Мултимедиа, Дечкен-бутт 23, 2020\nЕари-де 23 Дечкен-бутт 2020\nДечкен-бутт 23, 2020\nХуьлийла дац Кадыров харц, «Лорд» бакъ вац, дагестанхоша бахарехь\nХуьлийла дац Кадыров харц, «Лорд» бакъ вац, дагестанхоша бахарехь, Оьрсийчоь - коррупци - Уганда (Керланаш кечдеш иллюстрацина пайдаоьцу Маршо Радион архивех а, официалан сайташкарчу материалех а).\nИракъерчу набахтешкахь болчу дагестанхойн наноша гIо лоьху\nХIинжа-ГIаларчу куьйгалхошца цхьаьнакхета гIерта бераш Иракъерчу набахтешкахь долу наной-дагестанхой. Шайн йоIарий а, кIентийн бераш а цIехьадерзор доьху цара. Иракъе, Шема зударий божарша Iехийна бигина, д уьйцу цара шайн леткъамашкахь.\nНохчийчуьрчу хьакамийн эвсаралла, Калугехь хан тоьхна нохчочунна, Кадырова Айманина – «Къудсан седа»\nНохчийчуьрчу хьакамийн эвсаралла, Калугехь хан тоьхна нохчочунна, Кадырова Айманина – «Къудсан седа», Страсбург: 20 кавказхо вайарна - гIуда (Керланаш кечдеш иллюстрацина пайдаоьцу Маршо Радион архивех а, официалан сайташкарчу материалех а).\nЦабевллачу денна ГIалгIайчу дIакхелхина нохчийн мухIажирш шайна догIу компенсацеш даха гIерта 25 шо хан ю.\n«Оха каш даьккхина тхайна, деха оцу чохь». Афганистанерчу туркменийн доьзал\nСепаргул шен бераш а эцна, дIаяхана юьртара – къордийнера цунна ца хеддаш марзахошца лаьтта девнаш. Шенбаха меттиг яцаре терра, кешнашка охьахиина доьзал: каш а даьккхина, тIелхигашца дIакъевлинчу цунах тоьла а йина.\nДечкен-бутт 21, 2020\nДаудов: дозанца дерг чекхдаьлла, Кадыров дIа ца воьду, Хьехамчийн кхеташо, Кхело кхузза бакъвинарг (Керланаш кечдеш иллюстрацина пайдаоьцу Маршо Радион архивех а, официалан сайташкарчу материалех а).\nОнкологи йолчу берийн дог оьцуш хьийза оцу цамгарх тоелла иракъхо\nШа цкъа лайна бала кхечаьрга ца лайта гIерташ хьийза Иракъера Iабдул-ЗахIра Сабрин – Басрерчу берийн дарбан цIийнехь рак-цамгаро лаьцна Iохкучу кегийрхошца хан хьо цо.\nЭмиратхошна нохчий бовзуьйтуш, Конституцин хийцамех, ГIизларахь – чоьнан ун, Нурмагомедов vs Макгрегори\nЭмиратхошна нохчий бовзуьйтуш, Конституцин хийцамех, ГIизларахь – чоьнан ун, Нурмагомедов vs Макгрегори (Керланаш кечдеш иллюстрацина пайдаоьцу Маршо Радион архивех а, официалан сайташкарчу материалех а).\nБакох – Советийн танкаш: 30 шо кхаьчна «Iаьржачу Дечкен-беттан»\n1990 шеран Дечкен-беттан 20-чу дийнахь Советан пачхьалкхан танкаш яхара Бакох, Iедална дуьхьал гIаьттина протест хьаша. Меттигерчу бахархошлахь иккхинчу национализман хьуно а, Iедалан ницкъаша а дахар дIадаьккхира 133 стегера. Лазийра хIетахь 611 вахархо, доьза вайра 5.\n«Дийна корматаллаш» цIе тиллина нохчийн къоман амал, Iер-дахар куьйга йинчу пхьегIашца, истангашца, тайнигашца гойтучу говзанчаша шайн барамна. Гайтам бу дIахьош Соьлж-ГIалин юккъерчу цхьана банкетийн залехь. Цигахь хилира Маршо Радион корреспондент.\nПутинан векал хIотто мега Кадыров, Европан кхелан реза вац Путин, Къоьзан-Iоман бухахь эвла лохур ю\nПутинан векал хIотто мега Кадыров, Европан кхелан реза вац Путин, Къоьзан-Iоман бухахь эвла лохур ю (Керланаш кечдеш иллюстрацина пайдаоьцу Маршо Радион архивех а, официалан сайташкарчу материалех а).\nШинарин дийнахь теракт кечйеш хилла аьлла лаьцна 5 нохчо дIахийцира оццу сарахь. Талламхошна тоам боллуш тоьшаллаш ца карийра уьш талламан изоляторехь латто. Шайца хиллачух лаьцна дийицира Маршо Радионе царах цхьаъ волчу Байсагуров Зелимхана.


Салафиташна – ярташ, колонеш, резервацеш?\nТовбеца-бутт 28, 2016\nОьрсийчоьнан Юкъараллин Палатин декъашхочо Коровин Валерийс некъ кховдийна Оьрсийчуьрчу бусулба къаьмнашлахь дин ламастийн кепехь ца лелочарна, аьлча а, тIерикъатехь боцучарна шайнна баха а, шайна ма-луъу дин лело а меттигаш яла езара, аьлла.\nМасална боху, Нохчийчуьрчу салафийашна лаьмнашкахь шайнна кIошт а йиллина, цигахь бахийта беза.\nКоровин Валерийн ойланна тIетовш ву цуьнан белхан накъост Григорьев Максим а.\nОцу дIахьедаро дуккха а хабарш юкъадаьхна гондхьа.\nЭкспертийн, бусулба дин лелочийн гонашкахь цакхетамаш а хеза оцу хьокъехь – уьш цецбуьйлу, ца кхета.\nЦхьаболчу тергамчаша а, эксперташа а тIе а ца дуьту Кадыров Рамзана ша «шайтIанаш» олий бен хьахош а боцчу нахана-салафийашна Нохчийчохь кIошташ а йохкур ю, уьш маьрша баха а буьтур бу бохург.\nИ тIаьххьарнаш харц боцийла ша Кадыровс дуккхаза а хаийтина – иза тIамехь ву ша а, шен гоно а «вахIабхой» лоручу нахаца.\nТелевизионашкахула даима санна олу Кадыровс, «еха мажош а лелош, хечин чудерзийна когаш а долуш, шайн телефонашчохь шайтIанийн хьехамашка ладоьгIурш леца а беза, набахтешка хьийсон а беза.\nАс билгалдаьккхинчу хотIца кегийнах маьI-маIIехь бу, хIора кIоштахь, гIалахь. Хьуьнхахь лехна а ца Iаш, маьждигашкахь а леха уьш».\nКоровинна а, Григорьевна а, кхечу цхьацца Думин депутаташна а бегIийла хета салафийашна Нохчийчоьнан лаьмнашкахь автономии кхоллар, и нах шайн дин доггах а лелош, пачхьалкхана пайде а болуш, нахаца машарехь а болуш, ДАIИШ тобанан хьехамашка ла а ца доьгIуш баьхчхьана.\nХьала а, охьа а боху цара, Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамазана массо а агIор гойту ша тIерикъатехь болчу нехан ша агIонча хилар, ша тIе ца оьцийла муьлхха кхин динан кепаш, некъаш.\nЦо оцу некъашца боцчу нахана баха аьтто бича тоьлура, уьш хIаллакбан а ца гIерташ, боху Коровина шен йозанашкахь.\nТкъа муха мах хадабо Коровинан - Григорьевн ойланийн бусулба нехан бала болчу кхечу эксперташа? Баккъал а кхочушдалург дуй-те цара Iорадаьккхинарг?\nМасала, Кавказерчу геополитикан клубехь политолога Цыганов Александра динчу къамелехь, и ойла дахаре ерзо бакъо яц.\nДинан охIланашлахь лаьттачу къовсамо са а гатдеш, кест-кеста Малхбузерчу прессехь тIерикъат лелочарний, цалелочарний юкъахь машар карор луучех ву историн Iилманча Вачагаев Майрбек.\nЦуьгнга хаьттира Маршо радионо, хила тарлой Коровинна хетарг дахарехь чекхдолуш, суфийашна шайнна баха меттигаш яла догIий, дуй пайде Коровина бохург, хIун 1алашонца орцахваьлла иза бусулбанашна.\nВачагаев: «И санна церан дийцарш нохчийн бух цахаарна, къам ца довзарна дуьйцуш хета суна. Мел а шаьш цхьа хан пачхьалкхехь яьккхина бохуш хилча, и нохчийн бух, церан гIиллакхаш, Iадаташ, култура, жимма а уьш хаа гIоьртинехь, цара тахана теакрати юьцур яцара, шаьш ца бешаш санна сурт ду цара хIиттош дерг.\nВай хьоладай ду, вай гена девлла доьлхуш ду културехь, амма уьш бисина-кх тIаьхьа, боху цара. Уьш вай мел чIогIа тIаьхьакхио гIертарх а, вайн ницкъ ца кхечи уьш вайца нисбан, бохуш цара хIоттош сурт ду иза.\nСуна хетарехь, Москвахь цхьаммо а тIетадийр долуш хIума дац и. Шайн цIе яккхийтархьама, эцца цхьана дийнахь интернетчохь ша вийцийтархьама и санначу наха лелош кепаш ю уьш».\nКхеташ ду, хено гайтина тIерикъатехь болчу наханий, боцучарний юкъахь бар хила доцийла хенан йохалла.\nХила тарло пайде уьш вовшех къастийна, вовшашна юьстах бахар а маьIне. Ткъа уггаре хьалха оьшург пачхьалкхера хила деза – маршонаш: дешан, даран, дин лелоран.\nУьш хилахь, оьшу ала дац цхьанне а цхьа а резервуацеш, колонеш, шатайпа «ирсе ярташ, гIаланаш».


22 декабря в 10:52 (2009 г.)\nКъилбаседа-Кавказан регионехь термометр шелонгахьа теІаш, лахъелча, кест-кеста дагабогІу тІехь тхов боцурш. Амма къамел бомжех лаьцна дац, иза шайн лаамехь шайн хІусамаш йитинчарех лаьцна ду, аьлча а бандтобанийн дакъалацархойх лаьцна. Гуонаха чІогІа шийла а йолуш, догІа а, ло а догІучу хенахь лаьмнийн хьаннашкахь цхьана тоьли чохь я акхаройн бен санна лаьттах даьккхинчу ор чохь Іа муха доккхур ду бохучун, схьахетарехь, сурт хІотто а хала ду. Электричествох, канализацех, хица кхачоярх, санитарно-цІанонан нормаш ларъярх лаьцна кхузахь къамел хуьлийла а дац. Муьлхачу а хьелашкахь бехаш бу лаьмнашкара бандиташ? Газетдешархошна цунах лаьцна дийца лаьа.\nХууш ма-хиллара, тІеман-аренийн зераш – иза дегІана а, синІаткъамна а чІогІа ницкъ беш ду. Цундела хаддаза хьере хиларан хьолехь долчу адамийн гучуюьйлу керла цамгарш, чІагІло хьалха хилларш, кхеташ ду лаьмнийн къахкашкахь царна дарбанаш лело молханаш а, я уьш лело стаг а цахилар. «Муджахедашна» юккъехь бац говза лоьраш. Медицински хьалхара гІо даран йоццачу курсан ницкъ кхочур бац хирургин, юкъарчу терапин, фармакологин, иштта дІа кхидолу а университетан хааршка кхача.\nШаьш даларан дозанан хьелашка хІиттийна боевикаш тІеюхучу бедарехь, кхачанехь, герзехь доккха хьашт долуш хилла ца Іа. Церан ур-аттал дац уггар хьалхарчу хьаштан молханаш а. Оцу хьолах лаьцна иштта дуьйцу шен цхьана Интернет-кхайкхамехь вахабистийн къайленан вевзаш волчу тхьамдано шайха Бурятский СаІида (Тихомиров Александра): «Суна дагадогІуш, дерриг а Къилба-Малхбален декъехь лазар дІадоккхуш долу масех ампула молха дара. Ур-аттал яккхий чевнаш йича а, цунах, кхоош, пайда ца оьцура оха».\nИза цхьа тамашийна хеташ ду. Сурт хІоттадел шайна: чов йина, цІий дІаоьхуш, лазарна мохь оьхуш, керчош, лаьттахь Іуьллу «муджахІид», ткъа цуьнан накъостий, цунна лазар лахдеш долу молха тохаран меттана, цуьнан гІо лоцуш, хабарш дуьйцуш бу цуьнга. Дуьйцийла йоццуш, башха хІума ду иза!\nЦунна тІе а доьгІна, бандиташ Деле доьхуш бу, нагахь санна шайна герз, я гранатин гериг кхета доьгІна делахь, – цара шайна Іожалла яхьар, хІунда аьлча, чов яро, иза мел жима хиларх, шайна хІумма а гІолехь хирг цахиларна. Чов хиллачунна цхьамма а операци йийр ма-яц; цу тІе иза, электричество, молханаш, дезинференци йоцуш, шелонехь ян йиш ма-яц. Чов хиллачул тІаьхьа, дукха хьолахь цунах хьу юлу, цул тІаьхьа чов эхаре доьрзу, тІаьххьара а иза гІарчІъаьлла хилла бІаьхо чІогІа Іазап хьегарца валарца доьрзу.\nАьтто боьхна «хьаннийн вежарий» тІаьххьара боьрзу меттиг хуьлий дІахІуьтту хьуьнан къора меттигаш, баьрзнаш, царна тІехь дац я чурташ а, я кешнийн билгалонаш а. Доцца дийцича, мисканаш, цІа, да воцу жІаьлеш санна, лаьттах бухку уьш.\nЦунна иштта цхьа масал ду. 2009-чу шеран 3-чу декабрехь Шелковски районерчу хьуьнан юккъехь милицин белхахошна карийра Веданан районерчу ЦІен-Веданан юьртан боевикийн эмир лоруш хилла 19 шо долу Джамалханов Турпал-Іела дІавоьллина каш. Дийнна цхьамогІа даккхий зуламаш дарна хІокху тІаьххьарлерчу кхаа шарахь лоьхуш вара и бандит, кхо бутт хьалха Веданан районерчу Элистанжа юьртахь леррина йолу операци дІахьош, яккхий чевнаш йира цунна. Схьагарехь, цуьнан тІеман накъостийн ницкъ кхаьчна иза шерачу аренга охьаван, амма йинчу чевнех бандит вала а велла, хьуьнхахь дІавоьллина. Ткъа иштта нах дІабоьхкина керла, цхьанна а девзаш доцу кешнаш мел хир ду ерриг а Нохчийчохь, Дагестанехь, ГІалгІайчохь, ГІебартойн-Балкхаройчохь.\nНагахь санна юкъара тІеэцначу тІеман гайтамашца хьесап дича, тІаккха байъинарш а, чевнаш хилларш а ишттачу барамашкахь нислуш бу: герггарчу хьесапехь байинарш цхьа дакъа хилча, чевнаш хилларш кхо дакъа хуьлуш. Ткъа нагахь санна бакъонаш ларъяран органийн хаамашца хІокху шарахь Кавказехь 230 сов бандит вийнехь, делахь-хІета, долуш долчунна тІедоьгІча, лаьттах боьхкина мел лакхара а шозза алсам «муджахІидаш». Билггал, царех дукхах берш тІеман, герзан чам бовзаза болу, нагахь санна аьтто хилахь – ахча ду, ткъа эшахь – ялсаманехь къастийна меттиг хир ю бохуш, шаьш ира-карахІиттийначара дуьйцучух Іехабелла, дІабахана болу 18–22 шераш долу кегий нах бу.\nАмма дуьйцуш долчу гІуллакхан дахаран-Іеран агІонна тІе юхадоьрзур вай. Зеделларг долчу салташа дуьйцу: тІамтІехь уггар а халаниг – иза летарш а, юхадовларш а доцуш; уггар халаниг – иза аренан дахар-Іер ду. Кхетаме ойла еш волу стаг цхьана кепара вола тарло консервех а, китайски гарзанех а кечйина чорпа санна болчу латийначу цІарна тІехь кхехкийначу атта кечлучу кхачанах. Ткъа тоьланийн бахархой лаьттачу меттехь, мел дика хилча а, охьадогІу цхьа хи бен ца хилча, шен дегІан цІанонна кхачо муха йийр ю. ТІера хІумнаш ша санна шийлачу хи чохь йитича, я уьш цІарна тІехь ца кхехкийча ца бовлу уьш.\nАмма цІаьххьана тІелетта, мостагІчун «лагерш» схьалецначу бакъонашларъяран органийн белхахоша тоьшалла деш ма-хиллара, царна цкъа а ца карийна я котелаш а, я хІумнаш юьтту порошок а. Цул тІаьхьа кхеташ хуьлу хьуьнхахь ехха хан а яьккхина, тІаьххьара а бандиташ вочабевлла, дакъазабевлла, тІера духар эттІа, тІехь боьха болуш, вуон хьожа йогІуш адамашна тІе, нах бехачу меттигашка охьа хІунда богІу.\nОццу шайха Бурятский СаІида больницера баккхал карахь йолчо санна лерина багарбира «Имарат Кавказ» цІе йолчу предприятин ломарчу коьртачу кладовщика Умаров Доккас цхьана шарна пайдаэца шена белла бахам: жима куз (2), белшех тосу тІоьрмиг, охьавуьжу мотт, батенкаш, резинкин этигаш (2 пара), маскхалат (2 комплект), четар.\nШена тІе тидам бохуьйтуш ду бандитийн тобанашкахь ло бохуш, цхьана а кепарчу хІуманех лаьцна шайха дуьйцуш цахилар. Ткъа цуьнан бахьана ду «муджахедийн» тІаьхьалонашкахь герзал а, аренан гІирсел а сов, кхин хІумма а цахилар. Я киншкаш яц, я ловзарш а дац, мукъачу хенахь самукъадаккха хІумма а дац, доцца аьлча, стагана боданерчу, тІуьнчу тоьли чохь самукъадаккха, де (я суьйре) яцъян хІумма а дац.\nАмма чохь янне а бегІийлаш йоцу и чоьнаш а тешаме хІусамаш яц боевикашна. Оцу акхаройн баннаша уьш яккхийчу тоьпийн хІоьънех а, авиацин тохарех а ларбан а тарлора, амма эскарийн, милицин разведтобанех цара уьш къайлабахахь тамаш бу. Цундела шаьш дехаш йолу тоьланаш а йитина, латта охкуш тІеттІа керл-керла акхаройн баннаш ца дича ца бовлу мажош йолу тІемалой.\nКарахь герз а, кхиболу гІирсаш а болуш, лаьмнашкахула хаддаза дІасалеларна гІелбелла, физически хилла ца Іаш, амма – уггар а коьртаниг – морально а гІора дІадаьлла болчу царех дукхах берш кхидІа шаьш хІун дан деза ца хууш буьсу. Цхьана агІор, и акхаройн дахар кхидІа дІа ца кхехьало цаьрга, вукха агІор – оьшуш йоцчу йохьана церан ницкъ ца кхочу шайн харц тешаран хьежамех юхабовла, герзехула болу накъостий а битина, оцу ловзаршна юкъарабовла. Кхузара схьабовлуш бу юкъах лелха герзаш а дихкина, цхьанхьа адамаш долчу меттехь шаьш лоьлхуьйтуш болу «шахІидаш». Оцу чолхе йоцчу кепара лаьттан баланех кІелхьарабовлу кегий нах (цигахь, ялсаманен бошмашкахь садаІа дегайовхо йолуш), цуьнца цхьаьна уьш шайн йохьах ца боьхна шайн вежаршна – «муджахедашна» хьалха.\n«ЦІена Ислам» олуш долчуьнгахьа берш герзаца а, тротилца а Къилбаседа Кавказан халкъашна юккъехь шайн къаьсттина «нийса» хьежамаш баржо чІогІа мел гІирти, адамаш дІакъаьстина, гена довлу акхачу хьуьнан бахархойх. Терроран дуьхьа террор хьоьхуш болчу бандиташа шайна а ца хууш, ма-дарра аьлча, цхьабарт беш цхьаьнатоьхна пачхьалкх а, могІарера адамаш а, хІунда аьлча цара уьш шайн тІелетарийн Іалашо лаьцна хиларна. Ткъа цхьабарт хилла, цхьаьнакхетта граждански юкъаралла, хууш ма-хиллара, эшо хьуьнаре бац цхьа а ницкъ, кхоьруш, лаьтта бухахь лечкъаш а, наг-наггахь шайн тоьланашкара аракъедаш а болу ницкъ муххале а.


Харц харжамашна дуьхьал кхайкхийна хилла мацалла сацийна Шеин Олега\nОьрсийчоь -- Аштаркхнин мэран дарж къевсина волу Шеин Олег, 21Оха2012\nНийсса шовзткъа дийнахь латтийна мацалла сацийна шинарин буса Аштаркхни-гIалин мэран дарж къевсинчех цхьаъ волчу Шеин Олега. Шен агIончех тIаьххьарниг полицера аравалийтинчул тIаьхьа сецна политик мацалла хьоьгучура. ХIун къуьйсуш вара хIинццалц Кремлана муьтIахь хилла волу Шеин – мэран дарж я маьрша харжамаш?\n20 шо хьалха гергга оьрсийн парламентехь чIагIбеллачу туп-коммунисташца вара Шеин Олег, малхбузехьа теIаш хилла хIетахьлера президент Елцин Борис оцу гурахь кхиамза дIавакккха хьаьвсинчарца.\nЦул тIаьхьа ткъех шо дузале иза юха а Кремлаца тасавелла. ХIинца, либералан-демократхойн боламан турпал санна. Оцу шина хиламна юкъахь Шеин Кремлана муьтIахь волу оьрсийн пачхьалкхан ДУМин депутат хилла ву.\nОршот дийнахь Шеина дIахьедар дира, Зазадоккху-беттан 3-чу дийнахь Аштаркхни-гIалин мэр хоржуш дIабаьхьначу харжамашкахь бозбуунчаллаш лелорна дуьхьала шовзткъа дийнахь латтийна хилла мацалла сацош ву ша, аьлла. Цуьнан протестах къоман гIуллакх а хилира, Москохарчу либералан-демократхойн интеллигенцин бIаьрг а буьзира цо. Девне лоруш йолу, хIинца политикан дахарна тIейирзина йолу Собчак Ксения а, коррупцина дуьхьала волу блоггер Навальный Алексей а вахара Аштаркхне, Шеинна гIортор ян.\nАштаркхнехь чекхбевллачу мэран харжамашкахь юххьавала ца лууш волу Шеин, оццу хенахь, къера ву Путинас баьккхинчу толамна. И билгало мел чIогIа гучуйолу аьлча, цо тIе тидам озабо цуьнан политикан биографина а.\nПрезидентан харжамийн жамIаш «мелла а нийса» ду боху Шеина. Коьртачу Харжамийн Комиссин куьйгалхо Чуров Владимир лара мегар дара деккъа и бахьанехь, аьлла цо. Амма шен агIончашка цо Путинна критика ма е олу. «Шегахьа кхаьжнаш тесначарна юкъахь шортта бу Путин хаьржинарш, уьш дIатетта ца оьшу».\nЦхьана стагехь и ши хIума тарлуш хилар – Iедал а лоруш, нехан дахар тодан а гIерташ – дуккха а оьрсийн оппозиционерийн долуш ду.\nШа Шеин аьттехьа а реза вац, ша мэран дарж схьадаккха мацалла кхайкхийнера бохучунна. Харжамийн маьршонехьа къуьйсуш вара ша, боху цо.\nШеин: «Мэран дарж бахьанехь аса цкъа а мацалла кхайкхор яцара. Мацалла кхайкхор бахьана - цаьргара (нахера) харжамийн бакъо дIаяккхарца а, шайна Iедалш харжа бакъо дIаяккхарца а йоьзна яра».\nШеинна хетарехь, мацалла кхайкхоро церан аьтто баьккхина шайн Iалашоне кхочуш. Аштаркхнехь кеста кхин цхьа харжамаш хир бу.\nБаханчу беттан 16-чу дийнахь мацалла кхайкхинера Шеин Олега, мэр хоржуш лелийначу харцонашна дуьхьала, аьлла. Оьрсийн Коьртачу Харжамийн Комиссин хьесапехь 60% процент кхаьжнаш кхаьчна волу Цхьаалин Оьрсийчоь партин векал Столяров Михаил ву гIалин коьрта мэр.\nМацалла сацийна Шеин Олега


Кхелан меттан моттаргIа?\nНохчийчоьнан Лаккхара кхел реза ца хилла прокуратуре юхахьажо полицин белхахошна тIелатар дина аьлла Дагестанера 8 вахархо верах лаьцна бехктакхаман гIуллакх, хаам бо Кавказ.Реалиино. Цу тайпа дехар динера кхеле байинчеран гергарчара лаьцначу адвокаташа.\nЮьхьнацара таллам дIахьош гергара нах кхетийна ца хиллера, бехккъасторхошка и гIуллакх листийта церан дехар дан бакъо хиларх. Цунах лаьцна Кавказ.Реалиига хаам бина адвокато Денисенко Сергейс. Байинчеран гаргарчу нехан суьдехь гӀо лоцучу агӀоно дехнера и кхачамбацар дIадаккхахьара аьлла.\nОьрсийчоьнан УПК-н (бехктакхаман процессан кондекс) 237-чу артикалца а догIуш, гIуллакх юхаталла дIахьажо дезаш ду прокуратуре, нагахь бехкевечун бехктакхаман гIуллакхан материалаш йовзуьйтуш, цуьнан бакъонаш йийцина ца хиллехь, дуьйцу Денисенкос.\n"Амма кхело лаьрра бакъонаш йохина цахилар. Цо гIуллакх юха хIунда ца хьажийна, цунн иза къасто хIунда ца лиъна – хIетал-метал ду", - боху адвокато.\nЦу кхелан сацамна латкъам бийра болуш бу хIинца, амма кхел кхайкхийначул тIаьхьа.\nБайинчу дагестанхойн гергарчара, цара дийцарехь, шаьш дог диллина нийсо карор ю бохучух.\nКхелхинчерах цхьанна дас Джамалудинов Джамалудина элира "Кавказ.Реалиига", ша кхеле дехар дина, ши цига ма кхайкха аьлла. "ХIунда аьлча иза дасатмалла ю", - боху цо.\nДагадоуьйту. 2016-чу шарахь ГIадужу-беттан 9-чу буса Нохчийчуьрчу Гуьмсан кIоштахь леррина операци дIаяьхьира, чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан меттигерчу урхалло бинчу хаамца, 8 тIемало а вуьйш. Чевнаш хиллера низамаш лардочу органийн 4 белхахочунна.\nЧоьхьарчу гIуллакхийн министраллан Нохчийчьурчу урхалло бинчу хаамца, полисхой гIоьртина хиллера кехаташ талла Дагестан йолчу агIор схьйоьгIу 2 машен сацо, амма цу машенашкахь хиллачу наха масатопп тоьхча, дуьхьал герз диттина уьш берш байинера. ТIелатар динчеран машена чим хилла яьгнера, ткъа царна чохь хилла 8 дакъа хьуна муьлха ду къасто аьтто ца баьллера.\nГенетикан экспертизаш йинчул тIаьхьа хиинера, байинарш лар йоцуш байна дагестанхой хилар. Церан гергарчара дIахьедар дира, и нах лечкъа а бина байина хиалрх а, леррина багйина хиларх а, цхьа а леррина операци, ма дарра аьлча, хилла цахиларх а льцна\nНохчийчохь бехктакхаман гIуллакх долийнера цу нахана дуьхьал низамаш лардон органин белхахой байа гIоьртарна а, бакъа а йоцуш герз лелорна а аьлла. Амма уьш берш байиан хиларна гIуллакх дIакъовла гIоьртира талламхой.\nБайинчу дагестанхойн дай-наной дуьхьалбевлира царна, иза суьде кхачийтар Iалашонца. Амма цара доьхург дара гIуллакх къастор Нохчийчуьра Дагестане дехьадаккхар, луларчу республикехь бакъо каро аьтто бац аьлла. Оьрсийчоьнан Лаккхарчу кхело юхатуьйхира и дехар.\nКху шеран ГIадужу-баттахь Европан адамийн бакъонашкахула кхело тIеийцира Нохчийчохь вийначу 8 дагестанхочун гергарчу нехан лакъам. Цкъачунна иза чекхбаьлла литтаран хьархарчу муьрах.


Трампан гIоьнча а, Янукович Виктор а...\nIамеркан Штаташкахь консерваторийн партера президентан дарже ваха гIертачу Трамп Доналдан харжаман компанин куьйгалхочо Манафорт Поло Янукович Викторера, иза Украинехь президент Iачу шерашкахь, цуьнан Iамеркара политикан хьашташ чекхдохуш, 12 миллион доллар схьаэцна хилар гойту кехаташ Iорадаьхна Associated Press агенталло.\nЭлектронан кехаташа гойту лоббин фирман коьртехь волчу Манафорта а, цуьнан гIовсо Гейтс Рика а Януковичера, цунна Iамеркахойн бIаьргашчохь реклама латториг мах оьцуш хиллийла. Трамп Оьрсийчоьнца къайлах гергарлонаш лелош хилар Iорадохуш Iамеркахой хьийзачу юкъанна нисделла цуьнан харжаман компанин хьалханчо низам а талхош ахча доккхуш хилла хилар.\nМанафорт а, цуьнан накъост Гейтс а биъ бутт бу Трампан харжаман компанина дIахьош волу. Ша ца латтийна лобби Украинан президентна, бохура хьалхо Манафорта. Амма Associated Press агенталло баржийна хаам бакъ нислахь, 5 шаре кхаччалц набахтехь яккха хан тухур ю цунна, 250 миллион доллар гIуда а доккхуш.\nЕарийдийнахь изза кехаташ довзийтина Украинерчу антикоррупцин бюроно, амма цара ца ло 12 миллион доллар Януковичера Манафорте дIакхечира боху тоьшалла.


Австрерчу нохчийн гIуллакхаш листа баьхкина цара кхайкхина а боцу "хьеший"\nАвстри -- Венехь нохчийн мухIажир Исраилов Iумар верна, кхело бехке а вина, набахте хьажийна волу кхо нохчо, Вена, 16ГIу2010\nМасех бутт хьалха Венерчу парламентан кхо депутат Нохчийчу вахаро йоккха гIовгIа эккхийтира Австрехь. Цкъа делахь, делагацин декъашхой берраш а Австрехь шен бусулбачаьрца йолчу гамонца а, кхечу къаьмнийн векалш цабезарца а, доцца аьлча, националистийн хьежамашца евзаш йолчу ФПОь - Маршонан партин векалш бара.\nАвстрехь хиллачу депутатата Шамсуев Руслана дийцарехь, меттигерчу Iедало билгалдаьккхинера, вайнехан диаспора уггаре а бертахь а, низамаш ца дохош а, дика дешарца а, къахьегарца а коьртах яьллачарех ю, бохург. „Цара тоьшалла дира тхуна, Австрехь бехаш болу нохчийн кегийрхой ишколашкахь а, кхечу дешаран тушпхьанашкахь а вуно дика доьшуш хиларан“, - элира Шамсуевс шайн визитан жамIаш деш.\nЮккъера оцу ФПОь партица, иза бусулбачаьрца сел гома йоллушехь, Нохчийчуьрчу Iедалхойн цхьабарт хилар а, цаьрца царна юкъара мотт карор а тамашена хета. ХIунда аьлча, нохчийн Iедалан бусулба дин къизаллин а, акхаллин а дин ду, бохуш, чIагIдеш болчу нахаца хIун гергарло ду теша боху хаттар кхоллало. Политикехь доттагIий ца хуьлу, интересаш йоцург бохург бакъ долчух тера ду. Ткъа интерес Австрерчу националистийн ФПОь партин а, Нохчийчуьрчу Iедалийн а цхьаъ ю, гарехь - нохчийн мухIажираш сихонца цIехьаберзор.\nАвстре Нохчийчуьра хьеший баьхкина


1282 шо — Википеди\nXI бӀешо — XII бӀешо — XIII бӀешо — XIV бӀешо — XV бӀешо\n1282 (эзар ши бӀе дезткъа шолгӀа) шо Юлианан рузманца — високосан доцу шо, долалуш долу еарахь. Иза вайн эран 1282 шо ду, 282 шо 2 эзарлагӀа шерашкахь, 82 шо бӀешеран, 2 шо 9-гӀа иттаннаш шерашкахь XIII бӀешеран, 3 шо 1280-гӀа шерийн.\nСилмерера Лливелин ТӀаьххьарниг кхелхинчура иэс\nСицилера Анжуйн некъашна дуьхьала гӀаттам. Ӏедал карадоьду ГогенштауфенгӀеран гергарчу арагонан паччахьан Педро III-гӀачун. Сицилихошна ца безара керла французийн урхалчаш, тӀаккха байира уьш (Палермора «Сицилийн суьйре»). Ӏарш караяхара Фридриха II-гӀачун кӀента йоьӀан Констанци Сицилинчуьна.\nКоьллина Неаполан паччахьалла, иза йисира Карл Анжуйн карахь.\n1282—1285 — Сицилин паччахь Педро III Арагонан.\nМарт — Уэльсан принцан Лливелин ап Грифидан вашас Давид ап Грифид тӀелета ингалсан гӀап-гӀалан; цуьнан вашас ца ваьллачу денна гӀо лоцу цунна, ша тӀеман кийча воццушехь. Цара бинчу балхо чеккхенца схьайоккхуьйту Уэльс ингалсан паччахье Эдуард I-чун.\nЛюбек, Висбю, Рига махлелоран бартан юкъайоьду.\nГерманера императоран Ӏедал хуьлу номиналан. Факт хуьлу Германехь урхаллехь Ганза, Тевтонийн орден, курфюрсташ, епископаш хилар.\nАвстрин герцогийн Бабенберг некъийн чаккхе. Австри а, Штири а йисира ГабсбурггӀарна (церан кегийра латташ дара Швейцарехь).\n1282—1308 — Австрин герцог Альбрехт I ву.\nГабсбург Рудольфа шен кӀантах Альбрехтах Австрийн герцог во.\nАпрель — Трапезундан гуо: Малхбуза Гуьржийчоьнан паччахь Давид VI Нарин аьттонза гӀоьртира шен Ӏаткъам Трапезундан имперехь меттахӀотто.\nМай — Гвельфашна а, Гибеллинашна а юкъара Форлира тӀом: французийн Жан д'Эппен эскар иэшийна Гвидо I да Монтефельтрос.\nИюнь — Лландейло-Ваурера тӀом: Гилберт де Клеран тӀехь баьккхина валлихойн толам.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=1282_шо&oldid=2885293»\nТӀаьххьара хийцам бина 2019, 30 март 10:53\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2019, 30 март, 10:53.


Украина – Клых арахецаран Украинера агIончаш, cтигалкъекъа-беттан 21-ра де, 2016 шо.\nАх шо сов хьалха йолийна йолу кхел, Оьрсийн кица «Низам гIуркх санна ду. Ахь дерзийначу агIора хир ду иза», бохург бакъ деш хилар дIаяхьна. Дуккха а тоьшаллаш, Карпюк а, Клых а, хьалхарчу тIамехь хилла ца хиларх тидаме а ца эцна кхело. И тоьшаллаш онда бух болуш хиларна а тоьшаллаш, дукхачу наха далийча а, тергал ца дина. Ткъа и шиъ Нохчийчохь тIом беш хиларал сов, оьрсийн эскархой иттанашкахь байина а, царна тIехь къизаллаш лелийна бохуш цхьана стага, Молофеев Александра дийцинарг юккъадалийна оцу гIуллакхан.\nИ процесс йолаелчу дуьйна, цигахь болх беш ву Маршо Радион оьрсийн сервисера корреспондент Наумлюк Антон. Цо дийцира, оцу кхелан йохаллехь далийначу тоьшаллех.\nНаумлюк: «Бехкбуьллучу агIорара цхьа Молофеев Александр бен вацара цу процессехь. Цо бохура шена Карпюк Нохчийчурчу тIамехь гина. Иштта шена тIом беш гина бохура цо, Украинан хилла волу премьер-министр Яценюк Арсений а. ГIодоккхучу агIорара массийта журналист вара, оцу хенахь Соьлж-ГIалахь болх беш хилла. Уьш бахкийнера адвокаташа. Кхин а, кхеле кхайкхинера «Мемориалан» куьйгалхо а. Цо кхоччуш дийцира 1994-1995 шерашкахь шаьш кхузахь гулдинчу тоьшаллех. Иштта, цо дийцира 2000-чу шарахь хиллачух а. Карпюкан а, Клыхан бехке дуьллуш дара оцу шарахь а, Радуев Салманан тобанехь Ведан кIоштерачу тIеман Iаморан базехь хилла аьлла. И ша долу хIума бакъ ца хилар дIахаийтира бакъонашларъярхочо. Иштта оцу кхелехь дакъалоцуш яра украинера журналист Томак Мария. Цо дукхачу хьолехь дийцира Карпюк а, Клых а дIалацаран хьолех. И хьелаш чIогIа тамашийна ду. Карпюк Оьрсийчу веънера, националистийн тобанаша векал а вина, ГIирмехь референдум ма е аьлла дийцарш дан. Дозанехь иза дIалаьцнера эскархоша. КхоолгIачу дийнахь, иза дIавигнера ФСБ-н белхахоша. Клыхца дерг а тамашийна ду. Иза Орел-гIала вахана хилла, шена цул хьалха ГIирмехь евзинчу йоIаца цхаьнакхета. Хьешан цIийнехь иза а дIалаьцнера ФСБ-н белхахоша. Я иза а, я вожа а дIалацале Молофееван тоьшаллашкахь цхьанхьа а хьахош а вацара».\nКарпюкан а, Клыхан а тIехь йоьдучу процессан масал тидаме эцча, дукхачу тергамхойн шеко ца кхоллало, тIаьхьара сацам бан безачу кхелхочуьнан вердикт муха хира ю. Ши а украинхо я 1994 а, я 2000-чу шерашкахь а Нохчийчохь хилла ца хилар тоьшаллаш далошшехь, царна бIаьргаш хьаббина ю кхел. Шайна оьшучу хенахь уьш схьа а боьллуш,бохуш кхин дIа а дийцира журналиста Наумлюк Антона.\nНаумлюк: «Кхело тидаме ца эцна шина украинхойн агIоно далош долу тоьшаллаш. Клых оцу хенахь доьшуш хилла университетехь. Цигара зачетка а яра еана. Цу тIехь гуш дара 29-чохь иза экзаменаш луш хиллийла. 2-чохь а елла цо экзамен. Иза хIора дийнахь доьшуш хилла, цундела цхьанна а кепара иза хуьлийла дацара Нохчийчохь. Амма кхело оцу гIуллакхан юккъе ца йиллира цуьнан и зачетка. Карпюк националистийн боламехь вевзаш стаг ву. Иза кхузахь ца хиларан тоьшаллех далийна дара цIахь даьхна цуьнан суьрташ а, хаамийн гIирсашкара цуьнан интервьюш а, зорбанан-конференцешкахь цо дакъалоцуш хилар а. Кхело и тоьшаллаш а чоьте ца ийцира».\nХIинцалц дукха нах тешна бара Карпюк а, Клых а, Украинехь дIалаьцначу оьрсийн шина эскархочуьнца хуьйцур ву аьлла. Амма цIаьххьана и шиъ хийцира украинан эскархочуьнца Савченко Надеждица. ХIетте а, Карпюк а, Клых а цIаверзаран некъаш ду. Царах кхин дIа а дийцира Маршо Радиона корреспондента Наумлюк Антона.\nНаумлюк: «Ши некъ бу Карпюк а Клых а цIаверза. Суна хетарехь адвокаташ ши а юьхьарлоцур бу. Аппеляци йоцург ду иза. Карпюка хIинцале Европерачу адамийн бакъонашкахула кхеле арз дина, шена таллам боьдучу хенахь къизаллаш йина аьлла. Цхьа некъ бу, Iедалша къинхетам а бина, селхана Савченко санна цхьаьнца хийцар. Нагахь санна и къинхетам цара бехча, иза бахь а, гергарчу хенахь и шиъ цIа юхаверза мега. Цу шимма, и дехар дича, шина пачхьалкхан юкъахь политикан барт хила беза, и шиъ цхьаьнца хуьйцур ву аьлла. Кхин некъ бу, и шиъ Украине дIа а вигна, цигахь цаьрга набахтехь хан такхийтар. Иштта деш делахь, Украино, чIагIо ян еза, иза иштта хир ду аьлла. Цул совнах, шайн низамашкахь, царна и таIзар дан бух, аьлча а артикал каро еза. Иштта, кхоччуш тоьшалла а хила деза, и шиъ боккъал а набахтехь хан токхур йолуш ву аьлла».\nКарпюк Николайн а, Клях Станиславан кхел дукхачу тергамхошна хета политикан бахьанехь юйла. Савченко Надежда а, лачкъа а йина, Оьрсийчу ялийна йолу, дукха кIоршаме бехк тIе а оьллина, йоккха хан тоха мегаш яра. Схьагарехь, цуьнан кхоллам шина пачхьалкхан куьйгалхоша барт а бина, къастийна. Аьтто бер буй иштта Карпюкан а, Клыхан а цIаверза, къаста мега гергарчу деношкахь. Цу шинца хийца а, схьагарехь нах бу Украинехь а.


Айдамирова Машар. Безаман къайленаш.\nГIуран-бутт 08, 2016\nТоххарехь маьркIажан-хан а хилла, дIа-схьа воьдург, вогIу-воьдучура ваьлла.\nГуьйренан цIемзалло сахьт-доза туху адаман лаамашна – мел лиъча а, арахь латта, хьошалгIа ваха догдоуьйту хан-зама яц тIехIоьттинарг. Мичара богIу а ца хууш, схьехацабеллачу махо Iуьйрана дуьйна тIуналлах дистина, Iаржъеллачу мархийн гай датIош, догIа охьахийцира. Кийра уьйзучу шийлачу хIавао цхьа тамашийна ша буьллура пехашна – дегIехь халла сийсачу йовхонах хьаьрчий, кхарзаеллачу йовхаршца юха арататталора.\nБ1аьста, аьхка ховхачу махо, малхо хьистина, дехха самукъане той дIакхехьна дитташ хIинца можа-мокхачу басе дирзина. Шаьш горахIитто гIертачу дерачу мехашна ма-хуьллу дуьхьало ян гIерташ, наггахь гIийла узарш а хеза церан. Амма мел кадеттарх а, тIаьххьара шайх къаьста гIа а ца сацало. ХIокхеран, луьстачу гIашлахь зевне декначу олхазарийн, долу ирс а ца хили – шелонна тIам ластийна, кхидIа а шайн той дIакхехьа йовхачу махка, тIома дIадаха.\nМашенан кор схьа а диллина, цигаьрка а латийна, дIаьвше кIур сутара чууьйзира цо.\nТаханлерчу дийнах догдилла дезар ду – мел ладегIарх а цхьа сом пайда ца беа. «Дахар – кепек», –бохург хIун ду хии.\nХIан-хIа, хIуьттаренна Iийр ву-кх иза, Iан дезахь, буьйса юккъе яххалц.\nБолх-м яцара хIара, делахь а хене ца ваьлча волий? Дийнна де дIадолу, рагI ца кхочуш а: машен мел ерг, таксист хилла дIахIоьттина.\nДала хьеха шена!\nКхуьур ю маре яха а, дIаяхча, юхаян а… Беран тIорза!\n– Ваши! – ойлане ваьлла, вицвелла Асхьаб меттавалийра корехь гучуваьллачу къоначу стага.\n– Дера ву-кх, Iуьйрана дуьйна дIа-м. Хьо стенга ваха веза?\n– ГIалара аравала а ца деза. Тхо кхоъ ву. Машен галъяьлла тхан, кхиниг лоьхуш Iен хан яцара…\nКIант, воьхна, дIасахьаьвзира.\n– Ваши, хан йиллина йоI ю-кх тхоьга хьоьжуш лаьтташ… ТIаьхьа дисча, товш ма дац ишттачохь!\nАсхьаба, резавоцуш, корта хьовзийра.\nМашен, шен чиркхийн серлонца Iаьржа бода цоьстуш, буьйсане, кхин а цхьа къайле кховдо новкъаелира.\nКегийрхой юкъа-кара вовшашка лохха бистхуьлуш хезара. Гуш дара: уьш ханна воккха волчу Асхьабах, гIиллакх лоьцуш, ийзалуш хилар. Къоначу нахехь долчу иэхь-ийманах бIаьрг буьзира хIокхунан.\n– Бехк ма биллаллахь, ваши, ахь аьллачух ца кхийтира со? – хьалха хиъна вогIург хаттарца схьавирзира.\n– Ас-м, йоI иштта, обаргаш санна, тебар доцуш, массарна а хууш, еза-йоккха йига ца мегара? – хоьттура.\n– ВаллахIи, мегар-кх, дукха мага а мегаш-м. Вайн дайн оьздачу гIиллакхца, шарIо ма-бохху и чекхдаккха а ма хьаьвсира тхо. Баккхий нах а бахийтира йоI еха, молла хьалха а ваьккхина… Да дукха буьрса стаг ву-кх цуьнан…\n– Реза ца хили?\n– Ду дера-кх, – юха а къамеле велира хьалха хиънарг. – Тховсалерниг-м, Дала мукълахь, зен-зулам доцуш дIадоьрзур дара, ваши! Стохка тхуна хилларг ца хилчхьана…\n– ЙоIа тешамна елла чIуг а йолуш, цо аьллачу дийнахь ехийта баккхий нах бахийтинера оха. Да вацара цуьнан, вежарий бара. Амма тIаьххьарчу минотехь чIогIа дуьхьалбевлира уьш захалонна. Бахьана хIун дара аьлча, дIо мацах цкъа, микли заманахь, шина а агIорчеран тайп-тукхамашна юкъахь хилла цхьа дов-питана айбина хиллера цара. ХIун дийр ду ткъа?Тур-тапча а яьккхина, чугIоьртийла а ма дацара нехан нахана! ХIинце-хIинце нускал цIа кхочу бохуш, доккха той хIоттийна Iаш кIентан цIеранаш а бу нускал а дац… Эццахь дIатохавеллачу тхан тобанан хьалхарчу стага, Якъуба, оцу юьртахь марехь йолчу шен шичица барт бина хиллера цуьнан йоI яло… Шен дагахь оха айбина гIуллакх юьхьIаьржонца ца дерзийта… И тусаделлачу тхан захало духатоьхначу вежарша тхоьга хабар туху, шаьш реза ду, шайн йиша дIайига олий…\n– ВаллахIи, ваши, хьуна догIу аьлла ца боху ас, ахь бехк а ма билла иштта аларна, наггахь баккхийчара лелочунна, мел тIекхиа гIиртича а, тхо, кегийрхой, кхета ма ца кхета хьуна… Тхоьгахь сакхташ лоьху, шайн сакхташ гуш а ца хуьлу. Тхо-м, дуьне-дахар довзанзакхиазхой хилийтахьа, ткъа шортта зиэделларг а долуш, хан-замано кIорггера хьекъал а, кхетам а белла хила ма беза тIекхуьучу тхуна хьехарш дан декхарийлахь болу къаной… КъинтIеравалалахь, ваши, шаьш берриш ледара бу бохург дац хьуна иза…\n– Ткъа тхуна хууш ма дац Якъуба бина сацам... – соцунгIа а хилла, дийца волавелира кIант. – Тхо нускалца дукха хазахетарна, хьерадевлча санна, дIакхочу, тхуна тIаьххье Якъуб а вогIу-кх кхин цхьа нускал а далош!\n– И бохург хIун ду?! – Асхьаба, ша хIун леладо а ца хууш, машен а лахйинера.\n– И ду-кх. Тхан доттагIчунна шиъ нускал хили-кх! – велавелира дуьйцуш верг. – Шинненна а хууш дац хIоьттина хьал, тхан цхьаъ нускал долуш ду, хьо дIагIо олийла а ма дац тIедалийначуьнга…\n– ТIаккха хIун ди аша?\n– ДоттагIий стенна оьшу ишттачохь, орцах а ца бевлча? Царах цхьамма шена дерзийра шолгIа нускал. Цхьана дийнахь ши той дир-кха оха. Долалуш худар кегийнехь а, чаккхе, Делан къинхетамца, дика хилира!\n– Далла бу хастам! – доггаха вистхилира Асхьаб. – ХIинца муха ду оцу шина доттагIчун Iер-дахар?\n– Оцу тIехьа хиъна Iаш ву-кх и шиъ. Цаьршинга хаттахьа! – гIадвахана, велавелира жима къонах.\n– И чолхенаш хIуьттур ма яцара, баккхийчара шаьш лелочун ойла еш хиллехьара! – ша хIинцца дийцинчундегаIийжамца жамI дира кIанта.\n– ХIуммаъ дац, тхуна бехк билла сихлой шу-м. Олуш ма ду: къоначарна – хьехамаш, къаношна – бехказбийлар!\nБуьйсана дIаиккхинчу машенах, вота етташ, охьаIеначу догIано долчун тIе а сагатдора.\nТкъе пхи шо хьалха, хIара санначу гуьйренан цIемзачу буса дара иза а. ХIинца хIорш боллу хьал дара – йоьIан да резавацара захалонна. ТIаккха езаро ша араер ю элира. Йиллина хан тIекхечира. Дагна езарг хьеялайоьлча, сагатделла, шен доттагIий машенахь а битина, кертал дехьа а ваьлла, бешахула, тебаш, йоI ехачу цIийнан коре дIаохьавелира хIара. Чуьра чиркх латийна бацара. Оцу минотехь кор деллалуш а хезна, ша волччохь бIаран стоммачу гIодах дIаийна, са оззийнчохь дIатийра безамо хьалхатоьтту къонах.\nМиска, ден бертаза ша хIинцца яьккхинчу гIулчо Iадийначу йоIанна дицделлера шен дас бешахь гIу яккхар.\nХIинца таллархочо ижуна биллинчу гурахь санна, ший а гIорасиз доьхна хьийзара готтачу гIу чохь. Орца дохийла а я гIар-тата йокхийла а дац. Цу чуьра хьалавалалур ву бохург аьттехьа а дацара.\n– Со хьала муха йолу? – шабаршца дуьйцург а хазарна кхоьруш ду нускал.\n– Сан коьшкала яла… Хьалхе-м дара хIара, делахь а мацца цкъа коьшкала хаориг хилча, тховса дуьйна хуьлуьйтур вай иза! – иштта, шабаре а ваьлла, забар ян гIертара хIокху йоьхначу буса нуц хила араваьлларг а.\nНускал, дош ала а кхиале, доттагIаша кхин хаттар доцуш, мох санна, дадийна марзойн кетIа охьадиллира. Кхераяларо, йохаро дагар а хьадийтина, хоршано егайора йоI. Йоьлхучура ца соцуш, мела хиш Iенош нускал дайча, шекбевлира хIара шайга йоссийна нах.\n– ЙоI хIунда йоьлху? Цуьнан бертаза ялийна аша иза?\n– Ца ялийна, – боьхна хьийзара нускал схьадалийнарш.\n– Нускале хаттийша, цунна дуьхьалвахара-кх иза… бешахула…\n– Хьуна гирий иза? – «ахIи» декъа даханчу нускална гуобиллира массара а.\n– ХIей, Iовдалш, цо муха дуьйцу шуьга хилларг? – мохь белира цхьаьннан.\nДадийна деана хи чохь зока нускале дIакховдийра. Эхь хета моттуьйтуш, сетташ Iойла а дацара.\n– Мала… – цIийн тIадам байна, кIайделлачу балдашца халла пурба а делла, – гIу чу воьжна… – елхарца юха а Iанадахара нускал.\nДоттагIий сиха иза волчу дIалилхира…\nНуц-м вара, орцанах дог а диллина, хаттах а вуьзна, оцу юккъехула дерзо ваша а вина, милла вала, церг тIе церг ца кхеташ, гуьйриг санна, воьжна Iаш.\nАсхьаб и йоьхна буьйса дага массузза йогIу хIинца велахь а,цкъа а йицлур яц йиъна и шело а, ша ишттачу хьолехь волуш Iуьйре тIекхачаран хилла бала а, и Iуьйре ца ган оцу буса ша Деле шена ехна Iожалла а.\nХIорш схьакхаьчна меттиг хIара веха куп яра. Эцца, дехьа урамехь ду цуьнан цIенош а. ЦIаван хьевелча, саготта хир болуш бу. ХIуммаъ дац, сагатделча а…\n«Хьий, шайтIа-яI! Иммансиз! Ас… ас легаш Iуьйдур… настарш кегйийр… корта цоьстур…», – кхерамаш тийсар юкъахдехира кхидIа гинчо.\nНускал ара а даьккхина, хаза куьг а лестош, хьеший новкъабохург хIокхуьнан гергара зуда яра.\n«Ас шинненна дан деззарг дийр ду!» – моха еанера кхунна.\nАсхьаб машен чуьра ара а ца иккхира, гергарчу зудчунна я йоIанна дов а ца дира…\n– Ваши, Дела реза хуьлда хьуна! КъинтIеравалалахь, тхоьгара, ларамаза а, хьайна цатовриг даьллехь! ХIахI, дIалацал, ваши, диканна доккхийла! – олуш, шега кховдийна ахча а схьаийцира.\nХIара-м къинтIера дера велира!\nХIинцца оцу кIанта вийцинчу оцу цхьана йоьIан сонтачу вежарех воьлийла а ма дара хIокхуьнан?!\nКхаьрдинарг шена тIедогIу бохург хIара ду-кх.\n«ВаллахIи, ваши… наггахь баккхийчара лелочунна, мел тIекхиа гIоьртича а, тхо, кегийрхой, тIе-м ца кхуьу хьуна…».\nУьш муха кхуьу, шен сонталлех хIара ша кхеташ а ца хилча?\nЭхI, ма бакълуьйш вара-кха и жимха!\nИ тIекхуьу цIена чкъор талхориш-м хIорш, къанбеллачарех цхьабершма буй.\nУьш шайн хьекъалца дIалела буьтий, алахьа?\n«И чолхе хьелаш хIуьттур ма дацара, цхьаболу баккхийнаш шаьш лелочун ойла еш белахьара!»\nЦкъа а дуьйцу хезна хIума дуй, ткъа, хIара?! Да ша шен машенахь йоI маре дIаиэцна вахана!\nМашен дIа а хIоттийна, чоьхьавелира Асхьаб. ХIусамдена дуьхьала хьаьдира Човка. Йилхина бIаьргаш бу цIийбелла. «Ткъарш-ткъирш» деш, куьйгийн пIелгаш сеттош, маттанна тийсалуш, хьацаран кIур хилла аьшпашца дийца гIерта иза хилларг. – ХIинцца хии-кх суна… и вайн йоI боху хIума… хьаьдда маре яхана… еха ма яхарг... – Юха «ахIи-ахIи» деш, мара ийза йолаелира.\nГинчо, хезначо а гIелвина Асхьаб везза маьнги тIехь вахвелира.\n– Дитал хIинца, ма ел гIовгIа, – куьг ластийра цо. – Гергарчу зудчо йоI хаза новкъа а яьккхи, дас неI-сагIина тIе кхаччалц дIа а кхетий… «Шабашка» а хили. Вайшимма-м, хьанора, листа ма-деззара дIалистира дайн шира Iадат!..


Нохчийчохь федералан бюджетера ахча дайарна Iуналла дан гIерта Москох\nНохчийчоь -- Керла Iедалан гIишлойн комплекс, 27Стиг2013\nОьрсийчоьнан финансийн министр Силуанов Антон хилира кху деношкахь Соьлж-ГIалахь. Нохчийчоьнан куьйгалхчуьнца Кадыров Рамзанца а, цуьнан Iедалан декъашхошца а кхеташо дIаяьхьначул тIаьхьа, цо дIахьедар дира республикана феделалан бюджетера ахчанца гIо дар кхин а хир ду аьлла. Соьлж-ГIала нисса дIа финасаш хьажор цIеххьана дIадаккха мегар дац бохуш вара министр.\nОьрсийчоьнан финансийн министро Силуанов Антон ПIераскана дийнахь Соьлж-ГIалахь кхеташо дIаяьхьира Нохчийчоьнан куьйгалхошца. Дийцаре дина хаттарш доьзна дара кху шеран республикан бюджет кхочуш ярх а, тIедогIучу шеран бюджет билгаляккхарх а льацна.\nХууш ма хиллара, 2000-чу шарахь дуьйна федералан бюджетера ахча дохуьйтуташ ду Нохчийчу билггала йолу проекташ кхочуш ян. Коьртачу декъана уьш йоьзна ю социалан инфраструктура меттахIотторца.\nДIадаханчу шеран Мангал-баттахь зорбанан гIирсаша хаам бира, Оьрсийчоьнан финансийн министралло дехар дина 2013-чу шарахь дуьйна Нохчийчоьнна федералан центро нисса дIа ахча далар сацо деза, кхечу субъекташна санна дала деза цу республикана а ахча аьлла.\nАмма Соьлж-ГIала веанчу финансийн минисро Силуановс цу гIуллакхехь сихдала ца деза аьлла, дIахьедар дира. Республике шена тIелаьцна декхарш кхочуш далур дац, нагахь иза вай дахь бохуш вара иза.\nГорбунов Илья Оьрсийчура вевзаш волу экономикан эксперт ву. Кадыров Рамзан а, цуьнан Iедал а цу хаттарехь мелла а паргIат дала мегар ду аьлла хета цунна. Гергарчу хенахь Нохчийчу хIинццалц ма хиллара ахча хьажор сацор дац боху эксперто Горбуновс.\nГорбунов Илья: «Суна хетарехь, трансфертан кепехь финансаш хьежор хилла а ду, долуш а ду, хир долуш а ду. Цхьа а шеко йоцуш, Нохчийн республикана гIортор йийр йолуш ю. Иза гуш ду, хIунда аьлча, иза Кавказехь дуьсуш долу коьрта хаттар ду. Къаьсттина, Дагестанехь карарчу хенахь хуьлуш дерг тидаме эцча - цигахь ира хьал лаьтташ ду. Цундела, Нохчийн республикана, цхьа а шеко а йоцуш, гIортор йийр ю».\nКъилбаседа Кавказана, ша аьлча Нохчийчоьнна гIо дар сацо хIунда мегар дац а дуьйцу экономикан эксперто Горбунов Ильяс.\nГорбунов Илья: «Кавказан регионна гIортор яр дитар, ша аьлча Нохчийчоьнна гIо дар сацор, цIий Iедалуш йолчу чевнна тIера иза дIайихкина киса цIеххьана тоьхна дIадаккхар санна хIума ду. Иза вай дахь, аса лоьрийн терминашца эр ду кхин дIа а, цIий Iенар ду цигахь. Ткъа федералан гIо лахдарх лаьцна дийца мегар ду, цигахь индустри болх бан йолаелча».\nАмма ша республика а ю федералан центрца кхечу регионашца санна юкъаметтигаш дIанисъян лууш. Цуьнах лаьцна финансийн министрца Силуановца хилла кхеташо дIайирзича элира Кадыров Рамзана. Шаьш гайта деза Нохчийчоь юьззина Оьрсийчьоьна Федерацин субъект хилар бохуш вара иза.\nТкъа хIунда ваханера Силуанов Соьлж-гIала? ХIун коста деанера цо Кадыровна а, цуьнан гонна а аьлла хеттар кхоллало. Горбунов Ильяс иштта ло цу хаттарна жоп.\nГорбунов Илья: «Суна хетарехь, иза цига вахар, министран белхан визит яра. Цхьа а шеко а йоцуш, ахчанна терго яр а дара иза. Иза хила ма деззар хIума ду».\nОьрсийчоьнан финансийн министр Силуанов Антон Соьлж-ГIала вахарна комментариш еш, цхьаболчу эксперташ дийцара Москох коррупцица къийсам дIаболо дагахь хила мега Нохчийчохь бохуш. Амма экспертана Горбунов Ильяна иштта ца хета.\nГорбунов Илья: «Коррупци дукха бесаш долуш ю. Цуьнан вайн пачхьалкхехь еха а, шира а истори ю. Цундела, вай кхето деза цигахь коррупци хIу лору бохург. Хетарехь, иза мелла а федералан ахчанна тIехь терго ян гIортар дара аьлла хета суна. Цул сов, Нохчийчоьнна гIо деш керла кепаш лахарх лаьцна дийца а мегар ду кхузахь».\nСоьлж-ГIалара кхеташо дIайирзича министро Силуановс хаам бира, Нохчийчоьнан бюджете ахча дар алсам даккхар а, иза дайар эвсар хилийтар а Iалашонца леррина белхан тоба кхолла дагахь ду шаьш аьлла. Ткъа цу гIуллакхо аьтто бийр бу шай карарчу хенахь йолу бюджетийн юкъаметтигийн кеп хийца бохуш вара Оьрсийчоьнан финансийн министр.


Реляцеш - кеп-кепара, болх боцу нах - бу бохучул а дукха\nБолх боцчу нехан терахьаш шайн-шайн ду Росстатан а, ВЦИОМ-ан а, Кадыров Рамзанан а\nБолх бан а лууш, бан могашалла а йолуш, амма иза ца карош буьсучу нехан дукхалло гойту мехкан экономикера хьал, нехан Iер-дахар муха ду.\nРосстато (Оьрсийчоьнан статистикан урхалло) бахарехь, Оьрсийчохь 5,1% бу къахьега гIора а долуш, болх лоьху нах (4,4 млн.).\n… Амма гайтинчу терахьо бакъдолчу хьолах ца кхетаво, официалехь "болхбоцург" хьанах олу хууш воцург.\n1997-чу шарахь арахецначу "Оьрсийчоьнан бахархойн къинхьегамах" цIе йолчу низамца а догIуш, болхбоцург ву, "къахьега таро а йолуш, я болх я тIедогIуш рицкъ а доцуш, болх беза аьлла Iедалан хьукмате дIа а язвелла, 10 дийнал сов болх ца нислуш вуьсург".\nИ тайпа "болхбацархой" бу Iедало официалехь къинхьегам боцучийн могIаршкахь гойтурш. Ткъа верриг а, болх бен шераш а, иза бан де а, могашалла а йолуш волчу Оьрсийчуьрчу 73 миллион вахархочух, балха а вахана, къахьоьгуш вац 50 миллион гергга стаг бен.\nЦундела нисло пачхьалкхера бакъ хьал ган луучунна Iедало официалехь далочу болх ца карочу нехан декъах болх бан цатуьгурш а тоха безаш – уьш берраш а хуьлу Оьрсийчохь 28-30 миллион.\nДелахь а, болх бан а лууш, бан шайн шераш а, де а долуш, иза шайна бан лаьа аьлла, болх лоьхучийн хьуматашка дIаязбелла нах бу статистико юкъараллера хьал гойтуш тергонехь латтораш.\nРосстато болхбоцучийн терахь ( цо далийнарг ду 5,1%) шозза муххале а лахдина, боху Юкъараллана хетарг зуьйчу Ерриг-Оьрсийчоьнан центро (ВЦИОМ). Цуьнан эксперташа болх лоьху нах 11% бу аьлла кхайкхийна. Хьал ма-дарра ца гойту Росстатан талламийн методолигино, дуьйцу центрерчу говзанчаша.\nДеношкахь Росстато довзийтинчу дахначу шеран тIаьххьарчу кхаа беттан терахьашкахь йоккха го башхалла – болх лоьху нах Москох 1,3%, цунна гергахь 3,1% белахь, Кавказехь уьш Оьрсийчоьнан массо а регионашкахьчул дукха бу - 11%. (Ткъа ВЦИОМ-о ма-баххара, шозза эцча, и терахь хуьлу 22%).\nКъилбседа Кавказерчу регионехь хьовха, ерриг пачхьалкхехь а уггаре дукха ю болх лоьхучийн процент ГIалгIайчохь – 26,5%. ШолгIачу меттехь ю Нохчийчоь – 13,8%, кхоалгIа – Кхарачой-Чергазийчоь – 13,5%, йоьалгIа – Дагестан – 12,1%. Шозза лахара ю болх лоьхучийн процент Ставрополан а, Кранодаран а мехкашкахь (4,9 а, 5,6 а).\nШи тIом а лайна, цара ерриг экономика а йохийна, юхаденъяла дезначу Нохчийчоьнах ша къастийна аьлча, юкъ-кара, доккхачу декъехь ца хиллехь а, Соьлж-ГIалара шега кхочу терахьаш харц деш меттигаш хилла Росстатан.\nЕрриг а Оьрсийчохь Iедало болх лоьхучийн терахь 5 проценте охьакхачош хилча, Нохчийчохь а иза лахдан луучу Кадыров Рамзана Iалашо хIоттийра 2018-гIа шо тIекхачале и терахь 5 проценте кхачор.


ГIуданах мукъаваьккхина муфтий Хамхоев ГIалгIайчоьнан Лакхарчу кхело\nМуфтий Хамхоев Iийса\nБакъо йоцуш миссионеран гIуллакх лелорна гIуда хьарчийна муфтий Хамхоев Iийса маьршаваьккхина таIзарх кху шеран 14-чохь ГIалгIайчуьрчу Лакхарчу кхело. Кхеташонехь адвокато Оздоев Мохьмад-Басира дIахьедина, гIуллакх сацон дезарх жоьпе озон магийна хан чекхъяьлла хиларца.\n2021-чу шеран Охан-баттахь гIуллакх дуьхьал даьккхира Хамхоевна, ткъа карарчу беттан 7-чохь хан тIехъяьлла, хаам бо "Мемориало" ("Мемориал" арахьарчу агентийн могIара яьккхина Оьрсийчоьнан Iедало, амма "Мемориал" къера ца хилла цунна. – Ред.)\nБакъоларъяран органаша чIагIдарехь, Iедалехь регистраци йина йолчу динан юкъараллан куьйгаллехь ша воцушшехь, Сунжарчу маьждигехь хьехам бина хиллера Хамхоевс. Охан-баттахь Масасан кIоштан кхело итт эзар сом гIуда тIедожийра вовшахъяьккхинчу бусулбачийн Динан Центран хьалханчана Хамхоев Iийсана, дIахIоттийна организацин къепе йохорна а, гулам дIабахьарна а. Гуламан Iалашо яра – керла муфтий харжар (Хамхоев къобалвира).\nХамхоев Iийса иттех шарахь девнехь вара ГIалгIайчоьнан куьйгалхо хиллачу Евкуров Юнус-Бекаца. Евкуровс дуккхазза а кхаймаш бинера цуьнга, муфтийн дарж дита бохуш. 2015-чу шарахь Мангал-баттахь Несарахь Наьсар-Кортарчу маьждигехь тасадалар хилира, Хамхоевс дакъалоцуш. Цул тIаьхьа Евкуровс дIахьедира буслбанийн дина Центр (муфтият) дIаяккха еза аьлла. Шен агIор муфтиято 2018-чу шарахь Евкуров юкъарваьккхинера бусалба юкъараллина.


Аслаханов Марат: Оцу тхайн ярташка хьала а дахана, цигахь Iер-дахар дийца дахана дара тхо. ХIун дича хIун хира дара те бохуш дийцир оха оцу гуламехь. Тахана, цкъа а исторехь хIума хилла дац, Iедало гIо деш. Тахана Iедало гIо дечуьра ара а девлла, вай веша цхьа гIуллакх де вай аьлла и дуьйцуш дар-кха тхо. Сацам тхан муха хила хьуна аьлчи, Iедало шен йиш йолччуьра, гIо дийр ду боху.Тхайн аьтто берг оха а дийр ду аьлла барт бина оха. Кхин цхьа хIума а дара оха цигахь айина - юкъараллин организации кхоллар. И хIума ду оха хIинца дийцаре деш.\nМаршо радио: ЧIеберлойн махка адамаш юхадерзо хIун дан деза? ХIун дича хьалабогIура бар уьш?\nАслаханов Марат: Белхан меттигаш а хилла, цига вайнах болх бан схьаэцча гIуллакх хир дар-кха цунах. ХIинца и турбаза еш ю цигахь, ЧIебарлара боцург, массанхьара а бу цигахь болх беш нах. Дагестанера а бу, цхьа километар уллехь Хой бохуш йолу юьрт йоллушехь. Газ а, ток а ца хилча ца йолу цигахь. Иза уггаре а хьалхара хIума ду, дахаран хьал кхулуш долу.\nАслаханов Марат ша оцу махкахь Iийна вац, амма, 3-4 шо хьалха, цига дуьххьара ша кхаьчча, цуьнан дахар, цо ша бахарехь, тIекIалдаьллера. Ша хIинцалца оцу Iаламат хазчу меттиге ца воьдуш дайина долу шераш, эрна хетта цунна. Iадиз цIе йолчу стеган бералла а, жималла а, къоналла а, оцу лаьмнашкахь дIаяхна. ХIинца иза шен доьзалца, охьанехьа, Соьлж-гIалана йистехь вехаш ву. Ков-керт а ду, бераш а, цхьаццанхьа дIатасаделла ду. Ша хьала а веана, ломанца ваха, оьшуш долу хьелаш билгалдехира цо Маршо радиога вистхуьлуш:\nIадиз: Оьшуш дерг, лахахь долчу дахарца дуьстича, чиркх беза кхузахь. Уггаре а хьалха оьшург некъ бу. Цул тIаьхьа газ ю, тIаккха чиркх бу. ТIаккха адам хьаладогIур дара кхуза, даьхний а лелор дара. Тахана уггар а галдаьлларг хIун ду? Кхузахь даьхнийлелоран бахам белхьара. Кхузара йол-докъар, 70 километар Веданара а ца кхоьхьуш, кхузахь иза ша дерриг делахьара, боккха пайда хир бара. ХIара йоккха меттиг ма ю. ХIара вайна схьагуш ерг, иза хIумма а йоцург ма ю. Дика вола а велла хьаьжча, тIаккха хуур ду и мел дика меттиг ю. Цунна бала а хилла, цхьа хIума дича, кхузахь боккха аьтто хира бара аьлла а хета суна.\nМунаев ИсмаьIал, Нохчийчохь вевзаш волу историк а, этнограф а ву. Нохчаша дIатесначу ярташна а, эвлашна а кхин да волу, цундела сихонца оцу проблемина терго ца яхь, кхана-лама оцу меттигашна дола деш лулахой хила мега элира цуо.\nМунаев ИсмаьIал: Тахана уггаре а беркате йолу и меттигаш дIатесна льатташ ю. ТIаккха дIатесначу меттиган да волу. Я эскархойн хьулу уьш, я гуьржийн хуьла уьш, я суьйлийн хуьлу уьш. Тахана оцу дозанхошца а, эскархошца а Тусхар къуьйсуш ду тхо. Цара боху и меттигаш дIатесан меттигаш ю. Ма атта а олу цара иза. Къам цигара дIадахана ма дац, къам цигара нуьцкъала арадаьккхина ду. Цига адам юхадерзош къахьега деза вай. Вай дайша лелийна долу гIиллакх а лелош, хазза, нах а хилла дIагIур дар-кха вай.\nНохчийн лаьмнаш дIатасаро боккха эшам бина къоман гIилалкхашна а, маттана а аьлла хета, масала, яздархочунна Бексултанов Мусана. Хьаьстина а, човхийна а, ахча делла а, мухха а, нах лаьмнашка юхаберхо беза аьлла тидам бира цо.\nБексултанов Муса: 20 процент я 40 процент латта ду лаьмнашкахь. Лаьмнашкара нах охьабовлар бахьана долуш Са арзделла вайн. Мотт а, гIиллакхаш а арзделла вайн. Дерриге а вайн гIиллакхаш лаьмнашкара охьадевлла ма ду. ШозлагIа тIом болабелча, салташа I00-200 кIотар охьяьккхина цигара. Уьш новкъа болуш охьабогIуш бац. Уьш, са а, хIума а ца йисийта охьабогIуш бу. Лаьмнашка цхьа программа а хIоттина, нуьцкъала я етташ а, я хьостуш хьалабахийта безара цига нах. Со лелла ву оцу лаьмнашкахула, жима волчу хенахь. Iуьйранна ахьа жа дIалаьллича, кхерам хилара хьан жа, кхечу жех дIакхета. Массо а лаьмнаш жаш дIалаьцна дара. Ас цу нахана юхадала а ца дезаш долу ссуданаш долуьйтур дара. Иштанехьа, ГIалмакх махкара даьхний далор дара.\nI940 шерашкахь тIом болабалле Шуьйта а, Итум-кхела а, Шара а кIошташкахь, мел лаххара а, I20 эзар стаг вара вехаш. Даьхний лелор дукха даьржина хIума хилла. Гуьйранна бежнаша а, уьстагIий а Терк йисте дIадигара, Iанара даха. ХIета и меттигаш жижигех Iана а яхана яра боху, оцу заманан хенахоша. ХIета дуьйна Iедало йолийна хилла, лаьмнашкара адам охьадаьккхина, аренашкахь охьаховшийна. 90-гIа шераш дуьйлалучу хенахь меттигаш такха а йолийна, иттанаш эзарнаш ломанхой охьабеьвлира, лахахь, керла ярташ а кхуллуш. Беркат-Юрт а, керла Энгана а ишшта дIа кхин а, керла ярташ ю Соьлж-гIалина уллехь дIасакхиссина. ХIинца цигара адамаш, юха лаьмнашка хьаладерзо хала делахь а, дан дезаш хиларна шеко яц Iедалехь болчеран а, могIарерчу нехан а, амма, къамелаца хьалавахча кийча ву ша верг а, амма, и хIума хила доладелча, хир буй те уьш ишшта жигара, гойтур ду замано.


Юртарча хьехархочун къахьегамах лаьца\nШколанна эшаш вола саг\nСелий бетта 23 ди 2021 шу\nМуцолгнаькъан Заьудина ХIарон\nТаханара школа шийца дикка чоалхне къахьегам бувзабенна а хьехархочунгара дукха хIама дIадехаш а я, хIана аьлча школера аравоалаш вола зIамига саг е йоI лакхара сакхетам болаш, массе оагIорахьара дегIадаьхка, вахара чоалхнеча моттигех кхеташ а уж нийса дIаерзае ховш а хила деза. Из атта болх бац, низи хьинари ца кходеш, ха ца къовсаш болх ца бича толам боаккхалуц цу новкъа. Укхаза дуккхадар тийша да урок яла классе дIачуводача хьехархочох: цунна болх бе харах, берий теркам дувцача деша тIаберзабе а, уж къахьега оарцагIбаха а харах. Тахан са вувца безам бола саг юрта вахаш а цигарча школе болх беш а ва.\nХовш ма хиллара, вай деношка школашка хьехархой-маIа нах геттара кIезига ба. Из дукхагIча даькъе дувзаденна да дезал болча наха цигара хьадоагIача алапех кхоачам цахиларца. ХIаьта дезала даьна тIалаттар хало дукъ да: шийна карарбараш Iалашбар (сесаг, бераш, къаденна да-нана), гаргалол лелаяр, боахам кIалцабитар, кхы а дукха да уж. Цудухьа дукхагIбола маIа нах напагIа кхыча наькъаца лаха дезаш хул. КIезига бале а, хIаьта а болаш ба вай школашка маIа нах а, царех ва Муцолгнаькъан Заьудина ХIарон а. Цо болх бер юрта эггара къаьнагIйола школа я ала мегаргда, хIана аьлча паччахьа замах лоамарой юрташка яхка йолаяьча хьалхарча школаех цаI хиннай из.\nНийсагIа аьлча, из йилла хиннай 1911-ча шера, укх шера нийсса 110 шу дуз цун. Дукха хIама хувцаденнад цу хана денз. Хьалхара школаш наьха доалахьа долча цIеношка хиннаяле, тахан уж Iаьдало цу гIулакха лаьрххIа хьалъяьча гIишлошка я, къа мел еннараш дIа а йоахаш, кердаяраш хьалъеш латт, дика дешара мел эшаш дола хьалаш хургдолча тайпара. Дукха хьехархой ба арахьара тIаухаш, юрташка къахьегаш, бакъда Заьудина ХIарон ше болх беча Сурхо тIа Iо а ваьв, хьал а кхийнав, цигара дIаболабеннаб цун вахара боккха никъ. ХIаьта цо баь никъ ба а ба, боккха ба ала мегаргдолаш. Лоацца дагалоацаргба вай из.\nХIарон ваь хиннав 1977-ча шера Сурхо тIа бахача Муцолгнаькъан Iаьлий Заьудинеи Йовлой Халата Лидайи дезале. Уж бахача моттига эггара гаргагIъяр я юртара № 1 йола юкъера школа, бакъда цигарча наха кхыча тайпара йоаккх цун цIи. «ЦIе школа» оал цох, из цох дIаяхара бахьан хиннад, цIеча кирпишках яь хилар. Юртарча вокх школай а я укхазарча халкъо техка цIераш: ийс шера дешачох, «Кен чура школа» оал; № 2 йолча юкъерча школах, «КIай школа» оал; № 3 йолча юкъерча школах, «хуторера школа» оал.\nХIарон цхьоалагIча школе деша ваьгIав 10 шера. Хетаргахьа, цунна во хьийха хиннадац цу ханарча хьехархоша, хIаьта из ше а дешарца чам болаш, цунна тIакхувш хиннав даиман. Из деша ваха ха яр Советий Iаьдал геттара чIоагIа хиннар (1984 шу), цу заман чухь вай юрташка, моттигера хьехархой хинна ца Iеш, кхыча къамех бола хьехархой а бар, гIалгIай меттагара дIа мел ийккха Iилмаш хьехаш а зIамагIйолча классашца болх беш а.\nЮххьанцара школа — из цIенна кIалйолла лард санна, дешара еррига кIийле я. Цига деша Iомаденна бер, хоза гIулакх, оамал Iомаяь бер, иштта долаш чакхдоалл школан тхов кIалха ше мел йоаккхаш йолча хана, ший дика цIи йоаккхийташ. Цу тайпарча дешархоех хиннав аьнна хет сона ХIарон а. Школера чудеча бер нийслуш йола моттиг а цунца гIулакх доагIаш бола нах а Iаткъаш хул цун дика оамал кхоллаялара. Цу хьакъехьа оале, кIаьнка аьттув баьннаб дикача наха юкъе ваха а хьалкхе а. Цар дезал баьхача купан тIа ваьхав дуккхача наха дукха везаш хинна ши саг. Эггара хьалха из вар берригача мехка цIихеза хинна Iаламсаг Муцолгнаькъан Охлой Iусман-Хьажа, из мала хиннав, цо фу даьд дувца дезац аьнна хет сона. Из а цун къонгаш а дика бовзаш ба ГIалгIай мехка. ШоллагIвола саг Муцолгнаькъан Исраила Iашат хиннай. ХIарон деша ваьгIача школе эрсий мотт, литертура а гIалгIай мотт, литература а хьехаш хиннай из кхалсаг. Цхьан юкъа цу школан директор а хиннай. Тахан а цу наха юкъе сай ваха таро хилча, доккха ираз хетаргдар сона, амма уж шаккха карарча хана боацаш ба. ХIаьта а царгара масал ийца дукха нах ба Сурхо тIа, царех цаI ва аьнна хет сона укх йоазон тIа вувцар.\n1994 шера школа яьккха ваьлча, Серноводскерча техникуме деша отт из, бухгалтера гIулакх Iомаде дагахьа. Цул тIехьагIа, Iарбий меттаца а йоазонца а сакъердалуш вола зIамига саг деша вода Саудовски Араве цу мехка бувца мотти культуреи Iомаде. Из деша ваьгIар Аль-рияз яхача шахьар тIа. Цу юкъа (ши шу ха из) кIоаргга Iомаю цо компьютер. ДIахо цу шахьар тIа хьехархой университете дин бовхамаш хьеха Iомалу вай мехкахо. МоллагIа Iарбий меттаца дувзаденна хIама хатта дезаш хилча, цунна тIавода со, цо нийса жоп ца луш юха а вийрзавац цIаккха. Цул совгIа, вай вахаре леладеш дола бусалба динца дувзаденна гIулакхаш мишта дича бакъахьа да дувцаш, нийса хьехам бала ховш ва из. Масала, гIурба деш хилча, из нийса мишта де деза хийттад аз цунга. Мовлат дешар мишта лаьрхIад, цун маIан малагIа да ХIарона довзийтад сона. Ламаза хьакъехьа нийсадар малагIа да, нийсадоацар малагIа да хайтад. Сона чIоагIа хоза хийтар цо аьнна дешаш: «Ламаз деш веце а, из де цун уйла хилар а чIоагIа дика лаьрхIа да». Цу лостамагIа цунца къамаьл деш хилча, теркам тIабахийта ладувгIа, цунгара хьаькъал хьаэца безам хул, цунцара къамаьл вIалла кIорда ца деш.\nЦкъа хаьттар аз цунга:\n-Жайнаш дийша ва яхилга, фу маIан долаш да?\n-Жайнаш — уж КъорIан тIа дувцаш долча хIаман маIан деш дола йоазош да.\nВешта аьлча, Дала вай пайхамарга Мухьаммадага (с. I. c.) доссадаь китаб дика довзаш, из дашха ховш хургва жайнаш дийша саг. Иштта кхетадир аз цо аьннар.\n-Хьо вий жайнаш дийша? — хаьттар аз ХIаронага.\n-Ва, — аьлар цо лоацца.\n-КъорIан маIан де а хов хьона?\n-Хов, — дар сона цо денна жоп.\nСона дуккхаза хеза дош дар «махьалаш» яхар, цох лаьца сайна дукха хIама ца ховндаь, из а цунга хатта лаьрхIар аз.\n-Махьалаш яхараш дин законаш да, — аьлар цо. — Масала, цар довзийт шарIа мишта деза, наха юкъе дов-къовсам хиннабале, из мишта къоастабе беза, кхы а дукха хIамаш да царна чудоагIаш.\n-Махьалаш дийша хилча, сагах молла оал. Хьох ала йиш йий молла ва? — хетт аз хьехархочунга.\n-Вайцига молла лоархI, Iохайна мовлат а дийша, хIама а диа дIаводачох. ХIаьта а из цIи лелаеш вола саг динца дувзаденнача моллагIча хIаман корта бе, къоастаде ховш хила веза.\n-Тахан Iа миссел дийша волча сагах ала йиш йий молла? — дар са аргIанара хаттар.\n-Ала йиш я, — хезар сона.\nВешта аьлча, Заьудина ХIаронах молла ва аьнна юрта цIи дIаяхаеце а, ше къона вале а, молла хиллал бола дешара боарам караберзабаь саг ва из. ЦIаккха шийгара дин хьехамаш деш, нах вIашагIкхийттача моттиге цо къамаьл деш хезадац сона. Амма цунга цу тайпара маIан дола хаттар дойя, хIама хетташ волчунна нийса жоп дала-м массахана а ховш хиннав.\nIарбий мехкара цIавеначул тIехьагIа, дунен дешар а дийшад цо. ГIалгIай паччахьалкхен университета Сипсой-ГIалий тIарча экономически факультете кхоалагIча курсе дIаийца хиннав ХIарон, цига менежмент яха балха говзал караерзаяьй цо.\nСрхо тIарча ООШ оалача ийс шера дешача школе 2012 шера балха эттар ши зIамига саг — ши воша. ХIарон воккхагIа вар, из инфарматика, физкультура хьехаш вар, цул совгIа, компьютерашка хьожаш, тоаеш; сайташ, интернет лелаеш волча болхлочун декхараш а кхоачашдора цо. ШоллагIвола Мухьмад ингалсий метта хьехархо вар. Уж цига балха бахкалцца цу школе цаI компьютер яцар. Цул тIехьагIа ера уж школе. Наггахьа саг мара вацар, Iохайна цунца болх хьабе ховш. ХIаьта цу шинна вешийна дика йовзар компьютер, моллагIа цунца де дезаш дола хIама хьаде ховш бар уж. Со, бакъдар аьлча, цец а ваьннавар царна из иштта харах. Бакъда тIехьагIа гучадаьлар сона, Iарбий мехка волаш, ХIарона компьютера курсашка шин шера дийшалга. Цудухьа вIаштIехьадоалар цун берашта информатика яха Iилма хьеха, хьехархой компьютерца болх бе Iомабе, моллагIа эшаш йола программа компьютер чу дIачуяккха, интернетаца хьаккхашта къахьега. Сона компьютерах цхьа хIама хацар, кхыметтел из лерттIа хьалсага а. Шедар сона Iомадаьр уж ши воша вар, цох аз царна доккха баркал а оал. Цу хьакъехьа къамаьл деш дагIаш, школан библиотекарь йолча Султигнаькъан Салмана Марема аьлар: «Со компьютерца болх бе Iомаяьр а ва из. Укхаза комьютерца деш мел дола хIама цо дакъа лоацаш, цо нийса хьалхадоаккхаш хьадаь да. Массаболча хьехархошта гIо даьд цо цу лостамагIа».\nИз бакъда. Цхьа ха яр вай республикерча хьехархоша электронни журналаш леладеш. Вокх, каьхата, журнала тIа санна, шедолча Iилмах йола оценкаш, йиъ четвертах, бIарчча шерах яьхараш, хIара дийнахьа IотIаувттае езар электронни журнала тIа. Берашта луш бола цIагIара болх а цу чу Iочуязбе безар. Цу гIулакха паролаш, логинаш увттае хьехархошта гIо даьр, дешархошта, компьютер хьа а йийлла, цIагIа бенна болх малагIа ба мишта ха йиш я хьалхадаьккхар из болх бе уж кийчбаьр а Заьудина ХIарон вар. Нагахьа санна из школе хиннавецаре, дукхагIболча хьехархой, кхычахьа дIа а ухаш, дуккха ха а йоаеш, Iомаде дезаргдар уж шедоа хIама.\nХIара дешара шу чакхдаьлча, школа яьккха баьннача дешархошта дIалуш дола аттестаташ, хьалха санна кулгаца ца яздеш, компьютера гIонца хьаязде дезаш ха ера. Юха а оарцагIвера хьехархо, нийса а хIара дош ше латта дезача моттиге латташ а хила дезар цу тIа кердача хьисапе деш дола йоазув. Из дика карагIдоалар компьютерца хьакхаштаваьннача зIамигача сага. Шийна тIадилла моллагIа гIулакх лакхарча бехктокхамца чакхдаккха Iема вола ХIарон кхыча юкъарча балха а юкъекхувлар вайцига. Масала, ЕГЭ яха экзаменаш йолча хана, тIахьожача наха юкъе волаш, уж хила беззача боарам тIа, гIалат доацаш чакхъялийта хьожар из, ше дIаоттаваьча моттиге. Иштта дикка гIо ду цо хIара Iилмах ВПР оалаш бола болх дIахьоча а. Бераш коронавирус долаш, карантинах цIагIа долча хана а, царцара бувзам лерттIа дIаоттабе гIо дир цо.\nМуцолгнаькъан ХIарон иштта хьехаш ва физкультура яха Iилма. ХIанзалца цо болх беш йола школа хиннай берий беша хьадаьча цIеношка. Цига, из балха хьавенача хана, физкультура урок хьае эшаш бола гIирс бацар. Яцар спортзал, ахканара майдаш. Шийна могаш дола хIама из болх тоабе хьадир цо. Коа хьаяйтар лабиринташ, турник, лоамеш, кхыдола гIирсаш. Бераш шахматех, шашкаех ловза Iомадир, чакхъяьхар царех йола яхьаш. Иштта классашта юкъе футболах дола къовсамаш дIакхухьар. Цу хьалашка ший де таро яр хьадеш хьавера из, ювцаш йола школа мел латт. ХIанз из школа дIаяьккхай, из хиннача моттиге хьалъеш латт кердаяр. Цу чу хургья спортивни зал, коа хургья тайп-тайпарча бургацех ловза таро хулийтаргйола майдаш. ТIаккха дикка эргабаргба хьехархочун къахьегам а.\nБувцаш болча Iаьлий Заьудина дезале кхо воIи йоIи да. ХIаронал, Мухьмадал совгIа, Або яхаш кхоалагIа воI ва цун. Из юрта хьалдаьча цхьан маьждига имам а цигара хьужаре лелаеш вола саг а ва. Из хьалъеча хана цунга хьожаш, гIалат долаш хIама нийслойя, из тоадеш лаьттав Або. ЙоI цаI мара яц цар дезале. Зульфия Наьсаре лор-косметолог йолаш къахьегаш хьайоагIа.\nХIарона ший дезале цхьаькха хьехархо я. Из я цун фусам-нана Деби-Юртарча Булгучнаькъан Шимоахий Залина. Из ингалсий мотт хьехаш я юртарча № 2 йолча юкъерча школе. Цар ши воI, ши йоI да: Амина, Муслим, Ахьмад, Салима. Массехк шу хьалха, цар дезала меттел, ерригача юртá а бохам боалаш моттиг нийсъелар цар вахаре. Мархаш доастача дийнахьа машен тIакхетарах велар Iабдал яха цар воккхагIвола кIаьнк, хьехархошта а берашта а дукха везаш, дика кIаьнк вар из. Цу тайпара моттиг нийсъелча, веха ца хьовзаш, къонахчо санна из моттиг дIаерзайир Заьудина ХIарона. Мелла хала хIама тIакхачарах, ше цунна сатоха ховргдолаш волга хьагойтар цо цIаькха а. Ва а ва ХIарон массадолча хIаманца сабар долаш. Дала шийна дукха везача сага мара луш дац оал из а.\nДика нах массанахьа эшаш хул, цу тайпарча нахах цаI ва Сурхо тIарча Iаьлий Заьудина воI ХIарон а.


04.12.2018\tПопулярно, Поэзия, Статьи Оставить комментарий\nШа-шена х1оттош ду чурт…\nДе кхаьчнарг, кховдавой,\nСа нисбеш товжабой,\nКошан т1ехь лаьттан барз бо.\nГ1айракхан т1улг буг1у вай. –\nИ пхьеро аьгна т1улг-м\nЕккъа цхьа билгало яй.\nМалийча т1аьххьара къурд,\nШа-шена х1оттош ду\nХила ма-деззара чурт…\nДахаро шен муьрехь\nДаге ов детташ,\nЦа хезнарш, хозуьйту,\nЛере мохь бетташ.\nСенделла ши марг1ал\nГ1а лестош, дег1а т1елетта,\nКуьйса дитт лаьттара,\nБоккхачу некъана юьстах. –\nХ1авао, ховха 1аь етташ.\nДиттана гуо бина,\nБаьццара бай бара луьста.\nХьаьжна б1аьрг т1ебоьжна,\nСо цунна вахара герга.\nКуьг кхоччехь, цхьа аг1о\nГуш бара к1урз тесна, баьгна.\nЦуо эрчо лайнера\nТ1ом марсабуьйлучу ц1ергахь:\nДег1 дара герзаша\nКадетташ, моьнашца аьгна.\nЦатайнарг даьллера хьанна,\nКъизалла кхолламе йилла.\nЛаьттина дарий и-м\nХ1оккхузахь массо а ханна,\nТешаме тховк1ело хилла.\nИ соьца лаьттара\nТурпала дег1 ч1анадаьлла.–\nМотт боцу дагара дуьйцуш.\nСо-м 1ийра, диттах дай\nКуьг хьоькхуш, дог лазадаьлла,\nЯьржина кераюкъ лоьцуш.\nДиттан г1ад лаьттара,\nДендала дахаре кхийдаш,\nБоккхачу некъана юьстах,\nШена т1ехь лестадеш\nСенделла ши марг1ал буьйда,\nГуо бина баьржина,\nБуьйса, хьо чекхъялахьара…\nЯхъелла буьйса хьо\nЦкъа сихха чекхъялахьара.–\nШен мехкан ков-кертал арахь.\nАс х1ун дан дезара\nЦ1а верза ц1а дацахьара,\nКху лаьттан хесара\nДайх бисна мохк бацахьара.\nДог хьаош, вистхила\nСайн маттахь дош дацахьара,\nСайн яккха ц1е яцахьара…\nНекъ лаца х1оьттина\nЯхъяла т1ег1ерта буьйса…\nХууш ду, хала буй\nЦамгаро базбина бала:\nГ1елделла б1аьргийн нур\nТ1елеца ма дац-кха атта\nЙолана лорийла Дала,\nДе шарал деха ду\nШен дег1е ладег1а меттахь.\nАз дайна шийла «ах1»\nОв дуг1ий, дагах чекхдуьйлуш,\nЛадоьг1у, ницкъ боцуш,\nКхолламан лаамал тола.\nДависарг, йиш хилча-м\nГ1о доцу лазарш т1еэцна,\nД1ахаьрцар вар-кха со\nЦу метта,т1ам-меже хецна.\nМаьлхан нур беснешт1ехь лоьцуш,\nАтта дац, зазашлахь\nЙолучу б1аьстенах хьега;\nМарзонах бала чам боцуш,\nОйланийн йоманаш тега.\nСан долахь делар-кха\nТуьйранехь дийцина дарба,\nМетта мел доьжна дег1\nДуьненан серлоне даккха;\nЦамгаро де хьаьшна,\nСаттийна сингаттам къарбеш,\nМел г1уьтту сатийсам\nДахаран г1овг1ане баккха.\nЮха а меллаша,\nЛадоьг1уш, т1ешерша герга,\nНабаран тем боцуш,\nЯхъяла йоьссина буьйса.\nДитт хьаькхна тур санна,\nИрйина багара цергаш,\nСахиллалц, ца 1ебаш,\nЭг1азчу меженех тийса.\nБуьйса юкъал т1ехтиллинчу хенахь,\nОйла ловзайора цхьогало.\nЙогуш серло хаалора генахь\nЮьрта б1аьргаш кхерстабора цуо.\nМеттахдолу г1аларт къаьстар доцуш,\nТийна буьйса хьаьшна бодано.\nЛерган хезехь г1ара, г1овг1а йоцуш,\nЮрт яхийна 1уьллу набаро.\nЮхур йоцуш, ойла яьлла сецна:\nЮм ян еза юьрта йистте, д1о.\nТховса, кхалла бабин котам лаьцна,\nЮзо еза екха къекъа чуо.–\nЮьрта йистте кхаьчна, доладелла,\nК1ара билгалйира цхьогало.\nКхерам лаца лергаш дог1аделла,\nК1арин берте дег1 такхийра цуо.\nДагахь доцуш, ка т1екхочехь летта,\nСамадаьлча ж1аьлин г1орг1а г1алх,\nГоргам хилла к1арин пенах летта,\nЕгайора гуолаш, дег1ан чарх:\nЛалур дац-кха х1оккхул ирча г1ан а,\nСих ца къаьсташ дерзахьара хьо.\nХ1инца-м, «тас ду, берталкхеташ, 1аьннарг»\nДадарх дала некъан лар ца го.\nМеттахдоккхуш долу-доцу х1илла,\nХьаста беза х1ара ж1аьлин палс.–\nСобар дайна, лаьттан кийра дилларг,\nМуха 1ехор дара-техьа ас?\n– Со-пекъарна доцург коча кхохка,\nДукхадахарг, сих ма лолахь цкъа.\nБехке доцуш дег1ах цергаш йохкахь,\nХьаьрчар ду хьох даккхийчарех къа.–\nМесалниг, цкъа ладог1алахь – аьлла,\nХьастаделла, дистхилира и.\nХьаннаш, ареш толлуш\nДагах кхета накъост ца карий.\nАраэккхал, готта кийра боьллуш,\nТховса ч1ог1а б1арзделлера са,\nСатеснера, деган кирхьа доьллуш,\nДуьйцуш, олуш хьоьца жимма 1ан.\nШийла кхерам туьйсу, синтем хьаьъна,\nМаьрша дац-кха цхьа а буьйса, де.\nЛа ца делла, синан балехь 1аь1нарш,\nКхечира со-м тховса хьуна т1е.\nЛан ма-торру, лаьтта соьгах бала:\nСаб1арздина барзо хьийзадо.\nСайн доьхначу денна орца ала\nХьох б1обоьлла, деанера со.\n– Багахь дуьйцург\nшалхо йоцуш хилча,\nК1арехьа юх х1унда текхайо? –\nБ1аьрган нег1ар тоххалц тешам боцу\nГергарлонаш ас ца леладо.\nКхин ма дийца, мекарлонах кхетта,\nХ1инца-м кхоччуш гатлур ду хьан са.–\nАьлла, ж1аьло цхьогална, т1екхетта,\nСинпха лоцуш, дуьйг1ира шен ка.\nЧохь хьулдина х1илла кхаьбна ц1ока\nЧ1анадоккхуш, дилхах къаьстира. –\nКертан хьокхех кхозаделла д1огахь,\nМохан шело лоьцуш, лестира.\nНекъ ца тайна, буьйса мерахъяьлла,\nЦ1ока хилла, х1илла дуьйхира.\nЦхьогало-м кхин хьастаделла, аьлла.\nЖ1аьле орца-г1о ца дийхира…\nГу боцуш, к1аг боцуш,\nШера ца нисло-кха некъаш. –\nУьш бердех тийсалуш,\n1аннашка, ирхешка текха.\nЦкъа лерехь саийзош,\nБ1аьрхишца йочана тиэкъа,\nХелхаран гуо хьийзош,\nЦул т1аьхьа, маьлхан де диэкха.\nКхолламан лай хуьлий,\n1алашо лаца д1авоьдуш,\nШеконийн тхов туьлий.\nКханено синхьаам тоьду.\nНекъана ги тоьхна\nЛарча, ца текхаеш еса,\nД1акхаччалц д1аяхьа-м еза…\nГ1елделла дег1 тийжош\nДиллинчу сан коран\nБатто нур кхерстадо\nБ1аьргашна тар туьйсуш\nОйланийн са мере\nАш сан амалш\nТовш, ца товш,\nХедар ду шун\nМатто шен эшарехь\nДош долу ловза. –\nИза-м цхьа г1овг1а яй\nЛаца т1ам бацахь,\nКуьг ца кхочче\nИрсан 1аьциг боцу,\nЛай ву Даймохк боцург.\nАс кертахь самонна,\nПхьаьрчий ца дихкина,\nГ1ораш ца доьхкина,\nБекхамна, ч1ир еха\nМостаг1ий ца баьхна,\nСадогуш, ца ваьхна.\nСан уьйраш ца хедаш.\nБезамах ца 1ебаш,\nСан сих шен са х1уьттуш,\nКхолламан ирс дина,\nСо юьстах ца тоьттуш,\nЦхьацца юьстах туьйсуш,\nХенан коча кхуьйсуш,\nЦкъацкъа делхош, делош,\nДагардо вай денош.\nГ1енах гина доцурш.\nСамах дуьхьал лоьцуш.\nКог ма-боллу едда,\nЗама-м йоьду хьаьдда.\nЭмалк санна, терсаш,\nСтенга кхача г1ерта-м…\nХарцоно цхьаьнге а\nБакъо ца хоьтту. –\nЦунна ша даима\nБакълуьйш ю моьтту.\nХарцо ца кхетча-м,\nВалар а парза ду,\n… Иза-м х1умма\nДоцург дара,– олий,\nЦхьадерг дуьту вай.\nЖимчух хуьлуш дай.\nАс ца боху…\nМерза хеташ мелла,\nХ1ора керла де.\nЮьйлу йовхо луш.\nСайчул хаза мохк.\nХан яьккхинарг вац.\n«Ирсах хаьдда» –\nСо бехке ма велаш…\nСо бехке ма велаш,\nСан дешнаш г1айг1ане,\nГ1ийла ду, алий.\nТахана цаьргара ца йолу\nУьш х1инца, дагчу цхьа\nШа санна, шелбина\nСан хене хьуьйсу.\nСамукъне шайн амалш\nТахана ца йовззал,\nХийцина цара. –\nУьш къерла еза-те\nДуьсур ду цкъа-м…\nВай вовшех ца къестош,\nХ1оранна малх боьлу вайна. –\nХ1оранна шен некхах\nЯьккхина йовхо ло цуо.\nИ лаьтта ца хьоьжу,\nВайн амалш, вайн леларш тайна.–\nТаро-м ю цуьнгахь, вай\nЧим бина, ц1арах даго.\nАдамаш, вай ду-кха\nДуьненан шоралла къуьйсуш,\nМел мерза, мел хьена\nИ даарх ца кхеташ чам.\nЮ санна, ирбина\nВовшашна тешнабехк кхуьйсуш,–\nКъовлалуш б1аьрг ч1аьг1на,\nДерриге дуьсур ду цкъа-м…\nКхолламо куьг лаьцна\nШен махка кхоьхьу;\nДайн чарташ лоьху…\nХ1ара-м цхьа дуьне дай…\nХ1ара-м цхьа дуьне дай,\nЦа 1ебаш, вай муьйлуш дерг.\nГ1алатийн къурд база верг.\nЧу хьаьжча бух ца гуш,\nК1орга ду дахаран 1ин…\nЙиъ г1ортор йоллушехь,\nНацкъара кхоссало дин…\nДолуьйту наггахь цатерг.\nВайна шен чам марзбеш дерг.\nХууш я ца хууш,\nГ1алат а дожаза 1ац.\nДиссина маликаш дац.\nГучуьра-м ца дуьйлу уьш,\nДог огуш, леткъаме,\nСадуу цара ца туьйш.\nМуо боцуш, кегъелла\nМеженаш хитталуш яц.\nУьш сина ца хьег1аш 1ац…\nШен хеннахь ца човхохь,\nВайн синойх, амалех уьйш,\nГ1алаташ-м лелар ду,\nАдамийн сиркхонаш зуьйш…\nДац техьа хьааме…\nДаима ас кхера 1емина,\nЛерг дуьллий, ладоьг1у леррина:\nДац те-хьа цхьажимма хьааме,\nДуьйцурш деш г1ирсаша хаамийн?..\nКхи мичахь, г1аьттинчу бохамо\nДахаран таронаш йохайо;\nМичахь, малх хьулбина мархаша\nСтигланаш елхайо б1аьрхишца?\nГерзаша 1аьржа д1овш доьттина,\nДуьненан шоралла гатйина.\nЖа санна лаьхкина, лелхадеш,\nАдамаш кхи мичахь делхадо?\nКхи мичахь, мехкаша бегабеш,\nМасачу мехаша кегаеш,\nГ1аланаш, х1усамаш херцайо,\nЧим бина, шайн марахьерчайо?\nКхи мичахь, къизалло кхоьссина,\nЛаьттат1е доьхна де доьссина?\nЦхьажимма, сан деган лааме\nХьовсийша, керланаш хаамийн…\nШелоно 1аь етта…\nСан лерехь сагатдеш,\nШийла шок ц1ийзаеш,\nМох кхерста х1аваэхь,\nК1айн бамбеш ловзадеш.\nЛайн алхаш тийжина.\nШелоно 1аь етташ,\nДорцан къахь кегайо.\nШи бесни ягайо.\nГ1ар яйна, чутийна.\nВайнах №10 электронная версия\nНазад: Ангелина Ярославцева.\nВыберите рубрику Дебют (23) Документы (2) Драматургия (13) Интервью (18) История и общество (42) Культура и языкознание (48) Литература (28) Литературное наследие (32) Память (25) Популярно (320) Поэзия (242) Проза (219) Публицистика (226) Статьи (685)


Iамеркан сенаторо Маккейн Джона шен артикл зорбане йоккхур ю оьрсийн «Правда» газетехь\nThe New York Times газетехь Путин Владимира яздинчунна жоп луш, Оьрсийчоьнна критика ярца вевзаш волчу Iамеркан сенаторо Маккейн Джона шен артикл зорбане йоккхур ю оьрсийн «Правда» газетехь. «Правдина» а, Маккейнна а юкъахь барт хилла хилар тIечIагIдо Reuters агенталло, сенаторан зорбан-серктарана Роджерс Брайанна тIе а тевжаш.\nЕарин дийнахь CNN телевизионна интервью луш, Маккейна емалдира Оьрсийчохь дешан маьршо ца хилар. Забар ечуха цо билгалдаьккхира, «Правда» газетехь шен артикл зорбане йоккхур ярий те, хаа лаара шена, аьлла.\nForeign Policy журналан белхахочо Хадсон Джона и хаттар «Правда» газетин коьрта редакторна хьалха хIоттийна хиллера. Маккейн вевзаш волу политик хиларе терра, цунна шен газетехь меттиг лур ю аьлла жоп делла «Правда» газетин коьрта редакторо Судаков Дмитрийс.\nСудаков реза хилча, Маккейнан офисца зIене а ваьлла, Хадсона дийцинчул тIаьхьа, сенаторан зорбан секретаро жоп делла шен хьаькамо язъйийр ю артикл, Оьрсийчура демократин хаттарш а, адамийн бакъонийн хаттарш а ойъуш. Иштта, Маккейн дагахь ву, бIе эзар сов шен махкахо вийначу Асад Башаран режимана Кремло ечу гIорторах лаьцна яздан а.


Шайн Тоьлла Ιелимча Веро Цецбаьхна Ставропол-махкара Бусулбанаш\nЧиллан-бутт 15, 2012\nОьрсийчоь -- Кест-кеста лелхийтарш хуьлу меттиг ю Пятигорск-гIала, лурчаха кафе эккхийтича, 17Мар2010\nОршот дийнахь Пятигорскехь шен машенца воьдуш эккхийтина Ставропол-мехкан муфтин гΙовс Исмаилов Курман дΙавоьллина ши де даьлча. И веран бахьана, ур-аттала хьан вийна а ца хаьа цкъачунна я полицина а, я цуьнца юкъарло лелийначу нахана а. Ιелимчица гергарлонехь хиллачу Пятигорскерчу вахархочуьнца къамел хилира тхан.\nМинеральные Воды гΙалина уллерчу ногΙийн Канглы - юьртара вара ткъеиттлара ваьлла Исмаилов Курман. ВорхΙ бер а, зуда а дара цуьнан. Юьрто хьовха, ерриг Кавказан Аьрган Хин регионо а дозалла дора оццул дика кхетам болуш, къоргга дин девзаш бусулба стаг шайн кIоштахь хиларх.\nИ дика вевзара Пятигорскехь а, Кисловодскехь а, гонахарчу ярташкахь а дукха хенахь дуьйна бехачу нохчашна а. Нах баккхийбера, Москохахь бусулба дин хьоьхуш хилла волу иза, кхузарчу мехкан муфтис схьакхайкхича, реза а хилла, цΙехьаверзарна. Цуьнан накъостех вара Пятигорскехь ткъе иттех шарахь веха Iелимча, вайнехан гΙуллакхашна даима а хьалхаваьлла хуьлуш волу мескатΙхо Исрепилов Рамзан. Цо иштта дагалоьцу.\nИсрепилов: «Ставропол-мехкан муфтин Рахимов Мохьмад-Хьаьжин гΙовс вара иза. Ιаьрба мотт Ιамош, КъорΙа довзар зуьйш, цхьацца конкурсаш хΙиттош, и тайпа болх бара цо беш. Цхьана стагна некъахьовзам бийр боцуш, амал аьрха йоцуш, чΙогΙа кΙеда-мерза стаг вара. И хьанна новкъа хилла, хΙун бахьана долуш дΙаваьккхина, тΙаьхьа ца кхуьуш, цецдевлла ду тхо тхаьш а. Мединехь дешна а вара иза, цигахь исламан институт чекхъяьккхина. Ша дика кхетам болуш кΙант а вара. Тхойшиннан иштта цхьацца къамелаш хуьлура.\nМохьаммад-пайхΙамаран хьадисаш тхойша дийцаре дора охашимма. И хьадисаш хьахийча, цхьаццадолу хΙуманаш шен хьесапехь цо кхетош санна хеталора суна – иза а шен цΙенна дин довзарна дара цуьнан. Вуьшта, оцу агΙор а цхьана а стагна и новкъа ву, аьлла а ца хетара. Тхо кхеташ хΙума дац иза, цец-акъ ваьлла муфти а ву...».\nПолицера болчу хаамца, оршоьтан сарахь Пятигорскерчу маьждигара дΙа новкъаваьлла, гΙалин юккъехула, Ермоловн цΙарахчу урамца воьдуш хилла Исмаилов Курман цуьнан машен иккхича. Бохам хиллачул тΙаьхьа, шена и хазарца, оцу метте кхечира ша, боху, Исрепилов Рамзана. Цо дийцарехь, машенан буха тΙе магнитца дΙалатийна хилла оьккху коьчал.\nИсрепилов: «Муфтица зΙене вели тхойша, иза Москохахь вара, цо иштта хьал хΙоьттина, Рамзан, цигахь мел верг воьхна ву, имамаш а, кхиберш а, цигахь хΙун хилла а хьажий, хьайга далуш дерг де-хьа, эли. Со маьждиге вахара, цигахь доллу Ιедал, нах бара схьагулбелла, хΙун ду, муха ду, хоьттура.\nХаьхкина эккхийтар хиллачу метте вахара со, полисхошка хаьттира хиллачух лаьцна. Тхан цхьа а верси яц. Машенан тΙехьара агΙо дийна яра, хьалхе, буха йиллина 400 грамм тротил хилла, бохура, йохийна яра. Машен чохь иза бен ца нисвалар а бу Делан къинхетам. Цигарчу Ιедалан белхахоша соьга, ког баьккхина, куьг даьккхина, межеш дΙасакхийсина яра, вохийна вара, аьлла, дийцира».\nПолицино шен массех верси ю бохуш бо хаам. Толлуш ю царех, Исмаилов Курманан балхаца доьзна и цавезачара дина хила мега зулам, боху верси а. Лохуш ю кхерамзаллин урхалллаша бехке нах чохь хилла ю аьлла шайна хета цхьа машен а.\nХΙинца рогΙера Ιелимча Исмаилов Курман а вер Ιаьткъинчарна юкъахь бусалба нах хилла ца Ιаш, ду мехкан Ιедалш, Ставропол-мехкан килсаш а, цигара мозгΙарш. Ιедалан агΙор халахетар дΙахазийна кху деношкахь мехкан губернатора Гаевский Валерийс. Керстанийн цΙарх кадам бина Ставрополан а, Невинномыскан а епископа Кирила. Зулам ма-хуьллу Ιорадаккха гΙерта низамхой а.


СоагIапча администраце кулгалхочо цахаддаш терко лоаттаю юртара куц-сибат тоадара\nГIалгIай мархий бетта 19 ди 2021 шу\nДукха цIихеза нах баьха, исторе оагIонга диллача боккха лоархIам болаш юрт я СоагIапче. Из улл МогIалбикаи Долакаи юккъе, шаьрача моттиге.\nУкх тIехьарча хана вай кхыйола юрташ санна дегIайоагIаш латт СоагIапче а. Дукха хувцамаш хиннад укх юрта. Масала, юрта Iочуоттача хьалдаь доккха, хоза культура цIа да, цунна уллув латт берий беш, дIахо го йиш керда хьалъяь ишкол, эггара чIоагIагIа юртахошта эшаш йола физкультура унахцӏенон комплекс. Цу хӏамаша хьагойт Соагӏапче денгара ди массаза доалла дегIайоагIаш хилар.\nСоагIапче, вай республика юрташ хьаийцача, йоккхагIчарех цаӏ я. Вурийтта эзар совгIа саг вах цу юрта. Лакхехьа белгалъяь гIишлош укх юрта хиларо наьха балха-моттигаш совйоах. ХIаьта вайна дика ховш да-кх, тахан из дош мел лоархIаме да. Хьаде хIама ца хилча наьха социальни хьалаш лоха хул.\nДикка ха я СоагIапча Цокъа-наькъан Къурейш юрт-да вола. Цо яхачох, 2016-ча шера денз юрт эргайоаккхаш хьабаь болх ба из. Эггара чIоагIагIа доккхалдеш я хьалъяь яьнна берий беш. Юрт-дас яхачох, вай республика кулгалхочо хьалхашка оттадаь декхар дар берий беш хьалъяр. Из хIанз хий чудиллача хьаелла мара ца езаш йисте а яьнний.\n— Дукха балхаш даьд СоагIапча, цунга хьежжа наха а балха моттигаш нийсъенний, — аьлар Къурейша.\nБелгалде лов укх юрта инвестораш хилар а. Цох дувцаш, Къурейша аьлар, шоай юртхой арахьа бахаш бале а, дог лазаш, шоай таро йолчох новкъосталдеш ба, аьнна. Масала, цIераш йоахаш белгалбовла ловш уж ца хилар бахьан долаш тайпан цIераш яьхар цар Къурейша. Оалаш ма дий, Iайха сагIийна деш дар кхайка ма де, аьле. Из хургдар-кх из.\n— Казахстане вахаш волча Галай цхьан зIамигача саго чIоагIа новкъостал дир тхона, — аьлар Къурейша. — Цу саго бархӏ километр совгӏа никъ Iобиллаб. Ялх улица хул уж, хӏараяр 1300 (цхьа эзари кхо бӏаьи) метр йIоахал а йоалаш. Цу дешо ах юрт дIалаьцай.\nИштта белгалбир Къурейша цу юрта хьужаре а маьждиг а хьалдеш новкъостал даь Булгучанаькъан, ЦIечой кегий нах.\nИштта дале а, юртара хьал кхы а дикагIа хилча ловш бараш а ба. Масала, СоагIапчара № 8 йола ишкол йола дукха ха я.\n— Цхьа ха яр укхаза бераш кхаь даькъа декъаденна ишколе ухаш, — яхаш дувц юртхочо Галай Умалата. — ХIанз укх сахьате цу ишколе дагIа цхьа 500 (пхи бӏаь) совгIа бер. Халонаш я уж а. Кхы а керда цхьа-ши ишкол укх юрта хьалйича, наьха а таро хургьяр шоай бераш тайп-тайпарча кружокашка ахийта, кхыдола вахаре эшаш дола хьашташ довза а.\nСоагIапча пхийтта депутат ва «Единая Россия» яхача партеи «Справедливая Россия» яхача партеи чувоагIаш. Уж наьха хьашташ кхоачашде тIахьехаш хилара тарра, даим юртхошца дагабувлаш а, фу эш хьожаш а ба.\nСоагIапча цхьа ткъаьх фермер ва. Царех ва Булгучанаькъан ХIарон. Доккха а зIамига а хьайбаш да цун доалахьа. Дукхача хана денз шоай дас леладаь гIулакх Iо ца дуллаш дIахо хьо вежараша, цхьана къа а хьегаш. ХIарона яхачох, ши бIаь гектар дIадувш ялат а леладу, хьайбашта доал а ду ма эшшара. Фермера иштта белгалдир, шийна вай республика юртбоахама кулгалхоша новкъостал даь хилар а.\n— Цар сона грант яларах дикка аттача баьлар са боахам, — аьлар цо.\nХIарон а цун вежарий а дIахо къахьега лаьрхIа ба, цу тIа ца совцаш. Оалаш да-кх вай, «яьгIача берзал лийнна цхьогал тол», аьле. Иззамо, хIама хьадечун да, цадер доацаш вагIа.


Дари-Ваша-паччахьо куьйгалла дечу шолгІачу шеран борхІалгІачу баттахь Іидун кІант волчу Барак-ЯхІун кІанте Закри-ЯхІу-пайхамаре Везачу Элан хІара дош кхечира:\n«Веза Эла волу Со шун дайшна буьрсачу луьраллица оьгІазвахана.\nХІинца ахь, Закри-ЯхІу, нахе иштта дІаала: „Массо а ницкъийн Везачу Эло иштта боху: ‘Суна тІедерза, тІаккха Со а шуьгахьа воьрзур ву.\nШайн дай санна ма хилийша, хьалха дуьйна пайхамарша дехарш дина болу: ‹Массо а ницкъийн Везачу Эло иштта боху: юхадовла шайн зуламечу некъаш тІера а, шайн зуламечу гІуллакхашна тІера а›. Амма цара Соьга ла а ца дугІура, Ас бохуш долчун тергам а ца бора’“, – боху Везачу Эло.\nШун дай – уьш мичахь бу? Пайхамарш а бехар буй те даим?\nСан ялхой болчу пайхамаршкахула Ас тІедиллина долу Сан дешнийн а, парзийн а тергам ца бина дела, шун дай жоьпе озийна! ТІаккха шун дай Суна тІе а боьрзура, цара иштта а олура: „Массо а ницкъийн Везачу Эло, тхан некъашка а, тхан гІуллакхашка а хьаьжжина, Ша тхуна дан билгалдаьккхинарг дина тхуна“».\nЦхьайтталгІачу беттан ткъе доьалгІачу дийнахь – иза шабат олу бутт бу, – Дари-Ваша-паччахьо куьйгалла дечу шолгІачу шарахь Іидун кІант волчу Барак-ЯхІун кІанте Закри-ЯхІу-пайхамаре Везачу Элан дош кхечира.\nБуьйсанна хІара сурт хІоьттира суна: расхачу динна тІехиъна Іаш волчу беречо боьранехь йолчу коьллашна юкъахь дин сацийнера. Оцу динна тІехьа кхидолу дой дара – расха а, сира а, кІайн а беснаш долу.\nАс хаьттира: «Сан олахо, уьш муьлш бу?» – аьлла. Соьца къамел деш долчу малико элира: «Ас гойтур ду хьуна уьш муьлш бу».\nКоьллашна юкъахь волу бере вистхилира: «Уьш Везачу Эло массо а лаьттахула дІасалела а, тергам бан а бахийтинарш бу», – аьлла.\nЦара коьллашна юкъахь расхачу динна тІехиъна Іаш долчу Везачу Элан Малике иштта жамІ дира: «Тхо лаьтта тІехула дІасалийлира, ткъа дерриг а дуьнен тІехь адамаш гІорасиза а, муьтІахь а ду».\nВезачу Элан Малико элира: «Массо а ницкъийн Веза Эла! Мел Іийр ву те Хьо оьгІазвахана, Ярушалайм-гІаланах а, ЯхІуд-мехкан гІаланех а къинхетам ца беш, Ахь царна таІзар дина кхузткъе итт шо даьллашехь?»\nТІаккха, малике жоп а луш, Везачу Эло дика а, дог тедеш долу а дешнаш элира.\nСоьца къамел деш долчу малико соьга хІара элира: «ДІа а кхайкхаде, дІа а ала: „Массо а ницкъийн Везачу Эло иштта боху: ‘Ярушалайме а, Цийоне а болчу боккхачу безамах вуьзна ву Со.\nИнзаре йоккхачу дераллица оьгІазвахана Со паргІат дехачу дегалчу халкъашна, хІунда аьлча Сайн халкъана Ас лерина йолу оьгІазло кІезиг хиллехь а, Аса шайгахула таІзар дайтича, цара Суна лиъначул а сов ницкъ бина Сан халкъана’.\nЦундела Везачу Эло иштта боху: ‘Со Ярушалайм-гІала юхавоьрзур ву, цунах къинхетам бархьама. Цигахь Сан цІа юхаметтахІуттур ду – боху массо а ницкъийн Везачу Эло. – Ярушалайм-гІаланах чекхъер ю латта дусту тІийраг’“.\nКхайкхош, кхидІа а дІаала: „Везачу Эло иштта боху: ‘Сан гІаланаш юха а хьолах юзур ю. Везачу Эло юха а Цийон-ломан дог а оьцур ду, Ярушалайм-гІала къастор а ю’“».\nЮха, сайн бІаьргаш ас хьалахьажийча, суна йиъ маІа гира.\nСоьца къамел деш долчу малике: «Уьш хІун ю?» – аьлла, хаьттира ас. Цо соьга жоп делира: «Уьш ЯхІуд-мехкан а, Исраил-мехкан а, Ярушалайм-гІалин а нах дІасабаржийна долу дуьненара нуьцкъала халкъаш ду», – аьлла.\nЦул тІаьхьа Везачу Эло виъ аьчк-пхьар гайтира.\n«Уьш хІун дан схьабогІуш бу?» – аьлла, хаьттира ас. Цо соьга иштта жоп делира: «МаІаш йолчу оцу халкъаша ЯхІуд-мехкан бахархой дІасалаьхкина, цхьа а адам корта хьалаайа ца даьххьачу кепара, ткъа хІорш уьш кхеро схьабаьхкина, яхІудхошна дуьхьал маІаш хьалаайъинчу халкъийн маІаш йохийна дІаяхархьама».


Яндарбиева Малика: Дерриг даггара дара Зелимхас лелориг\nЧиллан-бутт 13, 2017\nЯндарбиев Зелимха 2004-чу шарахь вийра Катарехь ФСБ-н белхахоша.\n2004-чу шарахь Чиллан-беттан 13-чу дийнахь Къатаран коьртачу гIалахь Дохехь вийра поэт, политик, Ичкерин Iедалехь вице-президент а, Нохчийн Республик Ичкерин шолгIа президент хилла турпалхо, Яндарбиев Зелимха. Рузбан ламаз дина, маьждигера ара а ваьлла, цIа ваха машен чухууш, иза эккхийтина Оьрсийчоьнан къайлахчу сервисан белхахоша\nЭккхар хуьлуш Яндарбиевца машена чохь вара цуьнан 13 шо долу кIант Дауд. Цул тIаьхьа даьлла 13 шо.\nЯндарбиев Зелимха чохь хилла машен.\nДауд кху деношкахь Катаран эскаре ваха кечлуш ву бохуш, дийцира телефонехула Яндарбиев Зелимхин хIусамнанас Яндарбиева Маликас.\nЯндарбиева: "Иштта дIа Iаш дIайоьдуш ю хан. Хьалха хала дара. Бераш кегий дара. ХIинца, Далла хастам бо ас, бераш даккхий хилла. Дауд а воккха хилла, дешна а ваьлла, шен доьзал а болуш, вехаш ву. Балхахь а ву. Кху беттан 22-чохь эскаре ваха везаш ву иза. Ца вахча а валара иза, делахь а, цхьаъ бен вац аьлла бухубисинчех хила ца лаьа шена аьлла, цига ваха кечвелла ву. Дахар а дIадоьдуш ду-кх".\nНохчийн политик верна бехке ву аьлла лецира Катаран Iедалша цу пачхьалкхерачу Оьрсийчоьнан векалаллан ши белхахо. И шиъ вевзаш вара Белашков Анатолий а, Богачев Василий а санна. И шиъ чувоьллира, велла дIаваллалц набахтехь яккха хан а тоьхна.\nАмма 2004-чу шарахь Белашков а, Богачев а дIавелира Оьрсийчоьне, цигахь набахтехь латтор ву аьлла. Кхин дIа цу нахах хилларг билггала хIун ду хууш дац.\nЯндарбиева Малика а (аьттоагIор), цуьнан гочдархо а суьдехь. Катар, Доха, 2004.\nТкъа муха кхаьчнера Яндарбиев Зелимха Катаре? Дуьйцу Яндарбиева Маликас.\nЯндарбиева: "Шина шаранна елла виза а йолуш, Дубаихь болх беш вара иза. ЦIеххьана цигара виза дIакъевлира цуьнан. Бахьана ца дийцира Iедалша. Иштта хьал хIоьттича, кхузарчу паччахьо, схьа а кхайкхина, шен веза хьаша ву аьлла, тIеийцира иза. Дохехь болх тIекхийтира цуьнан, КъорIан гочдан волавелира иза.\nТахана Яндарбиевн доьзал кхиина. Бераш дика дIатарделла элира Яндарбиева Маликас, кху 13 шарахь муха хийцамаш хилла шун доьзалехь аьлла, шега хаьттича.\nЯндарбиева: "Зелимха дIа ма кхелххина, махкалла а делла, паспорташ а долуш, дехаш ду тхо кхузахь. Бераш кегий долуш дешарна тIехь суна накъосталла дина Iедалша, мехаза школа а елла, даа а, мала а делла. Тхой кхайкхича Iедалша вовшахтоьхначу акцешка доьлху тхо.\nЗелимха кхелхича кхузарчу паччахьо чукхайкхинера тхо шен хIусаме. Цо дийцира, телефон а тоьхна, Дубаира куьйгалхочуьнга ша аьлларг. Оцу стеган юхь тIе хьо хаьжна хиллехь, цуьнца цкъа ламазе хIоьттина хьо хиллехь, иза чуцаваийта ваьхьара вацара хьо аьлла хиллера цо. Доккха баркалла ду царна соьгара, Делера а хьуьлда царна иза. ЧIогIа цIена а, даггара а дара Зелимхас лелориг".\nПолитикана а, гочдарца боьзначу балхана а дуккха а хан оьшуш хиллехь а, Зелимхас поэзи ца йитинера боху Яндарбиева Маликас. Цуьнга ладоьгIуш дагайеара суна Яндарбиевс язйина йолу цхьа байт. Цигахь ду иштта дешнаш.\nХIумма а ца дисна сан юхахьежа,\nЦхьа некъан чан йоцург, дIаюьжуш йолу.\nАс сайца дIахьош ду сайн къолам-кехат,\nСинтем а боьхкина ас эцна долу.\nАс сайца дIахьош ду хьан бIаьрхийн къа а,\nХьоьга а, цхьанге а гечдар ца доьхуш.\nТкъа хьуна буьсаш бу къастаран лазам,\nЦхьамогIа хаттарш а,шайна жоп доьху.\nЕкъа хьуна юьсуш ю толаман байракх,\nВайшимма сел луьра къийсана йолу.\nАмма де хир дац хьан, и хьалаайа,-\nАхь цунах дийр ду хьайн бIаьрхишна йовлакх.\nНахана дуьсуш ду, вайшиннах дийца,\nВайшимма ваьшшимма дитина дош а ....\nЦхьаволачо дог лозуш дуьйцур ду иза,\nЦхаволчо-эвххьаза, кхардадеш дог вайх....\nТкъа хьуна - анайист йоьжнначохь лаьтта,\nЦIергахь малх багабеш, кхерсттачохь алу,\nЖоп доцуш, дагадеш гIелделла бIаьрса,-\nКийрахь мохь буьжур бу, хуьлуш лен талу.\nТIаьххар а, дог дуьллуш дуьненах, Делах,\nБуйнаш ахь къовлур ду, къовлур ду дог а.\nХуур ду сан безам ца хиллий бегаш -\nУггаре халачух кхетар ду дог хьан.\nКхетар ду, эрна дуй, мел тIаьхьа хьежарх,-\nВайн синойн къа летта со новкъа волуш,\nСайца дIадаьхьнехь ас сайн къолам-кехат,\nСайн са а доьхкина ас эцна долу.\nЯндарбиев Зелимха (1952-2004) гоьвала нохчийн байтанча а, яздархо а, политик а вара. Яндарбиев Зелимха вина 1952-чу шарахь гезгмашин беттан 12-чу дийнахь. 1981-чу шарахь Нохч-ГIалгIайн университетан филологан (нохчийн мотт а, литература а) факултет чекхъяьккхира. 1981-1982 шерашкахь дуьхьара байтийн гуламаш арахийцира.\n1984-чу шарахь ЧИАССР-ан яздархойн бертан декъашхо хилира, ткъа 1985-1986 шерашкахь СССР-ан яздархойн бертахь болхбира. 1987-1989 шерашкахь дийшира Москох Горкий цIарах лаккхарчу курсашкахь. 1989 шарахь литературан хьехамча санна болхбира ЧИАССР-ан яздархойн бертахь. Цу шарахь дуьйна “Барт” политикан организацин гIаьнтда а вара.\nНохчийчуьрчу маршонан боламан жигара декъашхо вара Зелимха. 1996-1997-чу шерашкахь Нохчийн Республикан Ичкерин президентан декхарш кхочушдира. Оьрсийчоьнан эскарашна дуьхьал тIамехь дакъалецира 1994-1996-чу шерашкахь. 2004-чу шарахь Оьрсийчоьнан къайлах сервиша Дохехь терроран акт йина вийра Яндарбиев Зелимха.\n"Дукха ца ваьхнехь а, дуьненахь ваьхна со..."\nЯндарбиев Зелимха. Сингаттам\nЯндарбиев Зелимха. ХIумма а ца дисна сан юхахьежа...\nЯндарбиев Зелимха. Сайн ойла\nМуха го Iарбошна Ичкерин хилла куьйгалхой а, Кадыров а.


Австри - Венера маьждиг, 29Манг2014\nНохчийн кегирхошна Шема тIаме бахар марздеш хилла бохучу шеконашца лаьцна хилла волу Австрера нохчийн маьждиган имам дIахецна Iедалхоша, цуьнан бехк тIечIагIбан тоьшаллаш ца тоьу аьлла.\nШемахь а, Иракъехь а тIемаш бина европахой Цхьаьнатоьхначу Штаташка бахкарх кхоьру Обама Баракъ. И шен сингаттам цуо Iамеркерчу ABC телеканале бовзийтинера, Гергарчу Малхбалехь хIоьттинчу хьолах лаьцна ша дуьйцучохь.\n„Вайна хууш ду, цхьаццаболу европахой Шема а боьлхий, цигахь цара тIемашкахь дакъалоций. Цул тIаьхьа уьш шайн пачхьалкхашка юхабоьрзу. Шайгахь европахойн паспорташ хиларх терра, царна виза ца оьшу Цхьаьнатоьхначу Штаташка кхача“, - элира цуо шен интервьюхь.\nИ Шема тIаме оьхучу европахойн хьокъехь долу хаттар тIаьхьарчу бетттанашкахь вуно шуьйра дийцаре даьккхина ду Малхбузехь. Тайп-тайпанчу хаамашца, масех эзар европахо ву Башар Асадна дуьхьал тIемаш бечу тобанийн могIаршлахь. Царна юккъехь тайп-тайпанчу къаьмнийн векалш а бу, им диллинчу британхоший, немцошний, австрихошний тIера цу пачхьалкхашкахь бехаш хиллачу Iарбошна а, туркошна а, Къилбаседа Кавказерчу къаьмнашна а тIекхаччалца.\nТкъа царех дIакхета хьаьгнарш гучубаха гIерташ европахойн къайлахчу сервисаша а, полисхоша наг-нагахь сов тIех доггахлеларш гойтуш нисло, шеконаш хилчахьана бехк хилар-ца хилар хьесап ца деш.\nИштта лара мегар ду масех кIира хьалха Австрерачу Грац гIалахь цхьана нохчийн маьждиган имамца нисделларг а. Висита цIе йолу и стаг лаьцнера цIеххьана цуьнан хIусаме чулилхинчу Iедалхоша, иза ша имам волчу „Тавхьид“ маьждигехь Шема тIаме баха кегийрхой марзбеш ву, царна юккъехь агитаци лелош а ву, аьлла.\nХIетахь Грацерчу прокуратурано журналисташка официала дIахьедарш дира, Виситас йинчу агитацих Iеха а велла мел кIезга а бархI нохчийн къомах волу жимстаг Шема вахана а хилла, царех кхоъ цигахь вен а вийна, бохуш. Цундела цунна дуьхьал теттинчу бехкашна юккъехь дара, Iедалхоша дийцарехь, террорхойн тоба кхоллар а, ткъа иштта террорхойн леламаш бакъбар а.\nАла догIу, и стаг лаьцна боху коста дIаьржича дуьйна а дукха бацара Австрехь бехачу вайнахана юккъехь цуо и зулам дина бохучу тешаш берш. Цхьаццаболчу вайн махкахоша чIагIдарехь, мелхо а, Оьрсийчоьнан къайлахчу сервисийн питанца лаьцна хила там болуш вара иза, хIунда аьлча, цуо шен хьехамашкахь Шемахь тIаме эхар цкъа а бакъдеш дацара, амма сих-сиха емал дора Оьрсийчоьно Нохчийчохь хIоттийна долу хьал.\nВисита шена дика вевзаш волчу Венерчу нохчийн кхеташонан куьйгалхочуо Мусаитов Шайхис а тоьшаллаш дира Маршо радионе, мелхо а, Шема ихарна резабоцучарех вара и имам, бохуш.\nМусаитов Шайхи: „Итт шо ду кхузахь бехачу нохчашна и Висита вевзаш волу. Суна а вевза иза дика. Висита ша юкъараллехь жигара а, бусулба Iилма долуш а стаг ву. Массо а хIуманна бала кхочуш а, юкъарчу хIуманна сагатдеш стаг а ву иза. Доцург а кхоьллина дIавигна а ву иза Iедало.\nЦуо ша беш болчу хьехамехь цига (Шема – ред.) ваха а ца оьшу, деша а деза кегирхоша, вай вовшашлахь цхьа барт а хила беза бохуш дуьйцу. Иштта кхетам болуш стаг ву иза. Иза цу Iедална хууш а ду“.\nХIинца цу стагана йолийна цIе харц хиларна къера хилла шаьш Австрера Iедалхой а. Цара мукIарло дина, шайгахь нохчийн имам бехке ван тоалла тоьшаллаш дац, аьлла. Грацерчу лакхарчу кхелан прессица болхбархочуо Лист Каролинас динчу дIахьедарца, „шеконаш тIечIагIйан тешаш а, тоьшаллаш а ца тоарна дIахецна имам“.\nШа дешначу стаго меттигерачу „Профил“ журнале ша еллачу интервьюхь шен бехк ца хилар тIечIагдинера. Цкъа а Асадна дуьхьал тIом баре а ца кхайкхина ша, цхьанна а цига вахар марз а ца дина ша, аллера цуо. Шена цига боьлхуш нах буйла хиънехь, ша цаьрга иза ма де, кхузахь шайн доьзалшца Iад Iе, шу мелхо а Австрина баркалла ала дезаш ду, шаьш кху махкахь сел дика тIеэцарна а эр дара, аьллера цуо шен журналисташка.\nШемица доьзна дацахь а, Оьрсийчоьнан питанца цунах терра хьал нисделира Австрехь масех бутт хьалха. ХIуммаъ ца хуучу нехан чу а лилхина, ворхI стаг лаца а лаьцна, дIавигнера полисхоша Оьрсийчохь Олимпикан ловзарш долалучу муьрехь. Бахьана - Оьрсийчоьнан къайлахчу сервисаша шайн Австрерачу коллегашка хаам бинера, цу пачхьалкхехь бехаш болу нохчийн мухIажарш Олипиада йолалуш Европехь террорхойн тIелатарш дан кечлуш бу аьлла.\nЦу хенахь лаьцна хиллачарна юккъехь вара Маршо радиоца къамел динчу Мусаитов Шайхин кIант а. Иштта дуьйцу цуо шайн доьзалехь хиллачух лаьцна.\nМусаитов Шайхи: „Цхьана Iуьйранна сахуьлучу хенахь чу лилхинера уьш. Тхан юьртара 5-6 вара уьш кхин а. Берриш а дIа а бигина уьш, тIе автоматаш хьежош. Зударий а, бераш а кхерош, кораш-неIарш схьа а диллина, цу шелехь уьш латта а беш. Лулахь Iаш болу массо а автрихой – лулахой а цецбохуш.\nЧохь мел йолу телефонаш а, компьютерш а дIаяхьнера цара. Юха цу буьйсанехь схьабахкийтира цара, цхьа лаца хIума дац я бехк бац, аьлла. Шаьш дIаяхьана хилла йолу массо а хIума а схьаюха елла цара. Амма хIинца а дIадирзина дац и хIума – я хIара бехке ву аьлла чу волла веза цара, я бехк бац аьлла цхьа бехказло яла еза.\nОлимпиадехь цхьаъ эккхийта гIиртина аьлла оьрсаша мотт тохар ду бахьана. Олимпиада мичахь ю, тхо мичахь ду? Тахана тхан лулахой, хIинцалца салам-Iалам долуш тхоьца тIекара хилла болу, хIинца тхоьга бисхила лууш а бац, букъ бетташ хуьлу уьш тхуна. ХIинца дуьненаюкъерчу массо а институцешка дIасадала кечдина кехаташ ду оха цу хьокъехь а, Виситица хиллачуьн хьокъехь а“.\nКхеташ ма-хиллара, цхьанна а хIуманна а бехке бац аьлла, оцу дийнахьехь дIахецнера полисхоша шаьш лийцина нохчий. Амма уьш бехке ца хилар иштта даздина ца кхайкхийра я меттигерачу а, я Оьрсийчуьрчу а хаамийн гIирсаша а, я Iедалхоша шаьш а. Цул совнаха, тахана а Iедалера цхьа а официала бехказло я къинтIера дахар кхаьчна дац шайга бохуш дуьйцу Шайхис.\nИ санна долу Iедалхойн агIор къепедацарш кIеззиг ца нисло Европехь бехачу вайнахаца. ХIинца дуьйна и санна болу хиламаш шайн тергонехь а латтош, цаьрца, эшахь, дуьненаюкъерчу адамийн бакъонашларйаран институцешка, кхелашка а йийла Iалашо ю Венехь дукха хан йоцуш кхоьллинчу нохчийн кхеташонан.\nШиIатийн дезачу Ашура дийнахь лелхийтарш дина Иракъехь. 40 гергга стаг велла\nТIемаш а санна, нах идор а ца хеда Дагестанехь\nГергарчу Малхбалехь визит йолийна Римерчу Папас Франсиска


Евроберто керла санкцеш кечйеш ю Оьрсийчоьнна дуьхьал\nГергарчу хенахь Оьрсийчоьнна дуьхьал сакцийн керла пакет кечъян дагахь ю Евробертана юкъахь йолу пачхьалкхаш. Уьш коьртачу декъана хьакхалуш хир ю Украинера хьал чолхе доккхуш дакъалоцуш йолчу компанех. Цунах лаьцна дIахьедар дина Германин канцлеро Меркел Ангелас.\nУкраинин малхбалехь чудаийтинчу кеманах лаьцна олуш, Меркела дIахьедар дира «цу регионехь хуьлучуьнан бохаман гайтам бу иза» аьлла. Украинехь хуьлург бахьана долуш резолюци тIеэцна Еарин дийнахь Европарламенто.\nЦу тIехь депутаташа кхайкхам бина Оьрсийчоьнан куьйгалхошка Украинин Малхбалера хьал машарца дIанисдар Iалашонца Киево кечйина план буьззинчу барамехь кхочушяхьара аьлла. Европарламентан депутаташна хетарехь, Евроберто керла санкцеш кхайкхо еза Москохна дуьхьал, энегетикан секторах хьакъалуш йолу.


Кхойтта - дейтта шо хьалха Нохчийчохь, бен-бен цIерш а йолуш, тIемаша харц тIеIаткъам бинчу, де эшначу берашна гIо деш масех "приют" олу берийн хIусмаш хилла.\nКарарчу хенахь церан терахь кхойтта-дейттанне хьалакхаьчна.\nКегийра адамаш тIелоцу, церан тидам-терго йо кхерчаш дебар гIайгIане белахь а гайтам бу аьлла хета берийн, церан дай-нанойн хьал-таронаш гойтуш.\nХIун хьашт-дезарша луьсту, муьлха халонаш къарйо берийн цIийнашкахь (приюташ, реабелитацин центарш олу царех) къахьоьгучура, муьлхачу чолхечу хеттаршна жоьпаш лоьху бераша а, церан дай-наноша а?\nЦу а, кхечу а хеттаршна жоьпаш каро къамелаш дина оха могIарера боцчу белхошца.\nЦарех цхьанца нисделла хIара. Цхьа кIадбоццу хIума а юьхьар а лоций Iедалан балхахь болчарна тIеIаткъкам бо дела, цIарца ца юьйцу ас сайца дагардийцинарг.\nУггар халаниг хIун ду берашца бечу балха тIехь? Цу хаттарна тIера доладелла тхан къамел.\nБелхало: «Уггар халаниг дера ду цу берийн дай-наной шаьш лаца йогIу меттиг дIа лацар, шайн бераш кхетош-кхторехь. Уггар коьртаниг и ду. Стенна аьлча оха болх барх кхачо ца хуьлу. Тхуна цу дай-наношкара гIо деза.\nОьрсийн бераш долчу меттигашка а вахана ахь ладоьгIча, тхуна гучудолург ду, церан дай-наной хуьлу орца доьхуш бераш гал ца довлуьйтуш гIо дахьара бохуш.\nТкъа Нохчийчохь мелхо а орца доьхурш бераш ду, шайна цIахь даха лаьара, шайн гергарниш лартIа балабахьара бохуш.\nИ ду-кх тхуна халаниг - и да-нана тхойца цхьаьна болх бан кийча цахилар. Бала болуш а дац. И тамашена хIума а ду.\nМасийтта шарахь оха кхиош хилча цунна тхо а кIордадо. 17 шо долчу кхиазхочунна новкъа догIу шен бен цахилар. Ша цIахь хуьлийла лаьа цунна, шен бала болуш стаг хуьлийла а лаьа. Мел дика оха уьш лелийча а шайн да-нана, хIусам, кхерч ма беза царна…\nМаршо радио: Кху заманан цхьана боццачу муьран лазам буй те иза? Кхана –лама и эшам хилла доьзалш лахлур бу, я хир а бац ала дегайовхо юй?\nБелхало: «И ала сатийсам кIезиг бу, мелхо а и сингаттам гIуллакх кIарглуш гена дала а сахьт дац. ХIунда аьлча хьалха хIинца долу хIумнаш аьттехьа а дацара.\nЦу хенахь, тхо болх бан дуьйлалуш, тIамо Iовжийна, Iадийна, эшам хилла бераш дукха дара, бакълена а гIо-накъосталла оьшуш.\nТкъа хIинца да-нана галдаьллий, чубаха хIусам йоцушший, болх-некъ боцушший дукха бу. Тхан берийн дай-наной балхахь бац. Ах сов берийн чубаха хIусам яц. Бакълена а Iедалера гIо оьшуш ду царна».\nБерийн хьокъехь, цара тахана ловчу халонех дийцинчу белхочунна хетарехь уггар хьалха Iедалан хьукхмат-урхаллаша гIоьналлин куьг кховдо хьакъдерш бара, дан амал цахиларна, Iедалан кхерчашка шайн доьзалхой а дIа белла, гIийла дуьне дууш, хене бовлуш болу бахархой.