Обновлено 25.07.2019 08:44 Автор: Administrator 25.07.2019 08:35\nЙоI хаза яра. Кхуьнга хаьттича, массарел а хаза. Сийна ши бIаьрг, хьаьрса месаш… Нахе кхуо хIуммаъ ца хоьттура. Лулахой бара хIорш, цхьана ишколе а оьхуш. Хаза мехкарий кхечу классашкахь а бара, амма кIантана сийна бIаьргаш бен ца гора. КхоалгIачу классе ваьлча, доттагIчуьнга дийцира цо иза. Шен къайле а цунах тешайора. Ткъа йоI сийна вилспет хоьхкуш яра. Кху шинга а лора наггахь, ша реза ца хилча, «хьажахьа кхуьнга!» – олий, тIера охьа а воккхуш. Дегала волчу кхуьнга и лан ца лора, амма лан дезаш хуьлура. Кхечаьрца сиха волу кIант кхуьнца, доттагIчо ма-аллара, павидал санна, кIеда вара. Яппарш а, хIуъа а могуьйтура. ЦIаьххьана воккхахиллачу кхуьнан собар а дацара. Хийцаделлера.\nЙоIана хаьарий, горий иза? Массарна а гушдерг ца хаа йиш яцара цунна. КIант жима хетара-кх. Цул сов, еаннах ден хьомениг яра иза, доьзалехь къастийна. Итт класс чекхъяьккхича, цуьнан сийначу вилспетах кIайн бос лепа «Жигули» хилира. Бехк а барий цуьнан, шел лахарчу классехь хилла шиъ вицвелча? Ткъа «новц» йоьIан доьзална резавара. Къасттина дена. Нана а яра эсала, кIеда, дика амал йолуш, цуо хьовзош хуьлучу эзар буьртиган суьлхьанаша а гойтуш. «Сийна бIаьргаша» карзахвохура, дог этIадора. Шина кIантана цуьнгахь уггаре а цатовриг: даима тола лаар, хIокхо безам гучубаьккхича, ела гIертар. Амма «даг чуьра кIохцал» дIа ца долура. ЦIеххьана кIадделлачу цуо куьйгаш а гIелдинера.\nМуьлххачу а кхечуьнца нисделча сихха къаьстадерг масех шаре делира. ЙоIана хаьара уллера хилийта а, дIа ца хеца а. Кхуьнан къайле къайлаха йоцу а яра дикка хан – ишколехь хьовха, юьртахь а. КIанта ойла йора: «Езарх ца тоьа, ша везийта а хаа деза. «ГIарчI-аьлла» хила веза». Муха? Институте деша ваха барт бира шина накъосто, аьттонна заводе балха а хIуттуш. Керла хьелаш, шортта кегийра а, баккхий а нах, шай-кай яккха аьтто. Дерриг дика дара, цхьана хене дирзинера, ши бутт а балале, халкъалахь ма-аллара, «тас ца Iаьннехьара». Ша воцург кхин цхьаъ вуйла хиира кIантана, кIайн «Жигули» чохь сийна ши бIаьрг ца гича ца мегаш. «ЙоI массеран ю, ткъа зуда – цхьаьннан», – олуш а хезнера, вайнехан гIиллакхех сочинени а язйинера, делахь а «конкурент» лан ца велира. Накъосте къайлаха муьшка яйтира цунна, дерриг талхадеш.\nДикка лийлира, мухха хиънехь, и хиъначу йоIана гучу ца волуш. Цхьана дийнахь дуьхьалкхийтира. Дохковаьккхина а ца Iаш, холчухIоттийра, оьгIазвахийтира йоIа.\n«Суна хьо воккхахилла моьттура, дика кIант а хетара, ткъа ахь дегI даьккхина бен ца хилла. Цхьа а бакъо йоцуш, суна кхин дола ма хIотталахь...», – элира йоIа. ХIинца а цуьнан лерехь дека и дешнаш.\nХарц яцара йоI. Амма хIара «воккхахиллера». «КъинтIераялахьара суна…», – аларан метта, яппарш а йина, дIавахара. МаслаIат дан гIоьртина доттагI а сацийра: «ХIара мила ю соьга и къамел дан?» – аьлла. Ас-сой самаделира-кх. ЙоI а яцара ястаяла дагахь. Ши бутт балале, масех шарахь лелийнарг хIаллакдеш, зуда ялийра. ТIаккха, ша бинчу гIуртах ведда, дуьне толлуш, кхерста вуьйлира. Буьйсана сама а волий, ойла йора:\n«Хьераваьлла со я тилла? ХIара дан мукъане хIун ду?» – бохуш.\nЖималла, жималла! Цхьа а жоп синтеме ца хуьлура. Дукха хан ялале хIуьттаренна ялийнарг а яхара дIа, зудчун метта нус хила а ца лиъна. Ша-шена бинчу тешнабехкаца цхьа-а висира жима стаг. Селхана сирла, дегайовхоне хилла дахар, Отеллана санна, макхделира. Бакъду, къарцалора иза. Дегала хиларо гучу ца вала гIо дора, хьоланна а, ойланна а догIа тоха.\n«Соьгара хьал-сан ду», – элира къамеле ваьллачу доттагIчуьнга. Суна лиъча ду-кх. Ца лиъча-дац!\nАмма даг чохь къахьалла, дIаьвше есалла лаьттара. Жималла дIаяьллера. Иза а дацара хала. Цу чуьра «кIохцал» ца долура дIа. Сийна бIаьргаш лаьттара дуьхьал, шатайпа йолу церан серло.\nМоскохара университете деша яхний хаьара кхунна йоI. Цига кхечира. Вол-волуш къамеле велира, цIе санна, коьртаниг а лардеш. ДIадийцина-схьадийцина, институтехь доьшуш вара хIара а, йоIе, шена ца оьшшушехь, Чеховн кхолларалах реферат язъяйтира. Деккъа «кIохцал» бен чохь ца дисна дог дуза доладелира.\nДоттагI а волура наггахь гучу. Воккхахиллера иза, амма хIуммаъ дицделла вацара. Сих-сиха йоI хьахайора, «уйт яI!» а оьккхуьйтуш. Цхьана дийнахь чIагIо йира:\n– Ас кхетор-м ю хьуна иза шуна хиллачух!\nКхета а йира, иккхинчу церан юкъаметтиган куьзганах дамардарц хуьлуш. Аьхке яра иза – йоьIан каникулийн хан. Кечвелла араваьллачу кхунна, (лулахой бара уьш) доттагIчун безам кхийтира дуьхьал. Елаелира:\n– Хьо мила Iехо воьду, малх санна лепа а лепаш?\nДоттагIчо шен дагахь даьллинарг охьаIанийра.\nХьан сурт пенах а тоьхна Iаш ма ву иза... Зуда ахь ма ялаяйтира цуьнга... Бекхам боцуш дуьсур доций хаалахь айхьа лелош дерг...\nХIара вохийра жоьпо:\n– Вало делахь! Хуур ду-кх, цо хIун до... Сурт а гур ду!\nШи дош мукъане а аьлла хилла делара сийначу бIаьргаша, дуьне а сендина лелаш волчуьнга! Iадийча санна лаьттира иза, кху шингге а хьоьжуш.\n– ХIинца хьайн цIахь ю-кх хьо! – доттагIчо аьлча а ца кхийтира, ца тийшира, ца хезира.\nТIаккха, сихха, дош ца олуш, дехьа чу велира – спортивни хорма бен яцара цунна тIехь. Цу чохь дIатийра, тхьосвелча санна, аьлла а, дийцина а доцуш нисделлачунна тIаьхьа ца кхуьууш. Иттех минот елира иштта. Ша хIун дийр ду ца хууш доттагI а виснера. ЙоIа яьккхира юха а йист:\n– Валол тIаккха, вай кхин оьшуш ца хилча!\nШа лаьттахь ву а, стиглахь ву а ца хууш, висира хIара хIинца.\nИза хиллера бакъдолу Дала тохар! ДоттагI а цIеравелира, кхуьнга кхин дош а ца олуш. ЙоI а Москоха дIаяхара. Ша висира хIара. Кийрахь хьалхалера къахьалла яцара, беса бара иза. Цул тIаьхьа хилларг, гIан санна дара...\nШераш дIаихира. ЙоI, дешна а яьлла, маре яхара. ХIокхо а ялийра зуда. Цул тIаьхьа ши тIом хилира. Замано дайдина, дIанисдинера хилларг, аьлча а цахилларг. Нисдина моьттура-кх. Ца нисдиний хиира, гIазкхаша дIалаьцча. Камери чохь воллуш гIенах гира, сийначу вилспет тIехь чу а яьлла, кIайн «Жигулица» шен даг чуьра араяьлларг. Самаваьлла, шена мостагIаша бина ницкъ а бицбелла, сахиллалц ойла еш, дагалецамийн кара а вахана, Iийра. Далла хьаставелира, йоIана йинчу восана шена гечдар доьхуш, шена и йовзийтарна хастам а беш. Шина-кхаа дийнахь чохь а валлийна, аравалийтира фильтрационни лагерера.\nСиха дIаяхара хан. Пхийтта шо ду, луьра, къиза тIом сацийна а. Ирсе нана хилла Iаш ю кхунна езна а, езаш а йолу йоI. Кхузткъа шаре хьалагIоьртина хIара шиъ. Ткъа дог... Дог тоххарлераниг ду, цу чохь «кIохцалан» метта хIинца шатайпа йовхо елахь а. Дукха хан йоццуш Австрехь вехаш волу кхуьнан доттагI веанера хIара волчу. Вехха хIумма а ца олуш Iийна, цхьана дийнахь ветIира:\n– Делан дуьхьа ала бакъдерг, и хIун дара ахь цу дийнахь динарг?! Адамо ма хьойла оха хьан чуьра баьхьна некъ!..\nХIинца кийча вара иза хаттарна жоп дала. Корта охьатаIийра:\n– КъинтIеравалалахь суна, боккъал а! Безам бара хьуна иза, сан ваша, безам. Iадавеш а хиллера цуо. Ирсе-м ца янъелира соьга иза… Воккхаве-кха, цуьнан дахар талха мукъане а ас дина цахиларх. Сайниг-м а хир дара деса, и ца евзинахьара!\nВелакъежира, ши куьг дIасадохуьйтуш:\n– Сийна бIаьргаш, сийна вилспет, кIайн «Жигули...», маржа-яI!\nЮха а боху ас: бакъ ву и хьекъалча! Ца езний я ца везний – ваха ца ваьхна-кх. Хан яьккхина-кх...


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Рузбан де бусулба нехан праздник ду? Коьрта агIо\nАссаламу Iалайкум! «Йовмуль-джумуIа» (пIераскан де, рузбан де) бусулба нехан праздник ду? Оьрсийн маттахь аьлча, поздравлять можно друг друга с этим праздником? БидIа-м ца хуьлу иза?\nИмам Суйу́тIийс (Дала къинхетам бойла цунах) яздина жайна ду, пIераскан де кIиран кхечу денойх къаьсташ долу хIуманаш дуьйцуш, «Ну́рул-лумIахI фи́ хосо́исил-джумуIахI» цIе йолуш. Цу жайни тIехь цо доьххьара аьлла долу хIума – и де хIокху умматан Iийд де хилар ду, ткъа «Iийд де» бохург «деза де» аьлла маьIна дан мегар хир ду вайн маттахь. И де Iийд де хиларна Имам Суйу́тIийс ши хьадис далийна. Цаьршиннах доьххьаралераниг Имам Ибн Ма́джахIас (Дала къинхетам бойла цунах) дийцина ду, Ибн Iаббасера схьа (Дела реза хуьлда цунна), АллахIан Элчано (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) элира аьлла: «Бакъдолуш хIара де – деза де ду, АллахIа бусалба нахана хIоттийна ду хIара. Ткъа шух цхьаъ рузбане вогIуш хилахь – луьйчийла иза, шен IатIар делахь иза а тохийла цо, сивак а хьокхийла аш». ШолгIа хьадис Имам ТIабаранийс (Дала къинхетам бойла цунах) дийцина ду, Абу ХIурайратера схьа (Дела реза хуьлда цунна), Делан Элчано (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) цхьана пIераскана дийнахь элира аьлла: «ХIай бусалба нах! Бакъдолуш хIара де АллахIа шуна деза де дина ду, (цундела, шаьш рузбане догIуш) шу луьйчийла, аш сивак а хьокхийла».\n«Массо кхачамбацарех цIена волчу АллахIа Ша́ хIара Iа́лам ялх дийнахь кхоьллича, хIора дийнахь цхьацца тайпана долу кхоллар кхуллуш, хIора денна цIе а хIоттош, Ша́ кхоллар кхочушдина долу де бусалба нах гуллуш долу де дина, деза де а дина. Цу дийнахь цхьаьнакхе́та уьш Цунна Iибадат дан, Цунна баркалла олуш цу дийнахь шукр дан, Цунна муьтIахь хиларна тIеберза, цу дийнахь хилларг (Адам пайхамар кхоллар а, цунна чу са кхоллар а) дагадоуьйтуш вовшашлахь дийца а, цу дийнахь адамаш гIиттор долчу хенахь хирдерг дагадоуьйтуш вовшашна юкъахь дийца а».\nИза иштта деза де долу дела, цу дийнахь кхечу дийношкахь доцу Iибадаташ дар дика лоруш ду, масала «Ал-КахIф» сурат дешар а, Пайхамарна (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) дуккха салават диллар а, рузба дар а. Цу дийнахь цхьа хан ю, шена чохь дина долу доIа АллахIа жоп луш долуш. Къемат де а цу дийнахь хIуттур долуш ду, бусалба нахана ялсамани чохь зовкхаш совдовлар а цу дийнахь хир долуш ду. Цу дийнахь сагIа далар кхечу деношкахьчал деза ду аьлла Iеламнаха. Имам Ибнул-Къаййима (Дала къинхетам бойла цунах) аьлла: «И де къаьсташ ду кхечу денойл а, сагIа даларца. КIиранан кхидолчу деношна юкъахь оцу дийнахь сагIа далар шеран кхечу беттанашна юкъахь рамадан баттахь сагIа далар санна ду. Суна гира Шайхул-Ислам Ибн ТаймиййахI (Дала цIандойла цуьнан са) ша́ рузбане ваха араволучу хенахь шен хIусамехь шена карош долу бепиг йа кхийолу хIума схьа а оьций, тIаккха ша новкъа дIавоьдучу хенахь къайлах иза сагIийна дIалуш. Суна хезира цо олуш: «АллахIа вайна омру дина хилла хилча, АллахIан Элчане (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) вай дистхуьлучу хенахь сагIа ло аьлла, Цуьнца Шеца вай къамеле довлале хьалха сагIа далар кхин а дезох ду, дозалла алсам долуш ду». Имам Ширби́нийс (Дала къинхетам бойла цунах) аьлла: «Цу дийнахь а, цуьнан буьйсанна а дуккха сагIа далар а, дика гIуллакхаш дар а дика лоруш ду». Кхузара схьа ду вайн наха пIераскан буьйсанна сагIийна хIума йалар а.\nЦу дийнахь ялсамани чохь АллахIа Ша́ Шен эвлаяашна, Шена герга болчу нахана гойтур волуш ву, иза хIора пIераскан дийнахь хир ду аьлла дийцина а ду. Уьш доцурш а кхин дуккха хIуманаш ду и де деза де хилар гойтуш, иза къаьсттина де хилар гойтуш. Имам СуйутIийс цхьа бIе сов хIума дийцина цунах лаьцна оцу шен жайни тIехь, Имам Ибнул-Къаййима ткъе кхойтта хIума дийцина «За́дул-маIа́д» жайни тIехь.\nАмма цу дийнахь вовший декъалдан мегар дуй аьлча… Къаьсттина цу дийнахь декъал вар дуьйцуш деана хIума дац шариIатехь, делахь а и де вай ма-аллара деза де ду, ткъа дезчу деношкахь (марха достуш а, гIурба дуьйш а) декъал вар мегаш ду олуш ду Iеламнаха, цунах лаьцна даьхкина асхьабашкара цхьацца дийцарш а ду. Къаьсттина иштта цу дийнахь декъал вича цхьа дозалла ду, йа цхьа къаьсттина ме́л хуьул аьлла хеташ делхьара бидIат хилар догIура иза, ткъа иштта хеташ а доцуш, вуьшта хаза дешнаш олуш хилча бидIат хила ца догIу иза. Цундела, рузба Дала къобал дойла алар а, Дала хIара де вайна беркате дойла алар а, иштта и санна кхидолу дика дешнаш алар а мегар ду, Дала мукъа лахь, вовший доIа дархьама, вовший дика дархьама, вовшашна юкъара уьйр чIагIйархьама а, вовшашна хазахетийтархьама а.\n04.07.2011 = 03.08.1432\n ХIара хьадис Шейх ал-Албанийс нийса ду аьлла. «Сохьихьут-таргIиби ват-тархIиб», № 707, 1/172.\n Имам ас-Суйу́тIий, «Ну́рул-лумIахI фи́ хосо́исил-джумуIахI», 7 агIо.\n Имам аз-Зуркъо́ний, «Шархьуз-зуркъоний Iалал-муваттIаъ», 1/255.


Инфоурок › Начальные классы › Презентации › Презентация по чеченскому языку на тему "Жима Зарет" (4 класс)\nЖима Зарет.pptx 1.43 МБ\nВыбранный для просмотра документ Жима Зарет.pptx\nНохчийн литература Хьехархо Бекаева З.С.\nБерсанов Хожа-Ахьмад Берсанов Хожа-Ахьмад вина 1926 шеран 5 апрелехь Нохчийчоьнан Ачхой-Мартанан районан ШаIми-Юьртахь ахархочун Ахьамтан доьзалехь. КIентан пхи шо а кхачале да а кхелхина, ненаца бисина кегийра доьзалш. Махкахь коллективизаци кхочушъеш, колхозаш йохку мур хилла и. ТIехь да воцуш бисинчу доьзалх а хьакхаелла оцу заманан харцо. Кхеран долахь йолу бежан-хIума дIа а яьккхина, юьртахь юьллучу колхозе дIаелла. ЦIенош чу колхозан правлени яийтина. Гатто-хало хиллехь а, нанас кога-ира хIиттийна бераш. Хожа-Ахьмада школа шайн юьртахь чекхъяьккхина. Цул тIаьхьа деша вахна Серноводскерчу юьртабахаман техникуме зооветеринаран корматаллин отделени. Иза чекх ца яьккхина. 1938 – 1940 шерашкахь дешна Соьлжа-гIаларчу политпросветшколехь, амма иза чекхъяккхар а ца нисделла. Дуккха а тIаьхьа заочно доьшуш чекхъяьккхина Нохч-ГIалгIайн пачхьалкхан педагогически институтан филологин факультет.\nЛуьйчуш хааеза бакъонаш 1.Воккханиг цхьа а воцуш лийча ваха мегар дац. 2.Ца евзачу меттехь лийча мегар дац. 3Буьйхачу меттехь лийча мегар дац. 3.Хи чохь дукха 1ан мегар дац. 4.Г1амар т1ехь малхехь дукха латта мегар дац.\nЧулацамах къамел дар. -Шеран муьлха зама ю дийцар т1ехь юьйцш ерг ?Хун деш бара бераш? -Мила еара хин йисте? Цуьнца мила яра? -Х1ун бахьана дара Зарет хи чу яхаран? -Иза хьала хьан яьккхира? Х1ун кхерамаш туьйсура аймано Хьусайнна? -Хьусайнан дагахь х1ун дара? Муха к1ант хетта шуна Хьусайн? -Х1ун олура Асмаа ?Х1унда бара массеран Хьусайне лерам?\nСада1аран миноташ. Хьуьнах екаш х1уттут ю. Х1уттут, х1уттут, жима х1уттут. Бераш дагардан ма xlyттy: - Х1уттут, xlyny т, - боху цо. Ялх шо цо дагар ма до. Юха т1емайолий, йоьду, Кхечу диттана т1ейоьду. Х1уттут, х1уттут - хаза корта, Гаьн т1е хиъна иза 1а, Корта хьийзош д1а а, схьа, Массо arlop хьажа г1ерта. Т1емаш тухий, ц1еххьана Къайлайолу и ханна.\nТобнашкахь болх бар 1 ра тоб -Х1ун г1алат делира шина йо1ах? ************************************* 2 г1а тоб -Нуржана йита мегар дарий Зарет ша хи йистехь? *************************************** 3 г1а тоб -Хьусана х1ун дан дезар хьоьху вайна хи чуьра хьалаваьккхинчунна? **************************************\nРефлекси -Х1ун дара шуна новкъадеънарг? Хазахеттарг? -Муха хетар дара шуна Хьусайнан ка ца даьллехь?\nЦ1ахь: «Жима Зарет» дийцар схьадийца кечам бар. Баркалла масарна !\nНомер материала: ДВ-520244


Эльсункаев Надирсолта: Импери-пачхьалкх ца йогIу нохчашна\nНохчашна демократи бен яц йогIуш\nНохчашна муьлха Iедал оьшу? Стенна ца йогIу цуьнан амалца Оьрсийчоь?\nХIун пачхьалкх ю Оьрсийчоь: демократин, авторитаран? Атта дац оцу хаттарна жоп дала ур-атталла гоьбевлла бевзачу политологашна а. Я иза а яц, я важа а яц – авторитаран а, демократин а хьесапаш шена чуэцна гибрид ю, боху царах цхьаболучара.\nОьрсийчоьнах гибрид ала 7 бахьана го прессехь кест-кеста къовсам гIаттош хуьлучу Оьрсийчоьнан халкъан бахамаллин а, пачхьалкхан гIуллакхан а академерчу политологна Шульман Екатеринина.\nЦхьадерш хIорш ду: идеологин есалла – «режимо ша дуьйцург адам шех кхетар доцуш дуьйцу, эшча, юхашарша я хьалхакхоссаяла»; лидерехь доза доцу олалла ду – «амма цунах тиран олийла дац, цунна ца лаьа тиран хила»; репрессеш ю ала а дац, яц ала а дац – «тоаме ду телевизионашкахула, массо а кхерош, кхелаш гайтича, дIаваха луучунна пачхьалкхан кевнаш дIадиллича»; лаьттах боллучу бахамна доIанаш дар – «маьIданаш (газ, мехкдаьтта, деши) кхача цадайтар Деле а доьхуш еха гибрид». Иштта го Оьрсийчуьрчу Iедалан хатI Шуьлманна.\nОьрсийчоьнах гибрид ала 7 бахьана\n200 къам деха Оьрсийчохь. Лаамехь дехарш а ду, лаамза чуоьзнарш а ду. Сепаратизмах мел са йолу Кремло тIаьххьарчу ткъе пхеа шерачохь доккхачу масалехь гайтина хиларна, дац таханенна пачхьалкхах къаста гIерта къаьмнаш. Амма бу оцу къаьмнашлахь шайн-шайн халкъашна хIун тов, я ца тов, амале хьажжина, хIун догIу я ца догIу эраш.\nХьалхо Маршо Радионо доцца довзийтира Нохчийчоьнна муьлха раж йогIу, муьлха Iедал цо реза йолуш тIеоьцу, я ца яьлла лов бохучу хеттаршна Соьлж-ГIаларчу гуманитаран талламийн центран директора Эльсункаев Надирсолтас делла жоп. ХIетахь къамелан декъашхой алссам хиларна, кIарга ца деш дитира цо шен дош.\nНохчочун амална, цуьнан ламасташна, дайшкара схьа а оьцуш, ша бере дIа а кховдош, кхобучу синбахамаллина хIун пачхьалкх еза, мьулха Iедалан кеп мега – оцу хьокъехь хилира тхан Надирсолтица телефонехула къамел. Машенца ша бен некъ ца бохош, Маршо Радионо цунна пурба делира вистхила. Цундела, аз шерра хезаш дацарх кхетар бу аьлла хета ладогIархой.\n«Нохчийн демократи» бохург бух а болуш дуйла хаьа вайна, оьрсийн литературан классикера а, историкашкара а\n- ХIун ю иза, хьан кхетамехь, Европан и мехалла стенна хеза ког бакх-баьккхинчохь аьшнаш еш?\n- Демократи ю аьлла хета суна гергарчу ханна вайна уггаре а оьшуш йолу, вайн къам кхион тору кеп. Демократин некъ вайна коьрта хила беза, хIунда аьлча, шен дахарх ша жоп дала Iаьмначу, демократин букъа тIехь кхиинчу нохчийн къоман амалца богIу иза.\nСо кхета, 1991-чу шарахь дахар кегаделчхьана схьа, «демократи», «либерализм» бохург ца деза нахана. Оцу шина дашца бозабелла бу тIаьххьарчу 30 шарахь хилла бохамаш – кху 150 шарна а бацара кхаьчна оццул дукха хьовзамаш – къиза ши тIом, ши политикан режим. Лозунгаш хаза яра, амма ма-дарра зийча, низам доцчу хьелашкахь дехара вай.\nТкъа вайна мегар дац демократех къахка. Иза вайн хиндолчуьнца бозабелла вайн къастам бу. ХIунда аьлча, вайн менталитет, вайн мехаллаш цуьнца бен ца йогIу. Хууш ма дуй исторехь, дин хьалха даккха гIоьртича хилларг а.\n«Нохчийн демократи» бохург бух а болуш дуйла хаьа вайна, оьрсийн литературан классикера а, историкашкара а, иштта, дозанал арахьарчу историкашкара а. Къомо баккъал а ирхенаш яьхна шен оьмарехь демократин юкъаралла кхолларца. Масала, Толстойс «Хьаьжа-Мурдехь» ма-аллара, Имам Ушурмас юкъараллехь демократин лард чIагIъярца, ламасташна тIетовжарца далийна къам гIиллакхе, баьхна толамаш тIеман аренашкахь.\nТоаме ду Бестужев-Марлинскийс шен доттагIчуьнга яздина кехат дешча а. Демократин тоьлла масалш хьашт дац леха Европехь – уьш Кавказехь, нохчашца долуш хилча, аьлла цо.\nДоцца аьлча, вешан къоман ламасташ юхадалор, дуккха а хан халха кхоьллинчу нийсонан кепе вай юхадахкар ду оьшуш. Иза пайде хир ду вайна тIаьхье кхиош, синбахамца чIагIлуш.\nКхийолу кепаш юкъа а йохуш, нохчийн политикан, гуманитаран кхетамна тIехь эксперименташ хIиттор вуно доккха зулам ду аьлла хета суна.\n…Бакъду, Оьрсийчохь еха ца лаьттира демократи. Цуьнан бахьана а историца дозу, иза тIаьххьарчу 500 шарахь империн проектна кIел яьллина. Ткъа оцу проекто дерриг а халкъ цхьана стеган – монархан – олалехь латтийна. Новгород йохийначул тIаьхьа кхачийна демократин зеделларг а.\nЦундела, коммунистийн режим йохийначул тIаьхьа, 1991 шарахь кхайкхийначу демократех буола хаарш дацаре а, заманца зийна ламасташ дацаре а терра, сихха юхабевлла оьрсий.\nАмма со реза вац ерриг а Оьрсийчоь демократин институтех къаьхкина аьлча.\n- «Демократи» аьшнашка даьккхина, аьхазчу дашца хьахайо дукхахболучара. Иштта маьттазчу кепе дерзийна хеза «либерализм» дош а, цуьнгахьа дог лаьттачух «либераст» олу. ШолгIаниг, либерализм – иза хьан кхетамехь хIун ю?\nЕвроперчу либерализман проблема стенца ю?\n- Демократино магадо юкъараллин дуьхьа адамера цхьайолу бакъо дIаяккха. Ткъа либерализмо адаман бакъо массо а хIуманал лакхайоккху, адам юкъараллах дозуш а доцуш.\nЕвроперчу либерализман проблема стенца ю? Цигахь хьал ма-луъу дика дацарца ю-кх. Бахьана – либералашна а ца лаьа адам дуьззина маьрша хилийта, ца къастадало, мичахь ду адаман маршонан доза. Оцу бахьанийца цивилизацин кризис хила а тарло аьлла хета суна.\nОьрсийчоь - иза кхин ю. Цигахь либерализман битамаш гучубевллера Ельцинан заманахь, цо ша-къастаеллачу тобанна, олигархашна, «хецна маршо» елча. Церан бакъонаш, паргIатонаш могIарчу халкъанна еллачел а дукха яра.\nКонституци ларъяхьара аьлла нах а чубухку\n- Ткъа муха го хьуна Оьрсийчоьнан политикан ражца хиндерг?\n- Со кхета, кеп-кепара, гаранашкахь ду цуьнан болар. Цхьаболучарна монархи еза, кхечарна – конституцин монархи, вукхарна – Европерачух йогIу либерализм. … Бакъду, демократех хьоьгурш дукха бац. Цунна тIе, суна хетарехь, Оьрсийчоь кхочур ю, цуьнан юкъаралла, динан элиташ охьа а хевшина, массо а къаьмнашна мегаш а, царна цхьабосса оьзда а хеташ, пайдедерг дийца, хан хIуттучу заманахь. ТIаккха хир ю Оьрсийчоьнах, суна хетарехь, цивилан пачхьалкх.\nЦхьаъ ду, оцу гIуллакхна бух билла торуш-м конституци а ю! Амма хьал муха ду? – Конституци ларъяхьара аьлла нах а чубухкуш ду-кх. Деградацехь демократи, либерализм хилла ца Iа, конституцин пачхьалкх а ю деградаце кхаьчна.\nИмпери йилла гIертаро халкъера ницкъ лакъабо, синбахам лакъабо, экономика лакъайо. Импери йилла айина проекташ къиза юху. Тахана Оьрсийчоь оцу проектан гура йилла гIертачара, сан кхетамехь, боккха бала бу тIебохьуш, иза гена дер долуш а дац.


Бексултанов Муса. Невцан цIентIе – нана йолчу\nНевцан цIентIе – нана йолчу\nДахар-м, хIета, цхьанаэшшара меллаша дIатекхаш дара, дей-буьйсий хийцадаларехь кхаъ-кхало а ца кхочуш, йоккхачу стага "ахIухI" а деш - яла йижинчу йоккхачу стага, - несо мерах шок а етташ.\nНенан кIантана – доьзалан ден – шех а, ненах къахетара, юьхьIаьржонан тас Iанале кхаъ кхачаре са а туьйсуш.\nКхаъ-кхало ца кхочура – яла ца лора йоккха стаг, – йоккха стаг яла ца туьгура. КIант балхара мукъаваьлча – котельнехь хехо, – дукха гIийла волалора цIехьа, гIаш, меллаша, цхьацца ког а боккхуш, чукхачарна кхоьруш санна, ахтобус а, газель а юьтуш, ойла ерриг дIа а йоьдий.\nКхетта-кхеттачуьнца саца а гIуртура, хьал-де хатта, вистхила, цIенна улле мел кхочу, лергдиллина, сема ла а дугIуш.\nХан йойу-уш, эххар а, шайн уьйтIа кхаьчча, уьйтIа кхочуш, подъезд гича, зударий, нах, цхьаъ-м кхайкхаре сатосура: "Хьенех" – аьлла, цIе йоккхуш, цхьамма-м ша сацаваре, - Дала гечдойла Сапихьатана, Дала собар лойла хьуна…", – олуш.\nСаца ца вора цхьаммо а я тIаьхьа стаг а ца кхойкхура…\nХIокху шоллагIчу шарахь иштта, шен хIусамера юьхьIаьржо араяларна кхоьруш – нахана гарна, дIахазарна (шен йижарий а кхетарна кхоьруш, марехь йолу ши йиша) – бала хьоьгуш воллура хIара, ма-дарра бакъдерг хиъча, йижарша нана шаьш долчу дIаюьгур юй а хууш, невцан цIентIе шен ненан хьал-де хаа ца иха гIерташ, шегара бала хьул а бина - зуда а, йоI а шен нене цахьажар, - нана юьлуш, иза лийчош, зудчо дан мел дезарг шен куьйга ша деш: нана шозза инсульт а хилла, мотт а сецна, Iуьллуш яра, цхьа куьг бен меттахъхьовш а доцуш.\nЦуьнга цхьа а дош а ца алалора, цхьа "бур-бур" а деш, бIаьргаш дIасакерчор бен. ХIара Iуьйрана ненан гIуллакх а дой воьдура балха, юха хIора а делкъехь ма-хуьллу сиха чу а хьодуш, тIаккха юха а балха дIаваха.\nХIара чохь волуш я воцуш, кхуьнан йижарий кхачахь, царна шайн нана хаза цIена, цхьа а хьожа а, мода а йоцуш караяйта гIертара хIара, бер санна, цIена йижина Iуьллуш. Кхуьнан зуда а хуьлура тIаккха, маьрйижарех цхьаъ нисъелча: "Мама лийча а йина, мамига хIума а кхаллийтина…", – бохуш, гIайба нисбеш, одеялах куьг Iуттуш, гуттар дика нус а хилла, цхьа гIиллакхе, елаелла хьийзаш.\nКхуо Деле собар доьхура, зудчуьн цIе таса йиш а йоцуш, садетта са а кхачийна, ца хууш а шен багара дош далахь, юьхьIаьржонах вала меттиг боций а хууш шен, йижарша нана дIа а йигна; кхузахь Iен-м церан йиш а яцара – шиннан а бераш кегий дара, шишша-кхоккха шераш долуш.\nТIаккха иштта, зуда лекхалучохь ша чоьхьаваьлча, мотт а, дегI а сецнехь а, дерригенах а кхеташ йолу йоккха стаг, ши бIаьрг тIе а къевлина, Iуьллуш карайора кхунна, шен нус ца гархьама, шена ган лууш йолчу шен йоIе а ца хьожуш.\nНус лекхалуш хуьлура, бага ваьшта ца юьллуш. Юха, чувеъна хIара гича, кхин а гIеххьа лекха а лой, зуда дехьа чу йолура: "Шу, хIета, цхьаьна дита ас, шун дийца хIума а хир ду шайн!"! - олуш.\nНанас ши бIаьрг боьллура тIаккха, дехарца санна, кхуьнан бIаьра а йогIалуш. ХIара а соцура, кхин ду-дац а ца олуш, зудчуьнца бертавахча санна. Шина йишех цхьаъ наггахь цхьацца де-буьйса даккха соцура: "Оцу зудчух эхь хета-кх, цуьнга жимма са а доIуьйтуш…", – олий, шайн несана бехкала а йоьдуш.\nКхуо хIумма а ца олура, ненах дерг цкъа къаьстича, ша дендерг а хууш, кийрара хьалагIерта алу, къурд барца, юха а тоьттуш: ларамза а йижаршна бакъдерг цкъа дIахаахь, шена тIекхочу йолчу юьхьIаьржонах ларлуш – нанна тIехIотта невцан цIен тIе иха везарх.\nХIаъ, хIоразза а, сарахь иштта, ша балхара вогIуш, лифт ехна, сиха цавоьдуш, гIаш меллаша хьалаволалора хIара ламешна тIехула, ша ворхIалгIачу гIат тIе кхочуш, са а хилла – ша чукхачале, - юха балха ваха са а туьйсуш. Белхан хан генахь гуора.\nНеI тухура, горгали а буьтуш, мелла а хан яйархьама, чу кхачале чу а ца кхочуш. НеI цIевзара, йоьIан ахдерзина дегI кхос-кхоссалуш, къайла а оьккхуш. Зуда хаалуш а ца хуьлура; йижина хуьлура дехьа чохь, цамгар йолу кеп лелорца, хIара цIа вогIу хан а лорий.\nНенан доIа хезара, доьлхуш, цуьнан мотт боцу "бур-бур" а.\nНана йолчу чуьра хьожа йогIура, неI херйича – хьацаран хьожа. КIанта доккха садоккхура, тIера бедарш – цхьацца йоккхуш – дIаяха а волалуш. Нана йолчу чуволура, ший а кор дIадоьллуш, нене хIун хьал ду хоттуш. Дерриг гуш а, хууш а дара, хатта, ала а ца оьшуш – ненехь цхьа а хьал дацара. Ненан узарш дIасовцура, садеIар а лахлуш. Нана цхьаъ-м ала гIуртура, шен "бур-бур" а кегош, лула-куларчу стаге санна, бен а доцуш, цхьаъ-м ала, цхьа а гIело йоцуш санна.\nКIантана велха лаьара тIаккха, ша а, нанас а лелошдерг чекхсагуш дуй а хууш, шайн вовшийн дог а кхаьрдаш.\n- ХIума кхаьллиний ахь, нана, - хоттура кIанта, йоIа мукъана а хударан Iайг ца оьхьна-те, аьлла, хеташ, - хIун йиъна ахь? – олий.\nНанас шен "бур-бур" дуора, йиъна ша, ала гIерташ. Йиъна хIумма а ца хуьлура, делкъана кхуо балха тIера хьаьдда веана малийна хилла шурин тIадам боцург.\nХIара цхьацца дийца волалора тIаккха шен зудчуьнга, эрна дуйла хуъушехь, Iан а ца лой, ша тулур воццушехь: "Адамаш дац шу, эхь ца хета шуна… оцу йоIе мукъна а цхьа хинтIадам ца болуьйтуш…", – олий, церан эхь самадаккха гIерташ, йохьебаха, бехкалабига.\n- Ахь цу йоIе хIун боху, хIай! Иза-х бер дай, цуьна-м шен гIуллакхаш дай, хьан нене ца хьаьжча а! – мохь болура зудчуьнга. - Цхьанхьа ишкол ю, дополнительнеш, тIаккха ингалсан меттан курсаш, ЕГЭ-на бан беза кечамаш… иза муха хьожу хьан нене, цуьнга лелало лазархо, цу беран тIорзе… Шиъ йиша ма ю хьан, деш-дуьтуш а доцуш, Iаш, хьошалгIа санна, кхуза гучу а хIуьттуш суна… дIайигна, шиммо а шайн нана ца лелош, кху хурщевкин шина Iуьргахь со а, хIара йоI а ца хьийзош… кху чохь хIара жоьжахати а хIоттийна тхойшинна… йоIанна шенна чоь еза тахана, йижа-гIатта а, шен гIуллакх дан а, зудабер ма ду иза, кхиъна догIуш… нехан мехкарша Европера цIа а оьхуш, лелабо шайн наной ,цIа а, цIе а, бахам а, доьзал а охьатосий… суна а лаьа, нахана санна, яха, со а яц могуш, берриг букъ а, дегI а, настарш а ю лозуш… тIехула тIе, и хьожа а кху чохь, кхай чохь санна…\nЙоI а хуьлура, шина а лергах дохкучу цхьана серишца, хене кхочуш а, ца кхочуш а йолчу пазатан готтачу кучахь, тилпо а буйнахь, юьхь тIехула охьакхозучу кIозаршца, шен ненал шиъ, аьлла, онда, кухни чуьра цхьацца хIума бага а кхуссуш, сих-сиха чухула дIасауьдуш: "Ма, там запах, прикрой ту дверь", – олуш, шен чуьра схьа мохь а бетташ.\nЙоI цкъа а, Дела хьан аьлла, йоккха стаг дегIан долараяьлчахьана, денана йолчу цкъа чу а ца яьллера.\nХIара тIаккха, наггахь дог а детIий, чугIуртура зудчунна, хьо хьакха а, нал а, текхарг а, олуш, ворхI-вейттий вен санна, гIовгIа а йоккхуш.\nЗуда южура, лазар деъна моттуьйтуш, кхетамчуьра яьлча санна, цIенкъахула дIасакерчарца, «къорш-къиршшехь» цергаш а "отуш". ЙоI нанна тIеетталора: "Мам, не оставляй меня, – мохь хьекхарца, – не умирай, мам"! – догIа санна, охьаелха а хьодуш.\nЙоккхачу стеган узарш хезара, сихдина доху синош, кхуьнга саца, жимма сатоха, ала гIерташ. Зуда кIирнахь ца гIоттура, кхуо цкъа иштта бага тоьхча, мотт сецча санна, цкъа а йист а ца хуьлуш, пенехьа дIа а йоьрзий, наггахь байн узар а беш, Iуьллуш хуьлура, кхунна гуш, хIара чохь волуш, юучух мотт а ца тухуш. Юсаелла лелаш йоI а гуора, кхуьнца минот ца яккха, хIара волчуьра ида а уьдуш.\nИштта, дено кIира хуьйцуш, кIиранашца бутт азлуш, ши шо а даьлла, кхоалгIа шо доладеллачу Iай, ша ма-иххара балха а оьхуш, юха делкъехь чу а уьдуш, буьйсанашкахь нана лийчош – дийнахь йижарий тIекхачарна кхоьруш, – са а, пха а хаьдда лелачу кхунна, цхьана сарахь, ша балхара чувеъча – гуттар а санна, гIийла, меллаша, – нана йолчу чуьра неI шаршонца тIекъевлина гира, гураний, неIарний юкъе шаршо лоцуш.\nДIатеттича, елла а ца лора неI. Белш тоьхна, неI дIа а кхуссуш, чоьхьаваьлча, хьожано мара чахчийра, хьаштагIна чу воьжча санна хеташ. Нене мохь белира, узаршца елха а йолалуш: кхуо делкъана балхара хьаьдда веача, памперс йиллина а ца хиллера, Iуьйранна йиллина хилларг дIаяккхар бен, балха тIера схьа тилпо тоьхча, сихаллехь виц а велла.\nНанас къаьхьа-де динера шена тIехь а, цу меттахь а, халла болх беш долчу шен цхьана куьйга боьхаллаш дIасахьекхна. БIаьрса а дайна, сехьа чу иккхинчу кхунна йоI гира шен. Кхунна ша цунна хIун туьйхира а ца хиира, цуьнан мохь хазар бен. Зуда ца гуора. Кара ца йора. Зуда цхьанхьа дIалечкъинера. Зуда кухнин неIарна тIехьара араоьккхуш хааелира, пхьаьрса кIелахь баккхал а йолуш.\nТIаьхьаедда йоьдуш йоI а яра. Ламеш тIехула тата дахара, «гур-гур» дарца, бухаяккха санна, подъездан неI тIе а кхеташ.\nНана цу буса, сахуьллуш, гIелъелира, шоллагIчу Iуьйранна дIа а йолуш.\nЦхьаъ-м ала а гIиртира иза кхуьнга бIаьргашца. ХIара ца кхийтира.\nТезет юьртахь дара, кхуьнан дешичин кертахь. ХIусам дукха готта яра чIогIа, цIийнах хоттаелла йоллуш цхьа рагIун - бахьна а йолуш.\nЦIа чохь зударий бара, котамийн фермехь санна, гIараш еш.\nХIорш рагIу кIелахь Iара, боьрша нах.\n- Дера лелий-кх и шен марнана-м кхуо – аз хезира чуьра схьа, – куьйга-карара охьа ца юьллуш, и бер санна-м лелий, дийнахь шозза мотт хуьйцуш, шишша де мосазза долу мелчу хица лийчош, мIара хадош, мас тоеш, Iуьйранна йина юург, делкъана бете ца кхоьхьуш, хIора рожехь бен-бен бовха кхача кечбеш, – стунйижарий бара луьйш, шайн йишас марнана лелор дуьйцуш, хIорамма а шег-шеггара, кхин а керла-керла гIиллакхаш а дагардеш шайн йишин. Уьш кхуьнан йиъ яра, йиъ стунйиша.\n- Ас дина-м хIума дацара, Маяни, Седа… сайн декхар кхочушдан гIертар\nбен… ма дийцийша иза, совцийша… дера яра мама оьзда стаг, и малик санна, хьаъа а гехь лело а мегар йолуш… "Сайн мехкаршна ца кхочуьйту-кх ахь со, Майса, Дала ялсамане лойла хьуна!", – бохуш соьга, ас динарг цхьа доккха хIума долуш санна шена, – кхуьнан зудчуьн аз Iенара, зударша шайг-шайгара баркаллаш а бохуш, гIезаша йо гIовгIа санна, цхьабосса "кIар-кIар" дарца.\nЮха йоIе, Iоьттича санна, мохь оьккхура юккъехула: "Ва, баба-а, ас хIун де, – бахарца – ахIи-ахIи", – деш.\n- Саца, йоI, сатоха жимма… собар деха хьайна Деле… дуьне ма ду хIара иштта…, – нана йоI теян гIуртура, – чIогIа тIера яра хIара, миска, шен денанна, – олуш зударшка.\nЙижарийн аз ца хезара, кхуьнан йижарийн доьлху аз.\nЦаьрга рагI ца кхочура. РагI кхечара дIаяьккхинера.


Туьканашкахь а, базарашкахь а мехала яьлла "хими"\nЦхьана баттахь махкахь юхку жижиган продукци талла а теллина, царна юкъахь дикалла йоцург къастор тIедожийна Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана республикан кхерамазаллан кхеташонна.\nЛеррина оцу гIуллакхна аьлла цхьанакхетар дIадаьхьира цо Iедалан белхахошца. Шега а кхьчна элира цо махка, масала, чуяхьаш йолу котамаш яккхий хуьлуьйту дIавш тоьхна ю аьлла, хаам.\nТIейоьгIучу хенахь махкахь хьалакхуьург бен цхьаннна а кепера хIума хилийта ца еза элира цо: "Хаамаш бу, кхузара дIахьо елла котамаш вайна юханехьа чу а кхоьхьуш, юьхкуш ю аьлла. Вайн махкахь хила ма еззара котам, жижиг а, муьлхха а сурсат а, башхалла а яц, молханаш йиттинарг хила йиш яц, ма етта химеш, ма яае царна химеш, ахь адам хIаллак деш ду".\nСел цIеххьана жижигаца долу и хаттар айдаран бахьана ду, тIаьххьарчу деношкахь социалан машанехь даьржина дуьйцург. Наха чIагI а деш, дуьйцу, Нохчиийчу Хасав-Юртара дIавш тоьхна котамаш чуеъна аьлла. Уьш ма эцахьара цхьана шина кIирнах мукъна а бохуш, дара оцу кхайкхамна тIехь.\nСхьагарехь, и хаам Iедалшка а кхаьчна. Цундела церан омраца а догIуш, махкахь жижигаш мел духкучу меттигашна талламаш бан болийна. Шайна а баьхкинера аьлла Маршо Радиога дийцира жижиг духкучу цхьана туьканара махбархочо Яндарова Лайлаа: "Селхана баьхкина-м бара. Таллам ца бича, машен а чуйоуьйтуш а ма яц. Котамаш карийна бохуш ду, амма жижиган а таллам беш бу. Цара и талламаш бича-м гIоле дара. Иза буьйда лелочу тхуна кхераме а ма дай иза".\nIедалша долийначунна тIетов юкъараллехь. Дукха хан яра базаршкахь а, туьканашкахь а цIена йоцу, могушаллана кхераме ерг дIаяьккха еза, боху наха. Къаьстина дукха жижиг дуучу нохчашна цуьнан дикаллин терго ян еза, элира ялта лелочу Татаев Муштас.\nМолханаш ца даийча, 40 дийнахь кIорнех йоккха котам хуьлийла дац, элира цо: "Химица кхобуш ю цара уьш. Кхечу агIор иштта яккхий хуьлийла а ма дац 40-45 дийнахь. 3-4 килане йолийла ма дац иштта сиха. Шина, кхаа шерашкахь цIахь кхобучо 2-3 кила а ца ло. Туьканахь ерг ша ерриг хими тIехь лелош ю. ХIинца бежнаш а хими тIехь кхаба долийна".\nБазаршкахь яккхий котамаш ю тахана а 4-5 кила йолуш. Цхьанан мах бу 250-300 сом. Цуьнан даьIахк а хуьлу ша гIамарх йолуш санна аталуш. И котамаш шаьш дуьнен чу евлчхьана когаш тIехь лелаш а ца хуьлу. Iадда хевшина Iа уьш, дилха гул а деш. Ша дерриг юучунца молханаш ду боху цунна бехке.\nТкъа, адамийн могашаллна иза дIавше хилар чоьте оьцуш а дац и болх бечара.


Аутопсия - адам далар толлу керла кеп - юкъаяло гIерта нохчийн парламент\nВаларан бахьана талла аьтто беш\nНийсса шо хьалха Соьлж-ГIалахь кхеташо дIаяхьира беллачарна аутопсия яр дуьйцуш. Беллачу нехан декъий этIа ца дайтаро лоьрийн говзалла чIагIъеш ца хилар а, цо нехан могашаллина зе деш хилар а хьахийра цигахь.\nИштта, оцу гуламехь цхьанакхеттачу лоьраша а, судмедэксперташа а дийцаредира, декъий этIа а ца деш, компьютеран томографица стаг валаран бахьана къастор (виртуалан аутопсия) юкъадаккха дезаш хиларх.\nХIинца, шо дIадаьлча, Нохчийчоьнан парламенто и гIуллакх Оьрсийчоьнан пачхьалкхан думе кховдина, аутопсия магош низам юкъадаккхахьара аьлла.\nХууш ма хиллара, Нохчийчохь беллачийн гергарчара ца магадо декъий этIор. Иза динца ца догIу боху цара. Цундела велла стаг, иштта хила мегара олий, бахьан а даладой, дIавуллу. Бахьана толлуш хила деза аьлла, Маршо Радиоца къамелдира нохчийн лоьро Саралапов Асхьаба.\nСаралапов: «Нохчийчохь веллачу стеган дакъа этIа ца до. Муьлххачу а стагана нийса дарба ца дича, тромбоэмболия, яьржина инфаркт, я инсульт олий, валаран бахьана яздо, дукхачу лоьрашна таIзар а ца хуьлу иштта яздарх. Вайн цIахь декъий этIош делахьара, и лоьраш жоьпе ийзо а мегар дара. ТIаккха нийса диагноз хIоттош боцурш сема хир бара».\nДукха хенахь дуьйна лоьрашна, къаьстина судмедэксперташна, схьагарехь, тан дезаш дацара, дакъа этIа а ца деш, адам стенах делла къасто мега бохург. Амма иштта ца хета профессорна, Оьрсийчоьнан тIеман министраллан коьрта судмедэксперт лаьттинчу Колкутин Викторна.\nВиртуалан аутопсия-керла технологи ю, цуьнгахула адам даларан бахьана атта къасталур а ду, дакъа этIчул, аьлла хета цунна.\nКолкутин: «Диканиг ду цуьнца, масала, чов йина а, йохийна а меттиг а, докъан межеш меттах а ца йохуш, ган йиш ю. Ткъа дакъа этIочу хенахь, чоко схьа а йоккхий, чевнаш мичахь-муха хилла къастадо. И сурт юхадерзо йиш яц. Ахь цкъа иза дайинехь - дIадаьлла. Виртуалан аутопсияно и аьтто ло. Иза ондда гIо ду, лоьрийн гIалаташ талларехь».\nОьрсийчуьра цIеяхначу судмедэкспертан Колкутин Викторна хетарехь, адам даларан бахьана толлу виртуалан аутопсия мел дика елахь а, Оьрсийчохь кху гергарчу шерашкахь тIеэцахь тамаш бу. Цуьнана бахьана а го цунна.\nКолкутин: «Оьрсийчохь и метод лелош яц. Швейчарехь а, Германехь а, Гергарчу Малхбалехь а лелойо. Кхелан медицинехь муьлха а керла хIума атта тIеоьцуш дац Оьрсийчохь. ТIаккха, ерриге Европа а, Iамерка а пайдаэца йолаелча, вай а дай иза, олий, тIеоьцу. Могашалин министраллехь хаьа, шаьш и метод кхузахь чекхъялийтахь, шайн кхачамбацарш дIалачкъо йиш хирйоцийла. Шуна ца хаьа, хIун статистика гучуер ю цул тIаьхьа. И гучудалийта лерина цхьа а вац. Харжамашна юьххьехь-м муххале а».\nОьрсийчохь керла технологи, къаьстина медицинан тIегIанехь, атта тIеоьцуш яц Iедало а, шаьш лоьраша а. Шайна Iаьммачух тоам бо. Генетикан талламаш юкъебевлча а, мел долчу дуьнено иза тIеэцча а, пачхьалкхо къобал ца до иза, боху Колкутин Виктора.\nКолкутин: «20 шо хьалха иштта хилира генетикаца а. Дерриге дуьне: Iамерка, Европа, Китай, Корея а пайдаоьцуш яра керлачу технологех. Вайна хIунда оьшу иза? Ца ошу, олура. Нохчийчохь и кегари хиллалц. ЦIераш къастонза бIеннашкахь декъий гучу ма девллинехь, аутопсиях пайдаэца беза элира».\nВиртуалан аутопсияхь, дакъа, компьютеран томографи еш санна, ящки чу а доккхий, электромагнитца толлу. ХIора декъа талла 40 минот хан еза. Ткъа, стаг Iуьйранна велча, иза делкъале дIавуллучу нохчашна товр юй и метод? Иза хуур дац аутопсия юкъаяржжалц…


Наха юкъе ший моттиг хьалацар — Сердало\n18.05.2018 18.05.2018 serdalo@yandex.ru 0 Комментариев\nШийна хIама хьа а деш, наха новкъа а воацаш воаллача сага дукхача хIаман мах ба. ХIаьта шийна вахачул, кхыча наха шийгара пайда дIабоалаш волча сага мах вIалла бувцилга а дац. Цун боарам лакха ба. Иштта къахьегаш болча кагийча нахах цаI ва стрит воркаут яхача низъоамала даькъе къахьегаш вола зIамига саг БIархой Заьлмах. Ше къона вале а дукха да Заьлмаха даьха толамаш, из даггара къахьегаш ва ГIалгIайчен халкъа къоначар низъоамала даькъе мул баьккхача бакъахьа хеташ.\nБIархой Ахьмада Заьлмах ваьв 1996 шера август бетта 23 дийнахьа. 21 шу даьнна зIамига саг ва из. Ваь хьалкхийна а, тахан вахаш а йола юрт я шаьрача метте улла хоза Пхьеликъонгий-Юрт. Ший 6 шу даьлча, ший ханара бераш долхаш мо шоай юрта школе деша вода из. ХIаьта аьрдагIа хила безам бале а шийга боккхагIчар, хьехархоша яхар а деш, харцахьа воацаш дийше школа чакхйоакх цо. Школера дийша ваьлча дукха тайпара уйлаш хул Заьлмаха деша ваха, юххера а из деша вода Наьсарен политехнически колледже. Цига нефтяникал деша цо.\nЗIамига кIаьнк волча хана денз низъоамала даькъе долча хIаманца чам болаш, дилла а ший вежараша а кхыча кIаьнкаша а турника тIа лелаеча говзалца сакъердалуш, цунца чам болаш хиннав Заьлмах. Ший дега гаргадолча даькъа юстара ца хулаш, цу оагIорахьа къахьега волалу из зIамига волаше. ХIаьта лаьрххIа, тавййрзза цу тIехьа къахьега из волавеннав ала мегаргда 9-10 классашка деша вагIача хана.\nЗаьлмах ше хIанз Йовлой Берда цIарагIа долча Низъоамала цIагIа берашта гимнастика хьехаш болх беш ва. Цхьан юкъа тренера гIонча волаш болх баьб цо, шийна Iомалуш, из говзал ма хетта караерзаеш, хIаьта цул тIехьагIа ше волавеннав из берашта хьеха. Цу ший балха даькъе дувц Заьлмаха.\n— Эггар хьалха оаха бераш кийчду моллагIча команде дIачудовлале цар хьинарга а, оамалга а, низага а хьожаш мала мичахьа пайдана ва белгалдеш. ХIанзле, цхьаццанахьа вай мехка а доазол арахьа а яхьарашка дакъалийца а дакъалоацаш а тоаба йолаш я вай вIашагIъелла. Миччахьа дIа-хьа бахача, низъоамала даькъе дикагIча оагIорахьа шоаш дIахьокхаш нийслу вай команда доакъашхоша, хьалхара моттигаш йоахаш а хул. Iа къахьегарга хьежа ма дий моллагIа хIама, – йоах Заьлмаха ше хьехача берех вашаш.\nЗаьлмах ше стрит воркаут яхача низъоамала даькъе къахьегаш а дукха толамаш даьха а, цу наькъаца ший новкъости болаш а ва. 2014 шера «Стрит воркаут-2014» яхача дунен чемпионате 75 паччахьалкхено дакъалаьцача Казахстана паччахьас Назарбаев Нурсултана гIо дирца, цу паччахьалкхен низъоамала а культура а министертсвос дIайихьача яхьарашка дакъалоацаш хилар вай мехкахо. Кхыбола доакъашхой санна цига дакъалоацаш хиннача ЦIихезача американски низъоамалхочунца Ганибал Фор Кингаца вIашагIкхетар а вовзар а хилар Заьлмаха. Цул совгIа цу хана вай мехкахочоа кубок елар «Лучшая техника» аьнна хьалха а даьккха.\nШе цигара цIа ма венге а Заьлмаха ший еррига говзал дIатIайохийт кхувш боагIача къонбарашта из низъоамала дакъа дIаIомадара. Цо лерхI халкъашта юкъерча яхьарашка дакъа а лоацаш цига хьалхара моттигаш йоахаргйола низъоамалхой хьалкхебе.\nУкх шера апрель бетта 7 дийнахьа Москве дIайихьача стрит воркаут даькъе хиннача яхьарашка хьалхара моттиг а яьккха цIавера Заьлмах. Из ва «Street Lifting» даьке мастер спорта. Ше къона вале а цох мастер спорта хилар тамаш яц, хIана аьлча, мукъа йола ха йоа ца еш, шийна ма могга къахьегаш хьавенав из зIамига кIаьнк волча хана денз.\n— ЗIамига со волча хана, турникаш тIа цхьацца хIама хьаеш ловзаш, къахьегаш болча кIаьнкашкара хьокхам хулар сона моллагIдолча цар хьадеча хIамангахьа. Цул тIехьагIа дукха ха ялале хезар сона из воркаут яха хIама. Массабаргаш болалуш мо со а хетаргахьа волавелар подтягиванеш, аджиманеш йирца. ЙIайха яле а шийла яле а башхало йоацаш массаза низъоамала майдан тIа хила чам бар сона сайга мукъа ха мел йолча хана цига со дIа а водар. Каст-каста интернета чу хьежа ваьлар со цу даькъе цхьаккха хоам бий ха а, дIахо долчох Iомавала а. Юххера цхьацца роликаш а клипаш а корайир сона воркаута даькъе къахьегаш болча наха из гIулакх доашхаш а хьахьокхаш а. Царна бIарахьежаш цар даьр хьаде гIерташ къахьега волавелар со. Цу хана сона хетар сай из вIалла вIаштIехьадаргдац аьнна, бакъда къахьегарца фуннагIа карадерзаде йиш хиларах тийша ва со, — йоах низъоамалхочо Заьлмаха.\nМоллагIдола хIама дIадоладеча хана боча хул, цул совгIа сиха а ца луш лерттIа де дезаш да из. Ишта цу наькъаца хьавенав Заьлмах. Сихвенна кегар ца а беш, кIезиг-кIезиг шийна из говзал караерзаеш толамаш доахаш хьавенав из. Тахан Заьлмаха турника тIа хьа ца деш хIама дац.\n— Массадола хIама лерттIа, сиха а ца луш тохкаш, тIаккха из кхоачашдеш ханаш дIакхохьар аз. Цхьан юкъа чIоагIа чам хилар са ГIалгIайче гIолла стрит воркаут йоаржае. Цу юкъа сайна могар деш сайца къахьегаш со волаш ВКонтакте яхача сета чу гIолла вайзар сона ишта къахьегаш вола Яндакъонгий ИсмаIал. Из цу оагIорахьа дикка гаьнаваьнна а вовзаш а вар вай мехка. Кхы дукха ха ца йоаеш со дIакхийттар «ing-parkour» яхача цун тоабах. Цо бовзийтар сона ара коашка тренировкаш еш къахьегаш бола ТIанганаькъан Заьлмахи, Горданаькъан Муради. Уж цу хана дикка гаьнабайнабар цхьаццанахьа яхьарашка дакъалувцаш. Иштта дIаболабелар са Стрит воркаут даькъе бола къахьегам, — йоах низъоамалхочо.\n16 шу даьнна кIаьнк волаш Заьлмаха лаьрхIар стрит воркат даькъе Нохчашкахьа дIайихьача яхьарашка дакъалаца. Шийх бола хоам беш цо каьхат дIадахьийтача, цар дIа а вийха, вахар Заьлмах цига дакъалаца.\n— Соца бар Мурад, Заьлмах. Тха новкъост ИсмаIал а вера тхоца, тха оагIо хьаллаца а тха гадаккха а. Хала хете а, хьалхарча 3 меттига юкъе даханзар тхо, хIаьта а дакъалацарах грамоташ а совгIаташ а денна цIадахкийтар. Цул тIехьагIа ГIалгIай мехка хьахилар стрит воркаут даькъе йола «Eagle Family» яха хьалхара тоаба, — дагаух Заьлмаха.\nЗаьлмаха хьаяхачох моллагIдола хIама дIадоладеш хилча из дIаходахьа а дIачакхдаккха а ха еза, дукха хIама эш цу даькъе эшаш бола кхоачам Iалашбе. Цудухьа ГIалгIайчен кагирхой гIулакхах йолча комитета викалаша Илдарха-ГIалий тIа, Аьлтий-Юрта, Магасе, Наьсаре, Шолже гIолла моттигаш вIаштIехьаяьхай цу даькъе къахьегаш болча низъоамалхошта майдаш Iалашъеш.\nЗаьлмах санна хьинаре къахьегаш, ший уйланна тIакхача гIерташ денна къахьегаш бола кагий нах, кхувш боагIача кагирхошта доккха сийрда масал да. Маьрша, унахцIена, эзди вахар хилар догдоахаш шоай дегIа низ кхо ца беш къахьегаш бола кагий нах бахьан долаш дIахойодача хана стрит воркаут а из санна кхыдараш а, дукха низъоамала дакъаш вай мехка даржаргда, вай кагирхошта гIулакх а хулаш. Цу мо долча хIаманна тIехьа бола кагий нах харцахьча новкъа гIоргбац, вешта аьлча, мехка сий доаккхаргда цар.\nАз лакхе хьоаячарел совгIа яхьарашка Заьлмаха дакъа лаьца моттигаш дукха я. Царех цаI я Дагестан. Цига хиннача яхьарашка дакъалоацаш шоллагIа моттиг яьккхай Заьлмаха ерригача Кавказера а Краснодарски краера а баьхкача наха юкъе. Шозза вай мехка, кагирхошта юкъе Стрит воркаут даькъе яхьараш дIаIихьай цар. Заьлмах санна цунца цхьана къахьегаш 5-6 саг кхы ва цхьа тоаба а хинна, денна шоай говзал лакхъеш. ДIахо, массахана хьаухаш беце а, наггахьа боагIаш къахьегараш а ба кагий нах.\nЦхьацца ший уйлаш я Заьлмаха чакхъяха чам болаш.\n— Уйлаш дукха я, чакхъяха чам болаш. Бакъда балха хиларах, цу гIулакха дIатIаяхийта ма хетта ха тоъац. Из мо дола хIама дIахогIоргдолаш массанахьа кхайкаде, доаржаде деза кагирхошта из фуд ховргдолаш цар цунца чам хургболаш. Дукха кIаьнкаш ба, хьадеш хIама а доацаш йорт етташ лелаш. Уж морг бараш кегабалара гаргагIа ба. Харцача наькъаша уж лувцаргбоацаш, цхьан хIаманна чам дIатIабахийта беза вай царна. ТIаккха уж мукъа хургбац харцахьа лела а, е зехьа ха йоае а. Цул совгIа шоашта а мехка а пайда бергба цар. Наха новкъа а воацаш хьо нийсача наькъаца вахаш хилча из а ма дий доккха дика а пайда а, — йоах Заьлмаха, кхувшбоагIараша ха йоа а ца еш, моллагIча оагIорахьа къахьийгача бакъахьа хеташ.\nМоллагIа стрит воркаута даькъе Заьлмахаца къахьега чам болча наха дIабаха Iомабала моттиг йолаш я.\n— ХIара кIирандийнахьа 15:00 сахьат даьлча Назранерча Лицее тIехьашка болча стадионе хьагул а луш цига къахьег оаха. Нагахьа керда вена саг вале цунна цаховр дIахьалха доаккх, вешта тхоайла дагадувлаш тхоашта хала да аьнна хеташ дола дакъаш турникаш тIа кхоачашде а хьож тхо, — дувц дIахо Низъоамалхочо.\nШийна хIама хьа а деш, наха новкъа а воацаш вахаш вола саг массаза а дика лаьрхIав наха. Массанахьа а да из ишта. ХIаьта ишта болча нахах ва Заьлмах. Шийна хIама хьадарал совгIа шийна ховр наха дIа а хьехаш, цунцара цар чам дIачIоагI а беш къахьегаш воалла из зIамига саг. Цу мо болча наха хьаллоац моллагIа тIакхаьча хала гIулакх.\nЦхьакха цхьа хIама да Заьлмаха дика деш, хоза байташ а сурташ а язду цо. Бакъдар аьлча, исбахьлен кхоллама саг ва из, цудухьа вIалла тамаш елга а дац цун из вIаштIехьадалар.\nДIахо йодача хана ишта хьинаре къа а хьегаш, шийна нийса низъоамалхой хьаькхебе аьттув балба Заьлмаха.\n← Берашта дезаденна книжка\nСпектакль «Чуче» →


Саьрмикан багара Нохчийчоь яллалц...\nШвеци -- Шайн махкахо, тIемло, Оьрсийсчоьнан кара цавалар доьхуш гуламе бевлла нохчийн мухIажирш, 03Заз2013\nНохчийн мухIажир. Духаре хьаьжча - токхе адам, дагчу хьаьжча - пекъар. Даймахка маршо йоссаре сатуьйсуш, 150 эзар веха царех Европехь. Оцу терахьан эхе кхоччуш хир бу Малхбалехь а, кхечу пачхьалкхашкахь а. Девзаш доцу цхьа дакъа ду массанхьачул а эшамечу хьелашкахь хан токхуш Оьрсийчоьнан мехкашкахь а. Чуьрачел башха, арахьарчу нохчех дог лозуш-м вац цхьа а дожал...\nПолитикан бахьанаш данне а дац тахана нохчийн мухΙажиршна дуьнентΙехула баьржина лела, тоьлла таронаш лоьхуш лела нах бу уьш, элира деношкахь Кадыров Рамзанан цΙарх нохчийн мухΙажирш цΙехьа беха Данин шахьара Копенгагене веъначу Нохчийчоьнан администрацин арахьарчу зΙенийн департаментан куьйгалхочо Хаджимурадов Ιисас.\nМила ву тахана Европехь, Ιамеркахь я Малхбалехь веха нохчо? ХΙун ду цунна деза-дораха: даймохк я арахь атта караде рицкъа? Стенна ца боьлху нах юха, Кадыров Рамзана тойина, къагийна лаьттачу Нохчийчу?\nИштта дара Маршо Радионо Мангал-беттан 20-чу, шех дуьненаюкъара МухΙажиран Де олучу дийнахь ладогΙархошка дина хаттар. Деллачу жоьпех шиъ доккху оха кхеле.\nХьалхара жоп байташкахь ду. Дайн кхерчах а, юьртан битамех а хьегнарг кхетар ву, хΙун ду нохчийн къоманна хилларг, стенна ца тору мухΙажиршна децΙа юхабаха.\nБайтан автор Францехь еха, Шелара ю иза. Ша кхин похIма долуш а яц, даго ца йитича яздо ша хΙара тайпа могΙанаш, аьлла, иза юхаелира къамелах. Цуьнан ваша ву дешнаш дΙадоьшуш.\nЦа ваьлла вели со, Нохчийчоь, хьоьха\nИсбаьхьа Нохчийчоь куьцах йохийна,\nСел оьзда хила и, сийсазайича,\nНохчийчоь йохийна, къу къайлаваьлча,\nЦа ваьлла вели со, Нохчийчоь, хьоьха.\nСихвелла доьзалхо шен лааме ваьлча,\nТIехь йоцу чIир а соьга кховдийча,\nИсбаьхьа Нохчийн къам шина декъе декъча,\nСихвелла доьзалхо сийсазавоккхуш,\nНаношна, йижаршца эвхьаза буьйлуш,\nОсалалла, кIиллола Нохчийчу даьржича,\nБевзачех, безачех со къаста воьлча,\nКегийчу цу берийн цIий Iена доьлча,\nСел чIогIа еза хьо мостагIчух тарйича,\nСо веха хIусамаш отуш ца лайна,\nДайн кешнаш чим хилла догуш ца лайна,\nХарцонна диттина са къачаделча,\nАмма со вахана вац хьолах хьо хийца,\nЦа вешаш даймахках, хьох вониг дийца.\nСо хIинца геналлехь доллучух кхетта,\nХьол сийлахь, хьол деза хIума ца хета.\nСтенна ца могу паналлехь лелачу нохчашна даймахка юхаберза, уьш стенна реза бац Кадыровн Ιедало хΙиттийначу тоьллачу хьелашкахь баха, хаьттира оха Европехь вехачу кхечу мухΙажире – Деналбеке.\nКъамел дечу шелахочо, муьлххачу нохчочо ловр боцу бала лайна ша децΙара валале. Ши воΙ тΙамехь кхелхина а волуш, кхоалгΙаниг Ιедалхоша вийначе кхайкхира иза, хΙара боьха хΙума хьайниг юй, аьлла. Деналбека доΙа дира шен воΙана тΙехь, мостагΙий гонах а болуш. Цара тоьхна виллира. Цул тΙаьхьа Деналбек генарчу лоьраша денвира. ХΙинца даймахках а хьоьгуш веха и къано Францехь.\nБакъ дац, нохчийн мухΙажиралла лелла болам бу, цунах долу дийцарш актуале дац бохург. Европехь наггахь а яц тахана а керла мухΙажирш Нохчийчуьра ца кхочуш пачхьалкх. Схьаоьхучу эзарнаша уггаре тΙеΙаткъам бо Польшина, иза Оьрсийчуьра ведда стаг Европе кхачаве неΙ хиларе терра.\nХьелашна тоьллачех ларало Германи ю оцу Ιаткъамна кΙел лаьттачу мехкех шолгΙаниг. Польшехь тховкΙело йоьхуш 5 эзар ву нохчо, Германехь – ши эзар сов, иштта дΙа кхечу мехкашкахь а.\nТкъа тамаше ду немцойн лаьтта тΙе кхочу легалехь боцу мухΙажирш лоьцучу Франкфуртерчу инспекцин директора Боргерт Вильгельма прессехь бохург. Оцу кепара нохчийн мухΙажирш Германина чухкабалар шайна кхеташ дац, боху цо.\nБоргерт а, кхиболу мухΙажирийн балакхача декхаре болу европахой а кхета хала хΙума а дац иза. Шега, нохчийн муьлххачу а мухΙажире хаьттича, карор ду жоьпаш. Кхин ду, и жоьпаш а, дуьненна къордийча а Нохчийн махкара стенна уьду нах боху хаттар а хΙинца Европана хьайна хилар. Ткъа мухΙажирш-м бу, массо а дуьхьалонаш а кегъеш, баьржаш....


Iедалера къизалла лов гIаттамхойн гергарчара\nГIуран-бутт 08, 2014\nСоьлж-ГIала -- тIематасадалар лаьтташ ягийна гIишлош, 4ГIу2014\nСоьлж-ГIалахь хиллачу тIематасадаларан тIахьало ю Нохчийчохь юьйцуш. Резабацарш кIадо некъ бацахь а, шаьшлахь емалдо наха Кадыров Рамзана ден дIахьедарш. Цуьнан буьйранца Iер-дахарх бохош бу гIаттамхойн гергарнаш, хIаллакйо хIусамаш. Конституцица догIуш доцу и таIзар бахахрхоша муха зуьй?\nНохчийн коьртачу шахьарахь нисделлачу тIематасадаларех а, вер-ваккхарех а, цхьа могIа гIишлош йохорах а дийцар марсадалахь бен, лахлуш дац юкъараллехь. Цу гIайгIанечу хиламийн бахархойн балакхачар лакхадаккхарехь жигаралла гойтуш бу Iедалан хаамийн гIирсаш а.\nЦара Iорадаккхарца, Соьлжа-гIалахь леха а лоьхуш, полисхойн байинчу тIемалойн гергарнаш махках бахар а, церан хIусамаш дIахьакхар а дийцадаьккхина лаккхарчу тIегIанахь.\nТелехьожийлехь ган йиш а йолуш гIардаьккхина кхин цхьа хIума а – нагахь цхьана билггалчу кIоштера цхьаъ гIаттамхойх дIакхета, хьуьнха водахь, мехкан куьйгалхочо цунна жоьпе беш бу кIошташкара хьаькамаш.\nЦу хьокъехь Кадыров Рамзана телехьожийлехь къастам боллуш элира: «Кху махкахь хIинцачул тIаьхьа шайтIа хьуьнха дахний - кIоштан гIантда а, полисхойн хьаькам а, къеда а бехке ву. ХIунда аьлча, цхьана дийнахь кечам а бина, араволуш вац иза хьуьнха ваха. Вай цунах шайтIа хилла даллалц Iа, хьежа а хьоьжуш. Цуьнан сибат юкъадаларций, цуьнга дIаала деза, ла ца дугIий - вен веза».\nБахархоша тайп-тайпана кхетадо гIалахь тIом бинчу гIаттамхойн хьокъехь Iедалехь болучара дина дIахьедарш. Шаьш хIун аьлча бIегIийла а, нийса а хир ду ца хууш, холчахь бу цхьаберш. Мух-мухха а хIума дац Соьлжа гIалахь нисделларг. Керта вон деанчарна а, куьг бехке лоручу гергарчарна а юкъахь, Дала маслаIат дойла бохуш дуьйцура цу хьокъехь Бухадиев Юсупа.\nБухадиев: «ТIемалойн цIеранаш бара гойтуш. Балехь бара, холча хIиттина бара. Бендоцуш герзаш диттина, нуй-горгам деш йолу белхо а йийина. КIентан дола цадарна бехк бу дай-нанойн. Цо хIун леладо те, ахча мичара долу те аьлла, хьовса ма безара».\nЦхьаболучара, тIемалошка нийсса, бехках хьалха ца бовлуьйту церан цIеранаш а. Хьаннашкахула шайн кIентий леха а лоьхуш, цIабало ца гIиртинехь, пхьоьгIанахь, маьждигехь, тхан царна дан хIума дац шуна, уьш тхан доллара бевлла шуна, бохуш, кхайкха ца бинехь, тIемалойн гергарнаш бехках хьалха ца буьтучех ву Санбиев Авалу. Иза тешна ву цIерачара шайн берийн дола дан а деза, цаьргара даьллачунна жоп дала а деза аьлла.\nСанбиев: «Суна чIогIа нийса ца хетта цара динарг. Тхан юьртара цара вийна ши кIант лур вацара дуьне делча а. Кхин хета йиш йоцуш, новкъа а хетта, кхин ала йиш йоцуш наьIалт а аьлла-кх царна..»\nБен-бен хьажамаш берш кIезиг бацахь а, хаъал дукха бу тIемалойн гергарчарна тIеIаткъамбар бехк боцу харцо кхийдор санна туьдурш. Цхьана дас, нанас къобалдийр дац тахана кIантана, герз кара а эцна, Iедална дуьхьалвалар. Хьунчу воьдург ден-ненан, йиш-вешин лаамера а ваьлла воьдуш ву. Ишта ойла кхобу соьлжагIалахочо Iаднана.\nIаднан: «Цара динарг нийса дац-кх дера. Массарна а зулам дина цара – нахана а, махкана а. ЮьхьIаьржа а хIиттина уьш. Кхин тIе царна таIзар а дича, суна и нийса ца хета».\nМасийтта шо хьалха тIамехь ваша дIакхелхина Невран кIоштерчу Маликин. Цунна гергахь, хьал ца хуучунна атта а хеталуш, чолхе хIума ду, цхьа чIагIо а йина, араваьлларг юхаверзо. Малика ю дуьйцуш.\nМалика: « Шена тIе ца Iоттаделларг, шен сих-цIийх хьакхалуш доцург атта хета. Сан нана лелла сан вешина тIахьаяьлла 3-4 шарахь. ТIе а кхаьчнера масситтаза а, амма цIа-м ца веанера. Гергарчийн хIун бехк бу? Къамелаш а дина. ГIалгIайн махкахь вийра сан ваша. Сан ненан къа мича даха деза? Тiаьхьауьддушехь, кIант вийна Iаш йолу иза тIе махках а яккха еза. Хьенан низамца догIуш ду иза?»\n...Бахархойн сама а бохуш, царна хетарг, церан дог-ойла цхьа самсайоккхуш санна, тIеIаткъамбина лаккхарчу тIегIанехь тIемалойн а, церан цIеранаш а хьокъехь динчу дIахьедаро. Цуьнга терра, ойла янза, челакха хIума лору дукхахболучара гIаттамхойх дIабеттало кегийрхой бахьанехь хьаькамаша а, Iеламнаха а гергарнаш жоьпалле ийзабар а.\nДай-нанойн хIун бехк бу?..\n9 шо кхечи Эстемирова Наталья йийна\n"Антисемитизм" яржайо аьлла, бехкебина Австрин канцлеро нохчий а, овхIанхой а\n"Iамерко оьрсийн журналисташна луш йоллу бакъо Оьрсийчоьно Маршо Радиона а елча..."


Могушалла Iалашъяран министраллан а, оперативан штабан а ун даьллачех терахьаш бIостане ду\nОьрсийчоьнан могушалла Iалашъяран министраллан регистрехь пхоьазза сов ду пачхьалкхехь COVID-19 уьнца болчу нехан терахь, коронавирусца къийсам латточу оперативан штабан официалехь Iорадохучул а. "Медиазона", "Холод" "Медуза" (тIаьхьарниг оьрсийн Iедалша арахьарчу агентийн могIаре язйина, "Медузан" редакци реза яц оцу сацамна.-Реадкцин билгалдаккхар) гIирсаша юкъахь бинчу талламан жамIаш ду ишта. "Госуслуги" порталехь коронавирус текхначийн сертификатийн номерш теллинчул тIаьхьа дина оцу кепара хьесап журналисташа. Цаьрца а догIуш, Товбеца-бутт юккъе баьллачу хенахь номерш 29 миллионел сов яра- и бохург ду, ун даьлла нах дукха хиларца Оьрсийчоь дуьненахь 3-чу меттигехь хилар.\nОцу юкъанна, оперативан штабан зерашца, пандеми йолаелчхьана Оьрсийчохь вирус кхетта нах ялх миллионал а тIех бу. Оьрсийчоьнан Iедалхой кест-кеста бехкебо, коронавирусан инфекцин статистикаца хIилланаш лелорна.\nМангал-баттахь "Медиазонан" лараршца, пневмоних лечу нехан терахь 2020-чу шарахь 140 проценте лакхадаьлла, ткъа "къаналлех" кхелхачийн – 20 проценте. Хьостана хетарехь, регионаша цхьана Iалашонца лорура коронавирусах беллачу нехан хаъал долу терахь кхечу цамгарех кхелхича санна.\nКарарчу баттахь Санкт-Петербургерчу могушалла Iалашъярехула йолчу комитетан куьйгалхочун гIовсан Саран Андрейн "Комсомольская правда" радиостанцин эфирехь ларамза багара делира, шайн гIалахь билггал долчу коронавирусан хьолах. Цо дийцарехь гучудолу, Петербургехь ГIуран-беттан юьххьехь COVID-19 вирус 400 эзар сов стагаца къаьстина хилар.\nТкъа оперативан штабан офицаиалан статистикехь оцу хенахь дIахьедира, мел лахара а 140 эзар вахархо ву ун даьлла, аьлла. Терго йина цуьнан "Фонтанка" ресурсо.


Путинца Германехьчул кIеда бацара нах Голландехь а\nГолланди - Путинна резабоцчийн гуламехь, 08Оха2013\nЕвроперчу шина пачхьалкхе - Германе, Голланде - вахана цΙехьавирзина Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир. Германехь визит макхйинарг бухарчу нехан протестан гуламаш а хуьлуш, Фемен-тобанера мехкарий, берзина а буьйлуш, хьешана маьттазчу дешнашца чуидинехь, Голландехь цунна товш доцу хеттарш делира бехарчу политикаша а, журналисташа а. Шинхьарчу а бахархоша иштта гайтира шаьш Путинан политикан хадабе мах.\nКхушарлера Нидерландийн, Оьрсийчоьнан доттагIаллин шо дIакхайкхийна ду, хIора пачхьалкхехь вукхуьнан культурана а, Iилманна а лерина цхьанакхетарш дIахьур долуш. И шо дIадолорехь дакъалацар яра Оьрсийчоьнан президентан Путин Владимиран голландхойн махка вахаран Iалашо. Амма цул совнаха цхьамогIа шена томехь доцу хеттарш листа а дийзира цуьнан цигахь.\nЦарех цхьаъ дара Оьрсийчохь, Москохарчу Болотная урамехь дуьхьалонан митингехь дакъалацарна шен петарчохь Iедалхоша лехамаш бинчул тIаьхьа, лаца а лаьцна, шена таIзарш дарх кхера а велла, ведда Нидерландашка дIа а вахана, цигахь тховкIело ехна хиллачу Долматов Александран гIуллакх. Хууш ма-хиллара, иза масех бутт хьалха Роттердамерчу мухIажарийн лагерехь ша-шена тоьхна велла карийнера.\nЦхьаболчарна хетарехь, иза ша Нидерландийн Iедало, тховкIело а ца луш, юха а Оьрсийчу дIахьажавахь, цигахь къайлахчу сервисан белхахоша я кхечу Iедалан векалша вуьйр хиларх я набахте вуллург хиларх кхера а велла, дина хила там бу. Адамийн бакъонашларъярхошна хетарехь, Путинан политикан а, цуьнан урхаллин а, оппозицин жигархой халкъан а, пачхьалкхан а мостагIий лоруш, уьш хьийзош йолчу амалан закъалт лара догIу хеназа кхелхина волу Долматов.\nИштта Оьрсийчоьнан президентан дийцаре дан дийзира 2008 -чу шарахь оьрсийн-гуьржийн тIамехь вийначу голландхойн телеоператоран Стан Сторимансан гIуллакх а. Иза гуьржийн Гори-гIалахь вийнера, герз а кхетта. Цуьнан валар теллинчу Нидерландийн арахьарчу гIуллакхийн министраллин векало хIеттахь дIахьедар дира, Сториманс Оьрсийчоьнан кассетийн бомбанийн хIоьънаша вийна, аьлла.\nАмма Оьрсийчоьнан агIоно иза, даима ишттачу хьелашкахь ша деш ма-хиллара, дацаре дира, шаьш кассетийн бомбанаш леллане а лелош яц, аьлла. Ткъа, доллу дуьне а теш долуш, оьрсийн эскарша шинна а тIамехь Нохчийчохь дуккхаъ шерашкахь шуьйра лелош яра и бомбанаш, эзарнаш нах боъуш а, чевнаш еш а.\nХIинца а, шена цунах лаьцна хууш хIума дац, аьлла, кIелхьара велира Путин Владимир. Бакъду, шен Iедалехь, ша вуно чIогIа цу гIуллакхе хьожур ву, аьлла, тоьшаллаш дира цо, Москоха цIа ма вирзинехь, ша толлур ду и хIума, аьлла. „Шун коллегаша болх беш, уьш тергалбеш хуьлу со, царах кхоьруш детталучу дагца. Царна доIанаш до ас“, - элира Оьрсийчоьнан президента, ша Iедале веъчхьана цкъа а ца байъинчу кепара журналисташ шен махкахь байина хилар ца хьахадеш а дуьтуш.\nИштта Нидерландашкахь Оьрсийчоьнан президента йийцаре ца йича ца йолуш хиллачех цхьа тема яра шайх ЛГБТ-тобанаш олучу нехан дуьхьалонан акци. Уьш Путин Владимир голландхойн премьер-министрца Рютте Маркаца цхьанакхетачу кхерчана хьалхахь гулбеллера, бес-бесарчу басаршца къарздина, маьттаздаьхна Путинан сарташ карахь а долуш, шайн хьежамийн пропаганда Оьрсийчохь йоьхкуш долу низам тIеэца Iедалхой гIерташ хиларна дуьхьало ян.\nЦу хьокъехь Оьрсийчоьнан президенто элира, цу нехан бакъонаш шен пачхьалкхахь цхьанна а кепара хьоьшуш яц, аьлла. Ткъа журналисташа оршот дийнахь Германехь шена хьалха берзина бевллачу „Фемен“ тобанерчу мехкарех лаьцна хаьттича, иза забар ян гIоьртира, ма дика ду, кхузахь ЛГБТ-тобанхой мукъане а берзина бовла ца гIоьртина, аьлла.\nКхузахь хьахон догIу, Германехь Путин Владимирний, Меркел Ангелиний хьалха, нийсса церан меракIела кхаччалц улле а гIуртуш, шайн рогIера маьттаза акци дIаяхьана долу „Фемен“ тобанера зудабераш немцойн махкахь набахте дохка а сахьт дац, аьлла.\nНемцойн низамашца, Германехь нахана хьалхахь кхечу пачхьалкхан куьйгалхо сийсазвинчунна я доккха гIуда тоха догIу, я кхо шо хан тоха догIу. Цу тIехула тIе, нагахь санна цу куьйгалхочунна иза сийсазвечо харц цIе а кхоьллинехь, тIаккха цунна пхи шо тоха а тарло.\nИ бохург ду, немцойн кхелехь Путин, цу мехкарша чIагIдеш ма-хиллара, диктатор вац аьлла, сацам бахь. Амма немцойн кхел - иза Басманийн кхел ца хиларна, и кхерам Украинерчу „дивчинашна“ бац аьлла хета.\nКхин цхьаъ гIовгIа яьржина Путин Владимир Голланде вахар бахьана долуш. Меттигерчу хаамийн гIирсаша коста даржийна, цуьнан шина йоIах цхьаъ, 27 шо долу Мария Путина Нидерландашкарчу Вортсхотен-гIалахь шен везарца Iаш ю, аьлла. И йолчу хIотта дагахь ву Оьрсийчоьнан президент, бохуш, яздо журналисташа.\nДаима а шен шина йоIах долу хаарш къайленехь латточу Путинна уггаре а гомачех хIума ду цаьрца доьзнарг гIардалар. Цундела хила мега цуьнан пресс-секретар волчу Песков Дмитрийс сихонца и кост дацаре дар, цхьа а бух болуш къамел дац иза, аьлла.\nХIетте а шинарий дийнахь а голландхойн газеташкахь ур-аттала Путинан йоI Мария ехаш йолу цIа ду бохучу гIишлонан сарташ а тIехь зорбане дохуш ду.


Кхаари-де 8 Мангал-бутт 2022\nМангал-бутт 08, 2022\nКъилбера а, Къилбаседа Кавказера а Украинехь байъинчу нехан терахь 600-ал тIехдаьлла\nОьрсийчоьнан Къилбера а, Къилбаседа Кавказера а 601 вахархо вийна Украинерчу тIамехь. Тайп-тайпанчу хьостанашкара хиина церан цIераш Кавказ.Реалиин редакцина. Бакъдолу эшамийн терахь дуккха а лакхара хила тарло.\nМангал-бутт 07, 2022\nУкраине хьийсорах кIелхьара бовла гIерта Нохчийчоьнан бахархой\nТIаьххьарчу ялх шарчохь дуьххьара толлуш ду Нохчийчохь тIамера вадарца доьзна бехктакхаман гIуллакх. Бехке вийриг Гучигов Зелемхан ву, Мангал-беттан ялхалгIачохь Соьлжа-ГIалин гарнизонан тIеман кхелехь луьстур ду цуьнан гIуллакх. Украинерчу тIаме ваха дуьхьал валарца доьзна хила тарло иза.


Хьадисаш — Нохчалла.com — Чечня, чеченцы, обычаи, традиции, история и многое другое\n— Оффай, цхьа хаза г1ан гуш дара со — со паччахь а долуш. Ахьа сама ца даьккхинехьара кхиъ зовкх хьоьгур дара хьуна аса.\n— Деладахь ма паччахьалла а хилла-кх хьайниг, ши б1аьрг схьабиллича, д1а а долуш, — аьлла Сулайма-пайхамара.\n— Оффай, — аьлла зингато. — ма паччахьалла а ду-кх хьайниг, ши б1аьрг д1ахьаббича, д1а а дер долуш….\n— Оффай, — аьлла зингато. — ма паччахьалла а ду-кх хьайниг, ши б1аьрг д1ахьаббича, д1а а дер долуш.\nЗу схьакхаьчча. Сулайма-пайхамара хаьттина цуьнга: «Говраца схьа ца яр х1ун дара хьан?» — аьлла. Зуно жоп делла: «Говр шен да вен а вийна, шена т1е мостаг1а хиъча а, д1айоьду, ткъа ж1аьло шен да массо а х1уманах ларво«. Цул т1аьхьа зуно хаттар дина: х1инца ша х1унда ялийна аша? — аьлла.\n— Деллахь Сулайма-пайхамар, къоналла лур йолуш юн хьуна везачу дала? Мацах хилла Сулайма-пайхамар ву х1ара бохуш, массара а т1е п1елгаш а хьийзош, къанвелла 1уьллур ву-кх хьо, цулла а нахана везачу хенахь валар тоьлу хьуна.\n— Дера лоь зу бакъ, — аьлла, валар т1елаьцна Сулайма-пайхамара.\n— Д1адовла, тиша х1уманаш а йоьхна, хелха волучохь вац со-м, — аьлла ц1а вахана к1ант. Ц1ахь шена т1ера тиша х1уманаш д1а а яьхна, кеч а велла вуха веача, к1ант цхьамма а тергал ца вина. И х1ун дара-техьа бохуш, к1ант ч1ог1а цецваьлла хилла. Юха ц1а вахача, шен эткаш чохь карийна нунна чом-буц*.\n— Уггар а хазачу экханан жижиг диъча, толур яра ша, — аьл-ла боху зудчо.\n— Цхьана кхаа х1умана ойла еш ю ша, и ойла йина яьлча, д1айог1у алахь цуьнга, — аьлла боху зуно.\nОйла йина ялаза ю ша, яьлча д1айог1а аьллахь цуьнга, — аьлла боху эуно юха а.\nОйла йина ялаза-м яра ша, делахь а д1айог1ур ю ша-м, — аь1ла, д1аяхана боху зу.\n— Деллахь, цхьана кхаа х1умана ойла ян а хиъна, и ойла йина ца йолуш, хьеели-кх ша, бехк ма биллалахь, — аьлла, боху зуно.\nКхузза говр яийтича бен схьа ца йог1уш, айхьа йина ойла шега я йийцахь, — аьлла боху пайхамара.\nДика ду, аьлла зуно, — хьалхара аса ойла йина х1ума х1ара ду: хи ду-те дукхох я латта ду-те? Латта цхьана меттехь лаьтташ хиларан а, хи даима оьхуш хиларан а ойла йича, хи ду-кхох карийра суна. Шоллаг1а сан ойла т1ехь сецна х1ума х1ара ду: белла нах бу-те дукхох я дийна нах бу-те дукхох? Х1ара дуьне кхоьлличхьана схьа белла нах а дага лаьцча, белларш дукхох карийра суна. Кхоалг1а: божарин бу-те дукхох я зударий бу-те дукхох бохуш, ойланаш йира аса. Шайн зударша бохург деш болу боьрша нах а д1ат1елерича, зударий дукхох карийра суна.\nТ1аккха пайхамара т1е куьг хьаькхна боху, зуна, кхин хаза ю аьлла, цхьамма а ен ма йойла-кх хьо аьлла. Пайхамаран куьг т1ех даьл-даьллачу з1уй долуш, уггаре а хаза хилла зу — уггар ирча йирзина боху, цул т1аьхьа.\nМуса-пайхамар хилла боху, новкъа д1авоьдуш. Ченашлахь д1а-са хьекхалуш йоллуш котам гина, боху цунна. «Ирс я1-кх хьан, кхин х1уманна а бала боцучу«, — аьлла боху пайхамара шен дагахь.\n— Деллахь, пайхамар, кхаа к1ирнахь х1оаш луьйсуш, царна т1е хьоькхий накха ч1ора а болий, юха и к1орнеш схьа а дохий, т1аккха уьш кхион г1ерташ, чуьркашна т1аьхьа а уьдий, т1аккха царех котам хилларг эмгар хуьлуш, 6орг1ал хилларг мар хуьлуш, ма хала лелара-кх со, ма вон эли ахь суна иза, аьлла, бехк баьккхина боху пайхамарх.\n— Ма г1ерта сан сий хьайна дерзо.\n— Хьо бу и сан сий хьайна дерзо г1ертарг, аьлла цо.\n— Дика ду, — аьлла малхо, со цхьана ханна д1алечкъар бу, ткъа шу бух1ано дуьне серла муха доккху хьовсуш хила.\n— Х1ун олу аша?\n— Къиэн елла х1ума йоцург, кхин дак1а ма кхочийла хьуна. Цул т1аьхьа дуьйна елла х1ума бен ца кхочу къийгана.\n— Буьйсанна бен кхин арайолийла ма хуьлийла хьан. Цул т1аьхьа буса бен араялийла доцуш, дийнахь яцош лелаш ю боху, и.\n— Даимана нахана дукха безаш бехийла хьо, аьлла, лаг т1е цо куьг хьаькхна боху, цунна. Цул т1аьхьа дуьйна цуьнан лаг къегаш ду боху, наха лоруш олхазар а ду иза.\nХьалха, хьалха заманчохь цхьа хаза йо1 кхиъна къеначу дадин. Уллох1отта йиша йоцуш, дола дан ваша а воцуш хилла и йо1. И езаелла цу юьртарчу цхьана оьздачу к1антана. Церан безам де-дийне мел дели алсамболуш хилла. Шайн йо1ах, цуьнан безамах, цунна улло х1отта карийначу оьздачу к1антах йоккхаеш хилла баба, воккхавеш хилла дада. Амма… Амма ирсана т1аьххье схьагулъелира бохаман тевне мархаш.\nИ йо1 юьйцу хезна имама нах бахкийтина йо1 еха. Дог эшна дадин: «Хьаьнга орца доьхур ду?.. Йо1ана везаш верг а ц1ахь вац, иза имама г1азот даккха хьажийна. Х1ун дийр ду?» — г1айг1ане воьжна иза.\n— Со ца хилча, шу цхьа а х1умма а дан д1ахьара дацара! Ницкъо аьлла:\n— Со ца хилча, шуьга х1умма а далур дацара!\n— Со ца хилча, шуна мостаг1ана дуьхьал латта хуур а дацара. Иштта къийсаделла, къийсаделла цхьана воккхачу стагана т1е дахана уьш кхоъ. Цара хаьттина воккхачу стаге: муьлху ду шайх бакъ? — аьлла.\n— Аша х1унда ца деана деши схьа?\n— Кара ца до шайна, — аьлла цара.\n— Акхаройн некъаш дуккха а ду. Хьуна и цкъа а карор дац.\n— Малх даима а лелаш бу. Хьунаъ цкъа а карор дац хьайн деши.\n— Цхьана меттехь цхьа ц1а даллал поп бу. Цунна уллохь лом ду 1уьллуш. Иза, схьа а баьккхина, схьа бан беза. Т1аккха хуур ду-кха шуна муьлха тоьла.\n— Ас майраллий, ницкъий схьа а далийна доьйтур ду хьо, ахьа сихха акхарой а кхайкхина, х1ара поп хада ца байтахь.\n— Х1инца шуна шайна а хаьа муьлху тоьла.\n— Везин дела, воккхун дела, олхазар хилийтахьара ахьа сох, — аьлла, дехна цо деле.\nХила а хилла, боху, цунах олхазар: цхьа ког ц1ен болуш, массо а хенахь синтем байна: «говр яц», «говр яц» бохуш, хьуьнан хотеш а екош, шен ц1а доцуш, цуьнга гуттар са а туьйсуш, лелаш долу. Цунах халкъо оттйокх аьлла, ц1е тиллина боху.\nАн хилла доладелла лелаш. Цхьанце а 1ен-даха меттиг ца карош. Аттана т1едахана иза, цо ц1ога ластийна эккхийна. Цхьагална т1едахана — цо лергаш ластийна. Говрана т1едахана — цо кац тоьхна* эккхийна. Котамана т1едахана, цо т1емаш тоьхна эккхийна.\nВижана 1уьллуш стаг хилла. «Цо ша т1е муха оьцур дара-те?» — аьлла, цунна т1едахана ан. Стага хьала ма г1аьттинехь, куьг хьаькхна цунна. «Шена дера тоьлу куьг хьоькхучохь» — аьлла, кхин стагах д1а ца къаьсташ, таханалц, цуьнца лелаш ду ан.\nЦхьана стага, ша дуьненчохь йоккхачу хенахь, кхузткъа стаг вийна хилла. Ша воккха хилча ойла йина боху цо: «Делахь дукха адамна зен-зулам дина-кха ас, оцу везчу дала ас х1ун дича гечдийр дара-техьа суна?» Т1аккха маликаш дахийтина боху цо далла т1е изза хаттар дан.\n— Биъ некъ кьаьстича 1ежан дитт а дог1ий, иза доккха хилча, цунна т1ера 1аж ца кхаллийтуш оцу некъа т1ехула цхьа а д1а ца вохуьйтуш, уьш д1адовллалц 1ен веза ала цуьнга, оццул цо шен т1ера саг1адаккхахь, геч дийр ду ша аьлла.\n— 1аж ца кхоллуш ма г1охьара хьо, — аьлла. Х1ан-х1а, йиш яц сан, дукха чехка г1уллакк эцна воьдуш ву со, — аьлла цу стаге.\nОьг1аза вазанчу паччахьа цунна т1ехьа ж1аьла дахийтина, цуьнца зу еана. Цкъа хьалха, хьо дикачу къонахчух йисина зуда еача а, дикачу к1антан дин беача а ца йог1уш, ж1алеца яр х1ун ду хьан? — аьлла Сулаймас.\nДикачу к1ентан дин, ша кхечу дега ма кхаьчнехь, и виц а вой, кхечунна т1ебоьрзу. Дика къонаха а вицво зудчо, шена кхиниг ма везавеллехь. Шелъелча, шийла ю а ца олуш, йохъелча, йовха ю а ца олуш, шен дена муьт1ахь долу, и виц а ца вен волу ж1аьла сайна царел дош хетадела еана со цуьнца. Х1инца де хьайн хаттар, — аьлла йистхилла зу.\n— Х1ара хи мала, я ма мала ас? — аьлла хаттар дина Сулайман-паччахьа.\n— И хи ма мала ахь, цо хьайна дахарца жималла а ца лахь. Къанвелча, ахь баьхна толамаш бицлур бу, хьан хазалла кьанлур ю. «Х1ара Сулайма-юьхьиг ю» — бохуш, тускара а виллина, валаре са а туьйсуш, кхуьйсуш лелор ву хьо т1аьхьенаша. Соьга хаьттича, хьо х1инца, жима волуш, лийр вара. Х1инца велча, нахана хала а хетар ду. Сулайман-паччахь лийр ву, ахь баьхна толамаш нахана дагахь хир бу, хьан кхалхар дегнашна 1аьткъар ду. Ма мала ахь и хи, — аьлла чекхдаьккхина зуьно шен къамел.\n— Ахь х1ун до? Хьо мича боьда? — аьлла.\n— Со адам х1аллакдаи боьду, — аьлла бах 1екъано.\n— Ма г1о! Кхин д1а меттах ма хьалахь! — аьлла бах Сеска Солсас.\nДалла т1евеана к1ант стигала хьалаяккхийтахьара ахьа иза, аьлла дехар дахьаш. И муха йоккхур ю кхуза хьала? Дийна адам ма ду иза. Хан а кхачале эхарте муха ялор ю вай иза? — аьлла дала.\n— Вало хьайна йог1ахь хьалаялае и йо1.\n— Хьо шена ца кхачахь хьан хазалла кхечарна гойтур ма яц аса, — аьлла.\nЙо1ана цхьа тешнабехк хиллийла хиъна воккхачу стагана. Иза лаха араваьлла, йо1е кхойкхуш, вог1учу цунна татолан тата хезна. «Маржа, сан йо1, мича яха-техьа хьо?» — аьлла, г1елвелла хийисте охьалахвелла воккха стаг. Йоь1ан узар хезна воккхачу стагана хин г1овг1анехь. Цо шега эсала хи малар доьхуш санна а хетта, канашца хи мелла воккхачу стага. Къона волуш санна дег1е ницкъ беана. Т1аккха цхьамма йо1е мохь бетташ санна хетта воккхачу стагана. «И мила ву техьа?» аьлла, шена аз хезначу аг1ор д1ахьажа ойла йолуш, б1аьрзе хилар диц а делла, б1аьргех хиэ дашийна куьйгаш хьаькхна цо. Хьалха санна, б1аьрса юха хилла.\n— Массо а адамана, акхарошна яа х1ума а, чохь 1ан х1усам а елла ахь, шена я ц1а, я яа х1ума а ма ца елла ахь.\n— Наха бисмилла а даккхаза зайл д1абоьллина х1усам а хьан ю хьуна, наха бисмилла а ца доккхуш, еана яа х1ума а хьан ю хьуна.\nХ1ан-х1а, — аьлла, — со оьшуш стагга а вац шун кертахь. Со парг1ат дита. Ахьа бохху цхьа дика дийр ду хьуна аса.\n— Сиха шовдан т1е а г1ой, хи дахьаш йола, — аьлла.\n— Ша т1улг хила-кх хьох, дукха схьайог1ий, — аьлла.\n— Шен яккха езаш йиснарг дукха хан а яц, ша дукха ехий а ца хаьа. Шен к1ант ирсехь ваьхчахьана шена х1ума а ца оьшу.\n— К1ант, ма вон вахьакхийти хьо, лаза-м ца ви хьо? — аьлла.\n— Дадалург дада, т1ема дала ницкъ 6ерг т1ема дала! Со кху хьуьнах сийна ц1е лато доллу! — аьлла, мохь тоьхна дийнаташка, сагалметташка.\n— Дакъаза ма бала хьо, текхарг, х1ара ц1е йиллале ас тоьхна мохь ца хезар-те хьуна? Х1унда 1ий-те хьо кху ц1еран юккъехь? — хаьттина наьрто гуш долчу суртех цецваьлла.\n— Хаза-м дера хезира суна, наьрт, ахь аьлларг, ца хезира ала бакъо яц сан. Бакъду, наьрт, кху хьуьнхахь бина а, кху лаьттахь кхиъна а бара со. Ахь бохург дина, бовзазчу хийрачу махка а бахана, кхечарна несалехь хуьлучул, кху сайн махкахь балар нийса хийтира суна. Х1окху лаьттан экъан т1ехь суна массо а х1ума дара гергара, х1ара бара сан дайх бисина кхерч. Кхузахь сайн лаамехь 1ожалла т1еэцар вуно нийса хета суна, — аьлла бала бетталучу текхарго, цец а даьлла, шега хьоьжучу наьрте.\nПросмотров 14 311\nХьадисаш чеченский фольклор\nИнзаре тамашийначу х1уманех лаьцна туьйранаш


Марсхьокху-бутт 14, 2019\nНохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана имам Шемалх динчу дIахьедаро дуккха а резабоцурш гучубаьхна\n"Чечня Сегодня" агенталлана Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана елла интервью бахьана долуш шолгIа кIира а ду социалан машанашкахь жигараллица дийцарш ден. 19-чу бIешерашкахь Оьрсийчоьнца къийсам латтийна имам Шемал емалвинера Кадыров Рамзана.\nОцу истрори юкъа хьакхавелла гоьваьлла оьрсийн журналист Шевченко Максим а. YouTube каналерчу шен агIон тIехь дIахьочу эфирехь Шевченкос дIахьединера, имам Шемала Къилбаседа Кавказехь дакъалацарх иккхинчу девнехь Кадыров юхаваьлла аьлла. Кадыровн гонехь мехкан куьйгалхо аьшнашвар санна тидира журналистан дешнаш.\n"Еххачу заманчохь соьца дикачу юкъаметтигашкахь волчу Даудов Мохьмада телефон туьйхира соьга, ас аьлла дешнаш дегабаам бан тарлучу кепехь дуй хоуьйтуш. Со-м кийча ву айса аьлларг духаэца", элира тIаьхьо Шевченкос.\nДагестанан муфтиятерчу Iелмачаша, политикаша, юкъаралхоша шайна-шайна хетарг дIахьедора Кадыровс имам Шемалх аьллачунна дуьхьал.\nЮьстах ца Iийра гоьбевлла спортхой а, имамна тIехIуьттура уьш а цхьана. Масала, Нурмагомедов Хьабиба яздира шен инстаграмерчу пена тIехь: "Цкъацкъа эхь хета суна, хIунда аьлча, со гена ву имам Шемалх тера хила" аьлла.\nКхиболчу спортхоша а йовзийтира, Нурмагомедовца цхьана йогIу шайн дог-ойланаш. Бара царлахь Ахмедов Омари, Махачев Ислам, Хабилов Рустам, Самедов Забит, Нурмагомедов Iумар а. Цара лору турпалхо харцвинчо цхьана хенахь тIеозийна бу, и боллу бохург санна, спортхой. Цара массара а цхьабоса дIакхайкхийра, Шемал турпалхо ву аьлла, амма бехк ца баьккхира шегара Кадыровгара.\nШа аьллачунна реза мел воцург Соьлжа-гIала вола, цигахь къастор ду вай элира Кадыровс: "Нагахь санна, соьга претензеш шун елахь, со кхузахь ву, Соьлжа-гIалахь. Кхуза а дуьйлий, схьахаийта шаьш стенна реза дац", - аьлла, дIахьедира нохчийн куьйгалхочо дIаязйинчу видео тIехь.\nИшта цо дийцира, шена хетарехь, стенца ю проблема. И проблема гIаьттира боху цо, 1990-чу шарахь Ботлихан а, Цумадинан а кIошташка нохчийн тIемалой чугIортар Махачкалахь "даздан" гIоьртича.\nКадыров тешна ву, Дагестанера салафиташ бара чубахнарш, коьртехь Кебедов Багаудин а волуш, аьлла. Кадыровн уллора накъост, парламентан спикер Даудов Мохьмад а тIетов Кадыровс бохучунна. 1990-чу шеран Марсхьокху-баттахь Дагестанна тIелеттарш нохчий бацара, герзах йоьттина, цхьана ханна Нохчийчохь дIатаръелла, дагестанхойн жаммаIатан тобанаш яра аьлла цо.\nДелахь а, луларчу республикехь тидам тIеоьзнарг дара имам Шемал хьахор, дагестанхойн радикалаш бара царна чубахнарш бохург, тIехтосуш.\nШен хьаькаман агIо лаца гIоьртира Нохчийчоьнан зорбан министр Умаров Джамбулат а. Инстаграмехь зорабне яьккхинчу видео тIехь цо бехк баьккхира дагестанхошка, аш шаьш а масийттазза ма хийцира имам Шемалх лаьцна болу шайн хьажам аьлла.\nКадыровна орцахвелира кегийрхойн гIуллакхашкахула йолчу министраллан куьйгалхо Ибрагимов Iийса а.\n"Вайна массеран а, муьлххачу къомах делахь а, къонахалла а, собар а, эхь-бехк а, хьекъал а тоа деза, Рамзан Ахматович бакъ хиларна къера хила", - аьлла, дIахьедира цо.\nИштта, кху заманан Нохчийчохь лелаш ма хиллара, биссинчара а гIо даьккхира Кадыровгахьа: "Тхайниг бакъ ву, шу харц ду, "Ахмат сила" а аьлла.\nГуьржийн Рондели Фондан талламчана Квахадзе Александрна хетарехь, Кадыровн дIахьедарх дагестанхоша йинчу реакцин ши компонент.\nХьалхарниг – Дагестанан исторехь имам Шемала йитина йоккха лар. Дагестанерчу бахархошна Шемал уггар а мехала хетачу турпалхойх ву, цундела ишта лазаме дара царна, 19-чу бIешерашкарчу оьрсийн-кавказхойн тIеман исторехь ревизи ян гIортар.\nШолгIа, эксперта динчу хьесапехь, дозанашкарчу латтанех гIаьттинчу хаттаро а эргIадбахийтина бу дагестанхой.


"Новичокан" лараш карийна Навальный ваьхначу хьешан хIусамехь\nНавальный Алексейс хан яьккхина хьешан хIусамера чоь\nТомскехь Навальный Алексей ваьхначу хьешан хIусамера арадаьккхинчу хинан шишана тIехь "Новичок" олучу дIаьвшан лараш карийна немцойн говзанчашна. Политикан инстаграмерчу пена тIехь видео зорбане яьккхина, Xander отелехь полици чоьнах хьовсуш яьккхина. ЧIагIдарца, байначу беттан 20-чохь, Навальныйна дIавш делла аьлла, информаци Iораяьккхина цхьа сахьт даьллачу хенахь бина талламаш бу уьш.\nПостехь яздо, кемана чохь политикна вон хиллачу заманчохь, цуьнан белхан накъосташа иза ваьхначу хIусамчуьра араэцна хиллера, талламбарехь оьшур ю аьлла хета хIуманаш. Хи чохь шишанаш а ду царлахь - тIаьхьа къастарца, цхьахдолчу шишана тIехь хааелла дIавшан лараш. Цо тоьшалла до, Томскера кема гIаттале хьалха дуьйна Навальныйна дIавш делла хиларх, яздо постехь.\n"Проект" интернет-ресурсо билгалдоккху, хьешан цIийнан холлехь а, Навальный ваьхначу хIусамехь а ехкина камераш хилар а, хилларг толлуш цара а пайда бохьур хиларх а.\nОтелера боллу видеокамерийн гIирс полисхоша дIабаьхьна шайца. Цундела, карарчу хенахь отелехь видеокамераш яц аьлла, дийцина ресурсе хьешан цIийнан белхалочо.\nКарарчу беттан 4-чохь немцойн Der Spiegel гIирсо хааме даьккхира, "Новичокан" лараш Навальныйс хи меллачу шишанан бертига тIехь а карийна аьлла. ТIаьхьо "Новичок" лелийна хилар тIечIагIдира Францин а, Швецин а эксперташа а.\nМарсхьокху-беттан 22-чу дийнахь Омскера ша кхачийначу Берлинерчу "Шарите"клиникехь, тIе ха а хIоттийна, ларвеш ву Навальный. Пехашка садоIуьйтучу аппаратах дIа а хадийна, хIинца цуьнан могашалла меттайогIуш а ю, йоццачу ханна маьнги тIера гIатта а ло иза, боху клиникан официалерчу хаамо.


Оршот-де 29 Охан-бутт 2019\nТумсо долара воккху, тутмакхйин тхьамда арахоьцу\n"Шашлык-машлык" олу туризман гайтам хилла Соьлж-ГIалахь. 7 эзар стаг вахана бараме, Нохчийчоьнан туризман министралло бахарехь. Къоман кхача а баош, пхьераша куьйга йина хIуманаш а гойтуш, нохчийн эшарш, хелхарш довзийтина махка баьхкинчу туристашна.\nЦхьана Кадыровн ахча хилла Iай-те?\nНохчийчуьрчу Динан урхалло чIагIдо: мехкан куьйгалхочо Кадыров Рамзана ша цхьамма ахча а луш, меттIахIоттош ду Шемара маьждиг. Ткъа факташа гойтург кхи ду.\nОхан-бутт 26, 2019\nХучиев Iамерке вуьтур вац, "Акха дивизин" комплекс йийр ю, Евкуровс гIо дийр ду дуьхьалончашна\nХучиев Iамерке вуьтур вац, "Акха дивизин" комплекс йийр ю, Евкуровс гIо дийр ду дуьхьалончашна.\nМуха хета хьуна Сталин?\nБуьритIерчу бахархоша дийцира, Советан пачхьалкхан куьйгалхо лаьттинчу Сталин Иосифе шайн болчу хьажамех.\n"Ницкъ лойла вайна нохчийн мотт караберзо"\nНенан меттан де билгалдоккхуш, даим а санна, цхьана кепехь барамаш дIабаьхьна Нохчийчохь. Масала, Соьлжа-ГIаларчу лоьмар 6 йолчу школехь хилира Маршо Радион корреспондент. Нохчийн духаршца ненан маттахь иллеш эшарш лоькхуш, хелхарш деш, нохчийн тойнехь даздира дешархоша Нохчийн меттан де.\nПолицехь актерна еттар толлуш ду, тутмакхна тIехIоьттина кхел, бер доьхкина зуда лаьцна\nДерриг а фронтна! Дерриг а толаман дуьхьа!\nРегионан урхалхочо дIахьедина меттигерчу хаамийн гIирсийн болх катоьхна дикаллица жигарабаккха беза аьлла. Медиан болх хийцар тIедиллина Кадыровс шен хьалхо хиллачу гIоьнчана Дудаев Ахьмадна.\nОхан-бутт 24, 2019\nЗакаев левийр ву талламхоша, Царнаевн кхаж таса бакъо ю, Маьтлоам дIалур бац гIалгIаша\nМаршо Радионо бовзуьйту таханлера боцца хаамаш\nШри-Ланкехь динчу лелхийтарийн жоьпалла даIиша шена тIелаьцна\n"Исламан пачхьалкх" шех олучу тобанхойн декъашхоша видео яржийна, 8 стага цуьнан хьалханчана Абу-Бакр аль-Багдадина байIат деш. Де хьалха радикалаша шайна тIеийцира, 300 сов стаг а вуьйш, Шри-Ланкехь дина лелхийтарш.\nШаьш шайн махкахь гидроэлектростанци юьллуьйтур яц боху паьнгазхоша.


Наьха синош кIалхардоахаш -\nНаьха синош кIалхардоахаш\nУкх деношка, ГIалгIайчен цIий дIа-хьа доттарах йолча станце хоам а баь шоаш дIабехарца цига баха шоай цIий дIалуш, доккхача ногIалга дакъалоацаш хилар ГIалгIайчен кагирхой гIулакхех йолча комитета ткъаьх доакъашхо. Даьла духье еча наха шоай боча цIий дIа-хьа дотташ хиларца миллионаш могаш боацача наьха синош кIалхардоах валара. Цу даькъе доккха дакъа дIалоац мах моацаш шоай цIий дIалуш болча гIончаша – волонтераша.\nЦIий дIалуш дIадихьача ногIалга массайола короновирус бахьанце латтача эпидеме бокъонаш лораеш хилар. Белгалъяьча хана чухьа лаьрххIа цхьацца саг мара чакх ца воаккхаш болх бир лораш волонтерашца, наха юкъе хила беза бустама боарам лорабирца. Станце дIачу ме бахачарна температура юсташ, кульгашта дезинфекци еш, мIаьжг, бахилаш, кий иштта кхы эшаш бола кхоачам лора.\nЭшаш долча цIийна кхоачам хургболаш ханнахьа из дIадалар чIоагIа эшаш гIулакх да аьнна хеташ ва комитета гражданско-патриотически отдела хьалхара говзанча Галайнаькъан Назир. Цо яхачох кагирхоша чам а болаш дакъалоац мехкахошта гIо дарах долча ногIалга. «Оахош хьабийхача кагий нах хьабахкар белгалде чIоагIа хоза хета сона. Безам ба тха укх коронавируса юкъе гIолла атта доацача хана цIий эшаш болча вай мехка бахархошта гIо де. ЦIий дIадаларца цхьанне мукагIа са кIалхардаккха чам ба. Мехка дарбанчешка хIанз чIоагIа эшаш да цIий, цудухьа лерхIам болаш да хIаране лоацаш дола дакъа. Дукхача кагирхоша цIий дIадаларах долча ногIалашка хьинаре дакъалоац дукха хана денз», – йоах Назира шоай ногIала раьза волаш.\nДоноврство яха хIама цIий дIа-хьа доттарца наьха вахар кIалхарадоаккхаш гIулакх да. Коронавирус яха у бахьан долаш карантин латте а, цунгахьа овттаяь бокъонаш лорайирца дIадала йиш йолаш да цIий, моллагIа ший безам болчо. ГIалгIай массаза а хиннаб сага цхьа хIама тIакхаьчача, цунга бала беча, е хатар хилча цу сахьате цунна оарцагIабовлаш, цун кIалдисар хьаллоацаш. Цудухьа цу мо долча ногIалашка дакъалацар, цIий дIадалар гIалгIашта юкъе даржаш а даьржа хила дезаш а гIулакх да. Цул совгIа, гIо эшачоа новкъостал дар, кIалвисачунга хьажар, цамогаш волчоа дарба лахар – из геттара маьл болаш гIулакх да.\n← Аграрии обсудили подготовку к севу\nХьехархо, поэт, ший къаман воI →


Ямадаевн кIанта дIахьедина тутмакхийн бакъонаш хьешарх\n2008-чу шарахь вийначу Пачхьалкхан думан экс-депутатан Ямадаев Русланан кIанта Ямадаев Сайд-Хьусейна видео дIаязйина Оьрсийчоьнан президенте Путин Владимире. Ролик гучуяьлла "Тик-Токехь", стенгахь, маца яьккхина ю ролик, билгалдаьккхина дац цу тIехь, яздо Кавказ.Реалиино.\nУльяновскан кIоштарчу ИК-2 колонин тергояр доьху Ямадаевс. "Тергамза тхо ца дитийта, хIунда аьлча, кхузахь тхан бакъонаш талхайо, тхо сийсаздо, тхуна эшамаш бо", - боху цо видео тIехь.\nШа Оьрсийчоьнан турпалхочун, Пачхьалкхан думан хиллачу депутатан воI хилар дагадоуьйту Ямадаев Сайд-Хьусайна. Видео тIехь цо гойту шен хедийна куьйгаш, чIагIдо, ша шена тIе куьйгаш дахьа гIоьртинера ша бохуш.\nЯмадаев Сайд-Хьусайн лецира 2014-чу шарахь Москвахь, бизнесхочунна тIелатар динчул тIаьхьа. Колонехь даккха 11 шо тоьхнера цунна. 2016-чу шарахь зорбан гIирсашкахь яздора, СИЗО-хь Ямадаевс шен камера тойина телехьожийла а, интернете волийла а долуш.\nНовоульяновскерчу ИК-2 колонехь мацалла кхайкхийначу тутмакхех видео яьржинчул тIаьхьа иккхина скандал Ульяновскан кIоштахь хIинца а ерзанза ю. Цхьана версица, мацалла кхайкхийра цхьахволчу тутмакхна йиттинчул тIаьхьа. Оцу юкъанна Оьрсийчоьнан Ульяновскан кIоштарчу ФСИН-н урхалло бакъ ца дира, тутмакхашна тIехь гIело латторах яьржина информаци, амма мацалла хьегар юха ца туьйхира.\nКрасноярскерчу номер 1 йолчу туберкулезан дарбан цIийнехь ницкъбеш яьхна керла видеош Iораяьхна бакъоларъяран Gulagu.net проекто. 2016-чу шарера 2019-чу шаре кхаччалц Красноярскан а, Приморскан а кIошташкарчу а, Забайкальерчу а колонешкахь дIаязйина хилла 200 гигабайт видеош ю бакъоларъярхойн карахь.\nВидео яржийначул тIаьхьа Оьрсийчоьнан Талламан комитето 12 бехкзуламан гIуллакх долийра, хьийзош, гIелоярна а, бакъонел совбийларна а. ТIаьхьо президента Путин Владимира даржах ваьккхира Оьрсийчоьнан ФСИН-н хьаькам Калашников Александр.


Эзарнашказь маьршачу наха дIатесна Шеман Малхбалера Гута\nГIаттамхоша шайн карахь латточу Шеман Малхбалерчу Гутехь пачхьалкхан эскарша динчу авиатохаршкахь мел лахара а 30 маьрша вахархо вийна. Бакъонашларъярхоша бо и хаам, анклаван гонера бовла гIертарш бу оцу бомбанашна буха нисбелларш бохуш, чIагI а деш. ТIаьххьарчу цхьана баттахь Малхбалерчу Гутехь тIемаш жигарбовларца, эзар гергга маьрша вахархо вийна цигахь.\nООН-ан Кхерамзаллан Кхеташонан маслаIатан резолюци тергал а ца еш, Гутехь тIемаш дIахьош бу. Шемарчу Iедалша а, Оьрсийчоьно а дIахьедо, шаьш тохарш "террорхошна" деш ду аьлла. Кху цхьана баттахь президентан Асад Башаран эскарша Малхбалерчу Гутан доккха дакъа дIалаьцна. Бакъонашларъярхойн зерашца, яхначу буса 10 эзар меттигерчу маьршачу бахархойна каяьлла гIалара арабовла. Оьрсийн тIеман буьйранчаша, 30 эзар ву аьлла кIелхьараваьлларг.\nАдамийн бакъонийн мониторинг латточу Шеман центро иштта хоуьйту, Шеман Къилбаседанера курдойн Африн кIоштара а мухIажирш уьдуш хиларх. Туркойчоьно агIо латточу Шеман гIаттамхойн тобанашна а, курдойшна а юкъахь тIемаш бу цигахь лаьтташ. ТIаьххьарчу деношкахь 150 эзар стага дIатесна и кIошт. Африн ерриг а схьаяккха шайн Iалашо хиларх дIакхайкхийнера Туркойчноьно.


Нохчочун гIуллакхехула сацам бовзуьйтур бу Ростоверчу тIеман кхело тIедогIучу кIиранах\nТIедогIучу кIиранах Ростовехь тIеман кхело бовзуьйтур бу Нохчийчуьрчу вахархочун Бекмурзаев Расамбекан хьокъехь шаьш бина сацам, яздо "Интерфаксо". 2000-чу шарахь Хьалха-МартантIехь кхо эскархо вийна аьлла, бехкевина иза бехккъасторхойн коллегино, яздо суьдан зорбанчаша.\n"Бехкзуламан гIуллакхехула шаьш дина хьесап дIахьедийр ду карарчу беттан 29-чохь", - аьлла ду бинчу хаамехь.\nБекмурзаевна бехкедиллина бакъо йоцуш герз лелор а, эскархошна тIелатар а, герз а, тIеман гIирс а лачкъор а, талоралла а.\nТалламчийн версица, 2000-чу шеран ГIадужу-баттахь Хьалха-МартантIерчу машенийн базарахь тапча йиттина Бекмурзаевс кхаа Оьрсийчоьнан эскархочунна, цаьргара герз а доккхуш. 2001-чу шарахь гIаттамхойн тобанех дIакхеттачу цо, масех баттахь ницкъаллийн структурийн белхахошна а, эскархошна а тIелетарш динера.\nТакси лелорхочун болх а беш, Нохчийчохь вехаш хиллера Бекмурзаев ша лаццалц.\n2019-чу шарахь бехккъасторхоша бехказа ваьккхинчул тIаьхьа Къилбаседа-Кавказан суьдо а тIечIагIдира иза хIуманна а гуьнахь цахилар. Делахь а, Оьрсийчоьнан Лакхарчу кхелехь бехкаш дохкучу шина а агIоно апелляцин латкъам листинчул тIаьхьа, гIуллакх юха а талла аьлла, Къилбан тIеман гонан кхеле дIахьажийра. Цул тIаьхьа бехккъасторхойн коллегино Бекмурзаевна бехкаш тIехь дуьтуш вердикт йовзийтира.


Кадыровн маьхчин ловзарга гулбеллачаьргахь яцара масканаш\nНохчийчоьнан куьйгалхочун маьхчин Кадыров Абубакаран ловзаргахь вуно дукха хьеший хилла. Соьлжа-ГIалахь и барам вовшатоьхначара а, хьешаша а ца лелийна масканаш, ца латтийна вовшашна юкъахь дистанца.\nШен "Вконтакте" агIонехь яздина Кадыров Рамзана: "КадыровгIеран боккхачу доьзалехь бIаьрла, самукъане хилам бара. Зуда ялийна сан хьомечу маьхчас, Сийлахьчу Къуранан хафиза, хаза хиндерг долчу "Ахмат" клубан латархочо Кадыров Абубакара!"\nШен постах ловзаргара видео а йоьзна Кадыровс. Цу тIехь гуш бу дуккха а нах. Говраш йоьжначу фаэтонахь. Улле горберий а хIиттина, далош ду нускал, зезагаш ду кхуьйсуш гобаьккхина, детта герзаш. Амма яц гуш масканаш, лардеш дац махканна коронавирусан хьелашкахь хIиттийна лела хьелаш.\nКавказ.Реалиин редакцино дийхира Нохчийчоьнан администрацин а. Iедалан а куьйгалхочун гIовсе Умаров Жамболате Кадыровн видеона комментари яр. Амма шегахь информаци яц аьлла, жоп ца луш дитира цо хаттар.\nКоронавирус рогIехь марсаяларца доьзна, адамашна цунах лардала декхаредина Нохчийчохь. Парламентан спикера Даудов Мохьмада омра дира, масканаш йоцчу нахера машенаш дIаяха, аьлла.\nОфициалан статистикаца, Гезгмашин-беттан 7-чу денна Нохчийчохь уьнах цомгуш хилларг ву 2 296 вахархо.


Берриге а бохийна, берина, багийна охьабиллина мохк, массо а г1ала а, юьрт а, т1еман лар йоцуш, къагийна, куцдина д1ах1оттийна, дерриге дуьне цец а дуьйлуш.\nИттаннаш, б1еннаш уггаре тоьлла йолу ишколаш, берийн бошмаш, больницаш, санаториш, культурин а, спортан а, административни а г1ишлош, юьртан бахаман а, промышленни а предприятеш, маьждигаш, хьуьжараш, зияраташ дина. Б1еннаш километраш Россехь а тоьллу лоруш долу некъаш дехкина, иттанаш керлла т1еш техкина, иттаннаш эзарнаш белхан меттигаш йина, масане ду уьш кхин а. Дерриге а тадина, дендина вайн махкахь, цхьаъ доцург - оцу къизачу шина т1амо а, цаьрца доьзна мел хиллачо а байъина цхьа а бехк-гуьнахь доцу иттаннаш эзарнаш (кегий а, баккхий а) вайн дай-наной, йижарий-вежарий, гергара нах, лулахой, доттаг1ий, бевза-безарш бац-кх вайца! (Дала гечдойла царна! Дала ялсаманин дай бойла царех!).\n15 шо хьалха кхин хьелаш дара вайн махкахь. Т1ом чекхбаланза бара. Массанхьа а эскарш лаьттара. Юьртара юьрта вахан йиш яцара, масех блок-постах чекхваьллий бен. Цигахь лаьттачу эскархоша нах, бахан а, бовла а ца буьтуш, хьийзабора. Шайна ца тайна стаг цара, цхьа а бахьна а доцуш, саца а вой, лоций д1авуьгура. Иштта д1авигинарг, дукхахьолехь, цхьанхьа вийна 1уьллуш кара вора я т1епаза вовра. Х1ора денна ярташкахь зачисткаш яра еш. Хьан керта а бог1ий, чуьра нах, дукхахьолехь кегийрхой, нуьцкъах д1абуьгура. Уьш, мича бигна а ца хууш, къайлабохура. Жимма а мах болу х1ума (зударийн куьйгара а, кочара а дашон х1ума бист кхаччалц), схьа а йохуш, д1ахьора, хьан дан х1ума а доцуш. Дуьхьало йинарг, т1е герз а тухий, воьра. Буьйсанна комендантски сахьт дара. Ара а, чу а валан йиш яцара. Цунах пайда а оьцуш, хан йоцчу хенахь керта а лелхаш, нах бойъура, талораш дора. Буьйсанна шен х1усаме вирзина цхьа а стаг ша дийна-маьрша кханенга вер ву алан йиш йолуш вацара. Хьан бойъу а ца хууш, иттаннаш юьртан дайш, къеданаш, хьехархой, жимма а шаьш лелош дерг къобал ца деш верг бойъура. Орца даккха меттиг бацара, шадериг герз карахь долчу нехан кара д1аделла дара, цара диннарг мага а мегаш. Оцу х1инццалца вайн къоманна цкъа а гина а, хезна а доцучу къематан дийно (1944 шарахь вай дохийна ц1ера дахар а т1ехь) адамаш кхерийна ца 1аш, 1адийнера, хьере динера. И 1азап шайна т1ера д1адаккхан некъ лоьхуш бара нах.\nТкъа Ичкерин 1едалах дерг аьлча, и долу меттиг хууш цхьа а вацара. Халкъанна доладар-м х1унда дуьйцура, шайн ц1оканех б1о хилла, лаьмнашкахула бевдда лелаш цхьаберш бара, шаьш оцу эскарна когаш к1ела тесначу халкъана, аш х1ара дахь, важа дахь, могуьйтур дац, бохуш, кхерамаш а туьйсуш. Цхьаберш нахана г1азот а кхайкхина, шаьш шайн доьзалашца кхечу мехкашка д1а а кхелхина, цигара, къам йоьхье дохуш, кхайкхамаш беш бара. Ткъа цара дуьйцучо ир-кара х1иттийна доьналлех, йохьах, майраллех буьзна, деши санна ц1ена болу вайн кегий нах а, цхьаболу баккхийнарш а ка йоцчу цу т1амехь шайн синош д1алуш бара.\nИ шадериг гуш, къам х1аллакдарах к1елхьара даккхан 1алашо йолуш, шен накъосташца цхьаьна, аравелира Ахьмад-Хьажа (Дала г1азот къобалдойла цуьнан!). Иза дика хьовзар бахьана долуш (дукха ницкъаш бара цунна дуьхьала Россин куьйгаллехь а, уггаре хьалха нуьцкъаллин структурашна юккъехь, дозанал арахьа а), Делан лаамца, 2003 шеран 23-чу мартехь, 1ай-б1аьстий къаьстачу дийнахь, Россица йолу юкъаметтиг къастош Референдум а йина, цул т1аьхьа Нохчийн Республикин Президент а, Парламент а хаьржина, цаьргахула кхин мел йолу 1едалан структураш болх бан д1а а х1иттийна, вешан махкахь долчуьн мукъ кара а лаьцна, мехкан дай а хилла, дено-дено керла толамаш а бохуш, д1адахара вайн къам.


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Цхьа йоI йоьвзинера суна, и схьаяло дагахь ву со, ламаз деш ю и, марха кхобу цо, делахь хьиджабан чIогIа дуьхьал яьлла. Коьрта агIо\nАссаламу Iалайкум! Цхьа хаттар кхолладеллера сан, бакъдерг дийцича и хаттар ца далархьама хIуъа дан реза вара со, и санна долу хIуманаш нахиг даккха ца лаьа, делахь хьоьга ца хаьтча кхин хIун дан деза ца хаьа суна.\nЦхьа йоI йоьвзанера суна, и схьаяло дагахь ву со, хан йилна. Ламаз деш ю и, марха кхобу цо, делахь хьиджабан чIогIа дуьхьал яьлла. Хьалха цхьа ледарло елира соьгара: кхану дико йоьвзича кхетор ю ас и, аяташ, хьадисаш даличхьана кхетар ю аьлла Iехавелира со. Вовшех дика кхеташ ду тхо, амма эц хаттар тIехь барт ца хуьлу. "Кхану кхетар ю" боху иллюзи дIаели сан.\nХIара гIуллакх нахала даккха ца лаар суна, амма кхечу къомарачуьнга хаьтча и сан хьоланах кхетар вац, хIунда аьлча вай ша-тайпа Iадаташ ду, кхечера йоцу психологи ю вайнеха. Цундела хьоьга хоттуш ву со. Цхьа хьехам бахьар ахь суна. Суна 99,9% хаьа цо и хьиджаб юхур йоцийла. Ас хIун дича бакъахь ду? Хьалхе корта хила безара, кхетор ю ца бохуш, ас айс со Iехо ца оьшур, амма хIинца и дIадаьлла. Хан юху йогIур яц.\nЭц йоIана, цуьнан доьзалхошна вас хир яра бохуш, ислам дино бохург Iаддуьтийла ма дац сан, даций? Вайн динехь хьиджаб лелор фард ма ду, цхьа "исключенеш" йоцуш? Ишта дуй иза Олхазар?\nХьоьга цхьа хадам боллуш хIума ала хала ду суна а, лераме ваша. ХIетте а, ахь яздинчунна тIехь а, хьан хьолах лаьцна а цхьаьне ойла йан хьажий вайшиъ.\nСуна ахь бохучунна юкъахь уггар коьрта дерг, уггар дика дерг, тIейогIучу ханна хьуна цхьа синйовхо луш дерг хIун ду аьлла хета – ахь иза ламаз деш ю алар а, марха кхобуш ю алар а хета. Нагахь санна иза дийнахь пхи ламаз лардеш йоI елахь, иза шеко йоцуш дика бусалба йоI хила декхар ду. Цул совнаха иза марха кхобуш а хилча, дика агIо кхин а совйолу цуьнан.\nХьо кхин а цхьана хIумане хьаьжча дика хетара суна. ГIиллакх-оьздангалла муха долуш ю и йоI ша́ а, цуьнан да-нана а? Нагахь санна уьш гIиллакх-оьздангалла билггал дика долуш белахь, цу хIуманна хьо царна реза а велахь, Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) дийцина долу ши хIума оцу йоIаца цхьаьнакхетта ду аьлла хета суна: дин хилар а, гIиллакх хилар а.\nАхь хатта мега: дин долуш муха хуьлу иза, хьиджаб лело реза ца хилча? И хаттар нийса хила догIуш хаттар хир дара цхьаъа шеко йоцуш, вай махкахь а, вайн къома юкъахь а дукхах болчара мукъане а лелон ма-дезза духар лелош делхьара, иштта духар лелочу меттехь а, нахана юкъахь а иза кхиъна а елхьара, бусалба зудчо шен меженаш хийра божаршна дIаэхьар эхь долуш хIума ду, вон хIума ду, вайн дино а, гIиллакхо а, кхетамо а, оьздангалло а, сийлахьалло а магош хIума дац бохуш жималлехь дуьйна хьехарш деш иза кхиийна елхьара. ТIаккха нийса хир дара и хаттар хIоттор. Амма и массо хIума хилла ца хилча, хилла долу а, долуш долу хьал нисса цунна бIостанехьа хилча, айхьа иза схьаялоле хьалха хьо цуьнца цу хIуманна тIехь къийсавалар жимма нийса ца хета суна.\nЯлоле хьалха цхьацца хеттарш тIехь цакхетам хилча, «и хIуманаш хIинца дуьйцу хIуманаш дац, иза хьан долахь яц, схьаялийча жим-жима нисдийр ду ахь уьш», - олуш гина суна наха, иза бакъду аьлла а хета суна. Ялоле хьалха ахь цуьнца и хIума дийцаре дича, иза хьуна тIе ца тайча, ахь догдиллар дика ца хета суна, хьо воцучунна а хуьлуш а, юха нислуш а хIуманаш ду уьш.\nНагахь санна иза дан ма-дезза ламаз лардеш елахь, цул совнаха марха кхобуш а елахь, гIиллакх-оьздангалла дика долуш а елахь – иза бусалба дог долуш ю, Дала мукъа лахь. Айхьа иза схьаялийначул тIаьхьа хьо хила ма-везза бусалба хIусамда хилахь, иза ахь бохучунна тIейогIур ю, Дала мукъа лахь. Кхузахь уггар коьрта дерг – хьо муха хир ву, хьо хила ма-везза хир ву, хьайгара дика масал гойтуш хир ву, йа ах-улх хир ву, маттаца дерг гIулкхаца долчул алсам долуш хир ву? И ду ахь цуьнан духар нисдарехь даим дагахь латто дезаш дерг. КIеда-мерза, хьостуш-Iехош, хьехар деш, совгIат оьцуш, хьиджабан дикалла юьйцуш, цо и лелор цо АллахI реза вар а, хьо (цуьнан хIусамда) резавар а хилар а довзуьйтуш, иштта кхидолу бахьанаш ахь хьо хьой дика хиларца цхьаьна лелийча, суна хетарехь цо ахь бохург дийр ду, цхьа кIира даьлча дойла цо иза, йа цхьа шо даьлча дойла.\nИштта и хьехар ду сан хьуна дан.\n02.08.2011 = 02.09.1432


"Дождь" белхахочун кхерам тесна, Кавказера сюжеташ бахьанехь\n"Дождь" телеканало кехат хьажийна Оьрсийчоьнан Талламан комитете, ницкъ бийр бу бохуш кхерам тасарца журналистана болх беш новкъарло ярна бехктакхаман гIуллакх долор доьхуш. Латкъам бина "Дождь" телевизионан каналан продюсерна Фимина Аннина анониман кхерам тасар бахьана долуш.\nФимина дакъалоцуш яра Кавказехь доьзалан юкъаметтигех лаьцна ши сюжет кечйеш. Царах цхьаъ яра Кавказехь масийтта зуда ялорах лаьцна. ШолгIачу, йоьIарийн а, дайн юкъаметтигех лаьцна, сюжетана турпалхой лохуш Фиминас пост хIоттийнера "ВКонтакте" социалан машанерчу цхьана тобанехь.\nОццу дийнах цуьнан телефонан номер тIе WhatsApp-ла хаам кхечира, "нагахь Кавказ кего гIертар ахь ца дитахь – дIачIабор ю. Эстемирован кхоллам бу хьуна масал. Юх-юха дуьйцур дац" аьлла.\n"Суна хетарехь и хаам мила ву ца хуучу стага баийтина Фомина А. шен журналистан белхан декхарш кхочуш дарна. Буьйцуш болу хаам баккъалла а болу кхерам бу Фомина А. дахарна а, могашаллина а, "Эстамирован кхоллам" а яздина кехат тесначу стага иза хьахорна, оцунна кIеллахь суна хетарг ю 2009-чу шарахь Товбеца-беттан 15-хь йийна Эстамирова Н.Х.", билгалдоккху документехь "Дождь" телеканалан редакторо Дзядко Тихона.\nЭстемирова Наталья – Оьрсийчуьра бакъонашларъярхо яра, Соьлж-ГIалахь "Мемориал" бакъонашларъйон центран (арахьара агент лоруш ю Оьрсийчохь) цIарах болх беш йолу. 2009-чу шарахь Товбеца-баттахь иза Лачкъийра Соьлжа-ГIалахь шен цIийнан хьалха, тIаьхьо цуьнан дакъа карийра ГIалгIайчохь.\nЭстемирова йеле хьалха цуьнга кехаташ эхийтинера кхерамаш туьйсуш, республикерчу Iедалаш белхахоша а цхьана. 2019-чу шарахь, Эстемирова йийна рогIера де тIекхочуш, бакъонашларъярхоша цхьаьнакхетта дIахьедар дира, бакъонашларъярхо йийна 10 шо даьллехь а, "иза ер баккъалла а теллина дац" аьлла.