юьжий - Synonyms of юьжий | Antonyms of юьжий | Definition of юьжий | Example of юьжий | Word Synonyms API | Word Similarity API\nTop 10 similar words or synonyms for юьжий\nTop 30 analogous words or synonyms for юьжий\nНохчийчуьра акхарой Май бутт болалуш цхьаъ я шиъ кIорни йо сайгако. Яхка кечлуш буц лекха а, луьста а йолу меттиг лоху цо, кIорни кога яххалц кхаба а, экханах ларо а аьтто болчохь. КIорнеш йинчу хьалхарчу деношкахь нана гена ца йолу царна. Iадда юьжий Iуьллу иза къайлехь. Сов Iуьйранна кIорнеш а якхайой яжа йоьду нана. Цкъацкъа дукха гена йолий буса бен юха ца кхочу. Юхаеъчи кIорнеш а якхайой, царна юххе охьаюьжу нана. Йина кхо-диъ де даьлчи ненаца юьйлало кIорнеш.\nНохчийчуьра акхарой Пхьагалах оьрсаша "Заяц" олу. Пхьагална дукха еза куллан кондарш, ялтийн аренаш, бецан тогIеш, ирзеш долу меттигаш. Дийнахь юьжий Iуьллу иза, буьйсанна ежа. Цуьнан йижар само йолуш ду. Пхьагал санна "стешха" аьлла ду оьрсийн кица. Стешха экха ду иза. Пхьагал ядаро бен цхьана а мостагIчух кIелхьара ца йокху. Цуьнан мостагIий дукха бу: берзалой, цхьогалаш, чагIалкхаш, акха цицигаш, аьрзунаш, куьйранаш, гIиргIанаш. Адам а ду цунна кхерамехь. Таллархой жIаьлешца тIаьхьабовлу цунна. Даа жижиг а, куй бан цIока а шиъ пайда цунах хиларна. Буьйсанна едчи а кIелхьара ца йолуьйту пхьагал луьрчу олхазарша. Кхин долчу акхарошна я де, я буьйса маьрша хуьлу. Синтем боллуш набйо цара шешан баннашкахь я тоьланашкахь. Ткъа пхьагал я буса а, я дийнахь а синтем болуш яц. Бакъду, цхьа корматалла ю пхьагалан, шена кхерам белахь а, боцахь а хаьа цунна. Таллархо шен жIаьлешца лорах тIаьхьа ваьлчи йоду иза. Маьрша стаг юххехула тIехволуш Iадда юьжий Iуьллу. Варданца я машинашца дIа-схьа лелачу адамех а шена кхерам боцийла хаьа цунна. Буьйсанна юьрта цу а йогIий нехан керташкахь ежаш лела пхьагал.\nНохчийчуьра акхарой Ча Iай набарна дIаюьжу, шен бен чохь бIаьстаяллалц. Шен кога кIел мотт а хьоькхуш Iуьллу иза. Цундела цуьнан коган айраш дуткъало. Хьуьн чохь мохо орамашца бух доккхуш охьатоьхначу диттана кIелахь а, иза бухдаьккхинчу ор чохь а, йоккхачу дечиган хари чохь а бен а бой юьжу иза. Ча ара ца ялалуш хари чохь йисна карош меттигаш а хилла. Чоьхьа йолийла готта йоллушехь, гIоьртина, халла чоьхьаяьлчи хуьлуш ду цунна и. Ишттачу тIекхаьччи, таллархочунна хала дац ча ен. ТIе догIанан хиш Iийдалун меттиг ца еза чанна. Цундела дIайижа кечлуш, тIехь тхов болу меттиг лоху цо. Наггахь йолчо гIаш-генаш буха а дохкуш кIеда мотт буьллу. Наггахь ерг мотт а ца буьллуш, лаьттан цIенкъи тIе юьжу. Ча цхьаъ ша хуьлу хари чохь я кхоьчахьа, бинчу бен чохь. Итта-цхьайтта бутт кхаьчна кIорнеш елахь, шен кIорнешца юьжу иза Iаьнна дIа. Ча Iаьнна дIайижар Iаламан хьелашка хьаьжжина ду. Iа деха долчохь дукха Iуьллу юьжий, Iа доца долчохь кIезиг Iуьллу. Къилбехьа долчу мехкашкахь наггахь йолу ча Iаьнна цхьа кIеззигчу ханна юьжу. Къилбаседехь ча дукха Iуьллу южий. ХIунда аьлчи цигахь стомма ло дуьллу, тIаккха цунна бIаьста яллалц даа напгIа дац. Ижо цуьнга лаца ца ло, ткха даьхни наха шешан божлаш чохь Iалашдо. Бенара гIаьттича, йижна Iуьллуш тхьосделла дегI хеца долуьйтуш ча егало, лаьтта керча. Бакхду, башха иза йоккхаен хьелаш ца хуьлу цунна бйаьстенан йоьххьехь. Дешна дIадалаза долу ло. ГIа далаза йолу хуьн, хьалайалаза буц, боцу хьуьнан стоьмаш...


Криминалан авторитет Батукаев Iазиз набахтера низамехь а доцуш араваккхаран гIуллакх луьстучу юкъанна лехамашка велла гIиргIазойн ТIеман Кхеташонан хилла секретарь, Пачхьалкхан кхерамзаллан комитетан (ГКНБ) куьйгалхо лаьттина Табалдиев Бусурманкул, яздо республикан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан сайт тIехь. ГIиргIазойчоьнан хиллачу омбудсмено Акун Турсунбека дIахьединера хьалхо оцу гIуллакхна бехке хила тарло цу заманчохь тIеман секретаран даржехь хилла Табалдиев аьлла.\nИштта цо чIагIдарехь, хIетахь жигара хьовзарна Пачхьалкхан Кхерамзаллан Кхеташонан урхалле хIоттийнера иза. Стигалкъекъа-баттахь Kaktus хьостана еллачу интервьюхь Табалдиевс шена гонах дуьйцург бакъ дац аьлла, дIакхайкхийра. Ткъа къайлахчу сервисийн урхалле ша хIотторах ишта дийцира цо: "ХIетахь ГКНБ-н куьйгалхо хилла инарла Жунусов Бейшенбай дарбан цIийне виллинера даге лазар деана. Дарба дар дахлуш дара, оцу бахьанашца сацамбинера, ша урхалле хIотто" аьлла.\nКриминалан авторитеташлахь уггар а чIогIа дош лелачу Батукаев Iазизна 2006-чу шарахь набахтехь даккха 16 шо хан кхайкхийра, колонехь тутмакхашлахь бунт гIатторна, амма 2013-чу шарахь маьршаваьккхира иза, официалан дIахьедарца, цIе ца йоккху лазар хьакхаделла цунах аьлла. Нохчийчу юхавирзинера иза маьршаваьллачул тIаьхьа.\nТIаьхьо гучудаьлла, документаш бух боцуш хиллийла а, Батукаев цомгуш воцийла а. Оцу бахьанашца ГIиргIазойчохь масийтта хьаькам балхара вохийра.


Вайнехан бӀаьвнийн архитектура — Википеди\nВайнехан бӀаьвнийн архитектура\nЭрзи эвлан тӀеман бӀаьвнаш.\nВайнехан бӀаьвнин архитектура Нохчийчохь а, ГӀалгӀайчохь а юккъерачу бӀаьшерашкахь маса йаьржира. БӀаьвнаш йора хӀусаман а, мостагӀчун бӀо юхатоха а. Цхьайолу бӀаьвнаш и ши а функции кхочуш йеш яра.\nГуш ду вайнехан бӀаьвнийн архитектура кхоллаялар геннара схьадогӀуш хилар. Царех тера гӀишлош хаало хурритийн а, урартхойн, вайн эрал II—I эзар шо хьалха йина йолу, кхин тӀе дуккха а историкаш дийцарехь, вайнехан къаьмнийн бӀаьвнашца цхьана кепара а йолу. Вайн эрал I бӀаьшо хьалха, Румера авторо дийцарехь, Ӏаьржа хӀордан малбуза берда тӀийра шайн схьабовлар нахашна гергара болу Колхидан бахархой, бехаш бара йеакӀо бух а болуш, лакхахь гатлуш пенаш а долуш, гӀаргӀа тхьоьвнаш а долуш йолчу бӀаьвнаш чохь. Вайнехан бӀаьвнийн планировка къаьсташ ю къилбехьара къаьмнаш йинчу гоьрга бӀаьвнех.\nВайнехан къаьмнаш дехачу махкара шира тӀеман гӀишлош вайн эрал III эзар шо хьалха йина ю. Оцу махкахь карийна йолу йоьхна шира бӀаьнийн гӀишлош вайн эран I бӀаьшерахь йина ю, тӀеман а, бахаман а бӀаьвнаш къасталуш ю оццахь а. XII—XIII бӀаьшерашкахь алсамделира царех тера гӀишлош яр. БӀаьвнаш йаран архитектура а, технологи масса делира XV—XVII бӀаьшерашкахь.\n1 Юкъара характеристикаш\n2 ХӀусаман бӀов\n2.1 ХӀусаман бӀаьвнан эволюци\n3 ТӀеман бӀаьвнаш\n3.1 ТӀеман бӀаьвнийн кепаш\n3.1.1 ЧӀапа тхьевнаш долу бӀаьвнаш\n3.1.2 Сенашца кӀомсарш йолу чӀапа тхоьвнаш болу бӀаьвнаш\n3.1.3 ГӀаргӀа-тегӀанан тхов болу бӀаьвнаш\n3.2 ТӀеман бӀаьвнийн фортификационни агӀонаш\n4 АхтӀеман бӀаьвнаш\n5 Ломах йоьхкина бӀаьвнаш\n6 БӀаьвнаш яржаран хьаьрма\nЮкъара характеристикаш[нисйе бӀаьра | нисйе]\nВӀовнашкара бӀаьвнийн комплекс.\nВайнехан йаьржана бӀаьнийн бух хила беакӀуо 6-12 метр, локхаллехь 10-25 метр функцега хьаьжжина. БеакӀуо тӀулгийн пенаш чоьхьахьа таьӀна хила лакхара гӀаттеш тӀехь дуткъалуш. БӀаьвнаш кечйеш хилла динан ритуальни петроглифашца.\nБахаман йалахь а, тӀеман йалахь а бӀаьвнаш йар динан ритуалашца хилла. Эшарш а, дийцарш а пхьерашна тӀехь куьйгалла деш волу зодчех лаьцна хилла. Цхьаболчу пхьерийн цӀераш хӀинца а юьйцуш ю, масала, Дисхи. Цхьайолу нохчийн эвланийн бахархой беккъа бӀаьвнаш йеш пхьераш бехаш хилла. Легендо боха пхьерийн куьгалхочун бакъо хилла сийлахь а, кхераме а, «цӀурку» олу тӀулг биллар, бӀаьвн гӀаргӀа тхьов берзош болу. Лами баролашна тӀебоьхкуш хилла пхьар тхьов тӀе хьалавалийта бӀаьвн арахьаха. И болх баро дукха пхьерийн дахар дӀадаьхьна. Нагахь пхьеро и болх чекхбаккхахь бӀаьвн дас сту луш хилла. БӀов йаро доьзалам бахамна 50-60 йет зе деш хилла.\nГӀишлошярал хьалха гӀомалла леладора. БӀов йан доьххьала даьхнашца «цӀена» меттиг лехара даьхнашца — гӀишло йечу меттиге дохна даладора, масала, бугӀа, нагахь иза сарахь дӀайижахь и меттиг «цӀена» лорура. Я кхуза дӀавижавора хӀусамда, нагахь цунна дика гӀан гахь иза а дика билгало лорура. ТӀаккха сагӀийна даьхнех хӀуманна урс хакхара, дукха хьолахь уьстагӀна (амма хьалдолучара сту а буьйра). СагӀийна урс хьаькхна даьхьнийн цӀий даржадора бух тӀехь, доӀа а дой, юьртахоша «беркате» куьг ду олуш волу, юьртахь лерамечу стаге (текъамдин хенахь — цӀуга, тӀехьа моллега я къанога) болх дӀаболо пурба луш, куьг тохийтора бух тӀе хьалха буьллучу тӀулгах.\nДукха хьолахь бӀаьвнаш бух а цабуттуш, тархаш тӀехь йоттара. Нагахь гӀишлояран меттигехь тарх дацахь бух охкий лаьттаха багӀийтора. Сазз-латта шура я хи а детташ кӀаддеш ахкара, латта дӀадаккхара тӀуналла латах дехьа цайолуш саццалца. В. П. Кобычевс гулйинчу аренан дийцарш дийцарехь, Малхбален Нохчийчохь меттигера бахархоша «масийтта денна лаьттах йоллара хих юьззана, балозца къевлина йолу кхийра кхаба. Нагахь кхабанчуьра хи охьадаьллехь, меттиг цамагайора».\nБӀаьвн буххана ши метр деха а долуш, адамал лекха а долуш, масех тонн деза а долуш тӀулгаш дохкура. Уьш генахь дацахь (чӀагӀаргца я зеразакъца), ткъа гена делахь — стерчий дужий салазаш тӀехь дӀасатекхадора. ТӀулг боттар киран я киран, сазз-латтан маркхалца кегийра бина тӀулг а лелош, наггахь йекъа маркхал а лелайора.\nХӀусаман бӀов[нисйе бӀаьра | нисйе]\nНикӀарой эвлара хьакълагӀаш. Хьалхара план тӀехь — хӀусаман бӀов.\nКлассически хӀусаман бӀаьвн бух беакӀов герггара хуьлу (дукхахдерг 8—10 × 8—12 м) лакхахь гатлуш, 2- 4 гӀат а йолуш (амма НикӀаройн юьртахь йолуш ю 6 гӀат ерг), чӀапа лаьттан тхов а болуш. Пенаш дуткъадаларо а, уьш лакахь чуозадаро а гаттайо бӀов лакхахь. Пенийн стоммалла 1,2-0,9 метр кхаччалц лахахь, 0,7-0,5 метр лакхахь а хуьлуш хилла. М1айстахь, Нохчийчоьна кхечу кӀоштех къаьсташ, хӀусаман бӀевнийн тхоьвнаш таьӀна а долуш тӀулгийн экъанех деш хилла.\nБӀаьвн пенаш дуьненан агӀонашка дирзина дара. Арахьа йохкуш хилла бӀов ларъеш йолу тайпанан гӀамаллин хьаьркаш, цара гойтуш хилла тайпан сийлалла а, хан а. Керла бӀов югӀуш цуьнан пенаха духкуш хилла ширачу бӀаьвн петроглифаш тӀехь йолу тӀулгаш. Оцу бахьанехь петроглифаш йолу тӀулгаш дукха хьолахь къаьсташ хуьлу басца а, тӀехь бинчу балхаца а.\nШира гӀишлон дакъа керла гӀишло йеш лелорах Ӏадат хилла тахана. Нохчийчо керла цӀа деш даиман а бух юкъа шира цӀийнах бисна тӀулг буллу, оцу чуьра беркат керлачу хӀусаме дехьадаккха.\nХаскалера хӀусаман бӀаьвн юккъера бӀогӀам (аьрда бӀогӀам)\nХӀусаман бӀаьвнаш югӀара айаеллачу меттигехь, хин гена йоццуш. Дуккхахчара тӀеман кхерам хилахь а олий къайлаха хи далош хилла бӀаьвн тӀе. Шира дийцар дисна Орган аьхкахь Бекхайла лам тӀехь йолу бӀаьвн комплексан гуобарех лаьцна. Комплекс юкъайогӀуш хилла кхоъ тӀеман а, цхьаъ хӀусаман а бӀов, гонахьа леккха тӀулгийн пен а болуш. Иза йина хилла лекха Ӏункара берда тӀехь. Лаьтта бухахула тӀулгийн биргӀанашца хи дагӀара чӀагӀонна чу. МостагӀашка схьацаяккхалора комплекс. Амма бӀаьвнаш ларъеш болчеран мостагӀалла долу луларчу бахархоша хьиехам бина, даьхнашна туьха а даадай бӀаьвнашна тӀехеца аьлла. Хьогалло хьийзош долу даьхний, бухахула бӀаьвнашна тӀедоьду хи долччохь латта ахка доладелла. МостагӀаш тӀедогӀу хи дӀасацийна. БӀов ларъярхой буьйсана латан кӀелхула баьккхина араволу некъаца бӀов йитина.\nЛелош долу тӀулгаш тайп-тайпана барамаш болуш а, охьабиллале чухула агӀор дикка тӀехь болх беш а хилла. Пенаш дуттуш хилла киран я киран, сазз-латтан маркхалца, кегийра бина тӀулг а лелош, наггахь йекъа маркхал а лелайора.\nБӀаьвн юккъехь аьрда бӀогӀам лаьттара. Оцу тӀехь латтара гӀатташна юкъара дукъош. Дохалла дохку дукъош терхьаш тӀе я сонен тӀулгаш тӀе хиттадора. Уьш гӀортолаш яра мелла а дуткъий дуӀошна. Оцу дукъош тӀе чкъор серий а дохкий, цу тӀе саз-латт а духкий вабайетташ хилла. ГӀортолан бӀогӀамах аьрда бӀогӀам олуш хилла. Ширачу заманахь и бӀогӀам лераман ма1на долуш хилла. Нохчаша дуккха а хенахь ларабора гӀортолан бӀогӀам хӀусаман конструкцин дакъа сана а, кхин тӀе цуьнан динан агӀо сана а.\nНохчийн хӀусаман бӀаьвнаш яран хьесапца ГӀалгӀайчарех а, ХӀирийчарех тера ю, амма уьш яккхий яр шен барамашца а, гӀаьтнашца а къаьсташ ю. Лахара шиъ гӀат даьхнашна яра. Хьалхара гӀат тӀехь бежний, гомаш, говраш кхобура. Цхьа дакъа дӀакъастадора доьхьало а йой ялта Ӏалашдан. Наггахь ор доккхий бух а, пенаш а тӀулгех доттара. Божалан цӀенкъа аннех йора я экъанаш йахкара. Говрашна йора даьхикерт.\nШолгӀа гӀат тӀех уьстагӀий а, гезарий а кхабара. Оцу гӀотан шен некъ хилла. Даьхний чулахкара дукъоха йинчу хьалаволийла тӀехула.\nКхоалгӀа гӀат (кхоъ гӀат йолу бӀаьвнахь — шолгӀа) доьзалан хӀусама йара. Кхузахь Ӏалашбора доьзалан бахам. Ширачу заманчохь бедарш а, гӀирсаш а аьчган мӀараш тӀеохкара, дукхачара пенан терахьаш тӀе а йохкура. Пенаца дечиган васхалаш хиттайора пхьегӀашна. Герз хӀусамден меттан тӀехула оллара. ТӀеман хенахь оьшуш хӀума дара иза, тӀаьхьа Ӏадат хилира цунах.\nЦӀенкъа юккъехь тӀулгийн кхерч хилла. Кхерч бора гонаха тӀулг боьттина гоьрга экъана тӀехь. Яй хоттабора очакхан (эчиган кхоког) тӀе. КӀур корехула араболура. Кхузахь доьзало кхача кечбора, кхача баара, садаӀара. ТӀехьуо кхерч хийцира пенаца хотточу товхица. Амма кхерчан меттиг а, яй уллу зӀаь а нохчаша а, Кавказан кхечу къаьмнаша а чӀогӀа сийдеш йара. Кхерчца дуй баара, зӀен тӀехьакхвелла чӀирхочун чӀира йитаезаш йара. Кхерча уллохь дина къола чӀире кхаччош юьхьъягор дара. Кхерча нехаш кхийса мегаш дацара. Чоь цӀанйеш нехаш кхерча тӀийра дӀахьакха езара, кхерча тӀе цамагадора. Дууш дисина бепиган цуьргаш кхерчахь йогучу цӀерга кхийса дезара.\nТовхьана уллохь, кхаа коган текха тӀехь, доьзало цхьана кхача баара. Кегий зудий, майрий къаьстана баара кхача. Хьешан хьалха баабора кхача. Цуьнца кхача боькъург хӀусамда бен вацара. Хьаша зуд-стаг елахь цунан хьошалла дора хӀусамнанас.\nДуьйшура тегна истангаш тесначу шуьйрачу дечиган я тӀулган тахтанаш тӀехь. Доьзалан цхьа дакъа лаьтта уьстагӀан тӀарганах йина гоьнаш а тосий, тӀе вертанаш я кетарш тосий буьйшура. Хьалдолу доьзалийн жӀамарашца кечбина дарин мотт-гӀайба хилар. Дийнахь иза генарчу сонехь дӀабуьллура. Мотт дӀабиллар ритуале гӀоьрттина хӀума дара. ХӀусамнанна хааезаш бакъонаш яра, муьлханиг хьалхара, тӀехьара рогӀехь хьарчо беза.\nТӀаьххьара гӀат тӀех цӀийнан оьшу гӀирс а, йуург а Ӏалашйора. Кхузахь буьйшура хьеший а, керла кхоллабелла доьзал а. И гӀат мостагӀ тӀелетча тӀеман гӀуллакхна лелайора. ЧӀапачу тхьов тӀе чохь силам болуш яй хоттабора, тӀулгаш а кечдора. БӀевн гуо бича уьш мостагӀчун тӀекхуьйсура. Тхьов стаммийчу, ул-улло дехкинчу дуӀох буора. Оцу дукъош тӀе чкъор серий а дохкий, цу тӀе саз-латт а духкий вабайетташ хилла. ТӀеман гӀоле хилийта бӀаьвн пенаш тхьевнал хьаладохура.\nЙовхачу хенахь чӀапа тхьов тӀехь цӀевнаш дакъа а дора, агара, ахьара. Аьхка доьзало хӀума яар, мукъа хан а яккхар.\nГӀатташна юкъахь чекхволийла юьтура. Цига ламеш я киртигаш яьхна дукъош хиттадора. ХӀора гӀаьтан, тӀеххьарниг йоцург, шен некъ йолуш хилла. НеӀарш а, кораш а дора лараш кепара горгдина даккхийн тӀулгех. Не1 стомма аннех йора, пенах Ӏуьргаш а дуьтий, оцу чу гӀуй булли дӀакъовлара иза. Кораш чӀогӀа кегий хилара. Лакхара гӀатнаш тӀехь уьш баролийн мета хилара. Ӏай а, буса а кораш къовлура дечиган неӀаршца я тӀулгийн экъанашца. Аьхка корашна тӀе даьхнийн чуьйрийн чекхсаго пардо озадора.\nХӀусаман бӀов цхьана доьзалан долахь хилара. Бераш даккхий хилча деца-ненаца жимахвола кӀант вуьсура. Кхин тӀе, керла доьзал деца-ненаца цхьана чохьӀан йишяцара. Уьш лакхара гӀат тӀе дӀакхалхара я оцу гӀат тӀехь доьхьало йора, шайн кхерч а болуш.\nТӀом юхатохар коьрта Ӏалашо яцара хӀусаман бӀаьвн. Амма юккъерачу бӀаьшерийн заманан кхерамашка хьаьжча, бӀаьвн дайша шайга йалучу агӀора тӀеман бӀаьвнах таръян хьовсура церан функцеш. БӀаьвн арахьа дечиг лелош цахилла, бӀов мостагӀе яга цайайта арахьахула. Лакхара гӀат даиман а тӀеман кечам бина хилара. БӀаьвн локхалло чӀагӀбора хойн пхенаӀедан а, тӀулгийн а ницкъ, мостагӀий тӀе а цакхачалора царна. МостагӀ неӀарна тӀе цакхачийта баролаш даиман а неӀарна тӀехула йеш хилла. Не1 даиман готта а, лоха а хилла. Иза йеш хилла тӀекхача халадолчу агӀора, пен бохош долу герз лелуо хала хилийта. Не1 йолчура арахьара пен готта хилла чоьхьарчул, неӀаран йисташ ларъян атта хилийта.\nДукха хьолахь хӀусаман бӀаьвнаш чуьра къайлаха латта бухухула араволуш некъ хилла, иэшахь аравала кхерам боцучу меттигехь.\nХӀусаман бӀаьвнан эволюци[нисйе бӀаьра | нисйе]\nАрахьара кхерам лагӀ мелла ло а, хӀусаман бӀаьвнан тӀеман дуьхьало йен Ӏалашо а лагӀло, цуьндела бӀов йеш баролаш а, тӀеман гӀат а цайора, совдахара кораш а, неӀарш а, лахйора бӀаьвн гӀаттеш, тӀекхийтира бахаман гӀишлош, ана планировкан тӀе а гӀертара нах.\nТӀехь-тӀехьа хӀусаман бӀаьвнах шиъ гӀат йолу тӀулийн цӀа хилара. 1901 шарахь К. Гана яздо:\nХьалдолчу нохчийчун цӀа дукхахьолахь тӀекӀала шиъ гӀат йолуш тӀулгах дина хуьлу, тхьов чӀапа а болуш. Лахара гӀатчохь божал а, цӀеяго цӀа а хуьлу. Цхьа сажа юхатаьӀна йолчу лакхарчу гӀаттан тӀебоьду арахьахула тӀулгийн лами. ГӀат йоькъу йеа чоьнна, царех хьалхарниг неӀарехь йолу йоккха чоь 12 гӀулч шуьйра а, 20 гӀулч еха а хуьлу. Оцу чохь лаьтта масех дечиган маьнга а, кӀа а, хьаьжкӀаш а чуюхку дечиган ши-кхо фут диаметр а йолу, чуьра аьгна дина а долу, лекха шаьлгаш а; оццахь лаьтта йаккхий маштеш тӀергӀах юьззина йолу. Оцу чуьра аьру агӀорахьа — хьешан цӀа, чохь шиъ маьнга а, масех тӀорказ а, цхьана пена тӀехь терхиш а йолуш; важа пена тӀехь тайп-тайпана герзаш; цӀенкъа кхузахь важа чоьнаш чохь санна лаьттах йина ю, амма кхузахь тесна кузанаш ду. Хьешан цӀа тӀелетта бахаман гӀирсаш чохь долу жима чоь ю. Царна дехьа йоккха совнаха хӀума чуюьлла чоь ю чуволуш хиллачу чоьнан барамехь. Кхузахь юха а лаьтта маьнга а, цхьана хенахь йийсаре бина болчу оьрсийн салташа гӀуо дина даккхий тӀорказаш а, нохчийн нехчанех дуьззина масех даккхий тӀекханаш а, ши-кхоъ хаьжкӀах дуьзина лекха шелаг а. Пена тӀетесна тесаш а, бошхепаш а, тайп-тайпана барамехь пхьегӀаш а ю, ткъа тхьевнах даккхий дечиган мӀараш тӀе хьалаоьхкина кӀеззиг кӀурздина дуьмеш а, дика дустийначу уьстагӀийн букъадаьӀахка тӀийра жижиг.\nТӀехьуо хӀусаман бӀаьвнех цӀенош дина догӀа охьадоьду беданаш а деш. Оцу хӀуман масала лара мегар ду Уьш-кхеллехь Органан аьтту берда тӀехь дисина цӀа.\nТӀеман бӀаьвнаш[нисйе бӀаьра | нисйе]\nМоцкъарой эвлара тӀеман бӀов.\nТӀеман бӀаьвн локхалла 18-25 метре, бух — 4-5 × 5 метре кхочу. Лакхахь уьш чӀогӀа гатлуш ю. Дика ларъялийта бӀаьвн шолгӀа гӀат тӀехь цхьаъ чувоьдийла хуьлу. ТӀехоттош болу лами муьлхачу хенахь а хьалабаккха йишйолуш бара. БӀаьвнийн 4-5 гӀат хилара. ГӀат юкъара хьалаволийлаш дуьх-дуьхьала яцара. ТӀеман бӀаьвнаш алсамчу петроглифашца кечйора. Тахана Нохчийчохь 200 сов тӀеман бӀов йисина, хан мел ели шаьш исторехь халлакаеш йоллушехь.\nТалламчийн цхьана могӀано тӀеман бӀаьвнаш хӀусаман бӀаьвнийн эволюцин жамӀ ду боху (В. И. Марковин, С. Умаров), ткъа ахтӀеман бӀаьвнаш оцу эволюцин юкъара зӀен чӀуг ю.\nБӀаьвнаш бехха тӀомбан лерина яцара. И дозуш дара бӀовларъярхойн тӀехьалон кечбина гӀирсаш (герз, хӀоъ, юург, кӀезиг меттиг) доза долуш хиларна. Хойн я хаамаллин бӀов тӀехь ха деш 4-6 стаг хилара. ТӀеман бӀов чохь къайлабалара хӀара тӀейинчу цхьана-шина хӀусаман бӀов чохь бехаш болу доьзал.\nТӀеман бӀаьвнийн кепаш[нисйе бӀаьра | нисйе]\nЧӀапа тхьевнаш долу бӀаьвнаш[нисйе бӀаьра | нисйе]\nИштта бӀаьвнаш угара шира ю. Церан къаьста башхаллаш ю гӀуо аьгна тӀулг, дукха лекха цахилар, лакхахь кӀезиг гатъялар. Дукха хьолахь йеа гӀотал сов ца хилара. Алсама хаамаллин, хойн Ӏалашо йолуш я тӀеман бӀаьвнашна гӀоьнна лелайора уьш. Йоттара уьш тӀекхача халачу меттигехь — хин мертӀийра чуоллабеллачу бердан боьххьехь.\nСенашца кӀомсарш йолу чӀапа тхоьвнаш болу бӀаьвнаш[нисйе бӀаьра | нисйе]\nОцу тобан бӀаьвнаш къаьсташ ю локхаллица, нийсаллица, говза тӀулг агарца, лакхахь алсама гатъяларца. Уьш хила тарлора хаамаллин а, хойн а, я бӀаьвн комплексан дакъа а. Нохчийчура лаьмнашкахь иштта бӀаьвнаш дукха яц. Масала, оцу тайпана тӀеман бӀов ю Маьлхистахь Меши-Хин аьру берда тӀехь.\nГӀаргӀа-тегӀанан тхов болу бӀаьвнаш[нисйе бӀаьра | нисйе]\nИштта бӀаьвнаш ю Нохчийчохь массо а кепара тӀеман бӀаьвнел тӀехьа йина. Цхьан а архитектурин я яран айпдац, Кавказехь кхин ша саннарш а йац. Церан ю алссама локхалла, дукха боккха а боцуш бух (5 × 5 м), дукха чӀогӀа лакхахь гатъелла а ю. Дукха хьолахь Нохчийчохь Юккъерачу бӀаьшарашкахь йаьржина йолу гӀалийн комплексан дакъа хилла уш. Гуьржийчохь иштта бӀаьвнаш пӀелгаш тӀехь ягаръяллал бен яцара, уьш йоьттинарш нохчийн пхьераш а бара.\nМассо а гӀат тӀехь баролаш йара, тергоян Ӏуьргаш а дара. ТегӀанан тхьаьвнаш долу бӀаьвнийн хӀора гӀат тӀехь неӀараш ю, хьала мел волу бӀаьвне терра гатлуш йолу.\nПхоьлгӀа гӀат тӀехь арайевлла баролаш йора. ТегӀанан къовлар долу бӀаьвнийн араевлла баролийн метта, шина я сов дукъо тӀехь лаьтта бух боцу чӀерканаш. БӀов ларъярхоша гуобинчарна дуьхьал герз тохалора даккхийра Ӏуьргаш чухула.\nТӀеман бӀаьвнийн фортификационни агӀонаш[нисйе бӀаьра | нисйе]\nБӀаьвн локхалло хойн аьтту бора, мостагӀийн аьтту бохабора:\nЛахара хьала кхийсина пхенийн, тӀулгийн ницкъ бовра лакха мел довлу;\nБӀаьвно хойшна гуо баьккхина герз тоха аьтту бора, локхалло герз гена а тохийтора.\nМостагӀий бӀаьвн улло баьхкича тӀе кхехка хи я силам боттура. XVI бӀаьшарахь юкъаевлира тоьпан баролаш.\nАхтӀеман бӀаьвнаш[нисйе бӀаьра | нисйе]\nXIII—XIV бӀаьшерашкахь арахьара кхерам алсам баьлчи фортификационни шелла хӀусаман бӀаьвнийн сов яьлла. Уьш лакхаевлла, гӀаттанаш тӀекхетна, палан йеакӀуо хилла. Лакхара гӀат тӀехь неӀара тӀоьхула араяьлла барол я буьйлабелира. Пен боттаран а, тӀулг агаран а мухалла сов елира. Аьрда бӀогӀам дӀабелира. БӀовлойн эвлахь иштта хиллачу бӀаьвн пхиъ гӀат хилла. Массо а гӀат тӀехь, тӀеххьарниг йоцург, неӀаран Ӏуьрг дара малхбалехьа. Малхбален а, малхбузан а агӀонаш ларйора араевллачу баролаш. Хьалхара шиъ гӀат даьхний кхобуш яра, кхоалгӀий, доьлгӀий хӀусаман яра, ткъа пхьоьлгӀа — тӀеман дуьхьалона яра. Иштта бӀаьвнийн пен тхьевнал лакха баьлла (парапет) цахилча цаболура, цуо болчунна тӀе а аьтту бора хойшна. Иштта бӀаьвнаш йисина НикӀаройхь, БӀовлойхь, Хьайбахахь, ЦӀе-Кхаьллахь, ЦӀечу-Аьхке. В. И. Марковина оцу кепарчу бӀаьвнех ахтӀеман бӀаьвнаш аьлла цӀе тиллина. Цуо дийцарехь, ахтӀеман бӀаьвнаш яра хӀусаман бӀаьвн тӀера тӀеман бӀаьвн дехьайолу кеп.\nАхтӀеман бӀаьвнаш хӀусаман а, тӀеман а бӀаьвнийн функцеш чулоцура. ЦӀа даран гӀирсаш кӀезга болчохь хьекъалехь дара иза, совнаха харжаш я цаезара бӀов йотта. Амма иштта бӀов шуьйра ца яьржира. Цуьнан бахьана хила тарлора оцу хенахь яьржина гӀаланаш а, бӀаьвнийн комплексаш, кхин йолу дика агӀуо йоцуш, аьтту хуьлура хӀусамдена шен долу даьхний къайладаха.\nЛомах йоьхкина бӀаьвнаш[нисйе бӀаьра | нисйе]\nЛомах йоьхкина бӀаьвнаш хӀусаман а, тӀеман а функции яра. Иштта бӀаьвнаш латтара ломан хин бердах йохкуш. Лома херонашна я хьехашна арахьа дуьхьала тӀулг боттара. Церан цхьа пен бен бацара (Нихалойн, Моцкъаройн) я кхоъ (Уьш-Кхаьллойн, Башин-Кхаьллин).\nАрхеолога Ф. Миллера цхьанах лаьцна яздина:\nГӀалин тӀебоьду готта, ломах баьккхина некъ, цхьаццанхьа хедачохь дечиган тӀай а долуш. Некъ боьду боьхначу пенах дохкучу, лохачу корех тера кевнаш тӀе. Кевнаш вуьгу берда тӀехь йолчу жимачу керта. Керта гуонаха цхьаццанхьа боьхна болу пен бу боьттина. Аьру агӀора кертахь бу чукхьозабелла бердаца цӀийнан пен, аьру агӀора лам а болуш. Лакхахьа гуш ю оллабеллачу бердах тесна шина бӀаьвнах йисинарг. Чуоллабелла берд дукхахьа кӀурз биллина бу, цуо тоьшалладо оцу чӀагӀонехь цхьана заманахь адамаш даьхна хилар. ЧӀогӀа инзаре цецвоккху цхьа тамашена дукха лакхахь йисана йолчу жима чӀерко. Цхьана хенахь гӀала айъа йелла яра шен буьрсалла гойтуш, чӀерка тӀе лами боьдура, тӀехьа лакхара чубоьжна болу, бӀаьвн пенаш санна. Тахана чӀерка кхозу ша цхьаъ теш хилла хьалхалерачун, цунна тӀе кхача а ца ло. Лаьтта иза пенах цхьа сажа арадевллачу даккхий дуӀош тӀехь.\nИштта бӀаьвнаш Нохчийчохь (Уьш-Кхаьллой, Нихалой, Башин-Кхаьллой, Итир-Кхаьллой, Девнечу, Хьайха, Доккха-Бух) а, ХӀирийчохь а, масех.\nБӀаьвнаш яржаран хьаьрма[нисйе бӀаьра | нисйе]\nХӀусаман бӀаьвнаш яьржина яра Нохчийнчоьнан, ГӀалгӀайнчоьнан, Къилбаседа ХӀирийчоьнан лаьмнашкахь, кӀезиг яра Кхарачой-Чергазийчохь а, ГӀебартойн-Балкхаройчохь. Цул сов, хӀусаман бӀаьвнаш яра Нохчийчоьнца дозанехь йолчу Гуьржийчоьнан къилбаседан кӀошташкахь: Пхейн махкахь, Бацойн махкахь, Мтиулетехь, Хевехь, Сванетехь. Нохчийчохь хӀусаман бӀаьвнаш йора лаьмнашкахь массанхьа а, малхбузен Ичкерийн декъахь доцург.\nЧӀебарлахь хӀусаман а, тӀеман а бӀаьвнаш массанхьа а яра. ДегӀастанан таханлерачу дозанца тӀеман бӀаьвнаш а, чӀагӀонаш а йинера Хойхь, Къоьзанахь, ХьаркӀаройхь. Дукхаха йолу бӀаьвнаш йохийна хилла Кавказан тӀамехь. Йоццачу хенахь кхузахь гӀевттира имам Шемална а, оьрсий эскарна а дуьхьал. И гӀовттарш къизаллийца совцийра, ткъа доьхьало йина юьрташ йохийра.\nВайнехан бӀаьвнийн архитектура Викиларма чохь\nБашенная архитектура и её декор – неоценимый источник изучения культуры чеченцев и ингушей. Культура сегодня. Теллина 2015 шеран 23 сентябрехь.\nСредневековая чеченская архитектура. Газета «Ан-Нур» (2014, 21 март). Теллина 2015 шеран 23 сентябрехь.\nБашенная культура вайнахов. Информационное агентство «Чечен-Инфо» (2013, 23 август). Теллина 2015 шеран 23 сентябрехь.\nАйсет Шидаева Боевые башни чеченцев. Информационное агентство «Чечен-Инфо» (2012, 4 февраль). Теллина 2015 шеран 23 сентябрехь.\nБашни северного Кавказа. Архитектура и традиции (1991, 20 февраль). Теллина 2015 шеран 23 сентябрехь.\n↑ 1 2 3 Леча Ильясов. Культура чеченского народа: история и современность. ISBN 5-904549-01-6.\n↑ Erol YILDIR., Kuzey Kafkasyada Vaynah Kule Mimarisi (Vaynah Kuleleri), Flaş Ajans, İstanbul 1997. pages 62-63 ISBN 975-7129-01-1\n↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 Башенная культура вайнахов. Информационное агентство «Чечен-Инфо» (2013, 23 август). Теллина 2015 шеран 23 сентябрехь.\n↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Айсет Шидаева Боевые башни чеченцев. Информационное агентство «Чечен-Инфо» (2012, 4 февраль). Теллина 2015 шеран 23 сентябрехь.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Вайнехан_бӀаьвнийн_архитектура&oldid=8155813»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2022, 15 май, 18:06.


Спорт дика хIума ю...ахча дахьа меттиг йоцчунна\nУзбекистан -- Дуьненан чемпион Чагаев Руслан, 2012\nНохчийчохь алссам ахча дIаузу рогIера барам х1оттийра мехкан администрацино – Дуьненан чемпион лаьттинчу Чагаев Руслананний, чемпионан Окендо Фресанний боксехь латар. Толам белла суьдхоша Чагаевна. …Мел ахча дайъина Республико барамна, стенна хилла латар Соьлж-Гiалахь – иза къайле ю…\n«Ишта синкъерам боксан шоу - Нохчийчохь дуьххьара дIаяьхьна, ур-атталла Оьрсийчохь а хилла яц профессионалан боксан шоу. Оьрсийчохь-м стенна дуьйцу, дуьнентIехь дуьххьара хилла хIума ду, суна хетарехь. Ишта шоу-синкъерам цхьаьнатоха а, дIабахьа а лаам а, харж а. ницкъ а беза - и дерриге а тхан долуш ду».\nЦу кепара аьллера «Грозный-информ» агенталлина интервью луш Къилбаседа Кавказехь профессионалан боксан федерацин коьртехь волчу Дудаев Шамсадис.\nБакъдерг аьлча, 6-чу дийнахь Соьлж-ГIалахь дIаяьхьначу боксан шоуна кечам чIогIа бинера. Iедаладайша иттаннаш, ткъаннаш миллионаш ца кхоош, дIабаьхьна вовшахтохаран болх боцуш, 30 эзар вахархо, Iедалан белхахо цу боксе кхачо гIайгIа бинера цхьа-ши кIира хьалха дуьйна.\nХIора а юьртабахаман, школан директорна, муьлххачу а тIегIан хьаькамна хьалххехь хууш дара, шен чоьтах ша масса белхахо кхачо веза Соьлжа-гIаларчу Ахмат-арене боксе хьажа. ХIинца дуьххьара а доцуш, хийлазза а «шен лаамехь» футболехь, концертехь цигахь хилла ву, ша бокс-шоу кхачарх цуьрриг а воккхавеш воцу жима стаг Хьусайн. Цо доцца элира ша цига кхачарх а, боксе ша мел хьаьжна а.\nХьусайн: «ХIоккхул стаг хилийта веза аьлла тхан директоре схьааьлла дара. Ца веъча йиш яцара бохуш и яла а гIиртина вахи-кх со отпускехь воллушехь. Дийнахь 1-2 даьлча дIадигина тхо гIала, буьйсанна доьалгIачу сохьтехь цIахь дар-кха. Дукха хиллера леташ берш. Со и йола ме еллехь меллаша ара а ваьлла, тхайн автобус йолчу а вахна , и чекхъяллалц цигахь Iийна-кх, накъостий схьабахккалц. Валлай церан и базарш кIорда-м йина».\nЦигахь хиллачара даре а деш, цу синкъераме баьхкина хилла боксан дуьненахь дика бевзаш болу Тайсон а, Холифилд а, Дзю Виктор а, кхиболлу беза баккхий хьеший а.\nСпортаца кхин дIоггара зIе а йоцуш, чот йоцуш Iаламат дукха ахча ластийна Соьлж-ГIалахь дIабаьхьначу синкъерамна бохуш дийцира, еххачу хенахь ша боксехь вахчавелла волчу соьлжагIалахочо Ламруда. Цуьнца нисделла сан хIара къамел.\nЛамруд: «Цхьана агIор политикан акци ю иза, вукху агIор шоу ю иза. Спортах бозалуш ца хета суна-м и тайпа шоу-синкъерамаш. Цига балийнарш боксераш барий те аьлла шек вара со-м. Кха тIера лецна схьабалийча санна бара-кх царех цхьаберш, мичара муьлш бу а ца хууш.\nКартолийн галеш санна дIа-м хIиттийнера уьш. Масала, Окендос аьлларг ас а дешна интернет чохь. Шена миллионашкахь гонорар ца лахь ша вогIур вац аьллер-кх цо. Цигахь юьхьанца дуьйна хилла ву-кх со. «Даб-дип» аьлла тухуш бокс цигахь гайтина а ма яц. Ишта дIа Iуьттуш, Iуьттуш, белаца латта охкуш санна, Iитта-м бели уьш… Шена йогIуш йолу финансаш схьа а эцна, киса дуьззина и дIавахна-кх..\nМаршо Радио: -ХIинца хьайн ницкъ кхаьчча, цигахь дайина ахча ахь мича хьажор дара ахь?\nЛамруд: « Дукха меттигаш яра и хьажо, ма дукха меттигаш яра. Ма эрна ирх кхоьссира цигахь ахча. Ас цхьана юьххьера дуьйна некъаш дохкуьйтур дара. Я мискачу нахана дIасадоькъуьйтур дара. Шортта бу миска нах марханаш муха достур ду а ца хууш. Марханаш даста аьлла , стадионехь даа хIума доькъуш наха лелориг гича суна къахийтира царех. Бала бохкуш санна, бIарзбелла хьийзаш бара цхьаберш. Эхь дар-кх иза.»\nЛамруд теш ву дозаллина а, цIархазмана а доцург, кхин де а бахьна доцуш, цу ахчанан дукхаллина и мича хьур ду ца хууш, лестош ду, ишта ловзарш а деш, Нохчийчохь миллионаш долларшкахь ахчанаш аьлла.\nЦхьаболучара тидарехь, харж ца кхоош, кест-кеста махкахь цу кепара дIахьочу къийсадаларша дагайохкуьйту мацах-мацахлерчу заманахь, Iедалехь болучара халкъан дуьхьа, леррина йинчу колизейхь, цIийн Iовраш чохь личчалц, гладиаторш летийтар.\nМел тов бахархошна цигахь еш йолу харжаш? Махкана а, къомана а санехь дуй цу кепара дуьнентIехь гIарадовлар? ЦумогIарера жоьпаш доцу хеттарш чот йоцуш дукха кхоллало нахалахь.\nХьанна оьшу Нохчийчуьра шоу?\nОьрсийчоь терроризмана гIо латторан пачхьалкх лоручу резолюцехь Нохчийчоь хьахийна\nКадыровхой бехкебина Попасная гIала схьаяккхарх харцдерг дийцарна\n"Нохчийчохь тIелетаршна бехкебан". Украинерчу тIамах бевдда кавказхой – Оьрсийчу дIабала кхерамна бухахь бу


Йеменера хьал дуьйцуш бу Iаьрбий Мисарахь\nШина денна лерина Iаьрбийн пачхьалкхийн Лиган саммит йолаелла Мисарахь Шарм-эш-Шейхехь. Цигахь дуьйцуш долу коьрта хаттар ду Йеменехь хIоьттина хьал. Кхаарин дийнахь дуьйна цхьамогIа Iаьрбийн пачхьалкхаша накъосталла а деш, шиIатийн гIаттамхоша-хуситаш дIалецначу меттигашна тохарш деш ю Сауди Iаьрбийн пачхьалкх.\nIамеркин президенто Обама Барака Саудин паччахьца Салманца къамел деш дIахьедар дина, шаьш гIортор йо Саудин Iаьрбийн пачхьалкхо а, цуьнан бертахоша а Йеменехь дIахьочу тIеман операцина аьлла. ГIажарийчоьно гIортор ечу шиIатийн гIаттамхоша стохка дIалаьцна Йеманан коьрта гIала Сана а, дукхах йолу цу мехкан провинцеш а.\nХIара шо долалуш цара даржера вохийра Йеменан президент Хади Мансур Абд Рабба. Кху беттан 26-чу дийнахь иза махкахваьлла хусийташ тIемаш долийча. Хади карарчу хенахь Мисарахь дакъалоцуш ву Iаьрбийн пачхьалкхийн Лигин саммитехь.


Sasapost: Нохчий Шемахь. Цхьаберш Оьрсийчоьнца луьра тIом беш бу, кхинберш шпионалла лелош бу\nДечкен-бутт 27, 2018\nSasapost артиклан даьккхина сурт.\nШемахь тIом беш болу нохчий кхаа декъе бекъабелла бу, бохуш яздо Мисарарчу Sasapost зорбанан гIирсо. Цу артиклан чулацам бала бо inosmi.ru портало.\nАртиклан авторо Мирфат Ауфа (Mirfat Auf) дийцарехь, нохчийн цхьа тоба Шеман территори тIе кхечира, цигахь конфликт йолалуш, революцин тобанашца цхьаьна цу махкарчу режимца а, цуьнан бертахошца а къийсам дIабахьа.\nШолгIа тобан декъашхой дIакхийтира "Исламан пачхьалкх" (ДАIИШ) олучу тобанах.\nАш Шишани Iумар.\nТкъа кхоалгIа Москохна а, Нохчийчоьнан куьйгалхочунна а мутIахь йолу нохчех лаьцна тоба Шема хьажийра, Оьрсийчоьнан тIеман ницкъашца цхьаьна тIемаш бан.\nМуфтий Межиев Салахь цхьаьнакхетта Шемахь Нохчийчуьрчу эскархошца.\nХьалхара нохчийн тIемалойн тоба, тIе а эцна, шаьш Iуналла дечу хIордаца йолчу территорехь дIанисйира Шемарчу гIаттамхоша. Церах цхьаъ яра аль-Шишани Муслима куьйгалла дон "Джунуд ал-Шам" (Шеман тIемалой). И тоба цхьаьна тIом беш яра «Джебхат ан-Нусра» тобанца, яздо Sasapost газето.\nКху деношкахь аль-Шишани Муслим шен тобанца Шемара Африн дIалоцуш тIом беш ву, туркошна тIе а хIоьттина, аьлла хаам бинера "Ахвал" олучу сайто, "Акит" газетана тIе а тевжаш.\nАмма Sasapost газето дуьйцург тидаме эцча, аль-Шишани Муслиман тоба хьалха лаьцначу позицешкахь, хIордаца Iуьллучу (Латакия а, ХIама а) провинцешкахь юьсуш ю тахана а.\nЦхьаболчу хаамашца аль-Шишани Муслим билггала ХIамахь ву. Оццу меттехь дIатарйелла ю «Ансар аш-Шам» олу аш-Шишани Абу Мусас куьйгалла дон кхин цхьа нохчийн тоба а.\n"Исламан пачхьалкхан" тобанех дIакхетта нохчий Оьрсийчоьнца тIом беш бу. ТIаьхьарчу хенахь Шеман тIеман ницкъаш дIалецна цара Iуналла деш йолу дуккха а территореш. Ткъа нохчех хилларг кхин хIун ду билггала ца яздо Sasapost-о.


Марха кхабаран дозалла, "Iамалийн дозаллаш", Имам ал-Макъдисий - Хьадисаш - Динул-Ислам\nМарха кхабар дуьйцу да́къа\nМарха кхабаран дозалла\nРамадан беттан а, и кхабаран а дозалла\nIуьйкъанна хIума кхалларан а, иза тIаьхьататтаран а, марха сихха дастаран а дозалла\nДавуд пайхамаран марханах лаьцна. Уггар деза марха ду и.\nIа́шу́ра́ъ дийнахь а, Iарафат дийнахь а, кхечу деношкахь а марха кхабаран дозалла\nШавва́л беттан ялх дийнахь марха кхабаран дозалла\nНуьцкъала, сийлахь а волчу АллахIан новкъахь марха кхабаран дозалла\nОршотан а, еарин а дийнахь марха кхабаран дозалла\nБатта чохь кхаа дийнахь марха кхабаран дозалла а, цуьнца весет дина хилар а\nБеттан юккъера (кIайн) кхаа дийнахь марха кхабаран дозалла\nГIурбан беттан итт дийнахь марха кхабаран а, кхидолу Iибадаташ даран а дозалла\nШаIба́н баттахь марха кхабаран дозалла\nМарха кхобуш хилча Iаддита дезачу къамелах лаьцна\nМарха кхобучуьнга марха дастийтаран дозалла\nМарха кхобург волчахь яахIума йиъча цунна хуьлуш болу ме́л\nМарха кхобучо дечу доIанан дозалла\nМарха стенца даьстича дика ду?\n«Лайлатул-къадр» буьйсанан дозалла а, иза маца ларйан еза а\nРамада́н беттан тIаьххьарчу итт дийнахь-буса алсам къахьегар а, иIтика́ф дар а\n● Абу ХIурайрас дийцина (Дела реза хуьлда цунна), Делан Элчано (ﷺ) элира аьлла: «А́даман кIанта (йоIа а) йина йолу ерриге Iамал совйоккхуш ю – цхьа дика хIума итт дика хIума санна хуьлу, йа ворхIбIаьнга кхаччалц совдоккху. Лекха хинволчу АллахIа аьлла: «Марха доцург; бакъдолуш иза Сан ду, цунна (диканца) бекхам Ас бийр бу. Шен дегIан марзонаш Iад юьту цо, яахIума а Iад юьту цо Сан доьхьа». Марха кхобучуьнан ши хазахетар ду: марха достучу хенахь (цунна хуьлуш долу) хазахетар а, иза Далла хьалха хIуттур волчу хенахь (цунна хир долу) хазахетар а. Марха долчу стеган багара йогIу хьожа Далла гергахь цIена а, хаза а ма ю миск-IатIарал».\nИштта хIокху дешнашца дийцина а ду иза: «Марха кхабар – ларвалар ду. Цундела, шух цхьаъ марха кхобуш хилахь вон къамел а ма де, вон хIума а ма де, гал волу хIума а ма де. Нагахь санна марха кхобучуьнца цхьаъ девне вуьйлуш хилахь, йа цуьнга вон вист хуьлуш хилахь, цо олийла: «Бакъдолуш, со марха кхобуш ву».\nБухарийс, Муслима дийцина иза. И дешнаш Муслима дийцинчуьнан ду. Бухарийс дийцинарг а цунах тера ду.\n● СахIл ибн СаIда (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Пайхамара (ﷺ) элира аьлла: «Бакъдолуш, ялсамани чохь цхьа неI ю, «Раййа́н» цIе йолуш. Къемат дийнахь цу чухула (ялсамани чу) гIура бу марханаш кхобуш хилларш, уьш боцург кхин цхьа а вера вац цу неIарехула чу. Эра ду (цу дийнахь): «Стенгахь бу марханаш кхобуш хилларш?». ТIаккха уьш чугIура бу цигахула. Ткъа церах тIаьххьарниг чувахана ваьлча дIакъовлур ю иза, цул тIаьхьа кхин цхьа а гIура вац цигахула чу». Бухарийс, Муслима дийцина иза, дешнаш Муслиманаш ду.\n● Абу Ума́мата (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, ша Пайхамаре (ﷺ) элира аьлла: «ХIай АллахIан Элча! Ас хьоьгара схьаэцна (лелор йолчу) цхьана Iамалца омру дехьа суна». Цо аьлла тIаккха: «Марха кхаба ахь, бакъдолуш цунах тера хIумма дац хьуна». Наса́ий.\n● Абу ХIурайрас дийцина (Дела реза хуьлда цунна), Делан Элчано (ﷺ) элира аьлла: «Делан некъахь шалха хIума еллачуьнга [ши хIума еллачуьнга, масала ши машен, ши хIусам, ши ахча, ши бепиг, ши духар, иштта кхидIа а, сагIийна луш йолу муьлхха ши хIума еллачуьнга] ялсаманин неIаршкара кхайкхам бийр бу: «ХIай АллахIан лай! И (ахь динарг) дика ду хьуна!». Ткъа ламазаш деш болчерах хилларг ламазан неIарехула чукхойкхур ву, гIазот деш болчерах хилларг гIазотан неIарехула чукхойкхур ву, марханаш кхобучерах хилларг Раййа́н (цIе йолчу) неIарехула чукхойкхур ву, сагIанаш лучерах хилларг сагIанан неIарехула чукхойкхур ву». Абу Бакара аьлла хилла тIаккха: «Сайн дел-ненал ас хьалхавоккхург ву-кх хьо, хIай АллахIан Элча! Цу неIарех цхьахайолчух чукхайкхинарг иэшамехь хир вац! Ткъа цу массо неIарехула шега кхайкхам бийр берг хила а хир вуй?». Цо аьлла тIаккха: «Ву, хьо церах хиларга дог а доху ас!». Бухарийс, Муслима дийцина иза, шаьшшинан шина «Сахьихь» тIехь.\n● Абу ХIурайрас (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан Элчано (ﷺ) элира аьлла: «Рамадан бутт тIебеъча, стигланийн неIарш дIайоьллу, жоьжахатин неIарш дIакъовлу, шайтIанаш зIенашца дIадоьхку». Бухарийс а, Муслима а дийцина иза. Муслима дийцинчу хьадисехь иштта аьлла а ду: «…ялсаманин неIарш дIайоьллу…».\n● Абу ХIурайрас дийцина (Дела реза хуьлда цунна), Делан Элчано (ﷺ) элира аьлла: «Рамадан беттан доьххьара буьйса тIееъча, шайтIанаш а, хецаделла жинаш а дIадоьхку; жоьжахатин неIарш дIакъовлу, кхин цхьа а неI схьа а ца йоьллуш; ялсаманин неIарш дIайоьллу, кхин цхьа а неI дIа а ца къовлуш. Кхайкхамхочо кхойкху: «ХIай дика дезаш верг – схьаво́ла тIеверза! ХIай вон дезаш верг – вухава́ла вухаверза!». (Цу баттахь) АллахIа жоьжахатин цIерах кIелхьара бохуш цхьа нах бу, иза хIора буьйсанна хуьлуш а ду!». Тирмизий, Ибн Ма́джахI.\n● Абу ХIурайрас (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Пайхамара (ﷺ) элира аьлла: «Рамада́н баттахь, иза бакъ хиларх а, парз хиларх а теша а тешаш, шена ме́л хиларга дог а дохуш марханаш кхаьбначунна гечдийр ду цуьнан дIадаханчу къиношна». Буха́рийс, Муслима дийцина иза шина «Сахьихь» тIехь.\n● Абу ХIурайрас (Дела реза хуьлда цунна) аьлла: «АллахIан Элчано (ﷺ) элира: «Рамадан бутт тIебеана шуна, беркате бутт. АллахIа парз дина тIедиллина шуна цу баттахь марха кхабар. Цу баттахь дIайоьллу стигланийн неIарш, цу баттахь дIакъовлу жоьжахатин неIарш, дIадоьхку хецаделла шайтIанаш. Цу батта чохь АллахIан цхьа буьйса ю, эзар баттал еза ю иза, цуьнан диканах ваьлларг массо диканах ваьлла». Наса́ийс дийцина иза шен «Сунан» жайнахь.\n● Ма́ликан кIанта Анаса дийцина (Дела реза хуьлда цунна), рамада́н бутт тIебеъча Делан Элчано (ﷺ) элира аьлла: «Бакъдолуш, шуна тIебеана хIара бутт. ХIокху чохь цхьа буьйса ю, эзар баттал дика йолу; цуьнан диканах ваьлларг – массо диканах ваьлла; ткъа цуьнан диканах ве́ра вац шеца цхьа а ирс доцург бен». Ибн Ма́джахI.\n● Ма́ликан кIанта Анаса (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Делан Элчано (ﷺ) элира аьлла: «Iуьйкъе йойла (Iуьйкъанна яахIума юийла) аш, бакъдолуш Iуьйкъе (йарехь) – беркат ду». Бухарий, Муслим.\n● Iамр ибн ал-Iа́са дийцина (Дела реза хуьлда цунна), Делан Элчано (ﷺ) элира аьлла: «Жайнин охIлунан (жуьгтийн а, керстанийн а) мархийна а, вайн мархийна а юкъахь къастам бийриг Iуйкъанна юу яахIума ю». Муслим.\n● СаIдан кIанта СахIла (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Делан Элчано (ﷺ) элира аьлла: «Адамашкара дика хедар дац цара марха сихха мел досту». Бухарий, Муслим.\n● Абу ХIурайрас дийцина (Дела реза хуьлда цунна), Делан Элчано (ﷺ) элира аьлла: «Нуьцкъала а, сийлахь а волчу АллахIа аьлла: «Суна Сайн лайшна юкъахь уггар дукха везарг марха сихха достург ву». Тирмизий.\n● Цхьана асхьа́ба дийцина, Пайхамар (ﷺ) волчу чувелира ша́ аьлла, цкъа иза Iуьйкъе еш волуш, тIаккха цо элира: «Бакъдолуш хIара АллахIа шуна делла беркат ду, ткъа аш Iад ма дуьтийла иза». Наса́ий.\n● Абу IатIиййас дийцина: «Со а, Масру́къ а вахара Iа́иша йолчу.. Охашима элира: «ХIай бусалба нехан нана! АллахIан Элчанан (ﷺ) асхьабех цхьа ши стаг ву.. цаьршинах цхьамма сихха марха а досту, сихха (маьркIижа) ламаз а до, ткъа вукхо марха а тIаьхьа досту, ламаз а тIаьхьа до». Цо элира: «Марха сихха достуш верг а, ламаз сихха деш верг а муьлха ву цаьршинах?». Охашима элира: «МасIу́дан кIант IабдуллахI ву». Цо элира тIаккха: «Иштта дора АллахIан Элчано а (ﷺ)». Муслим.\n● Абу ХIурайрас (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Пайхамара (ﷺ) элира аьлла: «(Бусалба) дин лекха лаьттар ду, наха марха сихха мел досту; жуьгташа а, керстанаша а марха дастар тIаьхьатотту дела». Абу Давуд.\n● Iамран кIанта IабдуллахIа дийцина (Дела реза хуьлда цунна): «Делан Элчане (ﷺ) хаийтинера, ас аьлла хилла долчу дешнех лаьцна: «АллахIаца дуй ма буу ас, дийнахь марха кхобур ма ду ас, буьйсанна ламазаш а дийр ма ду ас сой дийна мел ву». Ас элира цуьнга тIаккха: «Аьллера ас иза, сан ден-ненан меттана суна хьо хиларг». Цо элира тIаккха: «Бакъдолуш, хьоьга далур дац иза. Цундела, марха кхобуш хила, ца кхобуш а хила, наб еш а хила, ламазана гIоттуш а хила. ХIора баттахь кхаа дийнахь марха кхаба, бакъдолуш цхьа дика хIума итт дика хIума санна лоруш ду хьуна, ткъа иза ахь ерриге хенахь марха кхабар санна хуьлу». Ас элира: «Цу гIолий (алсам) дерг лелалур дара соьга». Цо элира тIаккха: «Делахь, цхьана дийнахь марха кхаба, шина дийнахь ца кхобуш Iе». Ас элира: «Цул гIолий дерг лело ницкъ кхочур бара сан». Цо элира: «Делахь, цхьана дийнахь марха кхаба, цхьана дийнахь ма кхаба. Иза Давудан марха ду, иза уггар дика (деза) марха ду». Ас элира тIаккха: «Цул гIолий дерг далур дара соьга». Пайхамара (ﷺ) элира тIаккха: «Цул гIолий дерг дац».\nБухарийс, Муслима а дийцина иза, ткъа Муслима дийцинчахь: «иза уггар юккъера (гIолий) марха ду» аьлла ду, «иза уггар дика (деза) марха ду» бохучуьнан меттана. Кхин а, иштта хIокху дешнашца дийцина а ду иза Муслима: «Нуьцкъала а, сийлахь а волчу АллахIана гергахь уггар дика долу марха кхаба ахь, Давудан марха – цхьана дийнахь кхобуш, вукха дийнахь ца кхобуш хилла цо».\n● Iамран кIанта IабдуллахIа дийцина (Дела реза хуьлда цунна), Пайхамара (ﷺ) элира аьлла: «АллахIана уггар дукха дезаш долу марха Давудан марха ду – шен ах дахарехь марха кхобуш хилла цо. АллахIана уггар дукха дезаш долу ламаз а Давудан ламаз ду – ах буьйсанна дIавуьжуш хилла иза, тIаккха хьалагIоттуш хилла иза, тIаккха цуьнан чаккхенгахь (юха а) дIавуьжуш хилла иза; ах буьйса дIаяьллачул тIаьхьа, буьйсанан кхоалгIа да́къан чохь ламаз деш хилла цо». Муслим.\n● Абу Къата́дас дийцина (Дела реза хуьлда цунна), АллахIан Элчане (ﷺ) хаьттина хиллера аьлла ерриге хенахь марха кхабарх лаьцна. ТIаккха цо аьлла хилла жоп луш: «Йа марха а ца кхаьбна цо, йа ца кхобуш а ца Iийна иза». Шина дийнахь марха кхабарх, цхьана дийнахь ца кхобуш Iарх лаьцна хаьттина цуьнга, тIаккха цо аьлла: «Хьаьнга далур ду и?!». Цхьана дийнахь марха кхабарх, шина дийнахь ца кхобуш Iарх лаьцна хаьттина цуьнга, тIаккха цо аьлла: «Дала ницкъ лур белара вайна цу хIуманна». Цхьана дийнахь марха кхабарх, цхьана дийнахь ца кхобуш Iарх лаьцна хаьттина цуьнга, тIаккха цо жоп делла: «Иза сан вешин Давудан марха ду». Оршотан дийнахь марха кхабарх лаьцна хаьттина цуьнга: «Иза со вина де ду, (пайхамараллийца) со нахана юкъахь гIаттийна де ду, соьга вахьйу (Къуръан) доссийна де ду». Цул тIаьхьа аьлла цо: «ХIора баттахь кхаа дийнахь марха кхабар а, хIора шарахь рамада́н баттахь марха кхабар а ерриге хенахь марха кхабар ду». Iарафат дийнахь марха кхабарх лаьцна хаьттина цуьнга, тIаккха цо аьлла: «ДIадаханчу шеран а, тIедогIучу шеран а къиношна гечдойту цо». Iа́шу́ра́ъ дийнахь марха кхабарх лаьцна хаьттина цуьнга, тIаккха цо иштта жоп делла: «Даханчу шеран къиношна гечдойту цо». Муслима дийцина иза.\n● Iаббасан кIанте IабдуллахIе (Дела реза хуьлда цаьршинна) хаьттина хилла Iа́шу́ра́ъ дийнахь марха кхабарх лаьцна, тIаккха цо аьлла хилла: «Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) кхечу деношна тIехь даздеш цхьана дийнахь марха кхаьбна хилар ца девза суна, хIокху Iашýрáъ дийнахь бен; (иштта цо кхечарна тIехь базбеш хилла бутт а ца бевза суна) хIара рамадан бутт бен». Бухарийс, Муслима дийцина иза, шаьшшина шина «Сахьихь» тIехь.\n● НуIма́нан кIанта Къата́дас дийцина (Дела реза хуьлда цунна), Делан Элчано (ﷺ) олуш шена хезира аьлла: «Iарафат дийнахь (гIурбан беттан иссолгIа дийнахь) марха кхаьбначунна гечдийр ду цул хьалхара шеран а, цул тIаьхьара шеран а къиношна». Ибн Ма́джахIас дийцина иза.\n● Абу ХIурайрас дийцина (Дела реза хуьлда цунна), Делан Элчано (ﷺ) элира аьлла: «Рамадан баттал тIаьхьа уггар деза марха АллахIан мухьаррам баттахь кхаьбнарг ду, парз ламазал тIаьхьа уггар деза ламаз буьйсана (юккъахь) динарг ду». Муслим.\n● Iелийга (Дела реза хуьлда цунна) цхьамма хаьттина хилла: «Рамадан баттал тIаьхьа муьлха баттахь марха кхаба эр дара ахь соьга?» ТIаккха цо аьлла: «ХIара хаттар, со Делан Элча (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) волчахь хиъна Iаш а волуш, цуьнга цхьана стага хоттуш бен кхин цхьамма а хоттуш хезна дац суна. Цо цуьнга элира: «ХIай Делан Элча! Рамадан баттал тIаьхьа муьлха баттахь марха кхаба эра дара ахь соьга?» Цо элира: «Рамаданал тIаьхьа айхьа марха кхобуш хилахь, мухьаррам баттахь кхаба ахь, бакъдолуш иза АллахIан бутт бу хьуна, цу беттан чура цхьана дийнахь Цо цхьана нехан тоба къобал а дина, цхьаболчу кхечеран тоба къобал а до». Тирмизий.\n● Абу Аййу́б ал-Ансо́рийс дийцина (Дела реза хуьлда цунна), Делан Элчано (ﷺ) элира аьлла: «Рамадан баттахь марханаш а кхаьбна, тIаккха цул тIаьхьа шавва́л беттан ялх дийнахь марханаш кхабар – дерриге дахарехь (йа: дерриге шарахь) марханаш кхабар санна ду». Муслим.\n● Савба́на дийцина (Дела реза хуьлда цунна), Делан Элчано (ﷺ) элира аьлла: «Марха даьстинчул тIаьхьа ялх дийнахь марха кхабар дерриге шо (марха кхобуш) дузийтар санна ду. “Цхьа дика хIума дохьуш цхьаъ вагIахь – иттозза совдаьккхина хир ду цунна иза”». Ибн Ма́джахI.\n● Абу СаIид ал-Худрийс дийцина (Дела реза хуьлда цунна), Делан Элчано (ﷺ) элира аьлла: «АллахIан новкъахь цхьана дийнахь марха кхаьбначуьнан юьхь жоьжахатийна генайоккхур ю АллахIа кхузткъе итт шарана». Буха́рий, Муслим.\n● Iа́миран кIанта Iукъбата дийцина (Дела реза хуьлда цунна), Делан Элчано (ﷺ) элира аьлла: «АллахIан некъахь цхьана дийнахь марха кхаьбначунна АллахIа жоьжахати генайоккхур ю бIе шарана». Наса́ий.\n● Абу ХIурайрас дийцина (Дела реза хуьлда цунна), Делан Элчано (ﷺ) элира аьлла: «Iамалш (АллахIана) гойту оршотан а, еарин а дийнахь. Ткъа суна сайн Iамал сой марха кхобуш а волуш гайтийта лаьа». Тирмизий.\n● Iа́ишата дийцина (Дела реза хуьлда цунна): «Делан Элча (ﷺ), оршотан а, еарин а дийнахь марха кхабар лохуш, и лардеш хуьлуьра». Тирмизий, Наса́ий, Ибн Ма́джахI.\n● Iумаран йоIа Хьафсата дийцина (Дела реза хуьлда цунна): «АллахIан Элчано (ﷺ) кхаа дийнахь марха кхобура батта чохь: оршотан де (цхьана кIиран чохь), еарин а, оршотан а де вукха кIиран чохь а». Абу Давуд, Наса́ий.\n● Зайдан кIанта Уса́мас дийцина (Дела реза хуьлда цунна): «Ас элира Делан Элчане (ﷺ): «Бакъдолуш, саццаза кхобуш санна марха кхобу ахь (цкъацкъа), кхаба а кхобий-те аллал ца кхобуш а Iа хьо (цкъацкъа), цхьа ши де доцург, цу шина дийнахь марха кхобу ахь, (хьалхарчу деношкахь) хьо марха кхобуш хиллехь а, ца хиллехь а». Цо элира тIаккха: «ХIун ши де ду и шиъ?». Ас элира: «Оршотан а, еарин а ши де ду». Цо элира тIаккха: «Iаламийн Далла (вайн) Iамалш гойту де ду и шиъ, ткъа сайн Iамал сой марха кхобуш а волуш гайтийта лаьа суна». Абу Давуд, Насаий.\n● Iамран кIанта IабдуллахI дийцина (Дела реза хуьлда цунна), Делан Элчано (ﷺ) элира аьлла: «ХIора баттахь кхаа дийнахь марха кхабар саццаза ерриге хенахь марха кхабар (санна) ду». Буха́рий, Муслим.\n● Абу Зарра аьлла (Дела реза хуьлда цунна): «Суна дукха везаш хиллачо кхаа хIуманца весет (хьехар) дина суна, уьш цкъа́ а дуьтур а дац ас Дала мукъа лахь: цо весет дина суна духьа́ ламаз дарца а, дIавижале хьалха витр ламаз дарца а, хIора баттахь кхаа дийнахь марха кхабарца а». Наса́ийс дийцина иза.\n● Абу Зарра дийцина (Дела реза хуьлда цунна), Делан Элчано (ﷺ) олуш шена хезира аьлла: «ХIора баттахь кхаа дийнахь марха кхаьбнарг – баттахь марха кхабар хьаладуьзна (цуьнан)». Йа цо элира: «…баттахь марха кхабар хир ду цунна». Наса́ий, Ибн Ма́джахI, Тирмизий.\n● Абул-Iа́сан кIанта Iусмана дийцина (Дела реза хуьлда цунна), Делан Элчано (ﷺ) олуш шена хезира аьлла: «Дика марха кхабар ду баттахь кхаа дийнахь марха кхабар». Насаий.\n● Ийа́сан кIанта Къуррата дийцина (Дела реза хуьлда цунна), Пайхамара (ﷺ) элира аьлла: «Баттахь кхаа дийнахь марха кхабар саццаза ерриге хенахь марха кхабар а, дастар а (санна) ду». СаIид ибн Мансура дийцина иза шен «Сунан» жайнахь.\n● IабдуллахIан кIанта Джари́ра дийцина (Дела реза хуьлда цунна), Пайхамара (ﷺ) элира аьлла: «ХIора баттахь кхаа дийнахь марха кхабар саццаза ерриге хенахь марха кхабар (санна) ду: (беттан юккъера) кIайн денош – кхойттолгIа а, дейттолгIа а, пхийттолгIа а де». Наса́ий.\n● Абу ХIурайрас дийцина (Дела реза хуьлда цунна): «ГIамар-аренца Iаш волу цхьа стаг веара Пайхамар волчу (ﷺ), еттина лергаяхар (пхьагал) йохьуш. Цо иза цунна хьалха охьайиллича, Делан Элчано (ﷺ) ша́ ца йиира иза, делахь а кхечаьрга яа элира цо. Ткъа цу стага ца йиира. ТIаккха Пайхамара (ﷺ) хаьттира цуьнга: «Ахь хIунда ца юу иза?». Цо элира тIаккха: «Бакъдолуш, баттахь кхаа дийнахь марханаш кхобуш ву со». ТIаккха цо элира цуьнга: «Нагахь санна айхьа марха кхобуш хилахь, кIайн денош кхаба ахь». Наса́ий.\n● Абу Зарра аьлла (Дела реза хуьлда цунна): «Делан Элчано (ﷺ), баттахь кIайн кхаа дийнахь марха кхаба элира тхоьга: кхойттолгIа а, дейттолгIа а, пхийттолгIа а денош». Тирмизий, Насаий.\n● Милхьа́нан кIанта Къата́дас дийцина (Дела реза хуьлда цунна): «Делан Элчано (ﷺ) омру дора тхуна, кIайчу деношкахь марха кхаба олий: кхойттолгIа а, дейттолгIа а, пхийттолгIа а дийнахь». Абу Давуд, Насаий.\n● Ибн Iабба́са дийцина (Дела реза хуьлда цунна), Делан Элчано (ﷺ) элира аьлла: «ХIокху деношкахь йина йолу дика Iамал санна АллахIана дукха езаш кхин Iамал яц». (ГIурбан беттан хьалхара итт дийнахь бохург хилла цуьнан и). Асхьабаша хаьттина: «ХIай АллахIан Элча! АллахIан некъахь гIазот дар а дац?». Цо жоп делла: «АллахIан некъахь гIазот дар а дац, цхьаъ доцург: шен дегIаца а, шен даьхнийца а гIазоте ара а ваьлла, тIаккха оцу хIуманех цхьа а хIума цIа ца ерзийнарг воцург». Бухарий.\n● Абу ХIурайрас дийцина (Дела реза хуьлда цунна), Делан Элчано (ﷺ) элира аьлла: «Шена Iибадат деш долчу денош юкъахь АллахIана хIара итт де санна дукха дезаш кхин цхьа а де дац хIокху дуьненахь. Цу денойх цхьана дийнахь марха кхабар цхьана шарахь марха кхабар санна ду, цу денойн буьсанех цхьана буьйсанна (ламазаш дар) – лайлатул-къадр буьйсанна (ламазаш) дар санна ду». Ибн Ма́джахIас а, Тирмизийс а дийцина иза, гIийла хилар а довзуьйтуш.\n● Зайдан кIант Уса́ма цIе йолчу асхьаба дийцина (Дела реза хуьлда цаьршинна), ша́ Пайхамаре (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) элира аьлла: «ХIай АллахIан Элча! шаIбан баттахь санна кхечу беттанашкахь ахь марха кхобуш ца гина-кх суна». Цо аьлла тIаккха: «Иза – раджабна а, рамада́нна а юкъахь адамаш шех гIопул хуьлуш (ойла йодуш) болу бутт бу. Цу батта чохь хьалаойъуш ю Iамалш Iаламийн Деле (АллахIе), ткъа суна сайн Iамал сой марха кхобуш волуш хьалайахьийта лаьа». Наса́ий.\n● Абу ХIурайрас дийцина (Дела реза хуьлда цунна), Делан Элчано (ﷺ) элира аьлла: «Харц дерг дийцар а, цуьнца Iамал яр а Iад ца дуьтуш верг – АллахIана оьшуш дац цо даар а, малар а Iаддитар». Буха́рий.\n● Зайд ибн Халид ал-ДжухIанийс дийцина (Дела реза хуьлда цунна), Делан Элчано (ﷺ) элира аьлла: «Марха кхобучуьнга марха дастийтинчунна ме́л хира бу и марха кхаьбначунна санна, цуьнан ме́лах цунна хуьлуш цхьа а эшам боцуш». Ибн Ма́джахI, Наса́ий. Тирмизийс дийцинчахь иштта аьлла ду: «…марха кхаьбначуьнан ме́лана хуьлуш эшам боцуш».\n● КаIбан йоIа Умм Iама́рата дийцина (Дела реза хуьлда цунна), Пайхамара (ﷺ) цкъа ша́ йолчу веанера аьлла. ТIаккха, цо цунна яахIума елча, цо аьлла хилла цуьнга: «ЯахIума яа ахь а». Цо аьлла тIаккха: «Со марха кхобуш ю». ТIаккха Делан Элчано (ﷺ) аьлла: «Марха кхобучунна хьалха́ яахIума яар нисделча, цунна гечдар а, къинхетам а боьхуш хуьлу малийкаш, уьш йиъна бовллалц». Тирмизий. Ибн Ма́джахIас а дийцина изза маьIна долу хьадис.\n● Абу ХIурайрас дийцина (Дела реза хуьлда цунна), Делан Элчано (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) элира аьлла: «Кхо стаг ву шайн доIа духа тухуш доцуш: нийсо еш волу паччахь ву; марха кхобуш верг ву, цо марха дастталц; шена зулам хиллачуьнан доIа а ду – нуьцкъала а, сийлахь а волчу АллахIа хьалаайдо иза марханашна тIехула, стигланийн неIарш а дIайоьллу цунна, АллахIа олу: «Сайн нуьцкъаллийца ду буу Ас, цхьа хан яьлча дина а хьуна гIо дийр ма ду Ас». Тирмизий.\n● Iамран кIанта Iабдулла́хIа дийцина (Дела реза хуьлда цунна), Делан Элчано (ﷺ) элира аьлла: «Бакъдолуш, марха кхобуш волчуьнан доIа ду духатухуш доцуш, марха достучу хенахь цо деш». Ибн Ма́джахI.\n● Iа́миран кIанта Салма́на дийцина (Дела реза хуьлда цунна), Пайхамара (ﷺ) элира аьлла: «Шух цхьаъ марха достуш хилахь, хурманца достийла цо иза, ткъа шена и ца кара йахь хица достийла цо, бакъдолуш иза цIена ду». Абу Да́вуд, Тирмизий, Наса́ий, Ибн Ма́джахI.\n● Ма́ликан кIанта Анаса дийцина (Дела реза хуьлда цунна): «Делан Элчано (ﷺ) ша́ ламаз дале марха достура тIеда хурманашца, тIеданаш ца хилча екъачаьрца достура, екъанаш ца хилча хин къурдаш дора цо». Абу Да́вуд, Тирмизий.\n● Абу ХIурайрас (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Делан Элчано (ﷺ) элира аьлла: «Лайлатул-къадр» буьйса бакъ хиларх теша а тешаш, шена ме́л хиларга дог а дохуш, цу буьйсанна Iибадат динчунна гечдийр ду цуьнан хьалха хилла долчу къиношна». Буха́рийс, Муслима дийцина иза шина «Сахьихь» жайни тIехь.\n● Iумаран кIанта Iабдулла́хIа дийцина (Дела реза хуьлда цаьршинна), Пайхамаран (ﷺ) асхьабех цхьаболчарна гIенах «лайлатул-къадр» буьйса гина хиллера аьлла, (рамада́н беттан) тIаьххьарчу ворхI дийнахь. ТIаккха Делан Элчано (ﷺ) аьлла хилла цаьрга: «Шуна массарна иза гIенах гар тIаьххьарчу ворхI дийнахь нисделла хилар го суна. Цундела, и ларйан луучо тIаьххьарчу ворхI дийнахь ларйойла иза». Буха́рий, Муслим.\n● Абу СаIид ал-Худрийс дийцина (Дела реза хуьлда цунна): «Рамадан беттан юккъера итт дийнахь иIтика́ф деш дара тхо Пайхамарца (ﷺ). ТкъолгIа Iуьйранна цо тхуна хьехам бира, цо элира цу юкъахь: «Лайлатул-къадр» буьйса маца ю гайтинера суна, цул тIаьхьа йицйалийтина суна иза. Ткъа аш иза ларйе тIаьххьарчу итт дийнахь, шалза деношкахь». Буха́рий, Муслим.\n● Iа́ишата дийцина (Дела реза хуьлда цунна), Пайхамара (ﷺ) элира аьлла: «Лайлатул-къадр» буьйса ларйе аш рамада́н беттан тIаьххьарчу итт дийнахь, шалза деношкахь». Бухарий, Муслим.\n● Со́митан кIанта Iуба́дата дийцина (Дела реза хуьлда цунна): «Пайхамар (ﷺ) аравелира, «лайлатул-къадр» буьйсанах лаьцна дерг тхуна довзийта. ТIаккха цигахь къийсалуш цхьа ши бусалба стаг вара. ТIаккха цо элира: «Лайлатул-къадрах» лаьцна дерг шуна довзийта араваьллера со, тIаккха хьенех а, минех а къовсавелира, цунделира иза дIаайира. Шуна дика хила а мега иза. Цундела аш ларйойла иза иссолгIа а, ворхIолгIа а, пхоьалгIа а буьйсанашкахь». Бухарийс дийцина иза. «ИссолгIа» бохург – бутт чекхбала исс буьйса юьссучу хенахь бохург ду. Изза ду ворхIолгIа бохург а, пхоьалгIа бохург а, хIунда аьлча иза иштта хилар билгалдина ду Ибн Iабба́са дийцинчу хьадисехь. Ткъа и хьадис а Бухарийс дийцина ду.\n● Iа́ишата аьлла (Дела реза хуьлда цунна): «Рамада́н беттан тIаьхьара итт де тIедеъча, Пайхамар (ﷺ) верриге Iиба́датана тIевоьрзура, шен буьйса ламаз деш яккхара цо, шен доьзал а хьалагIаттабора цо». Бухарий, Муслим.\n● Iумаран кIанта IабдуллахIа дийцина (Дела реза хуьлда цаьршинна): «Рамада́н беттан тIаьхьарчу итт дийнахь иIтика́ф дора Пайхамара (ﷺ)».\n● Iа́ишата а дийцина (Дела реза хуьлда цунна) и санна дешнаш долу хьадис, церал тIаьхьа догIуш иштта хIара дешнаш а долуш: «…нуьцкъала а, сийлахь а волчу АллахIа ша хIокху дуьненара дIавиггалц. ТIаккха цул тIаьхьа цуьнан хIусамнаноша а дира иIтика́ф». Бухарийс а, Муслима а дийцина хIара а, хIокхул хьалхарниг а.\n Марха кхабарх тера хIумма дац – цо дог а, кхетам а чIагIбо, кхетам совбоккху, адамехь дика амалш кхоллайолуьйту; марха кхобуш волу стаг юург а, мерг а кIеззиг лело марзло, цуьнан дегIан марзонаш жимло, цигара схьа къинойн орамаш шайн бухехь дуьйна хедий дIадовлу, массо агIор диканаша лоцу иза.\n Iеламнаха аьлла: Пайхамара (ﷺ) цхьана хIумане догдохуш хилар – и хIума хирг хилар гойтуш ду. Цундела, кхузахь цо Абу-Бакаре аьллачуьнан маьIна иштта ду: Ялсаманин массо неIаршкахула чукхойкхур болчерах ву хьо, Абу-Бакар!\n ХIара санна долчу хьадисашкахь «къиношна гечдийр ду» бохучух лууш дерг дукхах болчу Iеламнаха «кегийчу къиношна гечдийр ду» бохург ду аьлла, хIунда аьлча цхьадолчу кхечу хьадисашкахь «даккхий къинош доцург» аьлла деана ду. Цундела, хIара санна йолу Iамалш дерриге кегийчу къиношна гечден бахьана хуьлу. Амма даккхий къинош – царна тоба дан деза, уьш тоба дарца гечдо. Ткъа дика хуург АллахI ву.\n Жайнин охIлунах хиллачу нахана (жуьгташна а, керстанашна а) магийна хилла дац наб йинчул тIаьхьа буьйсанна яахIума яа. Иштта мегаш хилла дац иза бусалба нахана а, доьххьара марха кхабар тIедожийначу хенахь. Цул тIаьхьа АллахIа магийна бусалба нахана, буйьсанна шайна луъучу хенахь яахIума яар, Iуьйра хан хилале йолчу хенахь. Цундела, Iуьйкъанна юуш йолу яахIума – Дала къаьсттина хIокху вайн умматана делла хIума ду аьлла Iеламнаха. Оцу хьадисехь ма-дарра, бусалба нехан марха керстанехан марханах къаьсташ долу хIума а ду иза, шеца беркат долу хIума а ду иза, кхечу хьадисашкахь Пайхамара (ﷺ) ма-дийццара.\n Саццаза марханаш кхобур ду ша́, хIора буьйса ламазаш деш а йоккхур ю ша́ аьлла хилла IабдуллахIа, Дела реза хуьлда цунна. Ткъа иза цуьнга далур доций хууш хилла волчу Пайхамара (ﷺ) ма де аьлла цуьнга иза. Хьо санна волчунна уггар диканиг – шега кхабалурриг кхабар ду, дукха кхаба ца гIертар ду аьлла цо цуьнга. Ткъа Iанне ца Iийча, цхьана дийнахь кхаба, вукха дийнахь ма кхаба аьлла цо цуьнга, иза уггар дика марха ду, иза Давуд пайхамара кхобуш хилларг а ду аьлла цо. Кхоно цхьа хан яьлча, IабдуллахI къанвелча, гIорасиз хилла иза, кIелвисина хилла иза, цундела дохковаьлла хилла бохуш дуьйцу иза, Пайхамара (ﷺ) шена динчу хьехаре ша́ ла ца догIарна, шега лелалур ду моьттуш ша́ дукха хала хIуманаш лелорна.\nИштта и маьIна дина дукхах болчу Iеламнаха хIокху хьадисан а, хIара санна долчу хьадисийн. Цара аьлла: нагахь санна стагана зен хиларна кхерам белахь, йа цо шен декхарш дан ма-дезза кхочуш дийр ца хиларна кхерам белахь, дика лорур дац цо саццаза марханаш кхабар. Ткъа нагахь санна цунна зен хиларна кхерам бацахь, цу кепара марха кхобуш хилча а цо шен декхарш дерриге дан ма-дезза кхочуш дийр делахь, цо саццаза марханаш кхабар, «шеран марханаш» кхабар дика хIума ду, ме́л алсам хуьлуш хIума ду аьлла цара. Бакъду, шара чохь пхи де ду кхаба мегаш доцуш, цу пхеа дийнахь марха кхабар хьарам долуш: марха досту Iийд де а, гIурбан Iийд де а, гIурбан Iийдал тIаьхьара кхо де а. Цундела, цу деношкахь кхаба мегар дац цхьамма а марха, цхьанне агIор. Цундела аьлла цхьаболчу Iеламнаха, «ерриге хенахь кхаьбначуьнан марха – марха дац» боху хьадисехь а, «марха а ца кхаьбна цо, ца кхобуш а ца Iийна иза» бохучу хьадисехь а, иштта и санна долчу хьадисашкахь а лууш дерг – и пхи де юкъа а лоцуш дуьззина шарахь кхабар ду. Ткъа и пхи де юкъарадаьккхича, зен хиларна кхерам бацахь, декхаршна тIехь ледарло йарна кхерам бацахь, кхабалучо, шена луучо дерриге кхидолу деношкахь марха кхабар вон хIума дац аьлла цара. ХIунда аьлча кхечу хьадисашкахь и хIума магийна долу дела, цхьаболчу асхьабаша а и хIума деш хилла дела.\nТкъа цхьа а шеко йоцуш хIума ду, дукхах болчу нахана шел диканиг кхин доцуш, уггар диканиг – Давуд пайхамаран марха хилар, хIокху хьадисашкахь ма-аллара. Дукхах болчу нахана уггар диканиг и делахь, цхьаболчара кхаба мегар ду дерриге шеран марханаш, Iеламнаха хьахийна болу и кхо биллам ларбеш хилчахьана: хьарам долу деношкахь ца кхабар, зен хиларна кхерам ца хилар, декхаршна ледарло йийр хиларна кхерам ца хилар.\nШинне кепара долу хьадисаш а, Iеламнаха цу хьокъехь аьлла дерг а алссам дийцина Имам Нававийс (Дала къинхетам бойла цунах) «Ал-Мажму́I» жайни тIехь (6/388-390). Ткъа дика хуург АллахI ву!\n Иштта дийцина а ду и хьадис: «АллахIана уггар дукха дезаш долу ламаз Давудан ламаз ду, АллахIана уггар дукха дезаш долу марха а Давудан марха ду. Ах буьйсанна наб еш хилла цо, буьйсанан кхоалгIа да́къа ламаз деш доккхуш хилла цо, (тIаккха) буьйсанан ялхолгIа да́къа (диссича юха а) наб еш хилла цо. Цхьана дийнахь кхобуш, вукху дийнахь ца кхобуш (цхьацца де юкъа а дуолуьйтуш) марха кхобуш а хилла цо». Буха́рий, Муслим. Иштта и маьIна ду цу лакхара хьадисан.\n Марха кхабар хьарам долчу деношкахь доцург, кхечу деношкахь саццаза марха кхабар бохург ду кхузахь «ерриге хенахь» марха кхабар бохучух лууш дерг.\n Iарафат(ан) де - гIурбан беттан иссолгIа де ду. ГIурбан бутт – зул-хьиджа цIе йолу бутт бу, нах хьадж дан боьлху бутт бу. Хьадж дийриш цу беттан иссолгIа дийнахь «Iарафа(т)» олучу меттехь хуьлу, малх чубуззалц йолчу ханна. Цундела олу цу дийнах Iарафатан де.\nТIаккха, гIурбан беттан оцу иссолгIа дийнахь марха кхабар дика хилар хьадж деш воцучунна ду. Хьадж дихкина а волуш цу дийнахь Iарафатехь воцучо марха кхабар дика лоруш ду. Ткъа, хьадж дихкина волчо цу дийнахь марха ца кхабар дика ду, хIунда аьлча, цкъа делахь Пайхамара (ﷺ) цу дийнахь марха кхаьбна ца хилла дела; шолгIа делахь Iарафатехь волчунна доIанаш дан гIора оьшу, цундела цо марха ца кхаьбча дика ду. Ткъа цу иссолгIа дийнал тIаьхьа догIу иттолгIа де – бусалба нехан дезаде ду, Iийд ду, доккха де ду, цу дийнахь марха кхабар хьарам ду, цу дийнахь марха кхаба мегаш дац цхьамма а.\nТIаккха, кхузахь а, хIара санна долчу кхечу хьадисашкахь а дуьйцург, дукхах болчу Iеламнаха ма-аллара, кегий къинош ду. Ткъа даккхийчу къиношна Делера гечдар хилийтархьама тоба дан деза. Ткъа нагахь санна къинош доцуш цхьаъ хилахь, нагахь санна ишттаниг нислахь, даржашкахь лакхавоккхур ву иза къинхетаме волчу АллахIа, цо динарг дойъур дац Цо.\n Мухьаррам беттан иттолгIа де ду иза. Мухьаррам бутт – гIурбан баттал тIаьхьа богIу бутт бу, бусалба терахьца керла шо долало цу баттаца. Iа́шу́ра́ъ де – цу беттан иттолгIа де ду, къаьсттина цу дийнахь марха кхабар деза лоруш ду. Ткъа и бутт берриге бу марханаш кхабар дика долу бутт, кхечу хьадисашкахь деана ма-дарра.\n ХIокху хьадисехь деана долу «ад-дахIр» бохучух лууш дерг цхьаболчу Iеламнаха «шо» ду аьлла, ткъа вукхара иза «дахар» ду, «оьмар» ю аьлла. Ишта а, вуьшта а хила йиш йолуш ду иза, хIунда аьлча «дерриге шарахь марха кхаьбнарг санна ву» аьлла хьадисаш а долу дела, шен дерриге дахарехь хIора шарахь рамада́н баттахь а, цул тIаьхьа шавва́л беттан ялх дийнахь а марханаш кхобуш хилча дерриге дахарехь кхаьбча санна нислуш а долу дела. Ткъа иза иштта совдо́луш хилар муха хуьлу хIокхул тIаьхьа догIучу хьадисехь билгалдина ду.\nТIаккха, и ялх де шавва́л бутт болабелча а, юккъе баьлча а, чекхбалале йолчу хенахь а, муьлхха деношкахь кхаба мегаш ду. Кхин а, и ялх де тIаьхьий-хьалхий кхаьбча мелехь а ду, дика а ду, ткъа шена иштта кхаба ца луучо юккъе денош а дохкуьйтуш кхаба а мегаш ду, масала цхьана дийнахь марха кхобуш, тIаккха масех дийнахь ца кхобуш, тIаккха юха а кхобуш, иштта кхидIа а.\n “Цхьа дика хIума дохьуш цхьаъ вагIахь – иттозза совдаьккхина хир ду цунна иза” - «Ал-АнIа́м» сурат юкъара 160 айат ду иза. Цхьа дика итт дикане совдоккхуш ду бохучу маьIнийца, марханаш иштта совда́хар муха нисло довзуьйту цу дешнаша. Рамадан цхьа бутт итт бутт санна нисло, цул тIаьхьа кхобу ялх де – кхузткъа де санна нисло, ткъа иза ши бутт бу. Иттанна тIе шиъ тоьхча шийтта бутт хуьлу – цхьа шо. Кхечу хьадисашкахь иштта цу кепара дийцина а ду иза. Хастам бу-кх веза-сийлахь волчу АллахIана, Иза вайца иштта дика хиларна, ткъа Цуьнан диканаш дагар дина ца валлал дукха ду.\n Муслима дийцинчу хьадисехь деана ду, Iа́ишате хаьттина хиллера аьлла (Дела реза хуьлда цунна), Пайхамара (ﷺ) батта чохь кхаа дийнахь марха кхабарий, муьлха меттера (муьлха денош) кхабара цо? Цо жоп делла хилла иштта: «Батта юкъахь миччара (муьлхха де) кхаьбча а бе́н ца хетара цунна». Муьлхха меттера кхобура цо бохург ду цуьнан маьIна, доьххьара а, юккъера а, тIаьххьара а, цхьа де цхьана кIирнах а, важа ши де вукху кIирнах а, иштта кхидIа а, кхечу хьадисашкахь деана ма-дарра. Цундела, цу асхьабаша шайна гин-гинарг дийцина, цхьаволчо цхьа деношкахь кхобура аьлла дийцина, вукхо кхечу деношкахь кхобура аьлла дийцина, ткъа Iа́ишатана массарначул дукха девзина хилла цуьнан хьал, цо массо кепара кхобуш гина хилла цунна, цундела аьлла цо: «муьлхха де кхаьбча а бен ца хетара цунна, муьлхха дийнахь кхобий а кхо де кхобура цо». Iеламнаха аьлла: кхечу денойл гIолий дерг – цо кхаба аьлла хьехнарг а, весет динарг а ду, хIета а муьлхха де кхаба мегаш а ду. Ткъа Пайхамара (ﷺ) и гIолий долу денош а ца кхобуш, вукху деношкахь кхаьбна хилар – иза цо шен аьттоне хьаьжжина дина хилла хир ду, цу деношкахь кхаба йиш йоцуш цхьа гIуллакх нисделла дела дина хир ду, йа иштта кхаба а мегаш дуй хоуьйтуш дина хир ду, ткъа и ший а хIума цуьнан хьокъехь гIолий дерг ду.\n ХIора баттахь кхаа дийнахь марха кхаьбча саццаза ерриге хенахь марха кхаьбча санна хуьлу, хIунда аьлча, кхечу хьадисехь ма-аллара, Дала цхьа дика иттанга совдоккхуш долу дела. Кхо марха ткъеитт марха санна хуьлу, ткъеитт де цхьа бутт бу.\n Цхьа дика итт дика санна хуьлуьйтуш долу дела АллахIа. Ткъа, кхо де – ткъеитт де санна хуьлу.\n Ерриге хенахь марха кхабар санна ду иза цхьа де итт де санна совдоккхуш долу дела. Даим дастар санна, йа даим марха ца кхобуш Iар санна а ду иза, хIунда аьлча цхьана батта чохь кхо де дукха хан йоцу дела, и кхо де ца кхобучара деш дерриг кхобучуьнга а далуш долу дела, цара санна болх а, шен гIуллакх а цуьнга а дало дела. Йа вуьшта аьлча, цу кхаа дийнах цунна хуьлуш цхьа а новкъарло йоцу дела, ткъа ме́л – берриге баттахь марха кхаьбча санна боккха болу дела.\n Цу денойх «кIайн денош» аьлла, церан буьйсанашкахь стиглара бутт буьзна а болуш, ерриге буьйсанна кхетта Iаш хуьлу дела, и бахьана долуш церан буьйсанаш сирла хуьлу дела. Цундела аьлла цхьаболчу Iеламнаха, и кхо де марха кхабарна къастийна хиларан бахьанах лаьцна: цу денойн буьйсанаш беттасан серлоно нуьре еш хилча, цу буьйсанийн денош Iибадатан серлонца нуьре дан до́гIуш ду. Ткъа дика хуург АллахI ву.\nТкъа кхузахь дуьйцурш маьлхаца доьзна денош доцуш, баттаца доьзна денош ду, бусалба терахьан беттанаш ду. Масала, церах доьххьара бутт – мухьаррам бу, тIаьххьарниг – зул-хьиджа бу, гIурбанаш дойъу бутт бу. Кхабар парз долу рамада́н – бусалба терахьера иссолгIа бутт бу, цул хьалхара бархIолгIаниг – шаIба́н бу. Масала, цу баттахь хIокху хьадисехь дуьйцу марханаш кхобуш хилча, шаIбан бутт юккъе боьдучу хенахь кхобур ду уьш: шаIбан беттан кхойттолгIа а, дейттолгIа а, пхийттолгIа а дийнахь. Иштта кхидIа а.\n «Омру дора» бохучух схьдолург – уьш кхабар парз хуьлу бохург дац. Уьш кхабар мелехь ду шуна, деза ду шуна, кхабалаш уьш, аьлла, тIекаре йар ду, хьехар дар ду. Рамада́н бутт боцург кхин парз дина тIеэгийна марханаш дац, кхечу хьадисашкахь деана ма-дарра. Цундела, кхузара дерриге кхидолу марханаш – суннат марханаш ду, ме́лан марханаш ду, кхаьбча дика а долуш, деза а долуш, ме́л а болуш, ца кхаьбча къа а доцуш.\n «Оцу хIуманех цхьа а хIума цIа ца ерзийнарг» бохург – иза ша́ гIазотехь кхалхар а, цуьнан даьхни гIазотехь дIадахар а бохург ду.\nГIурбан беттан хьалхарчу итт дийнахь йеш йолу дика Iамал уггар еза Iамал ю, цул еза цхьа а Iамал яц, шен даьхнийца а, шен дегIаца а гIазоте ара а ваьлла, цигахь и даьхни Делан некъахь дIадахар а, и стаг ша́ цигахь дIакхалхар а доцург. И цхьа хIума доцург, кхин цхьа а хIума дац оцу деношкахь динчу дикачу гIуллакхел деза. Ткъа, цу деношкахь дар дика долчу дикачу хIуманна а, дикачу Iамална а юкъадогIу марха кхабар, ламазаш дар, сагIа далар, Дела хьехор, Къуръан дешар, деца-ненаца дика хилар, гергарчаьрца шен уьйр чIагIйар, лулахошна диканиг дар, адамашна диканиг дар, царна пайде долу хIума дар, иштта кхидIа долу массо дика хIума а.\n ХIокху хьадисан доьххьара а́лам, доьххьара да́къа – нийса ду. ШолгIаниг гIийла ду. И девзаш хилчахьана, гIийла хьадис дийцарх а, Iамал йаран дозалла дуьйцучу меттехь цуьнца Iамал йарх а хIумма дац. Ткъа хIара хьадис чIогIа гIийла дац, йа кхоьллина хьадис а дац, цул совнаха, цу итт дийнахь марха кхабар дика хилар а, церан буьйсанашкахь Iибадат дар дика хилар а кхечу нийса хьадисашкахь бух болуш ду.\n Харц долчуьнца, къилахь долчуьнца, вочу хIуманца Iамал йар, вон хIума лелор боху маьIна ду кхузахь лууш дерг.\n АллахIана оьшуш дац вай хьийзор, йа вайна хало йар. Марха кхабарх АллахIана лууш дерг – вай Шех кхоьруш хилийтар ду, вайна оцу мархано дика Iаткъам бар ду, дика лар йитар ду, вай дикачу агIор хийцадалар ду. Мархин бутт – иза хIора шарахь карлайолуш йолу Iемийла ю, стага ша́ массо вон хIума Iаддита Iамош йолу. Ткъа марха кхабарх нагахь санна и пайда хуьлуш бацахь, цо кхин деш асар дацахь, боьха къамел дар, пуьташ боттар, гIийбат дар, вочу метте бIаьргаш хьежор Iаддуьтуш дацахь – мацалла а, хьогалла а бен кхин хуьлуш пайда бац марха кхобучунна. Цундела, АллахI Далла муьтIахь хуьлуш ша́ юург-мерг йитаре терра, массо вон хIума шех дIакъасто гIорта веза марха кхобург. Марха дохочу хIуманех а, хьарам долчу хIуманех а ларвалар – и ду марха кхобучо дан дезарг. Хьарам долу хIуманаш лелош кхаьбна долу марха Дала къобал дийр хилар йоккха шеко йолуш хIума ду. ХIета а, кхаба дезаш а ду иза, со харц ца луьйш Iелур вац аьлла ца кхобуш Iен мегаш дац иза, хIунда аьлча иза шозза къилахь хуьлу дела: харц лер ца дитаран къа а, марха ца кхабаран къа а.\n «И буьйса Iибадат деш яьккхинчунна» аьлла маьIна дина а ду цуьнан Iеламнаха. ТIаккха, Iеламнаха аьлла: цу буьйсанна Iибадат дарх уггар кIеззиг дерг пхьуьйра ламаз жамаIатца дар а, Iуьйра ламаз жамаIатца дар а ду. Иза уггар кIеззиг дерг ду, хIетте а, хьадисан доьххьала дIа долчу маьIно гойтург цу буьйсанна шортта Iибадат дар ду, дуккха ламазаш дарца, Къуръан дешарца, Дела хьахорца.\n «Лайлатул-къадр» буьйса билгалйаран хьокъехь даьхкина тайп-тайпана а долуш дуккха нийса хьадисаш ду. Цхьадолчу хьадисашкахь иза билгаляьккхина ала тарлуш ду, масала ткъа марха дIадаьлча йолалуш йолу 21 буьйса, йа ткъе ворхIолгIа буьйса. Вукха хьадисашкахь иза рамада́н беттан тIаьххьарчу итт дийнахь ю аьлла ду, кхин билгалдина терахь доцуш. Кхечу хьадисашкахь иза тIаьххьарчу итт буьйсанан шалза буьйсанашкахь ю аьлла ду, цу буьйсанашкахь иза хуьлуш хилар чIогIа а ду. ХIокху хьадисехь бутт чекхбала исс буьйса йиссича, йа ворхI йа пхи буьйса йиссича ларйе аьлла ду. Хууш ма-хиллара, бутт 29 де хила а тарло, 30 хила а тарло, цундела, доьххьара дуьйна схьадогIучу терахье хьаьжча хийцайала йиш ю иза. Цундела аьлла цхьаболчу Iеламнаха, тIаьххьарчу итт буьйсана юкъахь хийцалуш хуьлу иза, цкъа цхьаъ хуьлу, тIаккха цхьа кхин хуьлу, тIаккха цхьа важа хуьлу; шалза буьйсанаш шалха буьйсанел герга а йолуш и хиларна. Цундела, хIокху хьадисел тIаьхьа догIучу хьадисашкахь ма-дарра, мархин беттан тIаьхьарчу итт дийнахь-буса Iибадат дар совдаккхар а, кхечу хенахьчул алсам къахьегар а дика лоруш ду, хIунда аьлча и еза буьйса муьлхха буьйсанна нисйала тарлуш йолу дела.\n ИIтикáф – АллахIана Iибадат деш маьждиг чохь Iар ду, хуьлийла иза дийнахь йа буьйсанна.


Ассаламу Iалайкум! Бусулба динехь мсн чохь сакъерар, телефон чухула вист хилар, сообшенеш кхехьийтар зуда йолчу стага муха ду?\nБусалба динан уггар коьрта Iалашонех цхьа Iалашо ю доьзал а, сий а лардар. И Iалашо кхочушйаран доьхьа шари́Iато хьарам дина зина дар. Уьзза бахьана ду шариIато зина дарна доккха таIзар хIотторан а. Ша и зина хьарам даре терра, бусалба дино хьарам дина цу тIе вуьгуш долу некъаш а, масала уллера гергара йоцучу зудчуьнца ша цхьаъ виссар а, шайтIанан лаамца зударшка хьежар а, шеца цхьаьна уллера гергара стаг воцуш зуда шена гIалара-юьртара араяьлла дIасайахар а, зуда шен хIусамера IатIар тоьхна араялар а, хила ма-дезза духар доцуш иза араялар а, кегийчу нехан а, божарийн ойла кегош долчу духарца иза араялар а. И санна долчу некъаш юкъадогIу цхьаъа хьашт доцуш божарша зударшца къамелаш дар а, зуда борша стаге кIеда йистхилар а, хуьлийла иза новкъахь дуьхьал кхетча, йа телефона (заIар) чухула, йа кехат яздарехь, йа интернета чухула вистхиларехь, йа муьлхха а кхечу агIор.\nТкъа оцу гIирсашкахула сакъерар бохурга-м шеко йоцуш хьарам ду. Цуьнан хьарам хилар къаьсттина чIогIа чIагIло нагахь санна иза даьккхина сурт дIасадахьийтарца делахь, хаза а хезаш вистхиларца делахь, йа ган а гуш къамел дарца делахь. Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла: «Шина бIаьрган зина – хьажар ду, шина лерган зина – (вуониг) хазар (ладогIар) ду, меттан зина – (лар тIехь доцу) къамел дар ду, куьйган зина – (вуочахьа) куьг хьакхадалар ду, коган зина – (вуочахьа) ког баккхар ду. ТIаккха, бехкеметтиго йа тIелоцу иза, йа духатуху».\nХIокху хьадисехь, маттаца а, лергаца а зина хуьлу аьлла, хIунда аьлча мегаш доцу къамел дарца а, цуьнга ладогIарца а марзо хуьлу дела, доккха зина деш бехкеметтигана марзо хиларе терра. Уьзза маьIна долуш ду куьйгаца яздар а.\nЖимма а шен доьзалера зударшца бала болуш волчу борша стага шен йишина, йа вешин йоIана, йа шен доьзалера цхьанне а зудаберана магор долу хIума а дац иза, йа иза реза хир волу хIума а дац иза. И хIума лелочунна дагада́н дезара шена нехан зудаберашца «сакъоьруш» къамелаш дан лиъча, ша санна иштта иттанца и йоI къамел деш хила йиш юйла а, иза иштта «сакъоьруш» йолуш шена иза хIусамнана а, шен берийн нана а хилийта а ша реза хир воцийла а.\nЦул совнаха, цу гIулкхаца доьзна дуккха а вонаш ду. Церах ду масала эрна хан яйъар, ша шен доьзалца лардан деза хьаккъаш лар ца дар, доьзал жим-жима бухуш бохар, Дела хьахор кIеззиг да́лар, дог дакъадалар, эхарт диц далар, иштта кхидIа а.\n«Мсн» чохь, «чат» чохь, йа вуьшта интернет чохь, йа телефона чухула къамелаш деш эрна хан йойъуш, хаттар юкъахь ма-аллара «сакъоьруш» болчарна массарна а – божаршна а, зудаберашна а – хьехар деш хьахо лаьа суна Имам ГIазалин – Дала къинхетам бойла цунах – дешнаш.\nХьоме йиша, лераме ваша! Дикка ойла а еш деша и дешнаш, каш чохь шина малийко гIаттийна хьайга хаттам бан болийча, йа къемат дийнахь массо халкъана хьалха хьайга хаттам бан болийча, хьайн царна дала жоп хир дуй а хьожуш. Ойла йе уггар хьалха хьайн доьхьа а, хьайн доьзал доьхьа а.\n«Хьуна хаийла, хьо Далла Iеса хуьлучу хенахь хьо Цунна Iеса хьайн меженашца хуьлуш хилар. Ткъа и меженаш хьуна Далла делла ниIмат ду, хьоьга Дала кховдийна тешамалла а ду. Дала хьайна динчу ниIматца хьо Цунна Iеса хилар уггар доккха Цуьнан ниIмат керстдар ду, Дала хьайга кховдийначу тешамаллийна ахь тешнабехк бар а уггар доккха дозанал тIехвалар ду. Хьан меженаш хьоьга ларйан елла ю, цундела ахь ойла йе айхьа уьш муха ларйо. «Шу массо а цхьацца хIуманна тIехь Iу ву, шаьш Iуналла дечу хIуманах шуьга хаттам бийр болуш а бу».\nХьуна хаийла, къемат-дийнан майданашкахь хьан массо межено цIенчу паргIатчу маттаца хьуна доьхьал тешалла дийр долуш хилар, массо халкъашна хьалха ахь лелийнарг гучудоккхуш. Лекха хинволчу Дала аьлла:\n[(Цу) дийнахь тешалла дийр ду царна доьхьал церан меттанаша, церан куьйгаша, церан когаша, цара деш хилларг схьадуьйцуш].\nКхин а аьлла Лекха хинволчу АллахIа:\n[Тахана (къемат дийнахь) Оха тухур ду мохIур, Тхоьга дуьйцур ду церан куьйгаша, тешалла дийр ду церан когаша, цара лелош хиллачуьнца].\nЦундела ахь ларде – хIай пекъир – хьайн дерриге дегI, Далла Iеса хиларх. Къаьсттина ахь ларйе хьайн дегIан ворхI меже, бакъдолуш жоьжахатин ворхI неI ю хьуна, оцу хIора неIарна хIора меженан дакъа кхочур долуш, шайна чухула къаьсттина цхьана меженашца дукха Далла Iеса хилларг бен чу а гIур воцуш: бIаьрг а, лерг а, мотт а, гай а, бехке меттиг а, куьг а, ког а.\nАмма ши бIаьрг: и шиъ хьуна кхоллина бу хьо боданашкахь нисвалийта, хьайн хьашташ кхочушдарехь хьуна цаьршинца гIо хилийта, хьо цаьршинца хIокху латтанан а, стигланийн а тамашаллашка хьежийта, тIаккха цаьршинна чохь долчу Делан Iаламаташ тIехь хьоьга ойла йайта. Цундела ахь хьайн ши бIаьрг ларбе диъ хIуманах:\n1. Хьайна мегаш йоцучу зудчуьнга хьажарх а;\n2. Вочу дегIан марзонца хазчу куьце-суьрте хьажарх а;\n3. Сийсазаллийца, кураллийца бусалба стаге хьажарх а;\n4. Бусалба стеган кхачамбацаршка и шиъ хьажабарх а.\nАмма ши лерг: ахь и шиъ ларде керла юкъабаьхначу вочу кхетамашка ладогIарх а, йа гIийбате ладогIарх а, йа вочу къамеле ладогIарх а, йа харц-къамел деш болчаьрга ладегIарх а, йа нехан вонаш дуьйцучаьрга ладегIарх а. И шиъ хьуна кхоьллина ду хьуна, лекха хинволчу Делан къамеле (Къуръане) хьоьга ладегIийта, Делан Элчанан – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – суннате хьоьга ладегIийта, Делан эвлаяийн хьекъалечу дешнашка хьоьга ладегIийта, цаьршинца ахь Iилмане ладегIча, Далла гергахь долчу даим лаьттар долчу ниIмате а, паччахьалле а хьо кхачийтархьама. Ткъа нагахь санна ахь мегаш доцучу хIуманашка ладегIахь, хьуна дикалийна кхоьллина дерг хьуна доьхьал дер ду, хьо толар бахьана хилларг хьо хIаллакьхиларна бахьана хилла дIахIуттур ду, ткъа иза иштта хьовзар уггар боккха эшам бу хьуна. ……………\nАмма мотт: хьуна иза кхоьллина бу лекха хинволу Дела хьоьга дукха хьехавайта, Цуьнан Жайна (Къуръан) хьоьга дукха дешийта, Цо кхоьллина адамаш хьайн маттаца Цуьнан некъа тIе хьоьга нисдайта, хьан дагчура хьайн динан хьашташ а хьайн дуьненан хьашташ хьоьга схьааладалийта. Ткъа нагахь санна ахь иза ша кхоьллина болчу бахьанашца ца лелабахь лекха хинволчу Дала хьайна цуьнца деллачу ниIматана керстдо ахь, ткъа и мотт ахь а, массо кхечу наха а уггар дукха лелош йолу меже ю.\nШайн яххьаш тIе охьа а кхуьссуш, адамаш жоьжахати чулестадойтур дерг и мотт лебича хьулуш долу вонаш бен дац хьуна, цундела хьайн ницкъ ма-кхоччу цунна тIехь толам баккха хьажа хьо, цуьнга хьуо жоьжахатин кIорге чу цавигийтархьама. …………\nАмма ши куьг: ахь и шиъ ларде айхьа цаьршинца бусалба стагна тохарх, йа айхьа цаьршинца хьарам даьхни кералацарх, йа Дала кхоьллинчу цхьана хIуманна айхьа цаьршинца зен дарх, йа айхьа цаьршинца хьайга дIайилла еллачу хIуманна а, хьайга деллачу тешамаллийна а тешнабехк барх, йа айхьа цаьршинца маттаца схьаала ца мегарг яздарх. Къолам шина маттах цхьаъ бу хьуна, цундела ахь ларбе хьайн къолам айхьа хьайн мотт ларбан безачух».\nЧекхдевли Имам ГIазалин дешнаш. Уьш дерриге деша луург хьажа «Нисваларан юьхь» цIе йолчу жайни тIе.\nХIокху хаттарехь вуьйцучу стеган зудчо а ша шега хаттар дан деза, «ша бахьанехь дуй-те шен майрачо неха зударшца «мсн» чохь хан йайъар?» аьлла. «Ша цунна хила ма-езза хIусамнана ца хилар-м дац-те, иза акха валар?» аьлла. Нагахь санна шена шеца жимма а бахьана карадахь, иза дIадаккха деза цо. ХIусамнана цIийнадена кечйалар цуьнан хьакъ ду, иза реза вен бахьанаш цо лелор а цуьнан хьакъ ду. Иза иэхье дац, муххале а бусалба дино тIедожийна хьакъ ду.\nТкъа дика хууш верг АллахI ву!\n Бухари, Муслим, Абу Давуд, Тирмизи, Ахьмад.\n Сурат «Ан-Нур», 24 айат.\n Сурат «Йасин», 65 айат.


Анализ а, Комментареш а, Дечкен-бутт 19, 2013\nЮха а - милцо, тIаккха а - милцо\nНохчийчоьнан куьйгалхоша рогΙера хийцамаш бина Соьлж-ГΙаларчу хьаькамашлахь. Цхьаьна кΙоштан куьйгалхочун метта хΙоттийнарг ву милцо. ХΙинца махкахь наггахь кΙошт а яц полицера хьаькам коьрте ваккханза.\nКадтоьхначул а оьшу кад боьттинарг\n"Къаьркъан кедаш" а, царна малар духкурш а леха даьлла Нохчийчохь Iедал. И рогIера кампани дIахьош гергаоьзна махкара массо а пропагандан гIирсаш - газеташа дуьйцу, телехьжийлаша гойту карадаьхкина масалш. Ша, мехкан куьйгалхо Кадыров Рамзан, ву оцу барамийн коьрте ваьлла.


3 миллион гергга сом лачкъийначу эскархошна кхел йина Нохчийчохь\nМарсхьокху-бутт 25, 2017\n3 миллион герга сом лачкъийначу эскархошна кхел йина Нохчийчохь\nСоьлж-ГIалара тIеман гарнизонан кхелехь хан кхайкхорца дIадирзина 3 эскархочун хьокъехь дIахьош хилла дов. Эпсаршна Бехолов Эдуардан а, Петров Евгенийн а, Сулейманов Измуллан а кхоккха сов шераш хан тоьхна набахтехь яьккха.\nУьш бехке лаьрра Нохчийчохь болх бан баьхкинчу салтийн алапашна тIехь хIилланца 3 миллион сом ца кхоччуш ахча лачкъина аьлла. Къастийна, 2011 шарахь дуьйна, 7 салтий берта а валийна, цаьрга куьйг а таIадайтина, алап лакхадоккху аьлла бух кечбина хилар.\nТкъа, долчун тIе совдаьлла ахча шайна кисанна диллина цара. Иштта кхин цкъа а 2015 шарахь дина цара и санна курхалла. Ша дерриг оцу кхаа эпсара лачкъина ачханна барам 2 миллион 700 эзар сом бу. Иштта царна тIедожийна лачкъина ахча юхадерзор а.\n2012 шарахь Шелан кIоштерачу эскаран декъехь лакхахь ма дийцара 2 эскархо а, Iедалан ял йоккхучу урхаллера белхахо юкъахь волчу тобано лачкъийнера боккхачу барамехь Iедалан ахча. Кассацийца вовшахтоьначу кхело а церран бехк лерира оцу зуламашна. 8-й, 9-й шера тоьхна чубоьхкира уьш а.\nНохчийчохь къепе а, хьаьшна йолу Оьрсийчоьнан Конституци а меттахIотто баьхкина эскархой куьйган цIена ца хилар лечкъина хIума дац. Хаддаза болх беш ю эскархойн хьокъехь талламан урхалла, аьлла дуьйцу адвоката Касумов Султана. Шен зеделлачуьнах иштта дийцира цо.\nКасумов: «Соьгахь цхьа гIуллакх дара Борзера тIеман декъера цхьана салтийчун хьокъехь. Каптеркера 2 миллион сов сом ахчана хIуума тIе ца тоьура. Салтийн духар латточу оцу меттера дайнера иза. Суна цуьнах кхин дIа хIун хилира ца хаа, со талламехь висира. Иштта болх беш ю-кх эскархошна тIехь талламан система».\nНохчийчохь юккъерачу тIегIанера эпсарш лачкъийна а, лачкъош долу ахча хIумма а йоцург ю лаккхарчу барамашкахь тIеман министраллехь хилларг. 2008 шарахь оцу министраллехь баккхий хийцамаш бан болийначу дуьйнаяьккхий финансан скандалаш сецна а яц.\nБеракеманаш оьцуш а, хIаваъкеманашна гIирсан а, эскаран гIишлонаш яран тIехь а ма хуьллу кисанаш дуьзира цхьацца лаккхарчу эскархоша. Модельера Юдашкин Валентина эскаран керла духар тегначул тIаьхьа, дукха салтшна шелбелла пехийн цамгар кхеттера. И модельер жоьпе озо гIерташ бара, амма цо ша дина духар аьттехь тера дац салтша лелош дерг, аьллера цо.\nТкъа, оцу юккъолгIа шайн йохийна бакъонаш меттахIоттор доьхуш нохчийн обмудсмене эскархоша арз дина меттигаш а ю. Шайна алап делла дац бохуш гIо дехна моситтаза


Селхана, 2018 шеран 3 декабрехь, Нохчийн Республикин дешаран а, 1илманан а Министерствохь «Ишколашкахь нохчийн мотт хьехаран дикалла совъяккхарехь дан дезарг» аьлла йолу семинар-совещани д1аяьхьира. Дагадовларехь дакъалоцуш бара Нохчийн Республикин дешаран а, 1илманан а министр Байханов Исма1ал а, Нохчийн Республикин дешар кхиоран институтан директор Умхаев Хьамзат а, Нохчийн Республикин халкъан яздархо Ахмадов Муса а, «Орга» журналан коьрта редактор Алиева Зарина а, «Нохчийн меттан хьехархойн ассоциацин» куьйгалхо Бергоева Аза, республикин районийн нохчийн меттан методически цхьанакхетараллийн куьйгалхой а, нохчийн меттан а, литературин а хьехархой а.\nШен вистхиларехь Байханов Исма1ала дийцара нохчийн мотт бийцарехь вайн кегийрхоша терахьдешнийн ц1ераш а; беттанийн, к1иранна юккъедог1учу денойн ц1ераш а; диттийн, бецийн ц1ераш а; беснийн ц1ераш; яртийн цераш нохчийн маттахь йохуш ца хилар а, цу декъехь хьехархоша урокашкахь а, классал арахьа бечу балха т1ехь а дича бакъахь дерг а.\nНохчийн Республикин дешар кхиоран институтан директора 2019 шарахь нохчийн меттан а, литературин а хьехархошна юккъехь дийцарш яздеш хинйолчу конкурсах а, нохчийн меттан керлачу терминологех а лаьцна а къамел дира.\nБергоева Азас нохчийн меттан хьехархойн Ассоциаци юридически кхоллаелла чекхъяларх а, цуо бан лериначу балхах а лаьцна дийцира. Ассоциацин юккъехь х1инцале а масех б1е стаг хилар хаийтира цуо.\nАхмадов Мусас а, Алиева Заринас а нохчийн мотт кхиорехь, шайна хетарехь, дан дезарг хьахийра. Царех цхьаъ дара – юьхьанцарчу классашкахь хьехар нохчийн матте даккхар. Ненан маттахь йолчу изданешна массо а вазвалар вуно мехала хилар а билгалдира цара.\nБалха т1ехь хуьлучу кхачамбацарех а, нисдича бакъахь долчух а шайна хетарг хьехархоша а элира. Иштта цара дийцира дешаран методически коплекташца хилан дезаш долу, 1аматашца цхьаьна, белхан тетрадаш а, методически куьйгаллаш а ца хиларх а, 1аматаш т1ехь нислучу г1алатех а лаьцна.\nВайна ма гарра, Министерствон белхалошна а, хьехархошна а, яздархошна а юккъехь вуно мехала дагадовлар хилира.


ХӀИНЦАЛЕРА НОХЧИЙН ЛИТЕРАТУРИН ПРОБЛЕМАШ\nОбновлено 27.03.2019 08:08 Автор: Administrator 27.03.2019 08:06\n«ХӀИНЦАЛЕРА НОХЧИЙН ЛИТЕРАТУРИН ПРОБЛЕМАШ»\nМарт беттан 21 дийнахь «Орга» журналан редакцехь «ХӀинцалера нохчийн литературин проблемаш» аьлла, горга стол дӀаяьхьира. Цигахь дакъалецира нохчийн халкъан яздархоша Ахмадов Мусас, Бексултанов Мусас, Нохчийн Республикин хьакъволу журналисто Сумбулатов Денис, къоначу яздархойн «Синмаршо» цхьаьнакхетараллин куьйгалхочо Халикова Асета, «Орга» журналан коьртачу редактора Алиева Заринас.\nЦхьаьнакхетарехь дийцаре дира таханлерачу хьолехь нохчийн литературина хьалха лаьтта декхарш, Ӏалашонаш, проблемаш, уьш кхочушъяран некъаш. Иттанашкахь шерашкахь зорбанан изданешкахь шаьш болх беш, шайна цу хьокъехь зиеделларг дийцира Бексултанов Мусас, Ахмадов Мусас, Сумбулатов Денис. Алиева Заринас «Къона яздархой кхиарехь «Орга» журнало дӀалоцу меттиг» аьлла доклад йира. Иштта Халикова Асета дийцира Нохчийн яздархойн кхеташонехь шаьш къоначу яздархошца, поэташца дӀахьучу балхах.\nЦхьаьнакхетар дерзош, декъахоша билгалдаьккхира литература кхиош, яржош дакъалоцуш йолу организацеша (Яздархойн кхеташо, литературин-исбаьхьаллин журналаш, литературин, филологин кафедраш, и. дӀ. кх.) вовшашца герггара зӀенаш латтош, цхьаьна болх бахь, нохчийн литературано керла заза доккхург хилар.


Бакъйолу бусулба зуда\n1 декабря в 12:23 (2009 г.)\nБАКЪИОЛУ БУСАЛБА ЗУДА ШЕН А, Х1УСАМАН А, ДОЬЗА-ЛАН А, НЕХАН А ИЙМАН ЛАР¬ДЕШ ЙОЛУ 1У Ю. И МЕЛ ДОЛУ Х1УМА ШЕЦА ДОЛУШ ЙОЛУ ЗУДА, ШЕКО А ЙОЦУШ, ВАЙН ДАЛА БАРХ1Е А ЯЛСАМАНИН НЕ1АРШ СХЬА А ЙИЛЛИНА, ШЕНА ЛУЪУЧУ НЕ1АРЕХУЛА ЯЛСАМАНИ ЧУЙОХУЬЙТУР Ю, ЦО ДОККХУРГ ПАЗОТ ДОЛУ ДЕЛА. Зудчо шен ийман лар-дар Дала а, Пайхамара а мабаххара, шен дахар а, духар а оьзда тодина, дуьнен чохь йокху хан хьанала яккхар ду . Шен ииман лардеш хилча, шен доьзалан а, шен х1усаман а, арахьарчу нехан а ийман лардеш ехар ю иза. Зудчунна бакъо ца ло вайн Дала шен дена а, вашина, а девешина а, ненан вешина а, шен ц1ийндена бен коьртара мае гайта. Кхид1а болчу нахана хьарам ду оцу зудчуьнга хьажар. Шен мае а, дег1ан меженаш а д1а а хьулйина араяларца лардийр ду цо шен х1усаман а, арахьарчу нехан а ийман. Амма шен х1усамехь болчу нехан ийман лардар, уггар хьалха, юучуьнца хир ду цуьнан . Стеган ийман меттахь латтош дерг, уггар хьалха, кхача бу, бууш болчу кхачанах вайн дог1машна т1ехь дилха кхоллало, ткъа кхача хьарам белахь, цунах кхолладеллачу дилхано стаг вочу х1умане ийзаво, амма и кхача хьанал белахь, цунах кхолла-деллачу дилхано стаг дикачу х1умане ийзаво. Масала, хьарам дерг ца дезаш волчу стага, хьа-нал къа а хьоьгий дахьа шен х1усаме рицкъа, ткъа ламаз ца деш йолчу х1усамнанас кхача кечбахь, иза зене бу, иштта кеч мел бина кхача а. Иза буучу нехан ийман Мийла а хир ду. Кечбеш болу кхача зене ца хилийта, ламаз деш хила еза, ткъа нехан ий¬ман тодан лууш елахь цо даим а шен ламаз карахь латто деза. 1елимнаха дийцарехь, къаьркъа молуш волчу стагана шовзткъа дийнахь ламаз карахь кечбина кхача баабахь цо къаьркъа дуьтур ду аьлла ду. Вайн махкара бевллачу эвлаяаша а, устазаша а ламаз карахь кечбина кхача бен бууш ца хил¬ла, иштта лардеш хилла вайн эвлаяийн ийман це¬ран х1усамнаноша. Иштта лардеш хилла и Миллакх вайн оьздачу наноша а.\nВай лакхахь мааллара, зуда г1азот даккха лууш елахь, цо шен ц1ийндас бохург дан деза, нагахь санна иза Дала бохучунна дуьхьал дог1уш х1ума дацахь . Элчано ма аьлла (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) шен хьа-дисехь: «Далла бен, кхечу х1уманна сужуд дан йиш хилар хьоьхуш ша веанехьара, зудчуьнга шен ц1ийндена сужуд дойтур дара ша». Иштта йолу зуда кхелхича ялсама-не кхочур ю, оцу чуьра х1уьрла1ийн мехкарийн шех хьега а беш хаза а хир ю. Дуьнен чохь санна, шен ц1ийндеца цхьаьна а хир ю иза, нагахь санна иза декъ-ала хиллехь, амма бакъ-ду, иштта йолчу зудчун ц1ийндена аттам хир ду цига кхача. Цунах хьоьгур болчу х1уьрла1ийн мехка¬рийн хазалла йийца воьлча, барам тоьар бацара, царах йолу цхьа йо1 xloxxy дуьненчу хьаьжча, дуьне серладер дара, цо шен п1елг х1орда чу 1оьттича, х1орд марзлур бара. Делан Элчанан (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) цхьа асхьаб хилла ч1ог1а хаза х1усамнана йолуш, дукха нах хьоьгуш а хилла цунах. Цхьана буьйсана г1енах х1уьрла1ийн мехкарех цхьа йо1 гина хилла цунна, ша самаваьлча, шен зудчух б1аьрг кхетча, кхеравелла хилла иза, шен х1усамнана ч1ог1а ирча хетта. Xlapa к1езиг х1ума дукха зударшна Дала кечдинчу диканна хьалха.\nИйман долуш йолу зуда бусалба стеган ийманан ч1аг1о ю, эрна аьлла ма дац: «Ийман долу зуда, ийман доцчу эзар къонахчул г1оле ю». Вайн Далла хастам бу х1окху заманахь бусалба динца, ийманца зударий алсамбовлуш хиларна. Оцо гойту вайн кхане ийман а долуш, исламца а, ихьсанца а йог1ургхилар\nДала ийманехь а, исламехь а совдохийла вай!


ГIалгIайчоь -- Мацалла хьоьгуш бу ГIалгIайчура нохчийн мухIажираш, 02Тов2013\nДуьхьалонан акцина кечам беш бу аьлчулла тIаьхьа, ГIалгIайн махкахь болчу мухьажаршна Iаткъам бан болийна Iедалша. Стигал ирх юьйсина горганиш яхийта дагахь бу боху уьш. Амма, нохчийн мухIажираша, иштта а цхьана а тайпана бакъонаш цигахь йоцуш болчу, шаьш цу юкъахь бац боху.\nАмма, иза чоьте а ца оьцуш, цхьана эшшара Iаткъам бан болийна царна. Цхьаберш, оцу махкара ара а боьвла, и Олимпиада дIаяллалц.\nГIалгIайн махкарчу цхьаболчу мухIажарш шаьш доьхьалонан акци кечъеш бу аьлча, дуьйна, царна тIехь Iаткъам бан болийна, полицино а, къайлахьчу сервисаша а. МухIажарех жигархой кхера а беш, уьш тIекхойкхуш а, лебеш а гоне лаьцна цара.\nИшттачарах ю Нохчийчуьра схьаялар долу Хадисов Асет а. Иза Карабулак гIаларчу мухIажарийн цхьана куьпера ю. ХIокху I5-х шарахь цигахь Iийна йолчу цуьнан, хIинца шен бераш а эцна лачкъа дезна. Маршо радиога цуо иштта дийцира.\nХадисова Асет: «терроризман а, экстремизман а доьхьала къийсам латточу центрера баьхкина со йолчу. ХIун дан лерина душ у, аьлла хаьттира соьга. Евлоева Зарема мичахь ю, бохуш хеттарш дуора соьга. Суна иза мила ю а, иза мичахь ю а ца хаа суна. Ас цхьаъ дечу хенахь, массарна хаа а хууш, дуора ас. Амма, хIинца суна аш хIун дуьйцу ца хаа.\nТIеян езара ю хьо, элира соьга. ЙогIура яц аьлла жоп делира ас. Сан берашка хьажа стаг вац, цундела йогIура яц элира ас. Ас тIаккха полисхой а бахкийтина, дIа а лаьцна юьгура ю хьо. Хьайн хIун хуьлу хьажа, аьлла дIаскъаьстина ду тхо».\nШа, хIинца цхьанна а тайпа жигархойн болх дIахьош яц аьлча а, низамхой ца теша, боху Хадисова Асета. Шен коча бахьан а доцуш Iедалш деана дела, цхьа доьхнарг ца хилийта иза дIаяхна оцу махкара.Ша мичахь ю а ца олу цуо.\nХадисова Асет: «Хьо цара Iалашоне эцнехь, юьтура яц хьуна, аьлла соьга царах волчу цхьаммо. И Олимпиада дIаяьллалца, уьш тIехьожура бу хьуна, дIагIо аьлла соьга. Со дIаяхча, сарахь 5 сахьт даьлча мухIажарш гул а бина, и санна долу хIума ма де, аьлла ду. Шаьш дийра дац аьлла цара».\nМухIажарш ян гIерташ йолу акци, шена хууш яц хIун ду боху Хадисова Асета. Дуьйцург ду, гарехь, Олимпиада схьайоьллучу дийнахь цара стигал ирахйоьхуьйтура ю аьлла йолу юьйсина горганиш, аьлла тидам бира цуо.\nХадисова Асет: «Олимпиада йолалучу дийнахь, стигал горганиш хьоьцура ю, Iедалшна реза боцуш.\nНах реза бац, цара лелочу хIуманна. Сертификаташ духкуш ду. Шай гергар нах цу юккъе бахийтина, цкъа а тIом хIун ю ца хиина берш а бу цу юккъахь. Цаьрга бийца мотт цхьанна а агIора бисина а бац».\nНохчийчуьра мухIажарш, таханлерачу дийнахь ГIалгIайн махкахь, уггаре а бакъо йоцу чкъор ду, цигарчу юккъараллех. Iедалш мел дечу гIонех хадийна уьш. Иштта, массийта шо ду цара, къйисам латтош, Москохара шайна схьадаийтина долу ахча схьадаккха гIерташ.\nАмма, республика куьйгалхо Евкуров Юнус-Бек, ша ночхашна цхьа а ахча лура дац, аьллера. Гарехь, иза, ша аьлчуьнна тIера вера вала дагахь вац, бохуш яра мухIажар Хадисова Асет:\nХадисова Асет: «Мацалла оха кхайкхинчулла тIаьхьа, Евкуровс тхоьга къамел дира. Цуо хаьттира, шина-кхаанге мичара ду аьлла. Нохчий бу аьлла жоп делча, цуо цIа гIо элира, шуна шай паччахь а ву, суна санна цига а даийтина ахча аьлла. Суна рагI тIекхаьчча, ас элира, со нохчи а ю, сан бераш гIалгIа ду. Тхуна хьан дала деза и ахча, аьлла.\nЦуо дехха хиттира, сан маар мичахь ву, мичара ахча эцна ву а.Цуо эцнаехь а , цуо ца эцнехь а, со ГIалгIайн махкхахь дIаязйина ю. Москохара ахча, суна кхуза даийтина долу, цига Нохчийчу дохьуйтура доцийла ца хала Iовдал а яц со. Тхайн догIург схьадоьхуш ду тхо. Цуо тхуна хьалхахь омра дира, тхуна ахча ца дала бахьанаш лаха аьлла».\nГIалгIайн махкахь, Нохчийчуьра мухIажарш ца бийцича а, кхиъ шортта бу уьш, ХIирийн махкара схьабаьхкинарш а. Шина мехкана юккъахь 22 шо хьалха тIеман дов хилчу дуьйна, эзарнашкахь бу уьш, шай дай баьхначу метте юхберза йиша йоцуш.\nОлимпиада йолалучу дийнахь, 2 эзар и горганиш ирах яхийта Iалашонехь берш уьш бу. Шайна тIехь, Iаткъам бийра болун дела, уьш тахана, журналисташца а, цхьанци а зIене бовлуш а бац.