Муртазалиева Тоита: Нохчийчохь накъосталла хир ду бохучух ца теша\nМарсхьокху-бутт 04, 2012\nМуртазалиева Зараъ, оьрсийн телевизионера сурт\nТерроризман бехке а йина, 2005-чу шарахь Дечкен-беттан 17-чу дийнахь исс шо хан а кхайкхийна чуйоьллина хилла Муртазалиева Зараъ кеста араяла езаш ю Мордоверчу зударийн набахтера. Ша дерриг цо набахтехь даьккхинарг бархI шой, ах шой хир ду. Беккъа и цхьа къинхетам бира, бехк боццушехь, пропагандин Iалашонца чуйоьллинчу Зараэх оьрсийн бакъонийн системано. Оццу шеран Зазадоккху-беттан 17-чу дийнахь низамашкахь цхьа хийцамаш хилла аьлла, 9 шарана тIера ах шо дIадаьккхира Оьрсийчоьнан Лакхарчу Кхело. Зараан нанас Тоитас дуьйцу тахана оцу дехачу 8 шарахь сов ша лайначух а, цIеххьаша хийцаделлачу дахаро шена гайтинчух а.\nНохчийчохь тIемаш бечу заманахь, пропагандин хьашташ кхочушдеш а, новкъара-накъара дIабаха а Iалашонца хеццна чубоьхкинчех цхьаболу нохчий цIаэха буьйлабелла оьрсийн набахтешкара. Уьш, дукха хьолахь, хиллане а бух ца хиларна, амма, цкъа схьалаьцнарг дIа ца хеца 8 шераш а, сов а кхайкхийна хилла нах бу. Уггар а луьрчех, терроризман артиклш тIехьарчийнарш бу уьш. Мел чIогIа бакъонашларъярхой а, ур-атталла Европера Адамийн Бакъонийн Кхел а гIортах, терроризм бохучу деккъа оцу цхьана дашо а, Iадавой вуьту стаг. Оцу дашах кхерало, къаьхка, бода боуьйту. Къемата а бехк боцуш чувоьллинчу стагах хьарчийнарг терроризмаца йоьзна артикл елахь, чуьра бевлла мел гIо дан гIортарх, гIорасиз бисна бакъонашларъяхой. Ларамаза дуй иза?\nМогуш воцуш а хилла, цIийнда кхелхина дукха хан а ялале, кхин а беза бала тIебазбелира 2004-чу шарахь, хIетахь 45 шо бен ца хиллачу Муртазалиева Тоитина. 8 шо дIадаьллачул тIаьхьа цуьнан могушалла дикка галъяьлла. БIаьрса телхина, цо ша ма-аллара, хIума атта дицло... Дукха хан ца йисна хIинца Зараана набахтера цIаян. Амма и хазахетар дицдо цунна, цIаеъча Зараа хIун дийр ду, нохчийн юкъараллин дахарехь цунна хIун меттиг кхочур бохучу хаттаро?\nТоита: ЦIаян езаш Гезгмашин беттан 3-чу дийнахь ю иза. 4-чехь цуьнан 29 шо кхочу.\n«Зараъ, цIаеъча хьуна хIун луур дара?» аьлла аса шега хаьттича цо соьга аьлларг ду: «Нагахь санна хьо соьца дIайогIур елхьара, суна тIаьхьа а хIоьттина хьо йогIур юйла хиъча, цхьа минот ца йоккхуш, махкал а арахьа дIагIур яра ша. Вайн къомана юкъахь чекх яла шена хала хир ду. Амма ша гIур яц, хьо шеца йогIур яцахь» ду.\nАса элира цуьнга, 8 шарахь хIокху махкахула со лелла, доккха ши стаг ду сан да-нана. И шиъ могуш дац. Уьш охьа а тесна яха суна бегIийла дац, аьлла.\n«ТIаккха вайшимма собар дийр ду. Делахь а, кхузара дIаяхча шена атта хир дара» цо а эли.\nЦунна тIаьхьа а яхана. тIаьххьара сайна иза гича, сан ойла хийцаелира.\nНабахти чуьра араяьлча Нохчийчу яха ца хIутту Зараъ\nХIунда кхоьру Зараъ Нохчийчу ян? Стенна сагатдо цо?\nТоита: Сайна нохчашкара гIо хир доцийла суна хиъна хIокху 8 ах шарахь.\nНелидова Наташа юй (бакъонашларъярхо) цо ахча теснера вай кхузара гIалахь йолчу «Синтем» организаце. ВаллахIи ца хиънера суна хIинццалц иза (организаци) цигахь юйла а. 10 000 эзар сом теснера (Нелидовас) цу организацехула. Цара соьга кхехьийтина косташ аса дIа ца дайина. Тешар яц хьо цу тIехь дерг дешца. Оцу 10 эзарна тIехула цара суна баьккхина хьовзам хьовзам хьайна хиъча!!!\nАса царга ала а элира «8 эха шарахь со шуна тIе а ца еъна, шуьгара хIумма а ца дехна аса. Дукха чIогIа кIелъйисина муьраш баьхкина суна тIе. Амма со цкъа а шуна тIе ца еъна. Ткъа хIинца, метишкано ахча тесна ша шуьгахула аьлла, сайга хабар тоьхча еъна шуна тIе. Цо схьатесна ахча схьалойша суна, со кхана Iийча сайн йоIана (набахте) тIаьхьа яза езаш ю» аса аьлча а, ахча схьа ца луш, цара суна баьккхина хилла хьовзам!\n"Синтемо" етт эцна Зараана дахьийтинчу ахчанах\nЦа кхетамна я боккъалла а, бала ца кхачарна делахь а, юкъаметтигаш нис ца елла Тоитин а, Соьлж-гIалахь болх бечу «Синтем» цIе лелочу гIо-накъосталлин организацин а. Халахеташ делахь а, нохчий вовшийн гIуллакхашка хьажар, хIокху шина тIамо чIогIа галдаьккхина, тешам байина вовшна юкъара. Цуьнан цхьа долчу бахьанах, хIокху программехь жимма тIаьхьуо дуьйцур ду аса.\nЙоIана тIаьхьа Мордоверчу набахте яха кечлучу Тоитина ахча теснера юкъ-кара цунна гIо-накъосталла деш хиллачу Нелидова Наташас. Билггал «Синтемехула» ахча тасаран бахьана дуьйцуш, кхин дIа къамел дира Тоитас.\nТоита: ХIинццалц дIатесна ахча дайна, ша хIинца кхечу кепара дийр ду аьлла теснера и ахча Наташас «Синтемехула». Эххар а цара («Синтем» организацерчара) соьга хIун яздира хаьий хьуна? «35 тысяч у меня ушло на корову. Кхин шегахь дац», аьлла. И бохург хIун ду, боху аса тIаккха. Аса хьоьга дуьйцург адам ду, ахьа соьга буьйцург етт бу!\n«Сколько тебе надо?» олу соьга. ЧIогIа хала даьккхира аса царгара и итт эзар сом. Цул тIаьхьа маса бутт белира дага ца догIу суна, суна кост кхечира мобилан телефон тIе. Иза Iуьйранна 3 даьлча кхаьчна ю соьга. Иза а дIа ца йойуш йитина.\n«Извините, если вы завтра утром успеете к 8 или 9 (дага ца догIу суна билггал), есть вещи для Зары». Цунна тIеюха хIума харжа йиш хир ю бохург хир дара иза церан. Амма со Неврера (100 чаккхарма сов Соьлж-гIалина генахь) гIала яха ма еза.\n10 даьллачул тIаьхьа бен ца гина суна и кост а.\nТIаккха аса дуьхьала яздина: «12 даьлча дIаеъча ларор юй со? ЙоIана тIаьхьаяха гIерташ хилча муьлхха а гIо суна оьшуш ду» аьлла.\n«ХIан-хIан, ларор яц. 12 даьлча хьо еъча кхузахь хIумма а хир яц. КарабогIучу баттахь йогIур ю хьо, хьайна лаахь» аьлла жоп даийтина суна.\nСо тешна ю, аса КIуръанна тIехь дуй буур бара, церан («Синтеман») метта Нелидова елахь, Светова елахь, кхин берш хиллехь, соьга хоттур дара «хIун размер ю Зараан? Оха юьстах йоккхур ю хьуна цунна мегар ерг» аьлла.\nУггар хазаниг кхин а ду. Соьга яздина: «И ахча дIа ма делира, тхоьга шуьца уьйр ца тасаелира. И ахча дIаделира» бохуш. Со нийса кхетта ца кхетта суна ца хаьа, хьалха а цхьа ахча хилла тхуна цхьаммо тесна, тхоьца зIене а ца бовлабелла, и ахча дIадаьлла.\n«И ахча дIа муха долу, селхана бен тIедиллина а ца хилча?» аьлла аса хаьттича, «собар делахь, тIаккха кхин цкъа а хьовсу» шаьш, аьлла и кеп хIоттийра суна.\nИ 10 эзар схьа а эцна, схьаэцар тIечIагIдеш куьг яздина сан кIант схьавеъча, юха телефон тоьхна боху, и куьг нийса ца хилла, кхин цкъа а куьг яздан вогIур варий иза, аьлла. Воуьйтур ву аьлла, ас-м ца вахийти иза. Схьагарехь, хьалхалерчу цхьана ахчанна а куьг яздан лууш хиллера царна оха. И накъосталла ду-кх суна хIокху 8 ах шарахь нохчаша динарг.\nКхин цхьаъ нохчийн "турпалхо-ямартхо"\nДуккха а чубоьхкинчу нохчийн гIуллакхашкахь санна, терроризмана бехке йинчу Муртазалиева Зараан гIуллакхехь а кIорга лар йитина, аьлча а, цу берриг хьовзамна бух кечбинарг ву оьрсийн къайлахчу ницкъаш болх беш волу Ахмаев СаьIид. Ша тIаьхьуо бен ца кхийтира цунах бохуш дийцира Тоитас.\nТоита: Зараъ лаьцначу хенахь цхьаммо цуьнан (Ахмаевн) телефон а елла, тоьхна аса цуьнга. Цуьнан зудчо схьаийцира. Маряьм яра а хаац, Марина яра а хаа, дага ца догIу суна. Аса хаьтти, Марина, маса бер ду хьан? 5 бер ду эли.\nХьажахь, боху аса, 4 сан а ду ду-кх уьш. И сан цхьа Зараъ дIаелла а, дIаяьккхина а, хьалаоллийтина а, и цхьаъ йоцуш Iийр дара вай. ТIаьхьадисинчарна хIун дийр ду вай?\n5 бер лелон дезаш хьо а ю. Кхин а 3 лелон дезаш со а ю.\nБалхара цIайогIуш йолу йоI вай нохчийн кIанта чу а йоллийтина... 20 шо кхаьчначу зудабере, хIан хIара сан телефон ю хьуна, оьшшучу хенахь телефон тоха, аса накъосталла дийр ду хьуна аьлла, бертIорз шех теша а тешийтина... И хIун ду?\nСан ю алий дог ма лазахь Зараах. Сан йоцуш санна ойла ехьа цунах. Кхана Iуьйрре хьайчунна ишттаниг дича, кхечунна ишттаниг дича, цунах хIун хир ду? Дейша суна гIо! Зараъ Китай-городехь лаьцна, оцу меттире цо (хьан цIийндега) телефон тоьхна.\n«Цара цхьа хIума дийр дац. Хьайга «полицино» ден боххург дичхьана, хьо йолуш ю» ма аьлла (Зараэ) цо (Ахмаевс). Китай-городе (проспект) Вернадского дIа а йигина, «хьо бакълуьйш хиллера, лаца тхан бакъо яцара. Хьоьга гIуда даьккхичхьана шаьш довлуш дара» а аьлла, тIаккха циггахь кхин шиъ (Iедалан белхахо) тIе ма веана цунна.\n(Зараас) телефон Китай-городера тоьхнера, балхара ара а яьлла, йогIучу хенахь шаьш лаьцча. Телефонехула къамел дина хилар тIечIагIдеш (телефонан уьйран операторера) кехат даккхийтахь хьайн цIийндега аьлла аса дехчи, цуьнан зудчо эли – харцдерг аса дуьйцур дац – «сан берийн да а хилла, со цуьнан хIусамнана а хилла тхо Iийр дац, иза вогIур а ву, ма-дарра сурт цо дийца а дезар ду. И аьхьа дуьйцург суна хиъна а дацара» аьлла, цу зудчо къамел ди.\n«Да виса, элхьамдуьлиллахI, Делан къинхетам боккха бу-кх. ХIинца-м цхьа йист ер яра цуьнан. Коьрта теш и вара цу гIуллакхехь» аьлла со паргIатъели. Iуьйранна «командировке вахийтина, вац» аьлла иза ца веа. Телефон цара кхин схьа а ца ийци. Оцу тIехь иза чекхделира.\nНохчийчура стоьлан дайшна тIе ца кхачало\nБакъонашларъярхоша цхьабосса политикан бахьанашца чуйоьллинчу лоручу Муртазалиева Зараан адвокаташ хенал хьалха иза араялийтар деха тохабеллачу хенахь, Нохчийчура Iедалша а дIахьедарш дира, шаьш а иза юьтур яц, дакъа лоцур ду, аьлла. ХIетахь а дог тохаделлера шайн, амма, цIеххьаша уьш, тап-аьлла дIатийчи, церан карахь кIезга хIума дуй кхийтира МуртазалиевгIеран доьзал. Оьрсийн Iедал дагахь дацара, масаллина чуйоьллина нохчийн жима зуда, шаьш аьлларг а кагдеш, араялийта. Цу хенахь дуьххьара Нохчийчура омбудсменах Нухажиев Нурдина тIекхачаелира Тоита.\nТоита: Цу хенахь Зараъ хенал хьалха араяккха – гIуллакх хилахь а, ца хилахь а, Страсбурге латкъам чубелла хилча - адвокато элира, дехар дан деза. ТIаккха со оцу Нухажиев Нурдина тIеяхара. Соьгахь копи йолуш ю, цо суна дехар яздира, «Зараъ арайолуш, цо адаптаци яллалц, шайн аппаратехь балха дIа а хIоттор ю иза, массо тайпа накъосталла а дийр ду аьлла. Цо (Нурдис) Кадыровн Iедалан цIарах официала кехат делира. Айса яздина официала кехат аса Рамзане а дахьийтинера. Цу кехатна тIера дIадоладелла, «шаьш гIо а дийр ду, ша-дерриг а дийр ду» аьлла хIума дара. Амма юха дIадижира церан иза. Оцу Федералан сервисаша «Стоп» аьллачух тера дар-кх царга.\nМаршо радио: Хьалхара а, тIаьххьара а Нухажиев гар хилира цунах. Кхин цул тIаьхьа Нохчийчура Iедалшна тIекхачелла яц Тоита.\nТоита: Путинна тIекхачар атта дуй те аьлла хеташ ю со, вай кхузара (стоьлан дена) стагана тIекхочул а. И йоI цIаеъча, цхьана а дикачу хIумане, дикачу балхе аса цаьргара (нохчийн Iедалера) са ца туьйсу.\nМаршо радио: Юха а, тIаккха а, шена тIекхаьччий бен ца хаьа, кхелашкахь а, набахтешкахь а боккъалла а долу хьал. Дукха хьолахь, ша цхьалха вуьсу стаг. Нах къехка буьйлало, бала тIебазбеллачух. Амма, гонаха дика нах хиларо, мелла а догйовхо ло. Ша набахте хьажийча шен йоIа шега аьлла дешнаш диц ца ло Тоитина.\nТоита: Зараъ лаьцначу хенахь, дуьххьара со шена тIаьхьаеъча Зараа элира соьга: «Нана, 8 ах шо дукха хан ю. Нахана а ша кIордор ю. Лулахошна а ша йицлур ю. Классехь цхьанадешначарна а ша йицлур ю. Хьо цхьаъ хир ю ша йиц ца еш».\nЦо ишта аьлча, аса эли, «Зараъ, ишта хир даций иза-м. Вуониш бу. Амма диканиш а шортта ма бу. Ца хилча хIара дуьне лаьттар а дацара».\nЦул тIаьхьа шо а ши шо а даьлчи эли хIокхуо «деллахь, нана, хIинца-м ша йицло а хан ма яра. Наха-м дикка дакъа леци» аьлла.\nЧохь воллуш волчу стагана телефон тоьхна а, ша дагавеанера а аьлча, чIогIа доккха хIума ма хетий.\nМаршо радио: Карарчу хенахь, Мордоверчу набахтехь тIаьххьара беттанаш токхуш йолу Зараъ могуш яц. Делахь а, и шен цамгар ца го цунна, шен дисина денош дагардеш.\nОьрсийн кхеле бехке вечуьнан бехк хилар тIе чIагIделлачу гIуллакхех а къаьсташ ду Зараан гIуллакх. Таллам дIахьучу хенахь, буьззинчу барамехь цуьнан бехк ца хилар къастаделлера цуьнан адвокаташка. ХIетте а, федералан кхелахочо Комарова Маринас кхаа сохьтехь кеч а бина, Зараъ бехке еш сацам кхайкхийра. Цу гIуллакхехь коьрта теш вара, кхелехь гучу ца ваьлла волу Ахмаев СаьIид. Бусулба дин тIеэцна хиллачу шина оьрсийн зудабераца Куликова Анница а, Воронова Дарьица а лелийна доттагIалла а цхьана бехке диллира Зараана – царах шахIидаш кечбан ойла йолуш яра аьлла.\nКеста арайолуш йолчу Зараана шортта хан оьшур ю, нахах теша Iама. Амма цунна иза ца лаахь, цунна билла бехк бац цхьаннен а.


"Соколов" латточу изоляторехь хилла Оьрсийчоьнан дипломаташ -- зорбанан гIирсаш\nБерилин, Оьрсийчоьнанан векалаллина хьалха хиллачу дуьхьалонан акцин декъашхой\nНохчийн мухIажир Хангошвили Зелимха верна бехке хила мега аьлла шеко йолуш лаьцна "Соколов Вадим" латточу Берлинерчу талламан изоляторехь хилла Оьрсийчоьнан ши дипломат. Цунах лаьцна яздо немцойн Spiegel Online а, Deutsche Welle а зорбанан гIирсаша, яздо Кавказ.Реалиино.\nДипломаташ бахана хилла Оьрсийчоьнан вахархо лаьцна аьлла шайна ма хеззина. Цара къамелаш дина оьрсийн маттахь, тIехьожуш а, ладугIуш а стаг воцуш. ХIун дийцина хууш дац.\nЦу тайпа процедура ян бакъо ю дипломатийн юкъаметтигашкахула йолчу Венехь тIелаьцначу конвенцица а догIуш, амма оццул сиха а, эвсараллица а Оьрсийчоьно лелориг тамашийна хета Spiegel Online зорбанан гIирсана.\nЗулам дарна Оьрсийчоь декъа хиларан тоьшалла ду аьлла хета немцойн зорбанан гIирсашна, Хангошвили вуьйш лелийна герз мичара схьадеана бохург а. Юьйцург ю 1986-чу шарахь Австрера Эстонина йоьхкина Glock тапча.\nХетарехь, зуламан декъахоша "Соколовга" герз дIаделла иза Варшавера Берлине воьдуш.\nНохчийн тIемало хилла Хангошвили вийра Марсхьокху-беттан 23-чохь Берлинехь Маобит кIоштахь рузбанан маьждиге воьдуш. И зулам дарна шеко йолуш лаьцна ву "Соколов Вадим" цIарца вуьйцу Оьрсийчоьнан вахархо.


Чиллан-бутт 22, 2013\nТкъе хьалхарчу бIешарахь дуккхаъ хIума хийцаделла нохчийн Iер-дахарехь а, Iадаташкахь а. Хийцаделла доьзал кхолларан гIиллакхаш а. Хьалха шовдан йистехь деш дуьйцуш хилла захалонаш хIинца дуьненан машанехь – интернетехь дуьйцу. Къаьстина Европехь бехачу вайнаха боккха пайда оьцу доьзал кхолларехь интернетах.\nНагахь санна цхьанна „Одноклассники“ сайта тIехь вайнехан кегирхой деккъа шайца цкъа мацах ишколашкахь доьшуш хилла шайн классашкара хьеший схьалахархьама дIагулло аьлла, хетахь, иза гIалат хила сахьт дац.\nХIунда аьлча, генарчу я гергарчу я хIицна а кхоччуш тIехдаланза долчу бералле болу дагалийцамаш мел сирла белахь а, ишколехь яккхина хан мел мерза дагалецамашкахь йисинехь а, амма вайнаха сел дукха хан а, харжаш а яйъалла мерза и дагалецамаш бу, аьлча, теша хала ду.\nКоьрта бахьана – цу сайта тIехь а, и санначу кхечу сайташна тIехь а, кегийрхойн вовшашна бовза а, вовшашца доттагIалла я, – бакъдерг хIунда ца дуьйцу, - захало дийцар а ю.\nКъаьстина, мехала а ду и тIаьхьарниг Малхбузехь бехачу вайнехан кегирзошна. ХIунда аьлча, Европа мел ю дIасабаьржинчу вайнехан доьзалшкахь хьалакхууьш бу марел далла хилла болу мехкарий а, зуда ялолла хилла болу кегий нах а.\nТкъа дукхахйолчу меттигашкахь нохчий вовшашна тIекхачарехь бехаш ца хуьлу, цхьацца-шишша бен вайнехан доьзал боцучу кегийчу гIаланашкахь я яьрташкахь беха уьш. Ишттачу хьелашкахь керлачу технологех боккъал а боккха пайда болу кегирхошна. Уггаре а хьалха - интернетах.\nАла мегар ду, карарчу хенахь Европехь вайнаха деш долчу захалонийн доккхах долу дакъа интернетехула кегийрнарш бовза а бевзий, деш ду аьлла. Я цхьа а цец а ца волу, ур-аттала мелла а бакхийха болчу вайнехан чкъуралахь а, ялийнарг „Одноклассники“ чохь евзина яра, я яханарг „Фейсбук“ чухула везавеллера, аьлла хезча.\nНохчашлахь яьржинчу керлачу, олуш ма -хиллара, трендах лаьцна Берлинехь ехаш йолчу 22 шо долчу Миланас иштта дийцира тхоьга.\nМилана: „ХIинца интернет йоцуш стаг вац я Европехь а, я цIахь а. Дуккха сайташ ю, нохчийн нахана вовший бовза аьттонаш болуш. Маре яха езаш йоI елахь а, зуда ялон езаш кIант велахь а. Вайнах вовшашна тIекхача дукха аьттонаш ма ца хуьлий кху Европехь. Цундела цу хIуманна тIехь дика ю интернет. Дуккхаъ бу суна бевзачарна юккъехь цу чохь бовза а бевзина, доьзал кхуллуш, цхьанакхетта нах“.\nБакъду, интернет -захалонаш шайца янне а цхьацца кIелонаш йоцуш ца нисло, бохуш дуьйцу Миланас. Хийла ша воцург ву моттийта а, ша ма -варра дIа ца вовзийта а аьттонаш ло цу машано, шена луъ-луучу агIор амал а, сибат а хуьйцуш.\nЦундела, интернетухула дийцинчу захалонах ша Iехаялле, йоIа цкъа хьалха бакъдолчу дахарехь шен ка ма-доллу алсам талла деза, шен вевзинарг – иза еккъа цхьа аватар ю, шена тIехьа, виртуалан хабарш бен, кхин хIума доцуш, я боккъал а цуьнца доьзал кхолла мегар долуш стаг ву, бохуш дуьйцу Миланас.\nМилана: „Бакъдерг аьлча, ларвала везаш хIума а ю интернет. Дикадерг а, вуодерг а шеца долуш. Стаг муха ву ца хаьа, цуьнца виртуала къамелаш динера, аьлла. Хьайна ган а гуш, вевзаш санна ма ца хуьлий, цунах хIун доллу ца хаа хьуна. ЙоI Iехорна а, цунна тешнабехк барна а кхерам бу.\nСуна евзаш йолу цхьа йоI, шина шарахь цхьа кIант вевзаш а хилла, цуьнга яха дагахь хIара а йолуш, хIара йига дагахь и кIант волуш, захало чекхдаьллачу хенахь, дIа ла доьгIча, цу кIентан зуда а, ши бер а хилар гучу а даьлла, дуьйхира и захало“.\nТкъа муха хуьлу те и интернетехула кIант-йоI вовшашна довзар? Муха дIадолало захало я мичахь ду вайн заманахьлера захало дийца кегирхой дIагуллуш долу виртуалан „шовда“? Уьш дера ду „В контакте“, лакъахь хьахийна ма-хиллара, „Одноклассники“, я „Фейсбук“ цIе йолу хьостанаш, ламан басешкара охьахьаьвдда догIуш дацахь а, амма интернет-майданахь вуно дика девзаш долу.\nЦу хьостанех цхьанхьа, нохчашлахь, схьахетарехь, уггаре а шуьйра яьржинчу „Одноклассники“ цIе йолчу сайтана тIехь нохчийн мехкарий, кегий нах вовшашна муха бевза, бохург дийцира Маршо радионе Венехь ехаш йолчу 19 шо долчу Элинас. Цуо дуьйцуш дерг цхьаццаболчарна, къаьстина вайн дай-нанойн чкъурах болчарна, ца кхета а там бу, чIимаш биинчо а дуьйцур ма дац цуо дуьйцург, аьлла, хоьтуьйтуш.\nАмма интернетан заманчохь кхуьучу чкъурана, хIинцачул ах бIе шо хьалха баьхначарна тIаргIа къажор я белхи ваханчехь поппар бар девзаш ма-хиллара, дика девза Элинин къамел юккъехь хезаш долу „аккаунт“, „класс хIоттор“, „хаам язбар“ я „плюс хIоттор“ боху дешнаш.\nЭлина: „Хьайн аккаунт тIе ахь хаза сурт дуьллий, тIаккха хьан агIонна тIерачу хьан доттагIийн доттагIашна а хьо го. ТIаккха и сурт гина, иза хазахетта волу кIант хьан агIонна тIе а вогIий, цуо хьан суртана „класс“ хIоттайо, я комментарий язйо, я хаам язбо хьоьга, „ ма хаза ю хьо“ я „ ма хаза даьлла хьан и сурт“ олий. ТIаккха иза мила ву хьажа йоI а йолу цуьнан агIонна тIе.\nИштта дIадолало уьш вовшашна бовзар. ТIаккха кIанта цу йоIе телефон йоьху я скайп чуьра ник йоьху. Хьалха я урамехь я хийисте йоI яханчехь ма девзарий йоI-кIант, ткъа хIинца 21-ра бIешо ду. Дукха атта ду хIинца кIенташна йоI йовза, „класс“ хIоттийчахьана я скайп эхчахьана долуш ду. Хьалха санна хьуьнарш ца гойту йоI хазаеллачуо, я иза йолчу воьдуш къа а ца хьоьгу“.\nВуьшта аьлча, мацах цкъа нохчийн кхомалахь хуьлуш хиллачу синкъераман меттиг дIалаьцна Одноклассники сайто. Синкъерамехь кIант йоIе бIаьрг таIор шена тIеэцна цу чохь йоьIан суртана кIанта „класс“ хIотторо.\nСинкхерамехь кIантаний, йоIаний юккъехь хабар дIасахьош юкъелелачун болх дIахьош берш „персонал хаамаш“ бу. Ткъа „баркалла“ ялар – иза, схьахетарехь, шен контактийн могIаршлара кIант я йоI дIадакхар долчух тера ду, иза „Iаьржачу исписки“ чу а кхоьссина.\nДоцца аьлча, дерриге а вай дайша-наноша лелийна ма хиллара ду-кх, цхьа жимма 21-чу бIешеран хIо хьакхадалар бен, кхи хийцам боцуш.


Ва (пачхьалкх) — Википеди\nВа Пачхьалкх (ва: Mēng Vax, Meung Va, ций. 佤邦, : Wǎ Bāng, бирм. ဝပြည်နယ်) — Мьянман латтан тӀехь йолу къобалцайина пачхьалкх , хӀинца йолу хана Ва цӀе йолу провинцен дакъа лоруш ду. Коьрта гӀала — Панкан (ций. 邦康, : Bāngkāng), хилла цӀе Пансан (邦桑)). Пачхьалкхан цӀе ва олучу къоман цӀарах схьаяьлла ю. Пачхьалкхан бахархой гергарчу хьесапехь 558 эзар адам ду. Иза ю Шан цӀе йолу штатан къилбаседа-малхбалехь амма оцунна билгала доза дац.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Ва_(пачхьалкх)&oldid=2954430»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2019, 13 май, 12:22.


1 Chronicles Глава 6 American Standard и Чеченский (нохчийн мотт) переводы\nЛевин кІентий хІорш бара: ГІиршан, КхахІат, Мерари.\nКхахІатан кІентий хІорш бара: Іамрам, Ицхьар, Хьеврон, Іузиал.\nІамраман бераш хІорш дара: АхІарон, Муса, Марем. АхІаронан кІентий хІорш бара: Надаб, АбихІу, ЭлиІазар, Итамар.\nЭлиІазаран хилира кІант Пайнехьас. АбишуІ Пайнехьасан кІант вара.\nАбишуІан кІант вара Букхай. Букхайн кІант вара Іузи.\nІузин кІант вара Зарахь-ЯхІу. Зарахь-ЯхІун кІант вара Маръюти.\nМаръютин вара кІант Амар-ЯхІу. Амар-ЯхІун кІант вара Ахьтуби.\nАхьтубин кІант вара ЦІадукъа. ЦІадукъин кІант вара АхьимаІац.\nАхьимаІацан кІант вара Іазар-ЯхІу, ткъа Іазар-ЯхІун кІант вара Йохьан.\nЙохьанан кІант вара Іазар-ЯхІу. Иза вара Ярушалаймехь Сулим-паччахьо дІахІоттийначу Делан цІа чохь динан да.\nІазар-ЯхІун кІант вара Амар-ЯхІу, ткъа Амар-ЯхІун кІант вара Ахьтуби.\nАхьтубин кІант вара ЦІадукъа, ткъа ЦІадукъин кІант вара Шалум.\nШалуман кІант вара Хьалкхи-ЯхІу, ткъа Хьалкхи-ЯхІун кІант вара Іазар-ЯхІу.\nІазар-ЯхІун кІант вара Сари-ЯхІу, ткъа Сари-ЯхІун кІант вара ЯхІу-ЦІадакъа.\nВезачу Эло Набухди-Нецаран куьйгахула ЯхІуд-мехкан а, Ярушалайм-гІалин а бахархой йийсаре дІабигийтинчу хенахь, ЯхІу-ЦІадакъа цаьрца цхьаьна йийсаре вахара.\nИштта Левин кІентий хІорш бара: ГІиршан, КхахІат, Мерари.\nХІорш ю ГІиршанан кІентийн цІераш: Ливани, ШамаІи.\nМерарин кІентий хІорш бара: Махьли, Мушхьи. Левин тІаьхьенах схьадевлла тукхамаш, церан доьзалшка хьаьжжина, хІорш ду:\nГІиршанан тІаьхье иштта яра: цуьнан кІант вара Ливани. Ливанин кІант вара Яхьат. Зами вара Яхьатан кІант.\nЗамин кІант вара Юахьи. Ткъа Юахьин кІант вара Ида. Зерахь Іидун кІант вара. Зерахьан кІант вара Яатрай.\nКхахІатан тІаьхье иштта яра: Іамминадаб цуьнан кІант вара. Кхорахь Іамминадабан кІант вара. Асар Кхорахьан кІант вара.\nАсаран кІант вара Элкхан. Элкханан кІант Аби-Аса хилира. Аби-Асин кІант вара Асар.\nАсаран кІант вара Тахьат. Тахьатан кІант вара Уриал. Іузи-ЯхІу Уриалан кІант вара. Іузи-ЯхІун кІант Шаул хилла.\nЭлкханан кІентий бара Іамсай а, Ахьимут а.\nАхьимутан кІант вара Элкхана. Элкханан кІант вара Цупай. Цупайн кІант вара Нахьати.\nНахьатин кІант вара Элиаб. Элиабан кІант вара Ярохьам. Ярохьаман кІант вара Элкхана. Ткъа Элкханан кІант вара Шамъал.\nШамъалан кІентий хІорш бара: дуьххьарлерниг – Юал, шолгІаниг – Аби-ЯхІу.\nМерарин тІаьхье иштта яра: цуьнан кІант вара Махьли. Махьлин кІант вара Ливани. Ливанин кІант вара ШамаІи. ШамаІин кІант вара Іуза.\nІузин кІант вара ШимІа. ШимІин кІант вара Хьаги-ЯхІу. Хьаги-ЯхІун кІант вара Іаси-ЯхІу.\nДелан тІорказ дІахІоттийначу хенахь дуьйна, Везачу Элан цІийнан кертахь Дауда илланчашна тІехь хьаькамаш хІиттийнера.\nЯрушалаймехь Сулима Везачу Элан цІа дІахІоттадаллалц, Делан гуламан четарна хьалха илланчаш санна гІуллакх деш бара уьш. Шайна тІедехкинчу парзашка хьаьжжина, шайн белхаш кхочушбора цара.\nЦигахь шайн тІаьхьенашца гІуллакх динарш хІорш бара: кхахІатхойн тІаьхьенах зурманча вара ХІайман. Иза Юалан кІант вара, ткъа Шамъалан кІант вара Юал.\nЭлкханан кІант вара Шамъал. Ярохьаман кІант вара Элкхан. Элиалан кІант вара Ярохьам. Товхьин кІант вара Элиал.\nЦупин кІант вара Товхьа. Элкханан кІант вара Цупа. Махьатан кІант вара Элкхан. Іамсайн кІант вара Махьат.\nЭлкханан кІант вара Іамсай. Юалан кІант вара Элкхан. Юал Іазар-ЯхІун кІант вара. Іазар-ЯхІу вара Цапни-ЯхІун кІант.\nЦапни-ЯхІу Тахьатан кІант вара. Тахьат Асаран кІант вара. Асар вара Аби-Асин кІант. Аби-Аса вара Кхорахьан кІант.\nКхорахь Ицхьаран кІант вара. Ицхьар вара КхахІатан кІант. КхахІат Левин кІант вара. Леви Исраилан кІант вара.\nХІайманна аьтту агІор лаьттачу цуьнан гергара волчу Асайпа зурманчин гІуллакх дора. Асайп вара Берех-ЯхІун кІант. Берех-ЯхІу ШимІин кІант вара.\nШимІа Микаалан кІант вара. Микаал БаІас-ЯхІун кІант вара. БаІас-ЯхІу вара Малки-ЯхІун кІант.\nМалки-ЯхІу вара Этанин кІант. Этани вара Зерахьан кІант. Зерахь вара Іади-ЯхІун кІант.\nІади-ЯхІу вара Этанан кІант. Этан вара Замин кІант. Зами вара ШамаІин кІант.\nШимІа вара Яхьатан кІант. Яхьат вара ГІиршанан кІант. ГІиршан вара Левин кІант.\nХІайманна аьрру агІор а лаьтташ, зурманчин гІуллакх дора церан гергара йолчу мерарихойн тІаьхьенах волчу Кхишин кІанта Этана. Кхиши Іабдин кІант вара. Іабди вара Малукан кІант.\nМалук Хьашби-ЯхІун кІант вара. Хьашби-ЯхІу вара Амци-ЯхІун кІант. Амци-ЯхІу вара Хьалкхи-ЯхІун кІант.\nХьалкхи-ЯхІу вара Амцин кІант. Амци вара Банин кІант. Бани Шемаран кІант вара.\nШемар вара Махьлин кІант. Махьли Мушхьин кІант вара. Мушхьи Мерарин кІант вара. Ткъа Мерари Левин кІант вара.\nЦеран вежарий болу левихой дІахІиттийнера Делан цІа долчу четарца доьзна долу цхьацца гІуллакхаш дан.\nАхІарон а, цуьнан тІаьхье а дийнаташ дагоран а, хаза хьожа йоуьйту хІуманаш ягоран а кхерчашна тІехь сагІа доккхурш бара. Иштта, царна тІедехкина дара Везачу Элан цІийнан уггар езачу чоьнна чохь бан мел безаш болу белхаш бар а, Исраилан халкъан дуьхьа къинош дІадахаран Іадат кхочушдар а, Делан ялхо хиллачу Мусас шайна тІедиллина ма-хиллара.\nАхІаронан тІаьхье иштта яра: цуьнан кІант вара ЭлиІазар. ЭлиІазаран кІант вара Пайнехьас. АбишуІ вара Пайнехьасан кІант.\nАбишуІан кІант Букхай вара. Іузи Букхайн кІант вара. Зарахь-ЯхІу Іузин кІант вара.\nЗарахь-ЯхІун кІант вара Маръюти. Маръютин кІант вара Амар-ЯхІу. Ахьтуби вара Амар-ЯхІун кІант.\nЦІадукъа Ахьтубин кІант вара. ЦІадукъин кІант вара АхьимаІац.\nШайн меттаметташкахь левихой Іаш хилла меттигаш хІорш ю: шайна дуьххьара кхаж баьлла дела, кхахІатхойн тукхамах схьаяьллачу АхІаронан тІаьхьенна\nеллера ЯхІуд-махкара Хьеврон-гІала а, цунна гонах долу дежийлаш а.\nТкъа оцу гІалина чудогІуш долу кхаш а, ярташ а Епунин кІантана Килабана дІаеллера.\nИштта, АхІаронан тІаьхьенна еллера: Хьеврон (иза лурбоьлла нах ловчкъу гІала яра), Либна а, цунна гонах долу дежийлаш а, Итар-гІала а, ЭштамуІ-гІала а, цунна гонах долу дежийлаш а,\nХьилаз-гІала а, Дибар-гІала а, царна гонах долу дежийлаш а,\nІашун, Байт-Шамаш гІаланаш а, царна гонах долу дежийлаш а.\nТкъа Бен-Яманан тайпанан махкахь кхахІатхошна еллера: ГибаІ-гІала, Іаламат-гІала, Іанатот-гІала, царна гонах долу дежийлаш. Церан тукхамана елла хилла йолу гІаланаш ерриг а кхойтта хилла.\nКхахІатхойн оцу гаранах йолчу кхечу тІаьхьенна, кхаж а баьлла, Маннашан ахтайпанан долахь хиллачу декъах итт гІала еллера.\nГІиршанан тІаьхьенах долчу тукхамашна, кхаж а баьлла, Иссарханан а, Ашаран а, Напталан а тайпанийн а, Башанерачу Маннашан ахтайпанан а латтанаш тІера кхойтта гІала еллера.\nМерарин тІаьхьенах долчу тукхамашна, кхаж а баьлла, Раабанан а, Гадин а, Забулан а тайпанийн латтанаш тІера шийтта гІала еллера.\nИштта гІаланаш а, царна гонахара дежийлаш долу латта а деллера левихошна исраилхоша.\nКхаж а баьлла, ЯхІудан а, ШимІин а, Бен-Яманан а тайпанийн латтанаш тІера массо а цІераш техкина йолу гІаланаш еллера цара.\nТкъа кхахІатхойн тІаьхьенах долчу цхьадолчу тукхамашна Эпрайман тайпанах болчийн гІаланаш еллера.\nЦарна еллера Эпрайман лам тІехь йолу Шехем-гІала а (иза лурбоьлла нах ловчкъу гІала яра), ГІазар-гІала а, церан дежийлаш а.\nИштта ЯкхмаІам-гІала а, цунна гонахара дежийлаш а, Байт-Хьорон а, цунна гонахара дежийлаш а,\nАйлон а, Гати-Римун а гІаланаш а, царна гонахара дежийлаш а.\nМаннашхойн ахтайпанан лаьттара кхахІатхойн йисинчу тукхамашна еллера Іанури-гІала а, БалиІам-гІала а, царна гонахара дежийлаш а.\nГІиршанан тІаьхьенна еллера: маннашхойн ахтайпанан лаьтта тІера Башанехь йолу Голан-гІала а, Іаштарат-гІала а, царна гонахара дежийлаш а.\nИссарханан тайпанан лаьттара царна еллера Кхедаш а, Дубрат а гІаланаш а, царна гонахара дежийлаш а,\nиштта Рамат а, Іанейм а гІаланаш а, царна гонахара дежийлаш а.\nАшаран тайпанан лаьтта тІера царна еллера Машал а, Іабдани а гІаланаш а, царна гонахара дежийлаш а,\nиштта Хьукхакх а, Рахьуб а гІаланаш а, царна гонахара дежийлаш а.\nНапталан тайпанан лаьттара царна еллера Галилай-махкара Кхедаш-гІала а, Хьамун-гІала а, Кхиръятим-гІала а, царна гонахара дежийлаш а.\nЛевихойх йисина йолчу Мерарин тІаьхьенна еллера Забулан тайпанан лаьтта тІера Римун а, Табур а гІаланаш а, царна гонахара дежийлаш а.\nЙордан-хина малхбузехьа лаьтташ йолчу Ерихон-гІалина дуьхьал агІор малхбалехьа болчу махкара раабанхойн тайпанан лаьтта тІера еллера яьссачу аренгара Бацар-гІала а, ЯхІац-гІала а, царна гонахара дежийлаш а,\nКхадимут а, МейпаІат а гІаланаш а, царна гонахара дежийлаш а.\nГадин тайпанан лаьтта тІера еллера ГалІад-махкара Рамат а, Махьанайм а, царна гонахара дежийлаш а,\nиштта Хьешбон а, ЯІзир а гІаланаш а, царна гонахара дежийлаш а.


Оаха шо хьех Суммая йовза\nХоза оаз йола иллиалархо\nДикка ха я вайна моттигерча телевидене, радио гIолла Суммая яхача иллиалархочун оаз хоза. Цу сахьате еза а лу из, хIана аьлча зовне, кIаьда, гIайгIане, елаш хила ховш я из, ше доахаш долча иллей чулоацамга хьежжа. Шийна тIехьа вай а дуг цо, вахарах уйла яйташ, наьна лоархIам дагабохийташ, безмаца дог гIоздоаккхаш. Цудухьа цунга ладувгIа догдоагIа. Хетаре, из дувзаденна да шийга товш доаца иллеш цо кIезига доахаш хиларца. Царех сона эггара хьалха хезар дар наьнах дола илли. Со даим автобусаца лел, балха дIаводача а цIавоагIача а хана. ДукхагIча даькъе из я «Магас — Эккажкъангий-Юрт — Наьсаре» яхар. Эггара дукхагIа цун водителаша ладувгIаш дола илли да Суммаяс доахаш дола «Нана» яхар. Дуккхача наха из дезаделча санна хет сона а. Къоаналгахьа лестача а наха къаьстта хоза хет аьнна хет сона цу илле дешаш. Ювцаш йолча иллиалархочун кхолламца да иштта тайп-тайпара ханаша йолча наха хетадаь мугIараш. Цудухьа цун концерташка го йиш я бераш, мехкарий, кагий нах, истий. Цун иллеш довзе а, бакъда из ше кхоачам боллаш дика йовз аьнна хетац сона вай республикерча бахархошта. Даим газеташка хьожаш, дешаш волча сона нийсденнадац цун вахарах а кхолламах а даь цIенхашта йоазош. Хила-м тарлу уж сона цаховш а, хIаьта а са аьттув баьннабц царна тIакхача а деша а. Цудухьа айса де лаьрхIад аз сайна а наха а из дикагIа йовзийтаргйола йоазув. Шедар цунга шийга дIа а хоатташ, дIаяздаь да укх тIа мел дувца хIама.\nЭггара хьалха из маца а мичахьа а яьй ха ловра. Суммая 1992-ча шера яьй, из яьр декабрь бетта 2-гIа ди да. Цу заман чухьа цар дезал Шолжа-ГIалий тIа баьхаб. Цун да Горчханнаькъан Хьажбикар ва (белгалдаккха деза уж ЦIечой тайпан боацилга), нана — Мугаева Совдат. Вай оалаш ма хиллара, да гIалгIа ва, нана нохчо я цун. Вай дукхагIболча иллиалархой кхелашта таралест укхаза Суммаяй кхел а. Масала, нана нохчо хиннай Эсамарзанаькъан Iалаудина, иштта Налгнаькъан Лемай нана а я нохчо. ХIаьта а ший иллецара безам даьгара хьабоагIаш ба аьнна хет иллиалархочоа. Цо яхачох, Хьажбикар къона волаш иллеш дахара чIоагIа тIера а хиннав, шийна болча тоама уж дIаоалаш а хиннав. Цул совгIа, даь-нана а хиннай, хоза пандар лакха ховш. Ший кхоллама овла цигара ба аьнна хет Суммаяйна. Иллеш даха, цо ше яхачох, из геттара хьалха йолаеннай. Ший 3- 4 бутт баьннача хана, ага чу уллаше а, ашарий йишмаIаш ухийташ хиннай йиIиг. Иштта шийна илли а даьккхе, цу иллеца дIатхьовсаш а хиннай. Цу хана дас оалаш хиннад йоах, ер цаI-м иллиалархо хургйолаш я вай. Из гIалат а ваьннавац, шерагара шу мел доал ашарий дуненца дукхагIа чам а бувзам а болаш хьаенай йиIиг.\nМехкара политически хьал дикка хувцадаларо, Шолжа-ГIалий тIа тIом оттарах, цигара дIабаха безача кхоач Хьажбикареи Совдатеи дезал. Цудухьа уж Казахстане баха дIаболх. Шин шера баьхар уж Кустанайски областа Кушмурун яхача моттиге, цигарча школе йолалу из деша. ЗIамига артистка эггара хьалха цига дIайовз. Дукха вайнаьха бераш а дагIаш хиннад цу школе деша. Хьалхара илли ала наха хьалхашка йиIиг араяьннай ший 6 шу даьннача хана. ДадашевгIар Тамаре кхолламера «Халхавала хьо» яха илли дар цо цига дIааьннар. ХIаьта эггара хьалхара цунна денна совгIат дар, школан директора енна шоколадаш. Илли а йиIига оаз а хоза хеташ тIаийцар массане а. Дукха ха ялале, Наьсаре баха боагIа уж. Наьха цIа а лаьце, цох ахча телаш, баха безаш хул цхьан юкъа, шоай фусам хьалъе вIаштIехьадаллалца. Укхаза из деша йода шоаш бахача цIенна эггара юхегIа йолча Наьсарерча № 3 йолча юкъерча школе. Цига яьгIай из школа яьккха яллалца. Цу хана пандар лакха чIоагIа ловш йола йиIиг Йовлой Раяс шийга дIаэц, массехк шера цунца болх бича, из тайп-тайпарча пандарчий яхьашка толашагIйола моттигаш яха йолалу. Школан юкъарча вахаре хьинаре дакъа лоацаш, хиннай из укхаза а, хьалхарча шерашка санна.\nШкола яьккхача, из деша йода Буро чу йиллача эконмикани бокъо йовзареи институте. Из институт а чакхйоаккх цо. Цу хана цар дезале диъ бер дар: кхо йиIиги цхьа кIаьнки. Милана, Салман, Залина, йиълагIъяр укх йоазон турпал яр. Дезала юкъера аргIа лаьрхIача, из Салмана тIехьа яьяр. Ха дIа мел йода шоай дезала кхуврч, фусам хьахул цар, уж шоай цIеношка баха ховш Наьсарерча «105 массив» оалача моттиге«. ГIулакх ма хулла кхоллама балха тIаерза езаш яр. Ший 15 шу даьннача хана из иллиалархо санна балха дIаэц Нохчий культуран депортаменте. Цу хана вовз цунна УсмановгIар Iимран. Из хьехархо волаш, къахьег диккача хана. Ма зIамига йолаш дIаийцай из балха! Иштта моттаргда цхьачарна. Нийслуш хул цу тайпра моттигаш а. Масала, Хоаной Рагдайна 13 шу даьлча ГIалгIай республикан гIоръяьнна артистка яха цIи еннай. ХIаьта Нохчий республико цу тайпара цIи ХамзатовгIар Хадена еннай 14 шу даьлча. Цигара цIаеча, вай мехкахо балха отт Хамхоев Элмарзий Ахьмада цIерагIча Наьсарерча филармоне. Цу хана денз, цига къахьегаш хьа йоагIа, лакхарча категорех йола солистка-вокалистка йолаш. ХIанз цун хьехархо хул вовзаш вола гIалгIай иллиалархо Хулаганаькъан Артур. Ха хьатIакхаьчай аьнна хет сона, Суммаяй бокъонца йола цIи шоана йовзийта а, Суммая яха псевдоним мишта хьахиннай шоана дувца а. Цхьан дийнахьа Артура аьннад, хьа цIи а тайпан цIи а сцена тIа арайоалаш лелае пайдана яц, моллагIа цхьа псевдоним лаха еза вай хьона, цу гIулакха лаьрхIа. БIарчча дийнахьа уйла йича, кхы цох хIама ца хинна, хоза цIи дага ца йохаш, цIабахаб артисташ. Бийса хилча хьехархочо телефонаца хоам байтаб, «хIанзчул тIехьагIа, Суммая хургья хьо», аьнна. Иштта дIаяха цIи я цунъяр. Миштай-те цун бокъонца йола цIи? Из я Горчханнаькъан Хьажбикара Мадина.\nИллеш дIаоалача сага тIехьа ашараш лакха езаш хул. Малав Мадинайца из болх бер? КIира кхозза балха хила еза цун. Цу деношка иллеш Iомадеш, шаьрдеш цо къахьег Артураца, цо яьшка-пандар тIехьа а локхаш. Сцена тIа арйоалача хана, е халкъа инструментий ансамбль хул цунца е дIаязъяь йиш хул. МоллагIча иллега йиш дIаязъе цунна гIо деш ва Хасав-Юрта вахаш вола ДжабраиловгIар Муса. Оаз, бакъдар аьлча, дIаязъе йиш яц. Фонограма лелаяь ханаш дIаяьннай, дийнача оазаца дIаоал артисткас ший мел дола илли.\nМалагIа тайпара иллеш да Хьажбикара Мадинас карарча хана доахараш? Цун кхоллама юкъе дукхагIа лирически иллеш да, цар тайп-тайпара чулоацам хул: безамах, наьнах, Даьхенах. ХIаьта ше эггара дукхагIа доахаш долча иллеех дувцаш, цо цIераш яьхар «Нана», «Са да» яхарий, цар дешаш яздаьр я Барахоева Мадина. Укхаза дагаехар сона массехк шу хьалха айса язъяь хинна «Вай заман гIалгIай илли» яха статья. Цу тIа аз яздаьдар: «Эггара хьалха иллиалархо гIорвоаккхар во илли хилац, дикадар хул. Воча илле из дIатоттийт, чехка вицволийт, сцена тIа арабоалача новкъа теха сунт хул цох. Суммаяй хьалхара иллеш дег чу дувшаш, дешаш а мукъам а тайна долаш, наха дезалуш дар. Къаьстта царех да лакхе хьоахадаь «Нана» яхар. ЗIамига бер долча хана денз, нана йоацаш кхийнача сага автобуса чу каст-каста хозар сона из илли. Бера ханах биса эггара хьамсарагIволча сагах бола дагалоацам цун дег чу сомабоахачох тара дар цо:\n«Сагот ма де Iа, са нана,\nВахара уйла еш,\nЙоагIаргья из хоза зама,\nАз хьо елаеш...»\nУж да цу иллецара дукхагIа дезалуш, наьна куц-сибат дагадохийташ дола дешаш. Бакъда деррига мугIараш иштта кхолла, ладувгIачун дегах хьокхалургдолча тайпара язде вIаштIехьадаьннадац байт язъяьча сага, чулоацамга диллача а технически оагIонга диллача а. Литературан теори а йовза езаш моттигаш нийслу иллена байташ язъечунна, из укхаза вайна гуш дац. Цкъа телевидене вийхача цхьан гIалгIай поэтага хаьттар, университет яьккхайий Iа, стихаш кхоллара бокъонаш Iомаеш къахьийгадий Iа, аьнна. Вокхо уж хIамаш шийна ца довзилга лочкъаданзар, харц ца лувш, долчча беса хьааьлар цо, байташ кхоллара кIоаргенаш шийна ца йовзилга. Керта чу хьачуяьхка уйлаш дIаязъярал совгIа, кхы ше хIама дац, аьлар поэта. Уйлаш мелла хоза яле а, цар кеп дика ца хилча, уж а ийрчайоалаш нийслу. Цудухьа яьхад гIорбаьннача литературоведаша, чулоацами кепи (форма и содержание) — уж шаккха хIама шоайла товш ца хилча, цох дика, лакхарча боарам тIа кхелла йоазув хургдац. Масала, мелла хоза даьккха сурт дале а, из ийрчача гома чу вай долле, сурт ше а ийрчадаргда. Иштта да укхаза а. Цудухьа «Нана» яхача илле кеп кхы а хозагIа хила йиш йолаш яр. ХIаьта а из илли наха дезаш да, ладувгIаш да. Дукха иллеш нохчий а эрсий а меттала доах Суммаяс. Бакъда уж цун оазага цатовш санна хет сона. Цун оаз хоза ек гIалгIай меттала. Цхьабола иллиалархой хиннаб массадолча къамий иллеш цхьатарра хоза оалаш. Масала, царех цаI хиннав Бейбутов Рашид. Цо эрсий, хIинде, гIажарий метташка цхьатарра дезадолийт ше нахалдоаккхаш дола дош. Амма Бейбутов санна бола говзанчаш бIаь шера, шин бIаь шера цаI мара хилац вай вахаре. Иллиалархочоа шийна ха деза эггара хьалха шийга товргдар фуд, товргдоацар фуд, из ха йиш я концерташка баьхкача наха деттача тIоарех е царна юкъегIолла еттача шокарчех. Дуккхача артисташа доахаш хезад сона «Са да» яха илли. Из дIаоал Суммаяс а. Хоза оал, байт ше цхьацца кхоачамбоацараш долаш яле а. Масала, хьаэц ва цунцара эггара бочагIа дола дешаш:\n«Хьо веза сона\nСа дика да;\nХьо эш сона,\nСа дега са;\nСовгIат да сона\nНур лепа хьа;\nСа дика да,\nУкх мугIарашка «ког дIабетталуш» йола моттиг я, товш йоацача тайпара яь инверси (дешай моттиг хувцар). Поэташа инверси ю шоай мугIараш хозагIа декийтар духьа. Масала, Чахкенаькъан СаIида укх мугIарашца яьй инверси:\n«Лоацаргья аз акха эмалк,\nЛоам чугIолла хоахкаргья...»\nУкхаза товш я из. Кхыча беса дIанийсдаьдаларе («Аз акха эмалк лоацаргья, лом чугIолла хоахкаргья»), дешаш селлара хоза декаргдацар. Инверси е хьежав Суммаяс дIаоала «Са да» яха байт язъяьр а, бакъда из дика карагIдаьннадац цунна. МугIараш хозагIа декаш йола моттиг хьахиннаяц цох:\n«...СовгIат да сона\nНур лепа хьа».\nПоэт ала гIийртав:\n«СовгIат да сона\nХьа лепа нур».\nДош цIенна юла кирпишк санна хIама я, цхьа кирпишк харцахьа йиллача, пен гоама хул; цхьа дош харцахьа аьлча, дерригача иллена Iаткъ. Из дика гойташ да лакхе доаладаь масал. Из Суммаяй бехк бац. Наькъ тIа кIоаг боалле, цу гIулакха бехке никъ биллар ва, цу новкъа лелар а воацаш. Цхьаькха цхьа хIама а дIадоаккхаргдар аз цу йиIий кхоллама юкъера, уж да цIихезача эрсий артисташа доахача иллей мукъамий кIийлен тIа кхелла гIалгIай иллеш. Масала, «миллион цIе хьармакхаш» дувцача Пугачёва Аллай илле мукъам тIа кхелла да цун безамах дола цхьа илли. Хоза тац, дего тIаэцац. ХIара иллеца кердал, синпха тохаболийташ йола уйла хила еза. БIарчча хьаийцача, Суммаяс хозду вай къаман ашарий дуне, бакъда цун иллеш «цаца чу ловса» деза, алхха кхы а чIоагIагIа из хозъергьяраш мара ца дуташ. Цул совгIа, боккхача, говзача поташца цо бувзам лоаттабича, царца дагаювлаш ший иллеш хержача а дика хургдар аьнна хет сона. Вай иллиалархоштеи поэташтеи юкъе сома пен ба таханарча дийнахьа, хьалха иштта дацар из, цунга хьежжа мара аьттув а балац говзаме дош ашарца дувзаде. Из пен дIа ца боаккхе, хIама тоалургдац«.\nИз йоазув деча хана а хIанз а ях аз, дешаш яздер поэт ва. Цига шаьра доацаш хIама нийслойя, из цун бехк ба. ХIаьта Суммаяс уж иллеш дIаалара гIулакх тIехдика кхоачашдаьд, цох даккха гIалат дац, футтаройна ца доаккхе. Цхьаболча иллиалархой оамал я, поэтий говзал шоай еце а, шоаш Iояздаьр мара илли дIа ца оалаш. Горчхановас цу тайпара хIама къоабалдиц, цун иллешта юкъе цхьаь-цаI илли дац, ше дешаш яздаь. Из бакъахьа а да. Дешаш поэташка яздайта деза, ашараш — композиторашка. Иллиалархочун керттера декхар — уж наха дезалургдолча тайпара дIаалар. Цун оаз шоашта хоза хетилга, айддаь деттача тIоарашца хьахайтад Бельгерча, Францерча, Германерча, Польшерча, Казахстанерча (Астана, Алма-Ата), Москверча, ерригача Каваза республикашкарча наха. ДукхагIа цунца концерташка дакъа лоацача иллиалархоех ба Эсмарзанаькъан Iалаудин, Налганаькъан Лема, Йовлой Хьава, ГетагIазанаькъан Iайна, кхыбараш. Цудухьа хозахета еннаяц цунна Нохчий а ГIалгIай а республикай гIоръяьнна артистка яха сийдола цIераш.\nВай фуннагIа-моллагIа дувце а, вахар духхьала сага беча цхьан балхах латташ дац. Цунна чудоагIа дукха хIамаш: дезал, салаIар, дукхагIа дезаш дола гIулакхаш, и. кх, дI. Цу хьакъехьа къамаьл хилар са Мадинайца. Из дувцача юкъа, сона хайра цунна бетта доагIа алапи 21 эзар сом мара доацилга. Концерташ даларах гонорар тIакхетац цу алапена, ше долчча тайпара деккъа дус. Балхах мукъа йолча хана, паргIата миноташ кIезига хул цун вахаре, де дезаш цхьацца гIулакхаш хиларах. ХIаьта а шийга цу тайпара ха хуле, аьхки фега араяьнна лелаш хоза хет Суммаяйна. БIаьсти, ахка яха ханаш дукхагIа еза цунна, Iай дукхагIйола зама цIагIа ягIаш йоаккх. Мадинай ший дезал хьахиннаб, цхьа шу совгIа ха я из Наьсар-Керте вахача Оздой Аласханага маьре йола. Цхьаькха цхьа хIама ха а хьежар со. Хьан кийчду цунна даа хIама, къаман кхача кийчбе хой цунна шийна? Цу хьакъехьа Мадинас аьлар, ноанал ше а цхьайолча хана маьр-нанас а ду, аьнна. Цо ше дукхагIа кийчдераш да дулх-хьалтIам, манташ, пирожокаш (гIалгIай хингалаш дац укхаза дувцараш). Цхьаькха цхьа хIама ца хаьттача Iеваланзар со Хьажбикара Мадинайга. Машен лалла хов цунна е хац, ший машенаца лелий из? Артисткас яхачох, машен лелае ховш я из, бакъда хIанз а ший доалахьа мешен яц цун, эцаргья аьнна дийца хIама-м да.\nИштта саг я вайна массанена езаш а сий деш а йола Суммая — Горчханнаькъан Мадина. Нах могаш бола, ираз долаш бола, хIара цIагIа беркат дола ханаш хиларга сатувс цо эггара чIоагIагIа. Вай а цунна тIехьа «амин» аргда, уж хоза уйлаш кхоачашхилар ловш.


Адама Султана Олхазаран сайт "Динул-Ислам" - Хаттаршна жоьпаш - Майра-зуда дIадуьжчу чохь Къуръан дитар\nАссаламу Iалайкум! Сан цхьа хаттар дара хьога Олхазар. Майра-зуда дIадуьжуш долчу цIа чохь Къуръан дита меги, я пенах тоьхна сурт Къуръан аяташ тIехь долуш.\nИмам Нававийс – Дала къинхетам бойла цунах – аьлла: «Бусалба нехан барт хилла хIума ду Деза Къуръан даим (лерам барца) даздан дезаш хилар а, иза цIандан дезаш хилар а, иза лардан дезаш хилар а. … Имам Абул-Фадл Ал-Къо́ди́ Iийа́да – Дала къинхетам бойла цунах – аьлла: «Хьуна хаийла: шена хаа а хууш Къуръан аттахетарца цуьнан лерам ца бинарг, йа и Къуръан шена тIехь яздина долу мусхьаф аттахетарца цуьнан лерам ца бинарг, йа цунах цхьадолу да́къа атта хетарца цуьнан лерам ца бинарг, йа цаьршинна лийнарг, йа цунах цхьа элп бен дацахь а духатоьхнарг, йа цу тIехь ма-дарра хьахийна долчу хьукманах, йа хабарх цхьа хIума харцдинарг, йа цо дацаре дина хIума тIечIагIдинарг, йа цо тIечIагIдина сацийна хIума дацаре динарг, йа оцу хIуманех цхьана хIуманна тIехь шек хилларг – иза массо бусалба нехан бартхиларца керста лоруш ву».\nКхин а аьлла Имам Нававийс: «Бусалба нехан барт хилла хIума ду Къуръан лардан дезаш хилар а, цуьнан лерам бан безаш хилар а. Вайн мазхIабера Iелам-наха а, кхиболчу Iелам-наха а аьлла: «Бусалба стага Къуръан боьхачу метте охьакхоссахь – лекха хинволчу АллахIа лардойла вай цунах – и иштта охьакхоьссинарг керста хуьлу».\nИза девзинчул тIаьхьа… Майра-зуда дIадуьжчу цIа чохь Къуръан дитар хьарам хIума дац, мегаш доцуш хIума дац, йа къилахь хIума а дац. Къуръан дешна ваьллачул тIаьхьа иза диллина а ца дуьтуш, дIа а къевлина дIадиллар дика ду даим, дIавуьжчу хенахь а, муьлхха а кхийолчу хенахь а.\nТкъа нагахь санна цхьамма цуьнан лерам совбоккху ша аьлла, иза ша шен зудчуьнца дIавуьжчу чохь ца дуьтуш, цунна иза кхечу чохь латто лиъча – иза цуьнга ма де ала бахьана а дац.\n Имам Ан-Нававий, «Ат-Тибйа́н фи́ А́да́би Хьамалатил-Къуръа́н», 164.\n Имам Ан-Нававий, уьзза жайна, 190.


хуьйцуш - Synonyms of хуьйцуш | Antonyms of хуьйцуш | Definition of хуьйцуш | Example of хуьйцуш | Word Synonyms API | Word Similarity API\nTop 10 similar words or synonyms for хуьйцуш\nTop 30 analogous words or synonyms for хуьйцуш\nГай Юлий Цезарь 1724 шарахь Петрас I Ф. тӀедилларца Анохинс 4 книга оьрсийн матте гоч йинера «ДӀаяздарш» амма гоч ара ца хуьйцуш дайна.\nТрансформатор Трансформа́тор (от — хийцар) — цхьана магнитопроводан тӀехь шиъ я сов индукцица йихкина тӀехьарчийнарг йолу статикин электромагнитан дӀахӀоттинарг. Трансформатор яш ю цхьаъ я масийтта хийцалуш болу булам лестам ца хуьйцуш цхьана я масийттана кхоьчу тайпана хийцалуш буламе ярзаяранхьам.\nГӀаргӀули ГӀаргӀули — ( "en." Grus grus ). Оьрсаша гӀаргӀулих "Журавль" олу. Хаза а, доккха а, когаш тӀехь лекха а олхазар ду иза. БӀаьста яьлча, апрель беттан деношкахь, вайна го стиглахь могӀанаш дина схьаоьхчу гӀаргӀулин гӀеранаш. Церан зевне а "къар-р-р-р! Къар-р-р-р!" бохуш гӀоргӀачу декаро адамийн дегнашка бӀаьстенан бовха кхаъ бахьа. Гуьйранна сентябрь кхилбехьа бовхачу махка юха дӀакхелха гӀаргӀулеш. Екхначу стиглахь Ӏаламан исбахьа сурт хӀоттадо могӀанаш хуьйцуш йоьдучу гӀаргӀулин гӀерано а, церан зевнечу аьзнаша а.\nНохчийчуьра олхазарш ГӀаргӀули ("Grus grus"). Оьрсаша гӀарагӀулих «Журавль» олу. Хаза а, доккха а, когаш тӀехь лекха а олхазар ду иза. БӀаьста яьлча, апрель беттан деношкахь, вайна го стиглахь могӀанаш дина схьаоьхчу гӀарагӀулин гӀеранаш. Церан зевне а «къар-р-р-р! Къар-р-р-р!» бохуш гӀоргӀачу декаро адамийн дегнашка бӀаьстенан бовха кхаъ бахьа. Гуьйранна сентябрь кхилбехьа бовхачу махка юха дӀакхелха гӀарагӀулеш. Екхначу стиглахь Ӏаламан исбахьа сурт хӀоттадо могӀанаш хуьйцуш йоьдучу гӀарагӀулин гӀерано а, церан зевнечу аьзнаша а.\nНохчийчуьра олхазарш Мокха ГӀарагӀули — (en. "Crane"), (Оьрсаша Мокха гӀарагӀулих «"Серый журавль"» олу). Хаза а, доккха а, когаш тӀехь лекха а олхазар ду иза. БӀаьста яьлча, апрель беттан деношкахь, вайна го стиглахь могӀанаш дина схьаоьхчу мокха гӀарагӀулин гӀеранаш. Церан зевне а «къар-р-р-р! Къар-р-р-р!» бохуш гӀоргӀачу декаро адамийн дегнашка бӀаьстенан бовха кхаъ бахьа. Гуьйранна сентябрь кхилбехьа бовхачу махка юха дӀакхелха мокха гӀарагӀулеш. Екхначу стиглахь Ӏаламан исбахьа сурт хӀоттадо могӀанаш хуьйцуш йоьдучу гӀарагӀулин гӀерано а, церан зевнечу аьзнаша а.\nМокха ГӀарагӀули Мокха ГӀарагӀули — ( en. Common Crane ). Оьрсаша гӀарагӀулих "Серый журавль" олу. Хаза а, доккха а, когаш тӀехь лекха а олхазар ду иза. БӀаьста яьлча, апрель беттан деношкахь, вайна го стиглахь могӀанаш дина схьаоьхчу мокха гӀарагӀулин гӀеранаш. Церан зевне а "къар-р-р-р! Къар-р-р-р!" бохуш гӀоргӀачу декаро адамийн дегнашка бӀаьстенан бовха кхаъ бахьа. Гуьйранна сентябрь кхилбехьа бовхачу махка юха дӀакхелха гӀарагӀулеш. Екхначу стиглахь Ӏаламан исбахьа сурт хӀоттадо могӀанаш хуьйцуш йоьдучу гӀарагӀулин гӀерано а, церан зевнечу аьзнаша а.\nГазет Боккъал а дуьненахь газетийн гӀовгӀа елира XIX бIешарахь, оцу хенахь газеташ тӀехилира политикан а, юкъараллин а дахаран центр дукхаха йолчу Европин пачхьалкхийн. XX бӀешарахь газеташ аьттонца кхуьуш дара, тӀехь-тӀехьа кеп хуьйцуш электронан МХГI юкъабалар бахьнехь, масала радио (1920-гӀа шерашкахь) а, телевидени (1950-гӀа шерашкахь) а. Радиоца а, телевиденица а хаамаш сихаллица дӀакхачорца, суьрташ гайтарца а къийсадала таро йоцуш, газетийн коьрта тӀетовжам комментареш, хиламийн юьззина анализ хилира, ткъа иштта меттигера керланаш а, карабеъна кегийра кхайкхамаш бовзийтар а.\nНохчийчуьра олхазарш Цхьана метта дехаш а, дӀай-схьай кхелхаш, Ӏен меттиг хуьйцуш а хуьлу кхокхий. Ах акха а, ах адамех доьлла караӀемина а ларалуш ду уьш. Кхокхаша баннаш до тӀулган я сацкъаран бердашца, дӀатесна йитначу тишчу гӀишлош чохь, цӀенойн тхевнашкахь, карнизашкахь. Кхокханан бен башха лерина бой а ца хуьлу. Цхьа кӀеззиг синтарш а гулйой, буха масс а тосий бо кхокхано бен. Февраль, март баттахь болало кхокха хӀоьаш дан. Кхокхано шиъ до хӀоа. КӀорнеш шарахь кхузза, доьазза йоху цо. Кхокханан бадар чехка ду. ТӀемаш сиха детта цо. Бекар «Кхур-кху-у-кх, кху-у-кх» бохаш ду цуьнан. Цкъацкъа «къу-у-у, къу-у-у», бохуш, узарш деш санна бека иза. Дитта тӀе хууш\nКхокха Цхьана метта дехаш а, дIай-схьай кхелхаш, Iен меттиг хуьйцуш а хуьлу кхокхий. Ах акха а, ах адамех доьлла караIемина а ларалуш ду уьш. Кхокхаша баннаш до тIулган я сацкъаран бердашца, дIатесна йитначу тишчу гIишлош чохь, цIенойн тхевнашкахь, карнизашкахь. Кхокханан бен башха лерина бой а ца хуьлу. Цхьа кIеззиг синтарш а гулйой, буха масс а тосий бо кхокхано бен. Февраль, март баттахь болало кхокха хIоьаш дан.Кхокхано шиъ до хIоа. КIорнеш шарахь кхузза, доьазза йоху цо. Кхокханан бадар чехка ду. ТIемаш сиха детта цо. Бекар "Кхур-кху-у-кх, кху-у-кх" бохаш ду цуьнан. Цкъацкъа "къу-у-у, къу-у-у", бохуш, узарш деш санна бека иза. Дитта тIе хууш гIиллакх дац цуьнан.


Украинан президенто Порошенко Петрос буьйрдина, ГIирманна а, Донбассна а гергарчу экаршна сема хила, тIеман гIуллакхна муьлххачу а хенахь кийча хила, аьлла. Оьрсийчуьра хезачу къамелан лорах ду и буьйр, аьлла цо. Иштта, еарийдийнахь Украинан инарла штатабан пресс-гIоьнчас а аьлла Рейтере, шайн мехкан эскарш Iамораш дIахьош ду пачхьалкхан къилба декъехь. Цо бахарехь, Оьрсийчоьно деза герзашца дуьйлина тIеман дакъош дIагулдина ша дIалаьцначу ГIирме.\nУкраинан дозанхойн векала Слободян Олега а хаамбина, «оха шеко а йоцуш чIагIдо, биъ бутт хьалха дуьйна а долийна Оьрсийчоьно дозане цхьа дакъош кхечарех хийца, тIедуза, оцу эскаршкахь керла герзаш а ду, дакъошлахь тIеман десант а ю», - аьлла.\nУкраина семахила декхаре йинарг ду кхаарйидийнахь Оьрсийчоьнан президенто Путина, Киево ГIирмера хьал дохадо цига диверсанташ а хьийсош, алар. Ткъа Киево оцу къамелах иза «маьIна доцу цинизм ю», аьлла.


Германи -- Герзаца лела кхермазаллин сервисийн белхахой могIарера сурт ду кху деношкахь немцойн махкахь. 2016\nШаьш мухIажарш долчуха Европе сехьабевллачу ДаIишерчу террорхойн кхерам лакхара лору немцойн къайлахчу сервисаша.\nДоллучу дуьнентIехь а немцойх лаьцна дуьйцучу беламечу анекдоташкахь даима а хьахош хуьлура, нагахь цхьаъ цIе йогучу светофорехула саца а ца соцуш, тIехволуш цхьана немцойн йоккхачу стагна гахь, цо оцу сохьта полице телефон туху шуна, бохуш.\nХIинца Германехь цхьаммо некъ харцахьчу агIор хадорх, бакъдерг аьлча, цхьа а цец ца волу, амма оьшу кхечу хIумнашна тIехь семалла. Масала, террорца а, террорхошца а къийсам латторехь. Доллучу дуьнентIехь а дела денна террорхойн тIелатарш алсамдовлуш хилар тидаме а оьцуш, цу кхерамна сема хила Iемаш бу Германин бахархой а - шайна шеконе цхьа адамаш я цхьа хIума хетаделча, Iедале сихонца арз дарца.\nГерманин коьртачу къайлаха сервисан – Контституци ларйаран хьукматан векало кху деношкахь динчу дIахьедарца, 20I5-чу шарахь чул шозза алсамох аьрзнийн телефон тоьхна шайн кхерамазаллин саготтучу бахархоша хIара шо юккъе а далале полисхошка а, къайлахчу сервисашка а, шайна шеконе хеттачу хIумнах я нахах лаьцна дуьйцуш.\nГерманерчу Heilbronner Stimme газетано къайлахчу сервисашна тIе а тевжаш чIагIдо иштта, 20I3-чу шарахь дуьйна Iедалхошка дечу бахархойн аьрзнийн терахь хаддаза лакхадолуш ду, аьлла. Ткъа къаьстина немцойн бюргера семабирзина Парижехь даханчу шеран лахьан баттахь террорхоша тIелатарш динчул тIаьхьа.\nГерманин а, кхечу Европерчу а бахархойн террористашца йоьзна йолу семалла Iедале бахьана долуш а, доцуш а аьрзнаш далла самаяьлча а бехк бац, хIунда аьлча дела денна аьлча санна меттигерчу политикаша а, кхерамазаллин аналисташа а терроран кхерам мел лакхара бу бохург телевизионехула а, массо а хаамийн гIирсашкахула а дуьйцуш долу масех шо а ду.\nЦул совнаха, мигрантийн тулгIе Европе хьадарца Малхбузехь шаьш мигранташ долчуха тховкIело ехначу террорхоша тIелатарш даран кхерам алсамбаьлла хилар а билгалдоккху.\nИштта, немцойн Конституци ларйаран хьукмат олучу къайлахчу сервисан куьйгалхочо Масен Ханс-Георга дIахьедар дира кху деношкахь, ДаIишан I7 декъашхо сехьа ваьлла Европе, мухIажарех дIа а кхетта, аьлла. Бакъду, цо цуьнца цхьаьна элира, цу 17 -ах дукхахберш хIинцале а я баъйина я лаьцна, набахтехь бу, аьлла. Амма и могIарш доьшучу бахархойн коьрта чохь дуьссург, кхеташ ма-хиллара, „Европе схьаоьхучу мухIажаршна юккъехь дуккха а террорхой бу“ боху чулацам бу.\nЦу юкъана мигрантийн агIор меттигерчу бахархошлахь паушала шеконаш кхоллар нийса ца хета дукхахболчу тергамхошна а, адамийн бакъонашларйархошна а. ХIунда аьлча, мухIажарш Европе кхин дIа а схьаоьхур болуш хиларна а, цара Европин юхь-сибат хуьйцур долуш хиларна а тIехь шеконаш яц и хилам тергал бечу Iилманчийн, масала, ХIамбургерчу Университетан профессоран Меграл Райнеран, цу хьокъехь мукъаденошкахь Венехь лекци ешначу.\nЦунна хетарехь, бухара нах а, тIеоьхуш берш а машаре цхьаьна бахийта некъаш лахадеза Европерчу Iедалша а, юкъаралло а, хIунда аьлча миграци – иза даима а адамаллин историн дакъа хилла, хир а ду.\nМеграл Райнер: „БIе шо хьалха массо а Европерчу пачхьалкхашкара яккхийра мухIажарийн тулгIенаш хьелхина уггаре а хьалха Цхьаьнатоьхначу Штаташка. ХIинца иза кхечу агIор ду. Цу нехан мотиваци иштта атта туда йиш йолуш яц, мухха делахь, мерзох, аттох дахар лехар хилла ца Iа иза.\nХIинцалера мигранташ схьабевлла мехкаш доккхачу декъахь бусалба ю, иза ду цхьа билгал йолу проблемаш кхуллург – вай хийцалург хилар, масала. ХIунда аьлча, демографехь хаддаза лазлуш ду шех „нэйтив популейшн“ олуш долу Европера къаьмнаш. Дийца доцучу бахьанашца, европахой берийн тIаьхье йоцучу боьрзуш лаьтта“.\nЦу юкъана хаамийн гIирсаша а, социалан машанаш а мухIажарийн агIор дуьйцуш долчу бух боцучу эладиттанаша юккъараллера хьал мел эрчу доккху а, ур-аттала Iедалхошна мел хьашт доцу совтIеха болх боккху а гойту кху деношкахь Австрехь хиллачо.\nЦхьана 13 шо долчу йоIа масех кIира хьалха латкъам бинера полице, ша бассейнехь лийча яхана йолуш цхьа мухIажарех тера волу стаг шеца эвхьаза вийла гIерташ вара, аьлла. Цу йоьIан дийцарна тIе а тевжаш а, фоторобот а кхоьллина, и стаг массанхьа лохуш яра полици, ткъа бассейнан куьйгалло мухIажаршна цу чу ког баккха дихкинера.\nХIинца мукIарло дина цу 13 шо долчу йоIа, ша аьшпаш битинера, цхьа а стаго шега хIуммаъ ца аьллера, и санна долу хIумнаш баккхийчара дуьйцуш хезнера шена, цундела дагаяийтинера ша и истори, аьлла.


Ницкъхо верна кхеле озийна Нохчийчуьра полисхо къайлаваьлла лела\nНохчийчуьра полисхо Зубайраев Хизар 30-зза гергга кхайкхина кхеле, амма ца вахана цкъа а. Карелера лерринчу ницкъийн "Гром" тобанера 34 шо кхаьчна хилла Флегонтов Александр верна жоьпе ийзаво иза.\nНальчикера гIалин кхел иза варе хьийжира кху беттан 7-чохь хиллачу шен рогIерчу ладегIаршкахь а, боху "Медиазона" портало. Зубайраев цавар бахьанехь сацийна дов хаттар. Вийначун гергарчарна а, церан адвокатна а хетарехь, иза хан яхъян гIерта – шо доьрзуш, Дечкен-баттахь, жоьпаллах хьалха волу иза, шераш дIаихина хиларца доьзна.\nЛарамза стаг верна бехкево полисхо. 2019-чу шеран ГIадужу-баттахь, полисхой деша хьажийначу Нальчикехь иккхира инцидент. Краснодаран унивреситетан меттигерчу филиале хьажийначу цхьацца меттигашкарчу 3I полисхочуьнца цхьаьна корматалла лакхайоккху вара Флегонтов.\nДешар доьрзучу муьрехь конфликт иккхира Саратоврчу а, Карелерчу а ницкъхойн Нохчийчуьрчу коллегашца. Нохчашна ца тайнера шайца цхьаьна бехачу цара маларш муьйлуш а, гIара еш а, цундела цара чуьра арабаьхнера уьш. Юкъарчу Iойлин учахь дIадахделлера дов, латаре дирзинера. Шаьш арадевлла, цIенна хьалха нисделча, 24 шо долчу Кадыров Ахьмадан полкерчу лелхийтаршкахула говзанча волчу Зубайраевс бетах буй тоьхна Флегонтовна. Цигахь, лохачу ламеш тIера охьавоьжча, корта лаьттах а кхетта, велла Карелера полисхо. Ши бер дисина цуьнан.\nНохчийчуьрчу полисхочо бехк хIеттехь тIеэцна шена, амма дуккхаза а хийцина ша ден дареш, массаза тоьхна, муха тоьхна бохучу тIехь. 2020-чу шарахь Флегонтовн нанна 600 эзар сом а, зудчунна 50 эзар сом а хьажийна цо, амма вукхара схьа ца эцна. Флегонтовх йисинчу зудчунна Маргаритина хетарехь, летачу хенахь, цуьнан майра охьавоьжча, Зубайраевс кхин а тIе йиттина цунна. Шина зудчо Нохчийчуьрчу полисхочуьнга шена-шена доьху цхьацца миллион сом.\nКавказ.Реалиино хьалхо яздина ма-хиллара, Карелера полисхо валарца доьзна Къилбаседа Кавказерчу полисхойн корматалла лакхаяккхаран институтера 12 белхахо административан жоьпе озийра Iедало.\nЗубайраева Хизаран дов листа долийра 2020-чу шеран Марсхьокху-баттахь, оцу хенахь дуьйна ладегIаршка ваханза ву бехкевийриг.


Нохчийчоьнан коьрта маьждиг, Соьлж-гIала, 29Оха2013\nСоьлжа-гIалара маьждиг, Коломна гIалара Кремл а, Оьрсийчоьнан ши символ ю аьлла сацам бина, масех бутт хьалха пачхьалкхехь конкурс дIакхайкхинчара. Маьждиган тосуш хилла долу кхаьжнаш лечкъош хиларна бехке йина хилла йолу Мегафон а , Билайн а, шаьш ма хиллара болх беш ю. Ши а агIо реза а йолуш дIадирзина и дов. Ткъа хIун бахьана дара цуьнан юьххехь а, иза доьрзуш а хилларг?\nСоьлжа-гIалара маьждиг оцу конкурсехь, Оьрсийчоьнан символ ю аьлла къастор, иза деккъа Кадыров Рамзанан доьналца чекхдаьлла ду аьлла хеташ ду нохчийн юккъараллехь. Нахана дукха хазахетта кхаа хилла цуьнах.\nАьзнаш чу ца лоруш бозбунчалла лелош, ишшта, гIовгIа яьккхалла мехалла хIума дацара иза, боху цхьаболчара. Амма, Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнна толам бу боху цара иза. Сулейман цIе йолчу хьехархочуьнна, хетарехь, Оьрсийчохь мелхо а, лаам гайта безаш бара, цу тайпа объект хьалха яьлийта. ТIаккха гойтура дара, пачхьалкхехь къаьмнашна юккъахь цхьаалла ю аьлла.\nСулейман: «И маьждиг Оьрсийчоьнан символ харжар иза доккха маьIан долуш хIума ду. ХIунда аьлча, Оьрсийчохь шорта бусулба къаьмнаш ду дехаш. Керста дин даржале, бусулба дина даьржина ду пачхьалкхехь. Конституци тIехь а ду, къаьмнийн цхьа терра бакъонаш ю аьлла. Оццула йоккха гIовгIа яьккхала хIума а дацара иза. Нийсо а яцара иза. Оьрсийчоьнан символ иза харжар хила дезаш хIума дара. Нохчийн маьждиг ду аьлла ша иза ца хиллехь, кхин цунна бахьан а дацара»\nГIишлошъяран объект санна, маьIан долуш ду Соьлжа-гIалара маьждиг. Цуьнан и мехалла, тидаме эца дезара Оьрсийчоьнан юккъараллехь, аьлла хета, Хаважи цIе йолчу Соьлжа-гIалара вахархочуьнна. Амма, цунна гарехь, иза кийча яц, шай хIумий бен, лара.\nХаважи: «Шай ма хуьллу иза чекха ца далийта хьоьвсира уьш. И Кремл тIаьхь ца хIоттош чекха а ца далийтира цара. Исбаьхьаллинй арзитектура йолуш йина гIишло ма ю иза. Царна маьждиг ду аьлла Iитталуш хира ду иза. Иза маьждиг ца хилча а хаза гIишло ма ю иза».\nПолитикан тIегIан тIе яьлла йолу и конкурс, цуьнан барамехь ерзош ю. Тахана Нохчийчохь цхьанни а шеко яц, Соьлжа-гIалара маьждиг Оьрсийчоьнан символ харжар, Путинан а, Кадырован а, гергарлонца зIе йолуш хIума дуйла. Нохчий цхьана хIуманна айбина Оьрсийчоьнан Президента. Цхьа ямартло ма хилара цулла тIаьхьа, аьлла дийцира Марет цIе йолчу Соьлжа-гIаларчу яхархочо.\nМарет: «Оцу Кадыровийн а, Путинан а юкъметтиг дика хиларна, чекхдеккхина ду и маьждиг. Вай нохчийн къам дукха дийца долийна ду Путинс. Дукха дийцича хIума дика а дац, олуш кица санна хIума ду нохчийн. БIаьрг хуьлу олу. Шай цхьа политик бух болуш хIума долуш ду аьлла хета суна иза».\nТахана, оцу конкурсца долу дов дирзина ду. «Мегафон» а, «Билайн» а, шаьш хьалха ма барра болх беш ю. Бакъду, телефон дIа ца кхетча, «Мегафон» зIенехь, олу, бехк ма биллахьара. ХIинцалца иза дацара.\nАхь тхан мобилан операторш Iад бита, ткъа оха шу маьждиг хьалхадоккхура ду, аьлча санна дIайирзина Нохчийчоьнна и конкурс. Нагахь санна тоам бацахь, шу Соьлжа-гIалана а, «тIеман сийсаллийн гIала» аьлла статус а лура ю, аьлча санна и хаам а баьржина хIокху деношкахь. Иза ша Путин Владимирс дина дIахьедар ду. Дийцарехь, Соьлжа-гIала йиллина 195 шо кхачарна гIадужу беттан 5 денна лерина дан а мега.\nОьрсийчоь 10 къовсамехь тоьлла политика а, ахча а


Iедалх жуларахь лардала дагахь ду гIалгIайн тайп\nГIалгIайчоь --вийначу Алиев Iелин ваша, 2015\nКъилбаседа Кавказехь могIара ду, аьлла, хаийтина а доцуш, Iедалан ницкъаша, тIе а летий, деза герз тухий хIусамаш а йохайой, чуьранаш а бойий, уьш террорхой бара олий доьрзу сурт. Амма хьайна иза нахана. ГIалгIайн цхьана тайпано, масала, сацамбина шайн стагна Iедал тIелетча вовшашна орцахбовла.\nМасех де хьалха, Несар-Коьртехь кхерамазаллийн сервисо, леррина операци дIа а яхьна, цигахь дехаш долу Алиев фамилии йолу зудий-маррий дийра.\nБахьана, цара шайна дуьхьала йинера герзаца бохура. Амма, официалан и хаам Iедалша баржийначул а тIаьхьа, АлиевгIеран Евлойн тайпано сихонца вовшех кхетта, харц дира оцу хиламех мел дуьйцург.\nИштта цара емалдира, вийна волу Алиев Iела а, цуьнан зуда Лейлаъ а низамехь доцуш хIума лелош хилла аьлла. Цунна тоьшаллаш шортта далийра лулахоша а, беза-бевзачара а, ша и операци цхьана а тайпана адамалла а, я низам а доцуш дIаяхьара боху, теш хиллачу наха.\nИштта цара дIахьедар дина, оцу зудчо а , стага а цхьанна а тайпа дуьхьало йина ца хиларх а, стаг букъ тIехьа герз тоьхна вийна а, зуда схьа а лаьцна, цул тIаьхьа эккхийтина хиларх а.\nИштта зулам дина хилча, цунна терго еш, Iедало хIума деш ца хилча, уьш а цаьрца цхьаьна ойланехь лору Евлойн тайпана юккъе йогIучу Абадиев фамилийн коьртехь волчу Абадиев Идриса.\nАбадиев: «Таллар а доцуш, дIа а ца лоцуш, зуламхой схьа а баьхкина, уьш низамехь лелаш ца хилча-зуламхой бу. Уьшь схьа а баьхкина, нах байъа а байина дIабахана. Кху махкара мел волу хьакаман бала кхача безаш бу кху зуламан. ТIеман барзакъ доьхначу зуламхоша бехк боцуш болу нах байина дIабахна. Цхьаммо орца ца даьккхина цуьнах. Я хьакамаша а, Iедало а, я мехка куьйгалхочо а, я депутаташа, я бакъонехула векал волчо а ца даьккхина. ТIаккха, щцу зуламхошца цхьана ойланехь, царна гIо деш берш бу-кх уьш».\nIедалийн цIарах лелачу герзхойн, къизаллех кIелхьара вер ву аьлла, цхьа а стаг махкахь дог тешна воцу дела, иштта адамийн кIоршме бакъонаш йохорна, хIинцачул а тIаьхьа, шайн тайпа дуьхьало ян сацам бина шай гуламехь Евлойн тайпано. Цуьнах лаьцна Маршо Радиога дуьйцу оцу тайпанна юккъера волчу жигархочо Абадиев Мусас.\nАбадиев: «Цхьанна а меттехь лехаршкахь вацара иза. Букъ тIе герз а тоьхна, вийна, тIаккха Iожалхочун доьхка ду кхуьнгахь аьлла, цуьнан хIусамнана а йийра. Цуьнах жоп дала лууш стаг вац. Цундела баккхийчу наха боху, вай дерриге а тейпа кхуза дIахIоьттина делхьара, воккха а жима а, хIара санна доьхнарг хир дацара бохура. ТIаккха оьрсийн эскархой дIагIур бара, боху.\nЦундела орцанан кхо сигнал хир ю тхан. Оьрсий а баькхина, БТРшца а, УРАЛшца а, вовшех хаамаш а беш, сихонца оцу метте тIекхочура ду адамаш. Иштта дIахIоттахь, оцу тайпа цхьа а хIума дийра дац цара. Уггаре а чIогIа уьш кхоьруш берг нах арабовлар ду. Герзаца царна дуьхьал бовла тхан аьтто бац. И бахьана долуш, тхайн дан йиш ерриг дийра ду-кх оха».\nЕвлойн тайпа ГIалгIайн махкахь уггаре а доккха ду. Шена юккъахь 30 сов фамили ю цуьнан, I00 эзар хьалакхоччуш стаг а волуш. Юккъараллехь цара деш дерг масал а хила мега, кхечу кегийчу тайпанашна. ЕвлоевгIеран санна церан аьтто ца балахь а, шай бакъонаш ларъян, уьш гIертарг хира бу, изза дан. АлиевгIеран стаг а, зуда а дийначул а тIаьхьа, ГIалгIайн мехка куьйгалхоша цхьана а тайпа дIахьедар ца дира хиллачуьнах лаьцна. Амма, хIинца церан иза дан дезара ду. Луш долу жоп а, кхачам болуш хила а деза. Кхидерг, тIеоьцур долчух тера бац ЕвлойгIар.\nЖоьпе хьоьжуш АлиевгIар


Пенсе воьду хан тIетоха дагахь ду Оьрсийчоьнан Iедалш\nОьрсийчоь -- Ставропол махкарчу Ульяновка эвларчу базарахь ю меттигера йоккха стаг. ГIура-бутт, 22, 2015\nОьрсийчоьнан финансийн министралло план кечйина пенсийн системан реформа яр хьокъехь. Цуьнца а догIуш тIетухуш ю пенси воьду хан, ткъа иштта сацош ду болх бечу пенсионерашна пенсеш далар.\nОьрсийчура «Ведомости» газето бинчу хаамца, Финансийн министралло Белхан министралле план хьажийна Чиллан-беттахь премьер-министр Медведев Дмитрий волчехь кхеташо хиллачул тIаьхьа хIоттийна йолу.\nИ документ 6 пунктах лаьтташ ду. Масала, Финансийн министраллана хета зударий а, божарий а цхьатерра хан йолуш пенсе баха беза аьлла а, и хан 65 шо хила деза аьлла а. ТIехула тIе и хан цу терахь тIе йоккхур йолуш ю шарахь 6 баттера 12 батте кхаччалц алсам а йоккхуш.\nКерлачу проектца а догIуш, сацош ду болх беш волчу пенсионерана пенси далар. Цул сов, Финансийн министраллана хетарехь, хенал хьалха пенсе бахийта оьшуш дац могашаллина зе дочу белхашкахь болх беш болу баккхийн нах, нагахь уьш цигахь кхин дIа а шайн балхахь буьсуш белахь.\nНагахь хенал хьалхе пенсе боьлхуш болу нах бюджетан сферехь болх беш белахь (хьехархой а, лоьраш а, кхоллараллан белхахой а) Финансийн министраллан планаца алсам яккха езаш ю пенсе баха оьшуш йолу белхан стаж. Иза а дийра ду хIора шарахь цхьана шаран иза алсам а йоккхуш юьхьарлаьцначу пенсе воьду хене кхаччалц.\nКхин цхьа хIума а дан деза аьлла хета Финансийн министраллана. Пенсийн фонде дIалучу ахчанан дакъа дерриг а алапах даккхар, хьалха санна цхьана тIегIантIе кхаччал даьккхина а цаIаш. Кхин цхьа хийцам а бийр бу пенсех лаьцначу низамна тIехь. 2017-чу шарахь дуьйна пенсешна индексаци яр.\nОьрсийчоьнан премьер-министран зорбанан секретаро дийцарехь, министрийн кабинетехь Финансийн министралло кечйина план хIинца а йийцаре цайина. Оьрсийчоьнан Iедалша пенсе воьду хан тIетохар дийцаре дан долийра 2015-чу шарахь кризисна духьал план хIоттош. Амма цу хьокъехь болу сацам банза бисира.\nСтохка ГIура-баттахь Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира дIахьедар дира пенсе воьду хан тIетохарх лаьцна сацам шен хеннахь бан безаш бу аьлла. Цуьнца цхьаьна цо дIахьедар дира шега ма-хуьллу дуьхьал ваьлла лаьтташ ву ша пенсе воьду хан тIетохарна аьлла.\nБелковский Станислав Оьрсийчохь вевзаш волу политолог ву. Пенсин реформа хила езаш ю боху цо.\nБелковский: "Вуно дика кхеташ ду Пенсийн фонд пенсеш дIадаларца ларалур цахилар а, ерриг система реформа ян оьшуш хиларх а. Со, цхьа а шеко а йоцуш, радикалан кепара пенсе воьду хан тIетоха еза бохучуьнан агIонча ву.\nПенсица йоьзна хан оьрсийн стагана синIаткъамца доьзна доза ду къанваларан. Цундела тамашийна хIума ду 60 кхаьчна борша стаг къано ларар а, 55 шо кхаьчна зуда йоккха стаг ларар а. Оццул хан бен цахилча церан бераш дан аьтто бу".\nОьрсийчохь пенсе воьду хан тIетохар синIаткъамца доьзна хаттар ду аьлла хета Белковскийна.\nБелковский: "Суна мехала хетарг цу хаттарехь синIаткъамца доьзна ду. Цо пачхьалкхах возуш волчу стагах махкахо во ша шен куьйгалшца шен бахам кхуллуш волу. Цу агIор пенсица йоьзна реформа вуно мехала гIулч ю Оьрсийчоь демократи кхиорехь, Iедал а, Кремл а иза дан деза аьлла цуьнан ойла еш дацахь а".\nАмма Оьрсийохь пенсийн реформа хир яц аьлла хета Белковскийна, 2018-чу шарахь хила беза президентан харжамаш хиллалц.\nБелковский: "Путин Владимир консерватор хилар бахьана долуш 2018-чу шарахь хир болу президентан харжамаш тIекхачале олийла дац иза шуьйра реформаш ян хIуттур ву аьлла".\nКризисо садукъош ду Нохчийн могIарерчу бахархойн\nМамакаев Мохьмад. Хазачу йоьIан тIулг.\nТахана а бала хьоьгуш бо чернобылхой


Оаша аьннадий баркал? — Сердало\nБIарчча итт дийнахьа салоIаш цIагIа а баьгIа юха балха арабайнаб дукхагIбола паччахьалкхен болхлой. Цхьабараш салоIаш хиннабале а, цхьаькхаш е болх беш, е сагота гIулакхаш юстарадоахаш къахьегаш мукъа боацаш хьийзаб. Дале а, дегIои, синои, хьаьвои салеIа хургда, аьнна хет сона лаьрххIа болча балха тIара уйлаш дIаяьнна хиларах. Вайх цхьабараш а ба иштта цу боламца ийна. ХIаьта хIанз керда шу хьаоттарца, укх 20I9 шераца маьрша а, пайдане а, иразе а даха уйла йолаш хургда адам.\nДIаяхача ханашкахьа воашкара дийна гIалаташ керда ца доахаш, кхы уж ца дувлийта хьожаш, цар оамал гIулакх дицдаь дуташ, дIахо йодача хана дог-цIена а, маьрша а, машарца а, хьаькъалца а даха хьажа деза вай ираз хилар воашта дезе. Воай мохк тоабеча а, халкъ дебадеча а, къаман оамалаш нийъсеча а – цу дерриганен бокъо меттаоттаеча а къахьегаш даха хьожаргда вай, Дала аьннадале. Ишта вахачунца хургда-кх ираз! Ший къам, мохк дукхадезачо леладергдола гIулакхаш да уж.\nДIадахача 20I8 шера дог гIоздоахаш гIулакхаш хинна дале а, дог делхадеш а, наха юкъе ца тоамаш хулаш а, нах хийра бувлаш а ханаш ихай вайга. Кхы массаза машар болаш а, нах вIаший безаш а латтац ха. Бакъда, хьаькъал долча наха катеххе дIадоакх из цу тайпара нийсденна гIулакх. ИйгIараш а, гIараш яьраш а, во мотт бийцараш а нах ба, бусалба дог чу а доаллаш, хIаьта бусалба саг воасталуш а, ше дувцар леладер фуд ховш а хила веза.\nХIара шера дездеш да январь бетта цхьайтталагIча дийнахьа белгал а даь дIахьош дола Халкъаштаюкъера баркал алара ди. Из ди укх хана белгалдаьд кердача шераца болалуча хана, дIадахача шерашкахьа хинна вош диц а даь, хIетта дIадоладеннача кердача шера шоайла тIера а болаш, маьра а болаш дIа-хьа баркал а оалаш нах бахаргболаш. Бакъда, юххьанца лаьрхIар ишта дале а ма хетта чакхдалац из гIулакх адамашта юкъе, хIана аьлча нийслу наха юкъе сихавар а, шийна даьр ца дуташ а саг, дале а дикабараш а болаш ба дуккха.\nНахаца кIаьда, Iимерза хилар лакха мах беш хиннад массаза а, хIана аьлча шийна даьча гIулакха духьал баркал оалаш саг хилар наха юкъе машар оттабеш гIулакх да. Цу хIаманца шоайла ираз, аьттув, диканга догдоахалга, гIадвахар декъ наха. Шийна даьча диканна духьал дег чура баркал кхайкадеш, сагIа хилда оалаш, е вIалла шийна дика даьдеце а, нахаца юхььелаенна саг хиларо нах вIашкаоз. Халахетар даьдале, цун из дохьал даккха, из тоIаве, ийрчаваккха ца а гIерташ, дина а, Iаьдала а бокъонах чакхдаккха деза сага ший гIулакх, долчул соввала ца а гIерташ. ХIана аьлча, гайна е ганза дехке воал нахаца хьарам ваьхар.\nЦхьавола саг хул, ше даьча диканна духьал наха шийна дукха баркал яхаш хилча, эхь хеташ е из вIалла ца дезаш. Бакъда, дукхагIбола нах, шоаш даьча дикан духьал шоашта баркал аьлча, дика хеташ, дега товр хулаш, из дезаш ба. Цудухьа ше-ший метте хIара сага доагIача тайпара ала дезаш да уж дешаш. Цул совгIа саг гIадвугаш хIама а да. Из доацаш, кхы а дукха дешаш да нах гIадбугаш, царна юкъе машар лоаттабеш. Цхьаькхаш ба, шоашта сага цатоам, е цатовр дича цун гешт де ца могаш, во мел дар цун хилча бакъахьа хеташ. Дог кIаьда долча сага-м хала а ца хеташ къинтIера валарца гешт ду шийна хала хетар даьча сага. Наха юкъе машар, барт-безам, эр даржаргдолаш ший мотт воча къамаьлех лорабича бакъахьа ба сага. Бакъда, шийна даь во бокъонах чакхдаккха деза, кхы тIехьагIа цун шийна а е кхычарна а чакхдаргдоацалга адамашта дIахайташ.\nШе цатовр дича, ше из халахетар даьча сага тIа а ваха, цунгара шийна гешт дар, шийгахьа кхоабаш йола эгIазал цо дIаяккхар деха доастам хеташ хул вайх дукхбараш. Цудухьа теIа, хала, вас йолаш хул наха юкъера гIулакх. Ма дарра аьлча, ше наха цатоам баь бале, чехка из хозача оагIорахьа дIадерзаде хьажа веза саг, из гаьна даргдоацаш. Ший бехк сага дIатIаэцаш хилар, ше бакъ воацалга цо гучадаккхар а, ше даьча хIамах из дехкевалара никъ ба. Цу тайпара вай хилча, вай цатовр даь, е эгIазвига лела саг воасталу.\nВайна дагадоацаш е вай теркал ца деш, дуккха а дикаш хул наха вайна деш. Бакъда, из теркал а даь, цун духьал доагIа дош аьлча е из хьаьстача, кхы дIахо йодача хана а наха накъавоалаш, наьха дог деладеш дIаваха чам хул цу сага. Ха дIа а ца йохийташ, уйла е еза сага, ший вахаре шийна наха даьча гIулакхашта духьал ше фу даьд, малагIча гIулакхашца е дешашца баркал аьннад цо. Во оамалаш гуш мо наьха дика оамалаш а бIаргаго еза вайна.\nШийна даьча дикан духьал баркал алара хетадаь, лаьрххIа белгалдаь ди да из лакхе аз хьоахадаь халкъаштаюкъера баркал алара ди. Эггара кIаьдагIа, IимерзагIа долча деношха лоархIаш да из ди, хIана аьлча, наха шоайла баркал оалаш, дикаш деш, дерригача дунено из дездеш доландаь. Бакъдар аьлча из ди вIалла деце а шоайла бартаца болаш, баркал оалаш бахаш хила беза бусалба нах хIаьта а.\nДукхача шахьарашка из ха езъеш я, доккха цIай а да из. Дукха тайпара салоIама, сакъердама, наьха дог гIоздоаккхаш дола вIашагIкхетараш дIакхухь цу дийнахьа. Цхьаболчар, лаьрххIе ара а байле, наха шоашта даь дика деце а, царна баркал оалаш, шийгахьа машар кхайкабеш дола дешаш дувц. Хийла паччахьалкхенашка, наькъ юккъе дIа а этте, «баркал хилда шоана», яха дешаш яздаь каьхаташ дегIа тIалотадаь е уж качэхка нах хул, адама юкъе машар баржар дезаш.\nЗIамига бераш долча хана денз хов вайна, воашта даьча диканна духьал дика де дезалга, е вIалла дика даь деце а, воашта дукха везаш саг вале, цунна баркал ала, цунна товр хургдола дешаш дIаала дезалга. Вайна иштта хьахьех из вай хьехархоша – даьша, ноаноша. Нагахьа санна цу деша маIанга саг кхувш веце, цох дукхача хьаькъала да воаца Iовдало саг лоархI наха.\nНаха товр деш хиларал совгIа, шийна нахагара даргдолча зенах воал наха баркал оалаш, дика деш вола саг. Адамашта дукхавеза шийгара пайда хьабоалаш вола саг, моллагIча боарамца из дале а. ХIаьта вай Пайхамара (Даьла салам хилда цунна) аьннад: «Нахах дикагIвар шийгара наха пайда боалар ва», аьнна.\nХIанз вай уйла йича, вайна ховргда, дийнахьа масса сагага е малагIча боарама баркал оал вай, малагIча маIанца а оал вай из дIа. Оалаш да, «Iа наха даь дика эггара хьалха хьайна ду Iа», аьле. Из фу яхилга да, гайна е ганза хьога юхакхоачаргда Iа даь дика, яха маIан да цун.\nИнтернета чу вай хьежача баркал оалараш а ба цаоалараш а ба. Цкъаза хеталу вIалла дика хIама хиннадий-хьогI тахан аьле, сов дукха наха вош яздеш, сардамаш доахаш. Дикача хабара кIалха долчул дуккха а дукхагIа дебаташ дий хул наха во хабар яздаьча. Из да, сардамаш доахаш, е харц хабараш дувцаш, е во мотт бувцаш болча наха аьннар адама мегаш хилар. Хийлавар хул, шийна из бIаргадайнадеце а, хезадеце а из къамаьл хьаллаьце цу тIехьа тIоараш детташ. Цох зе мара пайда балац.\n«Харцони бокъони юкъе биъ пIелг ба», аьна да. бIаргаи лерга юкъерча боарама моттиг я из. Лергашта ца хезачохи, бIаргашта хьабIарга ца дайначохи ма теша йоах. Денна бусалба Iилма дийшача наха хьакхайкадеш да, дунен чухьа волча хана ше мел даьча къамаьлах жоп дала дезаргда сага къемата дийнахьа, яхаш. Цхьаволчоа-м из хой-хьогI аьнна хетадаларал совгIа, из цун сагота а вий-хьогI аьнна хеталу.\nТаханара йоазув баркал алара хетадаь хиларга хьежжа, се чакхвоалаш «Сердало» дешархошта баркал оал аз, уж тхоашца хилар бахьан долаш. Цул совгIа дIахо болча мехка бахархошта а баркал кхайкаду дешаш оал аз дIахо.\nИраз хилда шун, цIаккха а машар ма эшалба вайна, могаш, маьрша дахалда вай, бакъдолча хIаманга кхувш.\n← Ингушетия в 2019 году получит 146 млн руб. на благоустройство общественных территорий\nТIеххьара хиннача «Яьгача сискалах» →


Шайн протестех лаьцна бинчу видео-бегаша оьгIазбахийтина ГIалгIайчуьра бахархой\n"МаьлгIабекан а, Соьлжан а кIошташкара дайх дисина латта" юхадоьхуш, Нохчийчохь а, Европерчу гIаланашкахь а гуламашка бовларе кхайкхина нохчий Польше тховкIело йоьхучу нохчийн блогеро Адурахманов Тумсос шен рогIерчу видеохула.\nБегаш беш иза кечйина елахь а, яьлла хьовсархойн тидаме: аудиторин гIалгIайн дакъа ца кхетта воьлучух, жоп доьху цуьнга.\nШина минотах лаьттачу клипо сихонца вовшахтоьхна итт эзар сов хьажархо, гулйина эзарнаш комментареш. Материал авторо дIатарйина Telegram-ехь.\n"Тхуна иза бегаш бац"\nКхидIа ша кечйинчу видеохь Абдурахмановс элира, ша бинарш бегаш бу, ша гуламашка кхойкхуш вацара, Нохчийчоьне юхаделлачу лаьттанийн хьокъехь Оьрсийчохь а, Европехь а гIалгIай вовшахбетталуш хьийзар дийцаре дилла воллуш вара, аьлла. И акцеш хьаштдоцуш гIиттайо, боху блогеро.\nАбдурахмановс бегаш бойла гуш дан а ду цо шен махкахошка йоцуш йолчу хьукматийн цIарх къамелдарца: "Нохчийн Дуьне", "Америка схьайиллинчийн Тешаш", "Нохчийн Австрали мукъаяккхархой".\nХаджаевгIара бехк баьккхина, шаьш бертаза махках даьхна аьллачу блогере\nХIетте а оьгIазбахана видеона Европерчу гIаланашкахь гуламаш бан кечлуш лела гIалгIайн жигархой а, ГIалгIайчуьра бахархой а. Шайна луьйш ву Абдурахманов, воьлу шайн тIехь, бакъонехьа къомо гаттийна къийсам аьшнашбо, аьлла хета оппоненташна.\nГIалгIайчуьрчу "Яблоко" партин декъан куьйгалхочунна Муцольгов Русланна гарехь, "даьIахкаш тIехь хелхавуьйлу" Абдурахманов Тумсо.\n"Иза "даьIахкаш тIехь хелхавийлар ду", провокацина арахецна видео, гIалгIайн жигархой тIетаьIIина лоьцучу, царна хIусамех хьоьжучу, уьш кхеле ийзочу деношкахь. Доьлучохь дац тхо тахана. Нохчашний, гIалгIашний юкъа цимтасар ду иза. Амма ца хета суна вайн къаьмнашна юкъа дов доьлла аьлла. Регионерчу Iедало лелориг бен дац оха далхориг", элира политико "Кавказ.Реалиига".\n"Кадыров вийца – иза ю хьуна хьан тема"\nАбдурахмановн видео, иза тIехь йолчу меттиган адрес вуно сиха дIасадаржийна гIалгIайн пабликаша а, чаташа а, мессенджерша а. Тумсона ца моьттура шега хьовсучарна оццул чIогIа новкъадогIур ду ша бегашбеш аьлларг.\nYouTube-рчу комментаторша бехкбуьллу оцу кепехь бегаш барна.\n"Тумсо, ма хьаштдоцуш хьейо ахь и тема. Кадыров вийца – иза ю хьуна хьан тема. Гарехь, нах хьайга хьийса боьлча, куралло корта хьовзийна хьан. Ма эккхийта гIурт."\n" Дика дара, и болх Кремлой, "Роснефтой" бойтуш бацахьара, вайна юкъахь диса дезаш дара дерриг а. Я Евкуровн а, я Кадыровн а карахь дац иза, Кремль ю оцу балханна тIехьалаьтташ ".\nКеп-кепара хадабо мах интернетехь. Дозанаш дийца дахаро вежараллехь деха ши къам вовшашца эгIош лаьтта, аьлла хета дукха наханна.\ni am muslim ing06:\n"Хуьлуш лаьттачух со кIезиг кхета. Хьенан латта, хьенан дозанаш? Буьзина, шаьш кхин хIун дийр дара-те бохуш хьаькамаш хьийза, ткъа дар-дацарш вайна юкъахь лела".\n"Ассалам Iалайкум, вежарий! Ма ловзадайта шаьш! Хила кхетаме, дайх тера лела! ХIун ду вайна юкъахь декъа, даккха? Эрна ма ца олу, ма лела лаьтта тIехула тIех кура, оцу лаьтта дерза дезаш ду шуна вай! Дала собар лойла кхетамчохь мел волучунна!" (Материалехь хийцамбина керлачу хаамца).


Назарбаев Нурсултан Казахстанан парламентехь, Астана, Заза. 20, 2019\nНазарбаевна лур ю сий долчу сенаторан статус.\nЦхьана ханна Казахстанан президентан декхарш кхочуш дечу Токаев Касым-Жомарта чIагIо йина мехкан Конституцина тIехь. И церемони хилла кхаарин дийнахь, Зазадоккху-беттан 20-чохь, казахийн парламентан шина а чоьнан цхьаьна хиллачу кхеташонехь.\nКазахстанан коьртачу харжамийн комиссин гIантдас Имашев Берика президентан документ а, орден а, байракх а елира керлачу мехкан куьйгалхочунна. Токаев цу даржехь хир ву 2020-чу шеран Охан-батте кхаччалц, хаьржинчу президенто (Назарбаевс) цу даржехь йоккху хан чекхъяллалц. Цуьнца цхьаьна, Назарбаевн йоккхаха йолу йоI, Дарига, хаьржина парламентан спикеран дарже.\nШинарин дийнахь Казахстанан президенто Назарбаев Нурсултана, оццу хенахь эфирехь гойту телевизионехула къамел деш дIахьедар дира, пачхьалкхан куьйгалхочуьнан дарж дитина ша, аьлла. Цо ишштта хаам бира Казахстанан президентан декхарш цхьана ханна кхочуш дийр ду Сенатан гIантдас Токаев Касым-Жомарта аьлла.\nНазарбаевс дийцарехь, Токаев ву, махкана урхалла дар тешна дита мегар долу стаг. Токаевс хIинцале а дIахьедар дина, Казахстанан коьртачу гIалан Астанан цIе Нурсултан хила еза аьлла, хаам бо ТАСС агенталло.\nНазарбаевна лур ю сий долчу сенаторан статус. Токаевс дийцарехь, Назарбаев вуьсуш ву накъост воцу валлалц хир волу къоман хьалханча. Цунна хетарг коьрта хир ду махкахь стратегин чулацам болу сацамаш беш, тIетуьйхира цо. Токаевс хьахийра Назарбаевн сий деш хIоллам богIа беза аьлла.\nКху шарахь 79 шо кхаьчна Назарбаев Казахстанан куьйгалхочун даржехь вара 1990-чу шеран Охан-баттахь дуьйна. Цу хенахь и пачхьалкх Советан Союзан республика яра. 2015-чу шарахь хенал хьалха хиллачу харжамашкахь иза пхоьалгIа а хаьржира президент. Цунна шайн кхаьжнаш дIаделира 98% бахархоша.\n2018-чу шарахь Назарбаевна бакъо елира валлалц Казахстанан Кхерамазаллин Кхеташонна куьйгалла дан. Билгалдоккхуш дара, цу кепара президентан дарж дитинчул тIаьхьа иза Iедал шен карахь дита дагахь хилар. Назарбаевна цIе тиллинера "Елбасы" – къоман хьалханча.\nНазарбаев бехке веш вара харцонаш лелош Iедалх пайда эцарна а, демократица йогIуш йоцучу кепаш лелош Iедал шен карахь латторна а. Freedom House вовшахтохаралло 197 пачхьалкхана юкъахь 157-чу метте хIоттийнера Казахстан махкахь дешан маьршо хиларца. "Доза доцу репортераш" дуьненаюкъарчу вовшахтохаралло юкъатоьхнера Назарбаев хаамаш баржо йолу маршо охьатаIийначу нахана.


Нохчийн меттан хьехархой дагабуьйлу\nКху тIаьххьарчу кхаа шеран ламаст хилла дIахоьттина хьаьттан бутт юкъабаханчу деношкахь Нохчийн Республикин школашкара нохчийн меттан хьехархой цхьаьнакхетар. Кхушара а оцу ламастана тешаме хилира уьш – хьехархойн цхьаьнакхетар дIадахара А.Айдамировн цIарахчу нохчийн къоман библиотекехь.\nГенарчу а, уллерчу а кIошташкара а, ярташкара а хьехархой тIеоьцуш, дикачу хIусамненах хьийзара республикин нохчийн меттан хьехархойн Ассоциацин куьйгалхо Бергоева Аза. Царна юккъехь бара Нохчийчуьра хьовха, Дагестанерчу нохчийн меттан хьехархойн векалш а: Татаева Хьурмат, Бачикова Инканат, Садулаева Амнат, Саритова Нажабат. Къоман мотт хьехарехь массарна а девза, кхиамаш кIеззиг а, лазамаш алсам а нислуш хилар. Амма нийса хир дацара нохчийн мотт хьехарехь вайн кхиамаш бац алар а. Цунна тоьшалла дан таро ю шайн белхан алссам зеделларг долуш болчу нохчийн меттан хьехархойн Мартан-Чуьра Шовхалова Хьаван, Соьлжа-ГIалин №12 йолчу гимназера Исмаилова Раисин, «Нохчийн меттан тоьлла кабинет» къовсамехь тоьллачу Зандакъарчу Таисин, Соьлжа-ГIалин №61 школерчу Довлетукаева ПетIиматан, Жима АтагIарчу №10 йолчу школа-интернатан хьехархочун Мамаева ПетIиматан, Котар-Юьртарчу №3 йолчу школерчу Терлоева ПетIиматан, иштта алссам кхечеран а. Кху могIарехь суна цIерш яха луур дара нохчийн мотт хьоьхучу вайн вежарийн а – Джонсуев Мохьмад-СаIидан, Цуцаев Iалавдин, Даудов Гиланин, Мусаев Хьамзатан, Джайнабизов Iалиханан, Зайтемиров Сайдикан, Бангачиев Iелин.\nРогIерчу цхьаьнакхетарехь дийцаре диллинарг, тахана вайн школашкахь нохчийн мотт хьехарехь кхолладелла хьал дара. И хьал лазаме хилар билгалдоккхура цхьаццаболчу хьехархоша шайн куьйгалло шайга схьаеллачу дешаран плана тIехь нохчийн мотт хьехарна къастош долу сахьташ стохкачул а ах эшийна ду бохучу хаамо. Шеко йоцуш, иза Пачхьалкхан Думо тIеэцначу меттан законна тIетевжина бина хийцамаш бу. Ткъа цу тIехь билгалдаьккхина: Россехь цкъа а ца хилла, хир а дац цуьнан гражданийн меттан бакъонаш эшор. Россин къаьмнийн ненан меттанаш школашкахь Iамон тIедоьжначу декхарийлахь а ду, уьш программашна юккъехь а ду, амма берийн дай-нанойн бакъо ю шайн берана ненан мотт шайна луьург харжа. Иза хила тарло оьрсийниг санна, къоман мотт а. Цунна леринчу шен дашахь вайн Куьйгалхочо а билгалдаьккхира: «Ас тIедиллинера вайн депутаташна Пачхьалкхан Думехь «Ненан меттан» закон кечдеш а, дийцаре деш а дакъалацар. Цуьнан чулацамехь шен ненан мотт безаш и Iамо луучунна еш цхьа а дуьхьало ца карийна суна. Нохчийн маттах лаьцна аьлча, ша нохчи ву ала бакъо яц, кхана шен берана Кишиев Кунта-Хьаьжин, Шайх Мансуран, Айдамиров Абузаран, Сулейманов Ахьмадан мотт Iамо ца оьшу аьлла школин куьйгалхочунна тIевогIу волчун. Ас доккха эхь лорур дара сайн доьзалехь Бенойн Ильясан, Кадыров Iабдул-Хьамидан, сан ден Кадыров Ахьмад-Хьаьжин мотт буьйцуш ца хилча».\nКуьйгалхочо иштта боххушехь, цхьаццайолчу школашкахь оьрсийн мотт хьеха луш боллу аьтто нохчийн мотт хьехарна цабалар лазаме хилар дуьйцура хьехархоша. Вайн дукха башха школаш ю, уьш хьашт ма-дду вайзаманан гIирсашца кечйина а ю, амма вешан къоман мотт Iаморна тоъал сахьташ ца хилча, мел доккха зеделлачу хьехархочун а таро хир яц оцу меттан хазалла, башхалла йовзийта, и мотт Iалашбеш вайн къомо таханенга кхачоран некъ бовзийта. Цхьаццаболу куьйгалхой кIелхьарабовлу, адамийн лаам бу иштта, олий. Цунна тIедоьгIна ала лаьа, йиц ялаза ю вайх юкъара цхьа «советски къам» дан гIиртина зама а. Цу хенахь а бара «заманал хьалхабевлларш». Уьш-м хIинца а карор бу, гуш лаьтташехь церан аьтто бу-кх, шайна беза къастам бан. Бакъду, царна хаьийла, ишттачу дас-нанас шайн берашна тешнабехк бина ца Iаш, шайна а тешнабехк бар. Шайн бер нохчийн маттах мукъа ма-диттара, цара иза мукъа дуьту нохчийн къам кхечу къаьмнех къасточу гIиллакхех, ламастех, со харц хир яц, динах а. ХIун тIаьхье, хIун кхане хир ю царах? Шайна ца оьшу нохчийн мотт буьйцучу къоман векал хуьлучул, шайна безаш буьйцучу а, оьшуш Iамочу а меттан векал хила мегар ду ишттачарна. Церан дуккха а дуьненан даьхни а, алссам кхиамаш а хила там бу, амма цхьана дийнахь, шаьш схьадевллачу юьрта, кIошта беъна Далла дуьхьал-м баха беза церан. Цу дийнахь буьйцург нохчийн мотт а хир бу. Дала гечдойла кхечу маттахь-м эр дац царна.\nТахана Пачхьалкхан Думо тIеэцначу законо ойла йойту, тайп-тайпанчу хьелашка хIоттаво нохчийн меттан хьехархо а, цуьнца марзо йолу муьлхха а вахархо а. Нагахь юьхьанцарчу классашкахь нохчийн мотт Iамон дешаран плано лучу 4-5 сахьтах хьехархочо ца ваьлла тоам барах, (лакхарчу классашкахь тоъал сахьташ хилча оьшург тIедузур ду-кх, бохучу ойланца!), и мотт хьеха 5-11-чуй классашна кIирнах билгалдиначу 3 сахьтехь (урокехь!) мел говзачу а хьехархочун таро хир яц хьакъдоллучу кепара теманаш йостуш мотт хьеха, бакъду, оьрсашна а дайна «для галочки» урок-м лур ю цо. Ткъа хIун дан деза стохка а, кхушара а конкурсан хьолехь хьехархойн университете нохчийн мотт, литература Iамо баханчу студенташа. Церан хаарш оьшур дуй-те масех шо даьлча?\nАла деза, массанхьа а иштта цхьабосса чолхе хьал цахилар а билгалделира цхьаьнакхетарехь. Соьлжа-ГIалин а, Хьалха-Марта а, ТIехьа-Марта а кIошташкара цхьаццайолчу школин хьехархоша дийцарехь, церан куьйгаллина нохчийн мотт хьехарна кIиранах 6 сахьт дита гечо карийна. ТIаккха, «куьпчичо шена луьучу буллу тIам» бохург хуьлу вайн учебни планах?\nКхеташ ду, вайн школин куьйгалхой берриге а нохчийн меттан хьехархой а бац, и мотт бийцарх, дукхахберш цуьнан духе кхуьуш а бац. Шаьш тахана куьйгалхой хилча, «региональни компонент» кхочушъян некъ шайн маттана эшам болуш карон еза моьттурш а хир бу. Амма уьш бIе шарахь хир бац куьйгалхой, ткъа къоман дерг эзар шерашкахь деха. Цхьаьнакхетаран юьхь иштта дог дожочу хиламашца йолаеллехь а, алссам дог айдо хаамаш а бовзийтира хьехархоша. Оцу декъах дара республикин куьйгалхочо Кадыров Рамзанан дешнаш: «Нохчийн мотт кхиарна лерина вайх доьзна дерг дерриге а дийр ду. Цу маттахь зорбане евр ю Iаматаш, тайп-тайпана исбаьхьаллин тептарш, хIиттор ю спектаклаш, кечйийр ю телепередачаш. Европерчу а, Уллерчу Малхбалехь а, дуьненан кхечу регионашкахь а бехачу нохчашна юккъехь нохчийн къоман мотт бахийта ницкъ кхочург дерриге а дийр ду».\nЦхьаьнакхетар дерзош Бергоева Азас билгалдаьккхира:\n– Кхин хIумма а ца хилча а, иштта вовшех дагадовла, вовшийн кхиамаш бовза, цатемаш дIабаха некъ карон аьтто хилар а нохчийн меттан хьехархойн кхиам хилар ду.


"Машенахь чехка лелар сан нийсархойн амалан башхалла ю"\nКху тIаьхьарчу шина-кхаа кIиранах, маситта стаг а вуьйш, дуккха а нах лаза а беш, цхьамогIа некъахьовзам хилла Нохчийчохь. ДIоггара гIоле хьал дац цу хаттарехь луларчу Дагестанехь. Кавказ.Реалиино яздарехь, адамаш а дойуш некъахьовзам хиларх лаьцна хаамаш гучубуьйлу цу республикехь хIора денна аьлча санна.\nИштта ГIура-беттан 17-чу дийнахь Гурбуки эвлара Курма юьрта боьдучу некъа тIехь хаьрцира Газель олу жима автобус. И бахьана долуш велла кхо стаг, 10 некъахо, шайна юкъахь бераш а долуш, лазийна ву.\n2018-гIа шо доладелчхьана Дагестанехь хиллачу 1585 некъахьовзамехь дийна 329 адам, царах 30 бер ду, лазийна ву 2426 стаг. И терахьаш далийначу Дагестанан некъан полицин урхаллан куьйгалхочо Шалагин Александара дийцарехь, некъахьовзамаш хиларан коьрта бахьанаш ду машенаш чехка хехкар а, дуьхьалйогӀучу машенан агIо лацар а.\nНекъашца бохамаш хиларан кхин цхьа бахьана ду уьш доьхна хилар, бохуш вара ГИБДД-н хьаькам. Цо дийцарехь, некъахьовзамашкахь адамаш даларан а, заьIап дисаран а кхин цхьа бахьана ду кхерамазаллан доьхка дIа ца тасар. ТIехула тIе машенна урхалла дан хууш боцучу нахана кехаташ далар а даьржина ду республикехь.\n30 сов шо ду Каспийск гIалахь вехачу Iабдулмуталиба машен лело. Машенна урхалла деш кегийрхоша лелочух эргIадволу ша боху цо. Iабдулмуталиба дийцарехь, 80 процент машенлелорхоша ца лардо некъан низамаш. Царах ду машенна дуьхьал хахкар, машен дIаерзош чиркх ца латор, хьалха йоьдучу машенна юкъахь меттиг ца йитар, машенна урхалла деш карахь телефон лелор.\nХIинжа-ГIалара вахархо Амиргамзаев Наджибулла ву Iабдулмуталиба буьйцучу кегийрхойх цхьаъ. Машен чехка хахкар а, тIалам боцуш хьалха вала гIертар а шен нийсархойн амалан башхалла ю боху цо.\n"Кхета хала ду чехка хаьхкина дуьхьал йогIучу машенан новкъа эккхар хIунда леладо. Са аьрта болуш кхетам хилар хир ду-кх иза", - боху жимачу стага.\nАмиргамзаевс билгалдоккху шена беза-бевзарш дукха тийна а, тайна а лелаш хилар республикера арабевлча. Низам дохорна тухучу гIуданан барам алсамбаккхаро гIо дийр ду некъашкахь лаьтта хьал нисдан бохучух тешна а ву иза.\n"10 шо хьалха 10-20 туьма гIуда тоьхча, башхалла а ца хетар суна. Ткъа хIинца 150-200 туьма гIуда тухуш меттиг еъча ойла ян волало хьо, хIунда дохадо ас низам, ларлуш, коьртачу декъана кхерам боцуш, машен лелалуш хилча", - боху Амиргамзаевс.


Ассаламу Iалайкум! Берах йoлчу зудчо 40 де кхачале бер дIадаккхар (оьрсийн маттара - аборт) динехь мегаш ду аьлла хезна суна. Иштта хIума дина меттиг а хаьа суна. Иштта бер дIадаккха йиш юй зудчуьнан, цхаьна а агIор? Елахь, муха дIадаккха магош ду иза?\nА – Бер дIадаккхаран хьукм.\nЗудчуьнан кийрахь бер кхолладала доладелча иза дIадаккха мегаш дац, 40 де кхачале а мегаш дац, кхаьчначул тIаьхьа а мегаш дац. Иза бусалба дино хIоттийна юкъара хьукм ду.\nЗудчуьнан кийрахь беран цIа чохь тIадам кхоллабеллачул тIаьхьа, беран дуьхье кхоллаеллачул тIаьхьа, иза дIадаккхарх лаьцна Имам ГIазалис – Дала къинхетам бойла цунах – аьлла: ”Иштта и хIума дар - кхолладелла даьллачу хIуманна тIехь харцо (преступлени) яр ду. Адам кхолладаларан шен даржаш ду. Доьххьара дарж беран цIа чохь боьрша стеган тIадам кхоллабалар ду, и тIадам ненан хих дIакхетар ду, кхоллар къобал дарна и тIадам кийча хилар ду, ткъа и тIадам бохор, галбаккхар - харцо (преступлени) ю. И тIадам цIийн дакъалган куьце баьлча, цул тIаьхьа, Iевшина жижиган куьце баьлча иза бохор кхин а йoккха, вон харцо (преступлени) хуьлу. Ткъа цунна чу са кхоьллинчул тIаьхьа, цуьнан кхоллар нисделла даьллачул тIаьхьа иза дохийча, галдаьккхича, и харцо воллехь кхин а сов йoлу, кхин а чогIа йoккха хуьлу. ТIаьххьара а кхин ца хиллал йoккха харцо ю и бер дийна дуьненчу даьллачул тIаьхьа иза дер”.\nИмам Рамлийс а, Имам Ибн Хьаджар Ал-ХIайтамийс а – Дала къинхетам бойла цаьршинах – берана чу са кхоллале и бер дIадаккхарх лаьцна (тIадам беран цIа чохь сецначул тIаьхьа иза дIабаккхарх лаьцна а) – ”иза хьарам хила догIуш ду” – аьлла. Ткъа, хьадисо вайна гойтуш ду, 40 де кхаччалц йoлчу хенахь бер тIадаман куьцехь хилар, 80 де кхаччалц йoлчу хенахь цIийн дакъалг санна хуьлуш хилар, 120 де кхаччалц Iевшина жижиг санна хуьлуш хилар, 4 бутт баьлчи цунна чу са кхуллуш хилар.\nДелахь а, цхьайoлчу хенахь и бер дIа ца даьккхича ца долуш хьал хила а мега, цундела и хьолаш а, цаьрца доьзна долу хIуманаш а дуьйцур ду вай.\nСаIудера Гуттаренна болу Фатван Гуламера Iелам-наха деллачу фатва юкъахь деана ду: "Зудчуьнан бер хиларан дерриге даржашкахь и бер дIадаккхар шен бухехь мегаш дац, ШарIо магош долу бахьана хилча бен. И бер тIадам болчу хенахь – 40 де кхацчалц йoлчу юкъахь – ШарIо магош долу цхьа бахьана делахь, я нанна хир долу цхьа зен духатоха дезаш делахь, ишттачу хьолехь мегар ду цу хенахь и тIадам дIабаккха (и ши хIума дацахь мегар дац). Оцу бахьанашна юкъа ца дог1у бераш кхиош хало хиларх кхерар а, я уьш кхион а, кхаба а таро хир яц аьлла хетар а, я хIоккхул долу бераш суна тоьар ду аьлла хетар а, я и санна долу кхидолу ШарIаца догIуш доцу бахьанаш а. Беран ненан кийрахь 40 де совдаьлча иза дIадаккхар а хьарам ду, хIунда аьлча цу хенахь иза цIийн дакъалг санна хуьлу, и хан адаман кхоллар дIадоладаларан дуьхье ю, цундела иза дIадаккха мегар дац тешаме болчу лоьрийн гуламо сацам бича бен, ”и бер кхи дIа а ненан кийрахь дитахь ненан дахарна кхерам бу” – аьлла, ”нанна цхьа доккха зен хила мега и бер кхин дIа а Iад дитича” - аьлла".\nШейх Юсуф Ал-Къардавийс бах: ”Бер дIадаккхар шен бухехь хьарам ду, ткъа и хьарамалла и бер ненан кийрахь кхиарца сов дoлу. Бер доьххьара 40 дийнахь долчу хенахь и дIадаккхаран хьарамалла кхечу хенел кIеззиг ю, цу хенахь цхьацца мегаш долу бахьанаш делахь дIадаккха мегаш хила а тарло иза. 40 де даьллачул тIаьхьа хьарамалла чIагIло, цундела цу хенахь иза дIадаккхар кхин а чIогIа хьарам хуьлу, Iелам-наха мегар ду аьлла долчу даккхийчу бахьанашца бен дIадаккха мегар дац иза цу хенахь. Беран 120 де дIадаьлча, хьадисехь ма-аллара ”чу са кхолларан” хене и бер кхаьчначул тIаьхьа и дIадаккхаран хьарамалла кхин а чIогIа чIагIло, йoккха хуьлу, и бер кхин дIа а ненан кийрахь дитича нана билггал лийр хилар лоьраша чIагIдина хилча бен дIадаккха а ца мега иза цу хенахь”.\nБ – Бакъо а йoцуш, мегаш а доцуш бер дIадаьккхинчу зудчунна а, майрачунна а тIедужуш долу декхар.\nНагахь санна нанас шен бер бакъо йoцуш, я мегаш доцуш дIадаьккхинехь, ша динчунна дохко а яьлла, Деле гечдар а дехна, тоба динчул тIаьхьа цунна тIе 2 хIума дужу, нагахь санна и бер дIадоккхучу хенахь цуьнан адаман куц кхолладала доладелла хиллехь, куьгийн-когийн билгалонаш гучуевлла хиллехь. И билгалонаш хилар я ца хилар а, цуьнан адаман куц кхолладала доладелла хилар я ца хилар а иза дIадаьккхинчул тIаьхьа цуьнга хьаьжча хуур ду.\nЦунна тIедужуш долу декхар хIара шиъ ду:\nI) 5 (пхеа) эмкалан мах дIабала беза цо оцу беран верасашна. И мах дIабала безарг и зуда ша яц, цуьнан уллера гергара нах бу, цара дIабала беза и мах беран верасашна. Нагахь санна цуьнан верасаш (беран да, кх.б.) кьинтIера бовлахь и мах тIераболу. Нагахь санна беран дас нене и бер дIадаккха а аьлла, дIадаккха мегаш доццушехь цо иза дIадаккхийтича, дена а, нанна а шинне тIедужу хIара мах оцу берах ирс оьцуш болчу верасашна дIабалар. ХIара санна тIедужу цаьршинна шинненна а кху лахахь хьахийна долу шолгIа декхар а.\n2) Нагахь санна таро елахь цхьа лай паргIатваккха веза цо, ткъа нагахь санна иза паргIат ваккха таро яцахь тIаьхьий-хьалхий 2 бутт марханаш кхаба деза, ша динарг Деле шена гечдайта. Беран верасаш къинтIера бевлча а хIара декхар тIера ца долу, хIунда аьлча доьххьарниг цу дийначу беран хьакъ дара, амма хIара къа латоран хьакъ ду.


Бусулба мехкашкахь шиъ-кхоъ зуда ялор низамца чIагIдарна резахилла кху деношкахь Оьрсийчоьнан Юкъаралан палатан а, Нохчийчоьнан куьйгалхочун цIарах адамийн бакъонаш Iалашъяран Кхеташонан а декъашхо Солтаев Мансур.\nОьрсичоьнан низамаша зударий кхийлар дихкина долушшехь, кху кепара дIахьедар дуьххьара дац.\n1999-чу шарахь ГIалгIайчоьнан президент хиллачу Аушев Руслана омра арахийцира шалха зударий балон магош. Оьрсийчоьнан президентан Ельцин Борисан инициативаца кхин хьем ца беш, дуьхьало йира Аушевн сацамна, ткъа ГIалгIайчоьнан Лакхарчу кхело цхьа шо даьллачул тIаьхьа тIечIагIбира и бехкам. Барт ца хилира церан, хIунда аьлча, 1996-чу шарахь Оьрсийчоьнан Бехкзуламан кодексера ши зуда кхобучунна таIзар деш артикл дIаяьккхинера.\nЦхьацца хен мел йолу цу кепара дIахьедар кхочура ГIезалойчуьра а, Башкортостанера а, ишта кхийолчу оьрсийн регионашкара а. Цигахь къийсадаьхна дукха зударий кхийлар дехкаран бахьанаш.\nШи зуда хиларна дуьхьал вац Оьрсийчоьнан политик, ЛДПР-н лидер Жириновский Владимир а.\nПолигамин тема тIехсов йийцаяккхарна Оьрсийчоьнан Конституцин кхел декхаре хилира 2007-чу шарахь ши зуда долаерзор доьхкуш сацам тIеэца.\nЗударий кхийлар къуьйсучу хенахь башхалла стенца ю аьлча, и тема цхьаммо йийцареярца, йа къийсарца доьзна дац, федералан низамо магийта оьшуш а доцуш, дукха зударий балор юкъахь лелаш дерг хилар ю башхо.\n2000-гIа шерийн юьххьехь Нохчийчохь керла бевллачу "Оьрсийчоьнан турпалхоша" хьулдеш дацара, шайн масех хIусамнана хилар. Йозуш йоцчу Ичкерина дуьхьал шайн байракх бухахь уьш хилчхьана, Iедалхоша бIаьргаш хьабдора дуккха а хIуманна.\nОфициалан статистикаца а догIуш, 2002-чу шарахь 51, 7 процент бара Нохчийчохь божарий, ткъа зударийн терахь 48, 3%. Демографин проблема ю а олийла дацара.\nЙоллу Оьрсийчохь 35 шаре бевлла божарий алсам бу зударел а. 2014-чу шарахь Нохчийчуьрчу 1000 боьршачу стагна кхочура 1034 зуда, ткъа Оьрсийчохь юккъерчу барамехь аьлча - 1146 зуда.\n2006-чу шеран Дечкен-баттахь, ша республикан вице-премьер волчу заманчохь Кадыров Рамзана дIахьедира "демографи" лакхаяккхархьама цхьана стагна масех зуда яло бакъо яла еза аьлла. Зударий божарел а алсам бу бохура цо, амма цхьана а кепара терахьаш ца далийра, ша дуьйцург бакъдеш, йа цхьаммо а ца хаьттира цуьнга, оцу зударшлахь маса ю бер дан хан йолуш аьлла.\n2009-чу шарахь юха а дийцадоккху Кадыровс зударий кхийларх, цул тIаьхьа Оьрсийчоьнан Юкъараллан палатас юкъараллехь хеттарш дан деза элира, царна хетарг зуьйш.\nБакъду, информаци ца хилира, ладегIарш а хилла, юкъараллан хьажам а бевзина аьлла.\n2011-чу шарахь шен позици кхин тIе а чIагIъеш, Кадыровс билгалдаьккхира, "ша дукха чIогIа реза ву" шалха зударий кхийларна. Шен доьзал дIа а тесна, къайлах юьстах кхечу зудчунна тIеоьхучул а гIоле ду, массарна хаа а хууш, долахь хIусамнана хилар элира цо\n"Шен зудчун сий дойуш, къайлах цхьанхьа езар а лаьцна, цунна совгIаташ а деш, шен доьзална эшам бечул а массарна а хууш зуда долаяккхар гIоле ду", - аьлла, дIахьедира Кадыровс.\n17 шо хиллачу Гойлабиева Хедин (Луиза) а, 57 шо долчу Гучигов Нажуда а ловзар а ца дисира шалха зударий кхийларх долчу хаттарх хьакхадаланза. Бухахь зуда йоцуш вацара 17 шо долу йоI маре юьгу гIеметтахIоьттина стаг.\nЗударий балорах тIаьхий-хьалхий провокацин дIахьедарш а деш, нохчийн куьйгалхочо иркарахIиттавора массо а. Масала, 2018-чу шарахь элира Кадыровс ЗАГС-ехь регистраци яр шинна юкъахь тешам цахилар ду аьлла. Цо юха а тIечIагIдира, Оьрсийчохь шалха зударий балор магийта дезаш ду аьлла, хьалхалеррачу ойланца ву ша аьлла, билгалдоккхуш.\nСоциалан машанашкахула аудиош яьржира, хьаькамашка а, чоьхьарчу гIуллакхийн белхахошка а шолгIа хIусамнаной балабе бохуш, кхайкхамаш беш.\nРеспубликерчу муфтиято а, полисхойн урхалло бакъ ца дора и хаам шайн пурбанца баьржина хилар. Изза хабарш долийра динан урхаллан цIарах луларчу ГIалгIайчохь а.\nРеспубликехь дийцарш хуьлу, маса зуда ю-те шен, Кадыровн бохуш. Эладитташ кхууьш, даьржа мехкан куьйгалхочун доьзалехь бераш алсамдовларца а.\nКху гуьйренца юха а йоккха IалагIож гIаьттина "Новости" агенталлана интервью лучу Москварчу муфтийс Аляутдинов Ильдара Оьрсийчохь дукха зударий балор низамца чIагIдан деза аьллачул тIаьхьа. Цу кепарчу дIахьедарца дуьххьара дац иза вистхуьлуш. Оьрсийчуьрчу муфтийн Кхеташонан муфтий волчу Гайнутдин Равилан пурбанца лелаш ву иза.\nОьрсийчоьнан доьзалан кодексехь хийцамаш бан гIертачаьрца тIейогIучу заманчохь дукхазза Iитталур бу пачхьалкхан бахархой. Бахархошлахь бусулба дакъа чIагI мел лун, Оьрсийчоьнан йоллу сегментехь а и проблема юьйцучех коьртаниг хир ю Оьрсийчоьнан пачхьалкхан институташкахь.\nМатериалан автор ву "Кавказ.Реалиин" корреспондент Саидов Тимур