С ДРЕВНОСТИ ПО НАСТОЯЩЕЕ… - 8-ГIА КИЙСАК - 23 Мая 2018 - NAHI\nГлавная » 2018 » Май » 23 » С ДРЕВНОСТИ ПО НАСТОЯЩЕЕ… - 8-ГIА КИЙСАК\nУггар хьалха, цхьаалла йолуш хилла и пантеон шина декъе екъало, аса лакхахь ма-аллара, кхуллуш ши кхетам «Iаьршан, стигланан паччахьалла», «лаьттан паччахьалла» аьлла. Цул тIаьхьа, «шира инженераша» кхин а кескашка йоькъу и къилб агIо, кхуллуш гIала-пачхьалкхан пантеонаш, шайн-шайн дели-верасаш а болуш. Иштта, кхоллало «стиглан дели», «лаьттан», «хIордан», «хIаваан» дели, цхьана дашца аьлча «цIуй-къеп». ТIаьхьо, «латта бухара паччахьалла» а кхоллало, совбевлла, йа цIурабаьхна цIу-дели (дукха хьолахь, эшначу хьалкъин цIу-дели), сийлаллин отставке (гIазкх. маьIна, почётная отставка) бахийта. Ма-дарра аьлча, шайн Iалашонна новкъа болу цIуй юкъара дIабохуш, шайнаш (тоьллачеран), церан метта хIиттош йолу, къепе хилла иза.\nЦхьаъ бен воцчу Дала, доллу дуьне а, дийна а, дийна доцу а хайр, «Мэ» олучу низамаца кхоьллина хиларх лаьцна хаам, адаман кхетамехь хуьйцуш некъ бо, цу хенан «иблисан накъосташа».\nКхин цкъа а, вай лакхахь хьахийнарг жамIе далош, билгалдоккху: дуьххьара, дуьненахь хьалхе йолчу шира адамо къобалвеш хилла ву, цхьаъ бен воцу Деэла «ХIал-Эла» (ХIалалуо, Алалуо, Эль-алу, Эла-да, касситин «Дунияш» /«Дуьне-йа-са»/) . Кхузаманан цIарца, иза ву АллахI. Историна, и Деэла вевзуш ву «Алалу», «ХIалалуо» цIарца. Иза, «Iарш» («тIурнене») кхоьллина, цхьаъ бен воцу Дела хилла. Иза, зуда-сте йолуш а, йа шен букъах бевлла доьзал болуш а хилла вац, дуьххьара хиллачу цу заманан кхетамехь. Цо хIоттийна хилла ду дуьнентIехь а, тIурненехь а, нийсо латтора йолу, шираллехь «Мэ» олучу кхетамца девзу юкъара низам. Цу Делан низамаца юкъаелла тIурненан Iа, шех хуьлуш дуьненан хIорд. Цу хIорда бухара айъабелла лам. И лам хIордах къастош, кхоьллина хIаваъ (стигал) а, хIорд (Iапказ), латта (континенташ) а. Цу «ХIал-Элас», шен «Мэ» олучу низамаца, дуьне кхоллар гойтуш миф а, цузаманан философи а ю иза. «Просимитин» агIо ларочу Iилманчаша ала-м олу, «цу заманчохь даьхначу адамин, дуьнекхолларца юьйзина философи хилла яц» олий. Иза, бакъ дац! ГIазкхашха, «Вселенная» олу и «Iарш», йа «тIурнене» кхоллаелла ю боху, дуьненан Iилмане диллича, цхьа йоццачу хенан юкъахь – космосан эккхарца.\nЦу шира философина бух кхолла, вай далора ду масалина, КъурIанан аяташ:\n«Баккъалла а шун Дéла – АллахI ву, Шá ялх дийнахь стигланаш а, латта а кхоьллина, тIаккха /Шéца дóгIучу куьцара/ Iаршан тIехь дIатарвелла /волу/. Цó де хьулдо буьйсанца, Цó /тIаьххьé ягIé/ и /де/ лоху сихха. Малх а, бутт а, сéдарчий а /кхоьллина Цó/ Шен омрунца /нахана/ муьтIахь а дина. Вá! Цуьнан /ницкъаца/ ду /массо а хIума/ кхоллар а, /цéран/ Iуналла /дар/ а. Беркате хили АллахI - Iáламин Дéла» (7-гIа Сурат АльаIрáф /Óганаш/, 54-гIа аят).\n«Шаьш /Делах/ цатешначарна ца гина /ца хиъна/, баккъалла а стигланаш а, латта а и шиъ /хIоьттина/ дийнна цхьаъ /хIума хилла/ хилар, тIаккха Оха /эккхийтана/ къастийра /дийкъира, датIийра, хадийра/ и шиъ, Оха дира /кхоьллира/ хих массо а дийна хIума. Уьш /цуьнах/ ца теша тов?; «Оха дина лаьттахь ондий лаьмнаш, и цатехкийта /меттах ца хьейта/ цаьрца. Оцу /лаьмнийн/ юкъахь Оха дина чIажжаш - /шуьйра/ некъаш. Уьш нийса новкъа бахийтархьама; «Оха йина стигал ларбен тхов. Ткъа уьш цуьнан билгалонашха /церан ойла яр доцуш/ дIабирзина бу»; «И /АллахI/ ву Ша кхоьллинарг буьйса а, де а, малх а, бутт а. /уьш/ Массо а стигал экъанахь /чехкаллийца/ лелаш /хьийзаш/ ю» (21-гIа Сурат Альанбияъ /Пайхамарш/, 30; 31; 32; 33-гIа аяташ). Цу аяташа гойту, йоцачу хенан юкъахь (масала, мад эккхар) кхоьллина хилар стигланаш, малх, бутт, латта, седачий.\n«Малх а, бутт а /Делан/ хьесапца /низамца лелаш/ бу; Седа а, гIабуц /ораматаш/ а /Далла/ сужуд деш ду; Стигал - айбина Цо иза, /нийсонан/ терза а дIахIоттийна Цо; Шу тIех ца дийлийта /нийсонан/ терзанехь» (55-гIа Cурат Аррахьман /Къинхетамениг/, 5; 6; 7; 8-гIа аяташ).\n«Малх баттан тIе кхиа йиш яц /хIоранна а ше-ше хан, доза ду/, ле буьйса яц дийнал хьалха ера йолуш /шайн-шайн рогIехь йогIу и шиъ юкъа хан ца йуолуьйтуш/. /царах/ ХIора /малх, бутт, де, буьйса/ стигалхула /шен-шен новкъахула/ лела /низамехь нека дар хьесапехь/» (36-гIа Сурат Ясин /Еса/, 40-гIа аят).\n«Баккъалла а стигланаш а, лáттá а кхолларехь а, буьйсá а, дé а хийцадаларехь а, нáхана пайден долчунца хIордахула лéлачу хIорд-кéманашкахь а, /догIан/ хинехь а АллахIа /шá/ стиглара даийтина, шéца лáтта дендина и /дакъа/ деллачул тIаьхьа, шéна чохь Цó массó дийнат даржийна /долу/, мехаш /хуьйцуш/ дáхкийтарехь а, стигланá а, лáттанá а юккъахь /Дéлан омрунца/ лéлачу мархашкахь а /Дéла цхьаъ хиларан/ билгалóнаш ма ю хьéкъалéчу /ойлаечу/ нáхана» (2-гIа Сýрат Альбакъара /Етт/, 164-гIа аят).\nМадан (космос) эккхар, миллионаш, миллиардаш шерашка дIасхьататта, дIасхьаозо аьтто болуш делахь а, адам, йа дийна са кхолладелла зама, иштта яхъяр нийса хира дац аьлла хета суна. ХIинццалца, дуьненан адам кхиарца доьзна Iилма, цхьа йоцачу хенаца нисдина хилар а, нийса ца хилар гучадоккху вайна, кху тIаьхьарчу итт шарахь Кавказехь диначу схьаделларша. «КIезгачу барамехь, Адам кхоьллина хан, шина миллион шаре дIататта ези те?» аьлла, хеташ а ву со. ХIинццалца, вайна дийциначу туьйранца догIуш дац, хидестарца доьзнарг а. Со тешна ву, нухьалан халкъ хIаллак хуьлуш, лекха лаьмнашкахь даьхна царех долу кхин халкъаш, хIаллак хилла ца хиларх. Месопотамехь хилла и хидестар, хенаца дIасхьийзо аьтто болуш дац вай, озадахь а, цхьана бIешарна юкъахь бен. И вайга ца дойтург ду, Iилмано гуладина дохалун доцу тешаллаш.\n«Алалу» паччахьаллехь а волуш исс бIешо даьлча (мифо дийцарехь), «Анус» иза, лаьтта буха воссош эккхаво, цуьнгара паччахьалла схьа а доккхуш. И «Ан» коьрте хIоьттича, йолало дукхаделин динан «Iеса зама». Аккадайн вариант йолу, «Энума Элиш» олу миф хьесапе эцча, оьмаршка екъа аьтто бу вайн и шира хан, цу цIу-делин цIарах: «Алалун оьмар» 4700-3800 ш.оь.шш; «Анан оьмар» 3800-2900 ш.оь.шш; «Энлилан оьмар» 2900-2000 ш.оь.шш. «Анан оьмар» юккъейоьдучу муьрехь юкъаволу, цIу-делин йоьалгIа тIаьхьиенах волу ладаме цIу «Энки». Хетарехь цуьнан хан ю, 3350 шарна гонахьара зама. Кху терахьаш юкъахь тохар дан лууш кхин цхьа хIума ду сан. Иза ду, «Алалун оьмарца» доьзнарг. 4700-3800 ш.оь.шераша кхоьллиначу гура юкъахь «Алалуца» доьзнарг хилар нийса хира дац, дуьне кхоьллина зама, йа Адам кхоьллина хан вай хьесапе оьцуш делахь. И билгалйина хан вай лара еза, цхьана, нухьалан халкъаца, цара кхиийначу «Обейдан культураца», йа изза йолу, «Эль-Обейд» (Убейд; ш.оь. VI-гIа эзар шаран чеккхе, 4-гIа эзар шаран юьхь) олу дахар кхианчу заманца нисъеш. Дукхаделин текъам-дин тIеэцначу Къилб Месопотамехь, цу «Iеса заманца» цхьатерра, юкъайолу йоза яздаран кеп (ш.оь. 34-33-гIа бIешерашкахь) а.\nИштта, ш.оь. 3100-3000 (± 50-100 шш) шерашна гергахь, гIазкхашха «всемирный потоп» олу хидестар хуьлу, кIезгачу барамехь, цхьана бIешаре дIакхоччуш, цигара дахар Iаткъаме деш, вуьшта аьлча хадош.\nГIазкхашха «объективность» олучу кхетамна тIегIерташ вай делахь «Кавказан», «Араратан», «Загроссан» лаьмнашкахь хIаллак хилаза дисна, дебна адамаш, цу лаьмнашкара охьадуьйлуш, хидестаро дахар сацийначу махка, кхалхарш до меллаша (царех цхьаъ ду шумаран халкъ, кхин долу тайпанаш а). Цу муьро юкъалоцу хан хила еза, хетарехь долу 3000-2900-гIа, ш.оь. шаррашна юккъера дазо. Цул тIаьхьа еъна хан, цу бассабеллачу махка, хьаьвхьера кхелхиначу протошумаройн ваьрраша, хидестаро латтана а, Iаламна а бина Iаткъам шарбеш ялла зама хила еза. ЦIун, гIум тесна латта тIехь, дахар юхакхио дезаш ю: хан, дукха адам, бу бан безаш онда къинхьегам. Хидестар дIадаьлла ши бIешо а далале, шовзткъа гIала-пачхьалкхаш кхуллу цу «шумарша». Цу муьро чулаьцна хан ю, ш.оь. 2900-2650 шераш юккъера зама, вуьшта аьлча, мел дукха а 250 шо хан.\n«Анун» хьалхе дIайаьллачул тIаьхьа (дуьненчохь меттигаш хилла, цу Ануна таваккал деш, ши эзар шо даьлчи а), ларамечу рожехь лаьтташ бу, хидестар хиллачул тIаьхьа юкъавера волу «Энлиль» цIу а, цуьнан ваша лоруш волу «Энки» (симитин орамах иза велахь а) а, иштта церан йиша «Нинкурсаг» а. Шумаройн муьрехь юкъаваьлла «хIаваан дела» и «Энлиль». Цу халкъан кхетамехь, церан коьрта Дела хилла иза, и цхьаъ бен хилла а вац. Хетарехь, цу халкъан аларо иштта цIе кхоьллина, цхьаъ лорачу цу шайн Далла. Аса, иза цу кепара ларар сан доьзна ду, цу цхьаъ бен воцчу Делах, йа Iорабевллачу кхин цIуй, халкъаша йоккху цIе масех алар долуш хиларна. Масала, цу шумарша «Энлиль» олучуьнан, хурритин маттахь «Кумарби» цIе хилла, аккадайн маттахь «Бел» а йолуш, ткъа касситин маттахь «Доганим» хилла. Ассураша, амаррейаша «Бел-Мардукъ» олуш а хилла цунах. И пхи цIе, цхьана цIун цIераш хилла, тахана вайна тарадолийтуш, уьш пхиъ цIу-дели болуш санна. И тайпа масалаш, Iаламата дукха ду.\nХидестар хиллачул тIаьхьа, «юьххьерапаччахьаллин (гIазкх. маьIна, «раннединастический период») хенан, кхозлагIа мур» (2500—2315 ш.оь.шш. лаьцна юкъ) болалучу юкъахь, аренца лелар долу симитин ваьрраш довза долало Къил Месопотамин хьевхехь. Уьш ду, африо-симитин макрорасан юккъера «аккадойн» ваьрраш. Цара денво, хидестале хилла шайн «хIордан дела» «Энки» , цунах веш «Энлилан» ваша. «Шумарш» ширакавказхойн расах бу, ткъа «аккадаш» африо-симитин расах бу. Церан цIуй а, цхьа орам болуш хила беза, цIийца доьзна вежаралла ду ала.\nКъуръано дийцарехь, цу галабаьллачу кхетаман бахьана Иблис ду, цо кхоьллина «шайтIанин парти» а ю бехке ерг. Дуьххьара, Далла накъост лоцуш болу бух тIехь, кхоллабеллачу цу кхетамо, бертазло алсама яккхина. «Делаца гергарло ду» ала, шайца юьйзина цхьаа билгало ца гарна, «цу цIу-делин шайниг санна дахар хила мега» аьлла тешийначу адамо, цу цIу-делин зуда-сте хила езар къобалдеш, царна цхьацца накъост билгалйаьккхиначух тера ду. Иштта, кхоллабелла бу божарийн, зударийн цIу-дели а, цу цIуйн дебна тIаьхьиенаш а.\n«Ан» - «Сийлахь-воккха делин да», «Делин паччахь» аьлла, титул йолуш хилла цIу-делин къепехь. Иза, иштта «стигланин паччахь» а, «стигланан дела» а хилла. Цуьнан билгало хилла - седа. «Симитин» орамах долчу ваьрраша, «Ану» олуш хилла цунах. Ткъа «хеттиша» йоккху цIе, «Ануш» (Анус, Ану-са) хилла.\nЦхьана агIора, цу «Анан» нана ларалуш «Ки» (Намму) елахь а, иза иштта цу «Анун» зуда-сте а хилла боху. «Симиташа» «Анки» а, «Анту» а олу цунах. «Лаьттан дела» ларалуш хилла и «Ки». «Анун», 80 бер хилла. Иза санна, уьш массо а «дели» лоруш хилла цу шира заманчохь адамо. Мифаш теллича, царех 14 бер «Ки» цIуно дина хилла. Дисна 66 бер, ялх гIарбашас (берин йоIарий) дина хилла цунна. И гIарбашаш а, хетарехь цуьнан берин бераш хила деза. Цуьнан цу берашна, вуьшта аьлча, цIу-делишна юкъахь гIарадаьлла, коьрта лоруш хилларш ду: «Энлиль», «Энки» цIе йолу ши кIанттий, «Нинхурсаг» (Нинна-кур-саг) цIе йолу йоIIий. Цу кхаа цIу-делин («Энлиль», «Энки», «Нинхурсаг») тIаьхьиенаш, билгалйохура ю вай, ша-ша къастош. «Анун» коьрта аьрда-цIа (аьрда-цIа* – гIазкх.,аьлч., «храм», «абсерватори»), Урук-ГIалахь лаьтташ хилла. И зама ю, Хьалхарачу Азин къилбседа агIо, цхьана «ХIал-Элана» хастам беш а долуш, Юккъерачу а, Къилба а Месопотаман кIоштахь «Ан» олу цIу, «коьрта дела» хуьлу зама (хидестале зама).\nЦигара, доладелла ду цIу-дин, «ХIал-Элера» дIадоккхуш, ша «Ан» коьрте хIоьттина «Стигланан паччахьалла».\nХидестар хиллачул тIаьхьа, кхолладеллачу «Шумаран зуьретан» коьрта Дела хилла «Энлиль» (хурро-хетт., «Кумарби», симит., «Бел»). Цуьнан цIарца йоккхуш а, цу цIарна тетухуш а хилла титулаш ю: «Стигланин» а, «лаьттан» а дела, «Анунан Хьалхарниг», «Паччахьин даржаш доькъург», «Делин гуламан корта», «Латталелоран Iилма делларг», «ХIаваан, воккха дела». Цу цIуна лерина коьрта аьрда-цIа, Ниппур-ГIалахь хилла, «Экур» аьлла тиллина цIе а йолуш. Адам хIаллакдеш, дуьненчу хи хьадийта лаарца юьйзина и хьалхе, цуьнгахь хилла бахахь а, адамна цо довзийтана хилла боху: нох, метиг, иштта латталелоран Iилма. Шумарахь, хьалхе йолу цIу-дела иза хиллехь а, цуьнца Iедалан мукъ къуьйсуш кхин ворхI цIу-дели хилла, цунна уггаре гергарачарех а болуш (вежарий, йижарий).\n«Энлилан» зуда-сте хуьлу, «Суд» цIе йолу цIу-дела. И захало кхочушхилар а доьзна хилла, цу Судас диначу хIилланца. Иза мухха хиллехь а, «Энлилан» зуда-сте хиллачул тIаьхьа, адамо цуьнан цIе хуьйцу «Нинлиль» аьлла.\n«Хаваан эла-сту» (гIазкх. маьIна, «владычица») аьлла, керла титул тIеэцна хилла цо. Цу шинна кхо бер хуьлу, уьш санна болу цIу-дели: «Ишкур» («Ис-кур», гIазкх. маьIна «девять вершин»; хурро-хетт. «Тешшуб»; симит. «Адад» /Бела/; урар. «Тейшеба»); «Ташмиш» (хурр. «Аштаби» /Аьста-ба/; хетт. «Ташмиш» /Тас-мэ-са/; симит. «Нинурта»); Иннин (хурр. «Шавушка»/»Ша-ву-с-ка»/; хетт.-хатт. «Варунсема» /вара-ан-сема/; симит. «Ненивин Иштар»). «Энлилас», шен йиша «Нинхурсаг» а лелийна, Нанна (хурр. «Кужух»; хетт. «Каску»; симит. «Сина» /Зу-эн/) цIе йолу кIант во цо цунна.\nИштта, «Абаду» цIе йолчу цIу-делас, цуьнан зудчо йина йоI, «Ишхара» («Ис-Хьара») а хилла «Энлилан». Иштта, «Энтен» («Iа»), «Эмеш» («аьхке») цIе йолуш, ши кIант а хилла цу «Энлилан». Цул совнаха, «хурритин» мифо дийцарехь, тIулг пхьора беш вайтана, кхин шиъ тIулган кIантий а хилла цуьнан «Хедому», «Улли-Кумме» (Кумме йохон верг) аьлла цIераш а йолуш.\n«Ишкур» (хурро-хетт. «Тешшуб»; симит. «Адад» /Бела/; урар. «ТIо-йа-Ша-ба», ист. «Тейшеба») цIе йолуш хилла коьрта цIу-дела - «ткъесан дела» хилла Шумарахь а, «хурритин» махкахь а. «Энлилан» жимаха волу кIант хилла иза, ши сту, бугIанаш («Хурри» /Iуьйре, йа «Малх кхета»/, «Сейри» /»Суьйре-Буьйса»/) йоьжначу марой-вордана тIехь («марой-ворда» ; гIазкх. маьIна, «колесница») даима лелаш а волуш. Цуьнан зуда-сте хилла «Хебат», «хеттиша» «Хепа» а, «урартахоша» «Хуба» а олу цунах. «Хебатас» дина диъ бер хилла: кIант «Шаррум» - «хьекъаран дела»; кIант – «Турани», кхечу цIарца «Телепина»; йоIарий - «Алланцу», «Хунзишалли».\nЦу «Хебатна» хьоме хилла, цуьнан гIуллакхдийриг хилла йолу «ялхо» ю, «Дарру-Дакита» цIе йолу цIу.\nЦIу-дела «ТIо-йа-Ша-ба» лерина, коьрта аьрда-цIа, Кумме-ГIалахь хилла. «Ишкурас» (Тешшуб, Тейшеб, Бела) шен да «Энлиль» (Кумарби, Бел) паччахьаллах воха а вой, «Ануннаки» (Ану-некъе) олу, лаьтта бухарчу пачхьалкхе дIавохийту садаIа. Цуьнан ваша «Ташмиш» («Тас-Ме-са»; хурр. «Аштаби» /Астаби, Аьста-ба/; хетт. «Ташмиш»; симит. «Нинурта»), «тIеман дела» хилла. Даима, «Ишкурана» оьшучохь, накъост хилла а ву иза.\n«Ташмишан» зуда-сте хилла «Гула» (ГIоле, ГIуо-ла). Цхьана хенахь «валар дохьуш» йолу, цIу-дела иза хиллехь а, тIаьхьо, «лоралла до» цIу-дела хуьлу цунах. Цо шеца, даима лелош жIаьла хилла.\nЦу шиннин йиша хилла, Иннин (хурр. «Шавушка»; «Ша-ву-с-ка»;/ гIазкх. маьIна, «Сам есть, душа удачи»/; хетт.-хатт. «Шавушки» /Варунсема/; симит. «Нинивин Иштар»; йа «Вавилонин Астар»). Иза хилла «хьекъаран», «безаман» цIу-дела. Цу цIу-делаца, даима цхьаьна хилла ю, «йир олу» ши цIу «Нинната», «Кулитта». Иштта, кхечу нанас йина йиша, «Ишхара» а. Коьрта цIу-дела волчу «Ишкурана» («ТIо-йа-Ша-ба»), шен вашас «Тасмисас» санна, даима цунна гIодеш хилла ю «Иннин» а.\n«Энлилах», «Нинхурсаган» захалонах хилла ву, «беттан» цIу-дела лоруш волу «Нанна» (хурр. «Кужух»; хетт. «Каску» /Кашку/; симит. «Сина» /Зу-эн/). Ур-ГIалин, коьрта цIу-дела хилла иза. Цуьнан коьрта аьрда-цIа, Харран-ГIала дIахьура ду тIаьххьаре а, «симитин» орам болчу паччахьаша, цу махкахь ИбрахIим пайхамарехула, Дела цхьаъ веш долу дин дендала доьлча. Цуьнан (Сина) зуда-сте хилла «Никкаль», «симиташа» «Нингаль» а олу цунах. Цу шиннан хилла тIаьхьие ю: «Маьлхан дела» волу кIант «Уту» (хурр. «Шимиге», /Сема-Га/; хатт. «Эстан»; симит. «Шамаш» /Адад/), ши йоI: «Инанна» («Иштар» /Астар/), «Алани» (Шугарра, Эришкигаль). «Маьлхан дела» лоруш хилла «Уту» (хурр. «Шимиге»; урарт. «Селарди», йа «Са-лар-да»; хатт. «Эстан»; симит. «Шамаш» /Адад/). Цу цIун коьрта, аьрда-цIа долу гIаланаш хилла Ларса, Сиппар. «КIайн аьрда-цIа», олуш хилла цу цIийнах.\nЦIу-дела «Уту», «коьрта кхелахо» хилла стигланин а, лаьттан а. «Къехочуьнан, гIело хиллачуьнан ларвархо» а хилла иза. Иштта, адамна «хьехам барца», уьш «вочух ларориг» а хилла боху иза. «Уту», «хиндерг хууш» а хилла. «Кхелахо» хиларал совнаха, цу «кхелахойх, бакъ-харц верг къастош кхелахо» (орбитр) а хилла иза. Цхьана хенахь, «хатта» халкъан коьрта цIу-дела а хилла и «Уту». Цара йоккху цIе, «Эстан» хилла цуьнан. Цуьнан зуда-сте хилла «Айа» (хатт. Варунсема). ЦIу-дела «Мецулла», цIу-дела «Каттахцифури» (хетт. Камрусепа) аьлла цIераш техкина, ши йоI а хилла цу шинне.\nЦIу-дела «Инанна» (симит. Иштар, Астар). «Стигланан нана» аьлла, цIе тиллина хилла цунна. Цул совнаха, «ницкъан» а, «дега-безаман» а цIу-дела хилла иза, даима герзах йоьттина а йолуш. Шена везавеллачу паччахьана, «тIамехь толам луш хилла» боху «Инаннас». Цуьнан билгало хилла, бархIсаболу седа. Иза бу, «Сахуьлу седа» (Венера). И седа, цуьнан хьажа юккъехь богуш хилла» боху. «Э-Анна» олу, цуьнан коьрта аьрда-цIа долу гIала, «Урук» хилла. Иштта цхьана хенахь, «Арбела-ГIалахь» а хилла, цу цIун аьрда-цIа. «Думузи» («Ду- Муз»; симит. Таммуз) цIе йолчу цIу-делан, зуда-сте хуьлу тIаьххьаре а цу «Инаннах». «Наннан» йоI «Эрешкигаль» (симит. «Алани»), «жоьжахатан дела ю» аьлла дарж долуш хилла ю. «Эрешкигаль» олий йоккхуш хилла, «шумарша» цуьнан цIе. Цул совнаха, «Нергал» цIу-делан зуда-сте а хилла иза. «Анун», «Кин» кIант волчу цIу-делан, «Энлилан» тIаьхьиенаш ю, вай лакхахь хьахийна болу и цIуй.\nХIинца вай хьуна вовзийтура ву «океанан», «хIордан», «лаьтта бухарачу хин» цIу-дела волу «Анун» шолгIа кIант «Энки». Шен вешица «Энлилаца» мостагIалла долуш, даима цуьнца къийсалуш хилла иза, хьалхе езаш. Иза ву, «симитин» цIу. ЦIу-дела «Энки» (хурр.хетт. «Эъа» /Эйя/; симит. «Эа»). Дуьххьара (хидестале), «Эриду-ГIалан» коьрта цIу хилла иза. Цу гIаланах «Ха-аки» («Ха-Iа-кха», гIазкх. маьIна «где живёт стража»; «хин чIара болу меттиг») олуш хилла. «Океанан, хIордан дела» хилла ца Iаш, цу «Энкис» доладеш хилла тIегIенаш ю: «корматалла», «искусство», «луьйца йоллар тIехь». Иштта, «хьекъалаллин, хIиллан дела» лоруш а ву иза. И цIу юкъаваьлла хан ю, дуьненчохь хидестар хуьлу зама (потоп). Шен йиша «Нинхурсаг», пхьар а йой, цуьнга йоI йойту цо, «Гештинанна» («Ге-сте-ю-нанна», «Де-сте-Нана»; симит. «Царпанита» /Тейшета/) аьлла цIе а туьллуш. Боьрша тIаьхьие йоцуш волу и «Энки», цу шен йоIаца лела, иза а пхьаръеш. Цо а, йоI йо «Энкина». Цо йиначу цу йоIаца а лела, боьрша бер хиларе сатесна волу нена нена да. Цо а, йоI йо «Энкина».\nИштта, шен йоIаршца айгIаралла лелош волчу «Энкина» ялх йоIIий, ши кIанттий во цара. Вешина оьгIазаяхначу «Нинхурсагас», лен волу лазар туху цу шен вешех. Амма, цуьнгара бала шена гича, къинхетам сов а болий, цу лазарх то во цо иза. Адамо дечу хьесапца, цу Энкин сурт, «адам-чIеран» васт долуш хилла. ЦIу-делиша, дерриге адам хIаллакдан бина барт бохош, «Энкис» шена хьоме волу ялхо «Зиусудра» («Месопотаман Нухь»), кIелхьара воккху цу Iожаллах. И бахьана долуш, цхьана юкъана цIу-дели эгIа цуьнца. «Энкин» зуда-сте хуьлу, тIаьххьаре а «Дамгульнуна» (хурр.хетт «Тапкина»; симит. «Тапкина» /Дамкина/). Цо, «Энкина» ялх кIант во: «Нергал» (симит. Эрра), «Думузи» (симит. Там-муз), «Мардук» («Мар-дукъ»), иштта, цIераш евзуш воцу кхин кхо кIант а. Къилб Месопотамехь и цIу юкъаваьлчахьана доладелла цIий эр долу захалонаш. Цу цIуца нисделла ду, симитин орам болу халкъ, Хьалхарачу Азина довзар.\n«Думузи» (Ду-Музи; «Там-муз», гIазкх.аьл., «удовлетворить + фалос») «бежа-жаIуйн дела» лоруш хиларал совнаха, иза хIора шарахь леш а, денлуш а хилла. И бахьана долуш, цуьнан и валар, адамо тийжарца билгалдеш хилла хIора шарахь. Шен йиша йолу «Гештинанна», нуьцкъалгIа хьийзайо «Думузис». И бахьана долуш, Iаламата доккха таIзар до цунна «Делин Барто». Цуьнан зуда-сте хилла ю, «Инанна» (симит. «Иштар» /Астар/).\n«Нергал» (симит. Эрра) - шен зуда-сте «Эрешкигаль» санна эла а волуш, «уьнан лазарин дела» хилла иза а. Цуьнан коьрта, аьрда-цIа лаьтта гIала хилла, Вавилонан махкахь йолу «Кутты-ГIала» (Гутты).\n«Энкин» ялхалгIа кIант хилла, цIу-дела «Мардук» (Мар-ду-къа). Делахь а, вежаршна юкъахь, хьалхе цуьнга дIаелла хилла дас, тIаьхьиенан да цунах веш. И хьалхе яккха гIерташ, къайлаха питана лелош а хилла цо, ша санна болчу цIу-делашна юкъахь. И бахьана долуш, цаьрга гIаттам а байтина Мардукас. Иштта кхаьчна, цуьнга коьрта Iедал. Цуьнан зама нислуш ю, «симитин» халкъ «шумаршна» юкъахь даха а хиана, питане некъ лелош коьрте а баьхкина, «Аккад» пачхьалкх цара кхуллучу хенаца а, Вавилон гIалахь «амарреин» («а-мар-аре-я»; гIазкх. маьIна, «он обитатель равнины», йа «он властелин степи») олалла хIутточу заманца зIе йолуш а. «Мардукан» сурт, «газа-адамах» тера амат долуш хилла, каралаьцна гоьмукъ а йолуш. Цуьнан хилла зуда-сте «Гештинанна» (симит. «Сарпанит», йа «Царпанит» /Тейшета/), дена йина йиша хилла. Цо вина «Набу» цIе йолуш волу кIант, Борсиппа-ГIалан «коьрта цIу-дела» хилла, «Ташмета» цIе йолу зуда-сте а йолуш. И «Набу», «йозанчин дела» ларалуш ву, шеца лелош «стелет» олу, йоза яздо чIешалг а йолуш.\n«Анун», «Кин» кхозлагIа бер хилла, йоI «Нинхурсаг» (хурр.хетт. «Шалуш» /Са-ло-са/, гIазкх. маьIна, «свет дающая душа»; симит. «Нинмах», «Нинти» /Догоним/). Шен шина вешин «Энлилан», «Энкин» сте хилла ю иза. Цу шиннах пхьарйоьлла дина: йоI, кIант ши бер а хилла цуьнан. «Нинхурсаг», «лазар туху» цIу-дела хилла. ЦIу-дели вовшаха а кхетта, шайна хьалхара дацо адам кхолла цара барт бича, и кхоллар «Нинхурсагана» тIедиллина хилла. Цуьндела, дерриге адаман нана лоруш а хилла иза цу заманчохь.\nЛакхахь вай билгалбаьхна, цIуй юкъахь болу дукхаха берш, Хьалхарачу Азина «симитин халкъ» девзиначул тIаьхьа юкъабевлла бу, къаьсттина, ширачу оьмаран 2400-1500-гIа шерашна юкъахь йолчу заманчохь. Уьш боцурш, кхин а хилла Жимачу Азина, Месопотамина бевзина болу и цIу-дели. Уьш бу: «ткъесан, догIанан дела» волу «Ашшур» (Ашшур-Бел). Цунах тIаьххьаре а, «делин да» хуьлу. Иштта, Ас-Сур-ГIалан дай «симитин» цIийно чIаьнкъа берзича, цу гIалан «Ашшур» аьлла цIе хийцича, цуьнан «коьрта дела» хуьлу цунах. «Аккадан» цIу-дела хилла «Адад». Иза ву «догIан дела». Цу меттигехь хилла цIу-дели бу: «цIеран-дела» волу «Иршаппа» («Йар-суй-пхьа»; симит. «Рашапу»); «тIеман-дела» «Нубадиг» (Ну-ба-диг); «Даган»; «Амурру»; «Шумалия»; «Шуриш» (Суьйри-са); «Арамеин Иштар»; «кхолламан дела» - «Худена-Хутеллура» (ХIу-дина-хIу-деллера); «Нара»; «Намшара» («На-машаре»; гIазкх. маьIна, «мать мира», или /-миролюбивая/); «Минки»; «Амунки»; «Амизаду»; «ари», Хьалхарачу Ази юхабоьрзуш, цара бовзийтина цIу-дели бу: «Митра», «Индра», «Насатьи», «Варуна», ишт.кх.дIа а.\n«Хатта-хеттин» махкахь, гIарабевлла хилла цIу-дели бу: «эчиг-пхьалгIан дела» - «Хасамили» (Хасамиль); «паччахь гIентан дела» - «Халмасуит»; «жаIуйн, бежаIуйн дела» - «Хапанта-ли»; «хьекъаран дела» - «Телепин» (хетт. Телепинус); «Хатусас-ГIалан» цIу йолу «Инара»; «лаьтта бухара дуьненан дела» - «Лельвани» («Лаьлла-ван-йи»; гIазкх. маьIна, «расплавленная страна есть»); даима цхьаьна хуьлуш болу цIуй «Иштуштайя» («Исс-туш-тIе-йа»; гIазкх. маьIна, «Девять стойбище есть на верху»), «Папайя»; «паччахьан гIала ларош волу дела» - «Цилупури»; «турс-дела» «Цитхарийя»; «ткъесан дела» - «Тару»; Аринна-ГIалан «маьлха дела» йолчу «Варунсеман» мар, «Куду» («са»); «Неса-ГIалан» цIу-дела - «Пирва» (Перкунас, Перун); «беттан дела» - «Арма»; «дийнан» а, «маьлхан а дела» - «Сиват» (лувийцин, «Тиват», палайцин, «Тият»); «Керкимиш-ГIалин дела» а, «хьекъаран дела» а йолу «Кубаба» (Адамма); «неIалт-дели» «Хабиру» , «Лулахи» ; Лагаш-ГIалин коьрта цIу-дела «Нингирсу» а, цуьнан зуда-сте йолу «Бабы» а.\nУггаре а хьаште дерг ду, билгалбевлла коьрта цIу-дели, шен-шен седа (планета) болуш хилла хилар. Вайна ма-хаъарра, «Маьлхан раж» (солнечная система) аьлла билгалйиначу «тIурненан» кепа чубогIуш бу цхьайтта седа-планета, кхул тIаьхьа эра вай цунах «Седа-дуьне». «Астероидан го» аьлча евзу «Сатурн планетан гонахьара кескаш, цхьана хенахь маьлхан шийтталгIа планета хилла» бохург а ду, тахана астрономаша хьехош.\nАса, и седарчий (планеташ) хьахор, стенна ду билгалдеш? Вайн шира дайшна дика девзаш хилла ду «7», «12» олу терахь. Цу терахьашца нисдина кIиран ворхI де а, шеран шийтта бутт а ларамаза, ша-шаха нисделла дац аьлла хета суна. ХIунда аьлча, Шумарна «африа-симитин» халкъаш а довзале, хьалха хиллачу заманчохь, седа-дуьненашца нисдина хилла астрономин Iилма, цу заманчохь а лаккхара кхиамаш болуш хилла ду. Цу хенахь хилла «зиккураташ» олу аьрда-цIенош а, ша тайпа абсерватореш хилла ю. И аьрда-цIенош, цIу-делин цIарах хиларал совнаха, царех коьрта болу и цIу-дели, цхьаннан «седа-дуьненан дела» а хилла.\nМасала: «Стигланан дела» «Ан» (Ануш, Ану, Харбе), «Уран» олу планетан цIу хилла; «Маьлхан дела» хилла, «Уту» (Шамиге, Эстан, Шамаш); Венеран («Сахуьлу седа», йа «Са дов седа») цIу хилла, «Иннин» (Шавушка, Иштар, тIаьхьо Инанна, Астар); «Лаьттан дела», «Нинхурсаг» (Шалуш, Нинмах) а йолуш, «Беттан дела» хилла, «Нанна» (Кужух, Кашку, Сина); «Нергал» (Эрра) – «Марс» олу, «седа-дуьненан дела» хилла; «Юпитер» олу седа-дуьненаца, дахар дуьйзина ву, цIу-дела волу «Энлиль» (Кумарби, Бел); «Ташмиш» (Аштаби, Нинурта) – «Сатурнан» цIу-дела ву; «Энки» (Эъа, Эа) а ву, «Нептун» седа-дуьненца зIе йолуш. «Энкин ялх кIант хилар а, цу Нептун планетан йолу ялх седа-некъахошца (спутник) дуьйзина-м ца хилла техьа?» олий, ойла кхоллало, цу ширачу хенан астрономаш бахьана долуш. «Меркурин», «Плутонан» хетарехь хила беза цIу-дели бу: «Ишкур» (Тешшуб, Тейшеб, Адад, Мардук) а, «Ки» ( Анки, Анту) а.\nКIиран юккъера ворхI де а, ворхI седанца (планета) зIе йолуш хилла. Уьш бу: «Маьлха Аза» (Малх), «Рош» (Меркурий), «Сахуьла Седа» (Венера), «Бета» (Бутт), «Мисар» (Марс), «Иркапи» (Юпитер), «Сатав» (Сатурн).\nМалххий, исс седа-дуьний, цу седа-дуьнешна гонахьа хьийзаш йолу шовзткъе цхьаъ седан-некъахой (спутникаш: Латта - 1, Марс - 2, Юпитер - 16, Сатурн - ?, Уран - 15, Нептун - 6, Плутон - 1), иштта, шийтталгIа планета хила мега олуш йолу «астероидан кескаш», йа 3600 шо моссазза долу, малх-къепана гергабогIу «Нибиру» олу седа юкъабалийча нислуш долу «52» терахь, кIиран ворхI денна эцча, «364» терахь нисло. Шара чохь долчу де-буьйсанна (365,24 маьлхан хенан де-буьйса), и терахь гергахь хиларна, ала лаьа: «Шаьш тIехь дехаш долу латта, ма-дарра девзуш ца хиллехь а (географически), стигланан Iарше, кхечу дашца аьлча, и мад (космос) дика евзуш хиллачух тера ду, вайн шира дайшна». Оцу тешалло гойту, цу шира хенара адам тидам лаккхара болуш, цу тидамо кхиийна кхетам сирла болуш хилла хилар.\nЛакхахь, хетарехь вай билгалбехи туьйранаша (миф) хьехош болу «дели», «цIуй», церан гергарлонан зIенаш, коьрта васташ, даржаш, дахаран некъаш, цаьрца дуьйзина хилла седа-дуьненаш. Оццула шорта болу и цIу-дели адамо шен кхетаме, хиламан, дахаран хьоле хьаьжжина кхоьллина хилча, суна дагадеънарг ду, цу цIу-делин дахаран метта халкъанин, зуьретан (культураш) дахар хIоттош, и тайпа хийцам беш бакъдерг лахар. И ойла сан кхоллаялийтинарг юха а, цу седарчашца (планеташ), дуьйзина хилла цIу-делин дахар ду. Хетарехь мукъне а, метта хIотталура дацара техьа аьлла хета, цу шира историца дуьйзина бакъдерг, мифан беша а кхевдина. Масала, иштта долчу хаттаршна жоп лехча, бакъдолучунна тIекхуьура дара аьлла а хета.\nИ хаттарш ду: адаман, дуьнегарца болу синкхетам муха хилла? Кхиаме культураш кхуллура йолу кхузаманан Месопотамин, Юххерачу Малхбален (Ближний Восток) латта тIехь йоьттина лард, муьлхачу коьчаллех кхоьллина ю? Тахана, харцахьадаккхарш (фальсификаци) деш, галаяккхина агIо Iораяккхар пайденна, йа зуламе дуй? аьлла хIоттийначу хаттарна, аса эра дара: Дац! Пайденна ду.\nКоьрта, харцхьадаккхаран агIонаш ю:\nХьалхараниг - Месопотамица дуьйзина долу, кхузаманан историн Iилма теллича, билгалдолург ду: «хидестар» (потоп) а хилла, Месопотамин латта тIе хIорд хьаьдча, цигахь даьхна дерриге а адам хIаллак хилар чIагIдар («ДуьнентIехь хилла дерриге адам делла, Нухьан доьзал боцург» аьлла и тешалла дукха ца хьехош, цу гонахьа шарам бан гIерта уьш). И хидестар дIадаьлча, цу махка деана, «Шумаран зуьрет» кхоьллина долу адам, «Бахрейнера (Дильмун) кхаьчна хила мега цу меттиге» бохург чудолла гIертар. Цулла а хьерадаьлларг ду, «и адам, Эфиопера (Куш) деъна хила сахьт а дац» бохуш, юкъайоху керла гипотезаш а. Иза бакъ дац.\nИ бистина хIорд, шен хиллачу бараме кхочуш хи дестар дIадаьлча, цу «Дильмун гIайре тIехь адам дисна хила мега» бохург-ам хIунда дуьйцура, керла тIедеаначу адамна а, бIешарахь а дахар кхолла аьтто болуш хилла хира бац и мохк. ХIунда?\nХидестар хилча, хIордан йистехь Iуьллучу Шумаран латта тIе а, «масех метар цIена гIум тесна хилла» боху, архиологин тешаллаша. Масех бIе чакхарма къилбседан агIора Iуьллу Киш-ГIалахь а, ахметар хилла и гIум тасар. Ткъа хIорда чохь, масех бIе чакхарма Iуьллу гIайре тIе-м, хIетте а тесна хира ю и гIум. Тахана, вайна евзуш йолу Бахрейн («Дильмун») а ю, ерриге аьлча санна гIамаран гIайре. Континентах и гIайре хIоттаелла, йа гергахь елахьара, «махо ялийна барханаш ю» эра дара вай и гIум. Ткъа тахана, хIун эра ду вай?\nЦул совнаха, хидестар дIадаьлла цхьа-ши бIешо а далале, шовзткъанга хьалакхочуш гIаланаш, яккхийра шахьарш дIахIиттийна «протошумарша».\nШолгIаниг - «Симитин орам болчу «африо-симитин халкъо», лардамза хилла «шумаройн» йоза а, культура а кхиош, иза шорйина. Цу зуьретна, къилбседа агIора Iоьхкачу мехкашна, цигахь дехачу халкъашна, керла дахаран некъ гойтуш импульс елларш «аккадаш» а, «амарреяш» а, доцца аьлча, «симитин» орам болу халкъаш ду» бохург ду, цхьацца халкъин цIарах цара дуьнене кхийдош. Иза, данне а бакъ дац! «Нухьалан», «шумаройн» йоза цара шайн доладаьккхина. Къилбседера мехкаш дуьххьара машаран некъаца, тIаьхьо ницкъалгIа а, шайн доладаьхна чIаьнкъалла йирзиначу «аккадан» тIаьхьиенаша – ассурой, ширававилонхой.\nКхозлагIниг - «Симитин халкъо, кхиаман импульс еллачул тIаьхьи бен йолаелла яц Жимачу Азин, «Арарат-лаьмнин», «Къилб Кавказан» культураш кхиош йолу революци» бохург, кхин а хьерадаьлларг ду. Даима, симитин тайпанаша Iаткъам латтош хилла бухарчу автохтонашна.\n«Аккадан», «Ассирин», «Вавилонан» хилла паччахьаш, моссазза нишка бахана, цара мас къутIа дайтина хууш болу просимитин Iилманчашна, тахана а ала хууш дац, йа хаа лууш а бац «шумарш», «элламаш», «хурриташ», «гутти», «касситаш», «хатташ», «ханаанаш» («ширалеванташ»), «таруиша» олу «этрускин» къам кхиора болу «троянцаш», «баскаш» муьлхачу халкъан, къоман, мехкан векалш хилла. Эзар шаре дIакхочуш хенан юкъ йолу «хурритин» дахар а, цара кхоьллина хилла онда пачхьалкхаш а, ма-дарра аьлча, шолгIачу тIегIане теттина ю тахана. Цхьана халкъаца, лаьттаца доьзна историн дахар доькъуш, цара хьестош йолу «шираассирин», «керлаассирин», йа «ширававилонан», «керлававилонан» оьмарш билгалйахар нисдина ду, шайн готта Iалашо кхочушян. Цу «шира ...», «керла ...» бохучу кхетамашна юкъахь яхна йолу Митанни (Меттан-На), Аррапха (Арара-Пхьа), Диауэхи (Дай-Iа-хи) , Аьлзи (Аьрзи) , йа «Ал-сий», Мусасир (Маса-Сур) , Кар-Дунияша (Дуьненан-гIап) , Эллам (Эла-Лам) олу пачхьалкхаш, церан паччахьаш билгалбаха а, церан паччахьаллин терахьаш «хууш а бац» и Iилманчаш тахана а. ХIунда? Дера бац, цу пачхьалкхин дахар цара Iорадаьккхича, шаьш дина харцахьадахарш (фальсификаци), йа нийса аьлча, кху масех бIешарахь биттина «аьш-паш» гучабевриг хиларна. Лакхахь хIоттийна таблицашка хьевсича а гуш ду вайна, шайн доцу дин шаьш тIеэцча, цу динан дай хила лианчу цу хьалкъо (симитин), цIун цIераш хуьйцуш кегийна хилла гIурт. БIеэзаршкахь долу сацкъар экъанин тешаллаш къайладаьхна, «шайн историн» доктринана мегаш дерг бен, Iорацадоккхуш латтош ду цара тахана а. Цара йохаяйтина Ирак, и Iалашо йолуш йохаяйтина ю. Бакъдерг аьлча, «бусалба бу» бохуш и «иракцаш» белахь а, церан Iедалан корта, доккхачуьнга диллича, «симитин глобальни Iалашонан хаттаршна, муьтIахьалла гойтуш хиллий техьа?» аьлла хета. Ца хилча, кху ахбIешарахь, архиалогин тIегIа йижийна Iиллора яцара цара.\n5-гIа жамI: «Нухьалш» «ширакавказхойн расан» адам ду. Иза ду, дуьххьара дуьйна, Дела цхьаъ веш хилла Нухьан махкара прахалкъ. «ХIал-Эла», и цхьаъ бен Дела воцучу «ширакавказхошна», текъам-дин (язычество) довзийтинарш бу, Африкера, хIордаца схьаоьху махлелорхой. Махбаран полисаш яхкархьама, цхьа васт долу адам а, и васт а декъана, африо-симитин халкъан векалша. Цу махка йохьу цара, керла ойла - «стигланан паччахьалла», «лаьттан паччахьалла». «Пунтах», «Дельмунах» лаьцна, хаза туьйранаш а дуьйцуш, цара галадоккху Иблисан балхах Iехаделла бухара халкъ. Цхьана Дела динца нисдина хилла адаман дахар вовшахакъастош, цара кхуллу, даима дуьхь-дуьхьала хIоьттина хира йолу хьогIе агIонаш. Дала, шайх, нухьалах волу пайхамар вогIийту, цу шен халкъана бакъдерг довзийта, уьш галабевлла хилар хаийта а. Амма, церан ла хезаш хилла дац. Бухара автохтонаш а, тIебаьхкинарш (хIордахой) а хIаллакбеш, Дала, хица таIзар до ша шена бале даьллачу халкъана. И хидестар, «Дерригдуьненчохь» хилла дац. И хидестар, «локальни» агIо йолуш хилла. Бакъду, Месопотамин кIошта йоцург а, цу хидестаран дозано чулаьцна хиллачех ю Индин ахгIайре а (лаьмнаш доцуш), Африкан къилб-малхбален хIордайист а (Эфиопин лаьмнин, малхбалера лахенаш – Пунт а, Кушитин/Сомали/ кIошта а), иштта хила тарало Сейшелан гIайрешка а, Мальдиван кIоште кхаччалца а болу Индин Iапказ. ХIаллакдина бохуш хьахош дерг нуьхьалан халкъ делахь а, Цуо, иштта хIаллакдина нуьхьалшца чIаьнкъалла тIеэцна долу Индин, Африкан къилб-малхбалера хIордайистенан а халкъаш. Нохь-пайхамаран кIентан (Сим), тIаьхьиенаш хила лериначара дIакъастийна, шайх болу африкахой, цIена агIо йолуш и шайн дахар хилийта а, «Дала, къастийнарш ду тхо» ала а.\nХIара, текъам-динан къеп (язычество), тахана а юккъера дIайолуш яц, шен питане болх беш «Иблис» а, цу «Иблисан накъостий» а хиларна.\n«Средизимноморьен раса» йац, ю, «Хьалхараазехь хIу ийна раса»\n(гIазкх. маьIна, «Передне-азиатская смешанная раса»)\n«Средизимнеморен раса» кхоьллинарг, «афризеин» орам болу адам ду» ала гIерташ бу тахана, цхьаболу Iилманчаш. Иза а дац, дерриге а бакъ. Африкан континента тIехь, цу хIордаца даьхначу Египтан адамо, и «Средизимнеморен раса» ца кхоьллина хилар хууш а, иза дика девзаш а хила деза вай. Нагахь санна, вай мелла и бакъдича а, симитин расана кхочург, доьалгIа дакъи бен дац. ХIунда аьлча, дуьххьара (хьалхара) зуьрет кхоьллинарг, Кавказ-Загросс лаьмнашкара орам болу адам («нухьиташ»* - «Нухьан онда доьзал», «шу-марой») хиларна. Шира дуьненна, «Египтан (Мисаран) зуьрет» девзачу хенахь, «Синаян ахгIайренга» кхаччалца, цу хIорда йистошкахь дехаш хилла адам, «ширакавказхойн» орам болуш хилла ду, мел кIезга а, цу хIордайистенан деа декъанан, шина декъа тIехь хIетте а (Синайн ахгIайре тIера, Троян кIоште кхаччалца). Европина кхочучу декъа тIехь даьхна адам, цхьа-ши эзар шо «мисархойлла» а, цу «кавказхойлла» а, шайн кхиамашца тIаьхьадуьсуш хилла. Цундела, симиташца цхьатерра жигаралла гойтура ю праиндоевропейцаша а, и «Средизимнеморен раса» кхуллуш дакъалацарца. И зама ю, хидистиначул тIаьхьа беъна мур – амарреяш, Хьалхарачу Азина бевзу зама. «Средизимнеморан раса» а ца олуш, «Хьалхараазехь хIу ийна раса» (гIазкх. маьIна, «Передне-азиатская смешанная раса») аьлла яккхича, йа кхин а нийса хира яра йаьккхича, «азиат-африо -европеидаша хIу эдина раса» цу чIаьнкъа юкъараллин цIе.\n6-гIа жамI: Дуьххьара зуьрет (Шумаран зуьрет) кхоьллинарг ду, Кавказ-Загроссан лаьмнашкара орам болу адам – «ширакаваказхойн» этнотоба - прашумарш. «Средизимноморьен раса», йа «Хьалхараазехь хIу ийна раса» (гIазкх. маьIна, «Передне-азиатская смешанная раса») кхуллуш дакъалаьцнарш бу «ширакавказхой» (кавказ-загроссаш), «симиташ», «индоевропейцаш». ХIу эдарца дакъалаьцначех ю макротобанаш: «финикийцаш», изза орам болу «карфагенаш», иштта «праIарбой», «хапируш», «ямхадаш», мелла а «лувийцаш», «неситаш», «протоминойцаш», ишт.кх.б.а. И «Средизимноморьен раса» юкъаяккхарца, Iилманчаша ларош ши Iалашо ю. Иза, «афразио» олу кхетам юкъабоккхуш Африкаца, Ази цхьанаехкарал совнаха, «Дуьненаюккъерачу хIордан» цIарца, Европа а царех йоьхкуш, этносуьртан цхьа бос кхолла Африкан, Азин, Европан континенташ тIехь.\nКхаа расан адам дIасхьадаржаран некъаш.\nКавказан лаьмнашкахь дебна адам хин гечонашца а, яккхийрачу атагIин аренашца а, дахар кхолла охьадаьлла. Цигара дIасхьадаьржаш, ниIмате йолчу хIордан йистонашца даха а хиана и адам. «Аракс» (Гихон/Гайхун), «Кура», «Евфрат», «Тигр», «Дияла», «Хабур», «Галес», «Чорох», «Терк», «Соьлжа», «Кубань» олучу хишца, «Iаьржа хIордан», «Дуьненаюккъера (Средизимни) хIордан» йистонашца къилбехьа а, малхбузехьа а теIаш долчу адаман йиъ тулгIе, дIасхьаяржина Жимачу Азин латта тIехь а, «Шина хин юккъехь» (Месопотами) а, тахана вайна евзаш йолчу Сийрин (Шемаха, Сема-ха), «Палестинан» латтанаш тIехь а, «Синай» олу ахгIайренга кхаччалца а, хьажа № 4 йолчу суьртан кепе. ДIа ца чIагIдича ца долуш факт ю, «Миносан культура»* кхоьллинарг а, и кхиийнарг а, «азиатин» орам болу халкъ хиларца юьйзинарг. Уьш а, тIех ширалла йолу «кавказхой» бу, кхузаманан, «Къилбседакавказхойн, малхбузера халкъаш» - «абхазо-адыгаш». Миносаш хилла хIордахой.\nХIордахой хьаххиначара, царех лааьцна хьахо деза аьлла хета суна. Латта тIехь, дуьххьаралера зуьрет кхоьллинарш «кавказ-загроссахой» белахь, шеко а йоцуш, «хIордан зуьрет» кхолларан хьалхе, африо-симиташна дIаяла еза. Цу зуьретах лаьцна дуьххьара хьахийна ду «Гильгамеша» олучу, аккадан матте яккхиначу эпос тIехь а, иштта махбарца доьзна яздарш тIехь а. И гIайре юкъарча хилла ю, Шумаран, праХаррапан («Инд» хин атагIа) зуьреташца махбеш йолчу, африо-симитин Африкан. Энких, Нинкурсагах лаьцна, яздина туьйране тешалло (миф) дуьйцу: «…Дильмунан (кхуз. Бахрейн) гIала хилира хинйистах. Туркиш махко цига даийтира дашо а, сирла сийна бос болу мужтIулг (лазурит) а, Меллуха махко – мехала беза тIулг (сердолик), Марахши махкара – лаьмнин цIена мокхаз, Маган махкара (Оман) – чIогIа ез, Эллам махкара – буткъа тIаргIа, Езачу гIалара Ур – ялта, даьтта, уггаре а гIолехьа долу кIадий». Цу туьйрано юьйцурш хила еза, дуьххьара «нухьалан» махкахь африо-симиташа кхоьллина махбаран яккъаш (гIазкх. маьIна «торговые фактория»).\nВай дукхаза хьехийна цу хIордахойх а, царех даьллачу питанах (текъам-динан ойла) а лаьцна. Цундела, доцца жамIе далора ду вай, цуьнца доьзнарг, хидестаро нухьалан зуьрет а, и хIордан зуьрет а, доь доцуш хIаллакдар бакъдеш.\nИ хидестар хиллачул тIаьхьа масех бIешо даьлча, «Мисаран» шолгIа пирIун Сахура коьртехь волуш (ш.оь. 2458-2446-гIа шш), «Пунт» олу махкаца, хIордаца махлелош хилла ю олуш ду и Мисар, цигара дашо а, кхин йолу хазна а кхоьхьуш. Иза, цхьана муьран сурт хиллачух тера ду.\nШолгIа кхолладелла, гIарадаьлла «хIордан зуьрет» хилла, «Минойан культуран» (ш.оь.III эзар шш – 1425/70-гIа шо) адамо кхоьллинарг (кеп № 7 йолу кепа тIера, жима, Санторин аьлла йаздар долу, можа кхосаберг йолу кIошта). Ширачу оьмаран 2300-гIачу шерашна гергахь, Критан гIайре тIехь дуьххьара дахар кхоьллинарш хилла, «ширакавказхойн расан» орамах долу шира ваьрраш – сан хьесапехь прахаттан адам. ХIунда аьлча, цара бийцина мотт, мелла а «хуррито-хатта-праурартхойн маттана» гергара хиларна а, цу тIехь даьхначу халкъан орам бевзуш (йа бовза лууш), таханалера Iилманчаш ца хиларна а, вайн йиш ю, иза иштта хилла ала. Онда, хIордан кеманин флот хилла цу пачхьалкхан. Цул совнаха, хIорда тIехь хьалхе йолуш хилла бу и «минойцаш». И паччахьалла кхоьллинарг ву, 16-15-гIа ш.оь. бIешерашкахь, цигахь дуьххьара паччахь хилла, «ширакавказхойн» орамах ваьлла волу Минос. «Кносс» гIалахь хиллачух тера болу, бахамаш массанхьа а болуш, экономикан, политикан, дино зазадаьккхина яккъаш йолуш, бес-бесара корматаллин кхерчаш болуш, пиктографин а, иероглифан а цхьанаийна, «линейное письмо А» олу йоза долуш, даьхна зуьрет ду иза, 1425-гIачу шарахь мохкбегош хIаллак хиллалца. Цунна бехке хилла, хIорда чохь самаялла «Санторин» цIе йолу тIепинг (вулкан).\nТIаьхьо, цу зуьретан хилла кхиамаш а, хIордахойн гIуллакх а, шайга дIаоьцура ду и гIайре долаяккхиначу «аххейцаша» («аххиява», «ах-хи-йа-ва») а, иштта, церан йозанан кхиам (линейное письмо «А») а. Цара и доладаьккхинарг, цаьргара а дIаоьцура ду, цкъа хьалха юкъарчаш а хуьлий, тIаккха и махлелоран гIуллакх шайн карадерзийначу «джахиша» («дежа-хи», гIазкх. маьIна, «вода обитания»). Уьш бу, Африкан къилбседа агIонца йолчу хIордайистонашца, Карфагенах тера долу, льцнамехкаш (колонеш) кхуллура долу «финикийцаш». Иза, хетарехь церан нисделла, ш.оь 820-гIа – 774-гIа шерашна юкъахь.\nТкъа, Къилбседа Кавказе дахначу адаман тулгIено (прахурри), «Майкопан культура» кхиайо. Вайна ма-хаъарра, и кульура кхоллайалале хьалха цу Хьалхарачу Азихь даьхначу адамо кхоьллинарш ю: «Халафан»*, «Убайдан»*, иштта кхин йолу культураш. И культураш кхоллаелла масех эзар шо даьлчи бен, Хьалхарачу Азина девзина дац, Iаткъамбарца Iорадаьлла, «африо-симитин» орамах долу тайпанаш. Иштта девзина, «индоевропейцин расан» даьлла лела ваьрраш а.\n7-гIа жамI: Кавказ-Загросс лаьмнин къепехь дебна адам («ширакавказхой») дIасхьадаьржаш, ширадахаран культураш («Халафан», «Убайдан», «Урукан»*, «Майкопан»*, «Самарран»*, «Хассунан»*, «Шулавери-Шому», «Кура-Араксан»*, «Миноян»* ишт.кх.е.а.) кхуллуш Кавказехь, Къилбседа Кавказехь, Хьалхарачу Азехь. Хьалхара зуьрет дуьненчохь кхоьллинарш ю «ширакавказхойн» онда этнотобанаш – нухьалш, элламаш, прашумарш. «Африо-симитин» расан халкъ, кхоччуш Хьалхараазин халкъашна девзина зама а ю, ширачу оьмаран 27-гIачу бIешераш тIера кхузамане схьайолу хан. Цул совнаха, «хидестаран муьрал» хьалха еъначу масех бIешарна юкъахь а, Нухьан халкъан, юкъаметтигаш яхкиначух тера ю, хIордаца махлелорхой болчу, цу африо-симитин халкъаца. «ХIал-Эла», цхьаъ бен Дела воцучу «ширакавказхошна», текъам-дин (язычество) довзийтинарш а бу, махбаран полисаш яхкархьама, цхьа васт долу бухара адам а, и васт а декъана болу и африо-симиташ.


"Ойла а ца еш, тентако санна, бухакхосса бен ца дуьсу"\nФилиппович Екатерина Кавказ.Реалии\nСтаврополера оппозиционер Савостин Михаил талламан изоляторехь кхобу итталгIа бутт бу. Дукха хан йоццуш хилла кхелан рогIера ладегIарш. Дов гIаттийначара вуно даккхий гIалаташ шайгара дийлийтина хилар гучудаьлла кхелана. Талламо тоьшалле балийнарш а бу кхаъ эцарца доьзна кху муьрехь зуьйш болу полисхой.\nГенарчу некъа, кIомал а эцна?\nНаркотикаш лелорна (Бехктакхаман кодекс, 228 артикл) бехкево Савостин. Кхушеран бIаьста, Охан-беттан 5-чу дийнахь лаьцна иза. Вильнюсехь хуьлучу "Маьрша Оьрсийчоь" форуме ваха новкъа волуш.\nЦуьнан кисанахь кIомал карийна полисхошна аьлла ю девнан фабула. Низамхоша ша сацийча, цо шен машенан цкъурга буса тоьрмиг кхоьссира, шаьш дегIах хьавсича, кIомал карийра шайна, боху полисхоша.\nСавостина кхечу агIор дуьйцу хилларг: некъан инспекцин микроавтобусо некъ лецира, цу чуьра туьтмIаьжигашкахь аралилхира нах, цара микроавтобусна чуваьккхира, серашца куьйгаш дихкира, "джинсийн тIехьарчу кисанахь цхьа манипуляци лелийра". (Билгалдаккха деза, цIийца наркотикан лар ца карийна талламна).\nСавостин Михаил – Кавказан къаьмнийн ассамблеян политкхеташонан декъашхо, профессионалийн "Солидарность" ("Дакъа кхачар") юкъарлонан Ставрополерчу офисан куьйгалхо.\n2012-чу шеран аьхка, Путин Владимирна президентан дарж дитар тIедожош, мацалла кхайкхийра цо.\nКирлелочу машенийн дайша "Платон" системина дуьхьал латтийначу протестан акцешкахьа а вара Совостин.\n2015-чу шарахь Iедалхоша теллира Минеральные Воды гIалара Савостинан белхан офис – йохк-эцар лелайора цо гIишлошъечу гIирсца. Йохийра цуьнан бизнес.\nКхелехь рогIера гулам хиллачул тIаьхьа (кху беттан 23-чохь) дIаяьхна Савостинера хIуманаш, дуьйцу "Кавказ.Реалиига" оппозиционеран зудчо Широкова Никас: "Миша изоляторе юхавалийча, кхечунхьа чувоьллина, дIа ца елла цунна цуьнан цхьа а хIума, ур-атталла когатудурш я цергаш юьлург. Бухарчу чохьволлучо шегахь йолучу хIуманех дакъа дина цунна".\n"Э" центра "дицделла" ша операци дIахьош лелларг\nСавостинна дуьхьал тоьшалла деш ву Минеральные Воды полицин ши белхахо Козлов Александр а, Коков Марат а. Амма царна шайна дуьхьал айдина толлуш а ду дов – кхаъ эцарца доьзна, хаамбира "Кавказ.Реалиига"полицерчу хьостано.\nСавостин лоцучу муьрехь йоцу бакъо шайн караэцарца, доцу тоьшаллаш кечдарца, кхаъ эцарца низам талхийна полисхоша, аьлла ду айдина дов. Амма оцу хьокъехь комментарий яла ца лиира тхан портална Ставропол махкарчу Талламан комитетан урхаллина.\nТешаш тешаме цахиларал словнах, дуккха а цхьаьна ца хIитталуш сенаш бу Савостинна духьал гIаттийначу девнца. Савостинца цхьаьна хилла, иза санна, наркотикаш лелийна аьлла, зуьйш ву цуьнан накъост Фроленков Сергей а.\nАдвокато Зубенко Виталийс йовзуьйту талламехь долчу девнан агIонаш.\n"Савостин воцуш, цуьнца цхьаьна Фроленков а хилла лаьцна. Амма кхелехь Ставрополан "Э" центран буьйранчин гIовсо Федоровс дIахьедина, шена вуьйцу хезна а вац Фроленков, аьлла. Тамаше ду, "наркоманаш" лоцу операци дIахьош хьалхабевлла леллачу ницкъхойн хьаькамна Савостин а санна, наркотикаш лелийна, аьлла, лаьцна кхин цхьа стаг а вуйла цахаар", дуьйцу адвокато.\nКхин цхьа харцо а ю девнца, боху Зубенкос: "Стенна дац талламан документашца тоьшаллин суьрташ? Савостинан машен сацош дакъалаьцначу Минеральные Воды гIаларчу полицин белхахочо, ша дохуш вара суьрташ, амма цIеххьана буьйхира шегара суьрташ доху гIирс, аьлла. Накотикаш схьайохуш дац суьрташца гайтина".\n"Чуволла лаьа, амма ца карадо бахьана"\nБакъоларъяран "Мемориал" центро политикан тутмакх лору Савостин.\n"Бизнесца доьзна сакхташ ца карийна Савостинехь. Шена кхерамаш туьйссушехь, ца ца йитина цо политикера жигаралла. Бизнесехь бехкеван хIума дацахь, ойла а ца еш, тентако санна, бухакхосса бен ца дуьсу, аьлла дина цунна динарг. Чуволла лаьа, амма ца карадо бахьана. И чуволлар деккъа дIа белхан терахьна хилча, стенгара бевлла цигахь "Э" центран белхахой? Аргументаш пайде йоццушехь, къар ца луш, иза чуволла лаар политикаца доьзна ду", аьлла хета "Мемориалан" кхеташонан декъашхочунна, юристна Давидис Сергейна.\nИ тайпа девнаш стаг набахте хьажорца бен ца доьрзу Къилбаседа Кавказехь, дагадоуьйту Давидиса.\n"Низам тулур ду, Старопол-махкахь нийсо тIеер ю" ала бух банне а бац. Делахь а, нахаладаьлла хIара дов. Компромисс-сацам арабаккха а тарло кхело, элира Давидиса.


Къоман дозалла — Кавказские женщины\nБагалова Зулайн юбилей\nНохчийн къоман театральни искусствехь цхьа мур бу цуьнан башха кхолларалла. Дерриге а дахарна оьзда юкъ йихкина, халкъан а, мехкан а дуьхьа къахьоьгуш чекхъяьлла иза. Асет, Алпату, Бусана, ПетIамат, Бэла, Асель, Луиза, Зулай, Наси, иштта дIа кхин а, йийцина цаваллал дукха ю Нохчийн къоман театран сцени тIехь цо ловзийна ролаш. Царах хIора а роль хьовсархойн сих хьакхалуш ю, адамалле, къинхетаме, дикане кхойкхуш ю, дахаре безам кхуллуш, кханенах дегайовхо чIагIъеш ю. Пхийттара ялале еара иза театре балха. Цкъа а кIад ца луш, шен хьовсархойх йоккхаеш, къоман культура, хьаналчу къинхьегамца серла йохуш схьаеана иза таханене кхаччалц. 55 шо зама дIаелла Багалова Зулайс Нохчийн театрана. Вай массара шех дозалла дан хьакъ долуш, вайнехан тоьллачех цхьа актриса ю иза. Хьаьъна шовда санна йолу сирла кхолларалла езачарна мерза кхаъ бу и похIме актриса хIинца а театрехь болх беш хилар. Дала, могашалла латтош, оьмар яхйойла цуьнан. Декъалъеш, дог лаьттачу дикане кхачайойла Веза-Воккхачу Дала.\nМила хир ву вайн махкахь иза ца евзаш, цуьнан похIмех дозалла ца деш. Дукха жима йолуш еара Зулай къоман театре, амма кхидIа йолчу ханна цуьнан дерриге дахар сценица доьзна дара. Тахана РСФСР-н хьакъйолу артистка ю Багалова Зулай. Ткъа цкъа мацах, Iедал орцаха даьлла, хала ялийра иза театре… Вайнах Казахстанера цIабирзина мур бара иза. Кхойтта шарахь байлахь лаьттина Нохчийчоь юха денъяла эгIаза камIараш етташ яра. Кхин тоделла хьал дацара къоман театрехь. Дера Ленинградерчу театральни институте деша хьовсийна кегирхой а ма бара. Делахь а, уьш цIаберззалц болх ца беш Iойла дацара Советийн Союзан Турпалхочун Нурадилов Ханпашин цIарахчу Нохч-ГIалгIайн пачхьалкхан драмтеатран. 1958-чу шарахь болх карлабаьккхинчу театро Ошаев Халидан пьеси тIехь «Асланбек Шерипов» цIе йолу спектакль хIоттийнера. Гуьржийн туьйра бухехь долу «Майра Кикила» цIе йолу спектакль карлаяьккхинера. Керла спектакль хIотто йолчу Iалашонца Гамзатов Расулан «Асет» цIе йолу поэма яра еша схьаэцна, инсценировка йина кечъеш. Делахь а, цу тIехь беш болу болх, ца догIучу дагца болийнера режиссераша Минаев Пётра, Горькая Лидияс. Дог ца даран шен бахьана дара. Коьртачу турпалхочун роль ловзо тамехь актриса яцара театрехь. И сингаттам бевзаш бара Нохч-ГIалгIайн культурин министерствехь, хьехархойн институтехь, КПСС-н обкомехь. Къоман театраца бала мел берг, массо а актриса лохуш, къоначу мехкаршка бIаьрг бетташ вара. Эххар а, кхаъ дагахь доцчуьра кхечира. Дала декъала войла иза, нохчийн меттан говзанча хиллачу Джамалханов Зайндис хабар-кост даийтира, ша болх бечу хьехархойн училищехь и тайпа йоI йолуш ю аьлла. Режиссераш Соьлжа-ГIаларчу хьехархойн училище бахара. Уьш реза хилира йоIана. Нохчийн маттахь а, оьрсийн маттахь а, ладогIархойн синакIоргене кховда ницкъ кхочуш, Iаламат говза стихаш йоьшура цо. Нуьцкъала аз дара. Хелха яла хаьара. Сцени тIехь товш хир йолуш яра. Дала схьаделла совгIат даркха. Иштта хетара режиссерашна. Амма йоIа театре ша йогIур яц, нанас йоуьйтур яц, – аьлла доцца хадийра къамел. ТIаккха гIаьттина дара лакхахь хьахийна и орца. Мокхаз гIап хилла дуьхьал яьлла Зулайн нана къарйира цу орцано. Иштта кхечира Багалова Нохчийн къоман театре. Бакъду, шен дуьххьарлера роль тIехдика ловзийра цо. Цу муьрехь арадевллачу газеташкахь дийцарехь, сцени тIехь къоначу йоIа йохучу дуьххьарлерчу гIулчаша а тоьшалла дора, кхунах дукха хан ялале халкъана а, махкана а евзаш похIме актриса хирг хиларна. Зулайн хеннара яра «Асет» спектаклехь кхуо къегина васт кхоьллина турпалхо. Амал а кхуьнчух тера йог1уш яра.\nЛаманхойн гIиллакхех къилба дина хене\nболучу доьзалехь хьалакхиийна яра иза. Цуьнан да жаIу вара, хьаналчу къинхьегамца доьзална напха латтош. Кавказан шира ламасташ хIайкал санна лардеш дара кхузахь. Хьаша-да тIеэцар сийлалла лорура. Балхана пе беттар осалалла хетара. Цкъа делла дош, эчигах яьккхина гериг санна, нуьцкъала дара. Асет дукха жима йолуш ехна яра юьртарчу кIантана, дас йоуьйтур ю аьлла дош деллера. Амма йоIана ца веза, цкъа мацах баккхийчеран барт хилла, шена къастийна жимха. Иза реза яц цуьнга маре яха. Асет итт класс чекхъяьккхина институте деша яха лууш ю. Ткъа дена ша деллачу дашна тIехь чекхвала лаьа. Декхар, синахьаам вовшашна бIостанехьа боьрзу. Холчохь ю коьрта турпалхо. Цунна чIоIа дукхавеза шен да, делахь а, цавезачуьнга а яхана, къаьхьчу кхолламе къона дахар хьашийта ца лаьа. И чолхе хьал Iаламат говза гайтира Багалова Зулайс. Спектаклан кульминаци нуьцкъала исбаьхьаллин тIеIаткъам болуш яра. Хьовсархошна хала дара бIаьрхиш совцо. Иштта езаш адамаша спектакль тIеэцаран бахьанин доккхах долу дакъа къоначу актрисин хьуьнарца доьзна дара. Иштта къегинчу басаршца кхоьллира цо Алпатун васт а. Мусаев Мохьмада язйинчу «Цхьана юьртахь» цIе йолчу пьеси тIехь, нохчийн къоман театро изза цIе йолуш хIоттийна спектакла юкъара дара и васт. Мелла а башхалла яра оцу шина ролана юкъахь. Асет шен ирсехьа къуьйсуш хиллехь, Алпату юьртан бахамерчу кхачамбацаршца къовсаме яьлла ю. Цхьана йоккхачу колхозехь мехкарийн тобанна куьйгаллехь ю Багалова Зулайн кху спектаклера турпалхо. Халкъан а, мехкан а дуьхьа хьанал къахьега болчу лаамах богуш бу мехкарий. Амма колхозан куьйгалхо дикка гена ву кегийрхойн цIенчу ойланашна. Колхозан зовкх ша цхьаъ, председатель бахьанехь дебна моьттуш ву иза. Къайла гIур юй хиъча, хьарамлонех къаьхкаш вац. Совса цIе йолу хаза жеро ю, юкъ-кара дагах гилгаш дохуш, керлачу безаман доза доцчу аналле кхойкхуш. РСФСР-н халкъан артист Зубайраев ЯрагIи вара колхозан председателан Аптин роль ловзош. Зулай даима сапаргIат хуьлура, ЯрагIи сцени тIехь хилча. Белхан алсам зеделларг долуш волчу цо, хаддаза шен семачу тергонехь латтадора къоначу актрисин кхиар, оьшучохь гIо-накъосталлица орцах волуш. Самукъане спектакль яра «Цхьана юьртахь». Ира забар, цIена нохчийн мотт, зевне эшарш хиларна хьовсархоша езаш тIеэцнера. И спектакль бахьанехь вайн махкал арахьа а йовзар хилира Багалова Зулайн. «Театральная жизнь» цIе йолчу ерригсоюзни журнало йоккха статья тоьхнера шен агIонаш тIе, Нохч-ГIалгIайн театро хIоттийначу «Цхьана юьртахь» цIе йолу спектакль хестош. Коьртачу ролешкахь хиллачу Зубайраев ЯрагIин а, Багалова Зулайн а суьрташ долуш. Театральни институт чекхъяьккхина яцара аьлла, мел чолхе васташ кхолла, корматалла ца тоьаш цкъа а ца йисина актриса. Цуьнан дуьззина ткъа шо а дацара Нохчийн къоман театро М.Ю. Лермонтовн «Бэла» спектакль хIоттош. Хетарехь, режиссера Харлип Пётра къаьсттина Багалова Зулайн говзаллина тIейоьгIна хIотто билгалъяьккхина спектакль яра иза. Къегина похIма долчу актерийн тоба яра спектаклехь дакъалоцуш. Печорин Григорийн роль ловзош, цу муьрехь Ленинградехь кхиамца театральни институт чекхъяьккхина, цIавирзина Давлетмирзаев МутIелип вара. Максим Максимычан васт кхоьллинарг Зубайраев ЯрагIи вара, Бэлин васт кхоьллинарг Багалова Зулай яра. Кхузахь суна билгалдаккха лууш цхьа бакъдерг ду, «роль ловзайо» бохург цкъа а догIуш ца хилла актрисин сирлачу кхоллараллехь. Иза даима «ехаш» хилла муьлххачу шен турпалхочун дахарца. Иштта дара цо кхоьллина Бэлин васт а. Юьхьанца йоI къехка ларамза синкъераме нисвеллачу мехкан воцчу хьешах. Нуьцкъала ога хилла лаьтта цу шинна юкъахь кавказхойн оьзда гIиллакхаш. ЙоIа лардо шен децIийнан сий. Амма безам, цунна эгIаза дуьхьало ю-кх, мел луьста дуьйцинехь а декхарийн зIар. Цул сов Бэла ша ма ца йоьду, мел нуьцкъала безам къоначу кийрахь кхехкахь а, Печорине маре. Цунна ямартло йо шен вашас. Юьхьанца Печорина хаза дуьйцу, милла Iеха валлал. Оьрсийн эпсаран лела хааро хье дIаоьцу Бэлин. Къоначу дагчохь гIаьттина шовкъе безам хила там бу цунна бехке. И тайпа ойланаш карзах йохура Багалова Зулайс говза кхоьллинчу васто.\nВайнехан гIиллакхаш мел луьра делахь а, хьовсархошна ца лаьара Бэла бехке ян. Актрисин говзалла яра цунна орцаха яьлларг, массо а бехках а иза хьалха йохуш, цуьнан дакъазаллина декъа ийзош. Чекхдаьллачу ХХ-чу бIешеран кхузткъалгIачу шерийн юьххьехь дара Нохч-ГIалгIайн къоман театро, немцойн драматурган Ф. Шиллеран «Ямартло а, безам а» драми тIехь спектакль хIоттийча. Цу муьрехь театран коьрта режиссер хилла волу Вайнштейн Владимир вара и спектакль хIоттийнарг. ТIаьхьо нохчийн къоман дозалла хилла дIахIиттина къона артисташ бара спектакль сирлачу басаршца къагийна кхиаме кхачийнарш. Тахана РСФСР-н халкъан артист волу Давлетмирзаев МутIелип, РСФСР-н хьакъйолу артистка Исаева Асет, РСФСР-н хьакъйолу артистка Хаджиева Неля, Нохч-ГIалгIайн халкъан артист Дениев Iальви, Нохч-ГIалгIайн халкъан артист Хадзиев Мохьмад. Багалова Зулай – Миллер Луиза яра цу спектаклехь. ХVIII-гIа бIе шо. Кхаьънаш дахаро, питанаша, эладитанаша сийсош йолу Германи. Хьарамлонаша дебийна хьал – цхьаболчеран, доза доцу къелла – вукхеран. Лаьхьанийн уьйрагах таръеллачу цу туьшахь, кхелли тIе ларамза даьллачу кIайчу зезагах тера ю, къечу музыкантан йоI Миллер Луиза. Дагахь доцуш цунна вевза президентан кIант Фердинанд (артист Давлетмирзаев МутIелип). КIантана езало къечу бен чуьра йоI. Луизина хазахета жимчу стеган цIенчу безамах хьаьгна дог-ойла. Амма йоIана цкъачунна ца хаьа кIант хьенан, мила ву . Бакъду, дукха хан ялале, Фердинандан дена тосало, кIант хIора суьйранна къехойн куьпа лесташ хилар, Луизига цуьнан безам хилар. Дас дерриге до къоначийн безам, эладитнашца хьаьшна дIабаккха. Цуьнан аьтто болу цу тIехь. Ямартлоно Iовжайо Луиза. Амма йоьхьах-м ца йоккху. Цуьнгахь синаондалла ю, лекхачу ламанал лекха. Хьарамчу бахамал адамалла, къинхетам мехала хетачарех ю иза. Иштта гойтура Багалова Зулайс Миллер Луиза. Цундела хьовсархоша езаш тIеийцира романтизмах юьззина йолу Шиллеран турпалхо. Мел къона елахь а, спектаклан режиссеро шена хьалхахIоттийначу Iалашонца, даима санна тIехдика ларийра Зулай. Цуьнан кхолларалла езачарна гуш дара муьлхха васт кхолла хьуьнар долуш, корматаллин лаккхарчу тIегIанехь говзалла йолуш нохчийн къоман сцени тIехь актриса кхиъна хилар. КIезиг бацара цу заманахь, къаьсттина цо кхоьллинчу васте хьажа сатесна театре богIу хьовсархой а. Цуьнан хIора роль яра милла а йохье ваккха ницкъ кхочуш, дикане кхойкхуш, дахаре безам кхуллуш, сирлачу кханенах дегайовхо чIагIъеш. Царех лара мегар ду Багалова Зулайс Аселан васт кхоьллина Айтматов Чингисан повесть тIехь Нохчийн къоман театро хIоттийна «ЦIен йовлакх тиллина сан акхтарг» цIе йолу спектакль. Режиссера Харлип Пётра хIоттийначу оцу спектаклехь мехала кхин цхьа агIо а ю. Багалова Зулай санна, цуьнан хIусамда Идаев Юсуп вара «ЦIен йовлакх тиллина сан акхтарг» цIе йолчу спектаклехь коьртачех цхьа роль ловзош. Iаламат похIме актер вара Идаев Юсуп. Ленинградера театральни институт чекхъяьккхина цIайирзинчу кегирхойн тобанна юкъара вара иза, нохчийн къоман театран уггаре а тоьллачу актерех цхьаъ ларалуш. Дала декъала варг, дукха хьалхе вайна юкъара дIавахара иза. Бакъволу актер санна, сцени тIехь дIавелира 1985-чу шарахь. Бертахь болчу доьзалан ирсан гIад кагдеш, кхо бер байлахь дуьтуш, Багалова Зулайн бIаьргашчу, чаккхе йоцу гIайгIа Iанош. Амма и иэшам сел хьалхе кхочур бу аьлла цхьанна а дагахь дацара «ЦIен йовлакх тиллина сан акххтарг» цIе йолчу спектаклан премьерехь. Актрисас васт кхоьллина Асель, кхиъна догIуш зудабер ду, амма адамалла, болатан амал а гIеметта хIоьттинчу стагехь санна ю, акхтарган синтарх тера йолчу къоначу йоIехь. Цундела езало иза цхьана автобазехь болх беш волчу Ильясана (артист Идаев Юсуп). Асельна везало иза –лекха, товш, малх санна сирла велакъажар долуш, юкъ-кара, цхьана а кепара эвхьазалла йоцуш, забар ян хууш волу кIант. ГIиллаккхца, оьздангаллица, дечу къамелаца кхечу шоферех тера вац Ильяс. Автобазин диспетчер жеро Кадича ю безамца кIанте бIаьрг бетташ. Делахь а, Ильяса Асель хоржу, иза ялайо, шо шаре далале кIант хуьлу къоначу доьзалехь. Iанаоьхучу ирсан зIаьнаршлахь хене долуш ду деза шиъ. Амма цу ирсо корта хьовзабо Ильясан. Балхахь хеставар, карадогIу ахча, цIера кхерч серлабаькхина аганара кIант и дерриге шен хьуьнарца ду моттаделла пекъарна. Маларх кхета волавелла, наггахь Кадича йолчохь буьйса яккхар нисло. Юьхьанца собарца садетта Аселя, къаьхьа къурдаш деш. Багалова Зулайн ловзарехь, ца лаьа цунна, кога вахана валале цхьаъ бен воцу кIант бенах вохийна, дех хьего. Амма ца хуьлчу даьлча, Iаьржачу буса, шийлачу догIанехула арайолий дIайоьду иза, шен кIант марахьарчавой. ХIора зудчуьнгахь хила догIу доьналла, шен оьздачу синан сий лардар гойтуш йоккху турпалхочо и гIулч. Дехха тIараш детташ тIеоьцура хьовсархоша и мизансцена. Актрисин башхачу ловзаро исбаьхьаллин тIеIаткъам бора царна, дикане, нийсоне, адамалле кхойкхуш. Нохч-ГIалгIайн пачхьалкхан драмтеатран кхиам ларалучех спектакль ю «ЦIен йовлакх тиллина сан акхтарг», оцу кхиаман доккхах долу дакъа Багалова Зулайн актерски таронаш бахьанехь дара. Хьовсархойн дегнашкахь массо ханна даха дисина оьздачу йоIан Аселян васт. Советийн Союзо фашизмана тIехь толам баьккхина ткъа шо кхочуш, вайнехан гIараваьлла вевзачу яздархочо Хамидов Iабдуллас «Лийрбоцурш» цIе йолу турпалаллин драма язйира. Советийн Союзан Турпалхочух Нурадилов Ханпашех яра и драма. Режиссера Хакишев Руслана изза цIе йолу спектакль хIоттийра къоман театрехь, Хамидовн пьеса бухе йиллина. РСФСР-н хьакъволу артист Омаев Дагун вара коьртачу ролехь. Ханпаш тIехьийзачу йоьIан Каметин роль яра режиссера Багалова Зулайх тешийнарг. Говза сурт хIоттош чулацаме васт дара актрисас цу спектаклехь гайтинарг. Шен ловзаран шовкъаца трагедига хьалайигира цо драма. Камета тешаме ю безамна. Цо дозалла до Ханпашин турпалчу амалх. Даймехкан хьанал йоI ю иза. ТIамна генарчу юьртахь Iаш елахь а, де-буьйса ца лоьруш къахьоьгу толаман де герга дало. Амма цунна и ган доьгIна ца хиллера. Зуламхойн карах ялар нисло Каметин, хьовсархойн дог Iовжош.\nНийса хир дацара Багалова Зулайн кхолларалла юьйцучохь, цо исбаьхьа ловзийна кхин цхьа роль ца хьахийча. Иза 1967-чу шарахь Хакишев Руслана хIоттийна «ЦIий Iанийна ловзар» цIе йолчу спектаклера роль ю. Хакишев Русланан дипломни спектакль яра иза, испанхойн поэт, драматург хиллачу Федерико Гарсия Лоркин, изза цIе йолчу пьеси тIехь хIоттийна. Леонардон ролехь Омаев Дагун вара. Нускалан ролехь РСФСР-н хьакъйолу артистка Хаджиева Неля яра. Багалова Зулай цу спектаклехь Леонардон хIусамнана яра. Сил дукхавеза цунна хIусамда, амма къевсина даьккхина, ларамза каракхаьчначу ирсо синтеме хила ца юьту. Иза дика кхета, кест-кеста буса набарха волий, ха хоьрцуш, хIусамдас доху даккхий синош, ша бахьанехь ца дохийла. Кхин ю цуьнан аьрха дог огуш, йицъяла ца туьгуш, синтемах ваьккхина ойланех хьерчаш. Кхеран-м кхуьуш кIант ву. Цунах мукъане Леонардо Iехаваларе сатуьйсу хIусамнанас. Амма схьахазош шога дош дацахь а, Леонардон мерза ойланаш цкъа мацах хиллачу шовкъечу безамца тилаелла, паналлехь нека деш ю. Эххар а, схьакхечи хIусамнанас сатийсина кхаъ; Леонардона цкъа мацах езнарг маре йоьдуш ю аьлла. Кхосса кечдина Iад санна юлало хIусамнана. Иза кхоьру хила тарлучух. Цунна дика вевза шен хIусамда. Цуьнгахь йолу къонахчун амал ю кхунна Леонардо везавалийтинарг а. Ткъа къонахаша шайн безаман ирс нахе ца кхочуьйту цкъа а, дуьне духуш латтахь а. Озийна пха санна яра актриса «ЦIий Iанийна ловзар» цIе йолчу спектаклехь. Цуьнан аьтто баьллера ховхачу безамах, ирсечу доьзалах хьоьгучу зудчун васт кхолла. Нохчийн къоман театрехь ша болх бечу 55 шарахь дуккха а ролаш ловзийна РСФСР-н хьакъйолчу артисткас Багалова Зулайс. Уьш хIора вайнехан театральни искусствон мах боцу беркат хилла дIахIиттина. Иза гойту халкъана, махкана актриса дукхаезаш хиларо. Иза хьуьнаре зуда хиларна къеггина тоьшалла, къоман театрехь бина болх хилла а ца Iа. Балхана юкъах ца йолуш цо чекхъяьккхина А.В. Луначарскийн цIарах йолу Москвара театральни институт. Хьалакхиийна кхо бер. Лакхахь билгал ма-даккхара, Нохч-ГIалгIайн халкъан артистана Идаев Юсупана тешаме хIусамнана хилла. Цул сов, Багалова Зулай кест-кеста хоржура Нохч-ГIалгIайн Лакхарчу Совете депутат.\nЦуьнан Iаламат самукъадолура шен харжамхошца цхьаьнакхетарш дIахьош, церан сингаттамашна, гIайгIанашна ша орцах йолуш. Делахь а, цуьнан дахаран коьрта къилба Нохчийн къоман театр яра. Цунах цхьана а кепара шеко хир яц, цкъа мацах, Россин пачхьалкхан премин лауреат, профессор хиллачу Солцаев Мималта хIоттийна «БIешерийн боданера» цIе йолу спектакль гиначеран. ГIараваьлла вевзачу гIалгIайн яздархочо Базоркин Идриса изза цIе йолуш язйинчу романан инсценировка яра Нохчийн къоман театро хIоттийнарг. Царна цIе яххана вайнехан дукха артисташ бара цу спектаклехь дакъалоцуш. Коьртачу турпалхочун Калойн васт кхоьллинарг Нохч-ГIалгIайн халкъан артист Марисултанов Iела вара. Ткъа Багалова Зулайс дукха говза Насин васт кхоьллира. ДагайогIий шуна, Чаборзан нана яра иза. Чаборз Калойна дукхаезаш хилла Зоро йигина жима стаг вара. Девне дала тарлуш дара и захало. Къевсина яьккхина шегара йоI Калойс цхьаьнгга юьгийтар яцара. Амма Насис, дагахьбоцчу машарца дIадерзийра и шогаллин кеп эцна гIуллакх. Вайнехан гIиллакхашца догIуш дацара Насис динарг ала тарло цхьаболчара. Хила там бу иза иштта а. Амма актрисин хьуьнар, говзалла, къегина похIма тоьира шен турпалхо бакъян. Уггаре а хьалха нана яра цу чордачу суьртехь вайна гинарг. Шен цхьаъ бен воцчу кIентан синпаргIато, маьрша кхане яра Насис ларйинарг.\nЕххачу хенахь Нохчийн къоман театрехь болх беш Багалова Зулайс алссам ловзийначу ролех, цхьаерш бен яц тахана вай хьахийнарш. Цуьнан ерриге кхолларалла йийца йоккха роман язъян езар яра. Делахь а, кху деношкахь, 1945-чу шеран 2-чу июнехь дуьнен чу яьллачу Багалова Зулайн 70 шо кхочуш хилча, тхуна лиира, тхайна, нохчийн къоман сийлахь оьзда йоI дагайогIий а, цуьнан хьанал къинхьегам биц ца беллий а хаийта. Вайнехан къоман театран исторехь хиллачех тоьлла актриса ю Багалова Зулай. Дала оьмар яхйойла цуьнан. Дуккха а шерашкахь шен сирлачу кхоллараллица хьовсархойн дегнаш хьистинчу йоккхачу актрисин сий-пусар дан, Веза-Воккхачу Дала хьекъал, доьналла лойла вайна.\nНохчийн Республикин искусствон хьакъйолу гIуллакххо\n№ 62, шот, 6 июнь, 2015 шо\nПредыдущий «Хьо цхьаъ вац»\nСледующий Легенда Аварского театра


Обновлено 26.05.2015 09:56 Автор: Administrator 26.05.2015 09:50\nОбновлено 20.05.2017 18:49 Автор: Administrator 01.04.2015 11:41\nДегIастанарчу бусалба нехан малх дIабуьзи.\nУмалхьатан тезета, мела догIа хилла воьлхуш,\nвеанчу Ялхой-Махкарчу Iеламстеган Бициев Яхьъян къамелера\nЭрна олуш дац: « Хьо возучуьнга хьаьжжина ду цуьнгара схьаоьцург» (кица). Умалхьат лаьтта тIехула лела малик дара. Делан Iилманехь кхиамийн бохь баьккхинчу цуьнан шатайпачу хьекъалан цхьабашхачу хьуьнарех лаьцна дийца со хIуттур вац ( цу декъехь сайн сонталлина айкхвийр ву со). Луларчу яртийн а, кIоштийн а-м хьовха, йоллучу ДегIастанара адамаш шаьш даккхийдуьйра иза вехачу стигла кIел цуьнца цхьаьна даха шайга ирс кхачарна. Иза бIаьрга гуш хилар, цуьнца къамеле вийлар; ма-дарра аьлча, цунна гергахь вахар, цо чууьйззу хIаваъ чу а уьйзуш, цуьнан бIаьрга гуш долуI алам а гуш, цо доьшшу деза йозанаш а доьшуш, ваха хьаьгна вара хIора а. Виллина цунна гергахь, уллора цуьнан садеIар а, цуьнах еттало маликан йовхо, да-й-йн дегош, дека цуьнан кIеда аз – дерриге и девзинчу 1али Батиевичана (Т1урти-к1отарчу школан директор - Д.А.) таро хиллера цуьнан нур-серло худа. Яйн йовхар ярца аз а тодеш, сиха ца луш, амма вуно дог тешош, доцца, кхетуьйтуш, буха тIера делил далош, охьадуьллура цо йоллучу а Къилбаседа-Кавказера шена тIеоьхучу бусалба нехан хаттаршна ша луш долу жоьпаш.Цхьаьнцца а къийсаршка ца вуьйлура иза, иза цунна оьшуш дацара. «Сийлахь йозанаш – уьш АллахIера диссина ду. Бакъдерг ган хьажа веза, – олура Умалхьата. – Кхечу маьIне уьш ийзо гIертар – иза бакъдерг ца девзаш волчун амал ю». Умалхьатан хьокъехь дукха къамелаш хезна суна, гIеххьа къамелаш сан а хилла цуьнца. Дуьйцуш хезна суна, цкъа цуьнца къамеле ваьлла хиллера нахана вевзашволу цхьа Iеламстаг. Шен цхьана гергарчу стага мовладе гулдинера шаьш, масех вевзаш, цIе йоккхуш волу Iеламстаг юкъахь волуш, хестамаш бан велира иза. ШарIехь хIинца а къовсаме долу цхьа гIуллакх юкъаделира шайн, тIаккха къийсамаш болийра бохуш, дуьйцура цо. «Бода къовлабаллалц къийсира оха », – хестамаш бора цо, шен къамел мелла а лакхарчу маьIне дало гIерташ. « Къуьйсур дера дацара, кIадда а шайна цу хьокъехь хууш хиллехьара», – доцца хадийна хиллера Умалхьата.\nКусаев Iадиз. Джамалханов Зайндин – 90 шо\nОбновлено 20.05.2017 18:50 Автор: Administrator 31.05.2012 09:54\nНохчийн меттан Iилманчийн тхьамда\nТуьйранашкахь а, нохчийн турпалаллин иллешкахь дуьйцуш долу ГIулозан лаьмнаш а, боьранаш а шен дозанашкахь йолчу Теркйистера дукха бевлла къоман сий, яхь, дозалла хилла дIахIиттина, шайх массара тахана доьнналлийн а, гIуллакхаллийн а, хьекъалан а масал оьцуш, халкъан исторехь а, дахарехь а йоврйоцу лар йитина болу гIарабевлла къонахий, Сулейманов Ахьмада ма–аллара, хIара дуьне шайн белшаш тIехь лаьтташ долу кIентий. Тоьар долуш хета, сийлахь воккхачу политологан а, яздархочун а Авторханов Iабдурахьманан, Советски Союзан Турпалхочун, Iамиркан цхьаьнакхеттачу штатийн уггар а езачу «Легион чести» орденан кавалеран Висаитов Мовлидан, инзар похIма долчу яздархочун Мамакаев Iаьрбин, вевзаш хиллачу журналистан Чалаев Билалан, кхечеран цIераш яьхча а.\nМинкаилов Эльбрус.Талламхочун а, тешан а бІаьргашца\nМинкаилов Эльбрус. "Мамакаев Iаьрбин поэзин строфика"\nДаймехкан сий лардеш эгначу кIенташна\nНенан маттахь еша Ӏамадо … телефонашна


ХIун дер ду доьазлагIа дарже хиинчу Кадыровгара?\nНохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана дIайолийна шегарчу даржан йоьалгIа хан. Гезгмашин-бутт боьрзуш хиллачу харжамашкахь тоьлла иза 99,7% кхаьжнаш бахарца. Путина а санна, боьалгIа го бу Кадыровна даржехь виса. Таханенна иза 14 шарахь регионан коьртехь Iен уггаре шира губернатор ву Оьрсийчохь. Кавказ.Реалиино дагалоьцу Кадыровс даржехь яьхна хенаш а, цо махкахь дечу урхаллин хатI а.\nКремло хIоттийна хьалхара президент Кадыров Ахьмад 2004 шарахь вийча, 28 шо дара цуьнан кIентан Рамзанан. Шарал совъоьккхуш хан дIаяьлча, республикан премьер-министр вира цунах, ткъа масех бутт баьлча Нохчийчоьнан парламенто цуьнан кандидатура къастийра Iедалан куьйгалхочун дарже.\nНицкъаллин урхаллаш йоцуш, цуьнан куьйга кIел бара ШолгIачу тIамо бохийна мохк меттахIоттош бан болийна болх. Жигара дIахьора Соьлжа-ГIала а, кIошташ а юхаденъяр. Иштта хIоттийра Соьлжа-ГIалин центрехь Путинан проспекте йоьрзуш йолу Кадыров Ахьмадан проспект. Кадыров Ахьмадан цIарах лаьтта Нохчийчоьнан топонимика дIахIоттор оцу тIера долийра. ТIаьхьо дира Кадыровн Ахьмадан маьждиг, тIаккха "Ахмат-арена" стадион, цул тIаьхьа хийцира ЦIоьнтаран цIе а - "Ахмат-Юрт" аьлла.\n30 шо долу Кадыров девне велира хIетахьлерчу Нохчийчоьнан президентца Алханов Iалуца. Ши хьаькам ларван тIехIиттийна кегийрхой вошахлетира герзаш а детташ. Юха ший а куьйгалхо шена хьалха а хIоттийна, церан юьхьъехира Путина. 2006 шо доьрзуш Алхановн машенийн ковра некъан хьозаме нисъелира, байъинарш а болуш. Алхановх "астагIа бад" олура цуьнан букъа тIехьа, дийца даьккхира иза даржера вохориг хиларх лаьцна.\nОццу шарахь йийра Нохчийчохь адамаш идорах, адамийн бакъонаш талхорах, церан бахьанех лаьцна дуьйцу журналист Политковская Анна –"Кадыровн мостагI". Политковскаяс Кадыров лорура бехке махкахь харцо латтарна.\n"Кремло саьрмак кхиийна, хIинца цунна биллина кхача латтон беза, багах цIерш ца Iеттаяйта. "Толам", "маьрша дахар хIоттор" олу Оьрсийчоьнан лерина ницкъаш оьшуш дирзинчу хьолах", - яздора Политковскаяс ша Кадыров Рамзанера интервью эцначул тIаьхьа.\n2007 шеран Чиллан баттахь, президентан гIентахь шен Iан йолу хан ерзаре а ца хьоьжуш, дарж охьадилла пурба доьху шена Алхановс Путине. Ткъа кхин ши бутт балале Кадыров хIутту мехкан куьйгалле Путинан а, мехкан парламентан а пурбанца.\nХьалхара хан: ламастийн полици\nНохчийчуьра бахархой шайн гергарчарна тIехула таIзарш лан декхаребо Кадыровс: доьзалера цхьаъ тIемало хилча, иза бахьанехь балахьегар тIедужу массарна а – лоьхку махкара, дагадо цIенош. ТIемало шех олучу Кадыровс ша эшийна лору "терроризм". Амма бакъоларъярхошна го цо а, цуьнан гонерчу ницкъхоша а адамийн бакъонаш хьоьшуш.\nРеспубликан куьйгаллина хетарехь, оцу хьелаша дендо къоман гIиллакхаш. Кхуллу Iедало ламастийн полицин битамехь лела дакъош\nПутинна ша тешаме хиларх лоций дуйнаш буу Кадыровс, кест-кеста олу шена "борша стаг" хиларна веза. 2007 шарахь Путине кхозлагIа а президентан дарже хааре доьху цо, кхойкху нах цо иза дийриг "цунна хаьлха горахIитта".\nШайна тIехь олалла лан Iаьмна боцчу нохчаша бегаш бо шайлахь, олу: "Шена лаахь Iункар а хIотта, тхо ца хьедичхьана". Амма хезаш иштаниг ала кхоьру нах. Шен мостагий хIаллакбо Кадыровс, дIакъовлу шена дуьхьалъевлла батальонаш а тIехь - "Восток" а,"Запад" а санна. Баъйина Кадыровн оппоненташ лаьттина вежарий ЯмадаевгIар - Сулим а, Руслан а.\nЦа хеддаш талхош ю Нохчийчохь зударийн бакъонаш, тIетаьIIина "чIагIдеш" ду къам бусалбаллехь. Схьайоьллу хьафизийн школаш, хьуьжарш, исламан дарбан клиникаш. Зударшна тIедожадо корталеш лелор – уьш доцчарна пейтболан тоьпашца тIе басарш детта. Коьртахь йовлакх доцу зударий ца буьту балха, деша, корта къовланза зуда ца йохуьйту урхаллашна чу.\nРеспубликан куьйгаллина хетарехь, оцу хьелаша дендо къоман гIиллакхаш. Кхуллу Iедало ламастийн полицин битамехь лела дакъош.\n2014 шарахь Кадыровс доггах къобалдира ГIирма Оьрсийчоьнах дIатохар, бакъбира Украинан малхбалера сепаратисташ. Оцу бахьаница Европан Цхьаьнакхетаралло санкцийн тептара язвира иза, дихкина шайн мехкашка кхача.\n2014 шарахь Кадыровс доггах къобалдира ГIирма Оьрсийчоьнах дIатохар, бакъбира Украинан малхбалера сепаратисташ\nНохчийчоьнан бюджет 90% лаьтта Москвара дIахьежочу ахчанах. Республика чохь ахча гулдо Кадыров Ахьмадан фондо. Нохчаша дийцарехь, бюджетхой декхаре бу шайн алапах уьтталгIа дакъа оцу фонде дIадала.\n2009 шеран Мангал-баттахь Соьлжа-ГIалахь лачкъайо, тIаьхьо йийна карайо бакъоларъярхо-мемориалхо Эстемирова Наталья. Хьалхо цунна кхерамаш тийсинера Кадыровс.\n"Мемориалан" куьйгалхочо Орлов Олега Кадыров Рамзанна тIедиллира Эстемирова ерах долу жоьпалла. Оцу хьокъехь ша кхеле кхайкхича тола а туьйлира Орлов.\nШолгIа хан: сов вазвалар\nКадыровс кест-кеста дан доладо деза къамелаш арахьарчу политикан хьокъехь, лоь Путинан мостагIашна дуьхьал. Оцу могIарара ду массарна а дагахь лаьтта хIара суьрташ: Касьянов Михаиле иза герзан биргIанна чухула хьежар, нохчийн къам цадезарна Ходорковский Михаил бехкевар, "Эхо Москвы" радион коьрта редактор Винедиктов Алексей ша хIаллаквийр ву алар.\nПайхамарна карикатураш йохкучу "Шарли Эбдо" журнална а, Малхбузенна а кхерамаш тийсарца а велира Кадыров гIара. Соьлжа-ГIалахь цуьнца доьзна массийтта бIе эзар стаг митинге ваьккхира цо.\nКхин цхьа митинг а хIоттийра Соьлжа-ГIалахь Кадыровс тIаьхьо. Цигахь цо емалйира Оьрсийчуьра Iедалехь йоцу оппозици. Оцу гуламе нах административан ресурс карахь хиларо баьхна, наха караэцна хилла лозунгаш хьукматашкахь язйина, кечйина, бохура тешаша.\nАмерикан Цхьаьнатоьхначу Штатийн тептаро иза бехке лору "нах байъарна, гIелонаш ярна, кхийолу адамийн бакъонаш хьешарна".\nАмерикан Цхьаьнатоьхначу Штатийн тептаро иза бехке лору "нах байъарна, гIелонаш ярна, кхийолу адамийн бакъонаш хьешарна"\nТкъа Кадыров арахьара политика юьйцуш Iачу юкъанна Нохчийчуьра уьдура бахархой. 2016 шарахь йоккха кризис иккхира миграцица Брестехь – Беларусерчу дозанан гIалахула, карахь Шенгенан визанаш а йоцуш, Европе политикан тховкIело еха дIагIертара нохчий. Дукхаболучара дуьйцура шаьш респрессех чекхбевлла хиларх, оцу бахьаница махкара уьдуш хиларх лаьцна.\nТергамчаша а, бакъоларъярхоша а дийца доккху Кадыров цIе естийна язъеш хиларан хьокъехь. Махкахь массанхьа а кхозу цуьнан а, цуьнан ден а суьрташ, ечу гIишлошна тоьхку Кадыров Ахьмадан цIерш. 2014 шарахь Устрада-ГIалахь дIахIоттийначу маьждигна ло Кадырова Айманин цIе.\nНемцов Бориса ша велле хьалха яздора, "экономикан кризис бахьанехь Оьрсийчоьно Нохчийчоьнна ахча латтор дитахь, 20 эзар кадыровхо ву пачхьалкханна проблемаш хIитто кийчча Iаш". Кхело Немцов вийнарг нохчийн лерринчу ницкъашкахь буьйранча лаьттина Дадаев Заур хилар билгалдаьккхира.\nДаима а хирг ду ФСБ-не кхин а цхьа куьгбехкениг – Геремеев Руслан – лен цавалар, цуьнга ур-атталла иза тIекхойкхуш яздина кехат а дIа цакхачар. Болчу хаамашца, иза ларвеш бара махкара ницкъхой, пачхьалкхера дIавахара Геремеев.\nДерриг а къинош геч а деш, Оьрсийчуьрчу бахархоша къобалво Кадыров - "Левада центро" 2015 шарахь цунах теша нах бу бохура 55%. Къилбаседа Кавказехь дахар машаре дерзийнарг Кадыров ву, бохура хеттаршна жоьпаш деллачу нахах кхоалгIачу декъо.\nКхоалгIа хан: мажош а, бекхамаш а\n"Мажош нийса цалелорна" лецар, царна гIелонаш яр шорделира Нохчийчохь 2015-16 шерашкахь. Мажош ерш вахьабхойн агIончаш бу, бохура, уьш террористийн могIара хIиттабора, зуламаш тIекхуьйлура царна. Иштта лецира Росгвардин декъанна тIелетта аьлла Бакаев Iела. Иза ведира махкара а, Оьрсийчуьра а. Маж "нийса цалелорна" лаьцна а латтийна, ша дIахецча махкара вада дийзира тахана массарна а вевзачу блогеран Абдурахманов Тумсон.\nЧиллан-беттан 26-чохь Швецехь веха блогер Абдурахманов Тумсо вен гIоьртира киллер. ТIаьхьо кIелойира цуьнан вешина Мухьаммадна а – вен аьтто ца белира. Европерчу Iедалшна гарехь, зуламаш дан нах хьийсабо Нохчийчуьрчу куьйгалхоша\n"Нах къинтIера бахар" моде дерзорца дагахь лаьттар ю Кадыровс Нохчийчоьнан куьйгаллехь яьккхина зама. Кадыровх вониг аьлларг, цунах кхаьрдинарг, кхера а вой, декхарево ша аьлларг телеканалехула юхаэца. Блогераш, актераш, меттигера бахархой, зударий, кегийрхой, палтасархой, туристаш, муьлхха а ларамза дош аьлларг кхачош ву нах къинтIера бохучу тIегIане.\nТкъа Кадыровгара Инстаграмо дIаяьккхина аккаунт рогIерчу санкцешна иза юкъаязвича - " Магнитскийн акте". Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн тептаро иза бехке лору "нах байъарна, гIелонаш ярна, кхийолу адамийн бакъонаш хьешарна".\nСтохка кхин цхьа санкци а яьккхина Цхьанатоьхначу Штаташа Кадыровна дуьхьал. Уьш хIинца хьакхало цуьнан зудчух Медних а, йоIарех Iайшатах а, Каринех а.\nШа кхоазлгIачу даржехь дохучу шерашкахь Кадыровс алссам хIиттийра лакхарчу даржашка шен гергара нах. ЙоIах Iайшатах хилира культуран министра гIовс (хIинца иза ша ю министр), вешин кIантах Хьамзатах вира спортан министр, гергарчех волу кхин жима стаг, Закриев ИбрахIим, хIоттийра Iедалан администрацин коьрте, йишин воI Черхигов Идрис ваьккхина некъан инспекцин коьрте, йоI Хадижат ю Соьлжа-ГIалин берийн бошамийн департаментан куьйгаллехь.\nОцу юкъанна хIаллакбеш бу Кадыровн критикаш. Киевехь герз тоьхна йийна сепаратисташна дуьхьал Украинан эскарехь гIуллакхдина Окуева Амина. Цул хьалха иза а, Путинна кIелоярна бекевеш хилла цуьнан майра Осмаев Адам а вен хьажийнарг вара нохчо Денисултанов Артур.\nАлиев Iимран (Мансур Старый) карийра вийна Францерчу отелехь. Иза вийнарг вада кхиира. 2019 шарахь Берлинехь вийна Хангошвили Зеламха. Умаров Мамихан (Анзор из Вены), Кадыровн критик, вийра Австрин шахьарна гергахь 2020 шеран Мангал-беттан 4-чохь.\nЧиллан-беттан 26-чохь Швецехь веха блогер Абдурахманов Тумсо вен гIоьртира киллер. ТIаьхьо кIелойира цуьнан вешина Мухьаммадна а – вен аьтто ца белира. Европерчу Iедалшна гарехь, зуламаш дан нах хьийсабо Нохчийчуьрчу куьйгалхоша.\nКхин а цхьа йоккха къизалла яра Кадыровн шераша гайтинарг – камерашкахь шайна товш боцу нах хьийзор. Масала, 2020 шеран Гезгмашин-баттахь лаца а лаьцна, верзина а ваьккхина, шишанна тIехаийра оппозицерчу 1ADAT телеграм-каналан модератор Тепсуркаев Салман. КхидIа цунах хилларг хIинца а дац хууш.\nЙоьалгIа хан: хIун хир ду Нохчийчоьнах?\n"Кадыровн политикан новкъахь цхьа а хIума хийцалур дац. Иза федералан центрах возу. Республикехь хьал кхин ца хиллал ирча ду, урамашкахь тоьпаш етташ нах ца байъахь а. Ницкъхоша наханна ен прессинг вуно онда ю. Оха мохь биттира оппозицин ницкъашка, бакъоларъярхошка, амма тхоьга ла ца дуьйгIира. Эконимкан хьал мел оьшу а хала хир ду бахархошна – Iедална а, ницкъхошна а дIадала деза рицкъ. Къилбаседа Кавказехь лецна нах дIаязбеш а бац полицино шен тептаршка. Йиттина охьа а бехкина, цаьргара дареш даххалц. И зеделларг хIинца массо а регионашкахула ду даьржаш", - боху политолога Кутаев Руслана.\n"Цуьнан гоно нисдина иштта, гарехь, ткъа иза резахилла. Мехкан да ву иза вуьззина, цунна хIун бен ду? Вина де а, инаугураци а, ГIалин де а - и дерриг а цуьнан ду", - элира Орловс\nБакъоларъяран"Мемориал" центран (Оьрсийчоьно арахьарчу агентийн могIара язйина "Мемориал", амма иза реза яц оу сацамна – редакцин билгалдаккхар) куьйгалхочунна Орлов Олегна гарехь, хийцадала хIума дац Нохчийчоьнан коьрте юха а Кадыров хIоттаро.\n"Тохара а санна, ерриг а территори, адамийн синош шен долахь долу эла хилла лаьттар ву иза, Оьрсийчохь анклав хилла йисинчу территорин куьйгалхо", - боху Орловс.\nБакъоларъярхочо бахарехь, Нохчийчохь хIинца кIезиго бойъу лецнарш.\n"Лечкъийна, низамехь а доцуш лецна нах дукха хьолехь хIинца дийна буьту, уьш дIа а хоьцу, амма дац иза низам лардар совдаьлла бохург, царна ца етта бохург. Лецна нах мукъабовлийтар ас дузу ирча хиламаш Iорабохуш хиларна, масала, 1АДАТО. "Мемориало" а бовзуьйту и тайпа хиламаш, уьш талла шен аьтто баьлча. 1ADAT-о информаци даима а толлий яржош яц, цуьнан принцип ю сихха зуламаш Iорадахар", - дуьйцу Орловс.\nЦо бахарехь, Кадыровн инаугураци иза винчу денца йоьзна цунна "совгIат деш".\n"Цуьнан гоно нисдина иштта, гарехь, ткъа иза резахилла. Мехкан да ву иза вуьззина, цунна хIун бен ду? Вина де а, инаугураци а, ГIалин де а - и дерриг а цуьнан ду", - элира Орловс.\nИнаугураци йоьдуш, ша дуй бууш, Кадыровс дош делла "нехан бакъонаш, маршонаш Iалашъян, Конституцица ваха, Нохчичоьнан конституци ларъян, дуккха а къаьмнех лаьттачу халкъанна тешаме хила". Ткъа и де тIехIоттале хьалха Путин Владимира Нохчийчоьнан куьйгалхочунна елира "Даймахканна хьуьнар гайтар" олу 3-чу даржан орден.


Соьлж-ГIалан боккхачу тIeман юьхь лоруш йолу штурм\nЛахьан-бутт 26, 2015\ndo not take -- gallery graphics\nЛахьанан беттан 26 дийнахь, Соьлж-ГIала юккъехь беха нах, сатоссучу хенахь, самабехира, йоккхачу гIовгIано. Мила-хIун ду ца кхеташ, дукха а арабевлера хьажа. Дукхачарна гинарг яра, цкъа а ца хиллачу агIора, гIала юккъахь йолу танкаш а, БТРаш а, шортта герзхой а. ТIаккха, нах ца кхетара, уьш муьлша бу. ХIета, герз карахь долуш дуккха а бара.\nДукха хан ца ийшира, боьдуш берг тIом буйла кхета. Теркйистехь туп тоьхна, Дудаеван дуьхьал оппозици ю шаьш бохучу ницкъо, штурм яра еш. Iалашонехь дара, Iедалан мел йолу хьукмат дIа а лаьцна, иза харцо. Цундела, коьрта тIеман тасадаларш хилира, «Президентан шахIар» олучу гIишлонна тIебоьдучу урамашкахь.\nДелкъал тIаьхьа, ша дерриг дIаделира. Штурм юьхира. Танкаш а, БТРаш а, нохчашна дика лело хууш доцун дела, царна урхалла дан ховшийнера оьрсийн эпсарш. Церан говзаллах доьзна дара ша дерриг. Дудаеван Iедалан дуьхьал болчу нохчийн, иза ца дезар бен кхин хIумма а дацара бухе диллина.\nСархьо, штурм чекхаяьлча, хIетталца, шай чохь дIалачкъина нах, урамашка арабевлира. Царна гира, ойла а ца еш, кечам а ца беш, йинчу оцу операцийн жамI: иттанаш йохийна техника, байина эскархой а.\n«Президентан шахIаран» хьалхарчу майданна йистехь, ах лаьттах чу а бахана, боллура танкан корт. Цхьанахь танк эккхийтича, цу чуьрчу гIирсо, ирах кхоьссина, хаваъехула хьийза а хьийзаш лаьттах кхеттера иза. И эчкан меже яра оппозицех оцу гIишлонна уггаре а герга еънарг. Оцу дийнах лацна шен дагалецамаш буьйцу «Коммерсант» газетан корреспондента Мурадов Мусас.\nМурадов: «Оцу дийнахь, со юьртара гIала юккъе веара. «Президентан шахIар» олучу метте вахара со. Тийналла яра. Тамашийна дара. Танкан меженаш а, байина салтий а бара. Церан меженаш а яра. Кхоьлана, тамашийна де дара иза. Рабочий урамехула со схьавогIуш, нехан керта а , цIа а дохош, йохийна лаьтташ танк дагайогIу суна. «Президентан шахIаран хьалхахь а яра вовшехъевла танкаш. Иза догIу суна дага. Тамашийна, цхьа инзаре хетара суна, хьо цхьа кино хьожуш санна».\nДукха а нах, Соьлж-ГIалара арабевлера оцу дийнахь. Вахлуш верг, яьрташка ханна дIавоьдура. Хиллачуьнна мах хадор, тIаьхьо бен ца хилира церан. Оцу дийнахь, дуьххьара нохчашна хиънера мухIажар бохучу дешан маьIан. Цул тIаьхьа, маситтуза и бала Iовша дезнера церан.\nКино чохь санна атта хира ду, и операци чекхаяьккха аьлла хетачу оппозицийн куьйгалло а, царна урхалла деш хилчу Москохара инарлаша а, делкъа хена дуьйна дIахьедарш дора, «Президентан шахIар» дIалаьцна, Дудаеван Iедал харцийна шаьш бохуш. Амма, сархьо, къаьстира сурт нийса кхечу агIора дуйла. Штурм юхатоьхнера, байина а, дина карабаьхкина а шортта эскархой бара. Шай салтех Оьрсийчоь дIайоьрзуш хиларх, хIинца-м дIадоьлла дуьне, амма, оцу хенахь, иза инзаре хIума дара. Дуьйцу журналиста Мурадов Мусас.\nМурадов: «Кесста, буьззина тIом болалура бу аьлча, даго тIе ца лоцура. Цхьана агIора схьахезаш дара, и салтий шай бац бохуш. ТIаккха, цара иза дуьйцуш хилча, хIорш муьлша бу хIара кIура бинарш, бохуш Iара нах. Ткъа, салтша-м схьадуьйцура ма дарра, шаьш оцу меттера тIеман декъера бу, бохуш. Церан инарлаш уьш тIе ца эцча, церан дай-наной а схьа а бахкийна, цаьрга дIабелира Дудаеван Iедалша».\nОпозицийн штурм йирзинчул тIаьхьа, дуккха а нах цIа берза ца хIуттуш, яьрташкахь Iийра. Ветеран хиллачу шен дас, нохчаша вовшех тIом болора, хала ловра бохуш дийцира Соьлжа-гIалара яъархочо Раисова Анжелас.\nРаисова: «Тхан да, ша а тIамехь хилла вара. Цо олура, хIара тIом атта боьрзура болуш бац шуна. Муьлхачу агIорара мостагIчуьнна тIеIотталура ву ца хуу тIом бу хIара. Ша тIамехь волчу хенахь, фашист -мостагI доьхьал лаьтташ, амма, хIинца нохчий нохчех леташ ву. Хала бу хIара. Шу дахьа а меттиг яц шен, олура цо. Дала нохчийн нанойн, шай кIентий байначу а, беллачу а, дог хьостийла».\nЛахьанан беттан 26 де дIадаьлча, Нохчийчохь хиламаш шен чехкаллийца, цхьаъ вукхунца хийцалора. Стиглахь оьрсийн тIеман хаваъкеманаш дуьйладеллера. Кремло дукха ца Iаш дIакхайкхира, Нохчийчохь къам вовшахлеташ ду, цундела уьш дIасакъасто, эскар чудига деза аьлла. Иштта болабелира хьалхара тIом.\nЛахьанан беттан 26 де-Нохчийчохь хьалхарчу тIеман юьхь


Оьрсийчоьно динан бакъонаш хьоьшу бохучух ца беша килсийн дай\nIаьмеркан Цхьаьнатоьхна Штаташ --Пачхьалкхан секретарь Клинтон Хиллари Вашингтонерчу Карнеги цIарахчу Фондан цIийнахь "ДуьнентIехь нахана дин лело болу аьттонаш" цIе йолу рапорт кечъеш дакъалоцуш, 30Тов2012\nIаьмеркан Цхьаьнатоьхначу Штатийн пачхьалкхан департаменто зорбане даьккхина Лаьттан бахархошна дин лело кхочучу аьттонийн терго еш ша шарахь цкъа арахоьцуш долу тептар. Оьрсийчоь хьахош, цигахь Iедало цхьаболчу нехан динан бакъонаш хьоьшуш ю, боху тептаро. Иза бакъдац, боху, шен жоп цу сохьта хазийна цунна дуьхьал оьрсийн мозгIарша.\nДуьненна а демократин паргIатонаш хьоьхуш схьайогIучу Iаьмеркан пачхьалкхан департаментан ламаст ду, Лаьттан хIора а декъа тIехь бехачу нехан бакъонаш а зуьйш, цигарчу адамашца церан президенташ, паччахьаш, эланаш, канцлерш мел къиза бу я бертахь бу гойту шеран рапорт арахоьцуш.\nДахначу шарахь йинчу мониторинган жамI ду хIинца даржийнарг. Дуьненан ялххе а декъах хьакхалуш ду тептаро Iорадоху сакхташ. Дин шаьш ма кхетадарра лелон, я цхьа а дин ца лелон нах маьрша боцчу пачхьалкхийн могIарахь ю ткъеиттех пачхьалкх.\nМасална ала, доккхачу декъанна шиIат ларалучу ГIажарийчохь бакъонаш талхайо суфийн, бусулбачу Мисарахь - керстанийн, Пакистанехь, Индонезехь - "ахьмади" шаьш шайх олу мазхаб лелочийн, керста Европехь - бусулбанийн, Китайхь - ламаистийн, бусулбанийн, иштта дIа кхин а.\nБусулба ларалучу Малхбалерчу пачхьалкхашкахь тидаме долуш хIума ду дуккха а бахархой я бойъуш я набахтеш чу бухкуш хьийза Iесалла Iорайоху низамаш. Пакистанехь, масала, Iесаяларна бехке а йина, чохьъяллош ю юкъараллин жигархо Биби Асия.\nДинца лараме вацара, аьлла, вийра стохка цигахь Пенджабан губернатор Тасир Салман а, жимчу къаьмнийн гIуллакхийн министр Бхатти Шахьбаз а. СаIуда Iаьрбийн махкахь къизалла яллайо вахIабхойн мазхабе гома хьаьжначу стагна тIехь.\nСтохка гурахь 500 гIаж а тухуш, шарахь набахтехь кхаба кхачийра цигахь вахIабхошка ларам бац, аьлла, шиIато Алмараб Мансур, ткъа Автрале дIавахийтира 75 гIаж а тоьхна.\nДинца доьзна, и лелор я ца лелор бахьане а оьцуш, дукха дараш дина нахана стохка Нигерехь, Эритреяхь, Тунисехь, Либехь, Таджикистанехь, Узбекистанехь, Бирмехь, БахIрейнахь, кхечу пачхьалкхашкахь. Дин лело маршо йоьхуш, шаьш шайна цIе тесна, ткъеха тибетхо вегира Китайхь. Маситта килс эккхийтина, бIеннашкахь нах байъира Нигерехь. Маьждигаш лехийтина дуккха а нах хIаллакбина Иракъехь.\nДин бахьанехь нахана дахар къахьдечийн могIарахь нисъелла, демократи олу маршонан хазна шен аганахь техкийна, кхиорца, сийлаллехь йолу къоьжа Европа а.\nБельгехь, Францехь, масала, дихкина бусулба зударшна никап, я чухта тиллина цхьацца юкъарчу меттигашка баха. Иза ерриг Европана эхье ларадогIуш хIума лору Цхьанатоьхначу пачхьалкхан депортаменто ша даржийначу рапорта тIехь.\nДинан маршо лакъор дуьйцуш уггаре къизачу Нигерна я Бирмана кхачочул а дукха - итт могIа - кхачабо тептаро Оьрсийчоьнна. Динан экстремизмаца къуьйсу, бохуш, шайн дин лелочу могIарчу бусулбанашна тIеIаткъам бо Iедало Къилбаседа Кавказехь.\nДинан тобанашна, церан декъахошна тIелета, уьш дIалоьцу Iедалхоша, "Экстремизмана дуьхьалояр" цIе йолчу низамна тI а тийжаш, билгалдоккху тептаро. Цу тIехь Iаьмеркан Цхьанатоьхначу Штаташа емал до Оьрсийчоьно, кхераме ду бохуш, бусулбанашна туркойн шайхан Нурси СаIидан жайнеш деша дехкар а, керстанех болу "Иеговн тешаш" (Свидетели Иеговы), китайхошкара кхаьчначу "Фалуньгун" олучу динан кепан тобанаш, саентологаш хьийзош хилар а.\nДуккхаъчу оьрсийн газеташа, бусулба дин сийсаздеш, араяьхна артиклш яьржа ерриг а Оьрсийчухула, боху тептаро. Цо харцоне дуьллу Оьрсийчохь стохка террорхойн ю, аьлла, къаста а йина, 19 бусулба юкъаралла дIакъовлар, цаьрца къийсам болор.\nОцу бехкамаша аьтто бо хьакамашна муьлхха а шайна ца тайна волу бусулба стаг террорхойн могIаршка вилла, олий доьрзу Оьрсийчуьрчу хьолах долу тептаран дакъа.\nИштта бу Штатийн пачхьалкхан департаменто арахецначу рапортан чулацам. Рапорта йозан тIера шекъа дакъаделла далале аьлча санна сиха яппар-жоп делла Клинтон Хилларин хьукматна Оьрсийчуьра.\nЯц жоп луш ерг Кремль, бац могIара динлелорхой - Оьрсийчоьнан килсан дай бу. Iаьмеркан дIахьедар политикан букъ тIе хаийна ду, ша таллам - хьал ма-дарра зийна а доцуш бина бу, боху зорбанехь Москохарчу Патриархатан килсанний, юкъаралланний юкъаметтигаш лелочу декъан куьйгалхочун гIовса протоирейс Рощин Георгийс.\nОццу кепехь емал до Iаьмиркахойн рапорт кхечу оьрсийн мозгIарша а. Цара шаьш лучу жоьпашкахь кега а ца до Оьрсийчохь динлелочарна мел бакъонаш йитина я ца йитина, бохург. Iаьмиркахой харц бу, уьш харц болундела, бохучу маьIнехь ду церан жоьпаш.\nТкъа мел бух болуш ду динна гонаха лелачух лаьцна Iаьмерко далхориг хуур ду Дагестанехь я ГIалгIайчохь, Нохчийчохь я Кхарачойчохь де-буьйсу даккха вагIахь рапортна жоп луш волчу могIарчу протоирейна Рощина а, эшахь патриархна Кириллна а. Ткъа оьший царна бакъдерг бохург дуьсу, хьалха а санна, я гуш а, я кхеташ а доцчохь.


Нохчий махкара дIаэхаран бахьанаш дуьйцу немцойн хаамийн гIирсашкахь\nЛахьан-бутт 25, 2013\nГермани -- Шпигел-журналан хьалхара агIо.\nКарарчу 2013-чу шеран дIабаьллачу итт баттахь 14 эзар нохчочуо дехар дина Германин Iедале, шайна политикан тховкIело лахьара, аьлла. И терахь хIинца а сецна дала дагахь а дац. Даханчу шарахь хиллачул ворхIазза алсам ду и терахь.\nНохчийчуьра тIом дIабаьлла аьлла кхайкхинчул тIаьхьа итт шо даьлча а шайн махкахь долу хьал цхьа а синхьаам боцуш, вала а, висса а меттиг боцуш лору дукхаъчу нохчаша, бохуш яздо Бинддер Беньямина а, Хебель Кристинас а шайн „Шпигель“ журналан агIонашкахь зорбане яьллачу йоккхачу артиклехь.\nИ артикл шине декъах лаьтташ ю. Хьалхачу декъехь журналисташа яздо, карарчу хенахь Нохчийчохь а, Къилбаседа Кавказехь а хIоттаделчу хьолах лаьцна. Аналисташна а, Нохчийчуьра хьал девзачарна а тIе а тевжаш, уьш кхета гIерта, стенах уьдуш бу нохчий шайн махкара? ХIун лоьху цара хийраллехь?\nЦу хаттарна жоп лаха гIодинчарех цхьаъ евзаш йолу оьрсийн адамийн бакъонашларъярхо Ганнушкина Светлана ю. Iедалша дIахьош йолу политика вуно дера ю, цу дерралийца кадаьлла церан цу махкахь кешнийн кертахь хIуттуш йолчух тера йолу тийналла хIоттон, бохуш дийцинера Ганнушкинас немцойн журналисташка. И тийналла цигахь хIотторна Кремло хIора шарахь 1,5 миллиард сов евро дехьа доккху Соьлжа-гIала, цигарчу куьйгаллин муьтIахьло шена Iалашъян, боху цуо.\n„Яккхий лекха гIишлонаш ярхий, маьждигаш дархий цу тезетахь хуьлучух терра синхьаамашца деха адам Iехалур дац“, - бохуш дийцира „Шпигел“ журнале Германехь вехачу нохчийн вевзаш волчу историн Iилманчас Абумуслимов Сайд-Хьасана.\nХьалхара тIом дIабаьллачул тIаьхьа Нохчийн Республика Ичкерин вице-президент хилла волчу цуо хьахийнера „езачу исбаьхьчу гIишлонашца хьуллур дац цхьанге а махкахь лаьтташ болу кхерамий, низам ца хиларий, адамашкахь цхьа а тайпа сатийсамаш бисна ца хиларий“, бохуш.\nУьш ду уьш, артиклан авторша а, цара хеттарш динчу аналисташа а дийцарехь, кху тIаьхьарчу хенахь эзарнашка нохчашка дозанал арахь, уггаре а хьалха Германехь, тховкIело лоьхуьйтуш долу бахьанаш. Цхьаццаболчу оьрсийн хаамийн гIирсашкахь ма -чIагIдара, атта дахар, болх бан а ца безаш, социалан системин чотах ваха лаар а доцуш.\nНохчийчохь хьалхара тIом болабелачахьана дуккхаза цу махкахь хилла а, нохчийн мухIажарийн а, Нохчийчоьнан бахархойн а хьал дика девзачу тергамчех цхьаъ ву Берлинерчу Немцойн-Кавказхойн доттагIаллин юкъараллин куьйгалхо волу Маас Эккехард. Цуо а билгалдоккху, Нохчийчуьра уьдучийн терахь тIаьхьарчу хенахь вуно алсам даьлла хилар.\nЭккехард Маас: „ ТIаьхаьрчу хенахь цхьа инзаре йоккха нохчийн мухIажарийн тулгIе, ма-дарра аьлча, цхьа нохчийн мухIажарийн дарц Германехь даьлла хилар ду иза. Тхуна билгалдаларехь, цигахь цхьа тобанаш йолчух тера ду, нахана юккъехь пропаганда еш, Германино 30 эзар нохчо тIеоьцур ву, аьлла, бохуш, харцдерг даржош, реклама еш.\nТкъа иза данне а бакъ дац. Ас немцойн арахьарчу гIуллакхийн министралле кехат яздина, цара официала хьесапехь и эладитта бакъ ца хилар дIахьедан деза, аьлла. ХIунда аьлча, къа ма ду цу нехан, царна боккха социалан эшам а, хала хьал а ма хIутту, шайн долчух а бевлла, кхуза схьа а баьхкина, тIаккха уш кхузахь тIеоьцуш ца хилча. Кху баттахь юха а 2000 нохчо веана Германе“\nЦуьнца цхьаьна, бохуш дуьйцу Мааса кхин дIа, лахделла нохчийн мухIажаршна политикан тховкIело яларан терахьаш.\nЭккехард Маас: „Ткъа уьш Iедало тIеэцар, мелхо а, лахделла, хIунда аьлча 10 шарахь цу махкахь баьхначу нахана хала ма ду, шаьшна цигахь хIинца кхераме ду бохург тоьшаллийца тIечIагIдан. Гуманитаран бахьанашца Германехь бисса аьтто болуш болу нах царна юккъехь нислахь а“\nАртиклан шозлагIа дакъа ялх тайп-тайпанчу нохчийн мухIажарийн портретех хIоттийна артиклан авторша. Царех цхьаболчеран цIераш редакцино хийцина, хIунда аьлча, „Шпигел“ журнало ма -яздарра, уьш хIинца а кхоьру, шайн цIахь бисинчу гергарчу нахана Iедало таIзарш дарна.\nЦу журналисташца къамел дан реза хиллачу мухIажарехь цхьаъ ю Борчашвили Асет. 43 шо долу и зуда хIинца а Нохчийчохь ю, шен бехк-гуьнахь а доцуш лаьцна волу кIант маьршаваьлчахьана Германе схьаян сатуьйсуш ю иза. „Цкъа хьалха Юсуп цара лаьцча, иза цхьа гIалат ду, гIалат хилар гуч ма-даьлла, схьахоьцур ву моьттура суна, - бохуш дийцира зудчуо.\n- Амма цара юха сан жимох волу кIант дIа а лаьцна, цунна тIе герз а хьажийна, омра динера, хьайн вешийна тIекхайкха, иза бомбанаш еш вара, алий. Ца кхайкхахь оха вуьйр ву хьо, аьлла“. Цул тIахьа Асетан цхьа кIант ведда Малхбузе дIавахнера, ткъа важа хIинца а чохь воллуш ву.\nИштта бу интервьюш еллачу вукху нехан кхолламаш а. 42 долу стаг ву царна юккъехь, шен зудчуьнца а, доьзалца а ведда волу, 30 шо долу жима стаг а ву, ур-атталла Соьлжа-гIаларчу Iедалшкахь дикка лакхарчу даржехь болх беш волу цхьа хьукматхо а ву, кесталгIа Германе вада кечлуш. Ткъа иштта Германин Iедало тховкIело а ца луш, юха хьажийна, карарчу хенахь цIахь вехаш волу, амма немцойн махка юха а кхача сатийсамаш битина воцу жимастаг а ву.\nСоьлжа-гIалара дуьйна а, цхьаберш Украинехула а, цхьаберш Беларусехула а, кхин наггахь берш кеманца богIуш лаьтташехь Германе а кхаьчна болчу нохчийн мухIажарша бина болу некъаш а гойту „Шпигел“ журнало шен артиклехь. Ткъа коьртанарг, цу артикалан авторша довзуьйтуш дерг – бакъ дац нохчий хазахета шайн махках буьйлуш бу бохург, уьш шаьшна шайн махкахь баха меттиг ца хиларна уьдуш бу, боху ойла ю.\nНохчий Германе идаран бахьанаш дуьйцу немцойн хаамийн гIирсашкахь


СУСУЕВ Зайналбек. Аппассионата. КIиранде - ГАУ «Издательский дом»\nПоезд схьаян езачу агIор дIа а хьоьжуш, лаьттара иза. Дарцаца хьоькхуш долу даккхий лайн чимаш, хедаш, совцура цуьнан, кху махкахь шийлуо хетачу, тIаьххьарчу модехь йолчу пальто тIехь. Дарцо кIайбинера, цо, кIесаркIаг чу таIийна боцуш, куро хьаж тIе оллийна, тиллина болу куй. ЙоьIан дагна товш дара кIентан куц. ДIо, геннарчу светофоран серлонехь лепаш, хьоькхучу дарцах тешна, юккъехь гуш йолу кIентан юьхь кхунна безаме яра, ойла кхуьнан ерриг цу кIантаца яра. Ткъа иза, кхунна хаьара, вара цхьа шен ойла еш. ХIара цунна улле тIеяхара.\nЛеррина, меллаша карийн пIелгашца ло дIатоттуш, диллира куьг пхьаьрса тIе: «Со а ю-хьуна хьоьца». Схьавирзина, леррина шен куьзганаш чухула хIара хьоьжучу юьхь тIера цхьа марха эккхийра кIанта. Кхуо аьллачун ойла еш вара иза. Кхунна хаьара – жоп хир ду, мацца хилла а. И жоп хадам боллуш а хир ду. Хийцаелира светофоран серло. Некъаша голатуххучохь, гучуелира поезд. КIант схьавирзира. Леррина кхуьнга а хьаьжна, элира: «Новкъа воккху ахь?» ХIара шиъ вагон чу делира. Кестта хIара охьаюссур ю, ткъа иза дIаваха ваьлла ву. Вагон чохь иза коре хуу. Цунна дуьхьал а хуий, кхуо боху цуьнга:\n– Со ца кхета хьох. Хьо цкъа а кхетар а ма яц сох. ХIара тоххара ахь хьалха динчу хаттарна жоп а ду хьуна. – Хьалха кхуо хаьттинера цуьнга, дIа хIунда гIерта, аьлла.\n– Со кхета гIоьртар-м яра хьох.\n– Хьо хилла Iаш даций иза-м. ДагадогIий хьуна, хьайн нанас аьлларг: «Йитахьа тхан йоI!»\n– Дера, ахь хала-м ца дийцира хьуна цуьнца. Сихха такси тIе-м хаийра тхойша, некъ дика хуьлда шун, аьлла.\n– Вай, хьан нанна хьалха хьо юьхьIаьржа-х хIоттор яцарий ас?\n– Уьш-м ас кхетор бара.\n– ХIун оьшу иза? Вуьшта, иза а ма дац бахьана. Ишта бен ца хилча-м, со шек а дера вер вацара.\nЙоIана хаьа, иза иштта ду. Бахьана цу кIантах доллу, ткъа цунах хIара кхетац. Цкъа а кхетар а яц, боху цо-м, хIара шех. ЦIаьххьанна, гIанта тIехь аркъал а таьIна, кхечарна гIара ца вала гIерташ, къежа а къежаш, кIанта боху: «Ткъа хьайн бабушкас аьлларг дийцахьа. Дийцахьа. «Хилийтахьа иза дашо. Вайна ца оьшу-кх иза!» – аьллера ца боху ахь цо? ХIара-м воьлура. Кхунна-м хIумма а хаза ца хийтира бабушкин дешнаш.\nЦкъа нанас къамел долийра кхуьнца: «ЙоI, хьо цецъяьлла. Цу кIантехь хьайна мел тайнарг ахь цуьнан шен дикалла, дозалла лерина. Вайна мухха хетахь а, кIорггера Iилма долуш, замано ма-лоьхху, искусство евзаш нах шайн хиларал сов, шайн цIийх цхьа хIума ду цу нохчийн. Иза ду вай, вешан дворянаш хIаллакбеш хIаллакдина долу, шех, цабашарца, «светски этикет» хIинца а олуш долу, сийн лаккхара лерам а, гIиллакх а, къаьсттина зударшца, баккхийчаьрца. И гIиллакх, церан къоман амал хилла, лелаш ду. Амма уьш – нохчий бу-кх, хьо, и дерриш цу кIантаца нисдаларна, цецъяьллехь а». Цу дешнаша ца къарйора йоI. Кхуо кIант хеставора – лаккхара дешна, хьекъал долуш, искусствох кхеташ, гIиллакх долуш, комаьрша… Эццехь аьллера бабушкас: «Хилийтахьа иза дашо. Вайна ца оьшу-кх иза». И дешнаш довзийтинера йоIа цунна. КIант воьлура: «Хьажал хьо», – бохура, – Баккхийчарна дика хаьа хьуна».\n«Хьуна а хаьа-кх массо а хIума дика, хьуо къена волу дела», – оьгIазъяханера хIара а. КIант, корехьа а вирзина, бIаьрхиш дIа а хьоькхуш, воьлура. Поезд дIайоьдура, бIогIамаш, махо цхьацца кегдина долу акхтаргаш, цхьаццанхьа гомхачу Iаннаша хедийна аренаш а тIаьхьа юьтуш. Кхузахь хьаннаш, ерриг бохург санна, къона ю. Бехк а бац, кху махкахула чекхбаьллачу инзаречу тIеман лараш хIинца а йолуш а, латтош а ю кхузахь. ХIара кIант а (Заур яра цуьнан цIе) веанера кху гIала, цу тIам тIехь тIепаза вайначу шен девешин лараш меттигерчу музейхь кароре сатесна. Дехьарчу корехь, дикка кхарна гена хевшина Iара маларх кхетта кегирхойн тоба. Цара вовшашка а кховдош, молуш дара цхьана шишанна чуьра малар. Дукха нах а бацара чохь. ТIаьхьаяххана хан яра. Заур корехула арахьоьжу. Кхануо, схьавоьрзий, хаалуш садоккхий, вистхуьлу: «Света, деган хьехам хIун ю хаьий хьуна? ТIаккха, кхуьнан жоьпе ца хьоьжуш, боху: «ХIун ду а хаац, суо кхуза мел вогIу, цхьана вочух ларвала везаш хилар ду-кх дагахь». Кисанара схьаоьций, шен месех ехк хьекха волало иза, цхьа шен ойла а еш. «Кхузахь хIумма а дац, хьан цIахь бу и берриг гIурт», – олу йоIа. ТIевогIу дехьарчу тобанах цхьаъ, куьг схьа а кхийдош, боху цо: «Земляк, ехк лур яцара ахь?»\nНадирсолта ЭЛЬСУНКАЕВ. По обе стороны Сесана-Дука\nБЕКСУЛТАНОВ Муса. Хлюпик*