Дика сесаг паччахьа хулаш къонахчоа т1атулла таж, во сесаг къавеннача сага ги белла мухь Лукъманул - Хьаким (Алейхьи Салам)\nДикача сесагал дикаг1а х1ама дац, воча сесагал вог1а х1ама дац. Е дика е во - ца1 ца хилча ярг а яц, яьхад вай даьша. Иштта долча х1амах цхьа х1ама дувцаргда вай укх лохе деча йоазон т1а. Тха юрта бар ц1ихеза цхьа дика дезал, наха оалар царех: "Даьллахьий ма дика нах ба уж, воккхаг1а вар воккхаг1а ва, з1амаг1а вар з1амаг1а ва, царгара масал эца дезар наха, - аьле. Цар нана яр яьннача ханага хьежа йоацаш, дукха йоккха ца хеташ, хоза нийса дег1а хи болаш г1аххьарча дег1ара саг. Тхьовра из къона йолча хана хинна хозача сибата лар х1анз а д1айовнза яр цун юхь. Доккхача 1аьржача б1аргашеи, хобадаланза долча шаьрача цун юхьмараш т1арча ц1окои хьагойтар из. На1ар т1а ваха саг чукхайкача из варга хьежаш яьг1ача мо чехка арайоалар из, кхы з1амаг1вар аравала кхелехьа. Хоза безаме моаршал а хаьтте, чувала оалар цо, из ха моллаг1а яле: "Тхо чай молаш даг1а, цкъа тухах-сискалах кхетаргда вай, хьо ла вале, цул т1ехьаг1а хьа г1улакх а дергда" - аьле. Т1аккха 1а дихьаьча г1улакхага хьажже, ц1аг1ара саг ара а ваьккхе, йолча таронах г1улакх дора цо, дукха нийслора шоацига деце лоалахошкара а дийхе цо г1улакх деш, доккха дика 1а шийна деш мо г1адъяха а йолаш. Хьо накъа а воаккхаш оалар: "Боккъала ма дика болх баьб 1а укхаза вена, пурам ма дац хьона кхы т1ехьаг1а а воаг1аргвеце. Вахача метте цхьацца х1ама эшаш ма хули нахагара деха дезаш, иштта моттиг нийсъелча оалар аз: "Со вахийта хьанехкарцига, йоккхача сага ц1и а яьккхе, цо дергда из г1улакх", - аьле. Царцига со ваха г1ертар бахьан фу дар аьлча, цкъа-дале, г1улакх моллаг1а хилараг1а дергхиларах цох тийша вар со, шозлаг1а-дале, йоккхача саго деча хозача хьаькъалерча къамаьлага ч1оаг1а ладувг1а дог доаг1ар са. Са-м х1ана даг1ацар цунга ладувг1а дог, цо деча къамаьлага-м мегаргболча къонахаша а, 1алам наха а дувг1ар ла. Из йоккха саг яхача улица т1ара царна гаьна боаццаш бахача наьха маьре яхар ца1 мара йоацаш йо1, к1аьнкаш тоъалла хиларах йи1иг боча 1омаяьяр дас-нанас. Яха дукха ха ялалехьа дог ера йо1, цкъа а шозза а нийсделар из г1улакх. Из х1ара ц1а мел енача хана т1ехьа а баьхке ц1аюгар из маьрц1аьша. Цу белхах лерг кхийтта хиннадар йоккхача сага. Х1еттамо йо1 ц1аенача маьрц1ей боаг1аргбола ха а нийсъяь цига яхар из йоккха саг. Баьхка хьакхаьчар т1ехьабоаг1араш. Моаршал-денал хьатта хьаьший чубаьхар. Хьаьший болча ц1аг1а чуяхар йоккха саг. Т1аккха къамаьл доладир цо хьаьшашца: "Е оаш лелабеча белхах се ма кхийттанге енай со укхаза. Даьла бехках а, лоалахочун хьакъах а ца оалаш, акхарна а шоана а, сайна ховш дола хьехар де а дикадар ала а. Цо аьлар: "Шо во нах долчоа тара дац, даларе иштта укхаза ухаргдацар шо, во нах е са лоалахой а бац, е шун нус а яц, из сона дика хов. Са б1аргашта к1ал хьалкхийнай из. Укх барайтта шера ер харцахь дар-кх цун аргдолаш х1ама дайнадац сона цу йи1игагара, моллаг1а-фуннаг1а дале а, хьаннахчунгара дале а, хьаькъал д1а ца кхоачаш болх ба яр, х1анз шоай нус укхаза а йите ц1аг1о, хоза шоай ц1аг1а аьрдаг1ачоа хьехар а де, акхар а дергда шоай йи1ига хьехар. Хезадеций шоана, маьре яхача сага, маьрц1аьшкахьара ца1и, даьц1енгахьара ца1и ши мар веза оалаш. Цхьаькха а ма дий вай даьша оалаш, уж массабола несарий во бале мичара баьхкаб уж дика маьрноаной. Т1аккха аьлар йоккхача саго хьавенача захалга: "Е къамаьл са ц1арах д1аделахь хьай ц1ен-наьнага".\nУж хоза накъабаьха ц1а а бахийта тхо даг1аш дийцар цу йоккхача саго ше маьре яр а еначул т1ехьаг1а леладаьр а. Со яр цхьан сай ханнарча йи1игашца баь т1а ловзаш йоаллаш, з1амига а ма дий тхо яхаш, тхо доахкар тениках ловзаш. З1амига хилаций тхо тхона юкъе пхийтта шу даьнна саг ца хилча. Коара хьаара а яьнна хийцца хьат1аера тхона са нана, хьалхаг1а мо кхайка а ца кхайкаш, шорттига д1ат1а а йийха аьлар цо: "Вайцига хьаьший баьхкаб, царна г1улакх де деза сона новкъостала чуя еза хьо." Наьна къамаьл ч1оаг1а лаьрхх1а дар. Цецъяьлар со, хьалхаг1а мелла а бехке хьаьший бахкараг1а цу тайпара хилацар са наьна къамаьл. Новкъостал-м дайтар цо чехкаг1а ялар духьа. Йоаяь яда котамаш ц1енъе а, кхы х1аманга хьажа а со елча нанас аьлар сога: "Е болх оаха бергба, к1иръенна котамаш ц1енъеш йоаллача тха даьвеший ви1ий нускала д1аб1ара а хьажа. Геттара дика саг яр из, тха нус, ена дукха ха еце а айхьаза дика чакхдоаккхар цо шийх тийша дитар. Т1аккха лерге а яха цхьа къамаьл дир са нанас несийга, ше беш бола болх соца а баь, сона хьат1аера из. Цо аьлар: "Йи1иг, хьайна т1ера т1олхаш д1а а яьхе хоза кийчле, хьаьшашта г1улакх де деза вай". - Уж фу хьаьший ба аз г1улаккх де дезараш, - аьнна со цецъяьлча, лаьрхх1а хьаб1ара а хьежа аьлар цо дика со хьакхета а еш. "1айха дилла ду къамаьлаш диталахь сона, хьо х1анз йоккха хиннай, даьра ба хьо йолча баьхка хьаьший-м, х1анз кхийтарий хьо хьайга дувцачох." Дукха уйлаш едар са з1амигача керта чу г1олла. Ма товра-кха сога хьажа баьхка хуле, зоахалола баьхка хуле. Ой, з1амига ма йий со, - аьнна. Йи1иг! Аьнна ч1оаг1а йист хиннача несас йохайир уж са уйлаш. Цо аьлар, уйлаш е-м кхувргда хьа, ялле хьай ц1аг1а д1ачу а г1ой, чехка кийчле. Ц1аг1а д1ачуйодаш юха а уйлаш удар са керта чу г1олла, бакъда х1анз хиннараш кхы тайпа яр. Со з1амига яле йи1иг х1ана оал сох са несас, хьаьший х1ана баьхкаб со йолча. Сога чехка лела ала хьачуенача несийга хаьттар аз: "Малашб уж. Хьаьший хилар тха юрта сона дика бовзаш бола к1аьнкаш, к1аьнкаш аз яхе а сол к1езига-дукха боккхаг1а-м бар уж, ткъаь шерага кхаьча а, ткъаь шерал т1ехбаьнна а хургболаш. Сайна уж малашб хайча в1алла кеч а ца луш хьаьший болча чуяха елар со, т1ак кха сога несас аьлар: "Иштта хоза дац, х1анзалца 1айха берашца мо царца баь бегаш биталахь сона, хьаьшашца хоза-эздий г1улакх хила деза, хье мелла а раьза еце а царна. Мотт дика ма луй хьа, кхы 1овдала а мичай хьо, хьайна бакъахьа хетар д1ааргда 1а царга, деча къамаьлага хьажжа. Хьона ловр мара т1аэца лаьрх1а кхы укхаза а вац хьона саг.\nСо я а яр айхьаза йи1иг, дош алара а бегаш бара а т1ера а яр, цудухьа еннаяр со хьаьший болча хийцца чуяха а моаршал хатта а. Цхьабакъда е дош аланза ялара со аьнна сайна хетаргдолаш а, х1ана аьлар 1а аьнна саго бехк боаккхаргболаш а, е ха аз йоаккхаш цхьа дош ала нийсденнадац вай.\nЧехка цхьабахьан х1ама т1айийха кеч а янна несийга аьлар аз: "Фу дар-хьог1 вай соца ловзаш лийнна йи1игаш-са нешаш хьабийхача, со хиннаяле уж а ма хиннабий боккха, хозахетарг ма дарий царна шоаш лаьрх1ача. Массавар раьза а хинна, чехка сайца улув коара цхьа к1аьнк а ваьккха, х1анз цхьаь лела бокъо мичай са, йоккха хинна хилча, иштта дар цу хана вай къаман 1адат, нийса а дар, тахан беррига кхалнах цхьаь лел во а товш. На1арга яхар со сай нешашта, аз къамаьл д1адича, цкъарчоа цецбаьлар уж, т1аккха аз аьлар: "Шоай ц1аг1а долчча тайпара аз леладер д1а а дийце, ц1аг1арабараш раьза хуле, хьадувла, шо доаг1е сакъерда моттиг я вайна, сона дика а хет. Со чехка чуера. Чуяха хьаьшашка моаршал а хаьтта, хаттар а даь сагота ма даг1алаш, тхо шун г1улакхага хьожаш да шоана, укх сахьате шортта маьхкарий а боалабергба хоза сакъердийтаргда, аьлар аз. Царех цхьанне аьлар, тхона-м эшац кхы маьхкарий, хьо хилча а ба кхоачам, хьалха а хулар из тхо цхьан нийсделча иштта соца бегаш беш. Ай, новкъостий ма бий хьоца, уж беций баха безаш, аьнна, ела а янна араяьлар со, маг1а ваг1ачунгара пурам а дийха. Чехка хьат1а а ена несас аьлар: "Юа х1ама кийча я, хьайца новкъостий а ийце д1ачу а яхе, хьаьшашка кулгех хий а кхарзийта истола т1а х1ама а хьакхийта, т1аккха 1айха б1арг а кхоабаш, з1амаг1чунга хьат1а а яйташ йоккхаг1чунга 1о а оттаяйташ хьаьшашта эздий г1улакх де. Тха дар ч1оаг1а къаьга геттара хоза геза таз-г1умаг1а, балмах гата а тесса таз-г1умаг1а бе а делла чуяхар со хьаьший болча хьаьшашка кулгех хий кхарзийта, из г1улакх де дезар фусмара саг вар, уж мо баьхкача наха ц1аг1арча йо1о дора из г1улакх, хьаьший боккхаг1а хилча к1аьнк хьожар царга. Кулгаш дилийтарах хьаьшаша баркал а аьнна хьаараяьлар со. Бера х1амаш 1о а оттаяь истола т1а хьакха х1ама а ийца, сайца йи1игаш а йолаш юха чуяхар со. Даха д1ачу а даьнна, со-м юха чуйоаг1а шо долча хозаг1а хеташ, - аьнна бегаш бир аз, са новкъосташа сайре дика йийцар. Маршалца дахалда шо, аьнна, воаллашехь аьлар маг1а ваг1ачо: "Даьра яг1ац хьона хьо дукха эсала-м а. Хьаьший шоайла бегаш бе бол абелар. Вай новкъостага хьажжа-м даьра яц вай фусам нана, ер ший г1улакх хилча сагота мича вар яхаш. Беш бола бегаш шойла кхеташ а, цхьаннена 1оттар йоацаш а бар. Хоза хаттар а даь дахар-денар дувца болабелар кагий нах, маьхкараша истол хьалдизар дуача х1амах.\nАз аьлар: "Бисмал деша, ег1ар хьат1айоаг1аргья, - аьнна. Тхьамадо аьлар: "Шо хьадаг1аций? Оаш тхоца дика хьегаре аьттув баргбар шун, - аьнна, т1аккха аьлар цо: "Боккхийча нахага х1ама даийтадий, - аьнна, цар тхьовре х1ама диад, шун г1улакх дика хилийта йоах цар, - аьлар аз. Хьаийца шийна хьалхашка латтача оаркхинга чу 1очубиллар маг1а ваг1ачо котама ткъам, шоллаг1а ваг1ачо шорттига хьаийца г1ог1о хьалчу а дилла, ткъам шийна 1очубиллар. Х1ама даа болабелар хьаьший, цхьа иттех минут яьннача г1олла дилла чуера, Эг1а ваг1ачо аьлар, д1акхайда етар хьа а ийца: "Шун т1а цхьа етар мара ца хилча бокъо яцар укхнах кулг тоха, ераш укхаза шортта ма йий, хьа пурмийца йохаергья аз ер, - аьнна, маг1а ваг1ачо корта лостабир цу белха ше духьала ца хилар хьахойташ. Вокхо ах а яьккха, йоккхаг1ъяр дулх чудолча оархо чу д1ачу а йилла, з1амаг1а дола дакъа маг1а ваг1ачоа хьалхашка 1одиллар, цо к1еззига х1ама а яьккха шорттига шийна эг1а ваг1ачунга 1оялар, цо лоадам боацаш х1ама яьккха д1аялар кхоалаг1ачунга, цо кулг ца тохаш оаркхо чу д1ачуйиллар. К1езига-дукха диллах чам а баьккха шоаш баьнналга хьала-1о а хайта, х1ама д1аэцийтар хьаьшаша. Т1аккха чуера чаьцара юа х1ама, чай а хьадеттар. Маг1а ваг1ачо аьлар чаьх къург а баь: "Чам хьашт мелд ба укх чаь, бакъда несараша деттача, кхы а чам болашаг1а хургдар-кх, аьнна. Долче зоахалол дувца яхалга да-кха хьа из, - аьнна цунгара пурам а дийха къамаьл де волавелар шоллаг1а ваг1ар. Сога хаьттар цо: "Укх тха новкъоста лаха саг йий хьа?" - аьнна. Аз аьлар г1улакх деш лелача йоккхаг1а йолча йи1игий ц1и а яьккха: "Д1аювца ца езаш шоашта шоана а дика йовзаш, в1алла йовзаш ца хилча а д1айовззал хоза г1улакх х1анз укх сахьате д1а а хьекха ма йий хьанехк, ер мегаргйий шоана?", - аьнна. Уж массаварг раьза а хинна, зоахалол а дийца, укхо ше цу г1улакха духьала йоацалга д1а а хайта, г1оргья со цунга, аьнна, цхьа зоахалол в1ашт1ехьа даьлар, иштта шоллаг1чо а йийхар тха з1амаг1а йола новкъост. Т1аккха сайца зоахалол дувца безам болаш шоай кхоалаг1волча новкъоста уж хьайзача аз аьлар: "Хьаьший г1улакх хилча тоъаргда, цига социйтаргдар вай е г1улакх", - аьнна. Ай! Е тха новкъост шоай лоарх1 1а? Ер веций хьаша, укхан саг ца йийхача дизза чакх мича доал хьаьший г1улакх, я цхьаннахьара йи1иг хьачуйоалае е хьайца зоахалол дувцийта. Т1аккха шоллаг1а ваг1ар йист хилар тхьамадайга: "1а пурам лоре къамаьл дергдар аз", - аьнна Тхьамадо раьза хинна корта лостабир, шоллаг1а ваг1ачо къамаьл д1ахо дихьар: "Йоалаергьяларе акхарца тхьовра йоалаяь хургьяр хьона,1а ма яхий шоай лоарх1 1а яр. Даьра лоарх1 дукха шоай-м, шоай меттал духхьала ший-м. Хийцца дувца 1а зоахалол. Шеварг хоза велавелар. Иштта уж кхы ца совцаш, аз мегаргда а аьнна, соца шоай з1амаг1а волча новкъоста зоахалол а дийца, аз г1оргья а аьнна, чакхбаьлар из болх. Кагийча наха цхьацца кицаш а доахаш, хаттараш а деш тхо доахкаш, чуя мегаргйий со аьнна чуера тха нус пандар а бахьаш, из на1ара юххе латтача шкафа т1а 1о а оттабаь д1аараяьлар, сога хьайола а аьнна. Кагийча наха пурам а денна со араялча цо сога аьлар: "Хьа нанас йоах хьога д1аала х1анз а ши бутт мича баьннаб вайна гаьна доаццачара таьзет д1адаьнна; халхар, ловзар дита а дите шорттига ши-кхо ладувг1а йиш якк ха х ьаьшашта, царца дага а даьле. Вай даьша ма яьхадий, веннар менгена д1ак1ала а вилле хьаьшашта г1улакх де. Цар-м геттара лоацде а мег из г1улакх, эздий нах ма бий уж. Вай декхар хьаьшашта г1улакх дар да. Со юха чуяьлча аз цхьаккха х1ама д1аала ца дезаш юртара болх бовзаш болча хьаьшаша аьлар: "Оаша-м шоай эздела тхо лаьрх1а хьаьший г1улакх дизза чакхдаккха чубайта хургба пандар, цхьабакъда, лаьрхх1а сакъерда вайна тоам бац дукха ха йоаццаш юрта венна саг а волаш. Из пандар бахьаш хьачуенача акхар несийцарча лоарх1ама цхьа г1айг1ане йиш йоаккхийтаргья нагахь саг духьала веце. Массавар раьза а хинна з1амаг1ачоа т1абиллар оаха из мухь. Цу лакха йолайир дуненахь г1айг1ане "Дын беннача к1анта йиш". Лоацца хоада а йир цо из. Баркал а оалаш йиш яккхараг1а аьлар тхьамадо: "Цу ашарах-м хургбацар вайна цхьаккханегахьара а бехк, селла те1а-г1айг1ане, из д1амелхазачун дог дашаргдолаш яьккхар цо из. Ховргдар-кх хьона цо безама йиш яьккхача вай сапарг1ата мишта доалар, - аьлар цунца зоахалол дийцачо. Йи1иг ц1ийялар ше могаярах кхычо из аьннадаларе селла ч1оаг1а эхь ца хета а мегар цунна.\nБаркал а аьнна баха г1айттар хьаьший. Воккхаг1чо аьлар: "Вай фуннаг1а дийцадале а шоашта ловчча д1анийслулда шо. Дукха даг1арах бехк ма биллалаш, боккхий нах хьоабергбац вай, моллаг1ча цхьан к1аьнкага 1одика а йийца д1аг1оргда тхо. Эг1чу баг1ар гулбенна коара кагий нах, хьаьший болча чу ца болхаш 1ийнабар уж царна хьакхашта ца хилар кхераш. Вай къаман г1улакхаца эздий лоарх1аш дацар шоай гаргарча маьхкарашца зоахалолаш дувцача метте кагий нах хилар. З1амаг1авар хьаара а вена моаршал а хаьтта, д1ацакхаьчача г1улакхах бехк ма биллалаш а аьнна, хьаьший накъа а баьха юха чувахар. Ши-кхо ди доаллашехь вера тханцига соца зоахалол дийцачун да. Хоза-дика хьоашал а даь д1авахийтар из тха дас-нанас. Кхоннахо чу а ена са нанас аьлар: "Вайцига хиннача саго фу леладора хой хьона?", дегабуам бора аз, ховш хилча а эздий мича дар сона хов ала иззамо дола г1улакх, хац аьлар аз нанас къамаьл д1ахо дир: "Цо йоах шун йи1иг кхийнай тха к1аьнк воккха хиннав шоана таза ца хете тхоца гаргало е, йиш-воша дергдар вай. Оаха аьннад дезалца дагадаргда тхо, цхьан к1ира юхавоаг1аргволаш ва из, хьа да иззамо дола х1ама дукха дезде лаьрх1а вац, х1ана аьлча, Дала йоах: "Кхалсаг бахьан везвала веннар вайвергва аз". Цудухьче уж нах хьайна гоама беце цхьа соцам а бий хьайна хетар ала деза 1а. Ай з1амига ма йий со! Аьлар аз, дог а ч1аьхка. "Из бахьан дац, хоза уйла елахь са йи1иг, хьона дикадар хилча дика хеташ да хьона тхо" - аьнна араяьлар са нана.\nК1ира доалача дийнахьа вена хьакхаьчар из воккха саг, цу ханалехьа аз а шоаш раьза дар де а аьнна. Кхы со духьала а яцар, цхьа к1еззига хьалха хетар сона маьрел де цо аьлча. Цу гаргалола шоаш духьала боацилга д1а а хайта, бераш а з1амига ма дий, кхувргда вай, "Дийнахьа делккъийга бага-к1ерам а саге е аьнна ма йий гаргало", - аьнна са дас геттара ч1оаг1а г1ад а ваха ц1авахар воккха саг. Х1ета денз хьа каст-каста воаг1ар тханцига из воккха саг, из воаг1илга хайча со геттара чехка къайлайоалар, эздий а мича дар сона б1аргаяйта.\nИз г1улакх д1адоладенна цхьа бутт баьннача г1олла аьлар воккхача саго: "Шо духьала децаре гаргало хьа а яь, шод а баь 1одулларгдар вай е х1ама, т1аккха шоана мел тов сабар а дергдар.\nХ1анз доаг1ача ерача дийнахь нах хьабахкийта, зоахалол а дергда, хьона ловчча хана саг а ц1аяйтаргья, тхо фу де доахк наьха сагах из йоаг1аяь. Зоахалол деча дийнахь беррига коара а, кхы дукха гаргара бараш а гулбелар тханцига, цхьаццанешка д1а а хайтадар, цхьабараш шоашта хайна а баьхкабар. Баьхка хьакхаьчар зоахалола боаг1араш, чубаьха хоза 1оховшабир уж. Б1аь шерага кхаьча воккха саг вар тха тайпана дукха хийра а воацаш, лела дика могаш вацар из, бакъда хьаькъала талханза вар. Чехка бидарка яхийта хьавоалавайтар из тха даьвошас, жоп цунга далийта деза, хозаг1а а товргда, цунна дика а хетаргда, - аьнна. Дуа х1ама чудихьар, бисмал деша аьлар шун т1а б1арг кхоабаш латтача тха даьвошас. Т1аккха саббаре йист хилар маг1а ваг1ар шийна юххе эг1ахьа ваг1ача, тхьовра бидарка яхийта воалаваьча коарча воккхача сагага, цхьаккха дараг1а маг1а вала ца тугаш эг1ахьа 1охайнавар из ше гаьнна цул воккхаг1а воллашехьа, бокъо яц хьаша эг1ахьа хоаве, фусам-да маг1а ваьлча малейкаш арадоал аьнна ма дий, аьнна. Хьашас хаьттар: "Оаха фу леладу хой шоана-хьааьлча ховргда-кх жоп делар фусам-дас, безаме вела а къежа. Тхо даьхкад хьанехка йо1, са даь ц1и а яьккха, еха манехка во1а, оаш луча жопага хьажжа шу а дуаргда. Цу г1улакха ше хьавийхалга дика ховш волча воккхача саго жоп да шоана аьлар. Цигга хьаьшех цхьанне хьадаьккха мехко оттадаь урдув 1одиллар. Т1аккха ду1а а даь моттиг беркате а йийца, х1ама а диаь, болхаш даьгеи, наьнагеи ловца а баьккха, бахар хьаьший. Иштта йийхар со.\nЗоахалол хинна кхоалаг1ча дийнахь вера тханцига са маьр-да, шийца новкъостий а болаш. Москалаш а котамаш а йоаяь, ч1оаг1а г1улакх дир царна, болхаш пезг-маьчеш а ц1енйир, дикаг1а дола йовлакхаш а делар. Водаш нана юстара а яьккха цо аьннадар кастта маьрвежарий бахкийта лаьрх1а да тхо. Хьала-1о а хоам а хинна баьхкар маьрвежарий. Совг1ата сона хоза х1амаш а яхьаш, 1а1 а дахьаш. 1а1 фу дар аьлча, корсамах яле а кхыча гаьнех яле а хоза дукхаг1а х1амаш 1оохкалургйолаш кеч а яь, ши эрш хиллал лакха а йолаш га яр. Цунах 1оухкар 1ажаш, кхораш, ч1оракаш, конфеташ, печеньеш, иштта кхыдола а х1амаш. Уж шеярг нийсйора цу т1а хьалетай аргдолаш. Из 1а1 дахьар кхоачараг1а волча маьрвошас, говра т1а а хай, аьтта гона т1а а оттадай, лакхера аьтта кулгаца хьа а лаьце. Шоллаг1а вола говра баьрий хулар уллув г1олла воаг1аш из лоравеча хьисапе. Бахача юрта болхаш хилча говр шиннел дукхаг1а хилацар, болхараш дукхаг1а бале а, дукхаг1а йолча хана пхеннега кхаччалца хулар маьрвежарий, дукхаг1а хила йиш в1алла яцар, х1ана аьлча, маьхко яь ва1ад яр из, цу ханарча наха кхоачаш дика а йора. Ураотта декхарийла мел вар ура а этта хоза г1улакх дир са маьрвежарашта. Иштта хьаьший баьхка моттиг нийсъялча оалар тха дас (Дала гешт долда цох, дика къонах вар) мело ма елаш со хьовза везаш болх мичаб ер, эшар д1а а деха вайна хьаьший бехк а ма хилийта. Х1анз а 1ийнзар из юстара. Говрашта г1улакх даьдий, аьнна, хаьттар цо. Цун къамаьл д1ахеза хьат1а а вена кхелета волча к1аьнко аьлар: "Аз тхьовре нувра бохкараш а мелдаь, гоаламаш багара хьа а яьха шортта фуъ а, доакъар а дилла д1аовттаяьй уж вай бежа-карта. Цкъа а шозза а чуйола аьнна маьрвежараша саг вайтача сихлуш яцар со хьаьший болча яха. Боккъала дар аьлча, ма кхайканге чуяхар цуморча моттиге цхьа хоза лоарх1аш а дацар. Юххера а хабар дера хьаьший х1ама хьа ца эцаш баг1а аьнна, г1улакх кхы га йиш йолаш дацар. Царна г1улакх деш лела дийтта шу даьнна тхоай даьвеший йи1иг хьалха а яьккха чуяхар со маьрвежарий болча.\nОззалуш моаршал а хаьтта, х1ама хьа ца эцаш х1ана даг1а шо?, - аьнна, шун т1а г1улакх де эттар со. Царех воккхаг1ачо аьлар: "Хьо хьаярга хьежаш даг1а, х1анз 1оха еза тхоца, г1улакх д1арча йи1иго дергда, аьнна, соца д1ачуена йи1иг белгала а йоаккхаш. Вай къаман эзделага диллача хьалбаьхкача маьрвежарашца 1охайча а ца хайча а мегаргдолаш дар. Нагахьа хьо йийхачун царца бехке саг хуле 1о ца хайча хозаг1а лоарх1ар, масала: воккхаг1а вола маьрвоша веча изморг нийслора наггахьа ц1аг1а з1амаг1а воша ца хилча, е маьр наьна веший во1 хилча. Царца ва а вар со йийхачун наьна веший во1, цудухьче со 1оханзар. Дика г1улакх а даь, чай дотта маьхкарий а чубига, зоахалолаш дувцийташ са а къийрдийта, юххера пандар чубера. Пандар чубеначо аьлар: "Боккхийча наха йоах, халхар-ловзар ма дувца, д1ахо шоашта товчча тайпара ашараш а йоахийташ сакъерда. Цу мо лоадам боацача г1улакха, цхьа саг йодаш-йоаг1аш моттиг ца хилча айданна г1улакх ца хилча бакъахьа хетар тха даьна, сов белгала хила мегаргвац яхаш. Дукха бийсанга чу ца болхаш ханнахьа бахар хьаьший. Маьрвежарашта де декхарийла мел дола г1улакх дир царна, йовлакхаш а делар, говрашта байракхаш а ег1ар, иштта хоза накъабаьхар оаха хьаьший.\nЦул т1ехьаг1а наггахьа маьрвежарий а каст-каста захал а воаг1аш ха яьлар. Юххера бийса йиллар. Фу эш-мал эш хьажа венача захалга са дас аьлар: "Укхаза хьаг1ерта везац хьона, хьай ц1аг1ара г1улакх в1ашт1ехьадаккха мара. 1а мелла дукха х1ама дараг1а оаха цхьа х1ама хьаэцаргдац, тхоай йолча таронца кеч а яь, йо1 маьре яйтаргья. Хьа дезал ма хулий царех хьай ц1аг1а хьай хьашт дар в1ашт1ехьа даккха пурам да хьона. Элчано ма аьннадий (1алейхий салат вассалам) "Кхалсаг шийгахь беркат дукхаг1адар малаг1а я аьлча, йоалаеш къа к1езигаг1а хьийгар я". Хоза шортта йолча таронах х1амаш а ийца кечйир со дас-нанас. Маьрц1аьшта дахьа совг1аташ а кечдир. Совг1аташ пхеннега кхаччалца хулар: Маьрдаьна мет-поартал хьора, маьрнанна е шовлакх е гурмали хьора, маьрвешийна аькха петара палчакх хьора, маьрюшийна несас дихьаь чокхий дутар. Маьрдаь воша хилча цунна а хьора совг1ата лаьрх1а моллаг1а цхьа х1ама. Кхы дукхаг1а дахьа бокъо яцар. Дийна болаш маьрдаь-да, маьрдаь-нана, иштта маьрнаьна-да, маьрнаьна-нана хилча царна саг енача фусамдаьша ц1аг1ара х1ама лора. Йилла бийса а ди а хьакхаьчар. Сецца г1айтта кагийча наха дулха яьш кхаэхкар. Хьааха болабелар нах. Г1улакх деш лелача наха, х1а аьнна пхи саг в1ашаг1а ма кхийтте дахчан оаркхо чу дулх, хьалт1амаш чу а дилле юкъе берх1а кад 1очу а оттабай 1оховшабора х1ама даа нах. Дулх диаь баьлча мезамоти, маьккхи оттадора наггахьачан чай а лора. Делкъа ха хуллаш баьхка хьакхаьчар замеш, хьачухозаш къамаьлаш дар: "Хьаьший г1улакх доаллашехь, нускал йистедаккха яхаш. Замелха баьхкача мехкарий тхьамада йола йо1 чуйоалайир со йолча ц1аг1а. Дукха ха ялалехьа коарчам дайтар заме йо1ага цу лакхе вай йийцача тха несий вешийгара. Иштта цу ковна бехкег1а волча сагагара дохьийтар заме мехкарашта хьалха яьнна енача йо1ага коарчам. Коарчама лаьрх1а чуденар дар, шалта к1ал улладу урс, даьре йовлакх, дошо пхи сом. Заме йо1о фу де дезаш дар аьлча, ше цу коарчамах а, из хьадайтача з1амигача сагах а яше цу т1а йовлакх 1от1а а дилла д1аарадахьийта дезаш дар, укхо чаьхка шийгара дошо тума 1от1а а дилла, йовлакх 1от1а а ца дуллаш д1аарадахьийтар. Из цо иштта дахьийтар ма1ан фу дар аьлча, са таро хьачул дикаг1а я, цхьан тарлургдац вай яхилга дар. Изморг а нийслора йо1 кура хилча. Х1а аьнна шийга заме йо1агара йовлакх а доацаш коарчам юхаденалга хайча, чехка мехко оттадаь латташ дола урдув 1от1а а дилла, дошо ахчанца, юха чудахьийтар цо из коарчам заме йо1 йолча. Х1анз кхы совнаг1а дар лело дезац, моллаг1а яха мегаргйолаш визза к1ант ва аьлнна. Т1аккха хаьнаг1а улла воатагара ц1окаг1а баьча боккъала хозача т1ормигачура йовлакх хьа а даьккха, цу т1ормигачура хьаийца французски духи а теха, коарчама т1а из йовлакх 1от1а а дилла д1аделар заме йо1о из корчам, из д1ай - хьай кхухьаш лелача малейк мо хозача йи1игага. В1ашаг1акхета мегаргдолаш тара-м да шо, Дала в1ашаг1атохалда шо, аьнна, даггара ела а енна, чаьхкка д1аяхар из йи1иг. Хоза юкъе лаьттача йи1ига баркал а аьнна з1амигача саго аьлар "Цу йи1игага, хьайна хала дале а ц1аькха чу а яха ала цу заме йо1ага са ц1ераг1а, кастта гургда вай къамаьл а хургда аьле. Т1аккха-м 1овдала яр хьона со уж мо доа хабараш д1ай-хьай кхухьаре, мишта воалийт хьо мо воа к1аьнк карара, аз-м тхьовре а хьо сай ма лаьрх1авий, - аьнна, даггара ела а янна ц1аг1а д1ачуяхар из йи1иг. Иштта уж хьувзашехь чехка кийчйир со. Даьре чокхий а дийха, туркий фаз а тилла. Хьалхашка чокхех дотош а дехка, юкъах дошоца кхаьла дото т1аьхкар а хьоарчадаь. Хабар чудера нускал йистедаьннадале арадаккха з1амига саг чувоаг1а аьнна. Хийцца со латтача ц1аг1а чувера берашха з1амига саг. Х1а! Хьа укхазара г1улакх даьннад. Д1арачар хьо лартт1а т1аэце шерал хьалха е ц1а гургдац хьона, - аьнна са кулг а лаьца из д1аволалушехьа (ч1оаг1а айхьаза саг хулчоа тара вар из) иштта вола саг харжа а харже вохийтар нускал арадаккха. Цу сахьате го бир цунна исташа, цар аьлар: "1а мо хабар дийцараш нускал дига меттале шоаш берзана ихаб хьона укх морча меттера, цкъа боккхача исташта каракховда хьо хьай чокхий цхьалхадалар хьайна ца дезе. Иштта венача сага хийла к1од техе е урс хьакхе т1аювха х1амаш этт1айора, бакъда иззамо дола г1улакх дергдоацаш цу белхага дика хьажалахь, аьнна, тхьовре т1адилладар тха дас ший юшийна. Цун йист хила кхелехьа исташка, кисара бели мо 1ажаг1а бохча хьал а даьккха, цу чура хьа а доахаш ахча делар цо д1а юстаро баг1ача исташта. Т1аккха аьлар тха даь юшас: "Ер-м ахчанца никъ а буллаш г1оргволаш ва, укханга х1ама ала йиш яц". Кхы саг йист ца хулаш тхо ц1аг1ара д1аарадаьлча уйчен юххе уйт1а хьаэза латтар ши говр йоалла тачанка. Замаьлха баьхкарчарех ши саг а заме йо1 а тачанка т1а д1ат1ахайра, т1аккха со д1ат1а а хоаяь, ваха ши чемодан яхьаш хьа а вена уж тачанка т1ехьашка 1ооттайир, ше говраш лахка 1охайра.\nГеттара хоза кечъяь яр тачанка. Чу 1ойилла уллар инкала тхах яь ферта, г1андаш т1а дадар нах 1оховшаргболаш дахка бес-бесара истингаш. Из в1алла х1ама а доацаш хоза кечъяь яр говраш, дотоца кхаьла танакхаш, дирсташ а йоахкаш, танакхех 1одадаш к1овжамаш а долаш. Кач хьерчача аьса таьх ухкар чан м1араш, турсаг1а яьха вордангаш, наькха т1а 1от1а а кхоачаш дадар чиллана хьоасах даь к1овжамаш, говраш лехкачоа бе йоаллар иштта 1алаьмате хоза кечъяь шод, лийга когах баь шодакъаж а болаш. Наггахьа фега лостаюра цо из шод, тепча техача мо тата дайташ, т1аккха говраш геттара сиха йовдар, багенаш а г1овттаяй, кортош ураг1а а дег1е, цу ханна михо ловзадеш б1аргагора кач 1одада к1овжамаш. Говраш чоабола йолхар в1алла дом а ца боакхаш. Лаьрхх1а харже йожар цуморча метта водаш хилча уж мо чоабол йола говраш ворда чу баг1ача наха сапарг1ата хургья аьле. Тхона т1еххьа йоаг1ар замелха баьхка маьхкарий т1абаг1а фаэтон. Иштта тхо долхаш хьалхашка баг1ачарех цхьанне аьлар хохкаялча мо, цхьа тейжа йода, хоза сибат дола лоа мо к1ай говр белгала а яьккха: "Д1ахьажал мишта хоза йода из говр, мел дом а баьккхаб цо шийна т1ехьа, иштта дом айбу цу йорг1а йолча говраша", аьнна, т1аккха т1атехар цо "из фуд аьлча, йорг1ача говраша цхьан оаг1орахьара когаш цхьаттара лувз, пайдана хьалий а ца деш, текхадеш мо, цудухьче т1аваг1ача баьречоа атта а хул уж, царна т1ехьа дом г1увттар бахьан а из да". Барх1-ийс баьрий кхы а вар замешца. Хаьхке гаьна д1ахьалхабоалар уж, юха т1абоаг1ар, т1аккха фаэтона т1а баг1ача замаьлха баьхкача маьхкарашта т1а а бахе бегаш бора. Иштта хоза д1акхаьчар тхо са хургдолча коа. Нускал доаг1а аьнна яь хоза кийчо яр. Духьалбаьхкача маьхкарех цхьанне са кулг а лаьца т1ера 1о а яьккха д1ачуйигар. На1ара лохе дадар нув-истанг, аьтта кулгаца хьаийца уж д1аюстара оттадаь со йоаллашехь, 1от1амохкабир сона б1арех, шоколадех, шекарах бизза бола кад, уж шедар бераша хьалохьадир, со ц1аг1а д1ачуйигар, из дар нана ц1а. Ара-коа ловзар доладелар, къаьстта йо1, з1амига саг доалаш а хулар халхар, цхьатарра дуккха маьхкарий а кагий нах а халха боалаш хулар халхар. Цхьа иттех минут цу ц1аг1а а яьккха, хьаьша ц1аг1а йигар со, ловзар а дукха д1аьх ца луш сецар. Из шедола г1улакх вай къаман 1адата чудоаг1аш дар. Дукха кагий нах, а маьхкарий а бар цу ц1аг1а. Маьхкарашта маг1а яг1ар тхьовра замешта хьалхаяьнна со йига ена йо1. Из цучу йолга а хайна, шийца новкъост а волаш чувера цунга корчам дайта з1амига саг. Шоашта хьалг1айттача наха баркал а аьнна, сох ловца баьккха, маг1а яг1ача йо1а гаьна воацаш 1охайра из.\nЙо1 ураэттар. Из хоза д1акхета а еш ший цунца безам болга д1ахайтар з1амигача саго. Дика цунга ла а дийг1а аьлар йо1о: "Хьога ялла-м са ираз хургдацар, тха юртарча сага дас дош денна яг1аш я со, уж а бац кхы во нах. Черсий аьла мо саг ма вий хьо, харжжа нускал доаг1аргдолаш, хьайна кхычахьара оамал бе.\nЗ1амига саг саца лаьрх1а вацар. "Хьо аз деча къамаьла духьала еце, дош далар мара кхы урдув 1одилла йийха яг1аш а мичай хьо, д1аг1оргда вай, к1еззига г1иг1-биг1 а яьха шоаш д1асовцаргба хьона. Йистхилалехьа гуш дар йо1 эг1аза ч1оаг1а яхалга, цо аьлар: "Безамо саг тувлаву яхилга бакъ хиннад, х1анз вайна гуш да из, хьо мо волча сага тоам болаш къамаьл дац 1а дер, аз кхы тайпа лаьрх1а вар хьо. Вай дахалда багара туг кхоссаш миссел хала ца хеташ лерг ма яр со, из 1а яхар а даь, сай даьна цатовр ца де. Къамаьл цигга сацийталахь, со эг1аз а ца йохийташ! В1алла воха а ца вохаш з1амигача саго аьлар: "Йизза даь-наьна йо1 я, со раьза ва хьона, боккъала бехк ма биллалахь хьаькъал д1адахараг1а. бакъдар аьлча хьо мо йоа саг б1аргаяйча моллаг1а а тувла а лургва, - аьнна бегашца къамаьл д1а а дерзадеш. Из йо1 я а яр даккха г1алат доацаш тоам болаш саг. Юха а бехказлон мо аьлар з1амигача саго: "Йий хьа сона лаха саг?" Йо1о жоп делар: "Даьра я кхы дикаг1а йоацар-м, хьога хьажжа хилча къамаьл де бокъо яцар хьоца, фу яхь лоацаргья 1а тувлавеннача сагаца", - аьнна ца хьийзача. Дагайоаг1ий хьона тахан вайна шиннена юкъе лаьтта йи1иг. Иза-м боккъалдар аьлча хьона а, сона а раьза яцар 1а соца бегаш беш, ма хазарий хьона цо дийцар. Хьо цавовзараг1а хьога б1арг кхоабаш яр хьона из, геттара чехка хье гучавалалехьа хьоашал д1атассалахь цунца, хьелой т1ехьавусаргва хьо. Бегаш к1еззига 1оттар йолаш бале а гуш дар йо1о з1амигача сагца лоарх1ам белга. Хоза цу ц1аг1а мел волча сага баркал а аьнна, бегаш барах бехк ма биллалаш а аьнна бахар уж.\nД1ахо дувцар йоккхача саго: "Цу сахьате хаттар оттарг ма дий шунх х1аране, фу хилар цу з1амигача сагах аьнна. Цигара ара ма ваьлланге ший юша йолча а ваха, из йи1иг хьа а йоалаяйта, цунца къамаьл а даь, шойла раьза а хинна, дукха ха ялалехьа, йийха а йийха, доккха той даь ц1а а йоалаяь ваха хайра." Х1анз бац уж, пхи-ялх шу хургда уж кхелха (Дала гешт долда царна). Юхебиса шортта дезал ба цар дика а болаш. Цхьа к1ира доаллашехь хит1а яьккхар со, кагий нах а маьхкарий а гулбенна дахар тхо гаьна боаццача боаллача хьаста. К1удал йизза хьаь1аь шийла хий а дахьаш чудаьхкар тхо. Нускал хит1а даккхар бахьан фу дар аьлча, кхычахьара хьаена саг из йоландаь, цун хий дола моттиг мичахьа я д1ахайтар духьа дар из. Бакъдар аьлча из хьаст-м сона дика бовзаш бар, дукхаг1а йолча хана оаха хий кхихьаь моттиг яр из. Хийла хит1а дахача сакъерда нийслора тха цу хьаста к1аьнкашца бегаш беш. Х1ета хоза яр, эхь-юхь а дар, эздий цхьа дош хозаргдацар хьона е к1аьнкагара а е йи1игагара а, хоза са а къийрде д1ай-хьай къастар. Беззаме са а къийрда ханнахьа чубахар тханцигара нах.


1аламат ч1ог1а къахьегна, шен байташкахь ма-яздарра «ша винчу халкъана хьанала ваьцна», шен букъа т1ехьа дуккха а диканиш дитиначех ву къоман яздархо. Дуккха а тоьшаллаш а ду цу хьокъехь цунна дина: 1едалан грамоташ, мидалаш, амма халкъан безаме, лараме кхочуш цхьа а совг1ат ду аьлла ца хета.\nГоьваьлчу поэтан-яздархочун 80 шо кхочучу суьйрене баьхкинера 1адизан довха дешнаш ала цуьнца белхаш бина накъостий, яздархой, хьехархой, студенташ… Мехала дара х1ораммо а 1адизан кхоллараллин некъах олу дош. Эхь-бехкан вуьззина волчу 1адизан юьхьа т1ехьаьжча а гуш дара цуьнан дог оцу адамашка болчу безаман токхенах дуьзна хилар.\nШа диначу диканаша юьхьк1айчу до адам заманан йохалла халкъана хьалха. «Ша санна болчу яздархойх дика дош алар, цуьнан говзар араяьлча боккха кхаъ хилар а дара Кусаевн дикачу амалех» – бохуш тошалла дира цунах дош олуш бевзаш болчу яздархоша Мамакаев Эдуарда, Киндаров 1абдуллас, Цуруев Шерипа, Яричев 1умара, Исмаилов Абус, Ахмадов Мусас, кхин болчара а. Къоначу хенахь «Пхьарматехь» хиллачу яздархошна г1оьналлин куьг кховдийначарех, церан кхолларалла телевиденин г1ирсашкахула халкъалахь йовзийтанчарех а вара иза. Иза хьаьнгахь а хуьлуш йоцу догц1еналла яра х1етахь а, х1инца а. Мах боцуш ю Кусаевн къоман литературин елла «Нохчийчоьнан яздархой» ц1е йолу гулар, иштта берашна а, баккхийчарна а язйина байташ, дуккха а мехала статьяш, дина гочдарш.\nДуккха а довха дешнаш элира 1адизан кхоллараллин а, дахаран-белхан некъан хьокъехь 1илманчаша Индербаев Гиланис, Бугаев 1абдуллас, Гадаев Вахас, Багаев Мусас. Концертни декъехь Кусаевн байташ т1ехь даьхна иллеш д1аэлира.\nСамукъне а, сирла а цхьанакхетар хилира кхунах, иза гуш дара зал чохь болчеран екхаеллачу яххьашка хьаьжча. Цаьрца цхьаьна йоккхаеран дакъа кхаьчначарех яра х1окху мог1анийн автор а. Кхин цкъа а Даггара декъалван лаьа яздархойн ц1арах а, къоман ц1арах а лераме 1адиз! Дала кхин а дуккха а маьрша-могуш латтавойла хьо вайн къоманна а, дуккха а шерашкахь хьанала хьайн халкъанна къахьега хьуьнар а, могашалла а лойла хьуна Дала! Халкъан дуьхьа ваьхнарг цкъа а Замано вицвийр вац!


Пачхьалкхан Шатлакхан Илли ПалестӀина пачхьалкхан\nПалистинан истори хьалх заман чур дуьнахь йовзаш ю, Ӏосманан Пачхьалкх йохийна чул тӀехь Европан пачхьалкхаш массайт агӀор декънера Палистинан латт. Ингал мохко шен кер бахна чол тӀехь Палистинан мохк, палистинашкара латтанаш хьа дехна жуьктишна дӀас дел, цу латта тӀехь ша жуьктийн мохк «Израил» кхол йалла аьлла дунена дӀа кхайкханера.1948 шарахь ингалхош амеркахош накъостал деш жуьктийн мохк кхуьллина аьлла палестинан латтанаш тӀехь чӀагӀо йин жуьктийн мохк кхуьллина. Цигар дуьнахь жуьктийн гӀуллакх хьалха декхин палистианаш шайн латтанаш доцуш битна. Цу хен чу дуьнахь палистинхош шай мохк мокъ бакха луаш леттуш бу, цан тӀехь йеш йокх харцо жуьктиш и цера европер накъосташ палистинашка шай мокха ца кхолийт луаш. Америкъ Штаташ а, Ингалхош, Парансхош жуьктишан уоза безам беш Палистинан мохк маьрша мохк ца лору, кхин дӀа йолу дунан пачхьалкхаш Палистинан Мохк къаьстин маьрша мохка лоруш бу. Палистинан махкахь ю уггара йеза лерийн кхоълох гӀала Къудс-ГӀала (Йерусалим) Ислам дин чохь. Палистанан махкахь ду кхоъалгӀа деза междиг Масжид Аль-Акъса, кхиъ Къуббат Ас-Сохра бохуш долу междиг Хаттаб кӀант халиф Ӏумаро дайтин междиг ду из.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=ПалестӀина_пачхьалкх&oldid=859166»\nТӀаьххьара хийцам бина 2015, 7 август 22:44


Ростовхь ша-шена тапча тоьхна велла рак-цамгаро хьийзош хилла мозгIар\nКъилбан гонерчу Росгвардин эскаран мозгIар, протоиерей Немыкин Андрей велла карийна Ростовхь. Цунах лаьцна хаам бина Донерчу митрополин пресс-векала Петровский Игора.\nЦо бахарехь, мозгIаро куьг даьхьина шена тIе. Цунна уллехь Iуьллуш карийна цуьнан зудчунна эскарехь совгIатйина тапча а, валале яздина кехат а, шегахь кхин ницкъ бац лазарш лан, яздина цо, боху 161.ru ресурсо.\nНемыкин рак-цамгар йолуш вара, дуккха хенахь дуьйна хьийзавора букъца долчу лазаро, халла лелаш вара, билгалдаьккхина Петровскийс.\n55 шо хилла Немыкин Андрейн. Ростоврчу Донской Дмитрийн килсан тIехьажархо а, Ростоврчу епархехь эскарийн а, къепелатточу хьукматийн а юкъаметтигаш чIагIъечу декъан куьйгалхо а, Нохчийчохь тIемаш бина ветеран а хилла иза.\nШа-шена тапча тоьхна нохчийн бизнесхочо\n2014-чу шарахь Москвахь ша-шен вийра контр-адмирала Апанасенко Вячеслава, онкологин цамгар йолчу цунна луш ца хилла лазарш лахден молханаш. Цо шена тIе куьг даьхьинчул тIаьхьа прессехь бийца бехира и санна болу иттанннаш хиламаш. Цул тIаьхьа Роскомнадзоро хаамийн гIирсашна дихкира и тайпа бохамаш бовзийтар.\n2019-чу шарахь Пачхьалкхан Думехь арахийцира паллиативан медицинах долу низам. Цо бакъо ло цомгушчарна ницкъала долу а, наркотик шайца йолу а молханаш лелон.


МУТЕ НОВРАШ — Сердало\n(Д у в ц а р)\nЦIаккха а дага хиннадацар Мутена атта рузкъа гулдара тIехьавала. Из массанена вовзар, балха саг хиларах балха тIавийрза веце а, ше волча колхозе шийга аьнна болх юккъерча хьисапаца кхоачаш а беш, ший дезал Iалаш а беш, воаллаш вар из.\nMyте беррига а сатем боабир цун сесага Амината. Гурахьа ший лоалахочунца Яхийца базар тIа яхача Амината байра, шоай хаьсий-бешамашта юкъе дийнача новрех, шийна эшараш дитача, сов бола кхо-биъ нув Яхас бохкаш. Яхас новрех пхиппа сом ийцар.\n– Даьлахь, къонах, укх дунен тIа хиннадац-кх новрел пайданагIа хIама. Хьажал, цу шоай бешара даьннача нов¬рех биъ нув а бехка, ши тума ахча дера-кх Яхас, – аьнна, ше базар тIара чукхаьчача, Мутена тIайийрзар Аминат, даьллахь, дезар вай бIаьсти вай беша деррига а новраш дIаде. Дикка пайда баргбар-кх вайна, – аьнна.\n– Хьажал, хьажал, цо дувца пайда боацар. Хеза хIама а дий, дерригача беша новраш дер? Ма Iовдала а я-кх хьо» я-м! – аьнна, жоп делар Муте.\nЦул тIехьагIа каст-каста уйла йора Муте сесаго шийга даьча къамаьла. Ер ший дага новраш дийча, цунах пайдаь баргхиларах шеко йолаш вацар, дале а, наха из мишта хетаргда ца харах, цхьан уйла тIа сацийтацар из.\nЦхьа соцам барца ше еча уйлай хоадам бар духьа, Мути лоалахой болча Яхарцига чувахар. Яха а цун мар СаIит а цIагIа а корабаь, цхьацца дувцаш багIаш. Яхас аьлар:\n– Кастта бIаьсти а я йоалаш. Беша фу ювргья ца ховш да тхо-м хIанз а.\n«Ма дика да-кх шоана новраш дIаде дага доацаш. Хьажал, уж Iовдалаш, дукха ха а йий акхар новрех пхиппа сом ийдаь», – яхаш, ше-шийца чIоагIа раьза вар Мути.\n– Хьо беша фу е дага ва, лоалахо? – аьнна, шиига СаIита даьча хаттара, – цхьацца дIаювргья-кх, – аьнна, кхы хаьдда жоп ца луш, Iадда Iийра Мути.\nШе царцига Iешшехь, Муте ший дагахьа соцам бир, бIаьсти йоаллашехь а, цхьанна сага ца хойташ, ший беша новраш дIаде. Ше чукхоаччашехь а, цо сесагага хоам бир:\n– Ер сесаг!.. Вай укх шера ерригача беша новраш дIаде деза. Цхьанна а садоаллача адама вайна из дага хилар хьай багах ма даккхалахь… Вешта, хьога хьай баге соцалой тамаш хеташ-м ва со, – аьнна.\nЕна бIаьсти хьакхаьчар. Цхьаннена а ше дувлга ца хойташ, новраш дийра Муте ший беша.\n«Дика да-кх, са къайле шоана ца хайна, аз гойтаргда шуга, рузкъах мишта кхе веза. Даьра, да шо баге гIоттаяьча дусарг», – яхаш, уйла йора Муте ший дагахьа.\nМути колхоза балха дукха юстара лийлар укх шера. Бригадира цкъа а шозза а балха хьакъехьа шийга къамаьл дича, цхьацца бахьанаш увттадора цо, ше цул тIехьагIа балха ца водаш Iергвац, аьле, дош а лора, амма цхьан-шин дийнахьа балха а вахе, дукхагIйолча хана юха а ший новрашта тIаверзар Мути.\nЧIоагIача сабарца хьежаш вар Мути новраш хьахинна даларга. Царех хургбола боккха пайда-м ер ший киса лерхIаш вар. Уж новраш а дехка хила лерхIаш долча ахчах цо де ца лоархIаш цхьаккха а хIама хургдацар.\nХила лерхIача ахчах шоаш фу дича бакъахьа хургда, сесагаца дагавала уйла йора Муте, юха а «а-э-э, сесаго-м ший истий хабараш дувцаргдар. Цунна дага а доагIаргдарий мегаргдола хIама?» – аьле соцар.\nМути цхьаккха а шеко йолаш вацар, дIаяхача гурахьа лоалахочунна Яхийна новрех тийнна пхи сом шийна укх шера лургхиларах. Цунах тийша волча Муте, новраш ма¬ра лерхIаш хIама а дацар, тIаккха акхар беша новраш дика а хиннадар.\nЕна гуйра тIакхаьчар. Колхоза а колхозникий а балхаш чудийрза даьлар. Колхозо къахьегама деноех дуккха ялат а, сомаш а, хаьсий-сомаш а, ахча а делар колхозникашта.\nКъахьегама деноех шийна укх шера колхозера кхаьчача ялатах а, ахчах а «Победа» машин а, ший дезала цIагIа эшаш йола кхыйола хIамаш а эца торо хилар Муте лоалахочун СаIита.\nКхыбола колхозхой а бар тайп-тайпара шоашта эшаш дола хIамаш ийдеш.\nБакъда, болх ца баьча Мутена кара кIезига рузкъа дера укх шера. Цхьабакъда, из колхозера шийна кIезига рузкъа кхачарах сахьувзаш вацар. Сихха бешара новраш хьекха гул а даь, новраш де эттар Мути.\nШе уж новраш деча хана, шоайцига саг варал чIоагIагIa Мутена ца дезаш цхьаккха хIама хургдацар.\nШоатта дийнахьа сарахьа новраш даь ваьлар Мути. Ше даь новраш дагар а даь, цо сесагага аьлар:\n– Ши эзар гаргга нув хилар-кх вайна. МалагIча маьхах дехкача бакъахьа хургдол-теш вай уж?\n– Соахка гурахьа Яхас-м пхиппа сомах дехкар уж. Цу маьхах дIадала мегаргда-кх Iа, – аьнна, жоп делар Амината.\n– КIезига мах-м бар из пхи сом, хIаьта а дIалургда-кх цу маьхах а… XIa-а, цхьан вордаца уж дерригаш а цкъа дIадохьалургдац. Iyppe дIа а ваха, сихха мах а баь, делкъийна дисараш дIадахьа юхавоагIаргва со, хьо сога хьежаш хилалахь.\n– Даьллахь, къонах, – аьлар сесаго, – новраш дехка хье ваьлча, хье кхоавой, сельпо тика тIара цхьа сепара¬тор эцаялара Iа вайна. Дукха ха я-кх цунга сатувсаш со йола.\n– Хьажалахь, хIанз дувцачунга… Даькъаза ма яла хьо, хIанз а хац-кх хьона аз лерхIар… Сепаратор-м йоацаш а мегаргьяр хьо. Со вайна, бакъдар аьлча, цу новрех хинна шайкайна «Победа» яха машина эца низ кхоачаргбац, цкъарчоа «Москвич» яха машин эца дага ва. Цу СаIит яхача паькъарга а ма ийцайий из. Вай шиъ а мегаргдац цкъа мукъа заббаре дала? – аьлар Муте, вела а къажаш.\nШийна сепаратор эцара мар духьал хиларах, Аминат дов эккхийта кийча яр, хIаьта а машин эцаргья аларах, раьза хиларца сесаг хIама а ца оалаш Iадда Iийра.\nЦIаьхха дагаденача Амината аьлар:\n– Даьллахь, къонах, Iайха из машин ийцача, со цунца даь цIа яхийталахь. Ер дуне дацар-кх, цу тIа ягIаш а яйта цу сай несий дог ца доаттIадича. Соахка таьлме дилла пхи-ялх гIажа фуъ дийхача, «базар тIа да хьона фуаш», аьнна, ца луш Iийра-кх из сона.\nСесага дехара жоп дала воаллача Муте, ший устцIаьй коа бода никъ тоабанза хилар дага а деха, аьлар:\n– Цар коа бода никъ-м, даьра, бац машин лела никъ. Ийца а ялале шиъэ Iад а дийна дIаотто йоалла хургьяр хьо машин.\n– Лора а еш йигача, хIама дергдац хьона, хьай пайхамара духьа, къонах, яхийталахь со цунца даь цIа…\n– Диканд, диканд, ховргда вайна, – аьнна, соцам боллаш жоп ца луш, хадийтар Муте къамьал.\nТIаккха маро шийна сатувсалга йолаш деннача жопах кхоачам а баь, Аминат а сецар кхы мараца дов ца доаккхаш.\nСабелгало ялале, колхоза бригадирага ше йийхача ворда тIа новраш а детта, базар тIа ваха новкъа ваьлар Мути.\nХий эца, яьсса ведараш бе а йоахкаш, коа тIара араяьннача Яха йоацчунна, цхьаннена а вовнзар ер базар тIа ваха новкъа воаллаш. Ше базар тIа кхоаччашехь, говр дIахийца, цхьа иттех нув вор да тIара хьаийца, ше цIагIара бенача тишача кIувса тIа Iо а билла, базар вIашагIа а кхетале мах бе кийчвелар Мути.\nВордашца а машинашца а базара майдан тIа гуллуш бар нах. Ше цу гIулакха цIагIара денача диткъача улга йиста тIа — «Венак пат рубля цана» аьнна тIа а яздаь, из улга йист гIажа тIа а чIоагIъяь, ше лаьтта Iодехкача новрашта уллув a eгIa, Iеш вар Мути.\n«Ца говш новраш дохка волавала везаргва-кх» – аьнна, шийна лургдола ахча чудолла тIормиг юкъах а бийхка, ше мах беш тувлавалар кхераш, очередь оттаяь мара, новраш ца дохка соцадаь вар из.\nЕр иштта Iеш, базар дIаэтта а яьлар, базар тIа баьхка колхозхой а кхыбараш а сихбенна мах беш бар, бакъда, Мутена тIавоагIаш цхьаккха а вацар. ТIехвоал-воаллар цецваьле укхун ворда тIа дадача новрашка а хьеже, тIаккха укхунга а хьеже, «Фу новрий хьаким ва ер» – аьлча санна, дIаводар.\nДикка ди а даьлар, шийга цхьанне а новрий мах ца хаттарах ер цецвала кийчвеннача хана, уллув тIехйоалача цхьан сесаго хаьттар:\n– Фу дех Iа новрех? – аьнна.\n– Пхи сом цхьаннех, – аьнна, Муте жоп лушшехь, цхьа во укхунна бIара а хьежа: – ЭгIа-м ваьвац хьо. Уж цигга тика тIа хьонка маьчел а дарегIа ма дий! – аьнна, дIаяхар сесаг.\nЦу сесаго аьнначо лерге зов деча санна хетийтар Муте¬на. ХIаьта а, базар йоха дикка ха хиларах а, тIаккха наха нув а, цу тайпара кхыйола кIезига хIама а шоашта эшаш йола кертера хIамаш ийцачул тIехьагIа мара эцаргьяц-кх аьнна уйла йича, укхун дикка сапаргIата даьлар.\nБазар йоххалца лаьттар Мути, ший новраш дохкарга сатувсаш. Бакъда, цу иззал дIаьхача дийнахьа цо цхьаккха а нув бохканзар. Из кхы а латтаргволаш вар, бакъда, базара майда цIенъе юкъебаьннача болхлоша укхунга ба¬зар тIара аравала везаш хилар хойташ, хоам бир.\nТеша лацар Мутена дIаьхача шера ше тийса са хайра доацаш доврах.\nШий мах ца хилар укхунна хетар, Iyppa ше базар тIа ваха новкъа ваьлча, ший лоалахо Яха яьсса ведараш а ийца духьалъялар. ХIама дага а доацаш, хий эца араяьннача Яхийна ер ше-шийца чIоагIа сердаш вар.\nТайп-тайпара уйлаша корзагIваьккха ер цIавоагIаш, шоай юртарча сельпо тикан уллув гIолла ше тIехвоаллаш, цIаьхха дIахьежача, Мутена тика кора тIа дIаоттабаь нув байра. Меллашха ший ворда соца а яь, тика чу ваьлча, наIара тIехьашка яьшка тIа увттадаь латтача новрех бIаргкхийтар Муте.\n– Фу мах ба новрий? – аьнна, хаьттар цо тика тIа латтачунга.\n– Новрех кхо эппаз дех, – аьнна, жоп делар тика тIа латтачо.\nЦо деннача жопах шек волча Муте, чIоагIа цIогIа а теха, эгIазне кхы цIаькха а хаьттар:\n– Новрий фу мах ба, новрий? – аьнна.\n– Кхо эппаз ба ях… цхьаннех 60 кепиг. Дика новраш да хьона, дарегI долччара эца хьайна цхьа-шиъ хьай сесага, – аьлар дага хIама а доацаш, тика тIа латтачо.\nЭгIазне цунгахьа а хьежа, воагавича санна, сихха тика тIара араиккхар Мути.\nЕр цIакхачарга хьежаш, коа тIа яьнна латташ йола укхун сесаг, новрех етта йолча ворда тIа а вагIаш Мути коа воагIаш вайча, укхунах бIаргкхетташехь, кхы йист ца хулалуш, ше латтача Iохайра.\n– Ва даьла, хьо ма го адама, Iа фу ду, ва къонах, хьо базар тIа ваха а вахарий? – аьнна, мухь техар Амината.\n– ХIай адама йилбаз, хьох баьнна дика болх ба хьона ер. ХIанз дIаIелахь хьайна, новраш берхIала а дехке, хIанз эхь ма дий хьона, хьай несийна духьал гIаш гIоргьяле, – аьнна ворда тIера Iовессар Мути.\nШоллагIча дийнахьа новкъада тIех мел воалачунна Муте коа тIа гIолла доаржадаь дIа-са кхийса новраш гора.\nМути кхийтар атта гIулакхаш лелорах ший боахам тоалург ца хиларах а, колхозе тIавийрза, берригача колхозхошца цхьана болх баро мара, колхоза юкъара а цун ший боахам тоаберг ца хиларах а.\n← ГИМН РОДНОМУ КРАЮ\nМассанена везаш хинна йоазонхо →\nВкусно. Полезно. Надежно.


Украинера оьрсийн мухажирш бу Нохчийчу баьржаш\nУкраина -- ТIамо дахар дохийна Донецкан бахархойн, 21Тов2014\nКавказехь бухарчу тIемаша хIусамех бохийна нах хIинца а тIехь тхевнаш боцуш буьсуш белахь а, Украинан малхбалерчу тIамах уьдучу оьрсашна, ша-ша хьалхавала а гIерташ хIусамаш кхийдош бу Къилбаседа Кавказан куьйгалхой.\nКъоман политикан а, арахьарчу уьйрийн а, зорбанан –хаамийн министаралло гIардаккхарца Нохчийчуьра I3-I4 тонн кхачанан сурсаташ дахьийтина тIеман хиламаш бахьнехь Украинера бевддачу бахархошна. Даа хIума дIакхачийна мухIажарш дIатарбинчу Ростов кIоштан Новошахтинск гIала.\nМинистаро Жамалдаев Шаида дIахьедарца и рицкъ вовшахтохарехь жигара дакъалаьцна Кадыров цIарахчу юкъараллин фондо а, масийтта бен-бечу министараллаша а. »Оха I2 тонн дама а, дуга а, I тонн 200 литар маьлхадаьтта дIакхачийна билгалйинчу метте. Дан лерина гIо-м кхин а алсам дара амма бухарчу хIусамдайша цхьанаметта ерриг схьа а ца тоттуш, кIез-кIезиг яхьара аьлла дехар динера».Ишта кхетийна шаьш эшам хилллачарна дина а, дийр долу а гIо арахьарчу уьйрийн Департаментан директоро Хажмурадов Iисас.\nОфициалан хааме даккхарца Ростов кIоштан дIакхачо Нохчийчохь вовшахтоьхна лаьтташ\nду кхин а 56 тонн кхачанан сурсаташ а, I0 тонна транспортана ягориг а, масех эзар тонн даьтта а, шишанаш чу дерзийна молу хи а. лаккхарчу тIегIан маьхькIамхоша чIагIдарца «же!» мА аьлланехь мичча хена а, хьем ца беш, де-буьйса ца лоруш дIакхачо йиш йолу ю и хIумнаш Ростов кIоште.\nАла догIу юург-мерг йоцуш Нохчийчоьнан цIарх Украинехь болчу вайнехан векалша а дина, цхьацца хьашт-дезарш листа аьтто беш, гуминитаран гIо, тIамах довдийна Киеве дIакхалхиначу интернаташкахь долчу боберашна а, ишта тIамана гена даьхначу берийн цIийнашна а.\nМехкан а, шайн а цIарх, Украинера тIамо лелхийначу бахархошна гIодар чIогIа тайна дукхахболчу бахархошна. Иштачех ю Соьлжа гIалара хьехархо Хьаваши а.\nХьаваши: « Украинехь хIоьттина хьал гуш, тхайна тIехь лаьттинарг карла а долий, хаза нехан санна, дог Iаьвжа. ЧIогIа къа ду цу нехан бех-гуьнахь а доцуш хьийзош болчу. Царна гIо дина аьлчи чIогIа хаза а хета. Сайн ницкъ кхочучу барамехь аса-м дийр дара даламукъалахь. Кхузахь таро йоцурш, гIийла бохкурш кIезиг бацахь а тIама юкъахь болчарна гIо дар дика ду-кх. ТIеман къахь хIора а доьзале кхаьчна Нохчийчохь. Тхайна тIехь лаьттинарг кардаларе терра тхуна къахета царех, цигара хьал вуно дог Iавжаме ду-кх. ГIоьналлин куьг кховдор дика ду-кх»\nТIамах къаьхкина махках бевллачарна кхачанан сурсаташца аьтто бар доцуш, Iедалан хьостано дIакхайкхорца карарчу хенахь Нохчийчохь тIелаьцна Украинера I80 мухIажар, мацах цкъа кхузахь баьхна болу. Къоман политикан а, зорбанан а министараллин хьостано хааме даккхарца махкахь цара йоккхачу хенахь церан бераш дIатардийр ду ишколашка а. берийн бошмашка а, таьжгенаш а ца лелош, массо кепара аьттонаш бийр бу баккхийчеран а, мел оьшу кехат-бакъо ялар биста кхаччалц.


Дискуссин "Валдай" клубан сессихь вистхуьлучу заманчохь президенто Путин Владимира дIахьедина, йихкинчу террорхойн юкъараллийн тептарера "Талибан" болам дIабаккха хьийзар ю Оьрсийчоь аьлла. Оцу юкъанна президенто билгалдаьккхина, уггар а хьалха и дан дезарг Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацин (ООН) Кхерамзаллин Кхеташо ю аьлла.\nДуьненан дуккхаъчу мехкашкахь, иштта, Оьрсийчохь а цхьаьна террорхойн леринчу радикалан "Талибан" тобано тIом а ца беш, дIаяьккхира Афганистанан коьрта шахьар Кабул. Президенто ГIани Ашрафа дIатесира пачхьалкх махкахь цIий Iанарна кхоьруш. Йоллу Афганистан бохург санна тIалибийн куьйгакIел йисира.\nМалхбузен пачхьалкхаша радикалан боламан Iедал къобал ца до. Официалехула болам тIе а ца лоцуш, кест-кеста Оьрсийчоьнан Iедалхойн цхьанакхетарш хуьлу тIалибашца, Москвахь царна хьошалла а латтош. Царех цхьахдолу вовшахкхетар хилира кху деношкахь: "Талибанан" делегаци тIеийцира арахьарчу гIуллакхийн министро Лавров Сергейс. Цо билгалдаьккхира, Афганистанан керлачу Iедалхошца юкъарлонаш лелон дезарх, дуьненаюкъарчу майданахь церан статус мухха елахь а аьлла.


Оьрсийчуьра Дахаран Хьелаш: 20 Шо Хьалха а, ХIинца а\nОьрсийчоь - Мехаш десторна дуьхьал гулам. Москох, 2008-г1ачу шеран гуьйре.\nСоветан пачхьалкх йоьхначул тIаьхьа ткъа шо даьлча а къуьйсу наха: цу заманара дахар дара дика я хIинцалераниг тоьлу. Оьрсийчуьрчу Экономикан Лакхарчу Школан эксперташа шайн таллламаш бина оцу хьокъехь, довзийтина жамIаш а.\nОьрсийчуьра Экономикан Лакхарчу Школан экспертийн хьесапехь 1990-чу а, 2009-чу а шерашкара терахьаш дуьстича, бахархошна пайда баьлла реформех. Шозза ала мегар долуш лакхадаьлла хIума эцар. Амма нехан таронаш лакха муха евлла бохучу хаттарна жоп лаха воьлча, цхьа башха сурт кхоллало боху Экономикан Лакхарчу Школан эксперташа.\nЭзар стага оьцучу телевизионийн терахь кхузза лакхадаьлла. Къаьркъан бараме даьккхича Советан заманахь, юкъарчу алапах ах литрах долу 33 шиший бен ца эцалора, ткъа хIинца 171 шиша эцало боху эксперташа.\nОьрсийчохь хIума яйъяларан лидер лору цара къаьркъа. Иштта, тонка эца а, машенаш эца а болу аьттонаш бу, хьалхалерчуьнца дуьстича, лакхара. Оцу талламийн хьесапехь аьлча, малий, тонка озий, машен хахкий дуккха а дораха хилла.\nОццу хенахь юург эца таро а лакхаяьлла Оьрсийчохь. Бахархоша шаьш алсам кхиабо стоьмаш а, хасстоьмаш а, боху эксперташа. Делахь а, оьрсаша кхача баланс а йоцуш буу, царна хетарехь. Хьалха а яцара, я 2000-гIа шо чекхдолуш а яцара дааран баланс ларъеш. Жижиг а, хасстоьмаш а эцар алсамдаьлла, амма наха лахдина я сацийна картол, бепиг, шекар а эцар.\nОццу хенахь, кIезиг чIара буу. Вуьшта, могашаллина пайде хуьлчу агIор хIума юуш бу нах, реформаш юьйлаяле хиллачу суьрте хьаьжча.\nДелахь а, боху талламан авторша, доьзалийн бюджетна доккха зе до хIусамийн хьаштех бохучу мехаша. Иштта, лакхадевлла юкъара лелачу транспортан мехаш .\nКино а, театре а вахар, курортехь садаIар а шозза лахделла. Иштта, наха шаьш еш йолу харжаш кхечу кепехь екъна. Кхачанна дойъуш хилла ахча цхьа жимма лахдина. Эксперташа тидаме дуьллу 90-чу шерашкахь доьзало шен бюджетан 52 процент ахча юучу хIуманна дайъина хилар. Кхечу сурсаташна ен харжаш лахъелла, чукхоьхьу импорт бухахь долчу сурсател а дораха хиларна.\nДешарх лаьцна аьлча, рапортан авторийн хьесапехь, советан заманахь школашкахь хилла дешаран система тоьллачех ца хиллехь а, вуочех а яцара. Амма ткъа шарахь дIаяьхьначу реформаша талхийна иза. Язъелла лакхара школаш. ХIетте а, оьрсаша ахчанаш ца кхоадо дешарна. Цуьнан бахьана еккъа экономикан стимулашца дузу эксперташа.\nЛакхара дешар сел лоруш хилар дузу балхахь волчу стагана и дешар бахьанехь алапа алсам луш хиларца . ХIокху ткъа шарахь кхузза лакхабаьлла цуьнан барам.\nОьрсийчоь -- Советан пачхьалкхан байракх, Ленинан хlолламана уллехь\nМогашалла ларъяр, къамел а доцуш, Советан заманахь кхачамболлуш дара. Лакхарчу Экономикан Школин хьесапехь , 2006-чу шарахь могашалла Iалашъярна дойуш хилла ахчанаш 1994-чу шеран барамехь дара. Ткъа 1990-чу шарера 2008-гIа шо кхаччалц йолчу юкъанна нехан цомгуш хилар 45 проценте кхечира. Иштта, ткъа шо хьалха дешарна а, могашаллина а бюджете диллина ахча 2009-чу шарахь диллинчул а 7 процент алсам дара, билгалдоккху эксперташа.\nХууш ма-хиллара, советан заманахь вуно хала дара петарш я хIусамаш эца. Рапорто дийцарехь, и сурт кхин башха чIогIа ца хийцаделла. Делахь а, чохь Iен хIусам йолчу оьрсийн терахь 40 процентана лакхадаьлла. Иза а бахархойн терахь лахдаларца а, ипотека эца таро хиларца а дузу эксперташа.\nСоветан заман политика массо а бахархой цхьатерра баха ховшорна тIехьажийна яра. Цо экономика кхион новкъарло йора аьлла хета эксперташна. Амма кхин а эшна хьал дара экономика маркете йолучу заманахь, бахархошна юкъа херо йоьллера. Венгрехьчул а бархIазза, Чехехьчул а пхоьазза сиха хилира иза , боху эксперташа.\nЮкъаралла сел инзаре екъаран бахьана приватизаци хилира, билгалдоккху рапортан авторша. Амма цара цу т1ехь шаьш могIара нах бехке бо, приватизацино лучу аьттонех пайда эца хьекъал ца тоьънера, бохуш. 1990-чу шерашкахь кIезиг нах кхетара Москохара петарш а, Рублевское шоссеца долчу латтанаш а, дуьненна тIехь уггар а дукха маьIданаш долчу меттигашна тIехьожучу компанийн дакъош а т1ех деза хиларх.\nСоциалан нийсо ца хьехийча, макроэкономикехь дерриге а нийса дара ,боху рапортан авторша.\nДоцца аьлча, цхьана агIор цара хестайо Советан зама: нах меца а бацара, иштта д1а луш петарш а яра, мах а ца боккхуш могашалла а Iалашъйора, дешар а дара, хIумма а вон а доцуш. Цул совнаха, белхан меттигаш а яра. Амма чохь мел оьшучу хIуман дефицит латтара. Советан пачхьалкхехь еш ерг вуно ледара яра. Цундела, мел хала делахь а, хIинца го сурт мелла а дика ду, къастадо Оьрсийчуьрчу Экономикан Лакхарчу Школан экспертийн рапорто.


Лийчарна тоьаш долчу хинан барам - 39 хьадис - Iумдатул-ахькам - Хьадис - Динул-Ислам Коьрта агIо\nМИН КАЛАМИ ХАЙРИЛ-АНАМ 39 хьадис\nIелин кIентан Хьусайнан кIентан Iелин кIанта Мухьаммада дийцина (Дела реза хуьлда царна массарна), ша́ а, шен да а вара аьлла, IабдуллахIан кIант Жабир волчахь (Дела реза хуьлда цунна); шаьшшинца цхьаьна кхин адамаш а дара цигахь аьлла. Цара хаттар дира цуьнга лийчарх лаьцна, тIаккха цо жоп делира: «Цхьа сахь хиллал долу хи тоьар ду хьуна». ТIаккха цхьана стага элира: «Суна ца тоьа иза оццул». ТIаккха Жабира элира: «Хьол дукха месаш йолуш волчунна а, хьол гIолий волчунна а тоьаш хилла дара иза», - Пайхамар (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) вара цо вуьйцуш хилларг. ТIаккха, тхуна хьалха а ваьлла, цхьалха кучаца ламаз дайтира цо тхоьга.\nКхечу хьадисехь оцу къамела юкъахь иштта хIара дешнаш элира аьлла деана а ду: «Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) шен коьрта тIе кхозза хи доттара».\n- Лийчарна тоьаш долчу хинан барам бу хIокху хьадисехь буьйцург.\n- Жа́бир (Дела реза хуьлда цунна) – баккхийчу асхьабех хилла ву, уггар дукха хьадисаш дийцинчерах хилла ву, асхьабашна юкъара Iеламнахах хилла а ву. Цундела, Пайхамаран (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) маьждигехь хьадис а, Iилма а хьоьхуш хилла цо нахана. Наха цуьнга шайна оьшург хоттуш а хилла. Иштта цхьана дийнахь и волчахь хилла Пайхамаран (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) тIаьхьенах волу, Iелин кIента кIант Iела а, цуьнан кIант Мухьаммад а (Дела реза хуьлда царна), и шиъ воцург церан цIийнах кхиболу нах а, кхидолу адамаш а. Мухьаммада хаьттина Жабире, луьйчуш хилча мел хи тоьар ду аьлла. Цхьа сахь хиллал долу хи тоьар ду хьуна аьлла жоп делла цунна Жабира (Дела реза хуьлда цаьршинна), хIунда аьлча Пайхамар (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) оцу барамехь долчу хица луьйчуш хилла дела. ТIаккха, церан цIийнах волчу цхьана стага аьлла цуьнга, и хи суна ца тоьа аьлла, хIунда аьлча шен месаш дукха йолу дела. ТIаккха Жабира цунна жоп делла, хьол дукха месаш йолуш хиллачунна а, хьол веза хиллачунна а тоьъна иза аьлла. Месаш дукха йара аьлла ахь хьайна ца тоьа бахахь – Пайхамаран (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) хьайчул дукха месаш йара; шортта хи лелорца ме́л хилийта лууш хьо велахь – Пайхамар (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) хьол чIогIа Делах кхоьрург вара, хьол чIогIа ме́л безарг вара, хьол веза верг а вара, шен коьрта тIе кхозза хи а дуттуш лийча а луьйчура иза, цунна и хи тоа а тоара аьлла цо цуьнга. ТIаккха, царна хьалха а ваьлла, уьш тIаьхьа а хIиттийна, тIеюьйхина еккъа цхьа коч бен йоцуш, жамаIатехь ламаз дина цаьрца Жабира, дIахьулйан еза меттиг дIахьулйеш хилчахьана цхьана кучаца а ламаз дан мегаш дуй хоуьйтуш. Дела реза хуьлда-кх царна массарна.\n- ХIокху хьадисехь Жабира (Дела реза хуьлда цунна) дуьйцу, Пайхамар (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) цхьана саьхьан барамехь долчу хица луьйчура, цо шен коьрта тIе кхозза хи а доттара, цунна иза тоа а тоара бохуш. Цхьана саьхьан барам таханлерачу дустарца 2.5 – 3 литар гергга бу.\n- Кхечу хьадисашкахь Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) кхечу барамехь хи леладора аьлла а деана ду. Цундела аьлла Iеламнаха, хIокху хьадисехь бийцина болу барам – юкъарчу хьолехь долчу адамашна суннат долчух уггар кIеззиг болу барам бу иза аьлла, ша́ и барам важиб бац аьлла, цул кхин сов ва́ла а мегар доцуш, кхин кIеззиг хилийта а мегар доцуш, хIунда аьлча догIмаш а, хьелаш а тайп-тайпана хуьлу дела. И бохург хIун ду аьлча: оцу барамал кIеззиг долчу хица лийча ма-везза лийчалуш хилахь – иза мегаш ду, гIалат хIума дац; оцу барамал дукха хи лелийча бен лийча ма-везза лийчалуш вацахь – иза а мегаш ду, гIалат хIума дац. Делахь а, оцу барамал кIеззиг долчу хица ца лийчар гIолий ду, йа уггар кIеззиг оцу хица лийчар дика ду. ТIаккха, оьшучул сов хи дайъар, дукха хи дайъар, эрна хи дайъар, хица «исраф» дар цхьаболчу Iеламнаха хьарам ду аьлла, ткъа дукхах болчу Iеламнаха хьарам-ам дац иза, делахь а дика лоруш хIума дац аьлла, цундела оьшучул сов хи дайъарх ларвала хьажа веза. Охьадоьдучу хин йистехь луьйчуш велахь а дика лоруш дац оьшучул сов хи дайъар, кхааннал сов хи лелор.\n- Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) ша луьйчуш хилча коьрта тIе кхозза хи доттара бохучунна тIе а тевжина, луьйчуш хилча кхозза дегI дилар, кхозза хи доттар, кхозза хи лелор дика ду аьлла цхьаболчу Iеламнаха, хьалха вай ма-дийццара.\n- ДIахьулвалар кхочуш хуьлуш делахь, деккъа цхьалха духарца ламаз дан мегаш хилар девза вайна хIокху хьадисера. Духар шалха а, кхалха а хилар важиб дац ламаз дечу хенахь. Делахь а, Далла хьалха хIуттург кечвала ма-везза кечвелла хилар дика ду, хуьлийла иза коьрта пес тилларца, йа кучана тIехула кхин хIума йохарца, иштта кхидIа а. Дуьненахь долчуьнца вай масал далийча, баккхийчу нахаца а, паччахьашца а, лераме болчу нахаца а цхьаьнакхеташ хилча, шен массо хIума туодина, хаздина, кечдина, шех дика ойла кхоллайалийта бахьанаш лелор дара вай массара, вайна цаьргара цхьа хIума дезаш хилча кхин а чIогIа а лелош; ткъа АллахIан хьакъ дуккха доккха ду, цундела Цунна хьалха хIуттуш хилча уггар хазчу, уггар дикчу хьолехь хIоттар дика ду. ХIетте а, цхьамма коьртахь пес йоцуш ламаз дахь, йа цхьалха дуьйхинчу духарца ламаз дахь, йа кечвелла а воцуш ламаз дахь, иза гIалат ду йа иза мегаш дац бохург дац иза, йа цуьнан ламаз нийса дац бохург а дац иза.\n- Iилманах лаьцна дерг хаттар а, иза довзар а, иза дийцаре дар а дика хIума хилар девза вайна хIокху хьадисера. Шаьш Пайхамаран (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) цIийнах дара аьлла, цу агIор шайн кхечаран доцу дозалла дара аьлла, шайна оьшург хатта ца хоттуш ца Iийна Пайхамаран (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) охIлунах болу и дика нах, Iилма ца Iамош а ца Iийна уьш (Дела реза хуьлда царна).\n- Хьалха-хьалха хилла болу Iеламнахана а, дикчу нахана а суннат долчунна тIаьхьабаза лаар мел чIогIа хилла девза вайна хIокху хьадисера.\n- Бакъдерг, нийса дерг шена девзича, доьхьал а ца вуьйлуш, юха а ца гIерташ, цу тIехь сацавезар гойту вайна хIокху хьадисо.


Нохчийн журналисташа кхайкхамбина, "Новая" газета жоьпе озор доьхуш\nНохчийчуьрчу журналистийн юкъаралло кхайкхамбина ницкъаллийн структурашка, "Новая" газета жоьпе озор доьхуш, республикерчу коронавирусан ситуацех зорбане яьккхина материла бахьана долуш, яздо "Кавказ.Реалии" портало. "Чечня Сегодня" агенталлан сайтехь Iораяьккхина дIахьедаран текст.\n"Нохчийн Республикан журналистийн Союзо бакъдерг дIа ца аьлча ца долу: Милашина а, цхьаболу либералан прессера цуьнан накъостий а шайн маниакале къарцадаларца тIера бу Нохчийчохь доцу зуламаш гучудаха. ХIара масийтта шо ду цара Нохчийчоь юьхьарлаьцна", - аьлла яздина журналисташа.\nИзза дIахьедарца болийнера журналистийн Союзо кхул хьалха, 2017-чу шарахь "Новая" газетано Нохчийчохь Кадыров Ахьмадан цIарахчу полкан декъа тIехь кхелаш йоцуш нах байарх артикл арахецначул тIаьхьа, бина кхайкхам а.\nТIаьххьарчу кхайкхам тIехь нохчийн журналисташа чIагIдо, артиклан авторш "хатI доцуш Нохчийчоьнан куьйгалхо бехкеван гIерта, цо коронавирусан ун даьлла нах террорхойн могIаре баьхна" бохуш. Кадыровн контекстера шанйна ма-хеттара схьаэцна ду боху цара "Новая" хьостано пайдаэцнар дешнаш.\n"Оха, нохчийн журналистийн Юкъаралло, Нохчийчоьнан республикан урхалхочунна хетарг нийса лору, карантинан низамаш лар ца деш, шен гергара нах а, боллу регионера бахархой а ца ларбен нах террорхой лору оха а", - аьлла, билгалдаьккхина цара.\nКху деношкахь Милашинас зорбане яьккхинчу материал тIехь дуьйцура, махкахь лоьрашна лардаларан гIирс тоьаш бац, ткха меттигерчу Iедалхоша лоьцуш бу, карантин ца ларъен нах аьлла. Артикл зорбане яьллачул тIаьхьа, "Новая" газетана шога критика йира Кадыров Рамзана. Регионехь ю боху проблемаш, доцург ду элира цо, ФСБ-но доладеш ду газета аьлла, билгалдоккхуш. Ишта массарна а хезаш, кхерамаш тийсира цо журналистна Милашина Еленина.\nКарарчу хенахь "Новая" газетан сайтера дIаяьккхина артикл, "Роскомнадзоран" тIедилларца.


Хьаьгна буй те нохчий эскаре баха?\nОьрсийчоь -- Хьаьгна буй те нохчий эскаре баха?\nОьрсийчохь керла хIоттийначу тIеман министро, кавказхой а эскаршка а боьхуш, низам а, къепе а чIагIьеш, хийцамаш бийр бу аьлла, дегайовхо йолуш бу цхьаболу бакъонашларьярхой.\nЦхьаъ, шиъ шо хилла ца Iа, Нохчийчура а, Дагестанера а кегий нах Оьрсийчоьнан эскаре кхойкхуш боцу. И гIуллакх тергамза дуьсуш дац Оьрсийчоьнан юкъараллехь а.\nАдамийн бакъонашларьярхочо Нухажиев Нурдис чIагIдарца тахана цхьаболчу политикаша а,политологаша а, эксперташа а юха а дийца даьккхина. Къилбаседа Кавказера кегийрхой эскаре цабигар.\nЦо дийцарехь Оьрсийчохь Iаламат дукха бу кавказхой эскаршкахь ган ца лууш берш. «Пачхьалкхан тIеман дакъошкахь тоьуш салтий а боцуш,эскаре баха ца луурш хIора шарна а дебаш болуш.могуш кегийрхой Даймахкана декхар дIадала лууш хилча,суна хетарехь, иза къобалдан дезара, царна дуьхьала гIулч яккха езара.\nМухха а делахь а церан дог даккха ца дезара. Цу декъехь къастам боллуш жоп луш яц тIеман министаралла а.» Ишта дIахьедарца хааме ваьлла Нухажиев Нурди.\nЦунна хетарехь къаьмнашлахь къестамаш а беш эскаре бехар пачхьалкхан кханенна вуно чIогIа кхераме хилам бу. «Цхьаболчу политикашна а, Iедалан гIуллакхъхошна а маршо елча-м,-боху Нухажиевс,-цара кавказхой эскаре-м муххале а боьхуьйтур бацара,цхьанхьа цхьа гетто санна меттиг а къастийна,готтехь бахкор бара».\nНухажиев Нурдис кхеторехь Оьрсийчоьнан эскаршлахь тергалло харцонаш, хьарамлонаш, къизаллаш нохчийн я суьйлийн, я кхечу кегийчу къаьмнийн векалш бахьнехь яц. Иза Оьрсийчоьнан цамгар ю-низам лар цадар, къепедацарш, буххера дуьйна оьзда цахилар, маларш мийлар, гIийлачуьнгахь гIело яллор, маьттаза мотт бийцар.\nНухажиевс билгалдоккху нохчашна а,кхечу кавказхошна а Даймохк безар перза а, эскарехь гIуллакх дар сийлахь хIума хилар, аганахь дуьйна, ненан шурица кийра а,кхетаме а дижош, цхьа нигат дар санна деза хилар. Бакъонашларьярхочо далочу тоьшаллашца Кавказера кегийрхойн,исторехь а гуш ма-хиллара, тIеман хьелашкахь хаза нехан санна бIаьхьой хилла чекхбевлла даима а. Иза дуьненна а хууш бакъдерг ду боху Нухажиевс.\nТкъа могIарерчу вайнехан хьажамах аьлча ,уьш дуьхьал бац шайн кIенташка эскаршкахь гIуллакх дайта. Амма боху цара, цхьа низам а, къепе а йолуш, буьйранча буьйранча а, салти салти а волуш, цхьа гIера а йоцуш меттиг-тIеман дакъа дуй тхо дуьхьала дац. Иштачех ву Шидаев Шавал а. Нохчий эскаре бигарх цо боху.\n«Хьалха санна,аса а,ахьа а гIуллакх дина эскар хилча-м ас тахна а вохуьйтур вара. Иза стаг кхиарехь а, мотт Iамарехь а, наха хIун леладо хаарехь чIогIа пайдехьа ма дара гIуллакх дар эскарехь. Хьалха цига вахнаг къовла а лой, дегI доккхий, межа-хIума чIагIлой цIа ма вогIура. Тахана эскарехь дерг къаьхьа де ма ду. ХIинца Шойгу веъна. Цо эскарехь низам а хIоттийна, хIума хуьлий ас-м вохуьйтур ву. И дийр долуш дуккха а нохчий бу-кх хьуна».\nШайн бераш эскарехь ган луурш вайнахалахь кIезиг бац. Цу декъехь цхьаболчара бIаьрла ойланаш юзу керла хIоттийначу тIеман министарца Шойгуца. Ма-даррра аьлча уьш дегайовха бу цо цо харцонаш, хьарамлонаш эша а йина, шен урхаллехь гIарччIа аьлла низам дIахIоттор ду аьлла. Вайнехан и дегайовхо мел бух болуш ю замано гойтур ду.


Нохчийн оппозиционерашна гIо латторна кхерамаш тесна Кадыровс Эрдоганна\nТуркойчоьнан Iедалш а, президент Эрдоган Реджеп а бехкевина Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана "бандиташна а, боьха хIуманашна а" тховкIело яларна, хетарехь, иштта хьахийна цо оцу пачхьалкхе дIабахна нохчийн оппозиционераш. Телеграм-каналехь зорбане даьккхинчу дIахьедарехь Кадыровс билгалдоккху, "Оьрсийчохь зуламаш лелийна, ткъа хIинца интернетехь мехкан а, пачхьалкхан а урхалхой бехбен террорхой Туркойчоьно хьулбина" аьлла.\nОьрсийчоьнан регионан куьйгалхочо дуьхьал бекхам бийр бу аьлла, кхерамаш тесна, иштта Туркойчохь Ичкерин хьалхарчу президентана Дудаев ДжовхIарна хIоллам хIотторна а.\nДуьхьал ден долчух масална хьахийна Кадыровс, Курдистанан белхан парти вовшахтоьхначу, Туркойчоьно велла дIаваллалц набахтехь яккха хан кхайкхийначу Оджалан Iабдуллина Соьлжа-ГIалахь хIоллам хIотторах.\nТуркойн Iедалхоша лелочун терго а яй, "оцу кепарчу леларна дуьхьал дипломатин барамаш а бохуш, хьалхадовла" аьлла, иштта Нохчийчоьнан урхалхолчо кхайкхамбина Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министралле.\nНохчийчоьнан куьйгалхочо динчу дIахьедарна Туркойчоьно цкъачунна йина реакци яц.\nДахначу кIирнах туркойн Керфезехь схьабиллира Дудаевна хIоттийна хIоллам а, цуьнан цIарах йиллина парк а.\nНохчийчуьра Туркойчу дIавахначу оппозицин блогеро Халитов Хьасана дийцира де хьалха, республикехь висинчу шен деца а, вежаршца а зIене ца валало ша аьлла. Шен гергарчарна хьалхо а тIеIаткъам бина хиларна, царна саготта ву ша бохура Халитовс. Цул совнах, телефонехула динчу къамелехь Халитовн вашас дийцинера, нагахь санна, блогер "ца сацахь", шаьш дойур ду, бохуш, кхерамаш тийсинера шайна аьлла.\nИстанбулан полицин терроризмца къийсам латточу урхалло а, Туркойчоьнан Халкъан талламийн хьукмато а, шаьш махка арахьара чувеъна ялх стаг лаьцна, уьш шпионаш хила тарло, хаам баржийнера ГIадужу-беттан 9-чохь. Герз а, патармаш а даьхна цаьргара, лаххара а цхьаьнгахь карийна Оьрсийчоьнан паспорт. Ткъа куьйгалла деш хилла оцу талорхойн пачхьалкхан Думан депутато Делимханов Адама а, Forbes журналан оьрсийн версин коьрта редактор хилла Хлебников Пол вийна аьлла хетачу Дукузов Казбека а.\nНохчийчохь хьалхара тIом боьдучу хенахь республикан урхаллехь вара Дудаев ДжовхIар, Москвана дуьхьал бечу тIемашкахь дакъалоцуш вара Кадыров Рамзан.\nКурдойн къоман пачхьалкх кхолла гIерта Курдистанан белхан парти. 1984-чу шарахь, цуьнан лидеро Оджалан Iабдуллас вовшахтоьхначу тобанаша тIемаш болийра, 19980чу шаре кхаччалц Оджалан ваьхначу Шеман дозана тIера Туркойчоьнна дуьхьал. 1999-чу шарахь туркойн спецназо лаьцна иза вен кхачийра, ткъа 2002-чу шарахь таIзар хийцира - велла дIаваллалц набахтехь вуьтуш. Курдистанан белхан парти террорхойн организаци лерина Туркойчохь а, Евроберто а, иштта цхьа могIа кхечу пачхьалкхаша а.


Исламан Нур - Свет Ислама - Пайхамарин моллалла кхойкхуш хилларш\nПайхамарин моллалла кхойкхуш хилларш\nПАЙХАМАРИН (АЛЛАХIЕРА САЛАВАТ А, САЛАМ А ХУЬЛДА ЦУННА) МОЛЛАЛЛА КХОЙКХУШ ХИЛЛАРШ\nВиъ ву уьш:\n1. Рабахьан кIант Билал (АллахI реза хуьлда цунна)\nИза - АллахIан Элчанна (АллахIера салават а, салам а хуьлда цунна) дуьххьара моллалла кхайкхинарг ву. Абу Бакар ас-Сиддикъа (АллахI реза хуьлда цунна), эца а эцна, лоллех мукъаваьккхина хилла ву иза. Цул тIаьхьа даим а АллахIан Эллчанна (АллахIера салават а, салам а хуьлда цунна) уллехь чекхаваьлла иза. Массо а гIазоташкахь цуьнца дакъа а лаьцна цо. Шемахь кхалхар хилла цуьнан хIижрат динчу ткъолгIачу шарахь.\n2. Умму Мактуман кIант Iамр (АллахI реза хуьлда цунна)\nАллахIан Элчанна (АллахIера салават а, салам а хуьлда цунна) Меднахь моллалла кхойкхуш хилла ву иза. Дуьххьара хIижрат динчу мухIажарех хилла а ву иза. Iумар (АллахI реза хуьлда цунна) халиф волчу заманан тIаьххаьрчу муьрехь кхалхар а хилла цуьнан.\n3. СаIд бин Iаиз ал-Къараз (АллахI реза хуьлда цунна)\nАллахIан Элчано (АллахIера салават а, салам а хуьлда цунна) Къубаэхь моллалла кхайкха хIоттийна хилла ву иза. АллахIан Элча (АллахIера салават а, салам а хуьлда цунна) кхелхинчу хенахь Билала (АллахI реза хуьлда цунна) моллалла кхайкхар дитина. ХIетахь Абу Бакара (АллахI реза хуьлда цунна) АллахIан Элчанан (АллахIера салават а, салам а хуьлда цунна) маьждиге схьавалийна СаIд, цигахь моллалла кхайкхийта. ХIижрин рузманца, кхузткъе дейтталгIачу шарахь кхалхар хилла цуьнан.\n4. Абу Махьзура Авс бин МиIйар (АллахI реза хуьлда цунна)\nАзан дечу хенахь, шахIадат шозза меллаша а даладой, юха чIогIа далош хилла цо. Маккахь кхалхар хилла цуьнан, ХIижрин рузманца, шовзткъе ткъесналгIачу шарахь.


Шемара 171 бер а, 67 зуда а цIадалийна казахийн Iедалша\nМангал-бутт 01, 2019\nАкорда сайтехь долчу Казахстанан президентан Токаев Касым-Жомартан дIахьедарца, "Жусан" операцин гурашкахь Шемара байначу беттан 28 чуьра 31-чу дийне кхаччалц 171 бер а, 67 зуда а даймахка цIаберзийна. "Леринчу адаптацин центрехь" дIатарбина уьш аьлла ду хаамехь.\nТокаевс дIакхайкхийна, "керла дахар доло аьтто баьккхина шаьш махкахойн" аьлла. Иштта цо баркалла аьлла спецоперацехь дакъалаьцначу къайлахчу сервисийн белхахошна а, дипломаташна а, тIеман буьйранчашна а.\nОфициалан информацица, кхоалгIа эвакуацин этап ю хIара "Жусан" леринчу операцин гурашкахь дIаяьхьна йолу. Дерриг а Шемара цIадалийнарг 357 бер ду.\nДуьххьара операцех дийца долийра карара шо доладелча. Дечкен-беттан 9-чохь Акордас дIахьедар зорбане даьккхира куьйгаллехь Назарбаев Нурсултан волчу хенахь, Шемара 47 стаг, шайлахь 30 бер а долуш цIа балийна аьлла. ТIаьхьо къоман кхерамзаллан комитето дIахьедира, 7 зудчунна а, стагна а дуьхьал бехкзуламан гIуллакхаш долийна, даIишхойн тобанехь латтарна аьлла.\nСтигалкъекъа-беттан 10-чохь Токаевс Iорадаьккхира, шолгIачу этапехь 231 стагна эвакуаци йина аьлла. 156 бер а хиллера царлахь. Оццу беттан 13-чохь пачхьалкхан арахьарчу гIуллакхийн министро Ашикбаев Ержана дIахьедира, терроризм лелорна шеконашца 20 стаг сацийна шаьш аьлла. 16 стагна а, 4 зудчунна а дуьхьал гIуллакхаш даьстира.\nКазахстанан къоман кхерамзаллан комитето стохка аьхка информаци елира, шайн пачхьалкхера Шема а, Иракъе дIаваханарг верриг а 800 стаг ву аьлла.


Меркелна канцлеран даржехь йиса лаьа кхидIа а\nНемцойн канцлер Меркел Ангелан белхан хан тIедогIучу шарахь чекхйолуш ю. ХIинцалца схьа къайле яра, цо и хан чекхйаьлча шегара дарж охьадуьллурий-те бохург. Амма кIирандийнахь Меркела хаийтина, ша еалгIачу ханна а кацлер хила гIуртур юйла.\nМеркел Ангела, хетарехь, дуьненчохь уггаре а нехан шега чолхе хьежамаш болу политик а, пачхьалкхан куьйгалхо а хила мега.\nЦхьаболчара иза Тэтчер Маргаретца юсту, Эчиган Леди аьлла шена наха цIе тиллина хила йолчу.\nВукхара кхин бIостанехьа хила йиш йоцучу Нана Терезица.\nЦхьаболчарна иза таронечу нехан а, экономикан дайн интересаш ларйеш йолу, эмоцеш хIун ю ца хууш, Германина а, шена белшашгIорточу классан а оьшург лардеш йолу политикера менеджер хета.\nВукхарна мискачийн, гIийлачийн агIо ларбеш, дуьненчохь массарна а совбевлла болчу, цхьанна а тIеэца ца луучу мухIажаршна шен махкахь тховкIело елла йолу догдика зуда хета.\nАмма бакъдерг, даима а хуьлуш ма-хиллара, цхьанхьа юккъехь долчух тера ду, я Меркел емалйархошца а, я Меркелан тIараш детташ болчаьрца а доцуш.\nИза дуьненчохь а, Германехь а хIоттаделлачу чолхечу хьолехь цхьана агIор адамалле юхь-сибатах а ца юхуш, вукху агIор амма ша немцойн канцлер, шен къомана а, пачхьалкхана а гIолехь дерг кхион а, лардан а дезаш йолу, юйла а кхеташ, шен болх, шена нийса а, нийсоне а хетачу агIор бан гIерташ йолу политикийн могIарех ю.\n44 шо бен доцучу хенахь и Малхбалерчу Германехь цхьана килсан мазлагIан доьзалехь йина а, физика Iилман Iамийна а хилла йолу къона шен Кериста-демократийн партин инарла секретар хаьржира. Германин политикан системехь и бохург дара, цунна мехкан куьйгалхо, канцлер хила гIорта некъ цу дийнахь схьабеллалуш бу бохург.\nНагахь санна цуьнга и некъ нийса лаца а лахь, цу некъахула иза дIа я яхалахь. Меркел яхаелира. 2005-чу шарахь дуьххьара канцлер хаьржина йолу Меркел еккъа дIа шен карьерехь дуьхьара цу дарже харжарца гIарйаьлла ца Iийра.\nИза кхин а массийта хIуманна тIехь дуьххьара яра – Малхбалера Германера политик Бундесреспубликин канцлер харжарна тIехь а, зуда дуьххьара цу дарже харжарна тIехь а, оццул къоначу хенахь канцлер хиларна тIехь а.\nЦуьнан политикехь иштта сиха лакхаялар хIора а стеган а, хIора а зудчуьн а йоцачу хенахь вуно чехка а, вуно лакхара а карьера ян йиш хиларан масала а хилла дIахIоьттира.\nИ тамашийна зуда, иза уллора гинчарна массарна а иза мелла а нахана хьалха эхь хеташ хилар гуш йолу, цкъа юхьанца хеталора, гIеххьачул лела ца хууш, ийзалуш а, мелла а ког а, мотт а тийсалуш а.\nКъамел дечу хенахь цо эмоцеш а кIеззиг гойтура, кеч а иза ша-башха лора, цхьаццаболчара ма-аллара, юьртарчу ишколехь хьалхарчу классийн хьехархо санна.\nТкъа цуьнан месаш ларгаран кеп а, цо мича хьур ду ца хууш санна ромбан кепехь хьалха вовшашна тIетта хIоттош долу ши куьг а дагардина ца валлалчу анекдотийн а, сатирикийн кхардамийн а бахьана хилира.\nАмма сатирикаш хIуъу дийцахь а, Меркел немцойн къомалахь вуно дукха езаш тIеоьцуш яра. Эрна олуш ма дац цунах немцоша эсала Мутти, нохчийн матте даьккхина Нана хилла ца Iаш, наналг санна дека там болу и дош.\nХетарехь, цу дукхаезаран орамаш а, бахьана а немцой шанй канцлер еккъа цхьа шен белхан декхаршца, шен къомана яцарца ехаш юйла, кхин цул совнаха шен долара интересаш а ца кхобуш, кхетарехь ду.\nХIунда аьлча, нагахь санна луларчу Европерчу я генарчу муьлхачу а пачхьалкхийн куьйгалхойн коррупцийн скандалашца я евхьазчу безамийн IалагIожашца гIарбуьйлуш, сийдочу буьйлуш белахь, ша даржехь йолчу 12 шарчохь цкъа а цхьанна а гIовгIанан декъа ца хилла я Меркел а, я цуьнан хIусамда Зауер Йоахим а, ала дашна, иштта физикан Iилманча а, профессор а волу.\nАла мегар ду Меркелан, цуьнца немцойн болчу лараман я кхин а ма-дарра аьлча, безаман юкъаметтигех ши шо хьалха Германе бIеннаш эзаршкахь Шемара а, ОвхIанера а, Африкера а мухIажарш схьаэха буьйлабелча, ткъа Меркелс уьш тIеэца сацам бича сир дала доладелира. Немцойн цхьа дакъа кхоьрура, цу мухIажарша Германин юхь-сибат хийцарна а, цара махкахь къепе йохорна а.\nЦу муьрехь дуьххьара социологин хеттамашкахь Меркеле йолу марзо лахлуш хилар гучуделира цуьнан харжамхойн.\nАмма, хетарехь, цу киртигах а чекхйаьлла немцойн канцлер, хIунда аьлча, шеконе хир дара, ша рогIерчу, еалгIачу ханна канцлер хоржур хиларх билгал а шеко йоцуш иза елахь, цо шен кандидатура юха а харжамашка хIоттор яра бохург.\nЕвроперчу а, дуьненан а тIегIанна тIехь уггаре а нуьцкъала зуда хилла ца Iаш, уггаре а тIеIаткъамечех политик йолу Меркелан дуьненчохь карарчу хенахь йолу конфликташ ерзорехь я уьш ерзон гIертарехь йолу рол лахйан а хала ду.\nПолитологна Чапханов Русланна хетарехь, шен карара канцлеран хан чекхйаьлча Меркелс даржера дIаяла сацам бинехь, Европина боккха эшам хир бара цунах.\nСтенна – иштта дийцира политолого Маршо Радионе.\nМехала ду аьлла хета суна Меркел даржехь йиссар\nЧапханов: „Меркелс еалгIачу ханна а канцлер хIотта сацам бар вуно мехала хета суна, уггаре а хьалха Германина а, цул тIаьхьа Евробартана а. ХIунда аьлча вайна хьалха лаьттарг чолхе хан ю. Украинехь а конфликт ю, Шемахь а тIом бу.\nТкъа керланиг бундесканцлер хаьржича, иза цу даржехь чIагIвелла валале кхечу ницкъаша цу конфликташкахь реванш эца гIортарна кхерам бу аьлла хета суна. ТIедогIучу шина шарна хIетте а мехала ду аьлла хета суна Меркел даржехь йиссар“.\nМеркел Ангелин канцлеран даржехь бочу кхиамаша Европехь лидеран позице яьккхина Германи. Цу мехкан экономика массо а кризисехь а, халонех а толамцйа чекхйаьлла, де дийна мел долу толуш ю. Амма немцошна цундела езна ца Iа шайн Мутти.\nИза царна леларца а, дахарца а сонта йоцуш, кураллин хьаса шеца боцуш хиларна а еза. Масала, иза ша йоьду туькана шена сурсаташ эца. Ткъа цу сурсатех кхача а йо ша кечбо, шен хан хилча.\nКест-кеста цхьацца цхьаьнакхетаршкахь бюргерша шега хаьттича шена уггаре а дукхабезачу я ша уггаре а дика кечбечу кхачанийн рецепташ а юьйцу цо.\nДоцца аьлча, бакъйолу зуда - канцлер шайн лидер хиларна.


Байдена Вашингтоне, КIайчу цIийне, хьошалгIа кхайкхина Зеленский\nАмерикан Цхьаьнатоьхначу Штатийн президентан халкъан кхерамзаллин гIуллакхашкахула хьехамча волчу Салливан Джейка хаам бина журналисташка Джо Байденан Украинан президентца Зеленский Владимирца телефонехула хиллачу къамелан хьокъехь.\nШа хазахетарца кху аьхка КIайчу цIийнехь тIеоьцур ву Зеленский, аьлла Байдена. Украинан суверенитет ларъярехьа ву ша, аьлла Американ президента.\nМангал-беттан 16-чохь Женевехь Цхьаьнатоьхначу Штатийн а, Оьрсийчоьнан а президентан а цхьаьнакхетарх йолу шаьшшиннан позицеш а йийцарейина Байдена а, Зеленскийс а, хаам бо Киевера Reuters агенталло, Украинан президентан хьехамчина тIе а тевжаш.\nХьалхо Зеленский Владимира дIахьидинера, Оьрсийчоьнан-Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн саммит хилале шена лаьара Джо Байден ган, аьлла. Оцу хьокъехь Украинан лидеро элира ша Америкерчу керлачу хаамийн Axios портална интервью луш.\nГазан биргIа "Северный поток – 2" ("Къилбаседанера аса") проектна дуьхьал санкцеш ца хIитто сацам барца Цхьаьнатоьхначу Штатийн администрацино шена вас йина, ша муьлххачу хенахь а, муьлххачу меттехь а кийча ву и гIишло сацон езаш хиларх Байден тешо, аьллера Зеленский.