Таисас ца дитина Кремло шена дина зулам\nКотар-юьртарчу яхархочун Абакарова Таисин гIуллакх а листина, цуьнгахьа сацам тIеэцна Европан кхело. Котар-юьртара, тIамах бевдда боьлху цуьнан гергара нах Оьрсийчоьнан эскархоша хIаллакбинера. Абакарова Таисина хилла зе меттахIоттош, 300 тысяч (кхо бIе эзар) евро гIуда такхар а тIедиллина Оьрсийчоьнан Iедалшна.\n«Абакарова Оьрсийчоьнна дуьхьал» олуш долу Европера адамийн бакъонашкахула кхело листина дов, шен башхалла йолуш ду, иттанашкахь хIинцалц иштта сацам бинчарех.\nОьрсийн эскархоша бинчу тIаIаткъамна тIеман прокуратуро а бинера Котар-юртахь маьрша нах байъаран хьокъехь таллам. Амма, иза чакхадаккха а, я бехке берш жоьпе озо а ца лиира.\n2000-чу шарахь Iай гуо бинчу Соьлжа-гIалара арабевлла тIемалой йистехь Iуьллучу ярташкахула лаьмнашка дехьабовла гIоьртинера. Котар-Юьртара бахархой сихонца шай хIусамашкара арабевллера, цигахь а тIом хир буйла хууш.\nЦарна юккъахь бара Абакарова Таисин доьзал а: да, нана, ши йиша, ваша а. Машенца уьш боьлхучу хенахь, хIаваъ кеманаша а, яьккхий тоьпаша а тохарш динера.\nТаисин доьзалера шаверг вийнера. Шен йоьIан оцу хенахь исс шо дара. Ягийначу, кегйиначу меженашца, чIогIа лазийна дарбанан хIусаме кхачийнера иза хIетахь.\nШен махкахь нийсо кара цаечу Абакарова Таисина гIо-накъосталла дина, даиманна санна, бозуш боцучу бакъоларъярхоша.\nБакъоларъяран «Мемориал» центран белхахочо Коротеев Кирилла иштта дийцира оцу гIуллакхах лаьцна.\nКоротеев: «Котар-Юьртан гIуллакх шен башхалла йолуш ду. Иза доьзна ду шолгIа тIамехь хIаваъера динчу тохаршца. Иза, ма дарра дийцича, чIогIа дукха документаш долуш ду. Цигахь зе хиллачеран тоьшаллаш хиларал сов, тIеман талламхоша цу тIехь болх бина а ду. Оцу документашна тIе а тоьвжина, кхело луьра сацам бина, хIаваъера и тохарш а, таллам ца бар а емал деш».\nХилларг талла долийначу хенахь официала хьосташа дуьйцуш дара Котар-юьртахь вийнарг 46 а, лазийна 53 стаг ву аьлла. Шаьш бахархоша, мел лаххара а I50 маьрша стаг вийна бохуш, терахьаш даладора.\nАбакарова Таисин гIуллакх дуьххьарлера дац, оцу юьртарчу наха делла, бохуш кхин дIа а дуьйцу юрист-бакъоларъярхочо Коротеев Кирила.\nКоротеев: «Ала деза, дуьххьара сацам бара 2005 шарахь. «Исаева Оьрсийчоьнна дуьхьала» цIе йолуш. Цул тIаьхьа, «Абуева а, кхиберш а, Оьрсийчоьнна дуьхьал».\nХIинца, 2015 шарахь, Абакарован гIуллакх а ду. Оцу гIуллакхехь йолчу халоно гойту, муха болх беш бу вайн таллам.\nИсаеван а, Абуеван а гIуллакхаш чекхадевлча, таллам юха болабора. Цхьа кегий, маьIне боцу талламаш а бой, тIаккха сацабора».\nТIаьххьарчу шерашкахь Оьрсийчохь айдина дуьйцуш ду, Европера адамийн бакъонашкахула кхело беш болу сацамаш кхочуш бан оьшуш дац, аьлла.\nАмма долчу низамаша иза дан бакъо ца ло, пачхьалкхо тIелаьцна ду, Лаккхарчу оцу кхело листинарг къобал а деш тIеэца, бохуш билгалдоккху юрист-бакъоларъярхочо Коротеев Кирилла.\nКоротеев: «Юкосан" гIуллакх доцург, кхечу гIуллакхашна кхело тIедожийна долу ахча дIалуш ду, суна хетарехь. Нохчийн гIуллакхашна ахча дIалуш ду. Кхин хIума ду кхузахь, кхочуш даран хьокъехь - цхьа а стаг вац жоьпе озийна, цхьа гIуллакх а дац кхеле кхачийна. Талламо цу гIуллакхан а, кхечу гIуллакхийн хьокъехь дечо гойту, цуьнан говзалла ца хилар».\n2005 шарахь дуьйна, Европера адамийн кхело теллинчу «нохчийн гIуллакхийн» хьокъехь 250 ца кхоччуш, Оьрсийчоь бехке еш, сацамаш тIеэцна.\nХIинца а луьйстуш ду уьш шортта. Дукхах дерш ду наха, шайн коьрта бакъо Iедалша йохийна аьлла.\nКоротеев: «Котар-Юьртан гIуллакх шен башхалла йолуш ду..."


Хан мел йолу гергарлонаш дайлуш, адамаш юкъа херо юлуш лору цхьаболчара. Цунна бахьанаш тайп-тайпана карадо нахана.\nБаккхийчара къамелехь олуш хеза, хьалха, говрахь я вир ворданахь бен дехьа-сехьа вала, ваха-ван аьтто боцчу, дукха гена йоцчу яханчу хенахь хIинцалерчул хаъал хьасане дар адам, тIекаренаш а лелайора доггаха.\nКъаноша ечу къароца цу хенахь, масала, 30-40 шо хьалха, иттаннаш чаккхармашкахь гIаш некъ гезбой а, хьошалла дендарна, "самсадаккхарна" тIера хилла нохчий.\nИшта, баккхийчара дечу тоьшаллашца кхин ца даккхахь а, де-буьйса даьккхина а цхьаьна токхуш, марзонца чукаренаш а лелийна вайнаха.\nСтенна мальелла вайнахалахь и тайпа уьйр-марзонаш лелоран жигаралла? Дахаран сихалло лоьхкуш, цуьнан чаккъхе йоцу хьашт-дезарш луьстуш ца ларало те адам юкъа херо ца юлуьйтуш гергарлонаш дIалело?\nВовшашна тIекхача а, ваха –ван а аьтто беш машенийн шорто йолчу кху 21-чу бIешарахь, мацах, мацах санна гергарлонаш цалелоран бахьана хIун ду техьа?\nЗаманан битам-билгалонаш ахкаме йохкучу Iилманчана кхачо йоллуш жоьпаш дала тарлора цу а, кхечу хеттаршна.Делахь а цу декъехь могIарерчу нахана моьттург мехала хетарна, тхан дехарца гIелделла догIучу гергарлонех шена хетарг довзийтира дахарехь зеделлачу, ша кхеттал хилчахьана къинхьегамехь вахчавеллачу Гизуев Хьусайнас.\nХьусайн: «Адам вовшашна херадаларан бахьна, адам дузар ду. Шен бахаммий, шен ков-керт доцург кхин хIумма а ца оьшу хIинца стагна. Маьждигехь, тезетахь дуьйцуш дац нохчийн гIиллакхех, Iадатех.\nЦундела генадовлуш ду гергарлонаш. Мел генара веъна велахь а:- Схьавола чуволий чайна стака а мелла гIур ву хьо!- аьлча, чу ца вогIу. - Са-м цIахь чай мелла бага якъа а яланза ю олий!- дIавоьду.\nЧIаьнта юьртара Элах Молла Сибрех воьдуш цуьнга мурдаша хаьттина боху: « Хьенех, тхуна хIун дитина воьду хьо?»\nВовшийн доьзалш пхьаьрсаш а лоьцуш, вовшийн чу а кхуьссуш, рицкъанах кхетийталаш, цхьа чайна кад аша мелча, шарахь гергарло лаьттар ду шуна юкъахь…»\nДезткъара яьлла ю Теркйист кIоштан Ломаз юьртара Мурадова Iайшат. Цхьа бIе чакхарма сов некъ тоьхна, ТIехьа –Мартана кIоштан Закан юьрта тезета яха яьлла, Долинск олучу эвлана гергахь, регIа дукъал дехьа яла машен схьакхачаре хьоьжуш лаьтташ ю, дIа ладоьгIча Iайшат, йовхонан тов ловш, къеггина хьаьжначу, бовхачу малха кIел.\nБIе чакхарма сов некъ бина, хIара йовхо а ловш Закан юьрта када яххал и хIун гергарло ду хаьттича цо дийцира.\nIайшат: «Када йоьдуш ю-кх! Казахстанехь а цхьаьна Iийна ду. Шичий шича а ву кхелхинарг. Дичий бен хуьлий и гергарло!? Лелийнарг ма ду гергарло. Хьо тIевахаре терра бен ма ца хуьлу иза. Казахстанехь дуьйна схьаеъна марзо ю-кх. ХIинца лахлахь бен марсадолуш дац гергарло а. Адам а хийцаделла. Къинхетам а бац хьалхалерниг.»\nСоьца гергарлонах къамелаш динчу Хьусайна а, Iайшата а ма-диццара, хан мел йолу а гергарлонаш гIелдалар, беза-бевзачарна юкъа херо йолар, заманан цхьа битам-билгало а хилла дIахIоьттина.\nЦарна хентарехь, хIинцалерчу баккхийчеран могIанаш лилха мел довлу а, и херо шорлахь бен готе хьаьвзар яц


ДIалехкача доахан же хьал — Сердало\nДIалехкача доахан же хьал\nМассехк шу хьалха «Сердало» оагIош тIа, Iулага дIалехкача доахан хьал дувцаш яздаьдар оаха. Цу хана дукхагIа оаха белгалдаь дийцар дар вай мехкара доахан Iулаш лаьгIденна хилар а цун бахьан а. ХIана аьлча, цIенадаь хоададаь наха шоай доахан дIадоахаш латташ хилар бахьан долаш.\nШахьарашка бахача наьха-м бехк бац доахан лела цадар, хIана аьлча, цар уж доажаде моттиг яц, цул совг1а, шахьара бокъонех а товш дац из. Бакъда, цецвоаккхаш да юрташка бахача наха, доахан, жа, гаьзарий, говраш лела цадар, уж хоададаь дIадоахаш нах хилар. Ишта из дале а дикка уйла йича хеталу, дукха наьха бехк болаш дац из гIулакх аьле.\nIанна кхий чу даьхка доахан, говраш, гаьзарий, жа бIаьстий хьаяларца ший долчо дIаарадоаха, дажаргдолаш. Ишта чудаьхкача хьайбашта дикагIа а да арахьа цIенача баь тIа, фега лелар, нагахьа санна цхьа лазар долаш хIама деце. Дии бийсеи дIайхагIа ухаш хиларца, лаьтта дохьа а луш, цхьатарра буц хьатIайоал, хIаьта доахан из геттарачам болаш юъ, тIаккха шортта цох хьахинна беркате, хьаьна шура чуяхьа Iатто. ВIалла деце, ара дIалехкашдола хьайбаш кхы дIахо гурралца кхаба дезаш хилац.\nВай даьша массаза а леладаь гIулакх да из, цунга хьежжа уж доажаду моттиг а хиннай, хIара кура тIарча доахан Iула лаьрхIа белгалъяь. Хьанехка кура тIара доахан дажа моттиг, манехка кура тIара доахан доажаду моттиг яхаш тIатеха цIараш а йолаш. Бакъда тIехьарча хана хьалха санна леладиц наха доахан, говраш, гаьзарий, жа. Цу гIулакхацара дикка хийрадаьннад адам. Цун а ше-ший бахьанаш да.\nУкх шера бIаьстан хьалхара бутт чакх а баьнна шоллагIбола бутт аханел тIехбаьннаб, вай мехкара цхьадола доахан Iулаш хIанз а дIадаханза долаш. Арадаханза кхий чу е божкарта доахк наьха хьайбаш. БIаьсти тIехьайиса хилар дий из? Дац, Iулга дIаваха саг воацилга а, доахан доажаде даьгIенаш йоацилга а да.\nСона дагадоагIача хана, хьалха дIаихача шерашка апрель бетта хьалхарча деношка цхьаттара къонхий а, истий а, кагирхой а арабайле, доахана, же Iулаш вIашагIдетташ, бIаьсти хьаяларца гIадбахе, Iул доахаш хулар, е ханнахьа дийце хьавоалавий гIокказ дIаоттавора цун белгалбий мах Iо а оттабий. Бакъда, укх тIехьарча кхаь-диъ шера из гIулакх дикка лаьгIденнад. ДукхагIболча наха – бIаьхийчар а, юкъера таро йолчар а, къечар а – цхьатарра дIадоахаш латт хьайбаш. Леладечарел дукхагIа ба уж цалеладераш. ХIана аьлча, доахан доажаде моттигаш кIезига я, Iуйранна дIаарахийца хьайба, дахе цхьаннахьа наьха коа е беша чудода, боккъалдар аьлча бешамаш-м наха хIанз дукха лела а йиц, цхьа наггахьа волчо мара.\nХьалха дIаяхача хана етт а боацаш вагIача сага ший лоалахоех, юртхоех эхь хеташ ханаш яр. Из а дIадаьннад. Бакъда, доахан хIана леладиц оаша, аьнна, нахах бехк баккхале, цхьаькха цхьа хIама да укхаза белгалде дезаш.Iулах вIашагIа а теха, доахан, жа доажаде дIалоахкаш хилча царна дажа даьгIенаш эш, хIаьта уж йоацараш мо я, геттара кIезига я-кх. Хьалха вIалла дIа а ца дувш, доаханеи женеи дажа лаьрхIа йита хинна даьгIенаш, аренаш, гувнаш наха цхьатарра дIалувцаш латт, цхьайолча ялаташ дIадувш а, баьцаш хьекхаш а совхозаш е кхыболча наха леладу. Цудухьа наьха догдагIац шоай доахан арий дIа а хийца, йорт етташ тIехьа саг воацаш, наьха сардамаш тIехьа а долаш лелийта. Ала деза ишта лелашдола доахан а долаш долга.\nГонахьа карташ яь, е доххьал хьалаьца Iодахка дIадувш доацаш дадаш а да дукха лаьтташ, цу мо йолча моттигашка доахан дIатIадаха вахьац бежIу. ХIана аьлча, са лаьттан тIа доахан хIана доаладаьд Iа, кхы цIаькха хьай Iул укхаза хьатIа ма далийталахь, яхаш чугIертараш а хул. Цун фу бехк ба, цхьаннахьа дика уж хьайбаш дуза ца дича мича воал из, лорабе безаш Даьла а наьха а бехк хилча.\nУкх шера гIокказ хьа а ца воагIаш, сона ховш дIа ца додаш диса цхьа доахан Iул да. ХIана аьлча доахан кIезига да Iул а даь дIаара даьха дIалахкал, тIаккха арахьара тIа а вена бовзаш боацача хийрача мехка наьха доаханга воаллача сага а шийна шортта алапи хиллала хIама деза. Доахан кIезига хиларах хьава тигац бежIуно. Цхьанне аьннад, нагахьа санна шун Iулага хьаухаш 70 бежан хуле 500 сом мах цхьан бежанах а болаш дIавоагIаргва ше, аьнна. ТIаккха а хилац цун цох, 35 000 сом ахча мара. Кхыча мехка а ваха, догIа-малх, шелал-йIовхал, ди-бийса, тIоадал-йокъал ца къовсаш из болх бе а дац атта, хIаьта вай къамах сага эхь хета доаханга вахар а, царга хьажар а.\nДоахан жа мел беркате да дувцаш дукха хьаькъале къамаьлаш да вай даьша дийца. дукхагIболчарна уж дешаш довз аьнна а хета сона. «Жа долча коара цIаккха а беркат дIахадаргдац», «Цхьа даца устагIа – деррига фарал», «Хьайга таро еце нахаца юкъ лелабий а устагIа лелабе», «УстагIа лелабе таро еце цун цIока мукъагIа леладе» – цу тайпара кицаш гIалгIай къаман дукха да.\nЦхьа сакъердаме хоза оалам а ба бувцаш устагIо къел эккхаю яхаш. УстагIо ше болча коа къел чуйитац оал боккхийча наха. ЦIагIа къел чуяьлча оал йоах цо: «Укхаза Iахар бужабе беза са, йолле дIаараяла укх чура. ТIаккха наIарга къел яьлча оал, наIара тIехьашка Iахар Iобужабе беза са укхазара а йолле. ХIаьта коа къел араяьлча оал, укхаза Iахар ловза беза йолле дIаараяла, тIаккха наIарга къел яьлча, укхаза Iахар боажабе беза са йолле дIаяла са вахар тIара аьле эккхаю». Йитац цо къел ше болча йижа а, гIатта а хьашт дале яха а. Цу кицаша а оаламо а дахьача маIанга хьежжа шоашта цох пайда а эцаш, леладаьд наха уж къамаьлаш. Бакъда, къамаьл даьча а, кицаш хьакхийлача а ца Iеш, шоашта етт, устагIа, москал, котам, кхы эша хIама а леладеш, цох пайда а беш, шортта беркат рузкъ а хулаш баьхаб нах.\nТахан иштта этта латта хьал бахьан долаш, доахан, же Iул даккха гIокказо а хьавола тигац. Цкъадале, хьунашка доахан доажаде а вахьац, моллагIа хьайба тувладенна дIадаха, е аькхо тийда из ший такхадезаш хилар кхераш; шозлагIа-дале, лакхе аз ма аллара Iул зIамига а долаш, мах кIезига хул. Цхьаькха а да хьоаде дезаш, хьуна петарашка доахан дажаш хилча фашкаргаш чIоагIа лат, цудухьа наха ма лехка оал шоай доахан хьуна юкъе.\nУкх шера вай мехкарча дукхача юрташка доахан Iулаш чIоагIа кIезигаденнад, цхьадараш, вIалла дIа а цадолхаш, деха дIадайнад. Цу гIулакха раьзабараш а ба, раьзабоацараш а ба. Цу наьха хьал тоалургдолаш, наха шоай доахан доажаде моттигаш хургйолаш хIара юрт хьабелгал а яь моттигаш къоастайоре бакъахьа яр Iаьдало. МугIарерча наьха вIаштIехьа мича доал уж моттигаш къоастае.\nМалх айлуш, ди дохьлуш хилча, хьогденнача доаханна е жена чIоагIа хий эшаш хул мала. Цудухьа малх дикка айбелча цхьаннахьа додача хийисте, е цхьаннахьа хин атагIа маша овттаду доахан, хий менна хьогал а йоаергйолаш, дIайхача дийнахьа шийлача хиво дегI а шелдергдолаш. Бакъда карарча хана из аьттув болаш бац, дукхагIа уж мо йолча моттигашка баха нах Iохайшаб, е йоккхий заводаш е кхыйола гIишлош хьалйяьй, из бахьан долаш цхьаннахьа догIан хи тIа е хьасте кхувладезаш нийслу доахан Iулаш.\nНагахьа санна доахан дажаш йола моттигаш акхаяраш мара йисаеце, цу моттигашка ийца баьца ги дIаде мегаргдар Iаьдало, цига мега буц тIаяргйолаш, хIана аьлча Iочуюача баьцага хьежжа мара шура а хьалац Iатто, е дегI а даккхац моллагIдолча хьайбо. Керда, хьаьна буц доахан чIоагIа эшаш я, из хилийтар а вай декхар да. Нагахьа санна воай хьаьлий шурах дизза чудахкар воашта дезе цу Uгулакхага хьожаш хила деза вай.\nДIадодаш Iул ца хилча, наха духхьал дIааралехка шоай доахан, тIаккха уж миччахьа наьха коашка а бешамашка а дIачу-хьачу ух. Цар дог эттIа а деш, нах шоайла айхьазбовла, вIаший гIараш, яппараш ю, сардамаш доах. Цу тIа гIолла эйхьаз бовлаш а эгIаш а нийслу цхьабола нах.\nЦхьаькха да хьоаде дезаш. Ца хьоадича даргдоацаш. Дажа моттиг ца хилча, шоаш мец ма даллинге а даа хIама долчахьа довда доахан. Доаханга ваьллача сага дика кхетадергда аз яхар. Шоашта даа хIама цахилар бахьан долаш дIадийна дадача кхаш тIа ух уж. ХIаьта керда долча хана кIа, мукх, кем биа доахан дийсте тIадоагIа, тIаккха цох доаханна доккха зе доал. Хийла бежан, кхай тIа даьжача дийсте тIа а дайя, дале дIадоал. Шийна ховчо дукха удаду бежан е че хьув, бакъда тIехьа да а воацаш, бийсаш ара а йоахаш лелараш, кхай тIара керда ялат дукха диача, из кера чу дийсте, тIаккха цо кер а бестабий, ла.\nДала дикача хIаманна тIехьа аьттув боаккхалба вай. Дала машне долда вай доахан!\n← Двое жителей республики осуждены к длительным срокам лишения свободы за совершение разбойного нападения 11-летней давности\nЙоккхача гIишлон чу керда дешар →\nЛето, берег и отдых людской


Тахана 18 (берхӀитта) шо кхечи Сийлахь-Воккха Нохчо, Нохчийн Республикин Хьалхара Президент Кадыров Ахьмад-Хьаьжа ( Дала гӀазот къобалдойла цуьнан) бакъдуьненчу вирзина - Академия наук Чеченской Республики\nТахана 18 (берхӀитта) шо кхечи Сийлахь-Воккха Нохчо, Нохчийн Республикин Хьалхара Президент Кадыров Ахьмад-Хьаьжа ( Дала гӀазот къобалдойла цуьнан) бакъдуьненчу вирзина\nХӀаъ, цуьнан бахьана йамартчу наха бина тешнабехк бара. Амма царна луург ца делира. Сийлахь-Воккха Нохчо Ӏабдул-Хьамидан Ахьмад-Хьаьжа кхиира къоман йукъахь барт баран бух билла а, тӀом сацийна ца Ӏаш, и дӀабаккха хьелаш кхолла а, нохчийн къам ирсечу кхане дуьгур долу некъ къасто а. Кадыров Ахьмад-Хаьжин дуьненан дахар хадарца ца йуьйжира цо леккха айбина нохчийн къоман маршонан байракх. Иза ондачу куьйгаша дӀалецира! Йахь йолчу Ден Йахь йолчу КӀанта дӀадаьхьира шен Дас йуьхьарлаьцна гӀуллакх. Нохчийн Республикин Хьалхарчу Президентан Кадыров Ӏабдул-Хьамидан Ахьмад-Хаьжин сийлахь некъ боккхачу кхиамца дӀахьуш бу цуьнан кӀанта Нохчийн Республикин Мехк-Дас Кадыров Ахьмад-Хьажин Рамзана!\nНохчийн къам мел деха къоман иэсехь ваха вуьсур ву Кадыров Ахьмад-Хьаьжа!\nДала декъалвойла Нохчийн Республикин Хьалхара Президент Кадыров Ахьмад-Хьаьжа! Дала гӀазот къобалдойла Сийлахь-Воккха Нохчочунна Ӏабдул-Хьамидан Ахьмад-Хьаьжин!\nНохчийн Республикин Ӏилманийн академин президент Гапуров Ш.\nДорогие ветераны и стражи правопорядка!


Мисарарчу аль-Азхар университетан студент Iийса.\nIийса исламан низам а, бусалба динан бух а Iамош ву Мисарахь. Тхойшинна къамел хилира ширачу аль-Азхар маьждиган гонахарчу бешахь. Университетах лаьцна дийцарца долийра Iийсас шен къамел:\n- Аль-Азхар университет кхоллар доладелла маьждигехь хиллачу хьуьжарна тIера 970-чу шарахь. ХIинца иза инзаре йоккха лаккхара дешаран меттиг ю, бусалба наха вуно лоруш йолу. Цуьнан диплом - дика бух бу син хьаштийн сферехь болх бан. Амма со, цIа а вахана, Нохчийчохь болх бан лууш ву. Цигахь маьждигаш ду деш, динан центраш ю схьайоьллуш. Кхане йолу меттиг ю иза.\nАль-Азхарехь дешар мехаза ду. Экзаменаш яла ца оьшу цига деша дIатасалуш, делахь а цхьа биллам бу кхузахь – Iаьрбийн мотт хаар. Мисара схьакхачарца оьшуш долу кехаташ (паспорт а, векалаллера бакъо а) чуло университете. Цуьнца цхьаьна дешархой дIаязло цхьана шаранна леринчу меттан курсашка.\nДешаран виза ло Мисара дIакхаьчначул тIаьхьа.\nХала дерг ду, курсаша дешаран виза йоккхуш гIо деш цахилар а, ткъа университето дешавеанарг 6-7 бутт баьллачул тIаьхьа бен дIаоьцуш цахилар а. Цу кепара кхоллало гур – бакъо а йоцуш махкахь вахар.\nТкъа Мисарахь сацам боццуш дIахьош ю, бакъо а йоцуш, махка баьхкина нах лоьху полицин рейдаш. Цу тайпа стаг каравеача полицино таллам дIахьо, "Исламан пачхьалкх" а, "Бусалба вежарий" а тобанашца цуьнан юкъаметтигаш ю-яц къастош.\n- Ткъа дахаран хьелаш муха ду кхузахь?\n- Мисарахь массо а хIума а дораха ду. Чохь Iан меттиг карайо 2000-3000 фунтах (100-150 евро). Кхачананца дерг а вон дац. Дуккха а бораха хастоьмаш а, стоьмаш а бу кхузахь. Жижиг базарахь дазделла, бакъдерг дийцича. Со кхузахь сайн доьзалца вехаш ву. Оха, коьртачу декъана, котаман тIехь кечдина дуга дуу. Цу кепара, ахча кхоо аьтто бола тхан.\nБерашка дешийтарца хьал дика дац. Пачхьалкхан школашкахь луш долу хаарш ледара ду. Ткъа доларчу школашкахь мах бала беза, юккъерчу барамехь 7000 фунт (350 евро) шарахь. Халаниг ду и ахча хьалххе буьззинчу барамехь дIадала дезаш хилар. Сан 4 бер ду. Царна дешар шардархо лаьцна ас. Экзаменаш дIало цара Оьрсийчоьнан векалаллехь. Жимаха йолу йоI берийн беша лелаш ю, хIора баттахь 300 фунт (15 евро) а луш.\n- Мисархошца доттагӀалла леладой аш?\n- ДоттагIалла доцчу гергга ду. Тхан гIиллакхаш цхьаьнадогIуш дац. Божарша, масала, кхузахь йовлакхаш я чалба лелайо. Зударша лелайо никъабаш. Цуьнца цхьаьна зударий коьрта бу кхеран доьзалшкахь. Мисарахь, балконана тIе а ваьлла, йиттина бедарш хьалаухкуш стаг хилар могIарера сурт ду кхузахь. Нохчийчохь иза лелор бIегIийла дац. Амма зударшна атта ду кхузахь дино бохург лело.\nДахаран хьелашца доьзна эшам беш меттигаш йогIу. Масала, базарахь цхьа фунт мах болу хIума кхечу пачхьалкхара веанчунна 2-3 фунтах юхку. Тхо хьолахой хета хир ду-кх царна. Амма вуьштта, кхузахь дог дика адам ду.\n-ХIун Iилма Iамо аьтто баьлла хьан 4 шарахь?\n- КъорIан сайна деша хууш хилча сой Iилманча лара мегар ду, Исламах лаьцна хьехамаш а беш, аьлла хетара суна. Иза аьттехьа а дац. КIорггера хаарш долчу Iилманчашца, тидархошца Iамо деза бусалба дин. Цаьрга кхача ах дахар дIадала деза.\nЛамаз дарх лаьцна дуккха а хIуманна тIаьхьакхиъна со. ЦIахь цхьа хьехархо вара сан. Цо хьехнарг а бен кхин хIумма а ца хаьара суна. Кхузахь суна гуш дерг харжам хилар ду.\nЦул сов, даймахкахь хьан кӀезиг таронаш ю. Нохчийчохь, салафизман агIонча хьо велахь а вист ца хуьлуш, Iедалшна критика а ца еш хьо Iахь паргIат ваха аьтто бу. Нагахь хьайна цигахь тIейожийна динан башхалла лело хьо реза вацахь, хьайна хетарг ахь нахана хьалха дийцахь, мацца яьккхина а, хьоьца йистйоккхур ю. Маж дIаяша а мега, хьо нийсачу некъа воккху бохуш, къамелаш дан а мега.\n- Хьайн цIе хьунда хьулйина ахь?\n- Иза кхераме ду кхузахь доьшучу тхуна. Нохчийчохь Ӏиттарш ян мега возуш воцчу журналистаца къамел дина хиларна. Кхузахь сих-сиха "зачисткаш" дIахьо студенташна юкъахь. И бахьана долуш дукхахаберш дIабахана Александрияра. Полицино хьийзабора уьш. ХIинца изза хуьлуш ду КъахIирехь а.\nШи шо хьалха, полице а вигина, 5 де-буьса даккхийтира соьга а набахтехь. Урамехь полисхоша паспорт хаьттира соьга. Сан паспорт кхузахь тӀеязвалар чекхдаккха дIаделла дара. Паспорт дIаоьцуш цхьана ханна кехат луш Iедал дара, амма кхузахь цхьа гӀучӀа бу… Соьга и кехат схьа а ца лахийтира.\nЮха прокуратуре вигира со, мила ву къастор ду шаьш аьлла. Паспорт хеттара. Ас дуьйцучуьнга ладугIуш стаг вацара. Эххаре а паспортийн урхаллера белхахо веара, сан документ а дохьуш, цул тIаьхьа маьршаваьккхира со.\nБуьйсанна, лаьтта хIума а тосий, тIулгийн цIенкъа охьавижара со. Дика дера дара иза Стигалкъекъа-баттахь нисделла хилла. Со чувоьллинера Европе кхача гIертачу Эритрейрчу мухIажирашца цхьаьна. Кхалла хIума ца ло кхузахь лецна латточу нахана. Эритрейра мухIажирашна иза латтайора Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Вовшахтохаралло, ткъа суна – доттагIаша.\nЮккъехула аьлча, махкара аравоккху кхузара хьайн чоьтах. Кхеташ ду, набахтехь воллучул а, билет а эцна, цIавахар гIоле ду.\n- Малхбалехь доьшуш болу нах "Исламан пачхьалкхаца" уьйраш латтош бу бохучух тешна ю Оьрсийчуьра леррина сервисаш. Хьуна хетарехь, оьший Шема кхача гIерта?\n- Ца оьшу, дера. И тIом - Шеман чоьхьара хаттар ду. Дош лелачу бусалбан дешначу наха ца оьшу боху цига даха. Кхечу пачхьалкхашкара нах цигахь хиларо кхин а чолхечу доккху цигара хьал. Шемара халкъ шен бакъонаш къуьйсуш ду. Арахаьрчу радикалаша дерриг а талхо мега. Ткъа "Исламан пачхьалкх" тобано лелориг бусалба динна дуьхьал ду. Университетехь оха дийцаре до и хаттар. Дешначу наха язйина книгаш йоьшу оха. ХIинцале а дуккха литература ю арахецна "Исламан пачхьалкх" тобанна дуьхьало ярна хьажийна.


Нохчийчохь гулам хилча...\nМангал-бутт 19, 2014\nГIебарта-Балкхаройчоь --Кавказан ТIом бирзина 150 шо кхачар билгалдоккхуш, Нальчик, 21Сти2014\nДеношкахь Ставропол-махкарчу Мектеб-Тюбехь 1000 сов гулбеллачу бусулба бахархоша бехкбаьккхира шайца Iедал тIех шога ду аьлла. Iедал гIеххьачул озаделира протестхойх. Хуьлийла дуй Нохчийчохь и санна гулам тахана? Муьлхачу кепехь протест кхайкхо маьрша бу нах?\nТхо кху тергаллучу хиламашна реза дац, тхуна хIара а, иза а ишта-вуьшта хуьлийла лаьа аьлла, Нохчийчохь гулам –цхьаьнакхетар дIадахьар могIарерчу нахе кхета а ца ло.\nЦарна гергахь иза, хила тарлуш доцу, цхьа гIан-набарш санна хIума ду. Кхузахь маьрша дац ур-аттал беза-бевзачийн гонехь а, урхаллехь болчарна Iотталуш, реза воцуш хьайна хетарг ала а. КIезиг масалш дац, Iедалдайша бехке лору, царна ца тайна хьажам ларамаза а гIарбаьккхина стаг , ( хуьлда иза болх-некъ боцу могIарера вахархо, я мел лакхара а дарж долуш Iедалан белхо а), балхара вохаварра-м стенна дуьйцу, герзах боттабеллачу наха йиттина охьавиллина. И бакъдерг шайна тIех дика хуу дела бахархой ларлуш бу шайна бан тарлучу тIеIаткъамах.\nБакъду, хеттаршка ваьлча, вайнаха даре до деккъа Нохчийчохь хилла ца Iа сел маьрша доцуш, Iазапе хьал. Цара чIагIдарца иза Пачхьалкхан къеггина билгалонаш, герб а, гимн а, байракх а санна, Оьрсичоьнан таханлерчу дахар-дIахIоттаман чулацам а, хатI а, шатайпа васт а ду. Iедалехь болчара бахархошна тIехь цхьа харцо лелийча, я бехк боцу цхьаъ схьа а лаьцна, ницкъ бина хилча митинг ян тарлой оьгIазбаханчу бахархоша ХIирийн махкахь, масала Мазалкехь? И хаттар ас делира дукха хена дуьйна, болх-некъ болуш цигахь вехаш волчу Парамазов Аслане. Шалхо йоцуш дара цуьнан жоп.\nАслан: « Ахь Мазалкехь митинг яхь хьо хан а тоьхна чувуллур ву-кх. Дешан маршо яц. Нохчийчохь хIун ду ца хаьа суна, амма кхазухь ахь багагIаттаяр хьо чуволлар а цхьаъ хир ду-кх. Iедал цхьаъ дац. Хьо нохчо велахь а, гIебарто велахь а, хьо милла да велахь а хьо хIирий а, гIазкхий а, эрмало а вацахь хьуна дукха хIумнаш доьхкуш ду. И кхо къам ду гулам дIабахьа йиш йолуш. тIаккха а церан яц бакъо Iедална дуьхьала митинг ян»\nСоьга дешан маршонах дийцинчу Парамазов санна хьажам бац масала вевзаш волчу яздархочун Хатаев Хьусайнин. Гулам бан тар а ло, иза низамо мага а до боху цо. Цуьнан шен башхаллаш ю, Цу шинца нисделла сан цу хьокъехь ишта къамел.\nХьусайн: « Цхьа а къамел дац кхузахь а бало гулам. Дешан маршо елла мА юй царна муха еллехь а. Нехан барт хила беза. Хьо цхьа хIума дан воьлча хьалха долург хIун ду? Ларбаларрий, хIара хир дуй, важа хир дуй… Хала делахь а иза тIелаца Нохчийчохь а изза хьал ду. Тхан чохь, Нохчийчохь, хьо гулам бан гIортахь, хьуна таIзар боьха хила тарло, хьо цец а волуш, хьуна цамоьттург а хуьлуш.\nМасала? Ставропол кIоштехь Iедал мела ду эр ду-кх вай. Ишта мела а дац хьуна. И ахь вуьйцуш верг хIинцца дIахьаьжца цу Iедало дIа а вигна, вийна ву хьуна. Цигахь долчу Iедалан башхалла хIун ю аьлчи. Цигаххьа даима баха а баьхна, оьрсий боцурш дукха бу, массо меттигийн техкина шайн цIерш а йолуш, боьранийн а, баьрнийн а, шунийн а, хина цIерш а... Ишта бехаш бу-кх ногIий масала, шайн цIерш ган а гуш. Оьрсашка и цIерш эша а ца елла меттигаш ю уьш. Цигахь оьрсий боцурш дукха бу. Уьш царна беза-м ца безара, хьаькамашна.Церан дан хIума дац, ша маса тоьпаш а йиттина, байа ца байахь.\nЦундела цигахь гулам бича а хьуна а,хьан гергарчарна а бохаме доьрзур дац. Ткъа хIирийн махкахь дерг ловзар ду цхьана агIор. Ямарта делахь а кхузара Iедал луьра дац. Доьнал а кхаьчча адам хьалагIаттахь, гена дала долалахь, хIирийн махкара Iедал цунна ницкъ ца бан додур ду-кх. Ткъа НОхчийчуьра Iедал додур дац,цо адам охьатаIор ду».\nМаршо Радио: Аслан, хIинца хьоьга боцу бехк кховдийна, тIаккха а хьо къурд а бина IадIан веза гуламе а ца волуш? Ишта боху ахь тIаккха?\nАслан: "Сан тахана чохь яа сискал а ю, со цхьана дас хьийзош а вац, со цхьанне тIаьхьа а хуттур вац».\nМаршо радио: Хьайга орца дехча, гIоьнна оцунна тIаьхьа хIотта тарлой хьо?\nАслан: « ХIуттур-м ву, амма цу диннахьехь цIа а баьхкина, со лаьцца дIа-м вуьгур ву».\nМаршо Радио: Шен дагахь дерг дIаала дешан маршо хила еза аьлла ца хета хьуна?\nАслан: «Хила еза, амма я-м яц. Кехаташ тIехь ю, дахарехь яц хьуна, яц хьуна. Жириновский муха элира Думехь вистхуьлуш, »Украинехь майдан ю, ткъа Оьрсийчохь Магадан ю аьлла. Кхин цхьа деха а, доцу а доцуш ду хьуна. Оьрсийчохь хIуъу а хила а мА тарло. Ачакулакехь нохчо вара Ваха бохуш. Шен чохь Iаьшшехь берашна ган а гуш, чу а баьхкина герз тоьхна, и вен а вийна дIабахнера. И хьан дина? Вайх, могIарерчу нахах цхьа да ваьхьар вац неха чу а вахна, герз а тоьхна стаг вен».\nМаршо Радио: Оьрсийчуьра хьал хийца а лур ду, Европехь санна ца хилахь а, цигахь долчу дахарна жимма герга а догIур ду аьлла, нахана синтем а хир бу, дешан маршо а хир ю а...\nАслан: «И дегайовхо са-м яц».\nХьусайн: « И маца хир дуй?. Оцу Iедална хаьий ша нахана, къомана даца дезаш дуй, тIаккха хир ду иза. Кхузахь хьал муха хIоьттина? Iедал ду даима халкъана хьехам бийриг. Халкъо бан беза и хьехам. Халкъо барт хатта беза,адам арадала деза».\nМуьлххачу а гуламехь я цхьа кхоллараллин цхьаьнакхетарехь мел маьрша ду Нохчийчохь а, Оьрсийчоьнан кхечу кIошташкахь а шена хетарг, кхера а ца кхоьруш, юха а ца хьоьжуш, Iорадаккха? Цу хаттарна гонах къамелаш динчара билгал мА даккхара кесталгIа Оьрсийчохь цу декъехь хийцаме дер далуш хIумма а дац, Путин Iедалан корта мел бу-м ирх-пурх а.\nНахана цатемаш бийца кхераме ду\nШемарчу мухIажирийн бераш Оьрсийчоьнан доьшийлашка хIунда ца дуьту\nТовбеца-бутт 23, 2018\nТовбеца-бутт 20, 2018\nХуммаъ дац Аллах1 собаре ву, дуьнен риц1къах 1еха бел, ши-капек бахьнехь, амма исан берш дакъаз бойл чарех берш букх, не кто не будет судить нас кроме Всевышний Аллах\nТовбеца-бутт 19, 2018\nХьалхуо ша 1амирк пачхьалкх 1ункар-гуола х1оттор йу баьхначух х1ун дан дагахь ву х1ара? Ламаний рег1аний йуккъе б1ов бахарх г1уллакх хирий тиэхьа? Трамп а ма вай, вайна ма хаъъара, х1ара дуьне а х1оттон дагахь цу хьоле, къаьсстина Росси.\nХийла х1ара дуьне шайн ду моьттуш берш д1абахна дуьне а дитна. Шун хан а т1екхочур йу, цамоьттучу киэпара. Шаверриг Аллах1а д1анисвийр ву.


25 миллион евро компенсаци тIейожийна Оьрсийчоьнна Чехин Iедалша\nМангал-бутт 29, 2021\nЛелхийтарш дина диъ де даьллачул тIаьхьа. Врбетице. 2014ш,ГIадужу-бутт\n2014-чу шарахь тIеман базашкахь тIелатарш дарца шайна дина зен меттахIоттаде аьлла, тIедожийна Оьрсийчоьнна Чехин Iедалхоша. Врбетицерчу бахархошна дикка зенаш динера хIетахь, Чехин бахархой байъинера. 23 миллион евро (29,7 миллион долларш) аьлла мах хадийна шаьш тIедожийначу компенсацин.\nЧехин арахьарчу гIулллакхийн министран гIовса Смолек Мартина оршотан дийнахь дипломатин нота кховдийна Прагерчу Оьрсийчоьнан векале Змеевский Александре, шаьш бина эшам кхачо йоллуш меттахIоттабе аьлла. Чехехь арадолучу «Млада фронта Днес» газетано бина и хаам.\nБилгалъяьккхинчу компенсацин нийса ах Чехин къилба-малхбалерчу Злинскан кIоштан регионалан бюджете хьажор долуш ду, ткъа важа ах - оцу лелхийтаршкахь байъинчийн доьзалшна а, хIусамаш йохийначу бахархошна а дIасадоькъур ду.\nЧехин Iедалхоша чIагIдарехь, Оьрсийчоьнан къайлаха сервисаш гунахь ю 2014-чу шарахь Врбетице юьртарчу герзаш латточу гIишлошкахь лелхийтарш дарна.\nПрагас дохку бехкаш дIатеттина Оьрсийчоьнан президентан пресс-секретаро Песков Дмитрийс. Чехино тIеэцна барамаш "кхетаме боцуш а, шина пачхьалкхан юкъаметтигашна зен дохьур долуш а" лерина цо. Хиламца доьзна Европан Барто шен мехкашкара арабоххучул дипломаташ Оьрсийчуьра дIахьийсош хьийзара Кремл.


"Нохчийн къоман эхь". Йозуш йоцчу режиссеро – Украинерчу тIамах а, Кадыровца кхерамаш тийсарх а\nЗаудинова Зарема – режиссер а, Оьрсийчоьнан документалан "Театр.doc" пьесийн театрехь резонансе масех спектакль хIоттийнарг ю. Ю царлахь нохчийн бакъонашларъярхочунна Титиев Оюбна тIехь йинчу кхелах лаьцна, ницкъахой новкъарло ян гIертташехь хIоттийнарг а, иштта Оьрсийчоьнан набахтешкахь гIело латторах а. Стохка пачхьалкхера дIаяхара Зарема. ХIинца Гуьржийчохь ехаш ю иза, цигахь комьютеран ловзар ду цо юкъадаккха кечдеш, сюжетан бухехь Нохчийчуьра ши тIом бу, гIо до цо украинхойн мухIажаршна. Киеве яха дагахь ю Зарема, керла тIом лайначу нохчех лаьцна дийцарш лаха.\nКавказ.Реалиина еллачу интервьюхь Заудинова Заремас дийцина шен нохчийн гергарчех а, бала хьегарх а, Оьрсийчохь шен спектаклаш юкъахъяхарх а.\n– Алтайн махкарчу жимачу эвлахь йина ю со, - дуьйцу Заремас. - Сан да Нохчийчуьра веана хиллера Сибире деша, цигахь сан нана евзинера цунна. Нана оьрсий ю, махках баьхначу Донера гIалгIазакхех. Суна суо нохчи хета, сан бераллин цхьа дакъа Барнаулера гергарнаш болчахь дIадахна. Сан диъ шо долчу заманчохь, да Нохчийчу юхавахара, со ненаца йисира.\n1994-гIа шо дара, Нохчийчохь хьалхара тIом болалуш. Зачисткех а, фильтрацин лагершкахула а чекхваьлла ву сан да шина а тIамехь. Цкъа а тIом бина вац иза, маьрша вахархо вара, мультикашка хьоьжуш хазахетара цунна. Амма иза лачкъавой, дIавуьгура, Оьрсийчоьнан эскархоша тIехь ницъ бора. ТIаьххьара иза волчу Нохчийчу хьошалгIа яхна со 2017-чу шарахь.\n– Барнаулерчу нохчийн диаспораца хьан юкъаметтинаш муха нисъелира?\nЗарема хьалххе маре яла еза, оцу шен шен киншкашца дукха хьекъале хир ю иза, тIаккха цхьамма а юьгур яц\n– Школе лелачу хенахь сайн нохчийн гергарнаш болчахь дIайоьлхура сан аьхкенан мукъа хан. Книгаш йоьшуш хазахета суна, тхан Антоньевка олучу эвлахь цхьа жима библиотека бен яцара, чIогIа сингаттаме ю и меттиг. Школех мукъа йолчу хенахь дийнахь-бусий йоьшуш Iара со, гергарчаьрга хезара: "Зарема ма хьеелаш, йешийта, профессор хир ю цунах". Иштта олура: "Зарема хьалххе маре яла еза, оцу шен шен киншкашца дукха хьекъале хир ю иза, тIаккха цхьамма а юьгур яц". Девежарша суо цхьанхьа а ца йохуьйтура со, вежаршца бен. Книгаш юхкучу туькана а сайн яха йиш яцара, улло ваьлла цхьаъ воцуш.\n– Школа чекхъяьккхинчул тIаьхьа дехоша шайца Iан еза бохуш, тIера ца бовлурий?\n– ХIаъ. Со а, сан нана а къоьллехь йоллура. Сан дешарх мах бала таро яцара цуьнан, гIалахь суна петар лаца а йиш яцара, лакхара доьшийлехь соьга дешийта ницкъ ца кхочура. Барнаулехь деша хIоттахь, деваша волчахь Iойла дара сан. Амма со дуьхьал елира, хIунда яьлча, яхарца-ярца маьрша яцара со. Вежаршца йа баккхийчу зударшца бен чуьра ара ца йолуьйтура. Аьттехьа а со цунна реза яцара, ас сацамбира юкъарчу Iойлехь дIатаръяла, хьелаш цахиларо со кхерор яцара. Йоккха скандал гIаьттира гергарчу нахехь Iен ас дуьхьало йича. Амма библиотекашка, книгаш юхкучу туьканашка, семинарашка, хааршка кхочийла дара сан.\n– Гергарчара муха тIеийцира?\n– Суна Iаткъамбан буьйлабелира диаспорехь. Со цIа а еана, нохчийн зудабер санна, церан Iуналлехь яха еза бохура. Девежарша соьга, сан нене телефонаш йеттара, кхерамаш туьйсура, суна урс хьокхур ду бохуш. Дешна яьллачул тIаьхьа, дуьхьал богIий, со машенчу а тухий, гIалел арайоккхура, дуьйцура, со къоман эхь ду, иштта ваха мегар дац, нийса дац, суна КъорIан а ца хаьа бохуш. Юх-юха леладора иштта.\nМаре а дахана, тхо цIахь Iен деза, бераш деш, уьш кхиош, ткъа божарша тхан метта сацамаш тIеэца беза аьлла ца хета суна\nЦхьана мIаьргонехь ас элира: "Суна КъорIан хаьа, ткъа шуна хаьий?" Эххар а суна тIаьхьара бевлира. Маре а дахана, тхо цIахь Iен деза, бераш деш, уьш кхиош, ткъа божарша тхан метта сацамаш тIеэца беза аьлла ца хета суна. Со ца теша оцу системех, ца теша иза зударшна пайденна, иштта нохчийн а, дара аьлла. Сан коьрта модель – вайнехан зуда -тIемало. Суна Кавказ – маршо, хIоранга а нийсо а, ларам а хилар ду, бакъоцахилар, лай яр дац. Суна гергахь, и ду-кх вайнехан са.\n– Хьан сацамна реза хилирий гергарнаш?\n– Шайн куьйгакIел со ерзо аьтто ца хилча, "нохчийн къоман эхь" аьлла, мухIар туьйхира суна. Фамили хийца еза, шайна тIе эхь ца дохьуш, бехира. Оцу юкъанна Нохчийчохь веха сан да дуьхьал вацара со суо Iайта.\n– Амма бехкаш дахар ца соцура?\n– ХIаъ, Оьрсийчохь "Iаьржа*****" яра со, Нохчийчохь "нохчийн къоман эхь". ДIакъастийнарг яра со. Доллу чинаш а, "совгIаташ" а лехьийна яьлла со. Суна и вон позици ца хета. Гергарчара "нохчийн къоман эхь" аьлла, дIакхайкхийна со, - царна и хIинца кхерамзалла а ю. Сан жигара позици бахьана долуш, кхинболчу жигархойн доьзалаш санна, уьш хьийза ца бо.\n"Кадыровца кхерамаш тийсира суна цхьана Оьрсийчоьнан драматурго".\n– Москвахь ахь спектаклаш хIиттайора Iазап хьегийтарх лаьцна. Муха нисделира иза?\n– Цхьана дийнахь Расторгуев Александран "Чистый четверг" кино хьаьжира со, курс ерзош болх а бара сан цуьнан "Жар нежных" цIе йолчу кхечу фильмах лаьцна язбеш. Цуьнан цхьа могIа интервьюш йийшира ас, цигара хиира суна Разбежкина Маринин а, Угаров Михаилан а документалан кинон, театран Школех лаьцна. Угаров мила ву хьажа хIоьттича, суна карийра цуьнан "Обломов" пьеса. Со кхийтира, иштачу нахаца цхьаьна дIахIотта мукъа а сайна лаарх. Угаровца хиллачу интервьюхь суна хьахош хезира Курочкин Максим (украинхойн драматург, актер, сценарист), карийра цуьнан тексташ. Угаровн а, Курочкинан а белхаша иракарахIоттийра со, 2014-чу шарахь Москва еара со. Оцу школе деша хIоьттира. ТIаьхьо Угаровс ша волчу балха кхайкхира со. ХIетахь "Театр.doc-н" Iедалхошца проблемаш юьйлаелира.\nБилгалдаккхар: Москварчу бахаман департаменто Iаткъам бора театрна, цхьана агIонан кепехь арендех бина барт юкъахбоккхуш. 2014-чу шарахь Москварчу полицино Евромайданах лаьцна украинхойн кино "Театр.doc-хь" гайтарна новкъарло йира. Украинхойн кинорежиссер Сенцов Олегехьа гIо лоцуш, гойтуш яра и кино. Полисхоша дIаяьхьира театран аппаратура, хьовсархойн цIераш дIаязйира.\nЦунна тIаьхьабевлла лелачу заманчохь кхечира со "Театр.doc-е". Бахархойн а, бакъоларъяран а агIонашкахула йолу театр кхоьллина, цуьнан куьйгалла дечу Угаров Михаилца а, Гремина Еленица а болх бора ас. Даржаш дацара цигахь, анархи бен яцара. Угаровн ассистент яра со, сайн спектаклаш хIиттайора ас. Iазапаш хьегийтарх лаьцна спектакль хIоттош яра со. Белхан накъосташа "Iазапийн амбассадорка" аьлла, цIе тиллинера суна.\n– Хьайн гергарнаш а Iазапаш лайна хилар дарий хьан Iазапашца йоьзна хилар?\n– Суна хетарехь, Iазапаша хьан цабезам, оьгIазалла, бекхам бан лаам меттахбаккхархьама, хьан дена, (сайчунна санна) ницкъ бан беза, - сан цуьнах кхетарца цхьаъ нийса дац. Амма бакъ ду, со къизаллаш лелоре хьоьжучу хенахь (муьлххачу), суна сан да дуьхьалхIуьтту. И тIаьхьара ца долу суна.\n– Хьовсархоша тIе муха ийцира?\n– Оха "Iазапаш" спектаклехь йоьшучу хенахь, шех бIобулу цхьа театран критик хьалагIаьттира. Цо элира: "Исбаьхьалла ца тоьа аьлла хета суна оцу Iазапашна". Ас жоп делира: "Суна хетарехь, эфэсбэшникашка дала догIу и хаттар, соьга дала ца догIу".\n"Ширачу хенахь дуьйна хилла ду Iазапаш", - бохура цо. Оха йоьшу, терго йо, ткъа нахе гIело хьоьгуьйту электрошокца, хьийзабо швабрашца. Ткъа тхо хевшина Iийр ду, метафораш дага а йохкуьйтуш? Цуьнах гIуллакх ца хуьлу.\n– Оцу тIехула хьуна Iаткъам бан маца буьйлабелира?\n– Болх болийчхьана дуьйна ю со "тергонца" а, "ладогIарца" а. "Сети" гIуллакхехула болх бечу бакъонашларъярхошца со цхьанакхеттачу хенахь – "совгIатца" еара – лар хьаьшна веанчу кхаа эшникца (Экстремизмна дуьхьало латточу Центран белхахой.- Редакцин билгалдаккхар.) Спектаклаш юкъахйохура: бомбанаш лоьху олуш, гомосексуалаш лоьху олуш. Феруза Iелин гIуллакхах лаьцна спектакль иштта лоьхура цара, ""гейх лаьцна кхузахь стенгахь ю шун?" бохуш. Iаткъамбар – сан белхан могIарера фон ю.\n2018-чу шарахь "Мемориал" меттигерчу офисан куьйгалхочунна Титиев Оюбна дуьхьал гIуллакх даьккхира. Наркотикашца доьзна дара бехктакхаман гIуллакх. Соьлжа-ГIалахь йоьдуш кхел яра, ткъа ас цунах лаьцна спектакль хIоттийра. Оцу заманчохь Оьрсийчохь дIайоьдуш яра футболан дуьненан чемпионат. Чемпионатан юьххьехь хила езаш яра и спектакль гайтар. Де оха билгал даьккхина дацара кхерамзалла Iалашъярхьама. Амма хIетте а хиънера. Сан нене телефон тоьхна хиллера ФСБ-ра, со мича къомах ю хаа Iалашонца. Нанна моха еанера. Цо сагатдора, хьайн гастритца набахтехь мегар яц хьо бохура. Сайн ма-хуьллу цуьнга са ца гатдайта, иза теян гIиртира со. Спектакль гайтира, кеп-кепарчу пачхьалкхашкара векалш а, дипломаташ а баьхкинера, оцу хенахь Москвахь хилла болу.\n– "Отдел боли" проектана тIехь болх бина ахь. Ницкъбарца йоьзна юй и?\n– Сан Угаров а, Гремина а деллачул тIаьхьа оццу шарахь, хIинца ас лелош дерг, оха билгалдаьккхира "Театр.doc-ан" къаьстинчу агIонца, "Отдел боли" аьлла. Политикан а, идеологин а хеттаршна тIехула театран керлачу куьйгаллица дукха ца Iаш тхо дIакъаьстира. Со дIаяхара.\nЦуьнан "бехказвийларна" хазахетарца лайкаш хIиттайора цара, цо ца тесна кхерам, къаьркъано тесна бохуш, стаг хьийзорна со бехке а еш\nIазап хьегийтар бакъ дечу нахана уллохь латтар, соьца догIуш дац. Цхьана оьрсийн драматурго кхерамаш тийсира суна Кадыров хьехош, сан спектаклашна тIехула, "со цIергахь йогур ю" бохуш. Театран йоллу юкъаралла бохург санна тапъаьлла Iийра, хIунда аьлча, и драматург – церан доттагI вара, уьш бевза дуккха а шераш дара, ткъа со – хийра, царна товш йоцург яра. Цуьнан "бехказвийларна" хазахетарца лайкаш хIиттайора цара, цо ца тесна кхерам, къаьркъано тесна бохуш, стаг хьийзорна со бехке а еш. И дерриг а – таӀзар цадар а, ницкъбар а бакъдар ду, оцу тайпа хIуманаш юкъаралло емал ца дахь, уьш дуккха а гуллур ду – вайна гуш ма-хиллара. "Фемкашца" къийсам латтабо "романтикехьа", ткъа церан кхетамехь романтика – нехан хечи чу гIертар ду, хоьттуш хIума а доцуш. Ницкъбарна денормализаци яр – балхаца а, могIарчу дахарехь а коьртаниг ду. Тапъаьлла Iар – тIамехь хилар ду.\n"Оьрсийчохь концлагерь йина Нохчийчоьнах"\n– Цензура бахьана долуш, хьо онлайн-формате йирзина, документалан историкан компьютеран "Родина.doc". ловзар кхуллуш, болх беш ю. Цунах лаьцна хIун дуьйцийла ю?\n– Театран формат суна гатъеллера, цундела документалан компьютеран ловзар дагадеана суна. Кху заманан Оьрсийчоьнан истори ю иза шен бохамашца. Документалан спектаклел а хала ду хIара. Цул совнах, Чиллан-беттан 24-чохь (Украинана дуьхьал Оьрсийчоьно тIом болийна де) ловзаран концепци хийцаелира. ХIинца и хир ду историкан документалан "Маршо" ловзар, тIамах лаьцна тоьшаллашца. Нохчийн маттера гочло иза "маршо", "кхерамзалла" аьлла. Оьрсийчохь Нохчийчоьнах концлагерь муха йира гойтур ду оха.\n– Ловзаран аудиторех стенца къаьсташ ю спектаклийн аудитори?\n– Дуккха а алсам ю иза. Оьрсийчоьнан театран цхьана маргиналан дакъалгехь хан токхуш яра со хIинццалц. "Театр.doc-н" жимачу хIусамчохь бIе хьовсархо – иза а аншлаг ю хьуна. Суна и кIезиг хетара. Иштта суна дагадеана йозанан "Пройди кастинг" олуш ловзар-симуляци. Цунах лаьцна массарна а хууш ду, массо а тапъаьлла Iаш а ву.\nСуна коьрта ду, дуьненан муьлххачу а маьIигера милла а сан проекте кхачалуш хилар. Цул совнах керла мотт бу иза бохамех дуьйцуш. Компьютеран ловзарца йогIуш ю драматурги а, режиссура а, аннимаци а, архивашца болх а, кхин а дукхха а дерг а.\n– Реабилитаци яран программехула дIаяхара хьо Гуьржийчу. ХIун бахьана дара цунна?\n– 2018-гIа шо суна "тезетийн фестиваль" хилира. Даге лазар деана, кхелхира Угаров, дукха ца Iаш елира Гремина а. Цул тIаьхьа Юккъерчу Африкан Республикехь вийра Расторгуев Александр. Говзаллехь суна коьрта стаг вара иза а. Спектаклашна ахча лаха дезара сан, массо а белхан агIонех жоьпалла тIелаца, полицица хеттарш листа. Iазапаш хьегийтарх тоьашаллаша а кагйира со. 2021-чу шарахь депрессехь яра со, къамел ца далора, еша а ца лора. Реабилитацин программехула бакъонашларъярхоша араяьккхира со, психотерапевташа гIо дира суна, оцу сингаттамах хьалхаяла. Хала дара суна гIо тIеэца, хIунда аьлча, гуттар а "суо нахана оьшуш, со дика Iаш ю-кх – набахтехь яц, суна тIехь гIело ца латтийна" бохуш, ехаш йолу дела.Тбилисехь цхьана психотерапевто элира соьга: "Ахь нахана гIо до, хIинца хьайна а гIо дайтахьа".\nПрограмма йирзинчул тIаьхьа со Гуьржийчохь йисира, хIунда аьлча, Оьрсийчохь тIаьхьий-хьалхий лоьцуш, набахте хьийсон болийра жигархой, терроризм къобал йина бохучу гIуллакхашкахула а цхьана. Ткъа сан "Пытки" спектакль "Сети" гIуллакхах лаьцна яра, анархистийн хьежамаш бу аьлла, Пензера а, Санкт-Петербургера а исс жима стаг, теракташ дан Iалашонца террорхойн юкъарралла кхоьллина аьлла, бехкевира. ФСБ – коьрта террорхо ю боху, дешнаш ду цу юкъахь. Ткъа иза ерзош, оцу гIуллакхехь белхаш бина, Iазапашна бехке лоручу суьдхойн, талламхойн, прокурорийн цIераш йоху.\n"Импери яла езаш ю"\n– ТIом баьлла аьлла, хаам хилча стенгахь яра хьо?\n– Йижна йисира со тIом баьллачу хенахь. Цул хьалха хаам ма- бара, Оьрсийчоьно "ДНР" а, "ЛНР" а (Луганскан а, Донецкан а кIошташ, Оьрсийчоьнна уьш йозуш йоцу "халкъан республикаш" хета. – Редакцин билгалдаккхар.). Конфликт марсаяларе хьоьжуш Iара массо а. Оцу тIехула наб яйнера сан. Чиллан-беттан 24-чохь дийнахь ши сахьт даьлча хьалагIаьттира со, дуккха а смскаш яра соьга яьхкина: "Зарема, тIом баьлла!" Со кхетара и бохург хIун ду: Оьрсийчоьнан эскарш украинхой байа баьхкинера, дерриг а Нохчийчохь ма -хиллара. Зачисткаш, маьрша нах байар, "баьццарчу коридорашчохь" эвакуацин автобусашна тоьпаш йеттар. Пачхьалкх хIаллакъян гIуртур ю Оьрсийчоь.\nСо кхетара и бохург хIун ду: Оьрсийчоьнан эскарш украинхой байа баьхкинера, дерриг а Нохчийчохь ма -хиллара. Зачисткаш, маьрша нах байар, "баьццарчу коридорашчохь" эвакуацин автобусашна тоьпаш йеттар. Пачхьалкх хIаллакъян гIуртур ю Оьрсийчоь\nДукха хан йоццуш хаам кхечира, Мариуполехь фильтрацин лагерш хIиттош ю аьлла. Тхуна Нохчийчохь долчарна хаьа, фильтрацин лагерш хIун ю. Жимма хан яьлча хаамаш кхочура, оккупаци йинчу дозанаш тIехь лецначу нахана дуьхьал ахча далар тIедожош. Суна хетарехь, Нохчийчохь а санна, кеста декъех а цхьана ахчанаш даха буьйлалур бу.\n– Муха кхочу украинхой Тбилиси, муха гIо латтадо царна?\n– Тахана Херсонера а, Мариуполера а уггар йоккха мухIажарийн тулгIе хьаьдда. Шина баттахь оккупацехь хан яьккхина оцу наха. Психологин ирчачу хьолехь бу уьш. Тбилисин мэрино хьешан хIусамаш а, баттахь юучунна ахча а латтадо, амма меттигаш ца тоьа. Метро чохь йа урамехь украинхойн къамел сайна хезча, хоьтту ас, гIо оьший олий. Сим-карта эца, хIусам лохуш, юучунна ахча дала, гIо ден волонтераш болу меттиг бийца, йа маьхза украинхошна юург латточу кафешкийн адресаш дала.\n– Бертаза Украинера дIабигинарш буй мухIажаршлахь?\n– Бу. Ас депортаци олу цунах. Украинхой бертаза Оьрсийчу дIабуьгу, шайн ма-хуьллу цигара бовда гIерта уьш. Тбилиси кхаччалц дIавуьгург машенлелорхоша доьху цхьана меттигах 300-600 долларш. Оьрсийчоьнан дозанхоша сих-сиха ахчанаш доху цаьргара. Дуьхьало ца еш, чу буьту украинхой Гуьржийчоьно.\nДукха хан йоццуш Мариуполера нанна а, йоIана а дуьхьалъяхнера сох. Ехха латтийнера и шиъ дозанехь. Соьга телефон тоьхна, боху: "Де дика дойла, тхо Украинера даьхкина". Буьйсанна кхо сахьт даьлча дуьхьалъяхара со царна, хьешан цIийнехь чоь лецира, юург схьайоуьйтур ю боху ас. Реза ца хилира и шиъ, шайгахь хи а, консерваш ю бохуш.\n– Оьрсийчоьнан дозана тIехь нисбеллачу украинхошна муха гIо до Оьрсийчоьнан бахархоша?\n– Оьрсийчохь дуккха а волонтераш бу депортаци йинчарна гIо деш. Украинера нах иштта Сибире дIабуьгу, Владивостоке а, кIезиг алапа лун белхаш кхийдабо цаьрга. Дукхахболчийн кехаташ дац, цхьаберш цхьалхха чухула юхучуьнца хуьлу. Бедарш гулъеш меттигаш бу дуккхаъчу гIаланашкахь. Зударшкахь оьшу "прокладкаш" ца хьулу. Дукха хан йоццуш "нохчашлара дIаяьккхира со" твиттерера и дош бахьана долуш- товш доцург ду аьлла, - амма со къар-м лур яц. Ткъа тIом – и товш хIума юй? Ткъа геноцид? Оцу кепарчу дешнех тийсалун хан яц хIара. ХIунда аьлча, мухIажаршна а, махках баьхначарна а -доьхна хьал ду!- оьшу прокладкаш.\n– Киеве яха дагахь юй хьо. Стенна?\n– Оьрсийчоьнан эскархойн зуламех тоьшаллаш гулдан лууш яра со. Бакъонашларъярхошца къамел хилла сан, уьш оьшур ду дуьненаюкъарчу трибуналехь. Йозуш йоцчу хъаамийн гIирсашна лерина цхьа могIа материлаш кечйийр ю ас. Украинерчу нохчех лаьцна дийцарш лаха а дагахь ю со, царех лаьцна дийца а. ХIинца - къоме санна - вайга ладогIа тарло. Украинхой санна дика кхеташ цхьа а вац Оьрсийчоьнан Iедалхоша Нохчийчохь динчух. Дуьненан юкъаралле нохчийн геноцид къобалдайта хьалхататта а тарло. Суна хетарехь, хIара вайн тIом бу, маьршачу Ичкерин. Украинхошна уллохь хила деза вай.\n– Хьайн проекташкахула нохчийн культура юьйцур юй ахь?\n– Академин талламаш исбаьхьаллица цхьанаэбан дагахь ю со. Чолхе, амма кхочушъялур йолу Iалашо ю сан – Нохчийчоьнан геноцид толлуш центр кхолла. Тхоьгара дIаяьккхинчу вайнехан культурин декъехь лахар хир ду иза. Нохчийн Бадуев СаьIид цIе йолуш яздархо хилла, цуьнан ю феминистийн "ПетIамат" цIе йолу поэма, 1934-чу шарера. Машанехь и поэма карайойла дац, йоцуш ю иза. Цу рогIехь "оьрсийн сийлахь культура" ялхайойла дуй?\nБIе шерашкахь хIаллакйина вайнехан культура – Оьрсийчоьнан империно, СССР-о, Оьрсийчоьнан Федерацино, амма коьрта зенхилларш – юха а Оьрсийчоьнан бахархой бу. ХIун эр ду а, ца хаьа. Дог лозу, амма Оьрсийчоь – пачхьалкх-агрессор ю, цунах жоьпалла цхьаммо тIе а ца лоцуш, "езачу оьрсийн культурех" дуьйцуш хилахь, хIуммаъ а нислур дац. ХIара хийцадала дезаш ду, вайна тIехь дерза дезаш ду хIара – хIара доллу "Iаьржа*****", буткъийн бIаьргаш берш а, "славянашна бен луш яц", "юха а дан йиш ю" бохург... Уьш чекхдевр ду. Импери хIаллакхила езаш ю, иза лийр а ю.\nОьрсийчоь Укриане гIоьртичхьана цуьнан дозана тIехь велла 4031 маьрша вахархо. Ши эзар сов ву Донецкан а, Луганскан а кIошташкахь велларг. Чевнаш йина виъ эзар сов маьршачу вахархочунна. Цунах лаьцна хаамбина адамийн бакъонашкахула йолчу ООН-н Урхалло.


Ненан матте йолчу марзонца еха…\nБераллехь шайн лулара бераш схьа а гулдой, ша церан хьехархо ю бохуш левзина йолу Абдырашитова Маьлх-Аьзни тахана Шеларчу №9 йолчу школехь лакхарчу классашкахь нохчийн мотт хьоьхуш ю.\nЭвтарарчу №1 йолчу школехь дешна цо. Школе яхале дуьйна хьехархочун говзалле сатуьйсуш йолу Маьлх-Аьзни дика доьшуш яра. Къаьсттина нохчийн маттаца а, литературица а уьйр йолуш яра иза. Цо лерина тергалйора шайна нохчийн меттан хьехархочун хIора а гIулч, хIора а дош. ТIаьхьа тIедогIучу шерашкахь а цунна къеггина масал а хилла дIахIоьттира нохчийн меттан хьехархо. Шайн хьехархочо урокехь кIеда а, хаза а буьйцучу маттаца цхьа шатайпа шовкъ яра цуьнан. Школера цIа яханчул тIаьхьа, шен мукъачу хенахь нохчийн литература йоьшуш Iара хинйолу хьехархо. Цуьнца цхьаьна оьрсийн классикийн цIеяххана йолу говзарш а юьстаха ца теттира цо. Хааршка кхийдаш йолчу цо ша йоьшучу говзаран маьIнех а, яздархочо ешархочуьнга схьакховдийначу ойланех а кхета а хьожуш йоьшура. Шо шаре мел дели а алсамйолура ненан матте йолу марзо.\nШкола кхиамца чекхъяьккхира Маьлх-Аьзнис. Цул тIаьхьа, Эвтарарчу №2 йолчу школе пионер-вожати балха яхара иза. Школе балха яхарал доккха ирс ца хеташ хилла йолу Маьлх-Аьзни хазахетарца яхара балха. Берашна нохчийн мотт дIахьеха а, оцу маттаца шен дахар дуза а ойла йолу Маьлх-Аьзни Нохч-ГIалгIайн пачхьалкхан университетан филологин факультетан къоман отделене деша яхара. Пионер-вожатин болх дукха ца бира цо. Маьлх-Аьзни къона хиллехь а, иза бераш дукхадезаш а, царна дала хаарш а долуш хилар хиъча, иза хьехархо хIоттийра. Оцу шарахь цуьнга дуьххьара 3-гIа класс елира. Оцу классехь кегийчу дешархошна елира цо шен дахарехь дуьххьарлера урок. Ма дукха сатийсинера Маьлх-Аьзнис оцу дийне, ша хьехархо а хилла берашна урок лур йолчу дийне. Иштта кхочушхилира цуьнан бераллера сатийсам. Цигахь масех шарахь болх бинчул тIаьхьа, Шеларчу №9 йолчу школе балха яхара иза. ХIетахь дуьйна хIокху дийне кхаччалц цигахь нохчийн мотт хьоьхуш ю.\nДуккха а шераш ду Маьлх-Аьзнис ненан мотт хьоьху. Цо берашца хьоьгуш долу къа а ца дисира шен цхьа жамI доцуш. 2002-чу шеран гIуран (декабрь) беттан 19-чу дийнахь «Нохчийн Республикин хьакъйолу хьехархо» цIе елира цунна. Цуьнан хазахетаран доза дацара. Иштта, цо болх бечу юкъана дешаран а, Iилманан а министерствон цIарах елла Сийлаллин грамоташ а, Баркаллин кехаташ а ду цуьнан. Шена деллачу совгIатех уггаре а деза совгIат лору цо иза.\nДешархошна дика хьехархо хилла ца Iа Маьлх-Аьзни, шен доьзална дика нана а ю иза. Нохчийн гIиллакхашца, ненан матте церан марзо кхуллуш 8 доьзалхо (ворхI йоI, цхьа кIант) кхиийна цо. Цаьрга хIоранга а лакхарчу дешаран заведенешкахь дешийтира цо. Кхаа йоIа дашо мидалца а, цхьана йоIа йоьза мидалца а чекхъяьккхира школа. Иза боккха юьхькIам бара жимачохь дуьйна а хааршка кхийдина йолчу Маьлх-Аьзнина.\nШа нохчийн мотт хьоьху дукха хан ялахь а, хIетте а, ша дахарехь дуьххьара еллачу уроке ма-яххара, хазахетарца йоьду иза тахана а.\n– Цхьаьннан хьехарца а доцуш, сайн даго къобалбинчу новкъа елира со. Цунна хир ду-кх, хIетахьлера шовкъ сан хIинца а сайн балхаца хилар. Дешархошна урок еллачул тIаьхьа, оцу урокан жамI до ас хIоразза а, оцу дийнахь берашна керла хIун Iамийна ас, олий. Иштта, олимпиадашкахь жигара дакъалоцу сан дешархоша. Цхьа а олимпиада тIех ца йолу, цара цигахь дакъа ца лоцуш а, толаман я совгIатан меттиг ца йоккхуш а. Тахана цара нохчийн маттехула бохучу кхиамех йоккхае со, – дийцира цо.\nОлуш ма-хиллара, дукхаезаш хаьржинчу говзалло, балхо стаг кIад ца во, мелхо а цунна сихьаам бо. Иштта, Маьлх-Аьзнис а хаьржира шен даго къобалйина говзалла. Цунна хир ду-кх, тахана а боккхачу лаамца а, самукъадаларца а цо шен болх бар.\nСуьрта тIехь: Абдырашитова Маьлх-Аьзни


Х1ара г1уллакх д1адоладелла шовзткъе цхьолг1ачу шеран августехь, ткъа чекхдаьлла ши шо даьлча.\nТ1еман шийла хьу тхан юьртана хааелира цхьа бутт баьлча. Юьртахь ког хецна, кханенан башха ойла а ца еш, ваха 1еминчу колхозхочунна хала дара ц1аьххьана т1едеанчу х1окху къематан ойла а, хьесап а дан. Цундела дукхух болчийн доьрчий августехь дассаделлера, ткъа тхайниг-м кхин а хьалхе.\n– Вада, х1ара тускар чу а диллий, Чахат1ауиа г1ой, пунт хьаьжк1ех хийций вола. Цул к1езиг луш верг валахь, х1ара къаьркъа цунна т1е а доттий, лаьттах тохий, шиша доха а дай, ц1а вола… Къаьркъа комарех даьккхина ду, кхуьнан езткъа градус ю. Даккха ма-деззара даьккхина ду, кхуьнан езткъа градус ю. Кхета ма веза х1ара хьашт дерг. Х1аъаний…\nШиша лаьттах тоьхна дохо ца дийзира сан. Базарахь суна карийра боккъал къаьркъанан мах хадо хууш стаг. Сов къамелаш а ца деш, сан т1оьрмиг чу цо 1анийра дашо бос беттало тоьлла хьаьжк1аш, цу т1е кисана ц1ен кхо туьма а та1ийна, сан ч1ишталг а хьаьстина, юха к1иранах а вола элира.\n– Котлеташ юй? – хаьттира ас буфетчике.\n– Х1ара ду-кх.\n– Охьахаа. Х1инцца схьаяхьа ас.\n– Ву. Вуьшта, мацвелла со, – кхетийра ас.\n– Кхоъ – элира ас, сайн доьхка мал а деш.\n– Схьаалал к1ант, стенга дехьи ахь и кхо туьма?\n– Х1ара ду-кх и, – дозаллица элира ас, ахча д1а а гойтуш.\nСтолови чуделира ч1ог1а чукхетта ге а долуш, деха-лоха 1аьржа ж1аьла. Соьга а хьоьжуш, масийттаза чухула доладелира иза. Т1аккха, майра даьлла, соьга хьаьжира. Котлет яла кхоам а хетта, цхьа гарза кхоьссира ас цунна. Катоьхна схьа а лаьцна, д1акхаьллира цо. Ас кхин а кхоьссира. Дукха хан ялале, майра даьллачу цо, г1алх эккхийтира.\n– Ц1е х1ун ю цуьнан? – хаьттира ас.\n– Хьанна хаьа.\n… Х1ума йиъна ваьлча, сайн тускар а эцна, не1арехьа волавелира со.\n– Суна юха х1ума йог1ий? – иштта д1а хаттархьама хаьттира ас буфетчике.\n– И бохург х1ун ду? – муцар саттийра цо.\nСтолови йолчу аг1ор д1ахьаьжира со. Яй а карахь, не1арехь лаьтташ буфетчик вара. Яй чуьра юьйлуш 1аь яра.\n– Х1ан-х1а, цхьажимма когаш бахби-кх, – сонта велавелира иза.\n– Вир ю хьо ма-ярра, вир! Хьан да а ю вир, – оьг1азе кхоьссира ас.\n– Циггахь собар де со т1екхаччалц, – эккхийтира цо. Меллаша сайн гира тускар охьа а диллина, охьатаь1на, лаьттара цхьа нана-боккха т1улг схьаийцира ас.\nТ1ай к1ел 1уьллура ж1аьла, шен ягийна муц1ар хьалхарчу шина т1ода юкъа а йоьллина, ц1ийза а ц1ийзаш. Сох б1аьрг кхетарца, ц1ийзачуьра д1атийра иза. Со т1евахара. Лерина цуьнга хьаьжира. Аьтту т1од а бара хиэ мерцина.\n«Эх1, аш суна т1ехь динарг!» – белхар иккхира цуьнан. Аьтту, багийна боцчу б1аьргара оьхуш хин т1адамаш дара. Сайна т1ера коч схьа а яьккха, иза юккъешхула ят1а а йина, хи чохь яша а йина, д1абихкира ас ж1аьлин б1аьрг. Т1аккха т1одана жимма г1оли хилла ж1аьла баркаллица хьаьжира соьга. Юха а делха доладелира. Соьга а кхин сатоха ца делира. Г1амарла охьа а хиъна, со а, вилхина, д1авахара. Ткъа ж1аьла… Дийнат делахь а, цунна шера хаьа адам х1унда доьлху. Лазийначу ж1аьло, текхна суна т1е а деана, сан гоьлаш юккъе йоьллира шен муц1ар.\n… Цкъа, дагадог1у суна, сан х1етахь дейтта шо хилла хир дара. Гервасия Джабуан йо1 Тина Набеглави юьртарчу Сиамашвили Арсене маре елча, ас Деле дуьххьара дийхира: «Йо, Дела, суна ялх шо т1етохахьа, ма гур яцара Арсенна исбаьхьа Тина…». Х1инца ас сайн дагахь дийхира: «Йо, Дела, буфетчикца лараван ницкъ лохьа суна, т1аккха, лаахь, со виэн а виэ!» Х1инца санна цкъа а лиъна дацара суна, т1ай к1ел, ц1а доцу ж1аьла мара а доьллина, хиъна 1аш санна, сайн лаам кхочуш хуьлийла…\n– Х1ара х1ун ду? – цецваьлла мохь туьйхира дадас, ас тускар чуьра схьа а даьккхина, ц1ийдинчу хиэ чахчийна ж1аьла д1агайтича.\n– Ж1аьла ду-кх, – элира, ас.\n– Меца ду х1ара, – ж1аьлегахьа г1о даьккхира ас.\n– Эх1, ма хан йоцуш мерцина оцу Дала д1аэцаро х1ара. Йовхачу хенахь чевнаш атта д1а ца йоьрзу. Вадал, чуьра даьтта схьадал, чевнаш т1е хьокхур ду вай… Шен т1од-м кхо ша ц1уббийр бара. Ткъа баьргах дерг аьлча…\n… Шолг1ачу 1уьйранна тхан уьйт1ахь лиетачу ж1аьлин г1овг1а яра. Ч1ог1а ца летахь а, амма ж1аьла лиетара.\nЦунна ца туьллуш ц1е ца йитира оха: Джек, Джульбарс, Беляк, Мурк1а, – царах цхьана а ц1арна ж1аьло дуьхьал жоп ца лора. Т1аккха оха Дзаг1ли аьлла дитира иза.\nЦхьа бутт баьлча цуьнан т1од тобелира, муц1ар т1ера чов а ерзарехьа йирзира. Хиэ чахчийначу меттигашна т1е дуькъа чоьш девлира. Цунах хилира, ша санна дерг юьртахь а доцуш, хаза а, самукъане а ж1аьла.\nБакъдерг аьлча, шен пох1маллица-м билгалдаьлла дацара иза, амма дика кхеташ дара: берашний, зударшний х1умма а ца дора, бахархойн ерриге котамех дика къастайора тхан цхьаъ бен йоцу къуьрдиг. Цуьнан дика дола а дора цо. Божарех дерг аьлча, сой, дадий воцург, кхин цхьа а ца лорура. Божаршка болу безам оцу буфетчика шена т1е ц1ийдина хи доттичахьана байна хила а тарлора цуьнан.\n– Сп1иридон, х1ара х1ун ду, дан мукъа а! Хьо волчу-м хьошалг1а вог1ийла а ма дац. Хьуна мичара даьлла и гирзаш девлла ж1аьла? Не1алт хиларо, дитта т1е дала хьоза а дитац. Д1а а эккхадай, шен ден мере дахийтахьа иза, д1а мукъа дехкахьа.\nДада велакъежаш 1ара. Цуьнан ч1ог1а доттаг1алла тасаделлера Дзаг1лица. Цхьаъ кертара д1аэккхочу даьлча, цо со эккхор вара, цунах ца къаста. Дзаг1лина хаьара и. Наггахь, хьуьнха дечиге вахча я буьйсанна – хьера, иза соьца дог1ура. Вукху хенахь-м дадин когашкахь 1уьллуш хуьлура, цо шена цхьа омра даре сакх-сема ла а доьг1уш, шен г1айг1ане безаме б1аьргаш цунна т1е а буг1ий. Дитта т1ера 1аж я хьормат охьайоьжча, Дзаг1ли, хьакхигара хьалхе а йоккхуш, дитта т1е хьодура, стоьмах цергашца ка а тухий, дадина бадабора. Дадас к1еда-аьхна куьг хьокхура цуьнан логах. Т1аккха, стом ц1анбой, шена буура, ткъа чкъоьргаш Дзаг1лина лора. Уьш, т1екхеттий, юура цо. Ткъа оццу дитташ к1ел охьаэгна шортта ма дара изза 1ежаш а, хьорматаш а. О, ладог1а мел дика хаьара Дзаг1лина! И цхьаъ дар-кха сахьташкахь дадига лерина ладуг1уш 1ийриг, цо цкъа дийцинарг б1озлаг1а юх-юха дуьйцуш доллушехь. Дуьйцург деха мел хили а, лерина ладуг1ура Дзаг1лис, б1аьргашца цо доьхуш санна а хеталора: «Хьайн Делан духьа, цхьа а дош юкъа ма диталахь!» – бохуш.\n– Эх1, сан доттаг1, х1ара не1алте т1ом бацахьара, хьан дезар ма дацара яхкаелла хьорматаш яа! – Дзаг1лига бохура цо, сингаттаме корта а лестош.\n– Х1аъаний! – т1етовш корта лестабора цо.\n– Дера, биц ма белла! – доккха са доккхура Дзаг1лис.\n– Х1умма а дац, шадерриг д1анислур ду, – иза тедора дадас. – Гогит1ин да Арсен схьа ма-веъанехь, цо доладийр ду вайшиннан. Х1ан? Хьуна х1ун аьлла хета, иза хьожур ма ву. Вуй? – Ж1аьлина ца вевзара сан да, х1етте а, иштта хир ду бохучу маь1нехь корта ластабора. Дадас кхин д1а а дуьйцура: – Чекхбер ма бу иза мацца а цкъа, не1алт хила цунна!.. Сан лазарш а д1адевр ду. Х1ан? Девр ма ду?..\nКест-кеста 1ара уьш иштта ховший, малхехь бохлуш, ойланаш еш: Дадас – т1ом чекхбаьлла, шен к1ант ц1а верзарх, ткъа Дзаг1лис… Дзаг1лина, хетарехь, жижиг дагаоьху хир дара…\nКхин долчарна т1ехь тхан Дзаг1ли дуьненна т1ера дерриге ж1аьлеш санна дара. Буьйсанна уьйт1ахь наб йора, шен жоьпалле декхар лорура борг1ало, цициго, чаг1алкхо яьккхинчу г1овг1анна дуьхьал, царачул ч1ог1а, г1алх дар. Къеггина кхеттачу баттана дуьхьал г1ам-г1им дора. Шен безаман г1уллакхаш луьстура. Т1од а ойий, шен «г1уллакх» дора бешарчу керлачу хасстоьмийн хесахь. Кхин а. Цхьанхьа майра, к1ант я ваша велла аьлла хаам кхаьчна, пекъар зудчуьна тийжаме узарш хезча, шен муц1ар ирх а йохуьйтий, уг1а долалора.\nД1аоьхура денош. Тхо дехара, т1еман хенахь адамаш а, ж1аьлеш а даха ма-деззара. 1943-чу шеран 22-чу августехь буьйсанна ж1аьлеша тийсалуш, уг1уш юьртахь йоккха г1овг1а эккхийтира. Церан оре дог1у хан хиларна, башха тидаме ца ийцира иза юьртахоша.\n1уьйранна Тавберидзе Асланна шовдан йистехь карийра цистина ж1аьла. Оре даьхкинчу хенахь иза цецвала х1ума дацара. Делла ж1аьла лаьттах доьллира.\n– Нийса ду иза. Тахана оха, ас а, х1окху к1анта а, цхьа ж1аьла д1адоьллина. Я и дан ца дог1ура?\n– Бегаш бечахь вац со! – куьг ластийра Мамеладзес. – Селхана сан берана ка а тоьхна, деддера х1ара. Пастерски гуламехь суна т1едиллина ж1аьлин корта бар, кхуьнан хье бу талла безаш. Дала ма хуьлийтуьйла и, нагахь санна ж1аьла хьерадаьлла хиллехь берана шовзткъа маха тоха дезар ду. Кхетий хьо? Шовзткъа маха! Ишта а ду и бер хала когаш т1ехь лаьтташ!\n– Дика х1ума дац иза – олуш, шен когашкахь 1уьллучу Дзаг1лига хьаьжира иза.\n– Хьуна стенна оьшу топ? – хаьттира дадас.\n– Х1ун даьлла цуьнгара?\nХьуна ца хаьа? Селхана цхьаннан ж1аьла вайн ж1аьлех тийсаделла. Хьуна ма хезарий, к1ант, оцу ж1аьлин дас аьлларг? Цо берана катоьхна боху.\n– 1овдал! Лар т1ехь долчу ж1аьло катухур дуй шен ден берана? – Ас жоп ца делира.\n– Со экха-м дац ж1аьлина хьокха бетта? – дегабаам бира Бадрияс.\nДуьххьара тоьпан тата а, ж1аьлин ц1овзар а делира Тавберидзе Асланан кертахь.\n– Лайлат-ал-къадарин буьйса ю т1ех1оьттинарг, – эккхийтира Дадас.\nХьалхарчу тоьпан татанна т1аьххье шолг1а а, кхоалг1а а, доьалг1а а татанаш девлира… Массо аг1орара схьахезаш дара и татанаш а, ж1аьлийн летарш а, божарийн г1овг1анаш а, зударийн тийжарш а, берийн делхарш а, бежнийн 1ехарш а. Тата делира Бадриян уьйт1ахь а, цул т1аьхьа – Аристархан, т1аьххьара тхуна юххехь – лулахочун Мак1ариян уьйт1ахь. Ж1аьлин уг1аро 1адийна витира со…\nДийнна сохьтехь дахделира и хезна а доцу, къа ца хеташ ж1аьлеш дайар. Божли чудоьллина Дзаг1ли, дера леташ не1арна т1е а кхетта, м1араш тисса делира.\n– Чекхдели шадерриг. Веза Дела, гечделахь тхуна тхан деза къинош… – доккха садаьккхира дадас.\n…Дийнахь сарралц тхан Дзаг1лис кевнах ара ког ца баьккхира. Б1аьргаш а хьаббина, настарш а яхйина, дадин когашкахь 1иллира иза. Нагахь санна цо садоь1уш айлуш а, охьате1аш а ге ца хиллехьара, иза дийна ду цхьамма а эр дацара.\n– Х1ан, муха ду х1ара? – хаьттира ас дадига.\n– Сийсарлерчу буьйсанна сагатдеш ду х1ара, – элира цо, – х1умма а дац, кеста дицлур ду цунна шадерриг. – Цо Дзаг1лина куьг хьаькхира. Важа меттах ца хьайра.\nСуьйре дика хуьлда, Спиридон! – маршалла хьаттира цо.\n– Х1ун ду, т1ом чекхбаьлла? Сан Арсен ц1а веана? Я сийсара керлачу шеран буьйса яра. Ас стенна кхуьссур яра топ?\n– Хьожуш хилалахь, Спиридон! Дала т1е ма доийтийла, нагахь санна хьан ж1аьла хьера а даьлла, цо сан берашна ка тохахь, ас хьан ц1а а, цуьнца цхьаьна хьо а, ц1е тесна, вагор ву! – Кхерам а тесна, техка а техкаш, д1авахара Бадрия.\n– Ладог1ал соьга, ц1орма1а! Хьайн мотт урхехь кхабалахь, ларлуш а хила. Ас йохйийр ю хьан къена даь1ахкаш хьан ц1ийнан овкъарш т1ехь! Кхийтин хьо?\n…Буьйса юккъе яхана хан яра тхан кертан дехьа маь11ехь шиъ тоьпан тата даьлча. Цунна т1аьххье къинхетаме-оьг1азе ж1аьлин г1алх а хезира. Меттара хьала а иккхина, тоьпах ка а тухуш, тоьпан татанаш девллачу аг1ор д1ахьаьдира со. Кондарш юккъехула сихачу боларахь схьатекхаш вара цхьаъ. Т1аккха суна хезира д1аведдачу стеган когийн татанаш а.\n– Х1окхунна-м хаьа хьуна! Хаа-м хаьа, схьаала ца ло-кх! – корта а ластийна, Дзаг1лин б1аьргаш чу диссина хиш д1адехира дадас.\nТхан ц1а гу т1ехь дара. Х1инца дада леррина, дуьххьара гуш санна, хьоьжура юьрте. Веха 1ийра иза вист ца хуьлуш. Т1аккха, соьгахьа а вирзина, меллаша элира:\nЦхьа боккха-беза т1улг сан кочара охьабуьйжира. Хьала а г1аьттина, доккха садаьккхира ас. Т1аккха ц1аьххьана, кхоьруш суна т1е а деана, сан куьйгах мотт а хьаькхна, дахана хи чу а иккхина, цинцаш д1аса а детташ, масех минотехь цу чохь ирхкхиссалуш, 1уьнц1алгаш бохуш, ловзаделира. Хи чуьра хьала а даьлла, г1елделла, г1амарла охьадижира. Т1ода т1ерачу чевнах ц1ий 1ийдалуш дара. Б1аьргаш а бара хих буьзна. Х1инца а ас шуна луъучунна т1ехь дуй буур бара, Дзаг1ли доьлхуш ма дара, аьлла!\n– Х1инца дало, д1аг1о, Дзаг1ли! Парг1ат, маьрша, цхьанна а лиета а ца лиеташ, адамашна т1е а ца кхиссалуш. Вуьшта, царах ларлуш хилахьа. Сахьт дац, хьо хьерадаьллачух а тардина, цара диэн а. Юьртахь гучу ма далалахь! Хезарий хьуна Дадас аьлларг: мегар дац ж1аьла бахьанехь нахаца иэг1а! Мегар дац. Амма ас Дада 1ехор ву. Ткъа хьо х1инца д1аг1о, кхин юьрта а ма доьллахь, хьайн Делан дуьхьа! Дало, дало, сан диканиг!\n… Цхьа к1ира даьлча, буьйсанна, чаг1алкхо Сирадзе Эквитимен божли чуьра газа яьхьира.\nЦул т1аьхьа цхьамма хьаьккхина д1ац1анбира Тавберидзе Асланан итт пунт ялта чудоьду дуо.\n15-чу октябрехь, тхуна дукха хенахь дуьйна гина доцу, инзаре ч1ог1а дог1а туьйхира. Губазоул хи т1ера хьераш, цкъа а ца хилча санна, дистинчу хиэ д1аяьхьира.\n16-чу октябрехь дадас со Бережоулгуте, ца хууш д1аяхьаза йисинчу хьера вахийтира.\nБуьйса юккъе йоьдуш сан хьаьжк1аш аьхьна евллера. Ахьаран т1оьрмиг сайн ги а тоьхна, д1аваха со тохавеллачу хенахь, ц1аьххьана хьеран не1 елла а луш, не1саг1ехь гучувелира Магамаладзе К1ирилле.\n– Муха ву шун к1ант? – хаьттира ас Магамаладзега.\n– Х1а-а-н, и боху ахь? Ж1аьла хьерадаьлла ца хиллера.\n– Хьерадаьлла ца хиллера!.. Ткъа аш… Ткъа цара… эхь ду хьуна ахь динарг Магамаладзе К1ирилле! Ц1ена эхь! – эккхийтира ас, настарш чуьра садаьлча санна, сайн ахьаран т1оьрмиг т1е охьа а воьдуш.\n– Т1еопан, хьенан ву х1ара эхь доцу к1ант? – хаьттира цо хьархочуьнга.\n– Х1ей к1ант, хьо хьенан ву? – хаьттира соьга.\n– Дуьнент1ехь мел долчу х1уманан юьхь а, чаккхе а ю, к1ант… Кхана сан т1аьххьара де а т1екхочур ду… Ч1ог1а кхераме х1ума ду – стенга воьду а ца хууш, цхьанхьа д1авахар. Цундела харцлуьйр вац со – со ч1ог1а кхоьру валарх. Амма хьо ма кхера, к1ант! Нагахь санна оцу кхечу дуьнент1ехь х1умма а дацахь, т1аккха кхера а х1умма а дац. Нагахь санна 1ожалла – иза стаг хийцавалар делахь, т1аккха кхера бахьана данне а дац. Со х1окху дуьнент1е вухавог1ур ву, амма кхечу сибатахь – диттан, бецан, хьозанан, ж1аьлин… со даим хьоьца хир ву. Ас цкъа а вуьтур вац хьо хьуо. Хаалахь, к1ант, хьуна йовхо я хазахетар мухха а т1едарах – т1улг бен ма хуьлийла иза, – иза со, хьан къена дада, хир ву хьуна. Цундела цкъа а ма ларалахь хьуо цхьа висина а, цхьаллех а ма кхералахь… Цхьа дехар ду сан хьоьга: д1а ма тасалахь вайн ц1а, д1а ма байталахь вайн кхерч. Ц1а вог1ур ву хьан да. Цунна бухахь каро еза ц1е а, баьпкан юьхк а, вукху дисинчеран г1айг1а цо ша бийр бу… Цхьа к1ира ду суна г1енах белларш гун. Ткъа хьан да цкъа а г1енах гина вац суна. Х1ета, дийна ву иза! Цунна ларделахь, к1ант, х1ара ц1а а, хьайн дика ц1е а. Т1ом а чекхбер бу. Т1ом адамаша д1а а болабо, чекх а боккху. Т1амо стаг эшош меттиг хила йиш яц. Ткъа х1инца вада, дечиг дахьаш вола вайна алссам.\n1-чу ноябрехь, буьйсанан юккъехь, меттара а г1аьттина, ц1енкъа юккъе д1ах1оьттира дада.\nДуьхьал цхьа а вист ца хилира – х1инца а дукха хьалхе дара. Ч1ог1а кхайкхира со. Не1 ц1евзира. Балкон т1е елира кхоччуш набарха а ялаза зуда.\n– Х1ун оьшу хьуна?\nК1ант, хьо вехна-м вац?\nКхин дош а ца олуш, корта а шарбаза, когаш1уьйра Марголит1а лами т1ехула едда охьайоьссира. Тхайга д1акхаьчча, ас иза хьалха ялийтира. Лами т1е ког биллира зудчо, амма ц1аьххьана, йоьхна, сацаелира. Соьга схьахьаьжира.\n… 1943-чу шеран 4-чу ноябрехь, к1ирандийнахь, д1авоьллира дада.\nДада вац аьлла халкъ делкъехьо эха доладелира. Веллачул ч1ог1а, сох къахетара кадам бечарна.\n– Декъаза к1ант, хьо муха вехар ву хьуо, миска пекъар, – тийжара зударий.\nНе1арехь лаьттара со, баьхкинчаьргара кадам схьа а оьцуш.\n– Велха, велха, Гогит1а, са парг1ат дер ду хьан! – сан лере а еана элира Маргалит1ас.\nАс, реза хьулуш, корта та1ийра.\nЦ1аьххьана тезета баьхкинчийн тобан юкъахь дагахьдоццург хилира. Юьхьанца г1овг1анаш евлира. Т1аккха тапъаьлла тийналла х1оьттира. Адамаш д1асахилира. Гучуделира, кхозуш к1озарш йолуш, боьха, шен чоьшна т1елетта баь1аш долуш, Дзаг1ли. Адамашка д1а а ца хьожуш, церан тидам а ца беш, ма-даххара балкон т1е а даьлла, дадин ц1а чу хьаьжира Дзаг1ли. Цу чохь иза ца карийча, доккхачу ц1а чохь болчу барам т1е а дахана, т1ехьарчу когаш т1е а лахлуш, хьалхара ши ког маьнгех д1а а товжийна, д1атийра. Дехха лаьттира Дзаг1ли дадин парг1атчу, догдикачу, хазачу юьхь т1е дог1аделла. Т1аккха, юха а дирзина, суна т1е а деана, сан когашкахь охьадижира.\nЦиггахь соьга сатоха ца делира – куьйгашца сайн юьхь д1а а къевлина, ч1ог1а вилхина, д1авахара со.\nЧоьхьавелира Бадрия. Сан когашкахь 1уьллуш Дзаг1ли гича, вегийра иза. Амма сихха ша-шен меттавалийра. Тезетахь лело дезачу г1иллакхна т1е а доьг1на, суна т1евеара иза. Дзаг1ли хьалаиккхира, массо чо ира а х1оттош, дусаделира, к1омсарш гучу а йохуш, дера летира.\n«Цунна хаьа! Хаьа, амма схьаала ца ло-кх1 – дагадаьхкира суна дадин дешнаш. Ас элира:\nК1онцхоулина т1ехьара г1оттуш бара малх.\nГуьржийн маттера гочдинарг –


Бедригов Бадрудди вина 1961-чу шарахь Т1ехьа-Мартан т1ехь. Цигахь чекхъяьккхина юккъера школа а. 1986-чу шарахь Нохч-Г1алг1айн пачхьалкхан университетан химико-биологически факультет чекх а йоккхий, Т1ехьа–Мартанан №4 йолчу юккъерчу школе хьехархо балха вог1у иза. 1989 - чу шарахь Т1ехьа-Мартанан к1оштан администрацин дешаран декъан (РОНО) заведующин заместитель х1оттаво Бадрудди. 1994-чу шарахь цу к1оштан дешаран декъан хьаькаман даржехь ч1аг1во и. 1997- чу шарахь цигара д1аволу. 2000-чу шарахь юха а РОНО-н куьйгалхо (х1инца дешаран урхаллин хьаькам) х1оттийна.\nБедригов Бадрудди ша болх бечу коллективехь а, вехачу юьртахь а, районехь а нехан ларам болуш куьйгалхо а ву, шен белхан декхаршца дика ларош говзанча а ву. Цуьнан къинхьегаман кхиамаш 1едало билгалбаьхна тайп-тайпанчу сийлахьчу ц1ерашца а, совг1аташца а. Царна юкъахь:\n- Россин Федерацин юкъара дешаран сийлахь белхахо;\n- Нохчийн Республикин хьакъволу хьехархо;\n- Профсоюзийн сийлахь белхахо ;\n«Керла Росси кхолларна»-мидал ;\nРоссин, НР-н, к1оштан грамоташ .\nБадруддис куьйгалла дечу дешаран урхаллина юкъайог1уш 29 юккъера школа, 1-суьйренан школа, 2 ДЮСШ ю. Цул совнаха к1оштан дешаран урхаллина чуйог1у:\nЭколого-биологически станци; Туризман а, мохк бовзаран кхерч;\nШколашна юкъара дешаран комбинат; Берийн кхоллараллин ц1а ; Технически кхоллараллин кхерч .\n2007 -чу шарахь Кадыров Ахьмад-Хьаьжин ц1арах йолчу фондо юхайина:\n2001 -чу шарахь йохийна йолчу Сема1ашкара 2 школа, Бумбатахь йохийначу кхаа школана меттана 400 меттигаш йолу 2 школа юхайина. Ширачу Ачхойхь 200 меттиг йолу школа йина.\n2008- чу шарахь к1оштан бюджетан таронах Т1ехьа-Мартант1ерачу №7 йолчу школана 250 меттигана,\nЖима-Шаройхь-200 меттигана т1ехоьттина г1ишлош йина.\nХаьмби-Ирзехь, Янды-к1отарахь, Котар-юьртахь, Давыденкохь, Ша1ми-юьртахь а, кхин а 6 юьртахь а спортзалаш тойина. Иштта, меттигера бюджетан ахчанца Т1ехьа-Мартант1ера №4 школа а, кхин юкъарадешаран школаш а, т1ехотторш а дарца спортзалаш, столовеш еш, тойина. Давыденкохь юккъерачу школана капитальни ремонт йина. Сема1ашкарчу №2 йолчу школана 100 меттигана т1ехоттар дина.\n2009-чу шарахь к1оштан куьйгалхо хиллачу Дадаев Мусас, Кадыровн фондера ахча а дехна, чекхяьккхина болх бан йолаялийтира, 1990-чу шарахь ян а йолийна сецна лаьтташ йолу 400 меттигна йолу школа.\n«Оццу шарахь тхуна (урхаллин коллективана) а совг1ат дира к1оштан куьйгалхочо.-дуьйцу Бадруддис,-х1ара вай чохь долу исбаьхьа г1ишло яйтира тхуна. 2005- чу шарахь и куьйгалхо х1оьттичхьана, к1оштахь массо а аг1ор долу хьал буххера хийцаделира, къаьсттина дешаран декъехь. Массо а школаш ремонташ йина ю. Цхьаерш республикански школаш юхаметтах1иттаяран программица, вуьйш тхайн -тхешан ницкъаца. Кху шарахь «Дешаран учрежденеш алсамъяхар»-бохучу программица 4 школехь спортзалаш йина. Котар-юьртарчу №3 школехь, Валаргт1ерачу шклехь, Т1ехьа-Мартанан №6 школехь столовеш а, Сема1ашкахь йолчу №2-чу школехь спортзал а йина. Кху шарахь ян йолийна, керла шо долалуш болх бан йолаялийта 1алашо йолуш 300 меттигна 3 школа ю Закан-юьртахь. Спорткомплекс, 100 меттигна т1ехоттар а, столови а, библиотека а йина №7 йолчу Т1ехьа-Мартанан юккъерачу школехь.\nНохчийн Республикан Куьйгалхочо Кадыров Рамзана к1оштан бахархошна совг1атна ян йолийна стадион а, спорткомплекс а ю. Тхан к1оштан куьйгалхо хиллачу Дадаев Мусас боккха тидам т1ебахийтинера къаьсттина дешарна, тхан лазамаш шен лазамаш а хеташ. Республикехь хьалхара меттиг латточарах ю тхан урхалла. 2015 шо т1екхачале ян 1алашо лаьцна кхо школа ю; Т1ехьа-Мартант1ехь а, Хаьмби-Ирзехь а, Котар-юьртахь а.\nУрхаллехь нохчийн меттан, кхеттош-кхиоран белхан куратор йолчу методиста Архиева Айманис дуьйцу:\n- К1оштарчу школашкахь 1070 хьехархо ву, царах 719 лакхара корматаллин образовани йолуш, 311 юккъера леррина образовани йолуш ву, заочно доьшуш 30 ву. Т1еххьарлерачу 3 шарахь 856 (84% )хьехархочо корматалла лаккхаяккхаран курсаш чекхъяьхна . Х1окху дешаран шарахь болх беш 98 къона говзанча-хьехархо ву.\nД1адаханчу дешаран шарахь нохчийн меттан а, кхетош-кхиоран балхана т1ехьажийна 15 мероприяти йина. Царах цхьаерш:\n- Мамакаев Мохьмад винчу денна лерина семинар;\n- Нохчийн Республикан хьалхара Президентан, Россин Турпалхочун Кадыров Ахьмад-Хьаьжин дахарх а, леларх а лаьцна сочиненийн конкурс;\n- «Нохчийн маттахь тоьлла газет» аьлла йолу к1оштан конкурс;\n- Нохчийн меттан денна а, нохчийн фольклористан Джамалханов Зайндин 90 шо кхачарна а лерина йолу мероприятеш;\n-«Дайн оьзда г1иллакхаш» - Закан-юьртахь д1аяьхьна конкурс.\nАдминистрацин куьйгалло, к1оштан урхалло дакъа а лоцуш, тоьллачарна ахчанан совг1аташ дира\n1 -ра меттиг яьккхинчунна -100 эзар сом; 2- г1а меттиг-50 эзар сом; 3- г1а меттиг-25 эзар сом.\nЧИПКРО-н буха т1ехь «Хьехархо-2012» конкурс а д1аяьхьира. Керла-Шарара нохчийн меттан хьехархо Р. Исмаилова лауреат хилира цу конкурсехь.\n- НР-н Муфтиятехь д1аяьхьначу «Суна ислам девза» ц1е йолчу республикански конкурсехь Йоккхачу Ачхойрачу Мазаева Маликас 3- г1а меттиг яьккхира.\nЕГЭ д1аяхьарна жоьпалла долуш волчу урхаллин говзанчас Цугалов Расамбека дуьйцу:\n-ЕГЭ д1аяла аьтто хилийта тхан к1оштахь кхоьллина 1380 меттигна 5 куп ю.\nКху шарахь ЕГЭ д1алуш 938 бер 11 -чу классера ду, 1124 бер 9- чу классера ду. Семинараш а еш, цу балхана кечвина 154 хьехархо ву. Стохка 97% бераша д1аелира ЕГЭ. Д1аялале хьалха кхузза тестировани йо, оьрсийн меттан, математикин муха хуьлу хьожуш йолу экзаменаш ло. Стохка дешна девллачу берех 90% лаккхарчуй, юккъерачуй леррина йолчу заведенешка деша дахана. Кху шарахь дукха а бераша хаьржина обществознани, физика, хими. Массо а юьртахь спортивни майданаш а йина, футболан командаш а кхоьллина.\n3- Республикан лакхарчу лигехь, 1-хьалхарчу лигехь, 1-2 чу лигехь ю. К1оштан чемпионатехь цхьацца долчу календарни ловзаршкахь 500-600 болельшикаш а гулло.\nБолх беш ю парг1ат кепарехь охьатоха латаран, кикбоксинган, тхеквондон, дзюдон, боксан, футболан, волейболан, шахматийн, шашканийн секцеш, республикански выставкехь 2- г1а меттиг яьккхина йолу судоавиамоделированин кружок.\nРоссин Федерацехь боксехула 4-за чемпион а, Европин хьалхе къовсуш дато призер а, кхин дуккха а турнирашкахь толамхо а ваьлла Мадаев 1аьрби.\nРоссин хьалхе къовсучехь толамаш баьхна Хациев Акрама, Кутаев Ибраьх1има, Исаев Мовсара, Дагиев Хьасана.\nКуьйгалатарехь (рукопашный бой) Россин, Европан, дуьненан чемпионаш бу вежарий Бибулатов Мохьмад, Муслим.\nРеспубликан шашканийн спартакиадехь к1оштан цхьанатоьхначу тобано 1 меттиг яьккхина.\nДуьненаюкъарчу классан спортан мастер ву тренер а, спортсмен а волу, Нохчийн Республикан цхьанатоьхначу тобанан декъашхо, дзюдоист Адамов Юсуф. Россин толамхо иттех ву, масех Европа яьккхинарш а. И шадерг, вай лакхахь ма-аллара, тхан к1оштан куьйгалхочо (х1инца юьртабахаман министр волчу) Дадаев Мусас спортана лакхара тидам т1ебахийтина хилар дара. Ша футболист а, командин капитан а волуш, спорт езаш а, яржо лууш а, спортсменашна г1одеш а вара Муса. Бухахь автобус а йоллушехь, ДЮСШ-на кхоъ « Газель» елира цо.\nШайн районехь балха т1ехь дикачу аг1ор билгалбевлларш бийца аьлча, урхаллин куьйгалхочо Бедригов Бадруддис боху:\n- Тхан вониш бан а бац, х1унда аьлча, тхан коьрта контролер а, тидам беш верг к1оштан куьйгалхо вара, болх дика ца бийриг сихха д1авоккхура (стохка 5 школан директор хийцира). Делахь а къасто луурш а бу.\nМасала: массо а гайтаршца тоьлла школаш ю. Т1ехьа-Мартант1ера ООШ, СОШ №5, Валаргт1ера СОШ №2, ООШ, Давыденкера СОШ, Сема1ашкара СОШ, Бумтара СОШ а.\nБадруддис шех лаьцна к1еззиг дийцира, амма хаалора иза шен балхах дог а лозуш, чу садиллина хилар. Цул сов, ша лелош долу г1уллакх дика хууш, лаккхара говзалла йолу белхахо ву иза. Цундела цо куьйгалла дечу дешаран урхаллехь дика низам а, кхиамаш а бу:\n- 2 г1ий-3 г1ий меттиг бохург тхуна башха могуьйтуш а дацара тхан куьйгалхочо. Тхо гуттар а хьалхарчу меттехь хила дезаш ду. Хьалхара меттиг даима цхьаьнгахь ца хуьлий хаьа , амма цу 1алашоне кхача тхайн ницкъ кхочург, тхайх доьзна дерг деригге дийр долуш ду тхо.- боху Бадруддис. Дала аьтто бойла шун, Бадрудди. Керлачу кхиамашка кхочийла шу!


Маьрша Радио: дуккхаъчу мехкийн Iедалхой юкъагIерта журналистийн белхашна\nРадио Свобода медиакорпорацин президент Синделар Дейзи\nЖурналистийн балхана юкъа а гIерташ, церан кхерамзалла ца ларйо дуьненчуьрчу дуккхаъчу Iедалхоша аьлла, маьршачу зорбан денна леринчу шен дIахьедарехь Радио Свобода медиакорпорацин президентан декхарш кхочушдечу Синделар Дейзис.\n"Свобода Радионо иттанашкахь шерашкахь Iорадоккху кхерамаш лаьттачу мехкашкара хьал, атта хIума дац иза. Iедал адамца дера хьийзаро, журналисташна дуьхьал буьйлу зуламхой а таIзаре ца хIотторо йолчу тIе а йохайо журналистан бакъдерг дийца таронаш", - аьлла ду Синделаран дIахьедарехь. Ишта карладаьккхина медиакорпорацин президенто тIаьххьарчу шерашкахь Радион белхахошна деттачу дозанех а.\nХьахийна 2014-чу шарахь дуьйнна фрилансер йолчу Псковра Прокопьева Светланина дуьхьалдаьккхина бехктакхаман гIуллакх. "Эхо Москвы" радиостанцин эфирехь стохка гурахь цо елла комментари бахьана долуш, терроризм бакъйина цо аьлла, бехкейина иза.\nАрхангельскерчу ФСБ-н гIишло хьалха динчу терактах шена хетарг аьллера Прокопьевас. Политикан режимо лело репрессеш бахьана долуш а, оьрсийн кегийрхошлахь хьал хийцалур долуш дац аьлла, коьрте иккхинчу ойлано а дайтина хир дара, ша а вуьйш, къайлахчу сервисийн гIишло чохь 17 шо долчу кхиазхочуьнга зулам аьллера хIетахь журналисто.\nОьрсийчохь дукха хан йоццуш "шен лаамехь интернетах" тIеэцначу керлачу низамо а сагатдойту, Синделара бахарехь.\nБакъонашларъярхой тешна бу, социалан машанашкахь цензура латто Iедалхойн кхи а цхьа аьтто баьлла аьлла, и низам тIеэцарца.\nДуьненаюкъара маьршачу прессан де билгалдоккху 1994-чу шарера схьа дуьйнна хIора Стигалкъекъа-беттан 3-чу дийнахь. 1993-чу шарахь ООН-ан Инарла ассамблейс юкъадаьккхина ду и де.


Оьрсийчоь зуламе лору массара а, ткъа дан таIзар карадац\nЗазадоккху-бутт 24, 2014\nГолланди -- Iамеркан Цхьаьнатоьхначу Штатийн президент Обама Барак тIехь волу беракема ду Амстердамехь охьадуссуш, 24Заз2014\nХIаагехь оршот дийнахь дIайолаелла заррат герзийн кхерамазалла йийцареен саммит. Орьсийчоьнан президент Путин Владимир декъахь а воцуш, дIахьочу цу саммите шен Европехула турне дIайолош кхаьчна Цхьаьнатоьхначу Штатийн президент Обама Барак. Оьрсийчоьнна дуьхьал керла гIулчаш йийцаре еш ву иза Европерчу куьйгалхошца.\nЕвропехь дIайолаеллачу заррат герзийн кхерамазаллина лерина йолу саммит дуьххьара Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир декъа а воцуш дIахьош ю. Цунна метта ХIаагерачу цхьаьнакхетареллехь дакъалоцуш ву Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министр Лавров Сергей.\nЦу гуламехь вовшахкхеттачу дуьненан 53 пачхьалкхан куьйгалхойн могIаршлахь Путин Владимир вацахь а, кхаьчна цига Цхьанатоьхначу Штатийн президент Обама Барак. Цуо ша йоккхачу турнеца Европе кхачале а, кхаьчначу хьалхарчу дийнахь а цхьа могIа дIахьедарш дира Оьрсийчоьнах а, Украинах а лаьцна.\n„Оьрсийчоьно ша ГIирмина аннекси ярах жоп дала дезар ду, - элира Обамас Нидерландийн премьер-министр волчу Рютте Маркаца шен цхьаьнакхетар чекхдаьллачул тIаьхьа журналисташка. - Евробарт а, Цхьанатоьхна Штаташ а шаьш Украинин урхаллина а, Украинин халкъана а белшаш гIорторехь цхьатерра хьежамаш болуш ю“, - аьлла.\nОбамас кхин цкъа а билгалдаьккхира, шаьш Оьрсийчоьнца дика юкъаметтигаш езаш а, царна тIегерташ ду, аьлла. Амма йозуш йоцучу луларчу пачхьалкхенан дакъошна аннекси яр дуьненаюкъарчу низамашца догIуш дац, магийта йиш йолуш а дац, элира цуо.\nХьахон догIу, ХIаагера саммит йолаяла цхьа де дисначу хенахь, кIирандийнахь, немцойн канцлера Меркел Ангелас телефонехула рогIера зIе йинера Оьрсийчоьнан президентаца Путин Владимирца.\nЕвроберто, уггаре а хьалха немцойн урхалло Оьрсийчоьнца ГIирма бахьана долуш совкIеда политика лелорна, я, ма-дарра аьлча, санкцеш Оьрсийчоьнна дуьхьал ярехь, довдаран пIелг лестор бен, кхин хIара ю аьлла гIулчаш яха ца хIуттуш лелаш хиларна Германерчу журналисташа а, юкъаралло а критике ечу Меркела Кремлан гIентан дега дIахьедар дира, нагахь санна ГIирмахь цIий Iенаш хилахь, цунах долу жоьпалла Оьрсийчоьнна тIехь хир ду, аьлла.\nМеркел Ангелин официала векал волчу Зайберт Штефана бинчу хаамца, канцлеро иштта кхин цкъа а тIечIагIдира, ГIирмина йина йолу аннекси дуьненан юкъаралло къобал йийр йолуш ца хилар.\nПолитологин Iилманчина Асхьабов Хьамзатана хетарехь, Малхбузено и хIума къобал дахь а, ца дахь а, ГIирма Украинин долара яьлла ларамегар ду. Цунна хетарехь, хиллал и хуьлуш хилча, цIий а ца Iенош и хIума дIадерзар а доккха гIуллакх лара догIу.\nАсхьабов: „ ГIирма кхин юхайогIур ю аьлла ца хета суна. Соьга хаьттича, иза Украинех дIакъастар а, Оьрсийчоьнах дIакхетар а, хила йиш йолчуьнга хьаьжча, нахана зуламаш ца хуьлуш, дIадерзарна Оьрсийчоь йоккхаен а мегар долуш, церан иза дика чекхдаьлла лара мегар ду. Делахь а, хIинца коьрта хаттар: кхин дIа Оьрсийчоьно цу Украинин кхин дIа долчу лаьттанашна тIехь зуламаш а лелош, уьш дIакъасто гIерташ,\nУкраина екъагIерташ, - и хIума цуо лелор ду я дац бохург ду массара а сагтадеш дерг. Цу хаттарна жоп Оьрсийчоьнан президента Путин Владимирс доллучу дуьненна хьалха делира, шаьш и лелор дац, аьлла. Делахь а, цу къамелах теша мегар ду бохург эрна ду, хIунда аьлча, политико тахана шена оьшшург дуьйцур, ткъа кхана шен аьтто берг до“.\nХIаагехь ша динчу къамелехь Цхьанатоьхначу Штатийн президента Обама Баракъа билгалдаьккхира, Малхбузено Оьрсийчоьнна дуьхьал кхин а луьрох санкцеш йийрг хилар а, цу санкцеш Оьрсийчоьнна вуно лазаме хирг хилар а. Амма Оьрсийчоьнан куьйгалло цкъа а ца дина тергал, шен бахархоша халонаш лан дезаш хилар, бохуш дуьйцу политолога Асхабов Хьамзата. Цундела, боху цуо, Оьрсийчоь санкцеш бахьана долуш юхайер бохучух теша хала ду.\nАсхабов Хьамзат: „Цу пачхьалкхехь бехачу нахана тIеIаткъам хир бу. ГIийла бохкучеран ахчанаш дайдалар а, хьалха шайгарчу алапах эцалуш хилла долу сурсаташ цаьрга кхин эцалур ца хилар а, - иза, шеко а йоцуш, новкъа ду. Оьрсийчоьнна и шена хир дуйла а хаьа. Цул совнаха а Малхбузено шега далург дийр дуйла а хаьа. Делахь а, оьрсийн политика евзаш ю: нахана мел хало хилахь а, шайн амбицеш бахьана долуш, шаьш импери ю бохург чIагIдархьама, цара иза атта ловр ду. Кхин а чIогIа санкцеш шайна дуьхьал яхь а, уьш юхабевр бац“.\nОршот дийнахь Нидерланашкахь дIайолаелла саммит заррат герзийн кхерамазаллина лерина ларалуш елахь а, хIетте цуьнан коьрта чулацам Украинехь долчу хьолана лерина хир бу. Цхьаццаболчу тергамхошна хетарехь, саммитан коьрта жамIа – Цхьанатоьхначу Штаташий, Евробертой керла юкъара санкцеш Оьрсийчоьнна дуьхьал яхарехь хир ду.\nИштта хила там бу, и саммит дIайирзича НАТО тIеман альянсо Украинин а, луларчу Молдавин а, - ала дашна, шен дакъошна а Оьрсийчоьно кесталгIа аннекси ярах кхераелла йолчу, - хьокъехь керла сацамаш тIеэца. Цуьнан тоьшалла санна го аналисташна, ХIаагерчу саммитера воьддушехь Iамеркан президент Обама Барак Брюссель НАТОн инарла секретарца Расмуссен Андерсаца цхьаьнакхета ваха Iалашо йолуш хилар.\nХIун таIзар дан догIу Оьрсийчоьнна?


МухIажирша гIайгIане йожийна Европа\nМарсхьокху-бутт 24, 2015\nСерби - Шемара мигранташ Белградехь, 23Мар2015\nМасех бутт бу Европа мух1ажирийн эзарнаша юхьарлаьцна. Шемара, Иракъера, амма иштта Африкерчу пачхьалкхашкара йиш йоьхна нах яккхийчу тобанашкахь Евробертана юкъабогIучу мехкашка кхача гIерта, цигахь дахаран аьттонаш а, кхерамазалла а лоьхуш.\nАвстрерчу Зальцбург гIаларчу цIарна цIеяхначу Мирабел гIопана хьалха, шайна буха юргIанаш а, картон-кехаташ а дехкина, Iуьллуш ву пхийттех стаг. Церан кочахь кхозуш йозанаш тIехь долу плакаташ ду – Залцбургерчу мухIажарийн лагерехь шайца рассистийн бахьанашца гамо лелийна аьлла яздина цу плакаташ тIехь ледарчу немцойн маттахь.\nИ нах цу Моцарт виначу а, ваьхначу а исбаьхьчу гIалина гена йоцуш Iуьллучу Лофер юртарчу „Ботенвирт“ цIе йолчу мигрантийн юкъараIойлера бевдда бу. Цара дийцарехь, цу чохь болх бечу цхьана кхурдочуо шайца, шемахошца, харцо лелор бахьана долуш.\nМеттигерчу Каритас дикадаран юкъараллин белхахой уьш лагере юхаберзон гIерташ къахьоьгуш бу, хIунда аьлча юкъараIойлехь боцуш 48 сахьт даьллачул тIаьхьа уьш, низам дохорна, цу чуьрчу бахархойн могIаршлара дIабойъур бу. Ткъа и бохург ду царна кхин яа-мала я вижа меттиг хир бац бохург.\nИ санна болу Iоттабаккхамаш дела денна аьлча санна нисло тIаьхьарчу кIиранашкахь, тайп-тайпанчу къаьмнех болу эзарнаш мухIажарш цхьаьна гулахь, готтачу меттигашкахь, дукхачу хьолехь кхоччуш юург-молург а йоцуш, вижа тховкIело-м хьахочехь а доцучу хьелашкахь хене бовла безаш хиларо.\nЦхьаццаболу мигранташ шайн даймахкахь вовшашлахь девнаш я тIемаш болчу къаьмнех хуьлу, юха уьш Европерчу мухIажарийн лагершкахь цхьаьна нисбелча, царна юккъехь девшан я цабезамаш кхоллало. Дегабаамаш а, озабезамаш а нисло.\nИштта, масала, Венин генахь йоцучу Трайскирхен гIалахь Шемарчу а, Иракъерчу мухIажарш латкъамаш бо, цу лагерехь болх беш болчу овхIанхоша я гIажароша шайн къомах болчу мигранташна алсамох тидам бо, церан хьашташка бен, кхечеран хьашташка уьш ца хьовсу бохуш.\nИ дерриге а меттигерчу Iедалийн бехк лору юкъараллин жигархоша а, адамийн бакъонашларйархоша а, цу Iедалша кхоччуш шайн таронех пайда а ца оьцуш, мухIажарш беттанашкахь лагершкахь гулбарна.\nИштта, масала, Вена гIалин юккъехь масех кIиранахь мухIажаршна белшаш гIорторан акци дIахьош болчу юкъараллин жигархоший, исбаьхьалхоший Австрин чоьхьарчу гIуллакхийн министралла лору хIоьттинчу хьолана бехке, ткъа цу хьукматан куьйгалхочуьнга Микл -Лайтнер Йоханне цара шен даржера дIаялар кхайкхира.\nАкци йолийначех цхьаъ йолу Лайш Тина хIора дийнахь Трайскирхенерчу мухIажаршна гIо дан цу лагере йоьду. Шена цигахь гуш долу сурт иштта дийцира цуо Венин оперина хьалха шаьш дIахьочу гуламехь.\nЛайш Тина: „Ма-дарра аьлча, ала дош доцуш юьсу со цигахь доллург гуш. Машенаш цу кертан улле дIакхаьчча, мацалла ловчу махка кхаьчча санна хетало. Цигара адамаш машенашна тIеуьду, цу машенахь баьхкинчара шайна яа хIумма а еаний-те бохуш. Бакъдолш, дуккхаъ нах иха а оьху цига, мухIажаршна гIо оьций – юург а, тIеюухург а, цIаннона оьшург а.\nЦу кертахь массо а маьIIехь арахь Iаш адамаш ду. Цигарчу нахаца къамеле ваьлча кхета, цаьргахь болчу баланех уггаре а халнарг церан арахь бийшар-гIовтар хилла а ца Iаш, цул а халох царна цхьанна а мIаьргонна къайла бовла, цхьа шайн приват дахар хила таро ца хилар. Бакъдолш, кхечеран бIаьргашна хьалха дIадоьдуш ду церан дахар“.\nАвстре а, Германе а кхочуш болу дукхахболчу Шемарий, Иракъерий мухIажарш Грецера Македоне а богIий, цигара Венгрихула сехьа буьйлуш бу. Даханчу деношкахь мигранташ дукха хиларна Македонин Iедалша шайн доза дIакъевлинера, полисхошка дозанал сехьа бовла гIерташ берш ницкъаца юха а тухуьйтуш.\nАмма шота дийнахь мухIажарийн полисхошца масех дера тассадалар хиллачул тIаьхьа, цIий ца Iанийта а, кхин дIа эскалаци сов ца ялийта а, Македонин урхалло доза юха а схьадиллина кIирандийнахь. Иза схьадиллинчул тIаьхьа даьллачу дийнахь-бусий мел кIезга а 7000 керла мухIажар сехьа ваьлла цу дозанехула, Австри я Германи кхача дагахь аьлла дIахьедар дина Македонин урхалло.\nМухIажирийн рогIера тулгIе Европехь


Федеральни целевой программ бахьан долаш хьайийлар Юкъерча Ачалкхе керда берий беш\nМаг1албика района Юкъерча Ачалкхе 220 бера лаьрх1а керда берий беш хьаел аьтув хилар Повышение устойчивости жилых домов, основных объектов и систем жизнеобеспечения в сейсмических районах» ц1и йола федеральни целевой программ бахьан долаш.\n«Кхувш йоаг1ач т1ехьенах уйла ер массаз хьалхарча метте хургда . Бераш мишта кхеду хьажжа хургья мехка кхоане,цун дег1абар. Из бахьан долаш йоккха терко ю дешара ,з1амига берийчун а. Карарча хан хьалъеш латт кхыъ дукха дешара фусамаш.Касттлуш берий бешамаш хургья Вежарий -юрт а Инаркъе а. Гаргарча ца1 ах -шин шера юстадоаккхаргда берий беша арг1анца дувзденна хаттар », - белгалдир берий беш хьаелаш республика Мехкдас Калиматанаькъан Махьмуд -1аьлас.\nВоспитателешка йист хулаш, субъекта кулгалхочо аьлар , берриг болх хано д1абехача бесса д1абахь без ,берашта кхетам луш ,керда меттигах пайда ийбеш.\n«Вай бераш хьаькъал долаш да . Царн эшаш йол парг1ато а 1имерзло а яларо торо лургья царн шоай нач1ал гучаяьккха . Х1ара бера кхоанара аьтув тахан д1аболалу , цудухь х1анзарча дуненах кхеташ , хьисап долаш бераш хургдолаш , цу т1а къахьег дез уж з1амига болча хана денз», - т1атехар Калиматанаькъан Махьмуд -1аьлас.\n197 миллион сом мах бола проект хьалъяра е «Карат1» ц1и йола подрядни организаци типовой оалача проекта т1а г1олла.\nБерий беша ков а хоз тоадаь да- 1ояхкай ловзара майдаш , сала1ара меттигаш .


ТIемалойн бераш «тептара даьхна»\nКегийрхой тIемалойн могIаршка ца хIиттийта хIун дан деза? Ишта дара Дагестанан Iедалерчу антитерроран кхеташоно деношкахь дийцаредина хаттар. Билгалдаьккхина цигахь дандезарг. …Амма кхаьрда цунах эксперташ.\n«Иракъехь а, Шемахь а болчу махкахойн бераш цIадерзор, уьш даймахках долийтар» бу Дагестанан коьрталазам», дIахьедира чоьхьарчу гIуллакхийн министран гIовсан декхарш кхочушдечу Гутыря Дмитрийс.\nАмма хьаькамо ца дийцира, хIун дина оцу новкъахь. Даймахка схьакхоччушехь, набахтешка хьйисош болу наной-дагестанхой буй-те цо хьехораш? Уьш белахь, царна Iедало набахтехь яха хенаш тоьхна, бакъду, цкъачунна, шайн бераш хьалакхиъалц собар а деш. Ткъа юьхьанца-м бехира, уьш чубухкур а бац.\nПолицин хьаькамал тIаьхьа къамел дешаран министра Омарова Уммупазила дира. 53 кхо бер ду Дагестанехь Шемарчу а, Иракъерчу а тIеман кIуьрлара даьккхина, цIадалийна, элира цо.\nЦа лачкъийра Омаровас кхин цхьа бакъдерг а – «экстремистех дIакхета тарлуш долу бераш» билгалдоху цуьнан хьукмато. Иштачарна, дешаран сахьташ даларал сов, кхетош-кхиоран сахьташ а ло. Кхушара, масала, низамехь йоцчу тIемалойн тобанашкахь болчу нехан 35 бер дигира ГIизлара, садаIа, ткъа цигахь царна экстремизм, терроризм мел кхераме ю дийцира.\nХьалхо дов иккхира Дагестанехь оццу могIарара: дай-наношна гучудаьллера, школехь доьшучу берийн мах хIоттош, хьиджаб лелош болу мехкарий «социалан паспорташка» язбинийла. И могIа шайга «паспорташка» кегийрхошна тIехьожучу полицин инспекцино язбайтина, чIагIдора хьехархоша.\nАмма дешаран а, чоьхьарчу гIуллакхийн а министраллаша пусар а ца дира нехан протестийн – «социалан паспорташка» хьиджабех дерг шаьш ца даьккхина, иза хьехархойн лаам бара, элира цара.\nОмарова Уммупазилин къамел дирзича кхийтира кхеташоне баьхкинарш, Дагестан цхьа салафийаш язбина ца Iайла тептаршка, царна санна хIиттийна, къайлах лелош дуйла берашна хIиттийна тептарш а.\nАдвокате Магомедова Санияте, цо ша дийцарехь, рогIерчу наха дехна шайна Малхбалерчу тIамера гергарчийн бераш цIадерзош гIодар.\n"Йиъ зуда ю уьш. ХIораннан а ду 3-4 бер. Сайна тIебогIучу церан гергарчаьрга ас хIун дош лур ду? Ма-дарра дIаолу ас: мегар дац Дагестано уьш комаьрша тIеоьцур бу бохучух теша. Бехктакхаман девнаш гIиттор ду – иза ду-кх царна кхузахь карондерг. Кхечу пачхьалкхашка кхочу некъаш леха беза цара шайна, олу-кх ас цаьрга.\nХIинжа-ГIалахь антитерроран кхеташо йирзича, йира Магомедовас комментари. Социалан хьелаш тодар – иза ю уггаре дика профилактика, аьлла хета цунна.\n«Студенташкара ахчанаш а ца дохуш, дешийта цаьрга. Дешна бевлча, балха баха меттиг нисъе, ма бита тасий, дан хIума цахиларна, декъазчу шайн машенех таксеш а йина, напха леха. Дера ду хьакамашна, и хьелаш хIитточул, школашка а лелаш, «терроризм – зулам ду» баха атта.\nДагестанера бакъоларъярхо Исаева Светлана а ю шек кхеташонехь хьакамаша дийцинчух. «Ах миллионал сов берашца болхбина, террор зулам дуйла хоуьйтуш, боху. И хIун «болх» бу? Стенгара даьлла «ах-миллион» терахь? Муха дагардина бераш? Полицино боху, 10 эзар беранна хьехна, уьш терроризмах къахкош. Ткъа хIун дийцина царна, муха? ТIехула дIа «бечу балхо» шекйоху со. Амма дац жоьпаш ас цаьрга динчу хеттаршна дуьхьал», - элира Исаевас.


Къастам ца бича ца болура, хIунда аьлча, тхойшиннан дахар цхьа тамашийна кегаделлера. ОьгIазалла а, вовшех даккхийдер а цхьа уьйриг хилла хьерчара. И шад баста цхьаъ бен некъ бацара. Пал таса сацийра: аьрзу – тхо гуттаренна а цхьаьнакхета, харце – гуттаренна а дIасакъаьста.\nНахарт хьалакхоьссира. Зевнаца охьайоьжна, хьаьвзаш гуо а баьккхина, сецира и. Аьрзу.\nТхойшиъ цецдаьлла хьаьжира цуьнга. ТIаккха шиммо а цхьабосса хаьттира: «Кхин цкъа а кхоьссича?»\n– Университетехь оха яьхьнарг эрна хан яра, – элира Дженнингса, бехделла ши куьг дила а волалуш. – Бюджетан ахча жимдинчул тIаьхьа цара хьоьхург дукха хIума дацара, дуьххьалдIа, хан дIаяхчахьана бохуш Iара.\n– Деша муха доьшура аша?\n– Тхо-м дацара доьшуш. ХIинца ас болх беш хьаьжча а, хуур ду-кх хьуна и.\nЛорйишас неI схьайиллира:\n– Доктор Дженнингс, хьо операционни чохь оьшу.\nДаррехь хезаш хетара цунна шен набахтин неIарш тIекхеташ.\nМаршо гуттаренна а дIаяханера, хIинца цуьнан кхоллам кхечеран карахь бара. Кхин цкъа а гур яц цунна паргIато. Цуьнан коьртехь цхьа аьрха ойланаш хьаьвзира, хинца цхьанхьа гена-генна дIаяха, тIемаяла йиш хилча ма дика хир дара аьлла.\nАмма цунна хаьара къайлаяла меттиг йоций. Ела а къежаш, тIехьийзачу кIантехьа схьа а йирзина: «ХIаъ, со реза ю», – элира цо.\n– Дезткъе ткъаесна, бIе! Лачкъаза цхьаъ висинехь со бехке яц!\nЧIогIа ца деза бIаьргаш дIахьаббар, амма соьгахьа ду, дIалечкъарг хуьлучул а. Iаьржачу чу а йолий, цу чохь дIатебначаьрга ас шабаршца олу: «Схьакарий!»\nЦара бIаьргийн хьажарца ехачу учахула новкъа йоккху со. Пенаш тIехь кхозучу куьзганаш чохь гуш хуьлу Iаьржачу духарх а хьаьрчина, мангал а карахь йогIу со.\nИ хуьллушехь, и шийла кхаъ зудчуьнга дIакхачон цIа кхиа сихвелира со. Амма иза соьга ладугIуш йолчух тера дацара. Цунна-м со ган а ца гора. Соьх чекх а хьоьжуш, шена малар а доьттира цо. Телевизор а латийра.\nЦу юкъана тилпо йийкира. ТIе а яхана схьаийцира цо тилпо. Цуьнан юьхь чIечкъаш гира суна. Къаьхьа белхар долийра цо…


Иракъерчу Анбарехь суннатех леташ ду Iедал\nИракъ -- ШиIатийн Iедална резабоцуш гIевттина Анбар-кIоштара суннаташ , Фалудж-гIала, 05Деч2014\nКIира ду Иракъерчу Анбар-кIоштахь пачхьалкхарчу шиIатийн Iедало а, цаьргахьа бевллачу суннаташа а бухарчу гIаттамхошца тIемаш бен. Цигарчу Рамади а, ал-Фаллуджи а гIаланашкахь байина дуккха а нах. Хьолах лаьцна дуьйцу Маршо Радион Иракъерчу корреспондента Мохьаммад Iабдулхьаликъа.\nЦхьа юьхь-марш, цхьа цIарматалла ю кхухенан тIемийн. Юьхьанца иза арара чубохьу. Бухарчул доьртала долчу кхечу пачхьалкхийн Iедало. Цо ша шен дабагIа динчул тIаьхьа иза оцу махкахь ша кхоьллинчу, шегахьа йолчу тобанашка дIало. ТIаккха бухара къам, ерриг а къизалла шена тIе-чу а ерзойой, дехха вовшахлиэта. Иштта дара хьалхо Вьетнамехь, Комбоджехь, ду хIинца – ОвхIанистанехь, Иракъехь, Кавказехь.\nКарарчу муьрехь марсадаьлла халкъан вовшахлетарш Иракъехь. Европан а, Iамеркан а альянсо БагIдаде охьахаийначу Iедало шен эскаршца Анбар-кIоштарчу Рамади-гIалахь суннаташа тоьхна протестан куп дIасаяьккхира, цIий а Iанош. Иракъан Iедал дерриг а санна шиIатех лаьтта, иза харцо ю, аьлла, арабевллачу нахана дуьхьалтеснера оццу шиIатех долу эскар.\nИштта ду рогIера юкъара тIом суннатийн Анбарерчу Рамади а, Фаллудж а гIаланашкахь марсабаларан бахьана.\nТахана Иракъан эскаршца цхьаьна суннатех болчу гIаттамхошна дуьхьал тIемаш беш ю шайн суннатийн «Ас-Сахва» («Самабевллачийн кхеташо») цIе йолу герзахойн тоба а.\nИракъерчу Iедало а, цигарчу хьолан Вашингтонера терго ечу политикаша а дийцарехь, «Ал-Къаида» олу террорхойн дакъош а, Анбарера суннаташ а бу Рамади а, Фаллуджи а, гонахара ярташ а лаьцна, шайл дуккха а ницкъалахь долчу эскарех тийсалуш. Цкъачунна царех юьззина мукъаяханза ю ший а гIала.\nКIирандийнахь пачхьалкхан телегойтийлехула Иракъан премьер-министра ал-Малики Нурис дош делла, ша эшор ю Анбарехь «террорхойн тобанаш», аьлла. Цо кхойкху кхетамчу бахкаре гIаттамхойн агIо лаьцначу тайпанийн хьалханчашка.\nАл-Малики: «Ас доьху галбевллачаьрга меттабахкар. И нах Iехабелла, декъабахна ал-Къаидо гIаттийначу террорна, цуьнан агIо лоьцу цара хаамийн гIирсашкахь а, политикехь а. Царах хьарча хуьлуш долчух бехк, зуламхошца къийсалучу вайн эскаршна духьалбевлла уьш».\nКху муьрехь Анбарера хьал зуьйчу Маршо Радион Иракъерчу корреспондента Мухьаммад Iабдулхьаликъа хаам барехь, Фалуджи-гIала ах сов гIаттамхойн карахь ю.\nМухьаммад: « Эл-Фалуджера хьал кхеташ дац. ГIаттамхой карахь ду хIинца а гIалин дакъа. Iедалан ницкъаш а, бухарчу цхьана тайпан тоба а ю царна духьал лаьтташ. Бахарехь, тIемалоша дIалаьцна Иракъан эскаран 1-чу дивизионан хIусам а, БагIдад-Рамади некъ а».\nИркъан эскаро минанаш йиттина Фалуджина тIе, цигара тIемалой бохо гIерташ. 8 стаг вийна, 30 лазийна.\nРамади-гIалахь тоьлла Iедалан ницкъаш. Иттаннашкахь бу байинарш, чевнаш йинарш.\nИштта довзуьйту Маршо Радион Иракъерчу корреспондента Мухьаммада цигара сурт.\nМухьаммад : « Рамади, Анбаран шахьара, Iедалан карахь ю. ХIинца тийна цигара тIом. Цхьадолчу дакъошкахь гуш бу полисхой, некъан инспекци. Нах туьканашка а лела. Дукхах йолу туьканаш тахана йиллина ю».\nОцу юкъанна Iамеркан Цхьаьантоьхначу Штаташа дIахьедина, ша «шогга бехкебо» Анбар-кIоштарчу Рамадихь а, Фаллуджехь а цIий Iанийнарш, аьлла. «Кхеташ хила деза, къиза хьийзарш террорхой буйла,» - элира оцу хьокъехь пачхьалкхан департаментан пресс-секретара ХIарф Марис журналисташка пIераскандийнахь.\n«Цундела ду вай Иракъан Iедалехьа, юкъара кхерамца юкъахь латто беза къийсам а, вайгара шайн пачхьалкх меттахIотточохь гIо оьшу иракъхошна, иза бен бац и мохк тоьллачу хьоле кхачош некъ», - бохура цо.\nРамадихь а, Фалуджехь а бухарчу суннатийн лидерш резахилла мехкан полицица цхьана ал-Къаидана духьалхIитта, цуьнца а дузуш, шиIатийн Iедалан эскарш арадевлла оцу гIаланашкара оршотдийнахь.\nИштта довзуьйту Маршо Радион Иракъерчу корреспондента Мохьаммад Iабдулхьаликъа Анбар-кIоштара хьал.\nСуннатех леташ бу шиIаташ Иракъехь