Б1аьрзе воцчунна ца гойла дац...\nНохчийн Республикин къоман политикин, арахьарчу зIенийн, зорбанан, хаамийн министерствос дIахьош йолу хаамийн гIирсийн «Цхьа а юьстах ца вуьтуш» эстафета Нажи-Юьртан кIошта кхаьчна.\nШеко йоцуш, и проект кхочушъян йолоро хаъал жигарабаьккхина хаамийн гIирсийн болх. Зорбанехь, телерадиоэфирехь хеза хIинцалц дуьненна а йицъелла лаьттинчу яртийн цIерш, евза цу ярташкара схьадевллач цІеяхханчу адамийн цІерш.\nКху деношкахь «Нана» журналан а, «Даймохк» газетан а журналистийн тоба хилира вай юьйцучу кIоштан цхьайолчу ярташкахь. Тхуна къастийнарш яра Зандакъа, Татай-Отар, Байтарке, Даттахе, БулгIат-Ирзе, Чеччалхе цIерш йолу ярташ. Цу ярташкахь-м хьовха (кIоштан уггаре а генарчу яртех ю уьш), Нажи-Юьртахь а цкъа а хилаза беш хиллера тхоьца. Царна дика «экскурсовод» хуьлий, тхан некъ бацбо Ясаев Лечас.\nДагестанан дозанера Гезлой-Эвла кхаьчча, аьтту агIор Нажи-Юьрта, Яьсси хин аьтту берда йистехула чIуг етташ, хьала бу лам чу некъ. Уггаре а хьалха тIекхочуш ерг Ишхой-Эвла ю. Амма хIара хIинца а Гуьмсан кIошт ю. Цуьнан дозанах чекхдевлча, Лечас хаарца хоуьйту: «Нохчийчоьнна Айдамиров Абузар виначу Мескита юьртана тIекхочуш ду вай». Юха тIетуху поэт Сайдулаев Хьасан а кху юьртара хилар. Айдамировн музейхь хила лаам хуьлу, амма хIуманан хьесап дика долчу Т.Саралиевас и лаам хуьйцу тхан: «Ведда-воьддушехь чу хIутту меттиг ма яц Абузаран музей. Цхьа де билгалдина, леррина цигахь хила юха дахка деза. Шу ца дагIахь, со-м йогIур ю, хIинца суна некъ а хаьа». Цуьнца ца къуьйсуш, Яьссина тиллинчу керлачу тIех а довлий, Мескитана нийсса дуьхьал Iуьллучу Замай-Юьртах чекхдовлу тхо. «ХIара Шайхиев Iалвадин юрт ю шуна», – хоуьйту «экскурсоводо». Хьийзаш хьала боьду силам диллина некъ дукъа болу, гучуйолу дуьхьал регIаца Iуьллу Нажи-Юрт а. Дукъаца дIадоьлхуш, гена довлале «Балансу» доьшу цхьаммо. «Леча, хIокху юьртара муьлха поэт ваьлла», – хоьтту цо. «Цкъа-делахь, хIара «БуланхитIа» ю, шолгIа-делахь, кху юьртара ваьлла ву-кх Байхаджиев Зайнди. КхоалгIа ду хьуна, Хэмингуэй Эрнестан «Воккха стаг а, хIорд а» повесть нохчийн матте гочйина Альбеков Нурвади а кху эвлара хилар», – хаарца жоп ло Л.Ясаевс. Иштта тхешан «экскурсовод» а хьийзош дIадоьлхуш, муха кхечи а ца хууш, Нажи-Юьрта дIакхечира тхо. «Леча, хьо поэт хиларна делахь я кхузара кхин гоьбевлла нах ца бевллехь, поэтийн бен цIе йоккхур йолуш вац хьо, хIинца Нажи-Юьртара поэташ бовзийта тхуна», – элира Табарка (Саралиевас). «Нажи-Юьртах хоттаелла Iуьллучу Чуьрч-Ирзера ву-кха хьуна Гадаев Мохьмад-Селахь. Кху кIоштан сий-пусар дан и цхьа цIе тоьар яра. Вуьшта, дукха эвлаяаш, Iеламнах, тIеман баьччанаш, Iилманчаш, иллиалархой, яздархой бийлина кIошт ю хIара. ТIекхаьчча церан цIерш а йохур ю», – забарина доцуш, олу Л.Ясаевс.\nРайонан «Халкъан дош» газетан редакцехь а (коьрта редактор Мартункаев Iалавди), районан администрацехь а (администрацин куьйгалхочун замститал Мадаева Асет) тхешан Iалашо йовзуьйтуш, къамел хиллачул тIаьхьа, билгалйинчу ярташка даха новкъа девлира тхо.\nЮккъехула аьлча, Iалавди а, Асет а, шайн болх битина, дукха лерина тхан гIуллакхе хьаьжира (цхьацца материалаш гулъеш, оьшу справкаш вовшахтухуш), муьлхха а накъосталла дан шаьш кийча хилар а хаийтира. Дела реза хуьлда цу шинна.\nБакъду, тхешан «экскурсовод» хилла Леча Нажи-Юьртахь вита дийзира: цуьнан «Форд» аренца мел дика машен елахь а, Байтарке юьгу машен яц, элира кхузара некъаш дика девзачара. Т. Саралиева а къаьстира – №8 йолчу гимназехь хила лиира цунна.\nИштта, гIаьххьа жимъелла тхан тоба Нажи-Юьртара хьала кхин а 12 км къилбехьара Зандакъа кхочу. ХIинца тхан «экскурсовод а, водитель а шен «Нивица» тхуна гIо-накъосталла дан хьалха ваьлла Чеччалхера жима стаг Хаважи ву. Хабарна тIера вацахь а, хьадал-вадална каде а, некъ дика бевзаш а ву иза.\nНохчийчоьнан ширачу яртех ю Зандакъа. Юьртахойн уггаре а доккха дозалла ду Нохчийчохь а, Къилбаседа Кавказехь а дика вевзаш хилла эвлаяъ ГIеза (Беза)-Хьаьжа (Дала къайле цIинйойла цуьнан) шайн эвлара схьаваьлла хилар. Цунах-м дозалла дойла а ю. ГIеза-Хьаьжин вешин Олдаман кIант ву 1877-чу шарахь Нохчийчохь хиллачу ахархойн гIаттаман баьчча хилла Iаьлбаг-Хьаьжа. Делахь а, яртийн историн агIонаш листар Iилманчашна а дитина, таханлерчу дийне бIаьрг кхарстор вай. 2013-чу шарна долчу хьесапца Зандакъахь Iаш 5230 стаг ву. Бахархойн барамца кIоштахь шолгIачу меттехь ю юрт (хьалха Нажи-Юрт ю). «БIаьрзе воцчунна ца гойла дац ламанан яртийн хийцаделла дахар, – дуьйцу Зандакъа юьртан администрацин белхахочо Жабирханова Яхас. – Керла йина ши школа, дукха хаза маьждиг, 40 берана лерина берийн беш, 120 меттигна лерина Соьлжа-ГIаларчу гIишлошъяран-технически техникуман (хьалха хилла ПТУ-13) филиал, куьпан больница, Культурин цIа ду. Нехан шайн долахь туьканаш, цхьацца предприятеш ю, коьртаниг – газ ю. Йина яьлла почтин керла гIишло, иштта еш ю больницин гIишло. Бахархоша уггаре а чIогIа сатуьйсург ду и гIишло йина ялар. Куьпан больница йоцуш тхан а, луларчу яртийн бахархойн данне а дан хIума дац», – чIагIдеш элира Яхас.\nБелхан меттигаш хиларх долчу хаттарна иштта жоп делира тхан къамелахочо: «Дуккха а кегийрхой, мукъачу деношна цIа а богIуш, аренца белхаш беш бу, юьртахь даьржина ду цIазамаш лелор, бIарийн тIамаршца йохка-эцар лелор, даьхний кхабар, болх бан лууш верг болх боцуш ца вуьсу юьртахь. Цамгарца, Iер-дахаран хьелашца доьзна гуттар гIаддайначунна, гIийлачунна Iедалера а, А.-Хь.Кадыровн цIарахчу региональни фондера а гIо хуьлу». Нехан ков-керташка бIаьрг тоьхча а хаалора, иешамашна леткъам бар а доцуш (уьш боцуш ма ца хуьлий), баха гIерташ бу зандакъой. Генахь ирс лехна, юрт йитина Iийр болуш а бац. Цунна ду Зандакъа де-дийне шорлуш хилар а.\nКхузара дIа, Гилнахула хьаьвзина дахана Татай-Отара кхечира тхо. «Отар» аьлча тхуна моьттура, иттех цIа бен доцуш, цхьа жима юрт хIара ю. Ярс-ху хин бердашца йиллина хIайт-аьлла юрт хилла Татай-Отара. Тахана кхузахь вехаш-Iаш 546 стаг ву. Кхул дехьа йолу Байтарке, Симсара санна, зандакъоша йиллина ю хIара а. Кхузахь совцар ца хилира тхан. Амма къона татайъотархо Исаков IабдулахIи вовзар нисделира. Тхоьца машенахь Байтарке хьалавеара иза. Балхахь Шелковскехь ву кIант. Ваха-Iен охьаваха дагахь вуй хьо, хоьтту оха. «Вац», – доцца жоп делира цо. «ХIунда? Хала дац кхузахь? – «Атта дац, делахь, со доьзалехь жиманиг ма ву (шел воккха кхин ши ваша хилла кхуьнан)», – боху IабдулахIис. И жоп дара тхуна тайнарг. Хетта-м кхин а хиттира оха. Юьртахь шайн ков-кертахь хIун белхаш бо аш, да-нана мукъа Iаш хир ма дац шун? «Дац дера, юьртахь мукъа Iаш стаг хила а ма ца хуьлу, аьхка мангал хьокху, гурахь бIараш, кхин стоьмаш гулбо. Йоккха беш ю тхан, Iай тIамарш йоху, уьш юхку», – зеделларг долчу воккхачо санна, жоп делира кIанта. Цуьнгара хиира тхуна, юьртахь цIазамаш лелор а, даьхний кхабар а даьржина хилар. Тхо дIасакъаьсташ, дукха лерина шайга буьйса яккха дахкар дийхира кIанта. Цу жимчу стеган къамелах бIаьрг буьзна дисира тхо.\nТатай-Отарах хоттаелла ю Байтарке. ХIинца Ясаев Леча тхоьца велахьара цо эр дара: «Ас элирий шуьга, кху кIоштара поэташ, иллиалархой бевлла ца Iаш, спортсменаш бевлла. Шен схьавалар Байтаркера долуш ву нохчийн къоман дозалла хилла лаьтта Отарсултанов Джамал, 2012-чу шарахь Лондонехь дIаяьхьначу Олимпиадин чемпион».\nИ чIагIдан санна, юьртан дахарх тхан шеца къамел хиллачу Гайтарбиев Iумара, корах ара хьаьжна элира: «Хьажал, дIо кертал дехьара кертахь Iийна ву Джамалан да Султан. Тхан цIийнах бу уьш. Хьалхо охьа бахана, хIинца Хасавюьртан районехь Iаш бу Султанан доьзал.\nХьалха хиллачуьнца дуьстича, дукха хийцаделла юьртахойн дахар, дуьйцура Iумара. Доккха ниIмат ду газ, хи, электросерло хилар. Даьхни лело паргIато ю. Хьалха томка лелош мел къахьоьгура наха колхозашкахь, могашаллина зене а дара. Цул дуккха а пайдехь карийна бахархошна цIазамаш лелор. Дуьненан Iилма Iамо, деригге а оьшучуьнца кхачо йина, школа ю, дин Iамо хьуьжар ю. Iер-дахаран хьелаш вуон ца хиларан билгало ю юрт стамлуш хилар», – ша дуьйцург терахьашца чIагIдира Iумара. «Хьажал, хьо, – бохура цо, – 1990-чу шарахь юьртахойн барам 936 стаге кхочура, тахана юьртахь Iаш 1738 стаг ву...».\nЦуьнца реза ца хуьлийла дацара, амма некъ-м атта бац кхуза, тахана санна, тIесерсаш йолчу дийнахь-м муххале а. ЖагIанан новкъа юха Зандакъа а дахана, цунна малхбузехьа йолчу Даттаха юьхьарлецира оха. «Тхоьца хиллачу Лечин «Форд» ялур ярий кху новкъа», – хоьтту ас Хаважига. «Цкъа хьала-охьа-м вогIур вара иза, юха ван лууш-м хир вацара. «Нива» ю кху мехкан машен», – жоп ло цо...\nДе суьйренга лестинера тхо Даттаха кхочуш, амма меттигерчу администрацин куьйгалхо Дакалов Расул тхайга хьоьжуш Iаш карийра тхуна.\n«Кхо юрт ю тхан администраци юкъайогIуш: Чеччалхе, Даттахе, БулгIат-Ирзе. Республикин куьйгалло лаьмнийн ярташ кхиоран йоккха терго яр бахьанехь, дукха хийцаделла тхан яртийн дахар, – дуьйцу Расула. – Кхаа а юьртахь газ ю, дечигца мел къахьоьгура хьалха бахархоша. Яьссин коьртера охьадалийна хи ду БулгIат-Ирзехь а, Даттахехь а. Чеччалхе и кхачо дагахь а ду. Керла йина школаш ю кхаа юьртахь, маьждигаш ду. Даттахера школан музей гIуо хьо, юьртах лаьцна ас хIумма а дийца ца оьцуш, деригге а хуур ду-кха хьуна. Районан школашкахь хьовха, республикин школашкахь а дукха хир яц цу кепара музей. Бан луучунна шортта бан болх бу: бошмаш лелайойла ду, даьхни кхобийла ду.\nБулгIат-Ирзера схьаваьлла историн Iилманийн доктор, Нохчийн Республикин Iилманийн академин президент Гапуров ШахIрудди. «Нохчийн-оьрсийн фразеологизмийн словарь» хIоттийна вежарий Байсултанов Дадаш, Дауд Даттахара ву. ДIадаханчу шарахь нохчашлахь дуьххьара геолого-минерологически Iилманийн докторан диссертаци чIагIйина Даукаев ХIарон Чеччалхара ву».\nТхо хиллачу Зандакъа, Татай-Отара, Байтарке, Чеччалхе, Даттахе, БулгIат-Ирзе яртийн дIадаханчух а, таханлерчу дийнах а, церан бахархойн башхачу гIиллакхех, иманах а, кху яртийн юьхь хилла лаьттачу бевзаш болчу нахах а дийца кхин дуккха а ду, оха тхайн ницкъ кхочучу барамехь тIейогIучу хенахь цунах дуьйцур а ду.


Навальныйна деллачу дIаьвшо дагадоуьйту муха вийна банкир Кивелиди\nОьрсийчохь деккъа цхьа дов бен ца хилла "Новичок" дIовш даларца доьзна айдина - иза дагалоцуьйту Навальный Алексейна дIовш даларо, яздо "Важные истории" ("БIаьрла хиламаш") цIе йолчу хааман гIирсо.\n1995 шеран Марсхьокху-беттан 1-чу дийнахь цIеххьана тиларчуьра а ваьлла, дарбан хIусаме вигира шен Росбизнесбанкан кабинет чуьра Кивелиди Иван. ШолгIачу дийнахь оццу хьолехь дарбан цIийне йиллира цуьнан гIоьнча Исмаилова Зара а. Пхи де даьлча бекхтакхаман гIуллакх гIаттийра прокуратуро. ДIаьвшах велира банкир а, цуьнан белхахо а. Талламо "девзаш доцу дIовш" делла бохура царна. Ткъа хааман гIирсо бяздарехь, хилла иза "Новичок".\nКивелидин валар толлучу президентан гIуллакхийн урхаллин клиникерчу лоьрашна а, Москва гIалин №1 йолчу клиникан хIусамна а, ур-атталла кхеламн медицинан эксперташна а ца карийна беллачаьрца цхьана а девзаш долчу дIавшан лар.\nДеккъа дIа цхьана геннарчу битамашна тIе а тевжаш, "евзаш йоцу коьчал" йиллина банкир а, цуьнан гIоьнча а даларан бахьане. "ЦIийца холинэстераза лахдалар" аьлла хIоттийна царна диагноз. "Холинэстераза – коьрте дегIах доладойту элемент ю, иза тоьаш ца хилча лацало дегI", -яздина хIетахь таллам бинчу лоьраша-эксперташа.\nНавальный Алексейна холинэстераза тоьаш яцар билгалдаьккхира иза тиларчуьра ваьлла а волуш Берлинерчу "Шарите"клиникехь цунна дарбадечу лоьраша.\nНавальный кеман чохь тиларчуьра ваьллийла, цунна дIовш делла хила тарлойла кхеттачу цуьнан накъосташа сихха дIалахьийра иза чохь Iийначу томскерчу Xander Hotel хьешан цIийнера цо лелийна хIуманаш. Иштта Германе дIакхачийначу хин шишанашна тIехь а карийна "Новичок" дIаьвшан ларш, чIагIдо Европерчу эксперташа.\nСтенна йисина Навальныйн куьг кхетта хила тарлучу шишанашца дIаьвшан лар а гойту Кивелиди верах долчу гIуллакхан материалаша. Царна тIехь боху, хи санна коча, амма дукъо ду Кивелидина делла дIовш, иза чекхдолу маьIачу хIуманах, ткъа ца долу чекх резаьнкех. Цундела йисина хилла дIаьвшан ларш, хIонехула яьржина янза, банкиран телефон тIехь.\nНавальный Алексей дIаьвшан симптомашца Омскерчу дарбан цIийне кхачийра байначу беттан 20-чу дийнахь. Томскера Москва доьдучу кеман тIехь тиларчуьра ваьллера иза. Ши де даьлча вигира Берлинерчу "Шарите". Клинике. Шина кIиранах Iийра кхетамчуьра ваьлла.\nНавальныйна "Новичок" дIовш делла хилар гучудаьккхира Германерчу а, Францерчу а, Швецерчу а лаборатореша. ДIовш цунна муха делла хууш дац хIинца а. Германерчу Der Spiegel–о бахарехь, Навальный Iийначу Томскерчу отель чуьрчу хин шишанна тIехь а карийна дIаьвшан лар.\nНавальный дарбан хIусаме вуьллушехь дийхира цуьнан накъосташа Iедале иза вен гIортар талла долор. Оьрсийчоьне талламбар дийхира Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташа а, Европан Берто а. Амма Оьрсийчоьнан Iедална оьшуш ца хета бехктакхаман гIуллакх схьаделла. Иза шек ду Навальныйна дIовш делла бохучух – Оьрсийчуьрчу лабортаторешна ца карийна цуьнца дIовш.


Йовлакхаш лелор дехка мегаш ду Австрерчу берийн бошмашкахь\nНохчийн бераш. Архивера сурт.\nБерийн бошмашкахь йовлакхаш лелор дехка мегаш ду Австрехь\nАвстрерчу Iедало тIеэца кечдина берийн бошмашкахь а, школийн юьхьанцарчу классашкахь а зудабераша коьртахь йовлакхаш лелор доьхкуш долу низам. Жимачу хенахь берана шена ца хаьа шен хьекъалца ша тIехь а, коьртахь а лелочух лаьцна сацам бан. Царна йовлакхаш лелор доьзалшкахь тIедожош ду. Иштта бу и низам кечдинчу Австрерчу коьртачу шина партина хетарг.\nБакъду, карарчу хенахь цу партийн хьежамаш ца боькъу дуккха меттигерчу тергамхоша. Цара шаьш реза ца хилар хIинцале а дIахаийтина цу кепара низам тIеэцаран хьокъехь.\nЦара ву, масала, даханчу шарахь Венерчу бусалба берийн бошмашкахь тоъалла интеграцин болх беш бац бохург шен Iилман талламехь гIардаьккхина профессор Шлус ХIенингс. Цо меттигерчу телевизионехь элира, шена цхьа а йовлакх тиллина бер гина дац ша теллинчу берийн бошмашкахь, аьлла. Цундела цунна Iедалан керла болам популистийн Iалашонаш йолуш бу аьлла хета.\nБерийн бошмашкахь йовлакхш лелош кегий бераш Австрехь далахь а, уьш вуно кIезиг ду. Цундела, леррина царна дуьхьал низам даккхар бусалба динна гонах гамоне хьал кхоллар санна лору Австрерчу Бусалба Динан Цхьаьнакхетаралла цIе йолчу муфтиятан хьесаперчу бусалба нехан коьртачу хьукмато а.\nЦо зорбане даьккхинчу дIахьедарехь билгалдаьккхина ду, цхьамогIа низамашца ца догIуш Iедало тIеэца кечдина керла низам хилар. Масала, бераш кхетош-кхиорах долчу низамца. Я динан маршонех лаьцна долчу низамца.\n„Цхьанна а дагдогIур дацара кху махкахь жуьгтийн кипанаш ехка. Я бераш долчу чоьнаш чуьра пенаш тIехь йолу жаIарш дIаяха. Берийн чоьтах популистийн политика дIаяхьар маго йиш йолуш дац“, - иштта яздина бусалба нехан векалша шайн сайта тIехь.\nДуьхьал бу цу кепарчу низамна Австрера католикийн килсера зударийн цхьаьнакхетараллин векалш а. „Австрин зударийн орденан“ президент йолчу мозгIаро Майрхофер Беатрикса лерина ша зорбане даьккхинчу дIахьедарехь элира цу кепара пачхьалкхан Iедал динан хаттаршна юкъагIертарна дуьхьал ю ша аьлла.\nБерийн бошмашкахь а, ишколашкахь а хиджабаш ехкар къобал деш берш а бу тергамхошна юкъахь. ЦхьамогIа социологаша дIахьедарш дина кху деношкахь, Iедалан сацам нийса бу аьлла.\n„ТIаьхьарчу шерашкахь алсамдолуш ду хиджабаш лелочу кегийчу берийн терахь. Цхьайолчу доларчу бусалба берийн бошмашкахь йовлакхаш техкинчу кегийчу берийн сурташца ур-атталла реклама а ю еш“, - элира цу хьокъехь Presse газетана ша еллачу интервьюхь социолого Хайниш Хайкос. Ткъа кхечу социолого Гюнгор Кенанс, ша а бусалба волчу, Iедалан сацам «харцахьачу наха бина болу нийса сацам бу», элира.\nЦу юкъана, Iедало дийцаре диллина кегийчу берашна йовлакхаш лелорах низам аьхке ялале тIеэца мегаш ду парламенто.


Лорсанукаев У. «Эльдарханов Таьштамир дагалоцуш...» - Министерство образования и науки Чеченской Республики\nЭльдарханов Таьштамир вина 1870-чу шеран 1-чу апрелехь Гихтахь. Цуьнан дас Эльжуркъа жима Таьштамир юьртачу хьуьжаре д1авелира бусалба 1илма 1амо. Цул т1аьхьа, ворх1 шо кхаьчна волу иза Соьлжа-Г1алахь цхьаъ бен ца хиллачу ламанхойн ишколе вахийтира.\nИза кхиамца чеккхъяьккхинчул т1аьхьа Таьштамир Буру-Г1аларчу реальни училище деша воьду…\n1893-чу шарахь Т. Эльдархановс кхиамца чекхйоккху Тифлисера (Тбилиси) хьехархойн институт. Цул т1аьхьа пхеа шарахь болх бо Майкопехь. Т1аккха Соьлжа-Г1аларчу ламанхойн шеколехь болх бан волало. Болх дика баро, бераш ч1ог1а дезаро, к1орггера хаарш хиларо, боккха сий-ларам кхуллу Таьштамира. Хьехархошна евзина ца 1аш Соьлжа-Г1алахь а, ерриг Нохчийчохь а йовза йолало цуьнан ц1е.\nХьехархочун болх барх тоам ца беш, цо жигара дакъалоцу юкъараллехь д1абоьлхучу политически хицамашкахь а. Шайн парг1атонехьа, шайн лаьттехьа, демократи… къуьйсучу халкъехьа ойла лесташ вара Таьштамир. Иза белхалойн митингашка а, собранешка а оьхура, къамелаш дора.\nЭльдархановс Т. лелош долу юкъараллин г1уллакхаш паччахьан 1едалан тидамза ца дисира. Кестта иза хьехархочун балхара д1аваьккхира, царна хетарехь, «политически тешаме цахиларна»…\nТеркан областан ц1арах кадет А. Маслов а I-чу Думе хаьржира Эльдарханов Таьштамир, иза регионан ламанхойн халкъийн ц1арах хаьржина вара. I-чу Думехь Эльдархановс ма-дарра гайтира лаьмнийн халкъаш а хьоьгуш болчу къаьхьачу баланан, г1айг1анан сурт.\nЭльдархановн Т. къамелаш коьртачу декъана, цхьаьнадог1уш хуьлура большевикийн юкъара демократически программица. Россин къинхьегаман адамаш паччахьана дуьхьал къийсам д1абахьа вовшахтоха г1ертара.\n1906-чу шарахь 8-чу июлехь дума д1асалаьллира.\nДукхахан ялале II-чу Думе харжамаш хир бу аьлла кхайкхам бира.\n1907-чу шеран 6-чу февралехь Терски областан ахархойн а, г1алийн бахархойн а ц1арах болчу харжамхойн гуламехь Эльдарханов Таьштамир шолг1ачу думин депутат хоржу.\nII-чу Думехь шен къамелехь «Терски областан бахархойн болчу харжамхойн ц1арах» Эльдархановс доьху 1аламан хазнаш, йохр, лечкъор аграрни г1уллакхан йист яккхалц сацадахьара бохуш. Ткъа латтанаш, 1аламан хазнаш лечкъош ерг правительство ю. Цо ламанхойн тоьлла латтанаш шен дола дерзадо.\n1907-чу шеран 3-чу июнехь Паччахьан 1едало II-г1а Дума д1асалаьллира. Цуьнан социал-демократически фракци 1едало лецира. Революци ийшира.\nШен демократически хьехамаш бахьанехь лечкъаш лела дийзира Таьштамиран а. Иза итт шарахь гергга Бакох 1ен везаш хилира, хьехархочун болх а беш. Оцу муьрехь цунна бевза чоьхьарчу Кавказера а, Къилбаседа Кавказера а большевикаш, ша аьлча, С.М. Киров, Н.А. Анисимов, И. Калинин, И. Малыгин, К. Ворошилов.\nВоккхаверца т1еийцира Эльдархановс февралан революци. Эльдархановс а, А. Шериповс а, къехойн лаам кхочушбеш. 1918-чу шеран 29-чу майхь Г1ойт1ахь хиллачу йоккхачу митингехь хаам бира Нохчийчохь Советийн 1едал д1акхайкхош хиларан хьокъехь. Таьштамир Г1ойт1арчу Советан председатель хоржу. Нохчийчоь Г1ойт1арчу Советан а, Соьлжа-Г1алин большевикийн а куьйгалла хьалха а долуш, Деникинан эскаршна дуьхьал елира. Цаьрца турпаллица лийтира.\nСоьлжа-Г1ала парг1атъяьккхинчул т1аьхьа, большевикаша юкъадаккхарца, Нохчийчоьнан а, Г1алг1айчоьнан а ярташкахь халкъан гуламаш д1абаьхьира. Цигахь цара къобалдеш т1еийцира Советийн 1едал.\nНохчийн ревкоман председатель х1оттийна Эльдарханов Т. Дукхах долу адамаш йоза-дешар хууш дацара. 1илма долуш нах к1езиг бара. Эльдархановн ницкъ кхечира ярташкахь 1едалан органаш кхолла, ахархошна лаьттанаш дала, дешаран а, культуран а кхерчаш схьаделла. Цу т1ехь цунна г1о дира Соьлжа-Г1аларчу большевикаша. С.М. Киров, К. Орджоникидзе коьртехь волчу ЦК РКП(б)-н Кавказан бюрос. 1920-чу шеран 1-чу августехь Нохчийчоьнан Советийн хьалхара съезд хилира. Цигахь областан исполкоман председатель хаьржира Таьштамир.\nОцу шеран ноябрь баттахь Терски областан халкъийн съезд хилира. Цигахь д1акхайкхира Ламанхойн Автономни Социалистически Республика йиллар. Оцу берриг а исторически хиламашна юккъе йоккха хазна йиллира Эльдархановс. Цуьнан хуьнарийн мах хадор дара Ламанан Республикан ЦИК-н председателан дарже иза харжар, цуьнгахь Нохчийн облисполкоман председателан дарж а дуьтуш.\nШеко йоцуш, Эльдарханов Таьштамир хьанал, ц1ена, майра, оьзда стаг вара. Ша д1ахьочу некъо нохчийн халкъан дахар зовкхе, маьрша дийриг хиларх к1орггера тешна вара. Халкъ йоза-дешарх кхеташ, дуьненахь хуьлучу хиламийн духе кхио лууш вара Таьштамир. 1908-чу шарахь ца арахийцира нохчийн абат. Иза оьрсийн графика т1ехь (кириллица) йина яра.\n1922-чу шарахь, Нохчийчоь Ламанан Республикана юккъера схьаяьллачул т1аьхьа а, областан ревкоман председателан болх бира Эльдерхановс. Ткъа 1923-чу шарахь Нохчийчоьнан Советийн съездехь Нохчийн автономни областан Советийн куьйгалхо хаьржира.\n1925-чу шеран сентябрь баттахь Таьштамир балхара д1авоккху. Делахь а, оццу шарахь, Къилбаседа-Кавказан край кхоьллича, крайисполкомехь йолчу къаьмнийн советан председатель х1оттаво. Цул т1аьхьа иза Дона-т1ерачу Ростове д1акхелха.\nЭльдарханов Таьштамир Советийн Ерригроссийн VIII,X,XI,XII-чуй съездийн делегат хилла, ВЦИК-н X,XI,XII-чуй гуламийн декъашхо, СССР-н I,II,III-чуй гуламийн декъашхо вара Нохчийн автономни областан ц1арах.\nДаймахка ц1авирзинчул т1аьхьа а тайп-тайпана куьйгаллин белхаш бира цо, цу юкъахь «Грознефть» цхьанакхетараллехь а.\nЭльдарханов Таьштамир кхелхира 1934-чу шеран 14-чу ноябрехь. Шен заманан башха стаг вара иза. Шен къоман бакъ волу во1 вара Таьштамир. Цундела хьакъ ву т1аьхьенийн дагчохь ваха.


Нохчийн юьртахь имам Шемалан цIарах маьждиг диллина. Кадыровс хьалхо критика йинера цунна\nСтигалкъекъа-бутт 23, 2022\nНохчийчоьнан Шаройн кIоштан Кенхи-эвлахь ламанхойн къоман маршонан боламан хьалханчан Имам Шемалан цIарах маьждиг диллина. Юьртахойн доккха дакъа чамалинцех лаьтташ ду. 19-20 эзар стаг шайлахь волу этносан тоба ю иза, дукхачу хьолехь Дагестанан лам чохь беха уьш.\n600 стагана лерина маьждиг схьадоьллуш хIоттийначу барамехь, "Грозный-Информ" хаамийн агенталло яздарехь, СКФО-н Iеламнехан Кхеташонан хьалханчас Кадыров Хож-Ахьмада дакъа лецира.\nКерла маьждиг дуттуш ахча хьажийна Кадыров Ахьмадан фондо, цуьнан йиссинчу зудчо Кадырова Айманис куьйгалла деш йолчу.\n"Дагестанхошна а, берриг кавказхошна а цуьнан цIарах маьждиг диллина волу имам Шемал сийлахь стаг ву. Со чIогIа воккхаве", - цитата йо агенталло меттигехь хиллачу иэдинчу латарийн спортхочо Завуров Шемалан дешнашна.\nКхоъ шо хьалха Кадыров Рамзана ша еллачу интервьюхь критика йира имам Шемална. "Оха сий до Шемалан иэсана динан хьалханчан санна, амма хаа лаьа, Нохчийчоь а, цуьнан къам а хIаллакдаран питана а лелош, 19 шарахь Оьрсийчоьнца тIом а бина, Дагестане юхавирзина биъ бутт баьлча Оьрсийчоьнан кара а вахана, дворянхо стенна хилла цунах? Нохчийчоьнна а, нохчашна а дуьхьала яьккхина террор яцахь, тIаккха хIун ю иза, кхетамца иза лелийна делахь а, дацахь а? Йа шалхонаш лелор 19-чу бIешарахь кхолладелла ду?", - дIахьедира Нохчийчоьнан куьйгалхочо.\nОцу интервьюна жоьпаллин реакци йира социалан машанашкахь, пайдэцархоша шайн аватарашка имам Шемалан суьрташ хIиттадора. Иза дира бевзаш болчу спортхоша а, масала UFC-н толамхочо Нурмагомедов Хьабиба а, олимпикан толамхочо Садулаев Iабдулрашида а. "АллахIаца дуй буу аса, наггахь иэхь хета суна, имам Шемалах тера хиларна суо вуно гена хиларна", - яздира Нурмагомедовс.\nЦул тIаьхьа Кадыровс имам Шемалах лаьцна шен дешнаш харц гочдеш республикехь мостагIий бу аьлла дIахьедира, иштта реза мел воцург Соьлжа-ГIала кхайкхира цо "вовшахкхета".\n1834-чу шарахь Дагестанан хьалханча санна шен къийсам болийна волу имам Шемал къобалвира нохчаша 1840-чу шарахь. Нохчийчоьнан а, Дагестанан а хьалханча хилча цо кхоьллира исламан теократикан пачхьалкх – имамат, иза лаьттира 1859-чу шеран аьхкене кхачалц.\nКадыров Ахьмад цIарах йолчу фондана дуьхьала Американ Цхьанатоьхначу Штатийн финансийн министралло "Магнитскан глобалан актан" бух тIехь санкцеш ю яьхна. Организаци масийттаза бехкейора "шен лаамехь-нуьцкъаха" фондана сагIийна ахча кхехьийта нах декхаре барна, амма Кадыровс и бехкаш тIе ца лоцура. Зорбанан гIирсаша хаамбора, фондан ахча лелор, дайар цIена дац бохуш, Кадыров Рамзанан "альтернативе казна" ю олура иза.


КΙайн дари коч ма йохалахь, ...Ιаьржа чухта ма тиллалахь\nМисар -- Барби-тайнаг ю бусулба духар а доьхна КъахIирерчу цхьана туькан корехь, Манг 2012\nОьрсийчоьнан низамо олалла а деш, цуьнан цхьа дакъа ларалуш далахь а, хьал ца хуучунна инзаре а хеталуш, шатайпа гIиллакх-ламасташ ду Нохчийчохь. Оьрсийчоьнан низамца а, дуьненан бакъонашца а бIоста а нислуш, муфтият хьалханча а йолуш, кхузахь дахаре дерзош лаьттачу керлачу юкъадалорийн хьокъехь хIумма а хууш доцуш санна, къора а, бIаьрзе а хилла юьстаха лаьтташ ду федералан Iедал а.\nШина а куьйга пIелгаш тоьур дац Оьрсийчохь дан а доцуш, кхузахь пайдаоьцуш долу «низамаш» дагардан воьлча. Iедалехь болчара бехкаме лоруш, детта зил-дозанаш бахьанехь кхераме ду кхузахь, кхо-виъ стаг цхьаьна, Iаламан тийналле ладугIуш, садаIа охьахаа а, кийра бассош, самалхадалийтархьаммаа маларх кхета а.\nХьалха а хьехийна ма-хиллара, Орьсийчоьнан низамо мел магош далахь а, иштта маьрша дац кхузахь, шен даго ма-хьоьхху тIеюху бедар лелор а, кIантана зуда ялор а, йоIана маре яхар а. И тайпа, кхечу кIошташкахь буьйцу а ца хезна, бехкамаш кхузахь дукха бу.\nМуфтият хьалханча а йолуш, къаьсттина Iедалехь болчеран бала кхочург ду бахархойн бедарш. Гарехь, царна дика хуучух тера ду уьш муха бухабелла, мел къовлабелла хила беза. Цунна тоьшаллаш карош лаьтта, гIаланашкахь хьовха, кIошташкахь а.\nКху Товбеца-беттан 18-чу дийнахь, Iаьрбийн къоман хIотIехь дегI хьулдеш кечелла, ши йоI сацийна низамхоша Теркйист-кIоштарчу ЧIуьрга-юьртахь, дуккха а адамаш теш а долуш. Цхьаъ даьлча санна, дIа а йигина, полицин урхаллехьбарт-хаттам бина цу мехкаршка.\nГергарчара дийцарехь, царна бехке диллинарг цхьаъ хилла - бIаьргаш бен гуш хIума а доцуш, юьхь дIа а къевлина, хьулбелла лелар. Цу кепара тIеIаткъам беш, уггара жигара хьийзинарг, муфтиятан белхахо хилла бохуш, дуьйцу ши йоI мукъаяьккхинчул тIаьхьа гергарчара.\nКхеторхьама аьлча, зударшна а, мехкаршна а магош дац мара а, чIенг а къайла а йоккхуш, хьулбала. И хьенан лаам бу, мичара схьаду и омра дуьйцуш дац. Гергарчара дечу тоьшаллица, сихха шайн «кхетош-кхиоран» болх дIа а берзийна, низамхоша маьрша йитина сацийна ши йоI.\nКхузахь карладаккхархьама ала догIу, бIаьстенан юьххьехь, изза динан урхалла хIайттанча а йолуш, хьехархой а, дешархой а, лоьраш а, кхин болу а Iедалан балхахь болу зударий, дегI хьулдеш бедарш лелор декхарийла беш, Нохчийчохь цхьа мур баьхьна хилар, балхара дIабаха кхерамаш а туьссуш.\nХiнца, схьагарехь, бедаршца хьулбалар а хилла цхьа доза долуш. Вуьшта аьлча, зударийн а, мехкарийн а, бIаьргаш биссалц, яххьаш дIакъовла бакъо яц. Марош а, чIенгаш а гуш хила еза. Иштта кхетабо могIарерчу наха Iедалехь болчеран биллам-тIедахкарш.\nЛакхахь ма-аллара, само ян езаш, кхерамца дозаделла ду кхузахь ур-аттал нускал далор а. Хууш ма-хиллара, Нохчийчохь лелаш чIагIдина низам ду. Дахар цхьаьна доза лаам хиллачу кегийчара хьалххехь шайца кхераме лазар цахилар гойтуш, лоьрашкара кехаташ даха деза. Уьш ца хилча, молланаша вовшийн кхачош, царна мах беш бац.\nКху кепара белам а, гIайгIа а цхьаьна ийна меттиг ниселла кху деношкахь цхьана юьртахь. Кхо бутт хьалха дуьйна дIа а хьахийна, цIеранаш реза а болуш, де билгал а даьккхина, зуда ялийна. Нускал схьадалочу дийнахь гучудаьлла, йоьIан цIерачара лоьрашкара и кехат даьккхина цахилар.\nТойнаш а хIиттийна, луьстуш хьеший а болуш, молла дуьхьала ваьлла ловзар тIаьхьататта деза, мах бан шен бакъо яц аьлла. «Хьайн бакъо яцахь ахь мах ма бе, иза кхана-лама бан а мегар ду, ткъайн нускал оха дIадерзор ду аьлла, замой чIагIбелча, молла кхин а карзахваьлла, ша кху сохьта муфтияте зIе а тоьхна,таIзар дойтур ду шуна аьлла.\nЦара и дов дIа муха листина хаац, амма юьртахоша дуьйцу, холча хIиттина, масех сохьтехь, дIасаидар доцург, кхин эшам ца хуьлуш дIайирзира зуда ялийна меттиг бохуш. Дерзош аьлча, Нохчийчохь кIезиг бахьанаш дац, бахархошна кхерам тIебазбала. Цуьнан дозанаш а ду шуьйра - воьду-вогIу маьрша стаг лаьцна дIавигина чуволларна тIера, зудаялорна тIекхаччалц.


БIеннашкахь оьрсийн туристаш СаIуда Iаьрбийчохь бисина\nБIеннашкахь оьрсийн туристаш, дукхахберш Нохчийчуьра а, Дагестанера а болуш, цIабахка таро йоцуш СаIуда Iаьрбийчохь бисина. «Открытые медиа» хьостано бина и хаам, цигахь йисинчу цхьана оьрсийн туристан хаамна тIе а тевжина.\nНуриманова-Якупова Динарас бахарехь, Зазадоккху-беттан тIаьххьарчу деношкахь дуьйна оьрсийн арахьарчу гIуллакхийн министраллехь а, консулаллехь а шайн дехаршна луш жоп дац, я маца цIа дига дагахь бу а дуьйцуш дац аьлла.\nОцу юкъанна, Iамеркан Цхьанатоьхначу Штаташа а, Великобританис а, Францино а денна шайн бахархой леринчу рейсашца цIа кхуьйлуш бу.\nРосавиацино а тIечIагIдира, СаIуда Iаьрбийчуьра гергарчу хенахь эвакуацин рейсаш ян планехь дац шайн, ткъа «проблема гIоьртина ю, оьрсийн регионаш кийча хиларца шайн нах тIелаца», доккхачу декъанна «царна кхерамзалла а, лоьрийн гIо а, оьшу изоляцин хьелаш хилийта а инфраструктура кхолла кийча хиларх».\nНурмианова-Якупован дешнашца, СаIуда Iаьрбийчохь бисинчу нахалахь цхьаберш кийча бу, долара кема лаьцна а, даймахка берза, амма оьрсийн консулаллехь барт ца хуьлу.


Словакин футболистах мах бала аьтто бац "Ахматан"\nСоьлжа-ГIалара "Ахмат Арена",2018ш\nНохчийн футболан "Ахмат" клубан проблемаш ю массо а арахьарчу компанешца, церан таро яц ур-атталла, 22 шо долчу Словакин спортхочух Альмаши Ладиславах мах дIабала а. Стохка Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн финансийн министралло тоьхначу санкцийн тIаьхье ишта ю.\n"Шу шаьш кхеташ дуй, проблемаш хиларх? Альмаших ахча дала тхан аьтто бац, словакаша боху: официалехь ахча чоьта тIе даккха. Тхан таро яц", - аьллачу "Ахматан" коьртачу тренеран Талаллаев Андрейн дешнаш далийна Sport.ru гIирсо.\n2021-чу шеран Дечкен-баттахь санкцеш тоьхначул тIаьхьа Соьлжа-ГIаларчу клубо "сезон ерззалц" мах а луш, лаьцна вара Альмаши. "Ахматехь" тIелетарг вара иза.\n"Массо а арахьарчу компанешца проблемаш ю. Уьш бахьана долуш экипировщик а цхьана хуьйцу оха. WyScout компанех пайдаэца а таро яц тхан, йисинарг InStat ю",- аьлла, тIетоьхна Талалаевс, санкцешца йоьзначу халонех дуьйцуш.\nЦо бахарехь, Америкерчу финансинй министралло санкцеш тухуш сацам бинчул тIаьхьа "Ахматан"президенто дош деллера клубана: "Ахчанна са ма гатде, оха йист йоккхур ю". Амма дерриг а ма-бохху ца нисделира.\nЮтубо дIакъевлира хьалхо футболан "Ахмат" клубан а, латарш дIахьочу Absolute Championship Akhmat хьукматан а каналаш.\nОхан-баттахь Пачхьалкхан Думан спортехула йолчу комитето къобалдира Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташа санкцеш кхайкхийна футболан "Ахмат" клуб гIуданех мукъаяккхар а, цунна финансийн гIо кхачор а.\nКест-кеста спортан скандалашкахь нисло "Ахмат" футболан клуб. Карарчу беттан юьххьехь, клубан бархI футболхоюкъарваьккхира "Локомотивца" хиллачу тIаьххьарчу матчехь летарна. Хьешаша толам а боккхуш, 1:5 чоьтаца дирзира ловзар.\nСтигалкъекъа-баттахь 20 эзар сом гIуда хьарчийра "Ахматах", Москварчу "Спартакца" ловзучу заманчохь микрофончухула харцонаш лелорна.


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Шен дений нанний хьалха шен зудчун цIе яккхар а, зудчо шен майрчун цIе яккхар а муха ду Ислам динехь? Коьрта агIо\nАссаламу Iалайкум! Шен дений нанний хьалха шен зудчун цIе яккхар а, зудчо шен майрчун цIе яккхар а муха ду Ислам динехь?\nИслам динехь иза Iадате хьаьжжина ду. Iадаташка доьрзуш долчу хIуманех ду иза, цундела, нагахь санна иза Iадато дика лоруш дацахь дика хир дац иза, дика лоруш делахь дика хир ду иза.\n«Зудчо шен майрачуьнан цIе яккхар (иштта майрачо шен зудчуьнан цIе яккхар а) къилахь хIума дац, хIунда аьлча иза ца магош далил доцу дела. Делахь а, и санна долчу хIуманашкахь нахана юкъахь лелаш долу Iадат а, Iедал а шариIато лардеш ду. Масала, цхьана махкахь болчу нехан Iедалехь зудчо шен майрачуьнан цIе йоккхуш яцахь, цо цуьнан «беран да» (масала, Ахьмада да) аьлла цIе йоккхуш елахь, цо цуьнга шен цIарца кхайкхар царна вон хIума хеташ делахь, йа оцу майрачунна дезош дацахь (зудчо) шега шен цIарца кхайкхар, зудчо лардан деза и хIума, хIунда аьлча шен майрачуьнца дика хила езаш ю (шариIатехь), ткъа иза дика хиларха дац цунна ца де́зош долчуьнца иза цуьнга йистхилар, йа адамашна юкъахь вон лоруш долчуьнца иза йистхилар».\n«Амма нах болчахь майрачуьнан цIе, йа зудчуьнан цIе яккхар – иза оцу нахана юкъахь лелаш долчу Iадате хьаьжжина ду. Цхьаболчу наха вон лоруш хIума ду иза… Цхьадолчу адамашна юкъахь, йа цхьаболчу нахана (къаьмнашна) юкъахь гIолий дерг «беран да» аьлла цIе яккхар ду. И хIума лар ца дар бахьана долуш, иза атта хетар бахьана долуш, дуккха а бохамаш а, халонаш а эгна хилла ду».\nТкъа вайн къома юкъахь шен дена-нанна хьалха а, йа гергарчарна хьалха а, йа цхьанне нахана хьалха а майрачо шен хIусамненан цIе йоккхуш Iедал дац, мелхо а иштта цIе яккхар иэхье́ лоруш ду. Иштта лоруш ду зудчо шен хIусамден цIе яккхар а. Ткъа вайн иштта Iадат хилар вон хIума дац, мелхо а шеца дика маьIна долуш ду: эвхьазло юкъа ца йолар а, майрачуьнан-зудчуьнан къайлах дахар мелла а хьулдина хилар а, эхь хеташ хилар а, дена-нанна хьалха а, стунцахошна-марзахошна хьалха а гIиллакхе хилар а, иштта кхидIа а. И маьIнеш вуно дика маьIнеш ду, шариIато дика лоруш а ду. Ткъа, шариIато дика лоручу маьнIи тIевуьгуш долу Iадат а шариIато дика лоруш ду, Шейх Iабдуррахьман Ас-СаIдийс (Дала къинхетам бойла цунах) ма-аллара.\nЦундела, нахана хьалха шен зудчуьнан цIе яккхарх майра а ларвала веза, шен майрачуьнан цIе яккхарх зуда а ларйала еза.\n28/08/2010 = 28/08/2010\n «Фатава ал-ислам суал ва джаваб», № 21532.\n Уьзза жайна, № 13778.


Бакъоларъярхой а, журналисташ а хIаллакбар сацаде аьлла Оьрсийчоьне Американо\nАмерикан Цхьаьнатоьхначу Штатийн Пачхьалкхан секретаро Блинкен Энтонис дIахьедар дина журналисташ Хлебников Пол а, Эстемирова Наталья я байъина 12 шо кхачарца. Оьрсийчоьне кхайкхам бина цо, "таIзар доцуш" журналисташ а, бакъоларъярхой а битар сацаде аьлла, яздо "Коммерсанто".\n"Тахана оха дагалоцу Эстемирова Наталья а, Хлебников Пол а. 2004-чу шарахь Москвахь вийра Хлебников, коррупци Iораяьккхинчул тIаьхьа. 2009-чу шарахь йийначу Эстемировас Нохчийчохь адамийн бакъонаш Iалашъеш цахилар гучудаьккхинера. Оха кхайкхам бо Оьрсийчоьне, таIзар доцуш журналисташна а, жигархошна а тIелетарш дар тоийта", - яздина Блинкена Твиттерехь.\n"Форбс" олучу оьрсийн версин журналан коьрта редактор вара Хлебников Пол. 2004-чу шарахь Товбеца-беттан 15-чохь Москвахь редакци чуьра араволучу хенахь вийнера иза.\nДинчу зуламна бехкевира Нохчийчуьра схьаваьлла ши вахархо, ДукузовгIеран ши ваша Казбек а, Мохьмад а. Хлебников вен кхайкхийнарг, лехамашкахь хилла гоьваьлла бизнесхо Нухаев Хожа-Ахьмад ву аьлла хетара талламчашна. 2006-чу шарахь бехккъасторхойн коллегино бехказабехира уьш берриш а. Лакхарчу кхело юхабаьккхира церан сацам, амма оцу гIуллакхан фигуранташ къайлабевлира.\n2000-чу шарера схьа дуьйна бакъоларъяран "Мемориал" центран куьйгаллехь яра Эстемирова Наталья. 2009-чу шарахь йийра иза.\nЭстемирова ер талла кхайкхина Оьрсийчуьра Iедал дуккхаза а дуьненаюкъарчу бакъоларъярхойн хьукматаша, шайлахь Amnesty International а, «Мемориал» центр а, кхийолу бакъоларъярхойн юкъараллаш а йолуш. Дехна зулам Iорадаккхар бевзаш болчу политикаша а, пачхьалкхийн куьйглахоша а. Амма къастийна дац тахана а билггал хьан йийна нохчийн бакъоларъярхо.


"Маршоно бен дендийр дац вайн къам"\nБелги -- Нохчийн Къанойн Кхеташонан декъашхой. 07Заз.2015\nКъанойн Кхеташо дукхахенахь дуьйна ша-тайпа демократин кеп хилла лаьттина ю нохчийн къомана юкъахь. Цо вуно мехала юкъаметтигаш латтош хилла адамашлахь, Iедалан а, парламентан а декхарш кхочуш деш. Тахана а болх беш ю махкал арахьа бехачу нохчаша кхоьллина Къанойн Кхеташо. Цуьнан куьйгалхочо Докудаев Ахьмада дуьйцу, Малхбузерчу Европехь бехачу нохчаша Къанойн Кхеташо кхолларх а, цуьнан декхарех а лаьцна.\n- Ахьмад, муха нисделира Малхбузерчу Европехь бехачу нохчаша шайн Къанойн Кхеташо кхоллар?\n- Тахана доьхний, даьржиний долчу вайн барт бац, тешам а гIелбелла вайна юккъехь. Маттаца а гIело ю. Кхечуьнца а гIело ю. Вайгахь гIиллакх-оьздангалла лелорца а халонаш ю. ХIокху арахь даьржина долу вай, шайн чу а хевшина, ше-шен чохь долу хIума тоийтичхьана бохуш Iийча вайн дайша къонахалла лерина а яцара, цIий Iанийна маршо хьахор бен кхин бохуш хIума а доцуш, маьрша даха лаар тхуна, дитахьара тхо алар доцург оцу мостагIе кхин аьлла хIума а доцуш, кху тайпана доьхна ду вай... Вайн ворхIа дайшкара схьа юьртахь а, куьпахь а, махкахь а доьхна хIума, даьржина хIума хIоьттича, цхьа нах вовшах а кхетий, шайна тIе декхарш а лоций (арабовлуш хилла).\n- Ткъа маца, мичахь кхоьллира аш Къанойн Кхеташо?\n- ХIинца 4 шо кхочуш ду. Жигархойн тоба эр ду-кх вай, 7-8 стаг, вовшашца дага а ваьлла, арахь болчу нохчашка - мухIажирашка - лазарш ма ду вайн къомаца аьлла, барт боьхна хьийзаш ду вай, кхеташо кхолла еза вай аьлла Чиллан-беттан 23-чохь (2014 шо), вай махкадаьхначу дийнахь гулдала деза аьлла, кхайкхам а кечбина, дагIахьара шу (Белге) аьлла (Брюсселехь) кхоьллира оха и кхеташо.\n- Муьлуш бу хьан накъостий, муха нах бу уьш?\n- 70 шо а, 75 шо а долуш, хазнехасанна хIокху белхан бала болуш нах бу тхуна юкъахь. Нигат ду тхан, тхо тIе а кхуьуш, нийса доцург а, хIокху дуьненна зуламе хила мегаш дерг а, къоманна эшаме дерг а лелор а ма дац, дийр ма дац я сацам ара а боккхур ма бац аьлла.\n- Махкал арахьа беха нах, вайна гучу суьртаца, мацаллица а, духарца а тахана бала хьогуш бу аьлча нийса хир дац. Гарехь, мелла а цу агIор гIоле хьал ду Нохчийчохь а, гIийла бохку нах бац бохург дац иза. Ткъа хIун ду, хьуна хетарехь, уггаре а нохчашна тахана оьшург, муха го хьуна халкъан кханеца боьзна коьрта бала?\n- Суна уггаре коьрта хетарг къоман маршо ю. Иза хила езаш ю вайна. Иза ца хилахь вайн гIуллакх дIадаьлла. ШолгIа. Уггаре чIогIа вайн къоманна эшаме дерг ду вайн барт бохар. Динехь вай декъадаларш чIогIа эшаме ду вайна, барам а боцуш. Шайх Мансурана тIера таханлерчу дийне кхаччалц схьабогIучу маршонан некъа тIехь декъадаларш ду вайн. ХIокху дуьнено а бакъо елла маьрша хила, шен мотт а, мохк а болчу кIоманна. Цара елла маршо ю-кх вай йоьхург.\n- Кхеташ ду, муьлхха а юкъаралла а, цхьаьнатохаралла а кхиаме хилийта харж ян оьшуш хилар. Иза ца дийцича, шайн болх мелла а кхиаме хилийта хIун дича дика хир дара аьлла хета хьуна?\n- Вайн къомана оьшуш а болуш, дуьненаюкъараллана зуламе а боцуш болу некъ бу оха арабаьккхинарг. Оцу некъана реза воцург, хьо реза хила веза бохуш, нуьцкъаша оха хьийзор вац. ЗIе таса гIерташ ду тхо вовшашца. Францехь а, Белгехь а, нохчий болчехь массанхьа а тхайн дакъош (къанойн) кхеташонаш кхолла Iалашо ю тхан. Яц - цхьанне а хIуьттаренна а, цхьанне а гамонна а.\n- Адамашца болх бан, хууш ма хиллара, вуно хала ду. Хьуна а, хьан накъосташна а нохчаша лелочух уггаре ца товш дерг хIун ду тахана?\n- Эзар километр дехьа генахь охьа а хиъна, сехьаволчуьнга луьйш, ткъа хIара цунна дуьхьал луьйш... Вайн къомехь пайда боцуш кIиллочун хIума дара иза, Дала муххале а магийна дац иза. Стаганна дерш а, доцурш а дуьйцуш, луьйш нах бу тахана вайна юкъахь. Вайн ворхIа а дегара схьадогIучу гIиллакхашца, нахана луьйш волчу стагах цкъа а къонах хилла а вац я хир а вац иза цуьнах.\nНохчо миччахь велахь а, нохчо хилла вуьсу\nНохчий цIерабахар дагалецира Брюсселехь


Лахьан-бутт 04, 2014\nШема-- Шемахь тохарш дина коалицин кеманаша йохийна т1емалоша дIалаьцна латтийна меттигаш. 11.2014\nИракъехь а, Шемахь а тIемаш беш йолу ша шех Бусулба Пачхьалкхе цIе тиллина тоба дуьненчохь уггаре а кхераме ницкъ лерина немцойн къайлахчу сервисаша.\nМасех бутт хьалха Австрера ши йоI, ши кхиазхо, цхьаннан I4, вукхун I5 шо долуш, шайн цIерачарех лачкъа а лечкъина, Шема яхнера. Боснихойн къомах йолу и шиъ, церан гергарчара а, меттигерачу Iедалхоша а чIагIдарехь, тIаьхьарчу хенахь Венерчу нохчийн маьждиге эха марзаелла хиллера.\nТкъа шаьш Шема дIакхаьчначул тIаьхьа Твиттерехула хаам бинера цара, шаьшшиъ ша шех Бусулба пачхьалкхе, амма бусулба Iелим наха шех ДаIиш олучу радикала исламхойн тобанах дIакхетта, аьлла. Цул тIаьхьа дукха хан ялале цу шиннах цхьаъ, пхийтта шо долу Сабина, цхьана цигахь тIом беш волчу нохчочуьнга маре яхна аьлла хаам а битинера цара интернетерчу социалан машанехь.\nШаьшшиъ и ши йоI боснихо елахь а, амма и шиъ Шема яхна аьлла хаам баьржича дуьйна схьа нохчашца дузуш ду меттигерачу къайлахчу сервисаша а, хаамийн гIирсаша а, ур-аттала цу шиннан гергарчара а церан цIеялар. Цу шиннаца доьзнарг хилла а ца Iа. Шемахь а, Иракъехь тIемаш бе радикалхой буьйцучохь хIора аьлча санна артикалана уллохь тоьхна дерш чот а, барам а боцуш цу Гергарчу Малхбалехь дебначу „шишанигIеран“ сарташ хуьлу, уьш къомана шаьш мел „шишаниш“ бацахь а.\nСтенца доьзна ду теша иза? Билгал а бу-те нохчийн тIемалой Иракъерий, Шемарий тIом шайн ницкъашца дIахьош берш? Европехь цу тIеман кха тилла дечиг Iалашдерш берш а нохчи бу-теша? Вайнахалахь а, Европерчу хаамийн гIирсашкахь а дуьйцучуьнга ладоьгIча боккъал а хетадала сахьт дац и саннарг.\nАмма кIоргера и хаттар талла волавелча, кхеташ хуьлу, цу регионехь тIемаш бечу ницкъашлахь билгал нохчий муджахIидш мискъазаратталла бен боцийла. Цхьа ша -тайпана бренд а хилла дIахIоьттина йолу „шишани“ боху цIе, цу къоман хьаса хьакхбелла а боцучара а тIаьхьа шаьш шайна а тоьхкуш, эвхьаза яьккхинехь а.\nТайп-тайпанчу хьостанаша чIагIдарехь, Европера Шемарчу тIаме а бахана, цул тIаьхьа ДаIиш тобанех дIакхетта нохчийн кегирхой Австрерчу вайнехан мухIажарийн доьзалшкара бу дукхахберш. Амма церан билгал долу терахь ур-атталла меттигерачу къайлахчу сервисашна а, цара мукIарло дарца, девзаш дацахь а, ахбIе стаге а ца кхочу хетарехь.\nКхин а кIезгох бу уьш кхечу Европерчу нохчийн диаспоарашкара цига бахана. ХIетте а йоццачу хенахь нохчашна тIехь кхолла а елла, царна тIехь йисина йолуш лаьтта ДаIишан коьрта ницкъ уьш бу бохуш йолу цIе.\nЦу хIуманна саготтачу Австрерачу нохчийн диаспорийн векалша цхьа могIа гIулчаш лерина, и цIе бух боцуш вайнахана тIе тессина хилар гайта а, уггаре а хьалха цу Шема я Иракъе кегирхой оьхуш хилар нохчийн шайн къоман лазам хилар гайта а, цига вахнарг цхьаъ бен вацахь а. Цу Iалашонца Венерчу нохчийн-гIалгIайн кхеташонан векалша хIинцале а масийтаза вовшахкхетарш дIадаьхьна Австрехь вайнехан маьждигийн имамашца а, кегирхошна хьехамаш бечу дешначу нахаца а.\nМеттигерчу хаамийн гIирсаша, ала дашна, даима бехке деш дерш маьждигаш ду, ма-дарра муьлхарниг маьждиг ду аьлла цIе ца яккхахь а, амма „радикалхойн идеологи цигахь яржош ю“ бохучунна нундохуш. Цу хьокъехь шайн таллам дIабаьхьнера вайнехан кхеташонан декъашхоша.\nЦу кхеташонан куьйгалхочуо Мусалатов Шайхис дийцарехь, маьждигийн имамаший, Iелим нахий кегирхойн радикализацина бехке бар данне а нийса дац, хIунда аьлча нийса бIостанехьа дерг, ткъа аьлча а, Шемарчу тIаме цхьа а вайн къомах волу стаг вахар нийса ца хилар ду цу наха шайн хьехамашкахь даима а дуьйцуш дерг.\nМусалатов Шайхи: „Кхузахь долчу вайнехан маьждигерчу дешначу наха дуьйцуш дерг цхьаъ ду- иза вайн тIом бац, вай цига даха оьшуш дац бохуш. Цига ваха дезаш делахь, шаьш уггаре а хьалха иза эр а дара. Амма вай цига гIерта оьшуш дац аьлла массара а цхьа барт болуш тIечIагIдина лаьтташ ду и хIума. Интернет ю-кх массара а бехке лоруш ерг. Цига Шема дIабаханчара а пропаганда йо, кхуза схьадуьйла бохуш.“.\nШеко а йоцуш, Шайхис ма-аллара, кегирхойх радикализацин лазар тухуш долу коьрта хьоста интернетера цIераш а, сибаташ а доцу жигархой болчух тера ду. Амма уьш хилла а ца Iа. Нагахь санна цхьана кхиазхочунна интернетерчу агIонашкахь радикалан исламхойн хабарш марзделлехь, шен лаамца, цIеххьана, цхьана бозбуанчаллийца санна Венера Шема кхачалур цхьа а воцийла кхеташ ду.\nДийна машанаш хила безаш бу цу зуламхойн, шаьш Iехийна кегийрхой дозанал дехьа баха кхоьллина. Иза гойтуш дара масех бутт хьалха Шема баха новкъабевллачохь лаьцначу исс нохчочун масало а. Шайна юккъехь цхьа къона зуда а йолуш ДаIишах дIакхета арабевлла болу и нах туркойн къомах волчу стага дIабуьгуш хиллера.\nИзза, цу террорхойн боккха маша а, яккхий таронаш а хилар чIагIдо Германин коьртачу къайлахчу сервисан, шех БНД олучу, куьйгалхочуо Шиндлер Герхарда а. Шинари дийнахь Берлинехь дIаяхьанчу къайлахчу сервисийн цхьаьнакхетараллехь цуо дIахьедар дира, кху дуьненчохь уггаре а дика Iалашйина структураш а йолуш, шуьйра машанийн система а йолуш тоба ю ша шех Исламан Пачхьалкхе олуш йолу тоба, аьлла. Иштта ю цуьнан уггаре а яккхий ахчанийн таронаш а, тоьллачух герз а элира цуо.\nИ хIума тидаме эцча, шайн берашна цу радиклахоша тIеIаткъам барах кхерабелла болу Европера нохчийн дай-наной цу ницкъана дуьхьал гIорасиз болуш санна хетало. Къаьстина, шайн доьзалшкахь кхуьуш божаберш дерш. Маьждигашкахь хьехамаш бечара машаре дин кхайкхош а хилча, юкъараллехь массара а и радикалхойн къизалла емалйеш а хилча, муьлха гуш воцу мостагI ву-те бусулбачу кегирхошна оццул маьттаза дерг сел марздерш боху хаттар хIаваъэхь кхаза дуьсу.


Москох ДIаваьлла Абхазин Лидер Багапш Сергей\nСтигалкъекъа-бутт 27, 2011\nОьрсийчоь -- Абхазин лидер Багапш Сергей ву къамел деш Москохарчу Дуьненан Юкъаметтигийн Пачхьалкхан Институтехь (МГИМО), 16Чил2010\nШа шех йозуш ца хилар дIакхайкхийначу Абхазин президент хилла волу, 62 шарера ваьлла Багапш Сергей даханчу кIиран дийнахь кхелхина Москохарчу дарбан цIийнахь. Пехашна тIехь операци йинчул тIаьхьа чолхе даьлла хиллера цуьнан хьал.\nГуьржийчоьнах дIа а къаьстина, ша шех йозуш йоцуш дIакхайкхийначу Абхазин лидер Багапш Сергей Москох велла. Цуьнан 62 шо дара. 2005-чу шарахь дуьйна, Абхазин де-факто президент хилла Багапш, Стигалкъекъа беттан 29-чу дийнахь дIавелира, пехашна тIехь операци йина масех де даьлча.\n2009-чу шарахь шолгIа а президент хIоьттинера иза. Москохан а Тбилисин а сиха тIом дIабирзина шо даьллачул тIаьхьа, Оьрсийчоьно къобалдира Абхазин йозуш ца хилар.\nЮртбахаман говзалла Iамийначу Багапша Советан заманахь хиллачу кегийрахойн комсомолехь, тIаккха коммунистийн партехь йира политикан карьера.\n1993-чу шарахь йозуш ца хилар къобалдина йоцчу республикин Iедалан гIантден хьалхара когаметта хIоттийра Багапш. Цул а хьалха Абхазин а, Гуьржийчоьнан а тIом хиллера, эзарнаш нах а леш, Гуьржийчоьнан Абхазина тIехь долу урхалла дIа а долуш. Дукхах болу гуьржий дIакхелхира.\n1997-чу шарахь дуьйна, шина шарахь премьер-министр а лаьттира Багапш, Ардзинба Владислав де-факто президент волуш.\n2005-шарахь Дечкен-баттахь президент хIоьттира, премьер-министрца Хаджимба Раулца махкара коьрта гIант къевсинчу харжамашкахь толам а баьккхина.\nСухумерчу Абхазин пачхьалкхан университетехь лектор йолчу Пилиа Далилас билгалдоккху, Багапшан политикан девнех хьалхавала гIортаран похIма. Ур-атталла, цуьнан политикан опоненташ а къера бара, Багапш неIмат лаха гIерташ хиларна. Гуттар а, иза бийца мотт лохуш хиларна, бохуш дийцира Пилиас Маршо радиога.\nКъоман лидер хиларе терра, Гуьржийчоьнах дIакъаьстинчу Абхазин хьашташ лардеш Багапша баланса лахара прагматизмана а, бакъдолчунна а юкъахь. Оцу цхьана хIуманна тIехь ца йора цо цхьа а компромисс.\nОьрсийчоь -- Президент Медведев Дмитрий ву Абхазин лидерна Багапш Сергейна Москох хlоттийначу тезетехь, 30Сти2011\nЛорткипанидзе Важа, 1990чу шарахь, Гуьржийчоьнан президент Шеварнадзе Эдуард волуш, пачхьаькхан министр хилла ву. Багапш вуно дика вевза цунна, и шиъ 1970-чу шерашкахь цхьаний комсомолехь жигархой хилла хиларе терра. Багапш, гуьржийн лидеран керлачу тайпанара ву бохуш вийцира Лорткипанидзес. Дов дерзош, Багапша юьхьарлоцучу гIирсех лаьцна дуьйцуш, цо хьахийра:\n«И дов дерзон Iалашонца цо гуттар а хьалхатоттуш йолу ойла, цхьацца гIулч йоккхуш, жим-жима ерзорца йоьзна яра. Экономикан чолхенаш тIера волавала лууш а вара иза».\nТамашийна делахь а, 2008-чу шеран Марсхьокху-баттахь Оьрсийчоьно Абхази йозуш ца хилар къобалдаро, Багапшан бакъонаш гатъйира. ТIаьхьарчу шина шарахь оппозицино иза бехке вора, цо къоман хьашташ эшадо, бохуш.\nОппозицин векалша бахарехь, хьаштдоцу а, тIеэца мегар доцу а хIума чекхдоккхуш вара Багапш – Абхазехь оьрсийн эскарш дуьтуш а, экономикехь цхьанабелхаш беш а. Оппозици эргIадъяхийтинера, иза, гуьржашна абхазийн паспорт даккхар аттачу даккха гIертаро.\nЖурналисташ а, юкъараллин векалша а критика йора Багапшана, цо хаамийн гIирсийн болх гатбарна а, официала кхаьънаш эцар цуьнга къаста ца даларна а, маьIне реформаш дIа ца яхьаяларна а. Хiетте а Багапш шолгIа а президент хаьржира 2009-чу шарахь Абхазехь дIабаьхьначу президентан харжамашкахь.\nАбхазин бакъволу патриот а, ша юьхьарлаьцна чекхдоккхуш хилла волу, хьекъале политика санна билгалваьккхира Оьрсийн президенто Медведев Дмитрийс. Медведев а, оьрсийн премьер Путин а вахара, Абхазе дIавигале, Багапшана Москох хIоттийначу тезете.


Еттар, талламо харцо яр, кхело набахте хьажор...\nОьрсийчохь, тIемалой бу аьлла, яккхий хенаш йиттира Тайсумов Ризванна, Темирбулатов Салманна, Барахаев Хьамидна, Юсупов Аьрзуна, Яшуев Тамерланна, Аларханов Мохьмадна. Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн организацин адамийн бакъонашкахула йолчу комитето Оьрсийчоьнан Iедал бехке лору царна ницкъ барна, таллам, кхел низамехь цаярна, уьш харцонца лецна латторна.\nТутмакхийн агIолаьцначу "Правовая инициатива" ("Бакъонан жигаралла") проектан а, TRIAL организацин а векалша а гIодина рогIерчу 6 нохчочунна аьрзнаш чудала. Буьйцучех пхиъ Оьрсийчоьнан вахархо ву, йолхалгӀаниг – Барахаев – Казахстанера ву.\nКегийнах Iедалан кеп-кепарчу ницкъаша 2004-чу шеран гурахь а, 2005-чу шеран Iай а лецна уьш къайлабаьхна латтийра Нохчийчохь а, Дагестанехь а.\nСтрасбургерчу кхело 2 миллиард евро даьккхина Оьрсийчоьнера\nЛоьцучу муьрехь царна ца хаийтина шаьш стенна бехкебо. Низамо ма-хьоьхху ца лелийна цаьрца стаг лаьцна латтор дIадахдеш йолу кеп. Ца магийна царна парггIат адвокаташца юкъарло лело, ца елла кхела хьалха хIиттале, шаьш бехке дацар гойтуш, тоьшаллаш гулдан таро.\nМассанхьачул а дукха къизалла лайна лецначарна, цара дийцарехь, Соьлж-ГIаларчу ОРБ-2 декъехь (Оьрсийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллин Нохчийчуьрчу оперативан-лехаран бюрохь).\n"Правовая инициатива" проектан информацица, Тайсумов Ризван, Темирбулатов Салман, Барахаев Хьамид, Юсупов Аьрзу, Яшуев Тамерлан, Аларханов Мохьмад лоцуш а, царна тIехь гIело еш а хьийзина Нохчийчуьрчу Гуьмсан кIоштан а, Дагестарнерчу Хасу-Юртан кIоштан а полици а, "кадыровхой" олу, Нохчийчоьнан куьйгалхочо ша урхалла ден тобанаш а.\n2005-гIа шо доьрзуш Нохчийчоьнан Лакхарчу кхело листина 11 тIемалочун дов, царалахь хилла вуьйцу ялх а. Прокуратуро далийначу тоьшалло бахарехь, тIеман гIеранехь лелла уьш, лелийна герзаш, дина Iедалан ницкъашна тIелетарш.\nАмма Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн организацин комитето ша бинчу талламан жамIехь иштта боху: "Кегийнаханна тIехь гIело латтийна, шаьш терроран тохарш дина хиларх даредайта гIерташ – йиттина, полиэтиленан тIоьрмигашца садукъдеш, электрошокерца ток етташ хьийзийна. Тайсумовн аьтту ког а, пIендарш а кегдина. Дов таллар доьрзучу кхаьчча бен ца магийна царна адвокаташ леца. Тоьшаллаш етташ даьхна цаьргара. Аьрзнаш деш хилла лецначара, амма уьш луьстучара Iора ца даьхна Iедалхойн зуламаш. 2006-чу шарахь ехха хенаш а тохна, 13-21 шераш даха набахте хьийсийна кегийнах".\nЦхьаьнакхеттачу Къаьмнийн организацин комитето ша дов талла долош йовзийтинчу претензешца реза ца хилла Оьрсийчоь. Дахьийтина хиллачу кехато иштта боху: "Тайсумовс а, Тимербулатовс а, я церан адвокаташа а ца дина Оьрсийчохь бинчу сацамна арз – уьш Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн организацин адамийн бакъонашкахула йолчу комитете латкъар нийса дац".\nЯшуевн а, Тайсумовн а, Юсуповн а хьокъехь боху Оьрсийчуьрчу документо, цара таллам боьдучу юкъанна шайна гIело яр далхийнера, церан аьрзнаш а листира, амма кхелаша уьш бухбоцуш лерира.\nОьрсийчоьно бакъ ца до лецначийн бехк толлучу муьрехь адвокаташа дакъа ца лаьцна бохург. Цул сов, боху агIоно, бехкебечара пайда ца ийцира Оьрсийчоьнан конституцин 51-чу декъо лучу бакъонах - реза хилира тоьшаллаш дан, ца хийцира уьш таллам боьдучу хенахь. Цундела церан арз бух боцуш лору Оьрсийчоьно, харцбо тутмакхаш дуьненаюкъарчу хьукмате латкъарна.\nЦхьаьнакхеттачу Къаьмнийн организацин комитето ша бинчу сацамехь бехкейо Оьрсийчоь. Цо талхийна стаганна гIелояр, иза сийсазвар доьхку а, адвокатех пайдаэца магош долу а, кхин а массех низам а, боху дуьненаюкъарчу хьукмато.\n"Правовая инициативан" адвоката Аветисян Грегора дийцарехь, хIинца листина арз тутмакхаша дуьнанаюкъарчу хьукматашка дуьххьара деш дацар.\n"Церан арз Европан адамийн бакъонийн кхело тIе ца ийцира кеп нийса хIоттийна цахиларна. Цундела шозлагIа кечамбеш, оха иза Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн организацин комитете чуделира. Сацамо дагадохкуьйту адамийн цхьана декъанна дицделла зуламаш: Iедало нах каппашкахь идор, хьийзор. Цхьа а вац и зуламаш дарна жоьпе озийна", - билгалдаьккхира Аветисяна.\nЦхьаьнакхеттачу Къаьмнийн вовшахтохараллан комитето бинчу сацамо некъ боккху тутмакхашна шайн дов юхалистийта. Теллинчу девнаца дуьнанаюкъарчу инстанцина низамехь доцург карийча, юхалиста деза и дов, аьлла ду Оьрсийчоьнан Бехктакхаман процессан кодексехь.


Шихсаидов Хизир а, Кадыров Рамзан а\nНохчийчоьнца дозанаш дийцарх Дагестанан Iедалхоша къайле ярна бахархой карзахе хьийза.\nШихсаидов Нохчийчу вахаро цхьадолчу хIуманна, масала, дозанаш къасторан комиссина а, цо бийр болчу балхана а, шаьш тIекхиор ду аьлла, дегайовхо ю дагестанхойн.\nЦкъачунна бахархой холчахь бу, хIунда аьлча, чекх са а гуш хир ду дозанех дийцарш аьлла, чIагIо йиннашехь, шайна хIинца а цунах къаьстина хIуммаъ цахиларна.\nШина декъе бекъабелла дагестанхой: цхьаболчарна хета, комисси вовшахтоха ца кхуьу Iедалхой аьлла, ткъа вукхара боху, шалхенаш ю шайца лелош, цундела цхьадолчух диллина дийца ца лаьа.\nДозанех сацам тоххара бина хила а тарло, цундела халкъах доьзна а, цуьнга хоттуш а хIуммаъ а дац.\nИнформаци ехначу тхох "провокаторш" дина\nБахархой сакхбохург ду, Шихсаидов Хизир Нохчийчу вахарх дийно сарралц дуьйцург Дагестанан Халкъан собранин пресс-гIуллакххой боцуш, юкъаралхо, блогер Хадулаев Шемал хилар. Пачхьалкхан "РИА Дагестан" информацин портал а цхьана ю, Хадулаевс Фейсбукан агIоне йохкучу постех пайдаоьцуш Iаш.\nБлогеро Iораяьккхинчу видео тIехь кхача хIоттийначу стоьлан гонах хиъна Iачу Кадыров Рамзана забарца санна, Дагестанерчу хьешийн дог тедан гIерташ боху, дозанех хаттар "формале" а, "пачхьалкхан тIедиллар" а ду. Ишта Нохчийчоьнан куьйгалхочо нохчашна бехкаш цадахкар а доьху "цхьаммо цхьаъ йоьхкинера, эцнера" аьлла.\n"Вайна юкъахь цкъа а хилла а дац дозанаш, йа хир а дац", - бохуш, дIахьедо Кадыровс. Амма юкъараллехь лаьттачу хьоле бIаьрг тоьхча гуш ду, бахархойн дегнашна цуьнан дешнех хьаам ца хиллийла.\nДагестанан официалан сайтехь байначу беттан 22-чу дийнахь хаамбира, шина республикана юкъара дозанаш къастон Iалашонца белхан тоба ю вовшахтоьхна аьлла. ХIинжа-ГIала Нохчийчоьнан парламентан спикер Даудов Мохьмад (Лорд) веанчул тIаьхьа дара иза.\nРеспубликерчу парламентийн депутаташ а, Россреестран а, Роскадастран а говзанчаш а, ишта кхечу хьукматийн белхахой а, дозанашна гонахарчу кIоштийн куьйгалхой а бу цу комисси юкъахь аьлла, хааме даьккхира Дагестанан куьйгалло шен сайтехь.\nАмма Нохчийчоьнан а, Дагестанан а дозанаш къастор долчу белхан группан тептар цхьанхьа а зорбане даьккхина дац. Дагестанан Халкъан собранерчу хьостано бахарехь, депутаташна шайна хууш а дац цунах хIуммаъ а.\n"Тхуна информаци хIунда ца ло аш аьлла, шайгара бехк баьккхича, Iедалхоша шу провокаторш ду олу тхоьга", - дуьйцу "Кавказ.Реалии" портале жигархочо Алиев Мурада.\n"Кавказехь рогIера тIом оьшу-те Путинна?\nСоциалан машанашкахь Алиев Мурадан агIончаша денна бохург санна кхайкхамаш бо шайн махкахошка. Нохчийчоьнца букътоьхна лаьттачу Бабаюртан а, Ботлихан а, Казбекан а кIошташкарчу а, ХIинжа-ГIаларчу а кегийрхоша беш бу и видеокхайкхамаш.\n"ЦIийца, хьацарца" шайн дайша лардина латтанийн дозанаш къасточу хенахь къайленаш ца лелош, нийсояр доьху цара.\nУггар хьалха дIаязйинчех а, социалан машанашкахь къаьсттина Iораяьллачех а ю ХIинжа-ГIаларчу кегийрхойн цIарах жигархочо Магомедов Арсена кхайкхам беш яьккхина видео. Масех дийнахь кеп-кепарчу пабликашкахь 70-150 эзаре даьлла цуьнга хьаьжначийн терахь.\n"ХIокху республикехь тхо дехаш хилча, тхуна хууш хила деза дерриг а, хуьлучух информаци тхоьга кхачон еза", - боху видео тIехь Магомедовс.\nИшта цо дIахьедарехь, республикера дуккха а кегирхой бу жигархойн ойланца, амма шаьш пачхьалкхан урхаллашкахь белхаш беш хиларна ца хIуьтту уьш, шайн дог-ойла ма-ярра йовзийта.\n"Къасточу дозанийн мехалла цхьатерра хила еза. И бохург хIун ду, нагахь вайн цхьа дакъа нохчийн агIонна дIалуш делахь, цаьргара схьаоьцург а оццул барам болуш хила деза", - боху къамел динчу жигархочо.\nДагестанехь санна карзахе реакци ца го Нохчийчуьрчу бахархошкахь. Ларамза багара дош далахь а, жоп доьхур ду, меттигерчу "Грозный" телехьожийлан эфирехь бехказа а вуьлуьйтуш.\nДагестанан а, Нохчийчоьнан а дозанашкарчу яртийн цхьацца цакхетамаш бу бежнийн дежийлаш йолчу меттигашкахь аьлла хета Соьлжа-ГIаларчу вахархочунна Iелина.\n"Дагестанан дозанаш тхуна оьшу бохуш, суна хезна дац тхайн нохчашкара. Шина республикан дозанаш билгалдаха къастийна комисси ю аьлла а, Iедалхоша кхайкхийна дац цкъачунна", - аьлла, дийцира Iелас.\nЦунна хетарехь, ГIалгIайчоьнца дозанаш къасттийна тоба хила тарло хIинца а Кадыровс векал йинарг.\nТамаша хета Iелина, дозанех хеттарш цIеххьана айдарх, ГIалгIайчоьнца скандал иккхинчул тIаьхьа.\n"Кавказехь рогIера тIом оьшу-те Путинна? И хаттар кест-кеста хеза суна сайн накъосташлахь а, бевзачарлахь а", - элира Iелас.\n"Кавказ.Реалиица" къамел хиллачу масех стага къадийра, республикийн дозанаш цкъа хьалха референдум дIа а яьхьна бен хийца бакъо яц аьлла. "Дагестанерчу референдумах" долу низам карладаьккхира цара.\nТкъа референдум яр хьехош а дац.


Инфоурок / Другое / Рабочие программы / Ц1е : ЛЕКСИКА . 1амийнарг карладаккхар,т1еч1аг1дар\nДашо-хазво, Дашо-вазво. Сий цо ойбу, Сий цо дойу. Бехк д1абоккху, Мел и боккха хиларх т1ера. Дашо войу лар а йоцуш, Дуьнен т1ера. Мел боккха ницкъ бу дешан.\nУРОКАН ТАЙПА: Брейн-ринг Хаарш шордаран, кхиоран, тIечIагIдаран урок;\nДош доцург дош дац, Дашал доккха х1ума дац. Тухий, дашо стаг во дашо , Тухий, иза дакъазвоккху. КАРАДЕ ТАРДИНЧУ МАЬ1НЕХЬ ДАЛИЙНА ДОШ, БИЛГАЛДАККХА ЦУЬНАН МАЬ1НА\nЦ1е : ЛЕКСИКА 1амийнарг карладаккхар,т1еч1аг1дар\n1алашо: 1. Лексиках 1амийнарг карладаккхар. 2. Нохчийн меттан хазна йовзийтар, цуьнга безам, иза 1амо лаам кхоллар. 3. Къоман хазачу г1иллакхийн, Даймехкан, халкъан сий-лерам бан 1амош, дешархошца кхетош-кхиоран болх д1абахьар.\nДешнаш а тоьар ду, шорта ду элпаш 1илманийн к1оргенаш а йийцало. Цундела ца дохуш хьайн маттах айпаш, Хастам а, сий-лерам цунна д1ало.\n1амийнарг карладаккхар ТОБА«СЕДАРЧИЙ» ТОБА «БАРТ» 1 Стенахолулексика? 1 Дешнийнмаь1нехлаьцнах1унхаьашуна?Масалдаладел. 2 Стенахолуомонимаш?Масалшдаладе. 2 Синонимашстенахолу?Даладемасалш. 3 Масалшдалош,дийцастенахолуантонимаш? 3 Дешнийнч1аг1деллацхьаьнакхетаршстенахолу? 4 Изасамере акхаьчнаволлурапредложенерасхьакарадедешнийнч1аг1деллацхьаьнакхетар,билгалдаккхацуьнанмаь1на. 4 Цуьнгакортабеттарэрнахилира-схьакарадедешнийнч1аг1деллацхьаьнакхетар,билгалдаккхацуьнанмаь1на. ТОБА«СЕДАРЧИЙ» ТОБА «БАРТ» 1. Стенахолулексика? 1 Дешнийнмаь1нехлаьцнах1унхаьашуна?Масалдаладел. 2. Стенахолуомонимаш?Масалшдаладе. 2 Синонимашстенахолу?Даладемасалш. 3. Масалшдалош,дийцастенахолуантонимаш? 3 Дешнийнч1аг1деллацхьаьнакхетаршстенахолу? 4. Изасамере акхаьчнаволлура-предложенерасхьакарадедешнийнч1аг1деллацхьаьнакхетар,билгалдаккхацуьнанмаь1на. 4 Цуьнгакортабеттарэрнахилира-схьакарадедешнийнч1аг1деллацхьаьнакхетар,билгалдаккхацуьнанмаь1на.\nКицанашкара схьаязде антонимаш, билгалдаьккхинчу кицанан маь1на даста. ТОБА «СЕДАРЧИЙ» Ладог1ар - хьекъал, дукха лер – сонталла. Хазачу дашо лам башийна. Сихалло са диъна, собаро лам биъна. Т1аьхьа вон доцуш дика а, т1аьхьа дика доцуш вон а хилла дац. Хазалла- сарралц , дикалла- валлалц.\nКицанашкара схьаязде антонимаш, билгалдаьккхинчу кицанан маь1на даста. ТОБА «БАРТ» Чохь ца хилла сий арахь а хир дац. Хьаг1 ерг - к1илло, яхь ерг-къонаха. Човхорах кхера а ма ло, хьастарх 1еха а ма ло. Дешар - серло , цадешар – бода. Белхан хьалхе хала хуьлу, амма т1аьхье мерза хуьлу.\nШиъ я цул сов маь1на долу дешнаш схьаязде: Ча, ло, керт,хи,мотт, кор, б1аьрг, ц1е, т1ам, не1, малх. Лахахь билгалъяьхна синонимаш шайн-шайн тобанашка д1аязъе: Хаза, говр, во1, алаша, къега, к1ант, лепа, исбаьхьа.\nСада1аран минот Бераш хьуьнхахь ловзуш ду, 1аламе б1аьрг тухуш ду. Хьалахьовсу малхе уьш, Маьлхан з1аьнарша дохдо уьш, Х1ара бозбоанчалла ма ду: Берех лоха нах ма хилла. Х1инца массо хьалаг1овтта Даккхий дог1маш долу нах. Т1араш тоха массара, Когаш тоха меллашаю Дика вай садаь1ира, Болх дика бийр бу вай кхин д1а.\nСада1аран минот Б1аьргашца аш дилла 8. Коьрте баккхийта аш го. Куьйгин п1елгаш дагарде. Когаш тохий, стигал кховдий, Седарчех шу дагадовла. Цаьрца барт шу хир ма бу, Бертахь толам боккхур бу. Кхин д1а шовкъе девлла, Болх жигара д1ахьур бу.\nКегаделла кицанаш д1анисде 1 Воккхачоаьлларгдинарг г1иллакхцахилароэлахлай вина 2 Да-нанацалеринарг Даймохкалорурбац. 3 Г1иллакхолайхэлавина хьекъаланкорта-собар. 4 Шеннанацалоручо дохковаьллавац. 5 1илманан корта –хьекъал, нахаацалерина.\nАдамийн дика а , вон а амалш: Дикалла, къинхетам, харцо, адамалла, къизалла, догц1еналла, майралла, осалалла, хьаг1, гамо, сий,лерам, яхь,эхь, цабезам, цатешам, доьналла,тешам,тешнабехк. ямартло ДИКААМАЛШ ВОН АМАЛШ\nХААР- ЗИЭР Пурхнехьа: 2. 1уьйранна баца т1е дуьллу и. 4. Ц1е. 6. Стиглахь яьлла 1аьржа… 8. Кхача бац, амма 1уьйшу. 10. Дийнахь пхоьазза дан деза. 12. Дечигпхьеран г1ирс. Охьанехьа: 1. Дуккха а адамаш. 2. Т1арг1а. 3. Экханан кхача. 5. Лай т1е ког баьккхича юьсу и. 6. Котаман духар. 7. Реза ца хилча, яздо и. 9. Говр д1аюжуш оьшу г1ирс. 10. Азера пачхьалкх. 11. Нохчийн йоь1ан ц1е.\nЖоьпаш: Нах, тха, ижу, лар, мас, арз, г1омат, Лаос, Зина, тхи, алу, марха, сег1аз, ламаз, воттана.\nХаттар – сурт «Предложенин меженаш» Хьехархо: Вай предложенин меженаш 1амош ду. Алал коьрта меженаш муьлхарш ю элира вай? Дешархой: Дешараева, Цадешараева. Цадешараева: А-а-а корта, б1аьрг, лерг, церг, мотт Хьехархо: Х1ан-х1а, собардел. Бераш, нийса кхеттий вайн Цадешараева? Ца кхетта. Вай 1амийначу 1илманан декъан муьлха тайпа ду цо билгалдаьккхинарг? Шуна евзий предложенин коьрта меженаш?\nДика хьанна хаьа? ТОБА «СЕДАРЧИЙ» ТОБА «БАРТ» 1 Шеранмуьлхахенашевзашуна? 1 Шийламурмуьлханигбу? 2 Гуьйрет1ееанийхоуьйтуолхазармуьлхаду? 2 Бусабенсагушдоцуолхазармуьлхаду? 3 Хазаэшаршлокхухьозамуьлхаду? 3 Дитташнадарбаденолхазар? 4 Бусалбандинехьк1иранчохьезабуьйсамуьлхаю? 4 Дуккхаабожаршацхьаьнадечуламазахх1унолу? 5 К1иранденойнц1ерашхьаннаевза? 5 Шендег1алйоккхах1уматакхошдолусагалмат? 6 Оьг1азвахчаоьшургх1уню? 6 Стегансийстенайдо?\nДЕШНАШ Т1ЕХЬ БОЛХ: Айп,айпаш - дефект Оршот - понедельник Шинара - вторник Кхаара - среда Еара - четверг П1ераска - пятница Шот - суббота К1ира – воскресенье Ца дог1у дош д1адаккха.\nРефлекси (жам1 дар) Хьехархочун дош 1. Дийцал, бераш, самукъа делин шун? 2. Евзин шуна вайн нохчийн меттан хазалла, хиин, шен маь1ница муьлхха ойла а ясталур йолуш хьалдолуш иза хилар? 3. Оьрсийн яздархоша вайн маттах лаьцна далийна дешнаш девзий шуна? «Нохчийн мотт уггаре а хазачу а, хьалдолчу а меттанех цхьаъ бу, нагахь кхоччуш дика иза хууш хьо валахь» Л.НТолстой.\nРефлекси Х1аъ Х1ан-х1а 1.Хазахийтиншунавайнурок? 2.Пайдехьх1умакарийн? 3. Т1аьхьацакхуьуш, шуцакхеташх1умма адисний? 4.Ваьшх1оттийначу 1алашонекхаьчнааьллахетийшуна?\nХААРИЙН МАХ ХАДОР Тобанаш: «Барт» - «Седарчий» КЪОВСАДАЛАР 5балл КЪОВСАДАЛАР 5балл\nЦ1ера болх: 1.Ц1ердешан, билгалдешан маь1нехь адамийн дика а, вон а амалш йовзуьйту масалш даладе. 2.Уьш юкъахь долуш пхи предложени х1оттае. Масала: дика йо1-билгалдош. Ахь дина дика цкъа а довр дац - ц1ердош\nДош Хаза,оьзда,к1оршаме Велаво,велхаво Меттан 1илманан дакъа ду лексика\nД1аэца, ма байта доьза, 1алашбеш сий де вайн меттан! Нохчийн мотт мел беха хьоьца, Чиркх хир бу дайн корехь летта.\n1аламе б1аьрг тухушду.\nМаьлхан з1аьнарша дохдоуьш,\nБерех лоха нахмахилла.\nДика вай садаь1ира,\nБолх дика бийрбувайкхин д1а.\nКуьйгин п1елгаш дагарде.\nСедарчех шу дагадовла.\nЦаьрцабарт шу хирмабу,\nБертахь толам боккхурбу.\nКхин д1а шовкъедевлла,\nБолхжигара д1ахьур бу.\nПурхнехьа: 2. 1уьйранна баца т1е дуьллу и. 4. Ц1е. 6. Стиглахьяьлла 1аьржа… 8. Кхача бац, амма 1уьйшу. 10. Дийнахьпхоьазза дан деза. 12. Дечигпхьеран г1ирс. Охьанехьа: 1. Дуккха а адамаш. 2. Т1арг1а. 3. Экхананкхача. 5. Лай т1е когбаьккхичаюьсу и. 6. Котамандухар. 7. Реза цахилча, яздо и.\n9. Говр д1аюжуш оьшу г1ирс. 10. Азерапачхьалкх. 11. Нохчийн йоь1ан ц1е.\nНомер материала: 475846


Оьрсийчоь, Марсхьокху-бутт 01, 2015\nШоьта-де 1 Марсхьокху-бутт 2015\nОьрсийчоь, Олхон гIайри тIехь цIе йогу\nБайкалерчу халкъан паркан хьаннех яьлла цIе йогу кху муьрехь. Яйъа ницкъ ца кхочу белхахойн. Меттигера бахархой а бу цIеяйархошна гIодеш. "Карара Зама" телеканал, Шеломовский Петр.\nОьрсийн хьаькамийн вилланаш\nChannel-4 телеканало кху баттахь гайтина «Карахь ахча а долуш Оьрсийчуьра» телефилм Британин бахархоша жигара йийцарал а совнаха, яьлла цигарчу низамхойн тергоне а. Оьрсийчуьрчу баккхий хьаькамаша шайн махкахь тIех еза гIопаш, виллаш оьцуш хьийзар гойту телеканало.\nРПР-ПАРНАС оппозицин партино Омск областан губернаторан харжамашкахь дакъалаца хьалхатеттина Депардьё Жерар аьлла, хаамаш баржийна Оьрсийчоьнан зорбанан гIирсаш. Иза цхьаммо йина вон забар ю боху цу партин векалша.


Терк дIаьвше хиларх боьлла нах\nСтигалкъекъа-бутт 21, 2015\nНохчийчоь --Терек-хи, 2015\nКъилбаседа Кавказан мехкашна юккъехула а долий, Таркхойн хIордах кхеташ долчу Теркан хиша гойту ерриг а регионан жил-Iаламан могашалла, экологин аьхналла. Амма и хи кхин тIалам боцуш, бехдо сихха, атта шайн хьал дебон Iалашо лаьцначу хьукматаша.\nСтавропол мехкаца а, ДегIастанца а дозанаш а долуш,Нохчийчохь Теркаца Iохкуш ю Щелковск, Новр, Теркйист кIошташ. Цигара бахархой теш а болуш, кху тIаххьарчу шерашкахь Iаткъаме ламаст а хилла дIахIоьттина Х1ирийн мехкан лаьтта тIехь дIаьвше кочаллаш чу а хоьцуш и ламанан хи бехдар бахьнех Iаламна инзаре чIогIа зедар, чот йоцуш дукха кегийра а, даккхий а чIерий дайа а дойуш.\nКху деношкахь юха а бехдан тарло Терк бохуш ладегIамехь беха аренгара юьртахой. Царна кхаъ хилла Х1ирийн мехкарчу Iаламах дог лозучу могIарерчу наха шайн коьртачу шахьрахь Терк бехдар зорбанехь гIардаккхар.\n«Кавказан узел» газето чIагIдарца Буру-ГIалин прокуратуро а, Iаламна жоьпалле йолчу урхаллаша а зераш долийна кху беттан I6 –чу дийнахь, Терк цIечу басе дерзош хичу цхьа кочалла хецарх.\nЦул тIаьхьа ши-кхо де даьлча цхьана ханна марганцовки баса дирзина хи цхьа хIума чухецар бахьнехь. Зераш долийначу урхаллин говзанчаша билгалдоккху кху карарчу баттахь Терк кхузза бехдина хилар, ткъа могIарерчу буругIалахоша дийцарехь Терко бос хийцар дуккхазза а тергалделла.\nХIинццалц и саннарг цкъа а цахиларна,нохчийн бахархошна товриг ду Терк бехдар хьокъехь Х1ирийн мехкан бахархой и гIуллакх коьртах а даьккхина, шаьш меттахбовлар.\nТкъа хIинццалц схьа чот йоцуш, дукха чIериш дойуш Терк бехдарх дуьйцуш бу Новр кIоштан Ищери юьртара бахархой, зеделла чIерийлецархо Мусаев Мовсар а,цуьнан кIант Мохьмад а.\nМовсар: «Бехдо бохург бакъ ду-кх. ЧIерий охьакхоьхьу хино, тIехула а довлий. Спиртзаводашкара а, кхечанхьара а дIаьвше кочаллаш ю-кх цара чухоьцурш. Ши-кхо шо ду и хIума тергаллуш долу. Шекъа басахь, я кхечу басахь Терк хилар тхуна хааделла дац, стенна аьлча, хIара Буру-ГIалина гена меттиг ю, кхуза схьакхачале элой хино шен бос оьцу.\nХи дукха ма ду, дIаэло-кх. Кхушара чухецаза ду, ладоьгIуш Iаш-м ду тхо».\nМаршо Радио: ЧIара шо-шаре мел долу, ледара бу бохург, цу хи бехдарца доьзна-м дац техьа?\nМовсар: «Цуьнца доьзна а ду, тIаккха д1о лахахь таркхой хIорд къевлина хиларца доьзна а ду. Хьала ца боуьйту чIара».\nМаршо Радио: Хьуна хетий иза дIаьвшечу кочаллица доьзна?\nМохьмад: «Ду дер-кха дIаьвшаца доьзна муха дац. Шадоллу кегийра чIерий канашца схьа а эцалуш делла Iохкуш дар-кх бердаца. Хийла даккхийнаш хуьлура, дакъа а делла Iохкуш. Карабеънарг цIа а беъна, чари чу дехкича, хьожанна цу юххехь ца Iалор-кх. Лаьхьанах тера угарь чIара-ам хуьлура белла охьабохьуш».\nМаршо Радио: И дIовш чухецаро дечу зенийн хьесап деш стагга а ву те?\nМовсар : «Лакхара дуьйна охьа цхьа хIума ца дахь, ярташкахь бехачаьрга кIадда а далур дац. Оьрсийчоьнан кхечу кIоштехь хи бехдича, «орца» бохуш массо а араволу, ткъа кхузахь цуьнан бала болуш стагга а вац».\nСоьца хIора шарна мосуьйттаза Терк бехдар хьокъехь дийцина Мусаев Мовсар а, кхинберш а дегайовха бу, бала кхочурш а хилла, нах меттахбовлар бахьнехь, бехкечарна таIзар а деш, Iаламехь гIело яллор сацор ду аьлла.\nДика дац Теркера хьал


Теш: Магасерчу митингехь хиллачу провокаторшлахь Евкуровн хадархой а бара\nГIалгIайчохь хиллачу протесташна тIехула лецначу жигархойн рогIера кхеташо дIаяьхьна Кисловодскерчу кхело Ессентукехь. Тешех цхьахволчо (прессехь цIераш йохуш яц цхьаболчийн – редакцин билгалдаккхар.), полицин хиллачу белхахочо аьлла кхеле, Нохчийчоьнца дозанашца хиллачу бертана дуьхьал Магасехь хIоттийначу митингехь провокаторшлахь бара хIетахь мехкан урхалхо лаьттинчу Евкуров Юнус-Бекан хадархой аьлла.\nАдвокате Куриев Джабраиле тешо, экс-полисхочо кхелехь дийцина, провокаторшлахь шена вовзарх оцу заманчохь республикан куьйгалхо хиллачу Евкуров Юнус-Бекан хадархой бевзира шена аьлла. Адвокато дийцина, митингехь яьхна керла видеош толлуш бу кхелахой аьлла.\nЦхьана видео тIехь гуш ду, бехкебечаьргахьа тоьшалла деш волу гIудалкх чохь волу заьIапхо Дударкиев Адам митингхой а, Росгварин белхахой а вовшах ца латийта хьийзаш.\n"Суьдехь цо бахара: "ХIара агIо а, важа агIо а дIатеян гIертара со. Вайн берашна тIе мохь хьоькхура ас, кхо ша юхадовла бохуш. Ткъа Росгвардин белхахой мелхо а гергаоьхура оццул". Цара провокаци йира", - дийцина Куриевс.\nПитана деш бакъоларъяран органаша серло а тухуш, гIовгIа йоккхучу гранатех пайдаийцира аьлла, тоьшаллаш далийна тешаша митинган жигархошна тIетовш.\nРосгвардин белхахойх болчу тешаша хьалхо дийцира кхелехь, "чхьонкар а ма лелайе" аьлла, шайга дина омра хиларх. Ткъа, адвоката бахарехь, цара чхьонкарш лелийна хилар а, првокацеш ярх а тоьшаллаш до видеоша.\n"ГIалгIайн бехктакхаман гIулллакхехула" бехке бийраш дуьхьалонан акцеш еш бара Нохчийчоьнна а, ГIалгIайчоьна а юкъара доза нийса билгалдаьккхина дац бохуш. 2019-чу шарахь Зазадоккху-беттан 23-хь Магасехь хилла митинг дIайирзира ОМОН-ца а, Росгвардица а тасадаларш а хуьлуш.\nХьалхо бакъонашларъяран "Мемориал" центро (Оьрсийчоьнан Iедало "Мемориал" яьккхина арахьарчу агентийн статусе, амма "Мемориал" къера ца хилла цунна – ред.билгалдаккхар) политикан тутмакхаш бу аьлла, дIакхайкхира гIалгIайн оцу дуьхьалонан акцешна хьлахабевлла лелларш.


Чехаш нохчий бу моттарна сагатдечу премьерна Бабишна жоп делла министро Умаровс\nНохчийчоьнан къоман политикехула а, арахьарчу уьйрашкахула а, зорбанан а министр Умаров Джамболат.\nНохчийчоьнан къоман политикехула а, арахьарчу уьйрашкахула а, зорбанан а министро Умаров Джамболата шена хетарг довзийтина Чехин премьер-министро Бабиш Андрейс шина республикан цIераш цхьаьтера хилар хьокъехь дIахьедар дарна.\n"Нохчийн халкъ дIоггара сагатдийр долуш дац, нагахь цхьанна товш дацахь шех нохчо алар", - дIахьедина Умаровс "Говорит Москва" радиостанцин эфирехь йинчу комментарехь. Цо бехкевина Бабиш Малхбузерчу "русофобех а, чеченофобех" а лаьттачу публикина ша везийта гIортарна.\nХьалхо Wall Street Journal газетана еллачу интервьюхь Бабиша ша реза цахилар хаийтира Чехийн Республика олучу Цхьанакхеттачу Къаьмнийн Вовшахтохараллан декъашхо йолчу шайн пачхьалкхана "Чехия" аьлла цIе тиллирна.\nСуна иза хеттане а хаза ца хета иза. ХIунда аьлча иза иштта хилча нахана тарлур ду "Чехи" "Чечня" ю <...> Тхайниг Чехийн Республика ю. Ткъа суна ца хаьа цу тайпа сонта ойла дага хьанна еана. Хьерадаьлла хIума", аьлла Бабиша.


Кремлана уллехь кавказхойн хелхар деш бу оьрсийн мехкарий.\nНисса 45 секунд бен ца ийшира, Москох ЦIечу майданехь кавказхойн хелхар дан йолаелла оьрсийн ши йоI, цигахь волчу полисхочуьнна ган. Сихачу боларца тIе а вахана, цу шингара, плакат схаьяьккхира цо. Амма, шовкъе яхана йолу и шиъ саца а дагахь яцара. Полисхочунна гонаш а бохуш, цунна хьалха бохь а бугIуш, ког шаршийра кавказхойн хелхерехула, къаьмнийн барт чIагIбан дагахь йолчу цу шиммо.\nПачхьалкхехь, нах болчу меттехь низамашца магийна доцу и хелхар, дехкар дика хIума ца хилар а, цу тIера ксенофоби яьржаш ю аьлла хета оцу шина йоIан. Лексина Маринас, ша и хелхар дан араяьлар, кхолладеллачу хьолан шен йолу доьхьалан акци ю аьлла гайтар ду элира, Маршо радиога йистхуьлуш.\nЛексина Марина: «Суна доьххьара иза доьхьалонан акции яра. Суна кавказхойн хелхар дан хууш дац, амма, наггахь, сан «оьрсийн амало» доьху иза. ХIунда аьлча, и хелхар чIогIа хаз ду. Суна хаа, дукхачарна кху пачхьалкхехь хеташ далахь а, динца цхьа а уьйра йолуш дац иза. Амма, тамашийна ду, нехан коьрта чохь, и ши хIума мел дIаийна.\nСуна иза цхьанна а тайпа кхеташ дац. Цхьа жимма ойла ма йиннехь, ша дерг шен-шен метте дIахутту. Нахана иза хаз ца хета. Цхьаммо бохург юха олу цара, буьрса хуьлу уьш. Суна ца хаа иза хIунда ду иштта. Цундела, со кавказхойн хелхар дан тахана араяьлар гайта лаар дар, цу юккъахь цхьа а тайпа во хIума доцийла, иза, юкъметтиган уьйра дIатаса лаар бен доцийла а».\nКавказхойн хелхар дан оьрсийн ши йоI, пачхьалкхан коьртачу майдане яьллера, карахь «суна деза кавказхойн хелхар» аьлла йоза долу плакат а долуш. Иза дукха сиха цу шингара дIадаьккхира полисхочо. Цу аьллачу дешнаша а цецъяьккхина шаьшшиъ, бохуш кхин дIа а дуьйцу Лексина Маринас.\nЛексина Марина: « Нах гонахь дукха бацара. Тайп-тайпана тIеоьцура наха. Масла, берашна хазахетар иза. Уьш доьлуш дара. Баккхий берш, дукхачу хьолехь ца кхийтира. Цигахь хIоллам бара. Наха суьрташ догIуш дара цу меттехь.\nТхо цунна уллехь дара. Тхоьга дIахила а олура. Цул тIаьхьа полисхо тIевеара. Иза воцуш муха хира дара иза. Цунна кхийтира, иза жимма акции юьйла. Цо хаьттира соьга, хIунда лелош ду аш иза. Даздарш ду, самукъадаьлла ду, оха аьлча, ткъа хIара хIун ю аьлла, плакатан тIе хьаьжира иза.\nСан телефон чохь локхуш яра хелхаран эшар. Плакат соьгара дIаяьккхира. Полисхочо соьга хаьттира: «Шу оьрсийн хилчу, шун кавказхойн хелхар хIунда деш бу»,- аьлла. Шу хIун оьрсийн бу? Боккха кегар бу коьрта чохь. Оцу хIумно, чIогIа цец а воккху, иза халонга а долу».\nИнтернетехь кхайкхам а бина, социала машанехула кавказхойн хелхар дукха дезарш гулбинарг ю москохара журналист Кириленко Анастасия. Шай акцийн Iалашонех лаьцна иштта дуьйцу цо.\nКириленко Анастасия: «И акци доьххьара пайдехь ю оьрсишна а, церан кхетаман хьолана а. нагахь санна, кавказхойн хелхар мел деш верг, террорхо ву аьлла хеташ далахь, дукхачу воне кхочура ду вай, Оьрсийчоьнан имперехь. Иза хилийта ца лаьара.\nЦундела, тхайга далуш дерг до. Иза ксенофобии хилла Iаш а яц. Дукхачу оьрсашна «кавказхойн хелхар» оллушехь, хIумма а оьшуш дац. Иза, низам дохор санна лору цара. Суна хетарехь, дуккха а бахьанаш ду цуьнан. Оьрсий, къовлабелла бу. Мелла ца хилча, хелха а ца бовлу. Кхузахь дуккха а факташ ю, гулъелла. Царна доьхьала къийсам латто беза».\nМоскохахь цIечу майданехь, хелхар дина масех стаг бен вацара. Царна юккъахь оьрсийн цхьа кIант а вара. Иза хелхар деш хилла аьлла, полицино дIалаьцнера. Дукха хье а ца луш иза мокъвалийтира.\nГарехь, оцу хелхарехь кавказхойх цхьаъ хиллехьарий иза иштта доьрзура а дацара. Дукха хан йоцуш, Ставрополь кIоштехь, урамехь хелхар дина аьлла, набахтехь яьккха цхьа шо хан а тоьхна чувоьллина ГIалгIайн махкара вахархо.


Нохчийчоь -- Соьлжа-ГIалахь ФСБ-но тIемалошна дуьхьал дIаяьхьна операци йирзинчул тIаьхьа, 25Оха2011\nХууш ма-хиллара, гIаттамхойн болам муьлхха а эскар санна хуьлийла дац, юьстахара гIо деш нах а боцуш. Амма оцу нахаца дерг уггаре ледара меттиг бу Къилбаседа Кавказехь Iедалшца къийсам дIахьош болчу гIаттамхойн. Оцу бахьанийца, кху тIаьхьарчу хенахь дуккха а тIеман куьйгалхой а, могIара тIемалой а схьа а лецна, байъа а байъина цигахь Оьрсийчоьн кхерамазаллин ницкъаша.\nЦа Хилча Ца Йовлу ЗIенаш\nМуьлххачу а эскаран санна, гIаттамхойн боламан а йиш яцара шайна гIо деш нах бацахьара. ТIеман говзалла йолуш, тIеман гIуллакх Iамийна тобанаш хила а тарло, цара тIеман операцеш кечъян а мега, нагахь санна царна ахчанца гIо деш, герз, хIоъ-молха тIехьош, кхача, молханаш латтош нах белахь.\nОцу тобанашна оьшу мостагI волу меттиг юйцуш а, цуьнан Ιалашонаш толлуш а нах хилар. Цул совнаха, оцу нахана гIо деш хила беза цхьацца косташ дIатоха кийча болу нах а, уьш дIасабига кийча а болуш, машенашца лела нах а, ткъа иштта царна тхов-къело яла кийча болу нах а. Цундела гIаттамхойн уггаре ледарлонехь юьсу меттиг ю царна гIо деш хуьлу и нах.\nОцу бахьанийца и нах дIа а лоьцуш, цаьргара хаамаш бохуш хьийза Оьрсийчоьн Федералан кхерамзаллин сервис. Шайн карабаьхкина нах, къаьсттина тIемалой, церан куьйгалхой болу меттиг схьайийцийтархьама, хьийзабечух тера а ду ФСБ-н белхахоша.\nОцу тактико кхиам бохьуш хилар гойтуш ду кху тIаьххьарчу массийтта шарахь, къаьсттина Дагестанехь а, ГIебарта-Балкхаройчоьхь а, лаьмнашкахь шуьйра маша а тесна, цхьацца тоьланаш чохь хан токхуш болу тIемалой болчохь хуьлуш дерг.\nБахьанаш -- Тайп-тайпана, Жам1 -- Цхьаъ\nОьрсийчоьн хаамийн гIирсаша довзуьйту, 20I0-гIaчу шеран Зазадоккхучу беттан хьалхарчу дийнахь дуьйна Къилбаседа Кавказехь вийначу а, дIалаьцначу а тIемалойн 14 куьйгалхочух 12 цхьаммо ямартло йина вийна а, дIалаьцна а хилар.\nВисина шиъ, дукха хенахь дуьйна тIемаш беш лелла Абдуллаев Супьян а, Iаьрбийн махкара Нохчийчу тIом бан веана хилла МухIанад а вер ларамза нисделла. Абдуллаев вийра Зазадоккху бутт болалуш ГIалгIайчохь Лакхара Алкун-эвлана гена йоцчу тIемалойн бази тIе ракеташ а тоьхна. Ткъа МухIанад вийра Оханан-беттан 22-чу дийнахь Веданан кIоштIахь нохчийн милицин ницкъаша шуьйра талламан операци дIахьош.\nОцу хена чохь, ФСБ-н агенто дакъа а лоцуш, гIаттамхошлахь вийнарг ву цхьа куьйгалхо. Иза ву аль Судани Ясир. Цо а, цуьнан тIемалоша а биина хилла агенташа дIовш тоьхна кечбина кхача.\nАйкханчех а Оьцу Пайда\nДаханчу шарахь ши леррина операци дIаяьхьира Оьрсийчоьн къайлахчу сервисийн белхахоша. Зазадоккху-баттахь Экажево-эвлахь вийра Бурятский СаьIид. Иза волу меттиг, схьагарехь, ФСБ-н белхахошка йийцинарг вара меттигера вахархо. Цхьаболчара бахарехь, мотт тоьхна шена Бурятский бахьана долуш зулам дала мега аьлла хеттачу лулахочо.\nДаханчу шеран Мангалан-баттахь МаьлгΙабекехь ФСБ-но йийсаре лецира «Амир Магас» цΙе лелае тIемало Тазиев Iела. Дукха хан ялале, Товбецан-беттан 7-гIачу дийнахь, "ХIунафа" олучу гIалгIайн гIаттамхошна тIехIоьттина йолчу интернетан сайта тIехь тIемалоша хаам бира, Магас ФСБ-на воьхкина ямартхо вийна шаьш, аьлла. Цуьнан цIе яьккхира цара--Арсельгов Тимур.\nИ стаг шайна юкъаваийтина агент хилла, ша снайпер хиларх тешийтархьама, цо милцой а байъира, чIагIдо гIалгIайн къайлахлелачу тобанийн векалша. Амма и стаг вевзаш хиллачу наха дуьйцу, Арсельгов кхиаме бизнесхо вара, ткъа иза вийнарш цуьнгара ахча даккха гIоьртина зуламхой бара, бохуш.\nЮххера Накъост -- Кхераме МостагI\nСтохка Марсхьокху-баттахь Гунибехь вийра суьйлийн тIемалойн тобан куьйгалхо Вагапов Мохьмад. Иза чохь волчу хIусамна го бинера милцоша а, эскархоша а. Вагапов караваха реза ца хилча, цIенна тIе герзаш диттира милцоша. Кхеташ дац, ФСБ-на Вагапов волу меттиг муха хиина.\nВагапов веле хьалха, Хасу-Юьртан кIоштIахь, Керла ГΙагΙатIли-эвлахь, милцоша дIалецира тIемалошна гIо деш хилла цхьа стаг. Оцу стагна хууш хиллачух тера ду Вагапов лечкъина Ιен меттиг.\nВагаповн метта хIоьттина Велиджанов Исрапил а вийра милцоша баханчу баттахь. Иза чохь хилла машен ца соцуш тIехъэккха гIоьртина хиллера милцойн гIаролашна. Дагестанехь арадолучу «Керла гIуллакх» газето яздо, Велиджанов чIогIа ларлуш стаг вара, бохуш. Ткъа цуьнан машенна дуьхьал бевллера милцой, шайга кхаьчначу оперативан информацех пайда а эцна. Хууш дац, Велиджановх лаьцна информаци еллачу стага иза шен лаамехь дина, я цуьнгара иза нуьцкъах яьккхина.\nХIара шо долалуш, Дечкен-баттахь, Велиджановн тобанера, Дагестанерчу Къилбаседехьарчу секторан куьйгалхо Гусейнов Адам а, цуьнан хIусамнана а йийра Хасу-Юьртахь шаьшшиннан хIусумехь.\nДуккха а шерашкахь Iедалшна дуьхьал лаьттина Абдулкеримов Ахьмад а вийра ФСБ-но шен чохь даханчу шеран ГIуран-баттахь. Дагестанехь ломаца лелачу гIаттамхойн лидер вара и стаг. «Амир Адам» олура цунах.\nДоттагIчо ДоттагIчух Жоп Ло...\nУггаре боккха аьтто баьлла ФСБ-н тIемалошна гIо деш болу нах дIалецар бахьана долуш, гIаттамхойн куьйгалхой лаха а, уьш байъа а ГIебартойн-Балкхаройчохь.\n20I0-гIaчу шеран Зазадоккху-баттахь Нальчикехь цхьана кафе уллехь ФСБ-н къайлахлелачу белхахошна вевзира оцу хенахь ГIебарта-Балкхаройчоьн а, Кхарачойчоьн а гIаттамхойн куьйгалхо лаьттинчу Астемиров Анзоран юххера накъост Этезов Валерий. Иза вер бахьана долуш карийра ФСБ-н белхахошна Астемиров волу меттиг. Дукха хан ялале церан аьтто белира, Астемиров Анзорна къело а йина, иза вен.\nАстемировн метта хIоьттина Яппуев Аскер а, цуьнан когаметта Ташуев Казбек а, Шамеев Ратмир а, («Закария» а олура цунах), кхин а 9 тIемало а вийра Охан-беттан 29-чу дийнахь, кхо кIира хьалха Нальчикехь а, Чегеман кIоштIахь а дIалаьцначу 6 стагах цхьамма ямартло йинчул тIаьхьа. Зорбан гIирсаша бинчу хаамца,оцу ялханнах цхьаъ хилла Яппуевн машенлелорхо.\nГIебарта-Балкхаройчоьн куьйгалхочо Каноков Арсена тIаьхьо дIахьедар дира, и нах болу меттиг йийцинарг Яппуевн лулахо вацара, аьлла.\nШи баьчча Цхьана Тхов КIел Тарлур Вац\nОцу деношкахь «Исламан Дин» интернет сайта тIехь комментареш йитира дуккха а наха. Царех цхьамма яздора: «Хьаъа йинехь а, ямартло йина хир ю, амма хаттар кхоллало, цхьана а кепара ларбала а ца хьовсуш, Яппуев а, Ташуев а, Шамеев а хIунда хилла буьйса йоккхуш,» -- аьлла. Кхечо яздора, ша кхеташ вац лаккхарчу даржехь волу а, зеделларг долу а кхо куьйгалхо муха нисвелла цхьана меттехь,бохуш.\nИ саннарг хьалха цкъа бен ца хиллера Къилбаседа Кавказехь -- цхьанаметта тIемалойн кхо куьйгалхо леш. Иза хилира 2000-чу шарахь, Дечкен-беттан 31-чу дийнахь, Соьлжа-гIалара нохчийн тIемалой арабовлуш. Дудаев Леча а, Хункарханов Хункар-Паша а, «Жима Асланбек» а вийра минанаш йоьхкинчу аренгахь, шайн тIемалошна чекхбовла некъ боккхуш хиллера уьш. Цу минийн аренгахула массарел хьалха чекхбовла беза тIемалойн куьйгалхой, аьлла, сацам бинера хΙетахь Басаев Шемала.


Алеппохь бамбанашеттар алсамдаьлла\nРейтерс агенталло дийцарехь, Шемарчу оппозицино шайгахь латточу кIошташкахь бомбанаш еттар шордина. Адамийн бакъонаш ларъечу мониторинган центро а бакъдо авиатохарш дIахьош хилар. Алеппо гIалин Малхбалерчу декъанна тохарш дина шоьтан Iуьйранна. Бакъонашларъярхойн терахьашца, пIераскана дуьйнна кеманаша динчу тохаршкахь вийна 50 стаг, ду царлахь бераш а.\nАлеппорчу тIеман лазартнин коьртачу лоьро 90 стаг вийна миномет олучу яккхийчу тоьпаша аьлла хаам бира хьалхо. Еарийдийнахь Шемарчу Iедалан эскарша дIахьедира, оппозин декъо дIалецначу Алеппо гIалин кIошташкахь шаьш тIемаш марсабахарх.\nIамерко, Оьрсийчоьно шина агIонна юкъахь машар бан бина барт боьхна, гуманитаран ковранна тIелатар динчул тIаьхьа. Iамеркан тIеман инарлаша бехк Оьрсийчоьнан бо, ткъа Кремло ша декъахь яц аьлла дIахьедина


ГIуданашца дарба далур доцу дIовш\nЮха а дIовш даьлла нахана Шелковски кIоштахь. Оршот буса дарбан хIусаме кхачийна ткъе иттех дархо. Дийцарехь, цIахь бина кхача бухкуш туьканара мерза хIуманаш йиинчу нахана дIовш даьлла. Iедал дикка тIехьажа деза, наха цIахь ян а еш, юхкучу юучу хIуманна, аьлла хеташ бу цхьаберш. Вуьйш саготта бу, Iедална цу гIуллакхах гIуданаш детта бахьана даларх.\nШелковский кIоштерачу массийта оьвлара ткъе иттех стаг ву ша верг дIовш а даьлла, дарбан хIусаме кхачийна. Цигара дукхахберш дIа цIа бахийтинера, амма, I3-I4 стаг, чувижо дезнера, церан могашаллийн хьал дика доцун дела. ДIовш даьллачарна юккъахь 9 бера ду. Полицино а, талламан комитето а, нах ун даьлча санна цомгуш хилар, талла долийча, къаьстина, цара массара а, меттигерачу цхьана туьканахь юьхкуш йолу мерзачуьнах цхьаъ эцна хиллийла. Хилларг къастина даллалца и туька дIакъовлина Iедалша.\nШелковски кIоштехь хилларг даре дира, Нохчийчоьнан могашаллийн министраллера векало Ибракова Асета.\nИбракова Асет: «Селхана буьйсана 11 сахьт далле, цомгуш хилла болу нах балийна дарбан хIусамашка. 28 стаг ву иза. Юучуьнах дIовша далар шеко а йолуш кхачийна уьш. Гарехь пирожни а хила мега иза. И туька а дIакъоьвлина. И пирожнеш а схьаэцна. Вуочу хьолехь бац нах. Цхьаберш цIа хецна».\nНохчийчохь тахана дукха даьржина хIума ду, цIахь а еш, яа хIума йохкар. Бепиган тIера, мантеш а, пирожнеш а, торташ а йо. Дукхачу зударша цIахь жижиг-галнаш деш, галнаш луларчу туьканар оьцу. Ишшта ахфабрикаташ цIахь а еш, къаьстина Соьлжа-гIалахь дукха меттигаш ю. Шаьш еш йолу хIума дика ца хилча, цкъа эцначо, юха ца эцарна а кхоьруш, дукха чIогIа лерина йо шаьш иза, боху Румиса цIе йолчу зудчо.мантыш а , пельмениш а, галнаш а еш йолчу меттиган долахо ю иза.\nРумиса: « Дукха хан ю ас цIахь болх беш болу. Iедал тIе а хьожу тхуна. КIайн кучмаш а, коьртах хIума а йолуш ву ша мел волу белхахо. Дукха цIена а лелайо оха и хIума. Мантыш а пельмениш а, керла жижиг бен юккъе а ца дохуьйтуш лелайо оха. Галнийн а, мантийн а , шен латторан хан ю. ДIакхъоьхьуш тхайн белхахой а болуш, дукха чIогIа еш ю-кх оха иза».\nНахана, атта ду, шайгара хIума эцча. Дикалла, цIахь еш санна ю шай, цундела, оьцучеран рагI хуьлу шай аьлла кхин дIа а дийцира Румисас.\nРумиса: «РагI хуьлу тхуна. ЦIа а кхоьхьу оха. Iуьйрана балхахь хичла. Сарахь чу боьлхуш, яа хIума кечъян йиша ма ца хуьлу зударийн. Цара оьцу тхоьгара. ДIовш долучу агIора оха деш цхьа а хIума дац. Деккъа жижигах ца еш цхьаболчара хIума леладо. Жижиган тIе цхьа коста жижиг а тухий, йо. Оха деккъа жижигах йо».\nЦIахь еш йолу хIума оьцуш хилча, шай дагадеана а дацара, церан хене хьажа, боху Ализа цIе йолчу зудчо. Шена, гуттара а моьттура, Iедало йинчуьлла гIоле хира ю наха цIахь йинарг. ХIинца гарехь, ша нийса ца хилла-кх, аьлла тидам бира цо.\nАлиза: «цIахь еш хилча и хIума, дага а ца деъна, цуьнан дикалле а , хене а хьажа, имза дика хира ю олий. Теша а тешаш схьаэцна, вайнаха цIена еш хира ю аьлла. Амма, хIинца хиллчао, гойту, ларвала везимйла. Цхьанна а тайпана Iедалан Iуналла деш дац оцу хIуманна. ЦIахь ечу хIуманна латторан хан а ца хуьлу. ХIинца кхерам бу царах, Iедал йоцург эца ваьхьара воцуш.\nМаршо радио: «Ткъа Iедал ерг, дика ю-кх, хоьга хаьттича?».\nАлиза: « Iедал йолчуьнах мелла тешам бюу. Цу тIехь лаьтташ хан ма ей. Кхеле а бала йиша а ю».\nНохчийчохь белхан меттигаш ца хилар бахьанца, ишшта дукха меттигаш йоьллу зударша, цIахь кхача кечбеш йолу. Массарна а тIехь тидам бан безара, оьцучеран и ахфабрикаташ каркхачале, аьлла кхиин дIа а дуьйцу Ализа цIе йолчу зудчо.\nАлиза: «Iедалан белхан меттигаш ца хилар бахьанца беш ма бу наха и болх. Мантыш а, пельмениш а, галнаш а, яр болх баьржина бу цIахь. Цунна тIе тидам а бахийтина, ян нахана белхан меттигаш йина а. ян цаьрга уьш ца йохкийтина а, Iуналла дан деза-кх Iедалша. Нахана тIаккха дIовш ца долуш хIума а хира дара».\nШелковский кIоштахь доьххьара хуьлуш дац, цу тайпа нахана дIовш далар. 8 шо хьалха, ца хуучу бахьанца, ишколашкара зудабераш долу дешархой цIеххьана цомгуш хиллера. 2-3 де далле, 45 стаг вара кIошта а, Соьлаж-гIалийн а дарбан хIусамашкахь. ХIета, иза, хIун бахьанашца хилла а ца хиира.\nГIуданашца толур доцу дIовш


Туркойчоьнан эскарера нохчийн кIентий\nТуркойн доза лардо нохчочо\nКIезиг бац нохчийн мухIажирашлара эскаре баханарш. Туркойчохь шаьш 15-16 шо доккхучу юкъанна цара дешна церан ишколашкахь, царна дикка хаьа туркойн мотт а, церан истори а, Iадаташ а. Туркойн эскаре бахар а цара шайна тIехь долу декхар санна лору.\nИштачарех цхьаъ ву кхушара уггаре а хьалха туркойн эскаре вахна волу Терлоев Адам. Кху деношкахь эскарехь мукъа денош а делла, садаIа цIа веънера иза. Шен нана а, нохчийн мухIажарш а бехачу гIала.\nМаршо Радио: Адам, мас шо дара хьан Хонкара схьавогIуш, хьаьнца вара хьо, хIун бахьна дара хьо цIераваккхаран?\nТерлоев: "Со цIера араваьккхира сан 3-4 шо долуш. ТIом балар бахьна долуш. Тхан доьзал цкъа хьалха ГIажарехь Iийра 10 шарахь. Цул тIаьхьа, 2010чу шарахь, тхо туркойн махка схьадаьхкира.\nМаршо Радио: Дешар а, болх бар а хилира хьан кхузахь?\nТерлоев: "Деа шарахь КъорIан Iамийра ас. Белхаш а бира фабрикашкахь а, гIишлош ечохь а. -вуьшта аьлча, хьо, кхуза схьакхаьчначу дуьйна дIа доьшуш а, болх беш а мукъа Iийна вац-кх".\nМаршо Радио: Кхушара эскаре ваха хан а кхаьчна, хьо эскаре вахна. Къайлавала йиш а яра хьан. Масала, цIа вахна а. Ткъа хьо хазахетарца эскаре вахара, хьайн лаамца. Хьан нана а яра хьо цига вахийта реза. ХIун бахьна дара цуьнан?\nТерлоев: "Кхузахь хьала а кхиънера, хаза а хетара эскаре вахар, цигахь сайн декхар дIадала лаарна вахара".\nМаршо Радио: Муха тIеийцира хьо цигахь, хьо нохчо ву аьлча, дукха цецбевла–м бацара эпсарш а, салтий а?\nТерлоев: "ХIаъ, со нохчо вуйла хиъча, дуьххьара цец а бевллера. Цара забар ечуха хоьттура: - хьо муха кхаьчна кхуза? Хьо тхуна дуьхьала болучаьрца хила везаш ма вара, бохуш".\nМаршо Радио: Дехьарчу Сирехь а, Иракъехь шайна дуьхьала болчу нохчашца хьо цахиларах цецбевлла бара хIорш?\nТерлоев: "ХIаъа, хIаъа..."\nМаршо Радио: Хьуна хьайна хала дарий цараха дIавола?\nТерлоев: "Со атта вуьлира царах дIа, туркойн мотт а, Iадаташ а сайна шерра хаарна".\nМаршо Радио: Оьрсийн эскарехь хене бевлачу салташа керла тIебалийначу къоначу салташна ницкъ бо. И тайпа ледара хIумнаш хуьлий туркойн эскарехь?\nТерлоев: х"Хан-хIа, ишта хIумнаш ца хуьлу цигахь. Кхузахь йолчу армехь паргIат ду".\nМаршо Радио: ТIаккха эпсарш муха бу хьоьца?\nТерлоев: "Уьш а шайн вешица, накъостаца санна бу соьца".\nМаршо Радио: Ткъа салтий?\nТерлоев: "Уьш а со нохчо хиларна охьатаIо цагIерта, шайн гергарчу стагаца санна бу".\nМаршо Радио: ТIаккха, мел ханна кхайкхина ву хьо эскаре?\nТерлоев: "Пхи бутт дIа баьлла, кхин 7 бутт тIаьхьа бу".\nМаршо Радио: Кест-кеста хьо цIа вар хуьлу-кх, тIаккха цунна хIун бахьна ду?\nТерлоев: "Ахь дика хьайн зскаран декхар кхочушдича, хьуна эпсарша ши-кхо бутт массоза бели 5-10 мукъа денош ло".\nМаршо Радио: Эскарехь муьлхачу даржехь ву хьо? Муьлха говзалла ю хьоьгахь?\nТерлоев: "Со могIарера бIахо ву, дозанехь цхьана денна–буьйсанна юккъехь 12 сахьтехь гIароллехь хуьлу со".\nМаршо Радио: Хьо нисвелла меттиг дозанехь ю. Шеманна а, Иракъна а уллохь. ТIаккха хьо дозанехь хиларе терра цхьацца кхерамаш хила тарло: дехьара, сехьара кхуссуш. И тайпа хIумнаш хаалой?\nТерлоев: "Наггахь хуьлу и санна дерг а".\nМаршо Радио: ТIаккха тахана дукха дуьйцуш ду-кх, нохчий цигахь дехьа-сехьа буьйлу, Хаттаи, Кобани а хьехош. Ткъа доза шаьш лардеш дехьа-сехьа волуш цхьа а нохчо лаьцний аш?\nТерлоев: "Ца лаьцна цкъачунна".\nМаршо Радио: Кхечу къомах берш лаьцний?\nТерлоев: "Кхечу къомах берш лоьцу".\nМаршо Радио: ТIаккха Iер-дахар муха ду хьан цигахь. юъчуьнца, молчуьнца, ахчанца?\nТерлоев: "Юург-молург чIогIа дика ю. Туркойн ахчанах 450 лира (150 доллар) ло тхуна.


Имам Iабдуррахьман ибн Iамр ал-АвзаIий « islamanserlo.net\n25. Нахалахь уггаре чIогIа синтеме а, ирсе а верг\nАбу IабдуллахI: Абу Iубайда ибн ал-Джаррáхь (04.08.2017).\nИмам Iабдуррахьман ибн Iамр ал-АвзаIийс (АллахIа къинхетам бойла цунах), аьлла:\n1. «Бусалба стага кIезиг къамел до, шортта Iамал йо. Мунепакъ стага шортта къамел до, кIезиг Iамал йо». Хьаятус-салаф, агIо 600.\n2. Имам АвзаIийс (хIижрийн рузманца 157 ш. кхелхина волу, АллахIа къинхетам бойла цунах), аьлла: «Тхо а, дуккха а табиIунаш а олуш дара: «Веза-Сийлахь АллахI Шен Iаршан тIехула ву, суннатехь Цунах лаьцна дийциначу сифаташка ийман диллина (тешаш) а ду тхо».\n3. «Стага цхьаьнца «ин шаа АллахI (Даламукъалахь)» аьлла чIагIо яхь, ша и олучу хенахь дагчохь иза кхочуш дан ойла а йоцуш, иза мунепикъаллин билгало ю».\n4. «БидIаташ гучудевлча Iеламнаха царна инкарло ца яхь, суннат а хуьлий дIахIуьтту уьш». Шарафу асхьабил хьадис 1/22.\n5. АвзаIийс (АллахIа къинхетам бойла цунах) аьлла, цхьана стаге элира ша аьлла: «ГIийбат а ца деш, хьагI а ца лелош, ца безам лелош а боцуш болу наханна лулахь цIа дезара суна», аьлла. ТIаккха, цу стага кешнашка а вигина элира соьга: «ХIоккхахь бу хьуна».\n6. Имам АвзáIега хаьттина: «Ийман хьаладолий» — аьлла? ТIаккха цо аьлла: «ХIаъ, долу, лаьмнаш санна (доккха хиллал) хьаладолу, иштта охьа а долу, шех цхьа а хIума ца юьсуш». Ас-Сунна лил-Лалакáий, 5/1030.\n7. «Буьйсанаш дуккха а (ламазашкахь) ден йиначунна, АллахIа къематдийнахь латтар а атта дийра ду». Сияру аIлáми ан-Нубалáъ, 7/119.\n8. «Нахалахь цхьаверг хуьлу ша наха хестор дезаш, амма АллахIана гергахь чуьркан тIоман мехха а ца хуьлу иза». Хьилятул-авлияъ, 8/255.


Гезгмашин-бутт 11, 2015\nКъилба- Сахалинан гIалин кхело, Къуръан тIера аяташ зуламе лоруш бина сацам бахьнехь йоккха гIовгIа яьлла вайнехан юкъараллехь. Цунна юьстах ца бисна кхечу кIошташкара бусалбан наха а, бакъонашларьярхой а.\nЧекхбаьллачу Марсхьокхучу-беттан 19 дийнахь бина сацам хIинцца бен гIарбаьлла бац юкъараллехь.\nИ сацам боьзна бу «Деле доIа: цуьнан маьIна а, исламехь цуо дIалоцу меттиг а» цIе йолу аятех, пайхамаран хьадисех (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) лаьтташ йолу жарга Къилба–Сахалин гIалин суьдо экстремистан хьу-чулацам болуш ларар.\nНизаман говзанчашна бехке хеттарш ду КъурIан тIера хIара аяташ: «ГIо хьоьгара а лоьху оха, и хиларе са а туьйсу» («Аль-Фатихьа» сура юкъара), кхин а “Шаьш доьхучу хенахь АллахIе бен ма дехалаш, деха а, кхайкха а, Iибадат дан а хакъверг и ву» («Аль-Джинн» сура юкъара).\nОьрсийчохь яьлла ца Iаш, шена гонаха йоккха гIовгIа яьлла, бийцаре беш бу и сацам Нохчийчохь а. Цу кепара бусалбан дин сийсазбан санна и тайпа сацам бинарш шайтIанийн могIара хIиттош дIахьедар дина мехкан куьйгалхочо.\nОццул маьттаза сацам бинарш шайтIанаш дац бохурш а ду шайтIарчий аьлла Кадыров Рамзана.\nЦеран корматаллин балхаца доьзна сел юьхь ца еш,лерам боцуш суьдхой а, прокурораш а чехабар, цаьрга бехкаш кхийдор низамаца тарлуш дац Оьрсийчоьнан инарла прокуратуран векална Гриднева Маринина хетарехь.\nКъилба –Сахалинан гIалин суьдо бинчу сацамна дуьхьал арз-леткъам чубелла нохчийн адвокаташа. Суьдехь Кадыров агIор, цуьнан векал хила кийча волчу адвоката Чапанов Сайд-Мохьмада и сацам туьду питана таса гIертар санна. «Фаранцехь, «Шарли-Эбдо журнал бахьнехь хилларг, Къилба - Сахалинан суьдехь хиллачуьнга хьаьжча,хIумма а доцург ду.\nТахана уггар дезаниг, уггар перзаниг Делера доьссинчу КъурIан тIекхийда а боьлла. И муха кхето деза. Цо дика дохьур дац». Ишта дIахьедар дина юристо Чапанов Сайд-Мохьмада.\nБусалба нахана ламаз дар дехка гIертар санна кхетабо Къилба-Сахалинан суьдхочо бина сацам Саратов кIоштерчу адвокато Тугушев Равила.\n«КъурIан исламан динан бух бу»,- боху Тугушевс, «кхузара Оьрсийчуьра бусалбан дин дIадаккха гIертар санна тIеоьцу цхьаболучара суьдо бина сацам».\nКъилба-Сахалин гIалин суьдо КъурIан тIера аяташ бахьнехь бина сацам йокъаллехь яьлла цIе санна гIарбаьлла юкъараллехь. Цунах хаам Iорабаьлчахьана бендацарийн йийсарехь ца дисна адам. И шен лере кхаьчхьана а доза а доцуш холча хIиттинчех ву Теркйист кIоштера Iеламстаг Лечиев Шаид.\nХадам боллуш атта хIума олуш воцчу цо а билгалдаьккхира Малхбалехь суьдхочо бина сацам бусалбан дине хьагIа-гамо, цабезам кхабар ду аьлла. Вуно маьIне, хьаса болуш цо динчу къамелан цхьа кийсик ялайо ас.\nШаид: «Iаьржниггий, кIайнаггий цхьаъ буй бос ? Бац. И ду-кх! Делах тешна доггий, тешаш доцурггий. Муха кхето деза? Царех хIун эр ду ахь шайтIа ца аьлла? Уьшша-м и аьлла битча доккха хIума а долуш ду иза-м. Цаьрга хIун дийца,муьлхачу Iилманца кхето деза цара динарг? Дала хьо шена везаш ца хилча кхуллур ма вацара ма боху.\nДала кхоьллина долу и адам деза ма боху хьоьга, уьш муьлш белахь а, хьаннах белахь а. Сахалинехь бина сацам, суна хетарехь, сецца цхьаъ ду-кх иза –дин дуьхьала мостагIалла ду-кх иза.\nЦеран болх питана тасар,хIаллаквар, тIаьхьалер… Цу аяташ бохург хIун ду? Варий экстермисташ а, зуламхой а ма хилалаш. Ияка накъбуду, ва иййака настаIийна ма боху вайн сийлахь КъурIан чохь. Везандела, хьоьга цхьангара гIо дуьху-кх оха. Кхин тхан ван ма вац. Хьо цхьаъ ма ву тха!»\nДукха бахархой тешна бу пачхьалкхан куьйгалхоша и питане сацам бина низамхой жоьпе ийзор бу аьлла а, и саннарг тIейогIучу ханна ца хилийта ладаме гIулчаш йохур ю аьлла.\nШаид: Цу аяташ бохург хIун ду? Варий экстермисташ а, зуламхой а ма хилалаш..\nШа кхиазхочух летта вац аьлла, дIахьедина Дижонехь нохчаша йиттинчо


ГIажарийчохь цхьа полисхо вийна, кхоъ лазийна\nГIажарийчохь протесташкахь вийна цхьа полисхо, кхаанна чевнаш йина, хаамбо Reuters агенталло. Полицино бахарехь, протестхойх цхьаммо герз детта долийна таллархойн тоьпаца полисхошна тIе. Дуьххьара ду полисхошлахь вер-ваккхар нисдалар. Хьалхо хааме даьккхинера, демонстрантех 12 вийна аьлла.\nБайначу беттан 28-чохь дуьйна къепе йохийна ГIажарийчохь. Юьхьанца оцу махкахь экономикан политикана резабоцуш йолийнера акцеш, цул тIаьхьа Iедална дуьхьал бевлира гуламхой.\nIамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн вице-президента Пенс Майкла Твиттерехь дIахьедо, президентан Трамп Доналдан администрацино тидам боцуш дуьтур дац "къизачу Iедална гIажарошо дуьхьало латтор". Iамерко гIо латтор ду протестхошна аьлла цо.\nИзраилан премьер-министро Нетаньяху Биньямина ша халкъехьа хилар дIахаийтина. ТIехIеранехь Iедал хийцахь толур ю аьлла цо Израилан а, гIажаройн а юкъаметтигаш.\nБайначу беттан тIаьххьарчу дийнахь ГIажарийчохь блок тоьхна Инстаграм социалан машанна а, Телеграм мессенджерна а. Бахархойн кхерамзалла ларъярхьама а, пачхьалкхехь машар латторхьама а дина шаьш аьлла Iедало.


Коронавирусна тIехь ахча дан гIоьрина курхалча лаьцна Америкехь\nКоронавирусна дуьхьал молха даьккхина ша, иза дан цхьа миллион доллар ахча ло шега, бохуш инвесторш Iехо гIиртина стаг лаьцна Америкехь, хаам "Американ аз" зорбан гIирсо.\nЦунах лаьцна хаам бина Цхьаьнатоьхначу Штатийн юстицин министралло еарин дийнахь. Цу хаамца а догIуш, кхаарин дийнахь Американ Федералан талламан бюрон (FBI) агенташа Лос-Анджелесехь (Калифорния штат) лаьцнарг ву 53 шо долу Миддлбрук Лоуренс.\nИза хилла Федералан талламан бюроно тIевахийтинчу агентаца и стаг цхьаьнакхеттачул тIаьхьа. Цу цхьаьнакхетарехь курхалчо ша юкъадаькхина ду бохучу молхан буьртигаш делла хилла талламан бюрон агенте, уьш мелча коронавирус хьакхалур яц аьлла.\nЮстицин министралло чIагIдарехь, Миддлбрука YouTube-хь а, Инстаграмехь а рекламин роликаш яржош хилла, COVID-19 вирус ца кхетийта ша юкъадаьккхинчу молханан буьртагех а, ткъа иштта ун кхеттачу нахана дарба дан ша юкъаяьккхинчу кочаллах а лаьцна. Лаххара а царах цхьаьнга хьажна 1 миллион сов стаг.\nФедералан талламан бюроно бехктакхаман гIуллакх долош федералан кхеле хьажийначу дехарехь аьлла ду Миддлбрука Iехийна дехна инвесторшка шен долахь йолчу Quantum Prevention CV компанина ахча ло, ша вуно боккху пайда бийра бу шуна, тамашийна молха а доьхкина аьлла.\nЦу сов, курхалчо дIахьедарш деш хилла, шен компанин инвесторех цхьаъ вевзаш волу баскетболхо хилла Джонсон Эрвин ву бохуш. Талламхоша дийцарехь, Джонсонна ур-аттала хууш а ца хилла ша "инвестор" хилар.\nЛос-Анджелесехь суьдхошна хьалха хIотта везаш ву Миддлбрук хIокху кIиранах. Кхелехь цуьнга бехк кховдор бу курхалла лелорна. Нагахь и стаг бехке ларахь, иза чуволла мегаш ву, набахтехь даккха 20 шо хан а тоьхга.