бузуртанов Адам.\nОццу муьрехь даржера вохийра дешаран министр Костоев Юсуп а. Угурчиева ПатIимат ю карарчу хенахь дешаран урхаллехь.\nФинансийн министраллера мукъаваьккхира Оздоев Бекхан, цуьнан метта хIоттийна Халухаев Багаудин.\nШен меттигах вохийна премьер-министран бахаман-коммуналан а, гIишлошъяран а сферехула хьалхарчу гIовсан декхарш кхочушдеш хилла Оздоев Багаудин.\n2015-чу шарахь дуьйна ГIалгIайчоьнан кхерамзаллан Кхеташонан секретарь лаьттинчу Дзейтов Ахьмада а дитина шегара дарж.\nТаханалерачу дийнахь гIалгIайн премьер-министран Евлоев Зялимханан кхаа гIовсех цхьаъ ханна декхарш кхочушдан витина.\nИштта хьал ду министрашлахь а: шийттаннах пхиъ ву ханна декхарш кхочушдечийн статусехь.\nГIалгIайчоьнан куьйгаллехь хилла ца Iа хийцамаш. Керла муфтий харжар керла куьйгалхо варца доьзна дацахь а, масийтта шерашкахь Евкуров Юнус-Бекца конфликтехь лаьттинчу Хамхоев Iийсас, шен агIончаш цец а бохуш, охьадиллира шегара урхалла. Муфтиятехь къеда хиллачу Мартазанов Iабудурахьманан кара делира динан куьйгалла дар.\nЮкъараллехь дийцарца, ца ваьллачу денна яьккхина гIулч ю иза, Москвано тIеIаткъам а бина.\nТкъа хIинца а къастаза ю ГIалгIайчоьнан шахьаран Магасан мэран Цечоев Бесланан ситуаци. Цхьайолчу телеграм-каналийн информацица, дIавала дагахь ву иза а.\nГIалгIайн бакъонашларъяран "Машр" организацин куьйгалхочунна Муцольгов Мохьмадна хетарехь, хьаькамаш дIабаьхна а ца Iаш, цара куьйгаллехь болчу хенахь шайн декхарш муха кхочушдина хьожуш, талламаш бан безара цо.\nШел хьалха хиллачу урхалхоша лелийннарг ду Калиматовс арадаьккхинарг а – "Iедалехь Iен марзбелла нах даржашкахь дехьа-сехьа бахар ду". Цуьнан шен команда яц, цундела республикера хьал бухера дуьйна хийца ницкъ ца тоьа цуьнан боху Муцольговс.\nУггар а хьалха Калиматовс дIахьедар дан дезара, Оьрсийчоьнан президентан Къилбаседа Кавказерчу векало Матовников Александра шена тIеIаткъамбо аьлла, боху Муцольговс. ШолгIа – маьрша харжамаш дIакхайкхон безара, ша халкъаца цхьана вуй хаийта. Цул тIаьхьа дукхахболу бахархой тIаьхьахIуьттур бара цунна.\nКхолгIа аьлча, республикан дозанех йолу шен позици йовзийта дезара, дерриг а низамехь хила дезар билгалдоккхуш.\nКалиматовн гонехь Нохчийчоьнан дозанашца долу хаттар кхи хьехон а ца оьшуш, дийцина даьлла хета. Ткъа лецна латточу гIалгIайн жигархойх аьлча, мехкан куьйгалхочун декхарш ханна кхочушден Калиматов юкъа ца гIерташ Iа, йа луш яц цо официалехь оцу хьокъехь комментари а.\nОьрсийчоьнан президенто Путин Владимира Мангал-беттан 26-чохь куьгъяздира, 2008-чу шарера схьа дуьйна республикан урхаллехь лаьттинчу 55 шо долчу Евкуров Юнус-Бека дарж охьадуьллуш чуделлачу дIахьедарна. ТIаьххьарчу шерашкахь Самарскан кIоштахь Росприроднадзоран куьйгалхочун болх бина 60 шо долу Калиматов Махьмуд-Iела хIоттийра Евкуровн метта декхарш ханна кхочушдан.\nЦхьана хенахь ГIалгIайчоьнан прокуратуран урхаллехь лаьттина а ву Калиматов, цундела республикера ситуаци дика евзаш ву иза.\nРегионан куьйгалхо хоржуш дуьххьал харжамаш дIахьур бац республикехь. Меттигерчу парламентан депутаташа Гезгамашин-беттан 8-чохь "хоржур ву", Оьрсийчоьнан президенто чубеллачу кандидаташлахь куьйгалхо.


Багаева: "Къанвелча дечу совгIатах хIун самукъадолу?"\nНохчийчохь седарчий доькъу 12, 14, 16 шераш долчу "артисташна", бо царех"хьакъболу" а, "халкъан" а артисташ. Ткъа хьанна тIехь ду култура а, искусство а кхиор?\nХIара санна самукъане, исбаьхьа суьйре кестолгIа шений-шений гина яцара меттигерчу бахархоша а бохуш, гулбеллера кхаарин суьйранна Куьрчала кIоштан майданахь.\nКъоначу иллиалархочо шен концертехь вовшахтоьхнера юьртахой а, махкара Iедал а, баккхий а, кегий а хьаькамаш а.\nСелхана сцени тIехь эшарш лакха йолаеллачу рогIерачу Нохчийчуьрчу филармонин белхахочунна Хаджимурадова Радимина совгIатдан веанера Кадыров Рамзан.\nИ тайпа концерташ кес-кеста дIахьо махкахь, амма тидам тIебоьдург ду, хьалакхиъна а ялале, ур-атталла шен махкахь дIоггара евзаш а йоцчу цунах Кадыров Рамзана шен омраца «Хьакъйолу артист» яр.\nРадимин шен а дац 16 шо бен.\nДелахь а, махкахь дIабоьлла нах Iедалан коьртехь болчара цу кепара гIулчаш кест-кеста йоху дела.\nКху тIаьххьарчу шерашкахь корматалла елахь а, яцахь а, кисанара схьаоьцуш санна, дIасайоькъу Кадыровс артисташна мидалш, совгIаташ.\nИшта-м "комаьрша" ву иза, Оьрсийчоьнан мел дукха бу «нохчийн халкъан артисташ».\nДагадоуьйту, дуьххьара Оьрсийчоьнан шоумен, тахана "нохчийн ВАША" Басков Николай Соьлжа-ГIала веача, хIетахь културин министран даржехь хиллачу Осмаев Мовлас сцени тIе хьала а ваьлла, Басков нохчийн хьакъболчу артистийн могIаршка оьцуш бина сацам дIакхайкхийча, Кадыров Рамазана юкъахваьккхира министр: "ХIан-хIа, хьоьгара геч ца даллал ледарло яьлла, Басков нохчийн халкъан артист ву", аьлла.\nВуьшта Голливудера артисташ тIеозо а гIоьртира махкара Iедал. Масала, Депардье Жерар, Херли Элизабет, Ван Дамм Жан-Клод.\nУьш-м бахка а баьхкира Нохчийчу цкъа, амма шолгIа тIе ца дитир-кх.\nУмарова Тамила, нохчийн хьакъйолу артист\nУстрада-ГIалахь 2008-чу шарахь 12 шо долчу беро Умарова Тамилас цхьана дезачу денна махкара Iедалхой гулбеллачохь Кадыров Ахьмадна лерина, «Хьалхара паччахь» цIе йолу йиш лекхча, дог кIадделлачу Кадыров Рамзана «Хьакъйолу артист» йира цунах а.\nМоскох дIахьочу «Голос» проектехь финале яьлла нохчийн 14 шо долу Асланбекова Раяна, цIа ма йирззи хьакъ хилира и еза цIе лело.\nЦундела кховдочу хIумане марзбиначу иллиалархоша даим а сатуьйсу Iедалан куьйгаллехь болучеран бIаьрг шайна тIехьажаре.\nТIеозо хаа а хаьа царна. Церан эшарийн репертуарехь КадыровгIеран тайп-тукхумехь мел берш хестош, базбеш даьхна иллеш ду.\nКху заманан артистийн репертуар иштта ю-кх, цхьана чулацамехь.\nДешнаш а шайн, мукъам а шайн, дIаалар а шайн долуш.\nКанадехь эмиграцехь ехачу нохчийн иллиалархочо Рамзаева Бирланта ца лору уьш я иллеш ду аьлла а, эшарш ю-кх боху цо. Цунна хетарехь, ша замане хьаьжжина гIуллакх ду.\nАртистийн, спортхойн зама ю хIара элира цо Маршо Радиоца къамелехь.\nРамзаева Бирлант, иллиалархо\nРамзаева: "Суна хьо веза", "хьуна со еза" и иллеш, аьлча а эшарш, иллеш-м дера дацара уьш. Ой, цхьажимма нохчалла а дуьтуш, цхьа маьIна а долуш хила ма еза локхуш ерг а. ХIара хан хIун хан ю хаьий хьуна, хIара зама моттбеттачийн, моттхьоькхучийн, куьцехь болчу мехкарийн зама ю-кх. Шаверриг а спортсмен, артист хилла дIадаьлла-кх хIара. Оьрсаша ма оллура "пир после чумы", и ду-кх и!»\nТкъа нохчийн театра халкъан артист Багалова Зулай дуьхьал яц мидалш къоначарна дIасаекъийта. Къанвелча, дуьненан чам а байча, царех хIун самукъадолу моьтту хьуна бохуш, дийцира цо кху замаман артистех а, Iедало цаьрга бечу озабезамех а.\nМаршо Радионо мила ву бакъволу артист аьлла шега деллачу хаттарна жоп а луш, дIадолийра актрисас къамел.\nБагалова Зулай, театран актриса\nБагалова: "Сога хаьттича а, хьоьга хаьттича а, хьангга хаттахь а, халкъо тIелаьцнарг ву-кх артист! Суна цкъа а дош ца хетта и цIераш. Царех дан хIума а дац, цара я ахча а ца ло. Халкъо хьо тIелаьцнехь, ахь нийса некъ бу-кх хаьржинарг. Советан Iедалехь дуьйнна а долуш ма ду, луучунна луш, хIетахь а ма яра уьш. Ма хала эцна-кх ас и хьакъйолу а, халкъан а артистан цIе. Мел дукха къахьега дезара. Делахь а, жима волуш, къона волуш ца елча, къанвеллачул а тIаьхьа хIун до оцу цIарх? ХIуъа а совгIат дарх, суна бен- башха дац тахан. Къанвелча дечу совгIатех хIун самукъадолу?"\nНохчийн културехь а, сцени тIехь а долу хьал, даим санна ма-дарра, къайла а ца хьош довзийтира Маршо Радиона стохка, тахана вайца воцчу, нохчийн къоман тоьллачех иллиалархочо Усманов Iимрана а. Карладоккху оха артистца хиллачу къамелан цхьа дакъа.\nУсманов Iимран, иллиалархо\nУсманов: "Бакъдерг аьлча, тахана културехь а, искусствехь а долу хьал, халахеташ делахь а, ледаро ду. ХIунда аьлча, оцу хIуман кIорге йовза лууш бац кегийрхой. Масех стагна шаьш хазахетчахьна, цара шайга ладоьгIчхьана, тоам а хеташ Iаш бу. Ас забаренна санна ала а олу цаьрга, Дела реза хуьлийла шуна, шу юкъадоьвлчхьана, тхоьга ладогIа буьйлабелла нах. Къа а ца хьоьгуш йиш лакха а лаьа цхьаболучарна, къа а ца хьоьгуш пачхьалкхан совгIаташ а деза".\nШераш дIаоьху, баккъал а шайн корматалла а, похIма а кхиош, къоначу эшаршлакхархошна керланиг хьоьхуш, нохчийн култура кхиош, юзуш богIу артисташ буьсу адамийн дегнашчохь, кхи Iедало шена герга а ца балош.\nТкъа Багалова Зулайс ма аллара, адамийн дегнаш чу кхачавелларг ву-кх бакъволу артист а.