ДукхагIа гIалаташ ду моттигаш — Сердало\nШколе деша ухача бераша, бе-бе Iилмаш Iомадеча хана, белггалара гIалаташ ду. Царна юкъе да гIалгIай меттала йоазув деча хана нийслураш а. Тахан са дувца безам ба цареха, иштта сихагIа дIадахара фу де деза а. Цхьаволча сага оалаш хаза йиш я, хала мотт ба гIалгIайбар. Хьо дIахьежача, цу сага цIагIа наьна меттала яздаь цхьа книжка хилац, цIагIа дукхагIа дувцаш дола къамаьл эрсий меттала хул. Даьра хIаьта цу тайпарча хьалашка вай мотт атта Iома ма лургбац. Iилма да из, шийна чудоагIаш дуккха чоалхне доакъош а дола. Карарча хана цун Iилман къайле доккхача къамий меттай яр санна я. Мотт дIабувца а язде а ховргдолаш дуккха къахьега деза.\nЭггара хьалха алапаш ха деза. ПхелагIча классе чу а ваха, гIалгIай мотт дика хой шоана, яха хаттар делча; из хац оалаш бер хилац.\n-Хов, — оал цар.\n-Масса алап да вай метта алапатаца? – хаттал оаш.\nДуккхабараш из ца ховш ба. Ткъаьннена юкъе 1-2 хул из нийса хьаала ховш. Вокхар гIалаташ ду. Иштта харцахьа дувц цар шолха алапаш а. Цхьанне кхойтта оал, вокхо итт оал, иштта кхы дIахо а. Нагахьа санна алапаш царна ховш ца хилча, мишта дешаргда цар, мишта бергба цар йоазон болх? Во бергба. Уж алапаш дIа а яздаь, цар белгалъю оазаш нийса хьаала хала хул цхьадолча бера. Къаьстта цар тувлъераш я кх, къ, кI яха оазаш. Алапаш дIаязде хойя а, цар белгалъю оазаш нийса хьаала вIаштIехьадалац цар. Дукха тувлъерех я аь, я яха оазаш. Хьожаргда вай мишта хул из дешархоша деча балхаш тIа. Воккха саг язде дезаш моттиг хуле, воккIа саг язду, мерза кхор язде дезача, мерза кIор//къор яздеш нийслу. Яздаь даьлар хила дезаш моттиг хуле, цхьачар яздя дялар язде тарлу. Царех тарра кхы дукха гIалаташ де тарлу дешархоша, шоай ханнахьа алапаш а цар белгалъю оазаш а лерттIа цаIомаяр бахьан долаш. Диъ шу даллалца юхьанцара школа лоархI, пхелагIа шу доладелча кхойтта гIалгIай алап ца ховш дола бер е могаш доацаш хила деза, е геттара мекъа а цIагIара тIахьожам цхьаккха тайпара боацаш а хила деза.Дешархо дика дешаш хилара керттера бахьан да, цо чIоагIа къахьегаш хилар, ше леладечох цIенхашта гIулакх а хеташ.\nЦхьаболча даьша-ноаноша хетташ нийслу:\n-Бер дика кхетац гIалгIай меттах, из сихагIа Iомабергбола хIама мишта дергдар?\nГIалгIай кхойтта алап, эрсий алапех хьа а къоастадаь Iомадеш хилча, сихагIа карадерзалургда. Дерригаш цхьана Iомаде гIерташ хилча, из болх геттара бIаьхлу. Эрсий алапаш цар эрсий мотт яхача урока тIа а Iомаду. Цудухьа дукхагIбола теркам гIалгIай урока тIа вай I3 алапа тIабахийт беза. ТIаккха нийслургьяц эрсий алапаш ха а ховш, гIалгIай алапаш ца ховш йола моттиг. ВIалла ца Iомадеш дита-м йиш мичай эрсий алапаш а, хIаьта а дукхагIдола хьинар халагIдар Iомадарá дIадала деза. Арахьа деша даьгIа, цIаденача бера къаьстта а теркам тIабахийта хьеха безаш хул наьна мотт. Цунна лаьрххIа гIалгIа алапашца долалуш долча дешаех латта дошлорг оттаде деза.Из эггара хьалха де дезарех да. ШоллагIча аргIагIа берага цIагIа дешийта деза гIалгIай меттала яздаь книжкаш. Цудухьа хила деза уж цIагIарча библиотекаца. Масала, школе дешаш бер долча сага эхь да берашта лаьрхIа А. Ведзижевс, С. Чахкиевс, Г. Гагиевс, И. Дахкильговс, кхычар яздаь книжкаш цIагIа цахилар. Тхоца балха яр цхьа къаьна хьехархо, цо болх баьбар Шолжа-ГIалий тIарча школашка, вайцигарча кадетски корпусе. Цо массаза оалаш дар, дийнахьа цхьа оагIув йийша а, исбахьален литература дешийта деза берага. Цунга хьежжа мара мотт шаьрлуц, къамаьл дIегIаахац, йоазув шаьрлуц. Дукха дешаш долча бера йоазув а сихагIа IоцIенлу гIалатех. КхоалагIча аргIагIа, цу бераца дешай а дукха йоккха йоацача текстех пайдап эцаш диктанташ язде мегаргда цIагIа.Яздаь диктант текстаца дуста а дусташ хьагучадаха мегаргда беро ду гIалаташ, гучадаьхача хьаIомадайта а мегаргда. Юххера а, беро шоашта цIагIа бе болх беннабац аьлча цох ма теша, хIара урока тIехьа параграф, цунца ювзаяь упражнени лу царна. Уж цо мишта кхоачашъю хьажа веза. Уж диъ хIама хьаде моге, бера дешар дикка тоалургда. Цох шеко яц.\nЛакхе бийца болх бича а, деррига гIалаташ цхьан дийнахьа дIадалац. Из йIаьххача хана лаьрхIа гIулакх да, шерага шу мел доал, бера ханага хьежжа, чоалхнегIа а хулаш. ДIахо а диктанташ тIа, сочиненеш тIа, изложенеш тIа гIалаташ нийсдала тарлу. Фу тайпа гIалаташ хул уж? ХIара четверть чакх мел йоалача хана. диктанташ яздайт дешархошка. Iомадаьр цар мишта кхетадаьд тахкар духьа. Царех йола отчёташ канцеляре дачуяла декхарийла ба хьехархой. Из болх беш дика хьагучадоал малагIа тайпа гIалаташ ду бераша шоай йоазон балхаш тIа. Каст-каста цар харцахьа язъерех я дешхьалхенаши дештIехьенаши. ДIахетта язъе езар къаьста язъеш нийслу, къаьста язъе езар хьахотташ хул. Масала, уж хила тарлу укх тайпара: цIентIа (цIен тIа), кадачу (када чу), лоамашкада (лоамашка да), юха венав (юхавенав), кIалтIа ваьлар (кIалтIаваьлар), царех тарра кхыдараш. Дешхьалхе деша хьалхеи дIахеттаи язъе еза, дештIехье деша тIехьеи къаьстаи язъе еза.Из бокъо Iомаю пхелагIча а, ялхлагIча а, ворхIлагIча а классашка. Кхаь шера Iомайича-м ха мегаргда, уж нийса мишта язъе еза. Иштта дукха деча гIалаташта юкъе да дифтонг оа. Книжка тIа аьннад, хьа мел хозача Iоязде деза оа, диъ дош да из язде ца дезаш: доккха, воккха, боккха, йоккха. Уж диъ дош Iомадаь вала ца могаш, школа яьккхе дIавода хийла дешархо. Из деций докккха хIама. ГIалаташ деш йолча моттигех я ь хьарак яздар. КIаьдал хьахозе а. цхьаннахьа ма язде кIаьдал белгалъеш дола хьарак. Иштта да из хьарак вай метта. Къоастора ь хьарак санна лел из. Дешархой кегабаьраш вай цхьабола къабеннараш ба, шоашта юкъе Iилманхой а цхьабола йоазонхой а болаш. Царех цхьаболчар ладувгIац метта бокъонашка, шоашта бакъахьа хеттача тайпара Iо яздийя, хьаарадоах шоай книжкаш. Цхьаннахьа иштта язду, вокхаза вешта язду. МоллагIа а тувллургволаш да цу хьаракаца дувзаденна вай метта юкъе этта хьал.\nКъаьстта дукха гIалаташ ду дешархоша лакхе хьоахадаьча шолхача алапашца. Ши шолха алап вIашагIкхийтта моттиг я цар эггара чIоагIагIа саготдер. Ши шолха алап е ши шола шолха алап вIаший юххе латташ хуле, хьалхарча шолхача алапа хьалхара алап мара яздиц: чIкъаьра (чкъаьра), тIкъам (ткъам), духьхьал (духхьал), шакхкхе (шаккхе) – иштта я уж яздарца ювзаенна бокъо.\nЦхьаццадола цхьалха алапаш харцахьа язду цхьаболча дешархоша, у язде дезачо о язду, о язде дезача у язду: суна (сона) хьуна (хьона), боц (буц), мох (мух). Мукъазача цхьан алапах латташ дешаш дац вай метта, бакъда дешархоша шоаш хьаду уж а: с (са), б (ба), в (ва). ХIана нийслу уж тайпара долча аттача дешашца цу беса гIалаташ? Укхаза жоп цаI да, хIама Iомадеш боацилга, дешаш боацилга да из, кхыдола бахьан сона гуц.\nКъаьстта дувца дезаш да аьнна хет сона стилистически гIалаташ. Уж эрсий метта а вай метта а диъ тайпара хул. Хьалхара тайпа гIалат да, нагахьа санна цхьан предложенена чухьа, вIаший юхе латташ, цхьатарра маIан дола ши дош хуле. Дувцар чIоагIдергда вай масалаца. Хьаэц вай укх тайпара предложени. Бийса баьде, Iаьржа енаяр. Баьде, Iаьржа яхараш синонимаш хулаш дешаш да, цар маIан цаI да. Цудухьа царех цаI аьлча кхоачам болаш да укх предложенена чухьа. Шаккхе дуте, цох хьахул стилистически гIалат. ШоллагIа тайпа стилистически гIалат да, дош харцахьарча маIане юкъедоаладаь хул. Масала, кIаьнка каьхат, кагдаь, Iокхессар. Каьхат эттаде, дохаде, хьоарчаде йиш я, бакъда кагде йиш яц из. КхоалагIа тайпа стилистически гIалат лоархI, дош из лела йиш йоацача стиланна юкъедихьа хуле. Из дика гуш да укх предложенеца. Унахочун кита тIа кулг IотIадиллар лора. Укхаза кита тIа яха дош юкъедихьад публицистически стиланна, ше бувцача метта стилацара дале а. Цох а стилистически гIалат лоархI. Юххера, диълагIа тайпа гIалат да, нагахьа санна хIама сов хозде венна, йоазув деча сага ийрчадоаккхе. Хьожаргда вай укх предложенега. Отара тховна кIалха боаллар, Iаьржача хьоарах даь чIорак мо, Iаьржа бIы. Из бIы геттара хоза хьахьокха венна, ше дувцар геттара ийрчадаьккхад из предложени оттаяьча сага.\nГеттара дукха гIалаташ ду сецара хьаракашца дувзаденна. Бакъда эггара дукхагIа уж ду тIадам запятой яхача хьаракаца. ДоагIача из Iоувттадеш цхьа Iилманхо, хьехархо, журналист нийсвеннавац сона, школе Iомадеш дале а. Оттадича а ца оттадича а мегаргдола хьарак санна лоархI из цхьаболча наха. Из царна хеттача тайпара дац. Нагахьа санна чоалхнеча предложенена чуйоагIача цхьалхача предложенешта шоашта чухьа запятой хуле, уж вIаший къоастаеш тIадам запятой оттаде деза. Из бакъдеш я ер предложени. Баьцаш, зизаш бIаьсти тIадоал; сомаш, баьцадаараш аьхки кхач. Нагахьа санна тIадам запятой вай ца оттадой, деррига кегалу укхаза. Лакхе йоалаяьр чоалхне-цхьанкхийтта предложени я. ТIадам запятой чоалхне-карарча предложенена чухьа а оттаде дезаш хул. Хожаргда вай цу тайпарча предложенега а. Со араваьннача хана; ара догIа, лоа делхар. Ер шийца хана тIатоха дакъа долаш йола чоалхне-карара предложени я. Керттерча предложенена чухь запятой я. Из бахьан долаш кертереи карареи предложенеш шоайла тIадам запятойца къоастае еза. Дукха хала хIама дац ха дезар а де дезар а. Амма из деш саг сох хIанзалца кхийттавац. Кхыметтел вай литературан классикий йоазошца а доацаш да из хьарак. Каст-каста увттадора из журналиста Абадиев Бека, бакъда цунца болх баьча наха из цо харцахьа увттадерг лоархIар. Хетаргахьа, вай метта синтаксис дика Iомаеш бац йоазонхой а журналисташ а. Цудухьа дувлийт цар цу тайпара гIалаташ. Шоаш язде болабалале Iо а хайша, цар лерттIа мотт, цун йоазон бокъонаш хьаIомайоре, из хургдацар. Поэташ, прозаикаш, драматургаш хила безам болаш дукха кагирхой ба вай, цар дукхагIчар наьна меттала а язду, шоашта из лерттIа ца хойя а. Цкъа хьалхагIа мотт Iомабе вай, тIаккха дергда вай йоазош.\nШоашта мотт цахара бехке школе из кIезига Iомабар, урокашта лаьрхIа ха кIезига хилар да оал цхьачар, шоашта тIера бехк дIабаккхар духьа. Аз из мотт хьеха 25 шу гаргга ха я, цу меттаца болх бу 40 шу гаргга ха я. Сога хаьттача, тахан школе луш йола урокаш кхоачам болаш я, из дика Iомабара а йоазонца шаьрвалара а, нагахьа санна цу ханах хьехархочо а дешархочо а боаггIача тайпара пайда эце. Аттам-м даьра да, книжка тIа IотIа а ца хьожаш, урокаш кIезига хул тха оалаш. Мотт, цун кIоаргенаш йовзара; къахьега деза. Школе урока тIа а цIагIа чувахача а хьега деза къа. ТIаккха цIийвала везаргвац ше бувцача меттах.\nКхыча сецара хьаракашца ду дешархоша дукха гIалаташ. Царех да тире, дефис (лоаца така), къовлоргаш, кхыдараш. Сона дагадоагIаш, юкъейоалаяьча предложенеца оттадаь тире дайнадац сона хIанз тIехьа тIакхийнача журналисташа. Хьалха хиннача къаьначар-м леладора из хьарак. Цо хозъю, нийсъю предложени. Цхьа предложени тохкаргья вай. Тхацига — из дар мархий бетта – мовлат деша нах гулбеннабар. Кхыча хьаракел дикагIа тов укхаза дIаьха така (тире). Иштта мара пайда эцац къовларгех а. Уж а овттае йиш я юкъейоалаяьча предложенеца. Цу гIулакха цхьаькха предложени язъергья вай. Дешархой (верригаш шовзткъа саг) лоамашка бахаб. Нагахьа санна тире, къовларгаш хоза ца хете; юкъейоалаяь предложени зама (запятой) тохарца къоастае йиш я.\nЛоаца така увттаде дезаш дукха моттигаш нийслу вай метта юкъе. ТIеххьара арадаьннача книжка тIа мара, школе Iомадеш хиннадац из хьарак цхьаь-цхьан книжкага гIолла. ИйслагIча Iомадеш долча Оздоев Iадразкъий ИбрахIима книжканна из хьарак юкъедахьийтар со ва. Из ца хилча дукха моттигаш кIалъюсар вай. Масала, цхьан деша маIан лу дакъилгаш дIакъоастаде деза лоацача такаца: аьлар-кха, воагIар-те, делхий-хьогI, хьожаргвий-теш, сога-ха, и. кх. дI. Дефис оттаде деза чоалхне цIердешаш (да-нана), чоалхне белгалдешаш (цIе-сийна), хетаре таьрахьдешаш (ши-кхоъ), оттама цIерметтдешаш (са-сай), чоалхне куцдешаш (гайна-ганза) яздеча хана. Кхы а я из хьарак оттаде дезаш йола моттигаш. Уж хьаIомае еза, дийша саг хила безам болаш волчо.\nШи тIадам оттабеш а дувлийт хийла гIалаташ. НонагIа уж Iо ца увттадеш дут чоалхнеча предложенешка; чудерзора дешаца. Нагахьа санна чоалхне карара предложени хоттаргаца, сказуеме кепаца бувзам оттабаь еце, из бахьан тIатоха предложени яле, ши тIадам оттабе беза. Тхо тика чу чудитанзар: хIама дуаш бар уж. Укхаза хьадоаладаьдац бахьана хоттарг хIана аьлча, цудухьа оттабаьб ши тIадам. Из хоттарг цига лаьттадаларе, запятой оттайича кхоачам хургбар. Иштта ши тIадам оттабе беза, керттерча предложене аьнна хIама дизза а доацаш, из дIакхоачашдеш цунна тIехьа цхьаькха предложени хуле. Ма доккха хIама дар цIермашина чу даьллар: маймала гонахьа гулденнадар дукха бераш!\nЦхьайолча хана гIалаташ де дешархошта гIо деш хул вай йоазонхой, дешара министерствон болхлой, Iилманхой. Из мишта хулаш да? ЛерттIа метта бокъонаш ховш воацача йоазонхочо, гIалаташ долаш, арадоах ше яздеш дола книжкаш. Уж Iодийшача, цар даь гIалаташа хьаIомаду бераша. Нагахьа санна цу тIа харцахьа кIаьдал белгалъю хьарак увттадаьдале, дешархочоа мотт из иштта хила деза аьнна. Школе ма увттаде оал ь хьарак, хIаьта йоазонхочо из увттадаьд. Бера уйлаш кегаю цар. Иштта кхыдола гIалаташ а ду йоазонхоша, цунна дола бахьан да, арадалале мотт ховча сагага дIа денна, цар уж хьатоадайташ цахилар. Шоай грамматика, шоай арфографи, шоай пунктуаци лелаю цар. Экзаменашта лаьрхIа тексташ эшаш хуле, министерствон болхлоша цу книжкаш тIара ксерокопеш хьа а яьхе, дIа-юха йохьийт школашка гIолла, шоай мел дола гIалаташ а тIехьа. Иштта мегаргдац. Школе дIаяхьийталехь, гIалаташ хьа а тоадаь, яхьийта еза уж. Уж мел дола зуламаш воаш хьа дийя, цецдувл вай, дешархошта язде хац, цар гIалаташ ду, яхаш. Цхьаькха цхьа хIама а да. ГIалгIай меттаца болх а беш, бI, дI, жI, зI, йI, нI шолха алапаш да е дац ца ховш нах ба вайна юкъе. Цох ца йича, сенах ергья тамаш? ГIалгIай меттаца болх бе ловш хилар дика да, бакъда, цунца болх бе волавалале, хьаIомабе беза из.\n← ИМРАН И УМАР — ЧЕМПИОНЫ WORLDSKILLS\nБераш лораде деза →


(Атлантический океан яха оагIув укхазахьа хьожаяьй)\nМалхбузе́ра оа́кафорд (эрс: Атлантический океан, ингал: Atlantic Ocean) — Лаьттан оакафорд ба. Доаккхалага диллача Тийна оакафорда тIехьа шоллагӀа моттиг лоaцаш ба. Из улл гIинбухехьа Гренландени Исландени юкъе, малхбоалехьа Европаи Африкаи юкъе, малхбузехьа ГIинбухера Америкаи ЗIилбухера Америкаи юкъе, иштта Антарктидан зIилбухехьа.\nМалхбузерча оакафорда аре 91,6 млн км² я, цунах 16 % гаргга дIалаьцай фордаши, форда ганаши, форда оасаши. Берда йистера фордий аре йоккха яц, ерригача хин тIехен аре 1 %-ал дукхагIа яц. Хин йоаккхал 329,7 млн км³ я, из Дунен оакафорда 25 % йоаккхала нийса да. Юкъера кIоаргал — 3736 м, эггара йоккхагIа кIоаргал — 8742 м (жёлоб Пуэрто-Рико). Шера юкъера оакафорда хин дирал 35 ‰ гаргга я. Малхбузера оакафорд чIоагIа чуи-ареи иха бердан така йолаш ба, фордашцеи фордай ганашцеи екъалу цун хин тIехе.\nХьаст — «https://inh.wikipedia.org/w/index.php?title=Малхбузера_оакафорд&oldid=35373»\nЕр оагӀув тӀеххьара хийца хиннай укх ха́на: 7 Баьцамеа 2020, 10:01.


Хьаькамийн кхеташо йоьрзушшехь, лецна царах Кадыровс зуламхойн могIара баьхнарш\nНохчийчоь -- Кадыров Рамзан шен "Хаммер" чохь, Соьлж-ГIала, 28Заз2008\nЦкъачуьнна, ткъе иттех даржхо ву балхара дIаваьккхинарг. Царна юккъахь Шелан кIоштара префект Закаев Эдуард а ву. Царна массарна а бехке дуьллуш ду, Iедалан латтанашца бозбуанчаллаш а лелийна, шайна пайда баккхарна. Сел дукха Iедалан белхахой цхьана меттахь дукха гулбаланза Нохчийчохь дукха хан яра.\nСоьлж-гIалан юккъехь йолчу Театран гIишло чохь дIаяьхьара иза. Кхайкхина вара цига мел волу юьртда а, мел болчу юьртбахамийн директорш а, кIоштийн администрацийн куьйгалхой а. Самукъадаккха шаьш гулдина доцийла хууш дара гулбеллачарна. И кхеташо йолаелча, республикан куьйгалхочо Кадыров Рамзана къамел дола ма диннехь, царна иза хиира.\nКадыров: «ХIоранна а хууш ду, вай хIунда вовшахкхетта. Суна хазахеташ бахьана а дац вай вовшахкхетар. Амма дуьйцуш дерг хезаш ца хилича, аьлларг деш ца хилича, иза ямарт стаг ву. И тайпа ямарта стаг вайна юккъахь хила везаш вац».\nКхеташонехь билгалаяьккхира, латтанашца бозбуанчаллаш уггаре дукха лелийнарш муьлха кIошташ ю, аьлла. Дийцарехь, Шела а, Хьалха-Мартан а,Теркйистан а кIошташ ю уьш. Ткъа низамаш а дохош, даржхоша дIасадекъна 600 гектар ца кхоччуш латта. Цунах лаьцна хаам бира Iедалехь хаьлхара вице-премьер волчу Даудов Мохьмада.\nАла догIу, цуьнан белхан аппаратана тIехь дара ши шо хьалха дуьйна а латтанаш декъарна терго е, аьлла. Оцу хенан юкъанна, хIинца долчу жамIашца, шена тIера декхар кхочуш дина цо. Суьрташ а ду, хIора бозбуанчаллан тоьшалла деш, даьхна. Хеттарш дукха дара Грозный-кIоштан администрацин куьйгалхочуьнга Жамалдаев Шаиде а. ДIадуьйш, лелош долчу Iедалан латтанашца дерг, ягориг юхкучу станцешкара хьал довзийта , кхийолчу пайда бахьаш йолу гIишлош яр бух бийца аьлча, вукхо хаам бира, церан долахой, лаккхара куьйгалхой бу, аьлла. Амма, республикан куьйгалхочо и бехказло аьттехьа а тIе ца ийцира.\nЖамалдаев: «И заправкаш йолуш ю, Рамзан Ахматович, царах сан ян объяснени ю. Уьш вай...".\nКадыров: «Алал тIаккха».\nЖамалдаев: «Уьш вай уллера накъостийн ду, тIаккха цара аьлла ца хилча….»\nКадыров: «Собар делахь цкъа! Тхан ворхIа а денда велахь а шуьга телефон тоьхнарг, ас айса ца аьлча, иза соьгара дац шуна. Сан гергарчуьнга шега алийта соьга. ДоттагIа, накъост, ваша,захало, башха а вац. Соьга алийша, хезий шуна массарна а? Уггаре а говза бехказло еш верг, массо а куьйгалхошна, министаршна а юккъахь, Шаид, хьо ву. Цундела, ас дIааьлла долу дош шуна хезна ду, сан ворхIа а деда вагIахь а, Рамзанас ша аьлла дацахь, Сан дуьхьа ахь иза деш делахь, хьайга ас жоп дехийта лууш хьо вацахь, соьга хатта».\nКхеташо дIайоьрззушехь, 30 сов кхеташонехь хилла даржхо дIалецира театрна чулахкабеллачу низамхоша. Уьш Iуьйрана мукъа бехира. Амма хIинца дуьйна дIа церан хьокъехь талламаш болийна ницкъаллийн структураша.\nIуьйрана дуьйна экономикехула йолчу зуламийн полицин декъа хьалхахь дуккха а даржхой бара гулбелла. Цхьацца-шишша чу а воьдуш, лебеш бара уьш.\nШелан кIоштарчу цхьана юьртбахаман куьйгалхочуьнга хаьттира Маршо радионо хуьлуш долчун хьокъехь. Дукха къамел дан йиш яцара телефон схьаэцначу хьаькаман. Шега хIинцца ОБЭПера телефон тоха езаш ю, цундела къамел дан дукха йиш яц шен, элира цо.\nЮьртбахаман куьйгалхо: «И.О. (ханна хийрачо куьйгалла дар) тоьхна тхуна. Тхан юьртда дIалаьцна».\nМила-масса стаг билгалвоккхур ву, латтанаш дохкарна бехке ву аьлла, дийца хала ду, амма дукхахболчу тергамхойн шеко яц, и гIуллакх хIинца бен доладелла а ца хиларан. Дийцарехь, герггарчу деношкахь хезар ду, куьйгана цIена боцу нах кхин а лаккхара даржхойх дIалецна аьлла.


Кху беттан I8-чу дийнахь 70 шо кхочуш ду 1944-чу шарахь 230 эзар сов ГIирмера гIезало вохийна махках ваьккхина. Царах нисса ах нах, коьртачу декъана зударий а, бераш а кхелхира хьалхарчу кхаа шарахь. Цуьнца доьзна леррина дIахьедар дина ПIераскана дийнахь Iамеркан пачхьалкхан департаменто. Дукхах болчу гIирмерчу гIезалоша хIинцца хилча санна дагахь латтош бу и бохам.\nИ бахьана долуш Оьрсийчоьно йина аккупацино а, Оьрсийчоь бакъонца а доцуш ГIирма шен дола ерзо гIертаро а схьайиллина ерзаза йолу чевнаш аьлла ду Пачхьалкхан департаментан дIахьедар тIехь. Iамеркан арахьарачу гIуллакхийн хьукмато билгалдаккхарехь, ГIирмехь адамийн бакъонаш йохор алсам долуш ду хIора кIиранах. ГIирмера гIезалой а, кхечу къъаьмнийн векалш а байар а, етташ хьийзаар а, лечкъор а могIарера хIума а хилла дIахIоьттина цигахь.\nВашингтоно юха а хоьуьту цу нахана тIебогIуш керла кхерам а болуш ша ГIирмерчу гIезалошна тIехIоьттина хилар аьлла ду цу дIахьедар тIехь. Iамеркан Пачхьалкхан департаменто юха а дIахьедар дина ща Украинин суверинитетана гIортор еш хилар а, иза екъарна дуьхьал хилар а, Украинехь а, ша аьлча ГIирмехь а адамийн бакъонаш ларъярна ша тIехIоьттина хилар а.


Къилбаседа Кавказехь машарна гIаролехь – итт шо\n22 марта в 12:11 (2010 г.)\n1999–2000-чуй шерашкахь кхиамца тIеман шолгIа кампани дIаяьхьначул тIаьхьа Нохчийн Республикехь конституцин къепе хIотторан чIагIо хилла дIахIиттира бакъонаш ларъяран структураш. Бакъду, маслаIат хила генахь дара. ТIехIоьттира керла мур, ткъа цуьнца цхьаьна хийца езаш яра белхан кепаш а.\nМВД-н, ФСБ-н леррина долчу дакъоша дIадахьа долийра бандитийн тхьамданаш а, церан хьадалчаш а схьалецаран билггала йолчу меттигашкахь гIуллакхаш дар. Ткъа къовсам дIаберзор а, маьрша дахар дIахIоттор а дахдаларца доьзна Нохчийчохь гуттаренна а дIатарбан дийзира Россин тайп-тайпанчу регионашкара командировке бахкийтина болу бакъонашларъяран органийн белхахой. Меттигерчу милицин балха тIехь таллам латторан а, иза цхьаьнабалоран а декхарш шена тIеийцира законехь йоцчу герзашца йолчу тобанашкара герзаш схьадахаран а, и тобанаш йохоран а декхарш шена тIеийцира контртеррористически операцеш дIаяхьар уггар марсадаьллачу хенахь Россин Федерацин чоьхьарчу гIуллакхийн министран омранца 2000-чу шеран 22-чу апрелехь Къилбаседа Кавказан регионехь вовшахтоьхначу Россин МВД-н органийн а, дакъойн а Цхьана ханна йолчу оперативни тобано (ВОГО и П).\nТахана оцу тобанехь гIуллакх деш бу Россин Федерацин ерриг а регионашкара милцой. Бакъонийн къепе ларъяран а, террористически а, кхидолу а зуламаш ца дайтаран атта доцу, жоьпаллин декхарш кхочушдеш бу уьш.\nТIаьхьарчу шерашкахь Нохчийн Республика Россин Федерацин юьззина бакъонаш йолу субъект хилла дIахIоьттина: тIеэцна Конституци, чIагIйина байракх, герб, гимн, ехкина Iедалан бакъонца йолу органаш, хаьржина президент, республикан парламент, меттигашкахь шаьш урхалла даран органаш, вовшах а тоьхна, болх беш ю Конституционни суд. Бакъонашларъяран дуьненаюкъарчу организацеша билгалдоккху кхузахь адамийн бакъонашларъярехь дуккха а гIуллакхаш деш хилар.\nДерриг а нохчийн халкъана мехала гIуллакх хилира республикехь 10 шарахь хилла йолу контртеррористически операцин раж 2009-чу шеран 16-чу апрелехь дIаяккхар.\nАмма кхиамаш бахаре кхаьчнехь а, Нохчийчохь криминальни хьал хаъал гIоьртина ду. Оцу хьелашкахь Россин МВД-н ВОГО и П-н ницкъаш тIехьовсийна бу терроризм, вовшахкхетта зуламаш, коррупци юхатохарна, бакъонаш талхор ца хилийтаран комплексни дуккха а тIегIанийн система вовшахтохарна, урхаллин система шаръеш-тоярна, Нохчийн Республикан МВД-на практически а, методически а гIо дарна.\nВахабизм герзан а, лоьлхуьйтучу гIирсийн а гIоьнца Къилбаседа Кавказан халкъашна шайн динан бу боху хьежамаш коча тийса гIерта, цара дехаршка ла ца дугIу, Iедалшца дийцарш дан ца лаьа. Цундела Россин МВД-н ВОГО и П-н белхахоша шайн берриг а ницкъаш тIебохуьйту маьрша бахархой бандитех ларбарна.\nИштта, 2009-чу шарахь бакъонаш ларъяран органаша гучудаьккхина республикехь дина 3660 зулам. Дина зуламаш гучудахар 78,7 процент хилира. И гайтам Россехь юккъерчу барамехь болчарел лакхара бу.\nТкъа законехь йоцчу герзашца йолчу бандтобанашна дуьхьал латточу къийсаман дIадаханчу шеран жамIаш шайна тIе тидам бохуьйтуш ду. Къилбаседа Кавкзан регионехь леррина йолу операцеш а, оперативно-лахаран гIуллакхаш а дIадахьар бахьана долуш, герзашца дуьхьало йина, вийна 243 боевик (царех 148 – Нохчийн Республикехь), царна юккъехь бандтобанийн 7 тхьамда, лаьцна 319 бандит. Цхьана Нохчийчохь Iораваьккхина бандиташна гIо деш хилла 173 стаг.\nДуьйцийла йоццуш, чоьхьарчу гIуллакхийн органийн белхан коьрта жамI хилира Нохчийчохь юкъаралла чIогIа карзахйоккхуш долу дохораш даран-террористически а, экстремистски а даккхий зуламаш а, ткъа адамаш лечкъор а хилийтина цахилар.\nКхочушдинчу гIуллакхийн а, Нохчийчоьнна юххерчу Дагестанехь, ГIалгIайчохь, ГIебартойн-Балкхаройчохь шен орамаш тесна йолчу бандтобанийн къайленан кхераман а мах хадо мегар ду бандтобанашкара схьадаьккхинчу герзаца. ДIадаханчу шарахь Россин МВД-н ВОГО и П-н белхахоша чоьхьарчу гIуллакхийн меттигерчу органашца цхьаьна Къилбаседа Кавказехь схьадаьккхира тайп-тайпана 676 герз, 124 эзар гергга тайп-тайпана хIоъ-молха, царна юккъехь гранатометан 1052 хIоъ, 1 бомба, 448 граната, 5713 мина, 7,3 тонна гергга лелха хIумнаш, шаьш бина эккха 172 гIирс, 130 килограмм сов наркотикаш.\nЮкъарчу хьолана анализ еш, ала мегар ду Нохчийн Республикехь дахар толуш хилар. Бахархойн дахаран барам кхиарна тоьшалла деш ду нехан доларчу машинийн барам алсамбалар. Оцу хьоло бакъонашларъярхойн доьзуьйту некъашкахь кхерам ца хилийтарца доьзна долчу хьолана тIе алссам тидам бахийта.\nНохчийн Республикана чудогIучу коьртачу некъашкахь талламан-чекхдовларан пункташ а (КПП), милицин къаьсттина йолу таллам баран пункташ а (ОКПМ) ю. Цара таллам латтабо районийн, гIаланийн, поселкийн административни дозанашкахь долчу хьола тIехь. Оцу некъашкахь гIуллакх дар тIедиллина Россин МВД-н ВОГО и П-на а, Нохчийн Республикехь йолчу ОМОН-н дакъойн, милицин цхьаьнатоьхначу нарядийн белхахошна а. Болх беш ю федеральний, меттигерий маьIна долу 33 ОКПМ а, КПП а. Кхузахь милцоша толлу дIасалела автотранспорт, паспортийн раж, кхачойо шаьш жоп лучу декъехь юкъараллин къепе ларъярна. Нохчийчу йогIуш йолу ерриг а автотранспорт а, нах а талларца цхьаьна, лелхаш болу гIирсаш, герз, наркотикаш лахарна пайдаоьцу Iамийна долчу жIаьлех. ОКПМ-н иштта бу лачкъийна, федеральни лоьхуш болу транспортан гIирсаш лаха гIо деш болу карлабоху компьютерийн хаамаш.\nХIора дийнахь КПП-хула а, ОКПМ-хула а чекхйолу 2 эзар гергга машен а, 2,5 эзар стаг а. Цуьнга терра, ма-дарра аьлча, милицин белхахоша хIора дийнахь гучуйоху федеральни лоьхуш йолу машенаш, лоьцу зуламхой, схьадоху законехь доцуш лелош долу герзаш а, наркотикаш а.\nПосташкахь транспорте, киранашка, нахе хьовсар милицис кхочушдечу декхарех цхьа дакъа бен дац. Милицин хIора декъо а шен-шен декхарш кхочушдо. Нагахь санна КПП-шкахь гIуллакхдеш болу белхахой транспорт дIасаяхарна тIехь таллам латтош а, иза дIаязъеш а белахь, цаьрга хьовса бакъо а йоцуш, тIаккха ОКПМ-н белхахошна хьалхалаьтташ ду алссам шуьйра декхарш – уьш хьовсу транспорте а, шеко йолчу нахе а, документаш толлу, административни бакъонаш талхоран протоколаш хIиттадо. Цунах милицин районан жима отдел ала мегар ду. Болх алссам пайдехь хилийтарна вовшахтуху дIасалелаш йолу КПП-ш. Уьш коьрта доцчу некъашкахь дIахIиттайо.\n2009-чу шеран жамIашкахула талламан-чекхдовлийтаран пункташкахь гIуллакх деш болчу Россин МВД-н ВОГО и П-н белхахоша теллина автотранспортан 583 эзар сов гIирс, дIалаьцна 908 машен, царна юккъехь 164 лоьхуш ерш а йолуш. Иштта лаьцна зуламаш дарна шеко йолу 943 стаг, царех 7 стаг законехь йоцчу герзашца йолчу тобанийн декъашхо а волуш. Схьадаьккхина 11 герз, 473 хIоъ, оьккхуьйту цхьа гIирс, 3,7 килограмм оьккхуьйту гIирс, 700 грамм наркотикаш, 87,7 тонна цIахь къайлах арахецна ягорган-хьакхаран материалаш.\nРеспубликехь шолгIа тIом чекхбаьлчхьана дуьйна цхьаьна гIуллакхаш деш ю Россин МВД-н органийн, дакъойн Цхьана ханна йолу оперативни тоба а, Нохчийн Республикан чоьхьарчу гIуллакхийн министерство а. Амма замано хьалхахIитточу декхарша лоьху белхан керла кепаш, хормаш юкъаялор, белхан дикалла лакхаяккхар. Юкъараллин къепе ларъяр а, зуламаш дарца массанхьа а къийсам латтор а милицин белхан коьртачу декхарех цхьаъ ду.\nЗаманца догIуш, 2009-чу шеран мартехь Россин МВД-н ВОГО и П-н, Нохчийн Республикан МВД-н куьйгалхоша кеч а дина, тIе куьйгаш яздира оперативни тобанаша вовшашца цхьаьна гIуллакхаш даран хьокъехь долчу омранна. Оцу документаца нийса а догIуш, милицин дакъош долчу меттехь хIора Iуьйранна хуьлу белхан кхеташонаш. Цигахь белхан планаш хIиттайо, билгалдоху юкъараллин къепе ларъярна юкъаоьзна болчу белхахойн ницкъаш цхьаьнабалорна тIехьовсийна долу гIуллакхаш. Амма уггар коьртаниг ду практически цхьаьна гIуллакхаш дар.\nХIетахь дуьйна Нохчийчоьнан ерриг а КПП-шкахь гIуллакхаш до милицин цхьаьна йолчу нарядаша. Ханна йолчу оперативни тобанан говзанчаша герггара цхьаьна гIуллакхаш до райотделийн, оперативни тобанийн куьйгалхошца а, постийн милцошца а. Оцо таро хуьлуьйту ницкъех а, таронех а санехь пайдаэца.\nОцу кепара цхьаьнакхетаро республикехь къепе ларъярехь болх пайдехь хуьлучу кепара дIабахьа таро хилийтина ца Iаш, нохчийн милицин белхахошна корматаллин белхахойн зеделларг довзийтарца церан корматаллин барам лакхабаккха гIо дина.\nДика ю иштта цхьаьна гIуллакхаш даран тIаьхьенаш. Шо-шаре даларца лахлуш бу республикехь зуламаш даран барамаш, цуьнга терра теракташ, нах байъар, талораш дар, долалла лечкъор, нах Iехор санна долу зуламаш дар а.\nДийнна схьаэцча, ала мегар ду республикехь зуламаш дарца къийсам латторехь кхиамаш баха таро хилла кхочушдеш долу гIуллакхаш федеральний, республикан нуьцкъаллин тайп-тайпанчу структурашна юккъехь нийса дIанисдар а, цхьаьнадалор а бахьана долуш. Россин МВД-н ВОГО и П-н, Нохчийн Республикан МВД-н, бакъонашларъяран кхечу органийн белхахоша вовшашца цхьабарт болуш, болх дика дIахIотторца гIуллакхаш дар бахьана долуш билггала болчу кхиамашка кхечира.


Эзар сом » Нийсо-Дагестан\n06.02.2019 261 1 niyso\n-Стаг, хьо меца вуй? Чай молий ахь? -Х1ан-х1а,вац, вуьзна эккха воллу. Ма тамашийна болх бу х1ара,хьо тахана дера йоцуш х1ара де хиларна.\n-Д1авалахь стаг, со маца гина хьуна дера! Со-м ю хьуна даима къежна , делла цициг санна.\n-Им бакъ ду. Случайно, хьо ц1а яха лууша-м яц?\n-Яц, кхин д1а алахь?!\n-Дера хира яц, хьо, ахча дезаша-м!\n- Хьажжал хьайна, ц1ийнада-м ву, хаза шен х1усамненан дагара хууш! Стаг, цхьа эзар сом дац хьоьгахь?\n-Соьгахь-м дац цхьа сом.\n-Хьоьгахь-м дац, амма соьгахь-м ду!\n-Хьоьгахь мичара хуьлу? Сан кисана-м ца кхаьчна хьо?\n(Кисана куьгаш туху).\n-Хьуна мичара долу? Ас дехча-м цхьа сом ма дацара хьоьгахь?!\n-Дара цхьа эзар сом, валар-висар хилахь, аьлла д1алачкъийна.\n-Делахь ма ле суна, х1ара эзар сом ду алий.\n-Оццул ас лачкъийна лардеш долу х1ара эзар сом, десара ала, хьо т1е муха кхечира?\n-Хала ду ткъа, пуьтушна т1екхача, селхана хьан бедарш юьттуш кисана хьаьжира со, ванах кху стега документаш-м дац-те аьлла, т1аккха цу киснахь вай цхьа хаза, цхьа сийна эзар сом ду-кх.\nЦхьа хазахетта суна!\n-Х1аъ, хьуна хета мегар ду.\n-Хьуна хета дезар иза-м.\nКисана ца хьожуш, стиральни машенчу хьан бедарш кхийсинехь х1ун хира дара? Шувв-шувв ,х1уф аьлла, хих иэ а делла и хьан документаш хилла меттиг хир бацара. Цундела хьуна г1уда дог1у, кхин цхьа эзар сом.\n-Собар,собар ахьа-м кхин эхь ца хеташ со декхар ма вахийти!\n-Шек д1а ма валахь стаг, вац хьо, декхар.\n-Муха вац со декхар, х1инца хьо ма ю соьга кхин эзар сом г1уда?- бохуш.\n-И теккха ваьлла хьо.\n-Муха ваьлла со и текхна? Дера хир яц хьо, сан костюм кисана кхаьчна-м?\n-Сом хьаха ца кхаьчна, хьан костюм яра-кх суна т1екхаьчнарг. Селхана костюмана иту хьаькхна, юха иза вешалки т1еуллуш, ца хууш киснара кхин цхьа эзар сом охьадуьйжи-кх.\n-Ахь и 1уьнкара ерзийна-м яцара?\n-Яцара дера, вешалка кагъеш, ша 1уьнкара елир-кх иза.\n-Со-м ца хилла-те оцу костюм чохь?\n-Вайй, д1авалахь д1а,дика дера ду цу ахчанна т1е бераш ца кхаьчна.Бераш т1екхаьчнехь х1ун хир дара?\n-Х1умма хир дацар-кх, сан киснахь сан ахча хир дар-кх.\n-Дара ч1ог1а, цара цхьа ловзо кехаташ ду моьттуш, эт1ийна, цаца санна дийра дара, т1аккха хьоькхучу мохо дуьненан еа маь11е д1ахьуруг хира дара.Цу т1е и пекъарш, хьехархой, субботникаш еш хир бара.\nКхин эзар сом декхар ву хьо, г1уда ду хьуна.\n-Лаа вуй со декхар, юха а сан документаш стиральни машен чу тосур долуш-м дацара?\n-Стиральни машен чу кхачарна кхерам бацара, амма и вайн бераша вайна ца хууш схьаэцна бага 1иттина хиллехьара, кийча кхераме инфекци яра-кх.\n- Цунах х1ун инфекци хир яра? Хьайн даго хьоьхург ма дийцахь.\n- Им эзар нехан карахула чекх долуш дай, валарна кхерам бу.\n-Зуда, т1аккха хьай карара д1а ма даккхалахь.\n-Х1ун бахар ахь?\n-Дера боху, нах ахча ца хилчи ма ле, ткъа ахь ахча дерг ма волуьйту.\n-Аса-м ца волуьйту, хьан 1ожалла т1екхаьчча цхьа минот совнаха вехар вац хьуна, шек д1а ма вала хьо!\nГигиена ларъян ма еза.\nГ1уда ду хьуна эзар сом.\n-Соьгахь-м дац, шадерг хьан кара ма дирзи иза.\n-Ца оьшу, вайша расчетахь ду.\n-Делан Вазлора хир яц хьо, сан т1оьрмиг чу кхаьчна - м?\n-Селхана, хьуна хазахетийта, байт язъян къолам эца хьан т1оьрмиг чу хьаьжира со, къоламан метта сан кара х1ун еанера хаьий хьуна?\n- Эзар сом деана хир ду-кха, кхин х1ун йог1ур яра хьан кара?.\n-Ваййй, стаг, деа деера, вайша расчетехь ду, яхара со, туькана.Вададай, далалай, ма беркате деа хьо, таханлера де!\n-Валлах1и бу х1ара зударий хьекьале а, саьхьара а.Зудрийн хьекъал дац тов!Валлах1 ду-кха.\nВатсапчохь со цхьаьнга язъеш велахь, мел дика хаьа алахь,хаац ватсап чохь кхин цхьа б1аьрг бацахь.Пуьтуш боттахь, теша теший, алахь!\n- Дика хьаха ду, сан сбербанковски карта ца девзаш, цхьа визитка ду моьттуш 1аш ю, пекъар!\nИ хаахьара «Карта заблокирована» эр дара,тоххарехь сом чекхдаьлла хьан, аьлла.\n#1 Альберт Гости 7 февраля 2019 01:09\nГ1уда что означает?


Дийцарехь, ша охьа а та1авайтина, к1урд а аьлла 1ан веза-кх стаг а, къам а, аьлла дагатосур кхузахь цхьанна. Х1ан-х1а, ца веза, и ца боху вай, буха ч1ешлигаш а 1иттина йина г1ишло х1уп ма элли хаьрца боху, эрга т1уьхиг схьа а еккхина цуьнах церг тохарх стом баар ца хуьлу а боху. Ца лаьий охьата1авайтина 1ан, цкъа къоман лааме хьажа – хиндолчун бухан уггар хьалхара т1улг хила беза и лаам, цунна т1ера хьалаботта беза къоман юкъарчу г1ишлонан бух. Хууш хила деза оцу бухана мел «цемент»… «г1ум»… «жаг1а» беза, цуьнан «опаловка» муха хила еза, и ботта мел хан еза хууш хила веза оцу белхан «прораб». Хууш а, гуш а хила веза и бух а, цунна т1ехь ютту г1ишло а гонахьарчу г1ишлошца муха йог1ур ю а… И дерриг а вовшахтоха б1е шо дезахь оцу б1е шарна собар а хила деза цуьнгахь. И бух а боцуш, ц1аьххьа, зама керчанчохь цуьнах нийса а ца кхетий, доцург ду олий а тарлой, х1ума долийча та1аво кхин а охьа, къурд а алийту, ца аьлларг каг а во. Эзар шарал совйолчу заманахь бух а боьттина хьалатаь1на лакхахь цхьанхьа-м вай хьахийна жуьгаттийн къам, йийцарийна юьйцуш ю тахана церан пачхьалкх, цуьнан политика. Мацах шен хилла ц1е ю цуьнан тахана – Израиль…\nХ1ара къамел кхечу маттахь деш хилча терминологи олург шуьйро-о хила тарлора кхуьнан, вайн маттахь и башха яьржина ца хиларна, муьлхха а кхеташ хилийтархьама и юкъа ца изо г1ерта кхузахь. Х1ара долош а хаьара и чолхенаш хир юй, делахь а, шен къомаца ден къамел оцу къоман маттахь хилаза ца долу. Институташ, университеташ яьхна, и терминаш ца хаьахь а, кхетар ду аьлла хета къам, шега х1ун ала г1ерта. Масех термин а 1амайой, тхо хьунехдинарш-минехдинарш ду бохучаьрга дац х1ара, цара и «терминаш» а юьйций, шайна тарделларг кхочушдан ара а доккхий, юха и галдаьлча, д1аса а лелхий, юьхь1аьржа х1отточу къоме ду, хьуо ле ма дайта, ловза ма дайта, хьан-хьанна т1аьхьа ма х1итта, хи т1е верта тесна ламаз дан хьуо кхайкхича, оцу «джама1ате» а ца хьодуш, хьайн уьстаг1ан кхакхан т1ехь, газана ц1окий т1ехь ламаз а деш, суьлхьа а доккхуш ц1ахь 1е, дукхадахарг, ала. Олуш ду вайн: «Ала йо1е, хаза несе», – цунний дайна, х1ара оцу нахана хезча а дика хир ду. Шен къам хазчу къамелах 1ехалой а хууш, цунна хабарш а дуьйцуш, цуьнан лозучунна т1е туьха а туьйсуш, кийрахь цуьнах дог лазар а, къахетар а доцуш нах совбоьвлла зама ю х1ара. Цаьрга ладийг1ар, церан собранешка ихар, царна т1аьхьа шен бераш х1ийттайтар ю къоман дакъазалла, ша шена эшам бар, шена дола ца дар. «Хьуо т1аьхьах1оьттина верриг хир ву хьох хьайх а», – боху Делан элчанан (1.с.в.) дашо, вукха хьадисехь боху: «Нехан дегнаш шена т1едерзорахьама хаза къамел 1амадахь, къематан дийнахь цуьнан фардз а, 1ибадат а къобул дийр дац». Уьш къобал ца дича хуьлург-м хууш ду…\nХьалхо-о дало дагатоссуш юха дицлуш дог1у х1ара цхьа масал, дагатесначура далор вай х1ара. 1932-чу шарахь Шоьнах имам ваьлла Моцу. Цуьнан маса шо хилла ала хаац, амма г1еххьа хеневаьлла стаг хилла иза. Дукха ца дуьйцу цуьнах лаьцна цуьнан болам теллинчара, цхьадерг, ма-дарра ду аьлла, т1елаца шеконе а хета. Шен юьртал арахь х1ун ду а ца хууш, дог ц1ена а волуш, имам валар дагахь а доцуш, халбате хиъна 1ийна г1елвелла аьха си т1е а вахана хилла боху иза. И Далла дукхавезаш стаг ву, и коьртехь хилча эшам хуьлуьйла яц и имам кхайкхо веза аьлла, цхьана 1едалах петоьхна арабоьллачара т1едиллина цунна и имамалла. Вукхо шех х1ун имам хир ву шуна аьлча, ца хуьлахь шаьш хье юккъе топ тухур ю хьуна, бохуш, кхерамаш тийсина бохуш а дуьйцу, чу-ара вала ца вуьтуш, кхеча ярташкара нах а т1етуьйсуш, вала а, вола а меттиг къийина хилла а боху. Цу нахана дуьхьало ян ницкъ а кхачийна, ца ваьллачу денца, т1елаьцна таро ю оцу пекъаро и декхар. Т1елаьцча-м д1акхехьа ма дезий. Д1акхехьа воьлча, ша шех 1ехавелла таро а ю иза…\nОцу г1аттамана юккъехь шаьш х1ун дан деза хууш стаг ца го. Кулакаш бина-бохийна, Советан 1едалца юкъаметтиг йоьхна нах хилла таро ю уьш, цара меттахбаьхна к1еззиг къехой а. 1932 шеран март баттахь масех б1е стаг гулло Бена чуйог1учу Старшкершкан дукъа. Гулбеллачу нахана хьалха имаман гонахьарчу наха маьхьарий детта: “Д1о дукъ т1ера салтий а бойуш, Сесанара больницаш схьа а яьхна, Нажай-юьртара конторех сийна ц1е тосур ю вай! Схьадаха шайн тарраш!” (Х1ун дан бохку х1орш оцу больницех, мича бахьа бохку царна чохь 1охку цамгарша лаьцна нах?!)\nЦул масех де хьалха Старшкершкара мехкадаьтта доккху вышка ларъяча отделенин командир вахана Моцу волчу, талмажалла дан шеца оцу вышканан мастеран помощник волу нохчо а вуьгуш. “Шу х1аллакхила хьаьхна ду, шуьга советан 1едал а дохалур дац, хьо цхьана наха тилкхазавеккхина, цара хьоьга нахана зулам даккхийтур ду. Хьайга и 1едал дохалур ду-дац хьажа Грозный г1о. Со, хьо юхаверззалц, хьан накъосташца вуьсур ву, хьо д1аса вига цхьа салти а лур ву ас, Советан 1едалан ницкъ цхьана Грознехь мел бу гур хьуна. Хьажалахь бохалур буй хьайга и ницкъ”, – аьлла цуо Моцига. И хьехар т1е ца лоцуш: “Цкъа д1авохуьйту хьо, кхин хьуо б1аьрга ма гайталахь. Кхин кхунна хьалха валий хьуо а ма воьллахь”, – аьлла жоп делла талмаж хилла ваханче…\nЦул т1аьхьа шен вышканна гонаха окопаш яьхийтина оцу командиро, цхьа салти пулуметаца цуьнан буьххье а хаийна. Моций «б1о» шоллог1ачу дийнахь, оцу вышканна т1елетта, амма салтечо пулемётаца дукха охьабаьхкина уьш, шовзткъа сов стаг вийна олу цигахь. Т1аьххьа а, цхьана г1аттахочо, охьа а кхетта, ша вийна моьттийтуш меттах ца хьовш а 1ийна, бухара хьалатоьхна вийна и салти. Юха, Сесанан даккъашкахула Нажайн-юьртара «контор» а ягош, 1едалан эскар хьала ца даийта, Г1ачалкхе дахана аьчкан некъ лиэ1а лахенга хьоьвдда г1аттамхой. Цхьана веданхочо хеттина боху Моцийга: «Делахь, Моцу ларор дуй-те вай, толам хир буй-те кхуьнах?» – « И д1огара ламьнаш гой хьуна? Уьш схьататтийта а йиш йолуш ду-кх вай, цхьа до1а дичахьана!» – жоп делла бохура Моцус…\nЛамьнаш шаьш доллчохь дисина, х1орш нисса эскарна т1енисбелла. Эццахь, вуьйриг-вуьйш, лоцург-лоцуш, Моцуй, цуьнан накъостий д1асабаржийна. – «До1а де, Моцу!» – мохьбетта бохура веданхочо… «Хьуо ведча волий хьажа чехкка!» – дуьхьал бетта бохура Моцас…\nИ х1ума бахьана долуш Нажай-юьртан а, Веданан а к1ошташкара 9 эзар стаг лаьцна х1етахь ГПУ-н эскадронаша. Кхеташ ду уьш, дукхахберш, бехк а, гунахь а доцуш нах хилар.\n5 эзар т1епаза вайна царах, вуьш цхьацца хенаш а яьхна юха бирзина…\nКоьртахь галий а дуьллина д1авигна Моцу. Д1акхаьчча, кортара галий д1адеккхича, буса г1алахь летта чиркхаш гича, хеттина боху цуо: «Цхьана х1усамчохь латийна дуй и чиркхаш?» (!)…\nЦхьана тобано тилийна и, дика могуш а воцу, стаг. Иза а, шаьш а х1аллакбина цара, дукха адам х1аллакдайтина. Дика ца даьлла цу х1уманах, я доллошехь долийла а яц иштта долийначух. Эзарза ала а, долуш дац тобанера дика…\nАлаза диси лакхахь и Моций г1аттам, Моцийна а я дукхахболчу цуьнах имам винчарна а х1ун ду а ца хууш, арахьара чу еана «план-провокаци» хиллачух тера хетар. Мехкадаьтта доккхучу вышканашкахь болх беш, сом-ком доккхуш болу Старшкершкара нах а хилла оцу х1уманна реза боцуш, дукха 1еламнах, баккхийнах арабевлла а хилла адаме и зулуме дер долуш х1ума ду, цу улле ма г1о олуш. Баха а ца бахана дукхахберш, амма ца бахханашехь эзарнаш д1алецна… Цул т1аьхьа дукха нахана юкъа ваьсаш яьхкана, шайн нах х1аллакбайтина аш бохуш, девнаш хилла… и девнаш-м хьеха а ца дар вай. Цул т1аьхьа,Моцийна уггар уллехь хиллачех, цхьаберш 1едало леккхарчу белхашка х1ийттина бохуш а дуьйцу. Ойла ян х1ума ду вайна иза а…\nКхузара, иттехь шеран г1улч тесна, 1942-чу шаре довлу вай… Фашистийн Германи т1е а летта, луьра т1омбеш ю СССР. Г1аьзот а доьхкуш т1ам т1е оьху эзарнаш нохчий, цхьаберш пачхьалкхо кхайкхуьй, хийла а шен лаамца (добровольно) а, ткъе итт эзар хилла ца 1а уьш. Исс б1е сов фашист х1аллаквина х1етахь пулеметчика Нурадилов Ханпашас… легенда хилла вуьйцуш ву иза, иллеш ду цуьнах дохуш, йоьллучу армена шех масал хилла ву, иштта хьуьнар гайтина меттиг яц, итттанаш пачхьалкхаш, къаьмнаш чулоцуш, дуьненчохь уггар боккха хиллачу т1амехь. Йоллучу армехь а г1арабевлла бу 1942-чу шарахь танкист Маташ Мазаев… Снайпер Идрисов… кхо б1е сов фашист охьавиллина цуо… Хаважбаудин Магомедмирзоев – кхо б1е гергга цуо а виллина, Махьмуд Амаевс 277 виллина, тульский оружейный заводехь цуьнан ц1е т1е а язъеш топ йина цунна… Чечено-ингушский кавелирийский полк ю т1омбеш, нохчо Мовлид Висаитов ву цуьнан командир… командир батальона ву Ибрайхан Бейбулатов, цуьнан кхо ваша а ву цу т1амехь… тахана а волуш волу Советски Союзан герой Дачаев Хансолта ву, кхано т1ом д1абоьрзуш, Рейхстаган буьххье байракх йоьг1на Исмаилов ву… масане ву уьш… хийла воьжна царах йийцарийна юьйцучу Брестех мостаг1чунна и д1а ца луш, къар ца луш… Шайн къоман яхь гойтуш, махкана юьхьк1ола еш бу и х1айтъаьлла к1ентий. Оццу юккъехь, советан 1едал духуш ду, Гитлер тоьлла вог1у олий, Шуьйтан к1оштахь дукхахберш обаргбевлла нах вовшах а кхетий, цхьацца шайн хьаштош йолу нах юкъа а озош, цхьа сонталла йолайо. Советан 1едалца юкъаметтиг галъяьлла нах бу уьш. Бехк боцуш т1едеана а хир ду цхьаболчарна шайн обаргалла, хийла бехк а, гунахь а воцург дакъазавеккхина зама ю иза, боккха бала а бу и т1ебеанчунна, амма, къоман лаам кхочуш бо аьлла х1ума дац оцу наха айдинарг, ца диллина къомо царна т1е ишттаниг дар, бац уьш цуо билгалабаьхна, хаьржина, шена хьалхабовла кхайкхина, дац къам царна т1аьхьах1оьттина. Къоман, хила тарлучу т1аьхьенан ойла, фашисташна дуьхьал т1омбеш волчу хийла эзар нохчочун ойла йина ца боьвлла уьш ара. Церан «политика» шайна тарделларг ю, шаьш 1ехаделларг я шаьш кхечара 1ехийнарг. Оцу муьрехь дуьненчохь х1оьттина хьал оза политически терза долуш ца го уьш, генара х1ума гуш дац церан политически б1аьрса, шайн сонталло галбаьхна а хаац я цхьана кхечара ловзош бу а хаац. Гитлер тоьлаш ву, Кавказ немцоша д1алоцуш ю, Осетехь немцоша, шайгахьа болу х1ирий хьалха а бохуш, 1едал х1оттийна, г1ебартойн махкахь иштта хьал ду, шен хенна дан деззарг динарш вайн махкахь а 1едале х1иттор бу аьлла кортош хьаьвзина а хаац, дукха сурташ х1уьтту церан белхан ойла еш. 1алашонаш мухха хиллехь а, дика дац цара динарг. Нохчий парг1ат баха арабоьвлла бу ткъа дуьненна а г1арабоьвлла расисташ болу фашисташ? Ца девзаш хилла и х1ума долийчарна шайн къам, цуьнан амал? Кавказ немцоша яьккхича, царна к1ел бахана 1ийр бара нохчий? Оцу т1амехь шайн эгначо к1ентий ч1ир ца оьцуш 1ийр бара? Цхьа а бух ца хиларе терра, т1аьхье вон йолуш дирзина и х1ума. Ишттанаш буй а хууш, кемант1ера чу герз кхуьйсуш хилла фашисташа. И «бесплатни совг1ат» схьалахьош хилла цхьаболчара, деа, немцошца бала болуш а цахилла уьш, и немцой махка чу баьхкича, царна т1е тухур дарий а хаьа вайна цара и герз, амма оцу доллучун ойла ца яр го кхузахь… цхьана провокацин буйна бахар…\nИ сонталла йинарш х1аллакбина. Маса хилла уьш? Боцурш т1ебетташ х1иттийначу отчеташ т1ехь а бац уьш цхьана ламанан жимчу юьртан бахархойлла а, ткъа т1амт1е бахана эзарнаш бу вайн. Ишттачу хиламийн мах нийса хадош хила беза, ойла ян еза тахана оцу наха бинарг боккхаболх хетачара а…\nИшта а вайна т1е х1ун кхуллур ца хууш бохкучарна и шайн сонталла доллучу къомана т1ейилла бахьана далар бен к1ад а дац цара дина, кхузткъа шо даьлча а бан битана т1ехбеттамаш боцурш…\nКхузахь цхьанна дагатосур, вайн цхьа а бехк бац, вай ду гуттар хьийзош, и «самобичеванеш» дукха йо х1окху йозанехь аьлла. Кхузахь «вайн бехк», вай НКВДана хьалха бехке ду, бехказадовла деза бохург дац, «искупить вину» а дац, амма цхьа «самобичевани» ю кхузахь – НКВДана хьалха мухха делахь а, ваьшна хьалха бехке ду вай – вешан х1ума лело ца хаарна т1ехь. Юха а, цхьа исторически хилам беача, цунна лун жоп вайн цхьаъ ца хилар бу и бехк, цхьанхьа, яр санна, цхьа тоба йолий, вукхазахьа важа йолий, цара вайн ц1арах къамелаш дар, х1уманаш лелор, вайн векалаш ду шаьш боху сурт х1иттор, иштта ца нисдалийта, халххе охьабиллина вайн г1ирс ца хилар – юха а – вайн ваьшна дола ца дар. Ца дича – ткъех стага цхьа тас харцадо – цу чуьра модаш, диларш эзарнашна т1ейоьгу. И хаа хууш, чуьйхьа – ваьшца, арахьа – нахаца беш болх ца хуьлу вайн. Ишттачохь хила дезарг ойлайина, яздина охьадиллина дац, и ца хиларо эшам бо, вай ваьшна беш эшам бу иза, ма-дарра аьлча, тешнабехк бу, белахь – вешан бехк бу иза, вайн ледарло, вайн политика, тактика, стратеги олурш ца хилар, вайна лела ца хаар, бехк бу вайна юкъерчу цхьаболчара вайх, и таса г1ертачарна, м1аралата, мискъала зарратал а, бахьана далийтар, ваьшна лелочу мекарлонашна саццаза дуьхьал болх беш «интеллектуаьлни система» ца хилар. Вай, оцу системан метта, масех стага, 1ай-вай олий, г1овг1а а йоккхий, Москва шиъ-кхоъ «петици» а язйой дуьжуьйту, х1ума чекхдаккха карах ца долу, суьдехь къовса дог ца дог1у. Советан 1едал а долуш, роман язйинера Николай Горбачев бохучу цхьана… цуьнах яздархо ала мотт а карчац. Цу т1ехь дуьйцура, нохчий бара-тов Ачхой-Мартанехь Гитлерна совг1атана кечйина говр луш. Ачхой-Мартан мичахь ю, немцой мичахь бу! Вай суьде а ца велира и «товарищ», эцца «буря в стакане» олу г1овг1а а йина дижийтира. Айса цуьнах лаьцна вукха Горбачевга, Михаил Сергеевиче, бакъ дац цуо дуьйцург аьлла, телеграмма яхьийтича, айса цхьа доккха х1ума, боккха т1ом бина хеташ чувизира х1ара дуьйцу со а. Ца дижийтинехь, цуьнга жоп дехнехь, хьагойтал айхьа дуьйцучун бух аьллехь, суьде веллехь, кхечара юх-юха а и «инсинуацеш» олу х1уманаш кхоллур дацара.\nИшттачохь маьхьарий а ца хьоькхуш, лата чу а ца г1ерташ, цивилизованно олучу кепехь леладо наха шайн х1ума, лелоре терра результат а хуьлу церан. Юха а ала, ваьшна чохь а, арахьа а къоман х1ума (интересаш) лардеш беш болх бац вайн. Арахьа и болх беш ца хилча, кхуллу къоманна т1е х1уъу а, яз а до, зорба а туху и чекх а долу, чохь беш ца хилча, чохь эвхьазлонаш, сонталлаш яьржа. Цхьа а х1уттур вац сема йолчу юкъараллехь дагадеъанарг долон а, лелон а. Вайна юкъахь х1унда х1утту цхьа тоба вовшах а кхетий халкъан ц1арах къамелаш дан? «Восстанеш» ийян? Ткъа йийча муха боьрзу церан боламаш, маца муьлха национальни проект чекхъеккхина оцу наха, маца муьлхарчу дикане кхачийна вай? Цхьа г1ишло юй махкахь оцу наха йоьттина? Къомо ша шега дала деза и хаттарш, делча жоп а карор ду: вай сема ца хилча, ваьшна дола деш ца хилча, ма де аьлларг дечуьнга юкъаралло доьхуш жоп ца хилча боьхьа и нах къомаца эвхьазабовла. Ала дашна, имам Шемала вайх лаьцна аьлла боху: «Вониг чу кхосса ор а дац нохчийн, диканиг лекхаваккха лам а бац». Вайна цуо ваьшна цхьа диканиг аьлла хетахь а, шайна дола деш бац бохург ду иза а. «Общественный контроль» олург хила еза юкъараллехь. Къамел иштта деш хийланна а дезар дац, х1ара харцахьадаккха, харц тида а г1оьртар бу. Делахь, х1унда до х1ара и хуъушехь? Самукъадолуш ца до, сайна а ца дезаш, хийла меттахь вас хуьлуш до, со а ву, х1ара ца дезон дерг воллу нохчо, мухха делахь а, вайна оьшуш хета х1ара, вайн жимма б1аьргбеллалур бацара-те, самадоьвр дацар-те, ларлур дацара-те, вайн т1аьхьенна цхьа дарс хир дацара-те кхуьнах бохуш до, х1ара тидаме оьцу дерш хиларе са а туьйсу.\nМотт-йоза суначул совделларш дуккха а бу вайн, ца хууш 1ац хийла а и х1уманаш, уьш а хьахийна, цхьаболчу нехан бага ца баха 1а. Иштта ца хилча, асчул чулацамен а, к1орге а, говза а дийр дара х1ара къамел цара. Х1инца суна хеттарг а хеташ, массийтта деш хила а тарло. Цхьана аг1ор диллича, сайгара деш а ца хета х1ара – хийла-хийлангара сайна схьа а хезна юха деш ду, ма-дарра аьлча. Ван-м со а вац оцу багавахарх ца озалуш, баркаллига догдахийла ца хиларх а кхета, амма, юх-юха эзарнаш «градийн» бага оьхачул вайн вешан бага цхьаъ… шиъ…. кхоъ вахар са йолуш хета. Беза мохь бу синна цхьана стеган не1алт т1еэца а, шех нехан безам баккхар а ду иза. Ишттачу къамело хийланниг а дохьу и дечунна, уггар хьалха г1овг1ане волу х1ара массарначул а сов шена оьшург. Бакъ дайна олу тахана кху дуьненчохь, делахь, вайна юккъехь а дайна иза, амма вай вешан бакъ лаха деза, нохчий ду бохуш кху дуьненчохь ваьшна кхид1а а хила лаьахь, лехча – карор ду вайна иза, ваьш охьадожийна, ваьш хьаьшна вешан когаш к1ел карор ду. Дела лоьхучунна – Дела карор ву, зулам лоьхучунна – зулам карор ду, боху цхьана туркойн кицано, зеделларг ду оцу кицанца. Далла т1ебиллина хила беза вешан болх, амма ваьш, т1етаь11ина и болх беш хила деза. «Эмкал хьалха д1а а ехкий, т1аккха билла болх Далла т1е», – аьлла вайн элчано (1.с.в.). И ваьш Далла т1е биллина болх кхочуш беш хьоьгуш къа хила деза бохург ду иза, эмкал хецна д1а а яхийтина, Дела кара ели хьо бохург, ша цуьнга хьажа малоъяр ду. Аллах1-Дела, дуьне а, 1алам а, х1ор инаса а кхоьллинарг ву. Хьуо а, хьайн дехни а, дика мел дерг а, шеца долу г1иллакх а айхьа ларде боху цуо. Хьо и лардеш хуьлахь, ша г1о дийр ду хьуна, ша ларвийр ву хьо, гуттар а хьоьца хир ву ша а боху. Вуьшта аьлча, шен дехни делахь, царна доладеш хила веза церан да, уьш дукха делахь 1у лаца а веза царна…\nАтта-м ваьш хесто дара, амма, вай ваьш хеста мел до - жимлуш дог1у вай. Ойла йойту ишттачо. Нахаца йолчу йохьана, ала дог1учохь а, сайн къоман цхьана стагана а бохаме хиндерг аьр дац олий айса суо сацош а хилла со сайн йозанашкахь, цхьадолчунна дагахьбаллам а бу иза тахана, цхьана халчу киртигехь ду-кх иза аьлла, даго и кхоийна 1ийнехь а. Ваьшка ала дезарг шортта ду вайн. Шен къомах дог лозучо, цунна оьшу аьлла хетарг ала деза, юьхьаза хетахь а, шена цуьнах баркалла хир дацахь а, шена а и цадезахь а, тахана вас яр тоьлу цунна кхана зулам хилийтуьчул.\nДжамбул Абай олуш воккха поэт а, философ а, 1елим а хилла казахийн. Цуо шен къоме дина къамелаш дешна ас, инзар а вийлла уьш дошуш: ма тамаш бу-кх иштта юьхьаза, шаьш човхош шайца къамел дина стаг оцу казахашна тахана оццул дукхавезар бохуш. «Со а ма ву казах, – боху цуо. – Беза суна казахаш я ца беза? Ца безахьара уьш, къамел а дийр дацара цаьрца, дуьйцур дацара сайн дагара, вер вацара царах дага, г1ур вацара царна юкъа, бала хир бацара церан г1уллакхашца, хоьттур дацара «х1ун деш ду шу, х1ун ду хуьлуш дерг?», паргг1ат 1ийр вара сайна я юкъара а д1авер вара царна. Уьш шаьш хийцалур бу я айса кхетаме балор бу, нис бийр бу аьлла 1ехавалар а дац соьца, ца хаало сайца оцу синхаамийх цхьа а...»\nШен къомах доглозу шен боху цуо. Иштта къамел вай ваьшна юкъахь деш ца хилча, арахьара чу до иза вайга, дина меттигаш а ю, къиза дина а, х1уммаъ вайх дог а ца лозуш, х1оранна 1аткъам беш, саццаза деш ду иза. Сайн дог массерачул а сов лозу къомана ала г1ертац со, сан санна и лозуш эзарнаш бу, доллу къам а ду ша шена доглозуш. Хьанна а деза шен къам, дуьненчохь мел долчийл тоьлаш а, хаза а хета, цуьнан диканах воккха а воь, вон цуьнах 1оттаделча кийрахь шад а х1утту, цуьнан турпалхой а беза, амма, къомана диканиг ца даьлла нах, уьш мел майра, х1айтъаьлла, доьналла долуш хиллехь а, царах иллеш даьхнехь а, романаш язйинехь а, цара эзар рема ялийнехь а, эзар вийна-веккхинехь а турпалхой а, дозалла а, юьхьк1ола а хетац. Сайн къоман хазаллийна т1ехь, мел жима елахь а, цхьа хьоькх а езаяц, и хьулъян г1ертар а дезадац. Хьаьккхина д1аяккха еза аьлла хета, орам тасале, мекха хилла дег1е, кийра, даге яржале…\nШи ойла хуьлу адамана чохь: коьртаниггий, деганиггий. Хийлазза нисло коьрто ен ойла даго т1е ца лоцуш. И ойла шийла ю – дерг ду, доцург – дац, к1айниг – к1айн, 1аьржаниг – 1аьржа. Деган ойла гуттар а бос керчаш хуьлу, цуьнца озабезамаш, лаамаш, шен йовхо ю, хила луург хилладаьлла хетар, доцург ду аьлла синхаам кхоллабалар, цуьнах самукъадалар, 1ехавалар, цхьана ховхачу дахкаро техкавар ду…\nВай, вешан алссамчу терехьехь, деган ойланца дехачух тера ду. Х1уманан ойла коьртацачул дагца совъеш т1е лоцу вай хилларг, томехь дерг – шовкъаца, доцург – халахетарца. Х1ара зеделларг ду, юха ишттаниг ца хилийта хаа ду олий биллац и хилам иэсе, кийрахь дегабааман шад бой къовлу. Исторически хиламан ойла дагца ечо, цуьнан шен самукъадолучух илли доккху, ца долург ойланера юьстахтотту. Оццу х1уманан ойла коьртаца ечо, кхана оьшун долу маь1на доккху цуьнах. Ша-шена сингаттам бу кортий, доггий бертахь доцу адам… къам а…\nДукхазза олуш а, яздеш а лела вайна юкъахь: «Х1ара бохамаш х1ор 50 шо мел долу 1иттало-кх вайх» бохург. Амма, и бохамаш вай ойла коьртаца ца еш дагца яро-м ца кхоьхьу-те, вай и бохам бан а беана т1ех1отталц 1ар дуй-те аьлча, дезадац, иштта аьллачунна тилла ц1е а карайо. Дахаро х1ун боху? Коьрте ладог1а боху даге. Фольклор, вай цхьанхьа ма-аллара, х1ор къоман а ю, амма, цуьнах таханлерчу дахаран «конституци» йина дехаш (мелла а делахь а), к1езиг къаьмнаш ду, долчийн дахар башха эх1 аьлла а гац. Аьлла вай, мифилогеш хаза хуьлу, шортта синхаамаш а дагна хьаам а бу цаьрца, гуттар а ду адаман синхаамехь деханарг долчул мерза а, хаза а, амма, цхьа а ваха лур вац шина исторехь, шина заманахь. Юха а, хилларг, дайшкара йисина хазна яйа, йиц е бохург дац иза, и ларъян еза, амма оцу хазница бозабелла хьаса дагахь шен тоххарехь хаьддашехь оцу х1уманаш т1ехь спекуляцеш олурш лелочийх ларлуш хила деза ала г1ерта вай, юхахьоьжуш, церан туьйранашка ладог1а а волий, таханлерчу шерачу асфальта т1ехь охьа а кхетий, хьайн юьхь 1арж ма е, ирча ма яккха бохург ала а. Вешан къоман хазнех - г1иллакхех лаьцна-м, кхечахь аьр вай, уьш ваьшна оьшуш хиларх а, уьш дайча ваьш дайна дуй хаа дезарх а…\nВайн исторехь хьахош стаг ву Муса Кундухов, бусулбачу х1ирийх хилла иза, паччахьан инарла а волуш. Таханлерчу маттахь аьлча, 1865-чу шарахь нохчашна Турце кхалха проект х1оттийнарг ву иза. И проект ша х1унда х1оттийра дуьйцу цуо шен цхьана йозанехь. Цхьаъий аххий миллион хилла нохчий б1ей ткъех эзар т1е а кхачийна имам Шемалан т1ом д1абирзича, паччахьан 1едало дукха латта д1а а даьккхина, холчу х1оттийначара юха а цхьа болам а г1аттийна уьш бисинарш а х1аллакхиларна кхоьруш дира ша и боху цуо. Цхьана хенахь, и цуо динарг ца дезийна, цунна резавоцуш х1ума яздина а ву со. Т1аьхьо-о, оцу заманан а, хиламийн а ойланаш еш а, цуо ша язйдинарг дешча а кхийтира со цуьнах, айса цунна аьллачунна дохко а велира. Инарлан дарж а, шен шортта латта а, бахам а тесна ша а нохчашца Туркойн махка д1а кхелхина иза…\nЦуо дина цхьа х1ума дагадеана хьахавели кхузахь и Кундухов. Х1ирийн округе (шен къоман махкахь) хьаьким х1оттийна иза. Шен болх д1аболлошехь, яздина охьадиллина цуо доллу х1ирашна дахарех новкъарло ен, 1адат-г1иллакх ду бохуш лелон сов х1уманаш, ткъей пхиъ дара моьтту суна уьш. Цхьадерш вайна юккъехь а ду уьш, деа оьшуш а доцуш. Боккъал г1иллакхаш а дац уьш, цхьаммо дола а дой, вукхара цул т1аьхьа ца биса олий лелош ду. Масала, барамал сов тамбалар-баккхар, т1ехъяьккхина хаьржнаш еш ловзарш дар, цхьаммо эцнера бохуш, ца хилча а мега х1уманаш йийяш, эрна ахчанаш дайар… кхин масане ду ишттанаш вайна юкъа даьржина а, «нехан санна», «наха санна» бохуш коча доьхкина. Цхьана аг1ор яхь бохучуьнца дог1уш а хета уьш, ян сонталлаш ю, маццахехь вайн Мехкан кхело дихкина а хилла и х1уманаш. Хьо мила ву, х1унда веана ву, шего хеттича, ша шун г1иллакхаш тодан веана ву, аьлла жопделла, боху (1. с. в.) вайн элчано…\n(Тхан юьртарчу казахашна юкъахь баьхначу Сайд-Ахмадаг1ара самар эцнера, шайн марз а белла, цунна чохь ца деккхинарг чай ца хеташ болчу. Цара а эцна аьлла, эвлахь мел волчо йийцира и самараш. Сайд-Ахьмаддий, цуьнан х1усамнана Пих1ай (Дала гечдойла цу шинна) дуьхь-духьал а хоий, казахийн мотт а буьйцуш, шайн самаре 1а а еттийтуш, чай моьлуш хуьлура, вукхеран самараш, куьцана баьрчче х1иттийна лаьттара, т1е ченаш а ехкина. Цхьана ткъех шарахь иштта латта а йина д1акхиссира уьш, Сайд-Ахьмадаг1ераниг церан к1ентан к1енташкахь а шен болх беш ю…)\nШен къомана дог лозуш а, цунна новкъа х1ун ду, цунна х1ун оьшу хууш стаг хилар го и Кундухов. Беркат даьлла цуьнах шен къомана. Т1аьхьо-о Нохчийн округан хьаьким а х1оттийна и Кундухов, вон а цахилла иза вайн къомаца. Д1а ма валахьара бохуш дехарш а дина цуьнга нохчаша, х1ор а доьзалера цхьацца аманат лур вара шаьш шайна т1ехь и витург а баьхна…\nТахана «дайн г1иллакхаш», «вайн дай къонахой хилла» боху къамелаш дукха до, и г1иллакхаш шайн «болх беш» дукха ца гахь а. Дай-м – къонах верг – къонах а, воцург – воцуш а, сонтаниг – сонта а хилла…\nЦхьана а хенахь сов хилла бац адамна юкъахь хьекъал дерш, амма къоьлла цахилла сонтачийн, тахана а хийцаделла х1ума дац оцу хьолан, ца хиларе хьаьжжина, йоллучу адамаллан а проблемаш де-дийнехь т1ееттало, шортта болчу сонтачара к1еззиг болчаьрга ла ца дог1аран т1аьхье хир ю иза. Хьекъал долчийн, х1уманан ойла еш хиларе терра, «къонах» боху кхетам узун терза шайниг хилла, сонтачийн терзан т1ехь, шайл а сонта верг къонах а, турпалхо а хилла, майра а, б1о ца къажош х1уъу а дийр долуш хилчахьана. И сонталлий, къонахаллий олу шиъ цхьана ца дарна, «турпалхой» де-дийнехь совбуьйлу вайн, къам де-дийнехь жимлуш дог1у…\nЦхьана аг1ор-м самукъена а хуьлу и х1уманан ойла ца еш веха хан, амма цунна т1ейог1уча хено дохковоккху и ца ярна, хат1доццучохь а нисло ишттарниг, къаьхьонца а нисло, хьуна хьайна а ца лаьа и т1елаца, амма вала меттиг йитац цуо, 1орадохий охьадохку хьуна моьттинарш, тарделларш, хьо 1ехавелларш. Дахаран шогалле т1е хьайн юьхь-марш етта йолийча, к1ац хуьлий бужу мацах хьан дагчохь хьийзийна бовха дашон х1ур. Дика а, хаза а х1ума ю жималла, къоналла. Амма, т1еластийна шелта санна, кхераме ю шен декхар, жоьпалла, шен къоман сий лардар шена т1ехь дуй ца хуун, х1оранна шена стенна елла ца хуун къоналла. Яйна ю, гуттаренна ю ша моьттаделла къоналла, кхана шен де эшон долчу къаналлийна бух кечбан ша еллий, д1абаханчу дайшна юьхьк1ола я юьхь1аьржо ша юй ца хуург. Дагах дуьйлучу гилгашца йолу иза хиндолче новкъа, ша-шаха хьош санна хета оцу некъо, амма, гена вигац гилгаша, дахаро дуьххьара голатуххучохь, х1инца х1ун дан деза аьлла хаттар х1уттушехь, дов уьш, т1аккха кхета хьуо цара левина вуьгуш хиларх, айхьа царах самукъадуьйлуш тергал ца бинчу коьрте хатта деза и «х1инца х1ун дан деза?». Гилгаша новкъа а ваьккхина, коьрто халла ц1акхачийначуннна зеделлерг ду вай олуш долу: «Воьдуш йинарг ойла яц, вог1уш йинарг бен». Гилгаш кест-кеста дуьйлуш а, юха «к1амдардеш» дукха хан йовш а дог1уш хета вай, кхераме а хета иштта некъ бар, дуьнечуьра а вай дарна кхераме…\nЗама керчачохь, цуо ног тухучохь сихдаларой, бартэг1арой, вешан г1иллакхерадовларой, дукхазза нацкъара кхехьна вай. Ца дуьту историс адам, лаахь а, ца лаахь а, шен ойла ца йича, вай а дуьтур дац, шеца сонтаваьлларг юьхь1аьржа х1оттоза ца 1а иза. Амма, историна а, нахана а хьалха юьхь1аьржах1оттан юьхь хила еза. «Йоцчунна т1ера ворх1анга ца яккхаъелла хеча», олуш ду вайн, и юхь йолчун – ю, йоцчун – яц. И йоцург юьхь1аьржах1отталур вац мел дийцарх а, амма, юьхь йолчунна х1ума дагадаийтуш хила деза, цундела хьехадо вай и х1уманаш, кхана т1екхуьун йолчу вешан т1ахьенна хаза а хьехадо, хьайн декхар, хьайн жоьпалла хууш хилалахь, дукха яхарг, бохуш дехарш а до вай оцу т1аьхьене. Юх-юха карладаккха диц ца далийта, олуш хилла, боху, дуьненна а вевзачу Чингисхана а.\nВаьш нацкъара кхехьаран масалш дукха ду вайн. Йийца лаьцначу замане юхахьаьжча, вог1уш цхьа чамда-балетка а яхьаш веана «губернатор», бисттелц товарный эшалон а юттий, Грознера д1авоьду. Вайна г1енах а ца гина хьал х1утту – нохчи ву республикан коьртехь! Кхочуш хилла: «нехан санна, вешаниг велар-кх вайн Первый а», – бохуш сатийсинарг. Коьртехь – нохчи, министраш – нохчий, директорш – нохчий! Цу т1е, Москвахь, силахьчу пачхьалкхан президент д1аваьлча, шоллаг1ниг – нохчи! (Хьалхарниг ву ала а мегар ду иза – президент, дукхахйолчу ханна, даржехь воьжана хилча). Министр нефтяной промышленности – нохчи! Председатель комитета законодательства и правопорядка Верховного Совета – нохчи! Ворошиловн хиллачу кабинетехь хиъна… нохчи! Брежневн квартира – нохчичунна! Цхьана кхечанхьа а – нохчи, вукхузахьа а – нохчи. Советан 1едало кхузткъе масех шарахь цхьана нохчочунна ца делла инарлан дарж а – нохчичунна! Б1аьрг ма хила олург хилла д1ах1оьттина г1уллакх. Цхьаберш баккхийбеш саг1анаш дохуш, мовладаш ешийтуш, вуьш, х1ара Делера ду-те я жиний болх бу-те бохуш, хаттаршка оьгуш, кхин вуьш оцу шайн махкахойн нисбеллачу аьттонехь хаьгна, б1аьрга ц1ий хьийзаш бу…\nСелхана-стомара, Делан къинхетамца, Сибарера ц1а бирзинчарна, ишттачу хьоло, и Сибаре а, ц1абирзича хилларг а дицдолуьйту. И диц ца деллехь, шаьш дуьйцучу дайн г1иллакхехь леллехь, къомана г1айг1ане хиллехь, оцу даржашка нисбеллачара, вовшах а кхетта, х1ара х1оьттинарг боккха тамаш, боккха аьтто бу, х1инца д1абаханчу «пурстопашца» яхь хила еза вайн – вайга къоман г1уллакх д1а ца кхехьалахь кхаьрдар бу уьш вайх, – ала дезара. Аьллехь, вешан юьхь, къоман юьхь ларъян, ваьшна юкъахь бартлатто беза бохучу т1ехь совцабеллехь, вайн истори кхечу аг1ор яха тарлора. Цаьрга и ца ала делира, ца совцабелира шайга шаьш, ца х1оьттира цхьаъ вукхунна г1ортор хилла – шайн а, вайн а дакъазалла, 1едал къийса буьйлира, селхана х1оттийнарг тахана д1аваккха, шайн-шайн тобанаш вовшахъетта буьйлира. Шортта бу, муьлххачу а тобанах кхета, дарбелла, оьг1азбахана, сийна ц1е ялахьара кхуьнах, «нам терять нечего» бохурш, царах вовшахъетта и тобанаш. Селхана тхан элий цахилла, вождаш цахилла баьхнарш, тайпанийн съездаш д1акхоьхьуш, шаьш баьччанаш-вождаш хоьржуьйтуш бохку. Къам – тукхамашка, тукхамаш – тайпанашка, тайпанаш – некъешка доькъуш ду, юьрт луларчу юьртаца доза къуьйсуш ю, латтанаш къуьйсуш ду, бусулбанаш вирдашка къеста, вирдашца балабоцурш шайн партеш йохкуш бохку. Цара массара д1асаийзош ду халкъ. 1аьржа бода хилла кхерста хьаг1, карзахъяьлла сутаралла сийса гонах. Вайн веччанна ма го х1ара! Вай х1ун леладо? Мича доьлху? Мича кхача дохку? – бохуш а хеза. Охьаваккха! – олий, чуозаво трибунера ишттаниг. Ойла йийраш 1адабо, ох1ла боцчара ечу куьйлано. Х1ораммо а ша ша ву боху къоман г1уллакх шен белш т1е эцнарг. Кхоьссина-а аьлча, иштта хьал дара х1оьттинарг. Т1екхиъначу кегийрхошна ца гинехь а, церан дайшна-наношна дага ца дайла яц и хьал.\nТкъа мичахь ю, дакъаза ма яларг, вай йийцина «бюро», «къоман диспетчерский пункт», ишттачохь цунна некъ гайта дезарг, къоман хиндерг гун «турмал» – интеллигенци? Шен болх беш яц аьр вай, цхьа кхиниг а аьлла вас ца ян. Мичахь ду, дийцарина дийцина, дайн г1иллакхаш? Багахь – ду, кийрара – иэгна, сутараллин махо лоькхуш ду дассаделла кийранаш…\nЮха а: х1ун ду къуьйсург? 1едал ду – цуьнца «берцан буьртигах» катоха болу аьтто бу. Оцу к1урк1аманехь вовшахъетталуш ю Нохчийчоь Россих къаста еза боху тоба а, бакъдерг аьлча, т1аьхьо-о доладо цара и къамелаш. Тайп-тайпана нах бу оцу тобане бетталурш. Даггара берш а хир бу, дукхахберш оцу хабарийн дорцан муьрехь 1едале а кхаьчна катоха, ериг яккха хьийзачух тера а ду (т1аьхьо-о ч1аг1 а до цара и тера хилар). Цкъачунна иза дагахь ду, ткъа багахь – массо а къомана хьаьддий-веддий. Когаирах1оьттичахьана и болх беш хилла шаьш а боху цхьаболчара, хьалха и болх беш цхьанна а шаьш ца гинехь а. Б1ешерашкахь бакъо йоцуш, Сибаре кхуьйллуш, колхозе лоьхкуш, Казахстане дохош лелийначу, цхьа диканиг хир ду аьлча, 1ехадала кхийчча долчу, къомана-м томехь а хета цхьадолу къамелаш – сатуьйсу дикане. Амма, дуьйцург цхьана таьлсе дерзийча: 1едалехь берш вовшашца даржаш къуьйсуш бу, министр – массо министрийн корта хила, директор – министр хила, завсклад – директор хила, мацах д1аваьккхинарг юхаван г1ерташ, дарже кхачаза висинарг – массарца а къуьйсуш ву. Селхана набахтера араваьллачунна а эпсар, хьаьким хила лаьа. Мох-дарц санна, марса хьийза махкахь карзахалла. Варзапаш етташ бохон бердан т1улг санна, отуш бу адамна юкъара барт, тешам, вовшашца хилла уьйраш, безам, дайшкарадуйна схьадог1у гергарлонаш. Маьхьарший, эвхьазлонашший йийсаре лаьцна мехкан майданаш, урамаш. Юьртахь маьждиг дан меттиг къастош а барт буху – ши маьждиг до. Молла а юьртахь шиъ ву, райкоман секретарь а шиъ, колхозан председатель – шиъ-кхоъ, совхозан директораш – оццул. Селхана атеисташ хиллачара Хьаьжац1абахар къуьйсу, обкоман агитаторш хиллачара эвлаяаш хестабо, Хьаьжац1ера юхабирзинарш кхечу къоман духарш а духий, вайн бухарон холхазан куйнаш т1е чалбанаш а хьерчош тобанех беттало, шаьш Далла ян 1амал а г1алий майданах ца йича чам ца хуьлуш. Х1ор а бохург санна, ша гуо, ша хаза бохуш ву, ша-шега хьоьжуш, ша-шега ладуьйг1уш – шена уллераниг хезаш вац. И хилларг, вай кхузахь хьахийнарг а, хьахоза дисина кхин а ирча дерг а, бакъ хир дац, хуьлийла яц и тайпаниг вайна юкъахь, вайн г1иллакхаца, оьздангаллица, ламастаца дог1уш дац – эр ду ца гинчо. Вай а эр дара, ваьш цуьнга хьежна, иза гина, цуьнга ладийг1ина, цуо дог 1ийжина дацахьара, амма, и лелийначарна и карладахар ца дезалахь а, хилларг а, гинарг а, лелийнарг а ду иза…\n/Т1аьхье хир ю/


Цуьнан корта лозура, ткъа сан дог хIинца лозу » Нийсо-Дагестан\n14.08.2019 78 0 niyso\nХилларг-лелларг йозане даккха хийлазза дагадеъча а, ницкъ ца тоьий юьсу. Дог лазадоху дагалецамаша, куьйгах дахана кIохцал санна, хьаладаккха хала хуьлу иэсехь диснарг... 1990-гIа шераш дара уьш. ХIетахь «Вайнах» радиохь балхахь яра со. «Минуткехь» муфтият хиллачу 9 гIат долчу цIийнехь ненайиша йолчохь Iаш. Юьрта дIасалела таро яцара.\nСоьгахь к1еззиг сом-ком яра. Даггара нийят дина, базара яхара со. Базара аьлча а, цхана бахьане. Дай боцу жIаьлеш тIех а довлийтина, кхача бухкучу могIарехь юург оьцуш, йолаелира со. Дисинчу ахчанах порошок, саба а деара...\n«ЙоI, хьо иштта дIаяхийта йиш яц. Дукха хан ю со йолчу адам даза. Сан хIусаме йогIий хьо? Ас сайн чоь, нах гайти хьуна?!», – са айъаделира цуьнан. Сийна басар хьаькхна тиша неIарехула чоьхьа елира тхойшиъ.\nАвтор: Эльдерханова Зайнап\nЮькъачу хьуьнхахула вогIучу цо дуьхьал нисделла генаш куьйга дIасатоттура… паргIат дIасахьожура… Массо а хIуманан тидам боккхура… Долахочун бIаьрг кхарстабора массо а


Туркойчохь Кавказера мухIажирш лоьцуш бу\nСтамбулехь а, кхечу Туркойчоьнан гIаланашкахь а леца болийна Къилбаседа Кавказера нах. Болчу хаамашца, 22 ву лаьцнарг, царех дукхахберш Оьрсийчоьне дIабала тарло аьлла "Кавказдер" организацин куьйгалхочо Висхаджиев Iелас. Лецначарех гурахь дуьйна совцийнарш туркойн набахтешкахь бу.\nИзмирерчу депортацин куьпахь болчара мацалла кхайкхийна бохуш, даржадо социалан машанашкахь.\nИнтерполехула лоьхучарна экстрадици йина а ца Iаш, неформалан дехаршца дIабоьхурш а Оьрсийчоьне дIало Туркойчоьно аьлла политикан аналитико Сидоров ХIаруна. Хонкаран мухIажиршца йолу политика чIагIлур ю аьлла хета цунна.\nБутт карабеачхьана "Кавказан узел" агенталле Туркойчуьрчу кавказхойн организацешкара хаамаш кхаьчна, мухIажиршлахь кавказхой дIалехьош хиларх.\n"Цхьа дакъа Стамбулехь лаьцна, важа Каяшехир кIоштара бигина, керлачу информацица, Нохчийчуьра цхьаъ лаьцна Iедало, пачхьалкхехь ваха магийна хан тIехъяларца. Ша заьIапхо ву иза, онкологин операци йина а ву коьртана. Оха цунна адвокат лехна", - аьлла, дийцина агенталле Висхаджиев Iелас шоьтадийнахь.\nМухIажирийн гIуллакхкшкахула йолчу миграцин хьаькамашца къамел хилла шайн, шаьш гIуллакх толлур ду, Оьрсийчоьне цхьа а дIа а лур вац аьлла чIагIо йина шайна аьлла "Кавказдер" организацин куьйгалхочо.


Дохийначу Къоман Хьу Еха Берашкахь а\nТIаьххьара карладаккхар Чиллан-бутт 23, 2012\nНохчийчоь -- Дудаев ДжовхIаран Iедало 1990-чу шерашкахь, берриг а махкара схьа а лехьийна, депортацин заманахь дохийначу кешнийн чуртех кхоьллина хилла хIоллам тесна лаьтта хIинца, Соьлжа-ГIала, 23Чил12\nВайнах Сибрех хьажийна де билгалдаккхар Нохчийчохь Iедалдайша бIаьстенга дIатеттинехь а, школашна дихкина дац къомана гIайгIане, балане деъна Чиллан беттан 23-гIа де карладаккхар. Цунна тоьшалла карийра тхуна Теркйист кIоштан Ломаз-юьртан ишколехь.\nКIоштан массо юьртара ала а мегар долуш, хьовса баьхкина хьехархой а болуш, кхузахь дешархоша а, церан хьехамчаша а шатайпа сурт кхуллуш, карладаьккхира шайн дайшна а, дедайшна а Советан Iедало, маьлхан дуьне къахьдеш, хIоттийна къематде.\nНах дIагулбеш карзахе хьийзачу салташа хам боцуш етта неIарш, маьхьарий, зударийн,берийн белхарш, адамна тIехIоьттинарг лан йиш йоцу бохам хилар кхетош санна, угIу жIаьлеш, Iоьху даьхний - и дерриге а тера детталора бакъ суьртах.\nИ Iаткъаме сурт кхетаме а дижийна, чIагIдан санна, аьчиган некъан бохалла вота етташ, тIебоьссинчу балано салаьцна вайнах Сибреха буьгуш, хьаьдда йоьду цIерпошт гуш санна хеталора, дешархоша хIоттийначу суьрте хьоьжучу мелла а хенарчу бахархошна. И сурт кIаргдеш, цуьнан гIайгIане битамаш шорбеш тIебузура хьехархочо Мурадова Залпаа далочу тоьшаллаша а.\nМурадова: «Белларш некъан бохала охьа а кхуьссуш, дIаоьхура цIерпошт. Буьйранчаша дозаллица хаамаш бора хьаькамашка: нохчий дIакхалхо оьшуш ерг 15 эзар сов эшелон яра, ткъа оха уьш шийтта эзар сов чу дIатарбина, адамаш ирахь а тIехь лаьтташ, луьста ю вагонаш».\nГуш дара Теркйист кIоштан Ломаз-юьртан школехь мел хиллачу баккхийчарна, къам дохадарх шайна гинарг а, хезнарг а, синкхетам йийсаре беш, дазделла хилар. Цу хиламна нацкъара, бендацаран марахь ца бисинера дешархой а, шаьш и сурт хIоттош болу турпалхой а.\nКъаноша тоьшалла а деш, нохчий бохочу хенахь, дукха меттигаш нисъелла, цомгуш, гIорасиз болу баккхийнаш, новкъахь, хьала а, охьа а, лийр бу, бохуш, салташа цIерпошта тIе ца бохуьйтуш, дуьхьалонаш еш а, къаной шаьш шайн йиша-ваша а, дай а болччохь бала бухабиса гIерташ а.\nБертаза бахь а, шаьш дIадахаро царна бийриг тешнабехк хеташ. Цу тIегIанахь тидича ,шатайпа дагалацаме а. дагахьбалламе а дара Исмаилова Айзана а, Чабаев Шемала а хIоттийна хIара сурт а.\nИсмаилова: «Йита елара ахь со, кIант. Ма йиш яцара сан. Сайн да-нана долччохь сапаргIат хир яр-кх со. Царна юххехь сайна меттиг а кечйина Iаш ма яра со. Ма яккхахь со царех».\nЙитахьара ша, бохуш, леткъамаш беш йолу нана Iехо, цуьнан таьIна ойланаш къахкъо, цуьнан къона хан дагайоуьйтуш, хIиллане къамел доладо кIанта, дозаллица шен ден къонахеллех дуьйцуш, суй санна, йоI яра ша бохучу нене «суй санна хьо муха хуьлу, сан деца хелха йолуш, сан дас хьайн гIабалин тIеман юьхьиг яьккхича а хьуна хиина а ца хилча?», бохуш, нене забарш а еш.\n"ГIабалин тIам сан дегара схьабаккха хIоьттина а ца хиллера хьан ворхI ваша цу ловзаргахь", аьлча, нанас олу : "Валлай баьхьанера-кх! Хьан ден Iовдал корта хьебан а ца лиина, IадIийнера-кх».\nЦу суьрто хIетахьлерчу луьрачу заманах-дохадарх дийцарал сов, къеггина гойту, аьлла хета ,къоман амал, шатайпаналла ,тIехIоьттинарг мел хала киртиг хиларх, вайнах забарна тIера хилар, харц чкъург карчош, тIехIоьттина киртиг эшон вайнахехь хьуьнар а, доьналла а хилар.\nНохчийн къам дохадаран бохам-трагеди кIаргъеш, халкъана тIехIоьттинарг кхето гIо деш декара математикан хьехархочо Сайдулаев Сулимас дIаолу Гадаев Мохьмад-Салахьан дешнаш а.\nДерзош аьлча, муьлххачу а тешаша дохадарх балхо тарлучу къа-баланел оьшуш ца хеталора Теркйист кIоштан Ломаз-юьртарчу хьехархоша а, дешархоша а кхоьллина сурт.


Къам, Мотт, ГIиллакх, Нохчалла... - уьш хьанна оьшу?\nДечкен-бутт 23, 2015\nНохчийчоь -- Нохчийн Меттан дийнахь, Соьлж-ГIала, 25Оха2014.\nВешан къомерчу хьолах, цуьнан маттах, гIиллакхех сагатдо вайх хIораммо а. Иштта хилла ду даима а. Муха хьажам бу нохчийн шайн къоман хазанашка? Уьш хьашт елахь, муха Iалашъян еза? Оцу хьокъехь ду хIара къамелаш...\nТкъа иштта баккхий кхин эшамаш а беъна тIемаша – шагдина адам, малбина юкъара ларам, гIиллакх-оьздангалла. Хьалха иштта дацара вай, тоьлла амалш йолуш дара, олу хийлачо.\nИ стенна олу? ХIун ду эшна? Къамелна бухбуьллуш ду Маршо Радион Веданахь ехачу 80 шо долчу Совдица хилла къамел. Хийцаделла адам, селхана лелла тоьлла ламасташ дуьтуш лаьтта цо, боху йоккхачу стага.\nСовда: «Хьалхалера амалаш хIинца цхьаьнгахь а ян ма яц хьуна. Я воккхачехь а я жимачехь а.\nБаккхийнаш хаза гIиллакх долуш хилара тоххара, зуда ялийна жима стаг лечкъаш хуьлура, нускал а иштта лечкъаш хуьлура, дуьхьал кирхьа а уллий. Дукха хаза гIиллакхаш дара хIетахь.\nХаза ловзар хилара, синкъерамаш. Цхьана агIор ховший зудабераш, вукху агIор божабераш. Юккъехула лелаш геланча хилара хелхабохуш. Цхьа йоI хелхайолуш, оцу йоьIана тIехьийзаш волчу кIанта юккъе ахча тосура, геланчас и ахча схьа а лахьадой, инарле дIалора. Цо шена йогIу процент схьа а оьций, ахча долче юха лора.\nХаза гIиллакхаш дара. ТIе хабарш кхоьхьуьйтура зудаберашка, геланче хоуьйтура, йоIе са къерийта шега олий, геланчас йоIана тIе дIахьора и кIентан хабар. Воккханиг хелха волуш кегийнаш ларамца хьалагIоттура. Борша стеган амалаш чIогIа дика яра хIетахь. Кегийнаш кхетабора, шу ишта хила деза, вуьшта хила деза, олий, ХIетахь ла а догIара воккхачуьнга.Х Iинца жимчо воккханиг лоруш вац я воккхачо жиманиг а.\nЛерам бац хIинца цхьанне а агIор. Тоххара воккханиг новкъахь вогIуш гича, цуьнан карахь белахь тIоьрмиг схьаоьцура, цунна улле волий гIо дора. Говрахь вогIу жима стаг, воккханиг дуьхьала кхетахь, говрара охьавуссура. Ишта цхьа хаза гIиллакхаш дар-кх хIетахь.\nБер карахь зуда йогIуш, воккхачу стагах бIаьрг ма-кхитти, карара бер охьа а дуьллий юьстах йолура къона нана. Воккхачу стага и бер схьа а оьций, цу ненан кара юха дIалора. Тезет делахь юьртахь, говра ца хаара стаг. Шо зама а йолура говрахь стаг кетIах ца волуш. Кертахь велла стаг хилча - Iаьржа лелор дара и. Томехь гIиллакхаш дар-кх хьалха. ХIинца-м гIиллакхаш дац.\nХIетахь вовшийн чу а доьлхуш, марзо яр-кха. ХIетахь нускал гучу ца далара мардена а, марнанна а цхьа хан яллалц. Гучудоккхуш дихкина йовлакх хилара чIениг кIела, иштта лечкъина хилара нускал далийнарг а. Доьзалхо дуьххьара гучуваьлча а лечкъара цхьа зама яллалц.\nЮха чу йоьдий марнанас, и бер схьа а оьций эвхьаза йоккхура нус шеца. Дуккха а адара хьалха хаза гIилакхаш. Тахана зударий хийцабелла. Чура гIуллакх дан а ца ларабо. Беш ца лелайо, котам ца лелайо, бежана ца леладо. Шайна атта Iаш бу, тилпоншакахь бу, гоьлтIе ког а баьккхина шайн телевизорчу а хьоьжуш Iаш бу».\nВеданарчу Совдийн воI лара а тарло, шераш дуьстича, Праге Австрера, Маршо Радион хIусаме хьошалгIа веъна Аьрсбин Абубакар.\nЖимчу АтагIара ду Абубакаран схьавалар. 20 шо сов хьалха нохчаша маршонан некъ болош, оцу некъан коьртехь лелла а, Iедалан гонехь белхаш бина а, махкахь тIемаш лаьттачу муьрехь, къонахий лаьттинчу бIаьхой могIаршкахь лаьттина а ву иза.\nОха доггаха хьаша вина иза тIеэцар бахьана ду цуьнца шен цIийх а ийна нохчалла дехаш гар, цунна наггахьчунна а хууш боцчу кепара шен ненан мотт хаар, цуьнгахь тхайн къоргга иман гар а.\nИштта ду тхан студичохь Аьрсбин Абубакарца хилла къамел.\nАбубакар: «Дукха хьолахь, вайн нахана и цхьа харц ойла, зуламе ойла стенна тIехь ю аьлча, суна-м нохчийн мотт хаьара, и «средах» «кхаарийн де» олий а хаьа суна бохуш, и шена хаар хьалха а даьккхина, буьйцуш берг гIазакхийн мотт бу. Ахь «среда» аьлча, оцу беро а ма-олу ахь оллург, аьлча, бIаьргаш бетта цо.\nХьуна схьаделла хьан дас нанас «кхаарийн де» алар, «кIиранде» алар. Хьо дIалуш вац хьайн берашна, айхьа дийриг нийса хетий хьуна? Боккха кхерам бу вайгахь. Бераш довш лаьтта.\nМасала, ас тоам бийра бара, ас сайна тIелаьцначул хIораммо а тIелаьцна делхьара. Ас са а гатдийр дацара. Со цхьана хIуманна тIевеана. И мотт хьуна дика мел хии а, хьан хьекъал совдолуш ду. Мотт кIеззиг мел хуу а, хьекъал охьадоьдуш ду. Оцу маттаца хьекъал, кхетам охьадахана вайн. Денбан безарг мотт бу».\nМеттан гIайгIанал совнаха, ша волчу Австрехь бехачу нохчийн гIиллакхан, оьздангаллин гIаролехь а лаьтта Абубакар. И гIарол цо долийна шен доьзалера дIа. Церан хIусамехь чоьнийн пенашца кхозк нохчийн кIоргга мьаIна долу , шира дешнаш тIеяздина йозанаш. Уьш хан-хене яьлча хийца а хуьйцу Абубакара, шен берашна уьш багадирзинчул тIаьхьа.\nАбубакар: «ХIора къоман меттанаш шайн пачхьалкъ йолу дела, пачхьалкхо лардеш ду къоман меттанаш. Вайн пачхьалкх отуш, отуш, кога-ира хIотта юьтуш а яц. Вайн мотт метта хIоттан буьтуш бац. Вайн мотт леррина оцу Россино программа а хIоттина, отуш-охьуш бу.\nДоьналлица вай чIогIа лаьтташ долу дела , тIаккха кийра а баьхкина вайн мотт охьуш бу уьш. Мотт дIа а баьккхина ассимиляци ю цара вайна еш ерг. 2 миллион корта дуьненчохь а болуш, нохчийн мотт леш бу аьлла ЮНЕСКО кхайкхор- эхь ма ду иза. Вай нах дац, бохург ма ду иза. Вай веша хIумананан пусар ца до, бохург ма ду иза. И сом догIуш ца хилча, вай ца лору-кх и мотт.\nНохчийн матто сом ца ло тахана, амма оцу матто, эхь-бехк, доьналла, оьздангалла, ларам , адамалла гIиллакх, массо хIума ду цо схьалуш дерг. И кхиича бен вайга хIотталур ма яц пачхьалкх. И мотт ца хиъча вай хIун до оцу пачхьалкхех. И хууш мостагIчо беш болх бу, отуш ду вай, цунна дуьхьало ян кхайкхар ду вайн. ЦIе нохчий бохуш хIума а дуьйцуш массанхьа тIетаьIIина буьйцуш оьрсийн мотт бу. Нохчийн мотт хуушверг-акха ву, оьрсийн мотт хуушверг- дуьненан иралле кхаьчна бохуш.\nКоьртаниг- лаам бу. Лаамо лелош ву стаг. Дала а хьоьга хоттур дерг, хьуна ял луръерг хьан лааме хьаьжжина хир ду. ГIиллакх аьлча, цуьнан ши кхетам бу. ГIийла а, лакхе а. И лакхе йоккхуш ю гIелаллийца, хьайна гIело а еш, хьо охьа а таIош.\nАс хьуна цхьа гIиллак лелош хилча, сайна цхьа ницкъ ма бой ас. Хьайна гIело а еш хьала волуш ву хьо лакхене. И ду и, гIийла лакхе. Хьайн гIоьнца ахь хьо кхечунна хьо дIаваларца йоккхуш ю ахь лакхе. И ларам бу. ГIиллакх долу стаг лараме ма ву. Кху меттан нур суна хIинцца бен хаадела а дац. Хьо кIорге мел воьду, оцу кIоргера юхадоху керла дешнаш. Оцу хьоло суна шовкъ ло-кх! Кхиа беза, бан ца байта».\nМуха ю, Аьрсбин Абубакарна хетарехь, нохчийн тахане, муха хила еза кхане? Иза цунна иштта го.\nАбубакар: «Масала, со волчу гIалахь вовшийн ларбо и мотт, Абубакарна хезаш делхьара-м эра дацара хьуна ахь и а бохуш. Тхо маьждигехь цхьана нисделча, «семья», «семья» бохуш къамел деш ву цхьа мола.\nАс эли, ла а ца делла, « уггар нохчийн сийлахь дош дара и «доьзал» бохург,и мукъна а ма хIаллакъдейша, и «семья» дIадитийша, гIазакхийн дош вай цкъа а ца лелийна. Оцу моллас боху: «Хьенех, бехк ма биллалалхь, хьо кху чохь вуй ца хаьара шена, хиънехь эра дацара ша».\nАс боху «хьажал, со вуй ваций ма дац иза, ахь хьайн сица лардан дезаш ду иза, кегийнаш ма бу хьоьга ладоьгIуш Iаш». Со волчу гIаличохь, масала, и хIумнаш дац. Мотт ларбеш бу, хатта буьйлабелларш а бу, кхи хIуммаъ а ца хилча а, суо волчу чохь и ларбан гIерташ ву со. Сайн дегIаца, сайн сица ларбан гIерташ ву со.\nАс дIадуьйцуш дерг эрна ду-кха, ас сайна дийцина дацахь, соьга цхьаммо а ладугIур дац. Дуьйцург ца лоцу схьа, ахь дийриг лоцу. Вайн Элчано аьлла (в.с.а): «Стага дуьйцучуьнга ма хьажа, цо дечуьнга хьажа». Вайн дайша хьуьжаре бер лучу хенахь, цуьнан амал дика ерг а хоржий луш хила.\nЦо дуьйцург схьа ца лоцу дела, цо дийриг.Иштта маьIна долуш ду иза. Доьзална хьо хьуо масална вацахь, ахь дуьйцург довра ду. ЖовхIарш кхелли тIе ма кхиса аьлла сийлахьчу дайша аьлла хьекъале кица ду, дIалоцун дацче ма дийца бохург ду иза. Амма и дIалаца ахь бух кечбан беза хьайн чура доьзална. Со волчу хIусамехь гIазакхи мотт ца буьйцуьйту ас, я немцойн дешнаш юкъа а ца Iуьттуьйту.\nЖимчо бийца а буьйцуш, воккхачо дуьхьала бийцинехь, воккханиг бехке во ас, масала. Хьаша-да чу вогIий, чу даьхкинчу бераша дуккхамма а буьйцу немцойн мотт, оцу чувеанчуьнга кхо дуьхьал бийцахь а, вайниг бехке во ас. Соне хIиттабо ас уьш, я кхи ишта хIумнаш карадо».\nМаршо Радио: Чу-м вуллур вац Германин Iедало берашца шога хиларна?!\nАбубакар: «Вуллур вацара цара со чу-м. «Чу вуллу»- алахь, со сайн сал-пал эцна дIагIура ву-кх цхьанхьа меттиг болчче, сайн чохь да хила ца витахь. Соьга со вехачу гIалин мэро элира, со тIеваханера цунна маьждигана меттиг лахьара аьлла, хIинца а чекхдалаза, лохуш, хьожуш, со реза ца хуьлуш ду и тхан гIуллакх.\n«Шу нохчий ду, шун бакъо ю шайн мотт Iамо а, Къоран Iамо а, цундела шуна меттиг езарх со кхета, гIо дан хьожур ву ша» аьлла. Ас цуьнаг аьлларг: «Со хьуна дика гражданаш бан ара ваьлла ву хьуна, ахь сунна гIо дахь и маьждиг цу чохь ши класс йолуш, йоьIаршана, а кIенташна а мотт, Къуран Iамо, ахь сунна цу тIехь гIо дахь, ас хьуна дика гражданаш кхиор бу хьуна.\nЦарна полицайш ца оьшу хьуна, царех хьуна дика накъостий хир бу хьуна. Ас царна нохчалла Iамор ду». ЧIогIа хазахетта а вара и. Вайн мотт эзара шерийн гулъйина хазна ю. И яйъа йиш йолуш яц. Вайн мотт цхьанне маттал оьшуш бац. Вайн маттал хьалха даккха КъурIан ду, кхин мотт бац вайн маттал хьалха баккха. И хууш, хийламмо хеста а бина иза,и хIаллакъбан а гIерта».\nМаршо Радио: Вайн къоман хиндерг муха го хьуна? Вайнах бехачу Европехь лаккхара синбахамалла ма юй, ассимиляци вайна пайде ца хила а ца тарло?\nАбубакар: «Шайн къаьмнаш дIа а туьйсуш, вайна тIе данза цхьа а къомах гара дац. ТIекхуьуш долу чкъор хаза масалаш тIехь кхио деза. Асхьабаш бийца беза, имамаш бийца беза, амма хьайн дайша лелийна болу некъ бийца беза цаьрга.\nХIунда аьлча дас-дедас лелийнраг кIанта дика лоцу схьа, дIо генарчу Iарбочо лелийначул а. Масала, Муса Пайхамараера диссийна парзаш ду нохчашкахь. И парзаш нохчийн гIиллакхаш ду. Пайхамаро аьлла (с.в.а): «Шен къам дезар Делера ду», аьлла цо. Кхи а аьлла цо: «Шен доьзалца бала боцург, шен махкаца бала боцуш ву, шеен къомаца балабоцчцьнца шеен хIуммаъ дац. И стаг доккхачу таIзаре вуьллур волуш а ву».\nТахана къомалла дIадаккха гIерташ, бусулба агIорара а, керста агIорара а. Нохчийн къоман синкхетам бохо гIерташ. Дала ша кхоьллина къам ма ду вайниг а. Дала ша мотт а белла къам ма ду вай. Далла дика ма-хаьа. Цо шена лиънехь цхьа мотт болуш къам дийра ма дара вай.\nЦо ма боху, ша шу къаьмнаш кхоьллина, тайпанаш кхоьллина шуна аттонна, шу вовшийн довзийтархьама. Шух диканиг, шех чIогIа кхоьруш верг ву боху Дала. Цхьа а къам къастийна дац шен боху маьIна ду иза. Къоман синмехаллаш дайъина вайгара. Дукхахболчу нехан маттахь дисина, дегIаца а доцуш. Ахь хаьттича массарна а дийца а хаьа гIиллакх-гIуллакхах лаьцна. Лелош берш кIеззиг бу.\nКъоман синкхетамчуьра цхьа тIум йисина вайн, Дала мукъалахь. Къомах манкурташ олу, кхоьбанаш олу..и кхоьбанаш вайх ян гIерташ тIетаьIна вайна. Иштта, кху къоман синмехалла-маршо ю. Марша вогIийла, марша гIойла, маршалла дIалолахь. Массо коьртехь маршо ю цигахь. И маршо а Дала елла ю, Делан хIукам ду иза. Цхьанна тIехь цхьа а воцуш, цхьа эла а воцуш, наха шайна юкъахь нийсо латторан билгало ю иза.\nИштта хилла дара вай. ГIелдина вай, амма вайна чохь дерг цIий ма дай. Синкхетам оцу тIера ма бай. Тахана дуьненчохь хIоьттина хьал, хIинццалц Росси чIагIлуш «бIов « бохуш, хьалаяхара. Цхьа шо хьалхалерачуьнца дуьстича тахана Росси дукха чIогIа эшна. Лакхахь хилла йолу Россин «бIов» бахар, тахана Iинах доьдуш ду. И йоьхчи бен нохчийн стагана маршо хир йолуш яц.\nХIунда аьлча, оцу Россин Iалашо, цуьнан политика –кхи долу къаьмнаш кIела а хьарчийна, уьш шайн къомаллех, динах бохор. Оццул боьха долу эскар ду церан, боьха идеологи а ю церан, оццул боьха IатIкъам а бу цуьнан. Кремлан Iедал, тIум иштта ю. Вайн дайша олура: «Дагца дIаваьлларг, дегIаца сецор эрна ду хьуна. Дала вайн рицкъаш цIа дерзадойла!»\nВеданарчу къаночуьнца Совдийций, Австрехь вехачу шовзткъе итт шарера ваьллачу Аьрсбин Абубакарций хилла къамел кхеташ болчу нохчийн юкъара къамел дара догIу тахана.\nЦеран кхетамехь, цаьрца болчу лазамашца беха нах вайлахь алссам хилахь, далур ду цаьрга нохчийн таханлерчу чкъоьрнийн синкхетамна лоьралла – аьтто бер бу уьш ненан матте юхаберзо а, гIиллакх-оьздангаллана тIаьхьакхио а. ТIаккха бовр дац нохчийн орам, къоман башхалла.\nЦунах тешаш ца хилча-м хуьлу мел дуьйцург а, мел лелолиг а эрна. Тешар а, тоьллачу жамIашка гIертар а ду кхетамчохь мел волчунна декхар-парз.\nНохчийн къам: Хилларг-лелларг, дериг-доцург


20 шо - боснийхочунна, 10 шо - нохчочунна...\nЧиллан-баттахь дуьйна дIайоьдуш яра Грацехь джихадхойн идеологи яржорна а, иттанаш кегирхой, шайна юккъехь дуккхаъ нохчи а болуш, Шемарчу тIаме хьовсорна а бехке лоручу боснихойн къомахчу имамна Мирсадна дуьхьал процесс.\nЦуьнца цхьаьна бехкебечийн гIенташ нохчийн къомах цхьа жимстаг а вара, Мухьарбек цIе а йолуш, Мирсадин пропагандига ла а доьгIна, Шема а вахана, цигахь ша шех Исламан пачхьалкхе олучу ДаIиш тобан могIаршлахь тIом бина, Австре юхавирзинчара лаьцна волу.\nВуно чолхе а, вуно тамашийна а процесс яра иза.\nЧолхе – хIунда аьлча масех баттахь яхъеллачу кхелехь вуно тамашийна а, маьттаза а, къиза а хIумнаш дара дийцаре деш, лаьцначара лелийна я цара вовшашка а, кхечаьрга а дийцина долу.\nЧолхе – хIунда аьлча ДаIишан маьттазлонийн, къизаллийн тоьшаллаш до видеош цигахь гайтарна а, цу къизаллин тешаш царех лаьцна деталашкахь дийцарна а.\nЧолхе – хIунда аьлча, адамийн дог кийрахь долчунна муьлхачу динан я муьлхачу къомах иза велахь а хала ду, цу наха, Делан дин дашца я герзанца кху лаьттахь даржадеш ду шаьш бохуш лелачу, вовшашка дийцина боьха, маьттаза, сийдоцу къамелаш хаза.\nЛадоьгIуш Iачу кхел тергалйечеран Iеттон дог керчол ирча хIумнаш, оьзда доцу къамелаш цу кхелехь гучудохуш хиларна, хийранаш ца бийцича а, цу бехкебечийн шайн наной а, вежарий а, хIусамнаной а болуш и нисделла къамелаш кхелоша гулбеллчарна дIадоьшучу хенахь уьш хезаш Iаш.\nАмма иза ерриге а лирика лара а мегар ду. Ткъа конкрете кхело беттанашкахь теллинарш кхин дара - мас стаг муха радикале верзийна цIарна цIеяханчу, хийла нана елхийначу Венерчу шозлагIчу кIоштанарчу маьждиган имам волчу боснихочо Мирсада шен хьехамашца? Цу нахах мас стаг Шема вахана? Цу Шема баханчара цигахь муьлха зуламаш дина? Иштта дIа кхин а.\nПроцессан тIаьхьара де а ца дирзира, цу процессан хIора де аьлча санна ма ца дерзара, цхьа IалагIож йоцуш. ХIинцалца схьа хиллачел а алсамох юхь тIе тутмIаьжигш йоьхкина полисхой а бара кхел ларйеш.\nТкъа де делкъенга долучу хенахь цIеххьана кхелан кхерчара массо а стаг, тергамхой а, журналисташ а, гочдархой а, ур-аталла адвокаташ а арабовла дийзира мел кIезга а цхьана сохьтана. Бахьана – Iедалхошка хаам кхаьчнера, кхел тергал ян баьхкинчу Мирсадан агIончашна юккъехь кхераме Iалашонаш йолу кегий нах бу аьлла.\nИ божарий, дегIаца хьовсуш теллинчул тIаьхьа, юах кхелан кхерча чу битинехь а, амма кхечарех къастийна, йистах ховшийра, уллохь лаьтташ дуккхаъ Кобра леринчу кхерамазаллин тобан белхахой а болуш, уьш шайн тидамехь латтош.\nПроцесс тергал ечу журналисташна юккъехь яра Австрерчу Профил журналан корреспондент Цоьхлинг Криста, цу кхелах лаьцна дуккхаъ артиклаш язйина йолу а, Австрехь джихадхойн леламех журналистан талламаш беш йолу. Цо дийцира Маршо радионе, шена цу процессехь уггаре а дагахь дисинчух а, тIеIаткъам бинчух а лаьцна.\nЦоьхлинг Криста: „Сан тидам шена тIебахийтарг Мирсадца доьзна дара. Цо чIогIа говза а, хIилланца а аргументаци йора. Маттана шера ву иза чIогIа. И процесс чекхйолуш со кхийтира оцул дукха кхиазхой цунна тIаьхьахIиттарх.\nЦхьана тешо ма-аллара, ша бедан кIорнеш нана-бадна тIаьхьа ма-леллара, и бераш цунна тIаьхьа хIунда лела кхийтира со. Риторика дика хаьа цунна. Муьлхачу а хаттарна я КъурIанна тIера, я хьадисашкара жоп ло цо. Ткъа политикан контекстера шега хIума хаьттича, масала, ахь хьехамашкахь нах байъарх я джихадизмах а, я террорах хIараъ-хIараъ ма элира аьлла, тIаккха цо, „вай, ас деккъа КъурIанчуьра цитаташ дахкийра-кх“ олура.\nВуно хьехаме дара суна и сурт гар. Вукху агIор амма, царна дуьхьал хилла Iедалан тоьшаллаш, масала, Мирсадан машен чуьра дIа цара дина къамелаш... Iедало цуьнан телефоне ладогIарийн протоколашкара цитаташ яхкош гуш дара, цара кхелехь санна а ца деш, хIетахь кхечу кепара къамелаш динийла. КъурIаний, хьадисаш дийцина ца Iара цара цигахь-м, кегийчу зудберех Шемарчу лай бухку-оьцучу базарахь хIун мах буй, адамашна арсаш хьекхарий дуьйцура. И дара суна тIеIаткъам бинарг – и Мирсад сел тайп-тайпана ролаш ловзон гуьнахь хилар. Бакъволу артист санна“.\nКхаарийн сарахь кхело шен сацам гулбеллачаьрга дIакхайкхабале тергамхошна а, журналисташа а динчу шайхаллашца, кегирхой радикале а берзош, уьш Шема тIаме хьежийначу имамна Мирсадна гергарчу хьесапехь I0 шо хан тоха мегаш дара. Амма процессан тIаьхьарчу дено гайтира и прогнозаш дукха кIеда хиллийла.\nКхелахоша, цул хьалха бехккъасторхоша Мирсад а, Мухьарбек а ший а бехке шаьш лоруш хилар довзийтинчул тIаьхьа, хаам бира гулбеллачаьрга, ша шех Эбу Тейма олучу, ткъа юкъаралло „цабезаман имам“ шех аьлла цIе дIаяхначу Мирсадна 20 хан набахтехь яккха тоьхна аьлла.\nТкъа Шемахь тIом бина юхавирзинчу Мухьарбекана – 10 набахтехь яккха. Хьахон а оьший, шинна а лаьцначара шаьшшиъ цхьанна а хIумана бехке ца хилар чIагIдеш хилар а, цу шиннах, мел кIезга а цхьаннан, Мирсадан адвокат кхелан сацамна дуьхьал аппеляци ян дагахь хилар а.


Деллачу жIаьлица видео яьккхинчу кхиазхойн дай-наношкара юьхь яьккхина\nИнстаграме хIоттийначу видео юкъара йина скриншот\nДеллачу жIаьлин дакъа квадроциклна тIаьхьа а тесна, видео яьккхинчу берийн дай-наной Нохчийчохь полицин декъа балийнера. Цаьрца а, кхиазхошца а цхьаьна къамел дина Устрада-ГIаларчу полицин декъан белхахоша. Шайн хиллачу цхьанакхетарх видео инстаграме хIоттийна цара.\nРолика тIехь цхьахволчу дас чIагIдо, масех дийнахь церан цIенна гена доццучехь и жIаьла делла Iуьллуш хиллера, боьха хьожа а хIоьттина бохуш. Метигерчу вахархочо бахарехь, оцу берашна тIедиллина хилера цо, жIаьлин дакъа лаьттах долла аьлла.\nОцу юкъанна, квадроциклца дIаязйинчу видео тIехь къамел дечо комментареш йо, и жIаьла дийна долчу тIера.\n"Ма къиза ву и шиъ, Дела дуьхьа! Ма эхь ду иза, жIаьла ду-кх цара текхориг", - боху цо, вела а воьлуш. Делахь а, оцу видео тIехь гучу суьрташца, жIаьла дийна хиларан билгало яц.\n"Шайна новкъа хилла дела наха дIадаьккхина и жIаьла цигара. ХIокху стагана, Шемална, лууш хилла цунна тIехула цамгарш ца яржа, ткъа ахь ваха а вахана, и бала цуьнан коча баьхьна", - бехкаш доху полисхоша видео яьккхинчуьнга, шайн берийн телефонашна тIехь Iуналла де аьлла, дайшна-наношна тIе а дуьллуш.\nКху аьхка Устрада-ГIаларчу полицин белхахоша ишта бехкаш дехира меттигрчу веа вахархочуьнгара, оппозицин пабликашка хьежарна. "Профилактикан къамел" деш видео гучуелира Мангал-беттан 11-чохь "ЧП-Чечня" инстаграм-агIонехь.


ГIуран-беттан 25-чу дийне кхаччалц "гIалгIайн гIуллакхан" цхьахволу фигурант, протестан лидер Погоров Ахьмад чохь вуьтуш сацамбина Ессентуки гIалин кхело. Погоров бехкевина Iедалан ницкъашна дуьхьалоярна а, "экстремистийн юкъаралла" кхолларна а, хаамбо ОВД-инфо гIирсо. 2002-2003-чу а шерашкахь гIалгIайн чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан урхаллехь вара Погоров.\nНохчийчоьнца дозанаш хийцарна дуьхьал къийсам латточу юкъанна 2018-чу шарахь меттигерчу оппозицин цхьахволу лидер хилира цуьнах. ГIалгIайн къоман цхьааллин комитетан декъашхо хаьржира иза, Дуьненаюкъарчу гIалгIайн къоман конгрессан урхалхо а вара иза, антикоррупцин талламаш а дIахьора цо.\n2021-чу шеран Чиллан-баттахь лецира иза, цул тIаьхьа дIасавийлар а дихкина, лаьцна витира. Экстремистийн а, террорхойн а тептаре язвина Росмониторинго ГIалгIайчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн экс-министр Погоров Ахьмад.\nБакъоларъяран "Мемориал" центро (Оьрсийчоьнан Iедало арахьарчу агентийн тептара яьккхина "Мемориал", амма "Мемориал" реза ца хилла и статус тIеэца – Редакцин билгалдаккхар) политикан тутмакх лору Погоров.


Украинан экономика а ю тIамо йохош\nГезгмашин-бутт 05, 2014\nУкраина -- 3D принтер тIехь дуьненахь уггаре йоккха Украинан байракх йина, Киев, 5Гез2014\nУкраинерчу тIамехь маьрша нах а, ткъа иштта шина а тIом бечу агIонан векалш а байъарал совнаха, тIамо вуно даккхий зенаш до Украинан экономикана. Вевзаш волчу Украинерчу экономистца Бутко Вячеславца къамел хилира Марошо Радион оцу хьокъехь..\nМасех баттахь Украинин малхбалехь дIадоьлхуш долчу тIеман тийсадаларша даккхий зенаш до цу пачхьалкхан экономикна, амма Даймохк ларбан безаро кхоьллина долу и зенаш лан кийча бу могIарера бахархой.\nБаханчу марсхьокху баттахь Цхьанакхеттачу къаьмнийн юкъаралло динчу дIахьедарца, Украинин Малхбалерчу тIеман тийсадаларшкахь вийнера 2249 стаг, ялх эзар сов стаг лаза а веш. И терахь, шеко а йоцуш, цул тIаьхьа кхин а лакхадаьлла хир ду.\nЭзарнаш адамаш, хIинцачул масех бутт хьалха машарехь вовшашна лулахь Iийна долу, сел луьрачу къизаллийца вовшашна чуччадахаран цхьа могIа бахьанаш ду. Царех уггаре а коьртачех лору тергамхоша, луларчу Оьрсийчоьно Украинин малхбалехь лелош долу питанаш а, беш болу тIеIаткъам а.\nТкъа и кIошта Оьрсийчоьно юхьарлацар а, цигара Оьрсийчоьнехь болу сепаратисташ тIамца Украинех дIакъаста гIертар ларамаза дац – Украинин уггаре а экономикан агIор мехалчех лаьттанаш ду уьш. Масала, Украинин ерриш а аьлча санна кIоран резерваш, - Iаьржачун а, кокс йоккхучун а, - Донецкан, Луганскан кIоштанашкахь ю.\nУкраинера электронерги эханна кIор багочу йовхонан электростанцешкахь йоккхуш ю. Ткъа цу шина кIоштара кIора Киеван долара балахь, тIаккха цу махкахь электроэнергин къелла хIуттур ю.\nЦул совнаха, Украинин экономикан таронийн цхьа доккха дакъа цу пачхьалкхено Iаьржа метталлургиян сурсаташ дозанал арахь духкуш хиларх лаьтташ ю. Ткъа кIора а, цунах йоккхуш йолу кокс а лахлахь, тIаккха, масала, Украинино Европана духкуш долу борз я кхин долу эчиган тайпанаш соцур ду. Ткъа иза дерриге а могIарерчу бахархойн дахарна тIехь хаалур ду.\nДелахь а, цкъачунна, тIеман конфликто Украинин экономикна деш долу зенаш мел даккхий делахь а, амма уьш лан ца лучу зил тIе кхаьчна дац, бохуш дийцира Маршо радионе Украинерчу Корпоративийн юкъаметтигийн талламаш баран Центран вице-президент волчу экономиста Бутко Вячеслава.\nБутко: „Украинин экономикан эшамаш хиларан бахьнехь цхьа бахьана ду и яхъелла а, кIаргалуш йолу а Донецкерий, Луганскерий тIеман конфликт. Кхеташ ма-хиллара, машенашъяран дакъа дохор а, инфляци а, мехаш лакхадовлар а – уьш дерриш а тIеман хьашташна зенаш алсам даха дезаш хиларца доьзна ду.\nТкъа и дерриге а могIарерчу бахархошна тIеIаткъам ца беш дуьссийла дац. Амма, суна хетарехь, цкъачунна и тIеIаткъам дукха тIехсов бац, критикаллин зилана тIе кхача хIинца а гена бу. Делахь а, конфликт ях мел ло а, и тIеIаткъам алсам бала там бу“.\nТIом – иза даима а уггаре а хьалхарчу декъехь адамийн бохамаш бу. Иза баъйина нах, байлахь дисина бераш, шайн берашна боьлха дай-наной а бу. Амма цуьнца цхьаьна иза пачхьалкхан Iер-дахаран, цуьнан экономикан кхиамна вуно даккхий зенаш ду.\nМел лазаме бу теша Украинин экономикна а, цуьнан бюджетна а шен Малхбалехь масех баттахь дIабоьлхуш болу тIемаш? ХIун зенаш лов пачхьалкхено и бахьана долуш? Бутко Вячеслава дуьйцу.\nБутко: „Цхьана агIор, дера, шеко а йоцуш, вуно лазаме ма ду и хьал экономикна. ХIунда аьлча, цкъа делахь, ясакх хила езачу кепара схьагулйеш яц.\nМасала, Луганскерий, Донецкерий предприятешкара, - царех дукхахйерш я болх беш яц, я цигахь шаьш шайх „халкъан республикаш“ аьлла цIеран техкинчу цхьанакхетараллийн Iедалийн куьйгакIелахь ю. Ткъа вукху агIор, бюджетан цхьа дакъа, социалана хьашташна хьажорна метта, тIеман хьашташна ца хьажийча ца долу.\nКхозлагIа фактор – иза Украинин Донбассехь хилла бохамаш, цигара инфраструктура, экономика, социалан сфера, - иза дерриге а юхаметтахIоттон дезар ду, цундела, и бахьана долуш а зенаш хир ду. Амма кхин агIо а ю цу хIуман.\nШозлагIа дуьненан тIом дIабаьллачул тIаьхьа, цхьа могIа пачхьалкхийн шайн экономикан кхиамаш вуно лакхабаха каделира, хIун аьлча, тIом дIабирзинчул тIаьхьа шайн экономика юхаметта ца хIоттийча церан кхин некъ ца хиларна.\nЦу кепара, хила там бу, тIом дIабирзинчул тIаьхьа Украинин экономикан меттахIоттор – иза цу экономикан модел кхечу кхиамийн тIегIанна тIеяккхаран катализатор хила мегар“.\nТIеман конфликт генайолуш а хилахь, цуо деш долу зенаш алсамдовлуш а хилахь, бахархой Iедална резабацарш а, социалан къепедацарш а кхолладала йиш юй те Украинехь, аьлла хаьттира Маршо радионо Украинерчу экономикан аналисте Бутко Вячеславе.\nЦунна хетарехь, луларчу пачхьалкхара мел дукха питанаш украинхошна юккъехь даржадарах а, бахархойн доккхах долу дакъа кхолладеллачу хьолах кхеташ ду, цу хьоло кхоьллина йолу халонаш лан кийча а ду.\nБутко: „Иза экономикан тIегIанера хаттар дац. Теори схьаэцча-м хIуъу а хила йиш ю. Украинехь лелаш цхьана билгалчу луларчу пачхьалкхера дуккхаъ провокаторш а, шпионаш а, агенташ а хилар тидаме эцча-м муххале а. Амма, вукху агIор аьлча, бахархошна юккъехь патриоталла, соьга хаьттича, вуно лакхарчу тIегIане яьлла.\nЦундела, суна хетарехь, бахархойн доккха дакъа шайна хуьлуш йолу халонаш лан кийча ду. ХIунда аьлча, тхо кхеташ ду, хьалхахь хIоьттинарг хала мур буйла – пачхьалкхе дийна юьсур ю я яц боху хаттар ду хIоьттинарг. Цундела дукхахболу нах кхеташ бу, Малхбалерчу Украинера тIеман хьал бахьана долуш шаьшна хьалха хIуьттучу халонех“.\nТIамо гIаланаш ца йо - йохайо


Нохчийоь уггаре хьалха а, тоьлла а, чIогIа а хиларан 10 гайтам.\nНохчийчоь цхьацца гайтамашкахь хьалхара меттиг йоккхуш, тоьлла, чIогIа ю олий кест-кеста хаамаш баржабо Оьрсийчуьрчу зорбанан гIирсаша. Царах уггаре бIарла 10 гайтам иштта бу.\n1.Уггаре а кхерамазалла йолу меттиг.\nНохчийчоь ю Оьрсийчохь уггаре а кхерамазалла йолу меттиг аьлла, дIахьедар дира Кадыров Рамзана кху деношкахь. Соьлж-ГIалахь хиллачу шен зорбанан конференцехь цо хаам бира, республикехь яц аьлла цхьа а «низамцехь йоцу герз долу олу» тоба. Иза иштта дац аьлла, дIахьедар ца дина Оьрсийчуьрчу цхьана а Iедалхочо.\n2. Уггаре кIезиг цомгуш болу нах беха меттиг.\nОьрсийчуьрчу могушаллин министралло динчу дIахьедарца, стохка уггаре цомгуш хиларан тоьшаллаш белхахоша кIезиг эцнарг ю Нохчийчоь а (100 стагах 14.5). Уггаре дукха цомгуш хиларх тоьшаллаш эцнарг ю Ярославан кIошт. Цунна жимма тIаьхьаюсу Москохан а, Тверскан кIошташ.\n3. Уггаре кIезиг малар молу нах беха меттиг.\n“Маларца йоцу Оьрсийчоь” проекто а, Информацин коммуникацийн центро а бинчу талламца, Нохчийчоь ю Оьрсийчохь уггаре кIезиг маларш муьйлу республика.\n4. Уггаре а дукха бераш деха меттиг.\nОьрсийчоьнан Росстато бинчу хаамца, Нохчийчуьрчу бахархойх уггаре доккха дакъа дIалоцу бераша. Буьйцурш бу болх бан хан йолчу нахал ханна жима болу бахархой. Росстатан терахьашца 2014-чу шарахь цу бахархойн дакъа дара 34 сов процент.\n5. Уггаре кIезиг доьзалш дIасакъастар хуьлу республика.\nОьрсийчуьрчу регионашна юкахь уггаре кIезиг доьзал дIасакъастар хуьлу Нохчийн Республикехь. 1000 стаг схьаэцча, дIасакъаьсташ бац царах 1 процент нах а.\n6. Уггаре дукха эскарш дIатардина меттиг.\nНохчийчоь уггаре дукха эскарш дIатардина меттиг ю. Билггала терахьаш дуьйцуш дац. Амма хьулдина доцучу хьастанашца а, зорбанан гIирсаша далочу а, бакъонашларъярхоша дечу а тоьшаллашца а догIуш, Нохчийчохь дIатарйина ю масийтта Оьрсийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан тIеман тоба. Цул сов Нохчийчохь бу масийтта эзар ФСБ-н а, МВД-н, талламан комитетан а, кхин а цхьацца ницкъаллин структурийн белхахой, республикан еъа маьIIехь дIатардина Оьрсийчоьнан тIеман министраллан дакъош ца дийцича а.\n7. Уггаре дукха маьждигаш долу меттиг.\nРБК агенталло бинчу талламца, бахархойн терахь схьаэцча, уггаре дукха маьждигаш долу меттиг ю Нохчийчоь. ХIора 1490 вахархочун кхочу цхьа маьждиг. Дагестанехь и терахь ду 1908, ГIалгIайчохь – 2181. Дустуш аьлча, Туркойчохь цхьа маьждиг кхочу хIора 931 стагана, ГIажарийчохь – 1080, СаIудийн пачхьалкхехь – 111. Уггаре дукха маьждигаш ду Индонезехь – 818 600.\n8. Уггаре дукха титулан къоман нах беха меттиг.\n2010 шарахь бинчу талламца, аьккхий тидаме ца эцча, Нохчийчуьрчу бахархойх 95,1 % бара нохчий (ГIалгIайчохь 94,5 – гIалгIай).\n9. Уггаре Оьрсийчоьнан Iедалшна муьтIахь йолу меттиг.\nОфициалан болчу хаамашца, 2011-чу шарахь Оьрсийчохь Iедалехь йолчу «Цхьааллин Оьрсийчоь» партина шайн кхаьжнаш дIаделира 99,48% Нохчийчуьрчу харжамхоша. 2012-чу шарахь хиллачу президентан харжамашкахь Путин Владимирехьа кхажтесира электоратан 99,76%. 99,76% процент харжамхой бара цигахь дакъалоцуш.\n10. Уггаре лакхара цабезаман тIегIа долу меттиг.\nЭххаре, уггаре лакхара цабезаман тIегIа долу меттиг ю Нохчийчоь. Brand Analytics цIе йолчу аналитикан центро чIагIдарехь, Нохчийн Республика уггаре хьалхара меттиг дIалоцуш ю Оьрсийчохь цабезаман, хьагI-гамо хиларан тIегIанца. Кхин баш «безамо бIарзбина» бехаш бац нохчийн лулахой а.\nКхин а дуккха а гайтамашца хьалхара меттиг дIалоцуш ю Нохчийчоь. Масала, уггаре ирсе пенсионераш беха меттиг а ю иза. Язде тхоьга, кхин а мичахь хьалхаяьлла йоьдуш ю Нохчийчоь?