Къаман керттера илли яздаь саг -\nКъаман керттера илли яздаь саг\nУкх деношка 55 шу дизад вай республикан гимн язъяьча сага. Хеталу, цу тайпара цIенхашта йоазув деш вола саг дикка ха яха, къаьна хила веза, аьнна. Бакъда из духхьал хеталуш мара дац. Вайна хов къона болаш, литературан даькъе доккхий, дуненна довззал толамаш даьха нах хиннилга. Масала, А. С. Пушкина леча хана 37 шу мара даьнна хиннадац, М. Ю. Лермонтов 27 шу даьнна хиннав леча хана. ГIалгIай гимн язъеча хана Цуров Махьмада Рамзан а хиннав хIанз волчул дуккха къонагIа. Цун 25-26 шу мара даьнна хиннадац. Тахан санна дагадоагIа из тIаэцаш хинна комисси вIашагIъелла. Цунна керте лаьттар вар кепайоазон а хоамаш деча гIирсий а министр хинна Мальсагов Руслан. Цу комиссена юкъевихьавар со а. Цкъа-шозза вIашагIкхетар хилар тха Наьсарерча Московски улицагIа хиннача телевидене коа лаьттача баьццарча цIалгашка-вагончикашка. Цига хьадайта массехк йоазув дар. Мукъам тIехьа а боалабеш, иллиалархоша дIа а оалаш, дIаяздаьдар царех цхьадараш. Царна юкъе дар гIорбаьннача къаман йоазонхой балхаш. С. Чахкиева язъяьча гимнага ладувгIийтар сога Мальсаговс.\n-Раьза вий хьо из илли гимн санна тIаэца? – хаьттар цо.\nСаIид мехка дика вовзаш а, литературни говзал йоккха йолаш а воландаь, аз аьлар:\n-Раьза ва, СаIида во хIама язъергьяцар. Мукъам а во бекац цун.\nХетаргахьа, из илли дIаоалаш хиннар Имагожев Осман вар. Белггала дагадагIац сона. Цу хана Цуровс язъяь байт цига ювцаш яцар. ТIехьагIа фу хиннад хац сона. ДIа цхьа ха яьннача гIолла, телевизор чу йийкар ГIалгIай гимн. Уж хьалхагIа сона хеза хинна дешаш дацар. Уж яздаьр Цуров Рамзан ва аьнна хьакхайкадир. Дикка йIаьхача хана йоазонхоех цхьабараш раьза боацаш лийлар цу дешашта, уж дIадаха а кхыйола гимн тIаэца а еза, яхаш, дар хьахозаш хинна къамаьлаш. Кхыметтел конкурс а дIакхайкаяьяр цу хьакъехьа. Шоаш даь йоазош Чахкиев СаIидага дIадала дезар. Дуккхачар яздаьдар дешаш. Масала, Вышегуров Мухьмада, Плиев Махьмад-СаIида, Чахкиев СаIида, кхычар. Аз а деннадар цига хьажа аьнна, Боков Ахьмада «Беке къонгаш» яхача романах оттаяьча «ЦIий кхайк» яхача спектаклага яздаь «Нана-лаьтта» яха илли. Из хеза хургда дуккхача наха, Зязиков Мурад президенталла хоржаш, цун хоржама кампанеца ювзаенна телепередачаш дIайолалора цунгара, иштта М. Турецке хора а даьккхар из илли Москверча Кремлёвски зале, ГIалгIай республикан 25 шу дездеча хана.\nРамзана яздаь хинна къаман керттера илли дисар, хетаргахьа хьакимашта из хозагIа хийтта хила дезаш дар. Цкъа гимн я аьнна арадаьнна илли хувцар а дацар хоза хIама. Ха дIа мел йода цхьацца хувцамаш-м хилар цунца. Фу дар хувцаденннар? Эггара хьалха гимн арайоалача хана, цун хьалхара мугIараш иштта декар:\n«ГIалгIай мехка хозагIдола дакъа\nДIалаьца улл хьо, ГIалгIайче…»\nГIалгIай мехка хозагIдола дакъа дIалаьца алла йиш йий цун, еррига а ма йий из ГIалгIайче, цун цхьа дакъа а доацаш, аьнна хеталора. Из нийса а хеталора. Цудухьа кастта цу мугIарашта юкъера цхьа дош хийцар, хIанз уж декар иштта:\n«Лоамий мехка хозагIдола дакъа\nДIа а лаьца улл хьо, ГIалгIайче…»\nШоллагIйола строфа (куплет) дикка эргаяьккхаяр. Духхьашха из екар иштта:\n«Лаьтта даттIал йоккха я човнаш,\nКIай паччахьо, цIе паччхьо яьраш…\nМа йоагIийла юха шийла ханаш,\nШоай дукхалца хьа цIий мийнна гIаьраш».\nУж биъ мугI бувцаш, са белгалдаккха безам ба царна юкъе грамматически, орфографически гIалаташ хиннилга. КIай, цIе яха белгалдешаш дожарашца барт беш да, шоашта тIехьа латтача цIердешашца, долче царна IотIатоха езар -ча яха дожарий чаккхе. Цудухьа уж дешаш кIайча, цIеча аьнна язде дезар, тIаккха ритм кIеззига гоалйоалар. Шозза доаладачаа «паччахьо» яхача деша чаккхе -а хила езар, -о а доацаш. Уж а кхыдола а гIалаташ дIадаьлар цу мугIарашта метта кхыдараш оттадарах ШоллагIа куплет таханарча дийнахьа иштта ек:\nМоастагIо хьа дегIа яьраш.\nЧIир леха, бохабе гIаьраш».\nДикка эргаяьлар кхоалагIа куплет а. ХьалхагIа из яр иштта:\n«Бокъо лехаш, кхесташ я хьа уйла,\nХьа дог тов мо лотаденнад чухьа!\nТха ГIалгIайче, массаза хьоца хийла\nКортамукъале кортамукъален духьа».\nКхоалагIа хиннача цох, йиълагIа куплет хиннай, цхьацца хувцамаш юкъе а дихьа. Хьож вай фуд хувцаденнар:\n«Бокъонга сатувс хьа уйлаша,\nДог тов мо леталу хьа чIоагIа,\nКортмукъа, дех Даьлага оаха».\nЙиълагIча куплетах кхоалагIа куплет яьй. Къаьнарча йоазон тIа из иштта яр:\n«ГIалгIай да тхо, лехац оаха оатто,\nЕза тхона хьаргIаш йоаца сигале,\nЛаьтта дуаш дахаргда лаьтта,\nКортамукъале, лаьтта тхоца хуле».\nТахан уж биъ муг иштта эргабаьннаб:\n«Дунен чухьа лехаргьяц оатто,\nНиз кхоаче из лаьтта аха».\nХьагуча беса, боккхагIча новкъосташа белгалдоахаш хинна гIалаташ дIадоахаш къахьийгад Цуровс ше даьча йоазон тIа, цудухьа хьалхарчул нийсагIа а дикагIа а ба цун чулоацам.\nРамзан ваь хиннав 1966-ча шера ЖIайрахьа Цуров Махьмадеи Эльлджеркиева ПаьтIаматеи дезале. Цун ноанахой наьсархой хиннаб. Наьна-да Iадрахьман а наьна-воша Мухьмад-Молла а бусалба динах боахкаш хиларца бовзаш бар вай мехка. Рамзан йоазош де волавенна хиннав ший 14 шу даьннача хана. 1991-ча шера цо чакхъяьккхай Шолжа-ГIалий тIарча университета филологически факультет. Цо язъяьй байташ, сонеташ. Эрсий а гIалгIай а шинна метта болх беш ва йоазонхо. Россе йоазонхой Союза доакъашхо а волаш, цо кепа йийттай ший балхашта «Дон» яхача журнала тIа, «Общая газета», «Известия» яхача газеташ тIа. Иштта Рамзан юкъевахав профессора А. Мартазановс оттаяьча «ХХ-ча бIаьшерен поэзи» яхача антологена, Я. Патиевс оттадаьча «ГIалгIай 100 йоазонхо» яхача книжканна. Таржамаш деш къа а хьег Цуровс. ДIадахача 2020-ча шера арадаьннад цо эрсий меттала даьккха Матиев Iаббаса «Аьттув» («Успех») яха роман. Ший а да цун арадаьнна 3-4 книжка. Рамзан ГIалгIай Республикан культуран гIоваьнна болхло ва, из цIи цунна еннай 2006-ча шера.\n← В текущем году в Ингушетии планируют реализовать большой объем работ по ремонту многоквартирных домов\nРасул Яндиев – победитель фестиваля “В ожидании чуда” →


Охан-бутт 17, 2014\nОьрсийчоьнан президента Путин Владимира дацаре дина оьрсийн эскархоша, къайлахчу сервисо, Украинан малхбалерчу къошташка а лесташ, цигахь сепаратизм яржайо бохург. Иштта жоп делира цо шарахь цкъа телевизионехула нехан хеттаршна жоьпаш луш, ша дIахьочу рогIерчу барамехь шега динчу хаттарна.\nЦо бахарехь, бахархой бу Украинехь мел лелачу къепедацаршна бехке. Амма Путина дуьххьара къерахилира, ГIирмехь бахначу баттахь хиллачу референдумна кхерамзалла кхачош лаьттира цигахь тIеман дакъош аьлла.\nШа Украинехь бахначу баттахь хиллачу, иза «конституцица ца богIу карчам» бу аьлча, сингаттам совбелира меттигерчу бахархойн, бохура Путина. Цунна хетарехь, Украина цигарчу керлачу Iедало бердах кхуссуш ю.\nДеа сохьтехь гергга жоьпаш делирна Оьрсийчоьнан президента бахархоша дечу хеттаршна.


Чехаш реза бац шайн Iедална\nПрагерчу протестан гуламехь, Мангал-беттан 5-гIа де, 2019\nЧехин шахьарарчу шинарийдийнан протестан акце веанера 120 000 вахархо. Оццул дукха адам дацара гулделла Чехословакехь коммунистийн Iедал карчийна Nežná revolúcia хиллачул тIаьхьа цкъа а, чIагIдо Прагерчу хаамийн гIирсаша.\nГIалин юккъерчу Вацлаван майдана бевллачу наха дарж дита бохура премьер-министре Бабиш Андрейга а, цо хIоттийначу юстицин министре Бенешова Марияга а. Кхелан система караерзорна бехкедора гуламхоша Iедал.\nЧехехь Бенешна дуьхьал протесташ лаьтта бу ши бутт – иза бозбуанчалла лелорна кхеле озор ву аьлла, полицино хаам баржийчхьана. Гуламхой кхоьру, керла юстицин министр, Бенешна доггIу таIзар ца дойтуш, цуьнгахьа валарна.\nЕвроБертан ахча хьалха шен долахь хиллачу Agrofert бизнес-компанина хьежадо Чехин премьер-министро, ша иза дIайоьхкина бахахь а, аьлла, дIахьедар даржо йоллу Европан Комисси бохура хьалха прессо. Амма иза дацаредира Бабиша.\nПрагехь митинг вовшахтоьхнарг яра "Демократина миллион аьттонаш" цIе шена тиллина тоба. Шаьш оцу боламца дуйла дIахаийтира оппозицехь волчу массех парламентан депутато а.\nМила ву популистийн "Ано!" партин лидер Бабиш?\nЧехерчу совдегаршлахь уггаре вехаш волу словак (хьал – 4,5 млрд доллар) Бабиш Андрей премьер-министран дарже валийра президенто Земан Милоша лурчаха.\n64 шо ду политикан. Коммунистийн заманахь йохк-эцаран арахьарчу министраллехь воккха хаькам лаьттина цуьнан да. Бералла дIадаьхьна Парижехь, дешна Швейцарехь. Институт яьккхича, экономист а хилла, балха вахана шен дас къахьегначу хьукмате – пачхьалкхан арахьарчу йохк-эцаран урхалле.\nСловакерчу Къоман Иэсан институто чIагIдарехь, зIенаш латтийна Чехословакин къайлахчу сервисца (Бабиша иза бакъ дац боху). Чехословаки йоьхча, сецна иза ваха Чехехь – цигахь яра цуьнан дукхахйолу бизнес-активаш.\nШа Iедале вахча, шен долара Agrofert холдинг (химин, юьртбахаман, кхачанан бизнес), кхиболу бахам Бабиша тергалбан дIабелира ша къастийначу тIехьажархойн тобане.\nПрезидент Земан: "Новичок" дIовш деш хилла Чехехь\n2011-чу шарахь кхоьллира Бабиш Андрейс ANO ("Резабоцчу бахархойн болам"). 2013-чу шеран парламентан харжамашкахь 2-гIа меттиг баьккхира оцу боламо, ткъа 2017-чохь – хьалхарниг. Коррупцина дуьхьало латтор ю, "пачхьакхах фирманах санна жоп лур ду" бехира цо. 2014-2017-чу шерашкахь вице-премьер, финансийн министр Iийра Бабиш. 2017-гIа шо доьрзуш хIоьттина премьер-министр.\nШозза зуда ялийна, деа беран да ву Бабиш. Стохка скандал иккхира цуьнан воккхахволчу кIантанна гонах – иза Оьрсийчоьно аннекси йинчу ГIирме вахарна бехкевира чехийн жигархоша. Дас шен воI коьртаца дика вац, бехира прессе.


Оьрсийчохь социалан машанаш тергонехь латто дагахь ду Iедал\nRussia – Ban. Seal and imprint\n«Ведомости» цIе йолчу газето, гIарабаьккхина дуьххьара и хаам. Зорбане яьллачу артикал тIехь дуьйцуш ду, кестолгIа Пачхьалкхан Думехь йийцаре яьккха мега, социалан машанаш а, мессенджераш а, Iедалан Iуналле эцаран низаман проект аьлла. Иза, чIагIдарехь кечъеш ю, Роскомнадзор олучу урхаллехь, президентан администрацийн дехарца.\nДукхах йолу мессенджераш, кхечу пачхьалкхера ю, церан Оьрсийчохь векалаллаш а яц. Царна кхечу гIирсашна санна Iаткъам бар аьтто ца болу. Цундела, оцу кечдечу низаман проектехь, билгалдоккху, иштта йолчу социалан машанаш а , мессенджераш а, барт бан беза, меттигерачу мобила телефонийн компанийшца.ТIаккха, вукхеран аьтто хира бу, шайна лиъинчу хенахь, церан болх сацо а, лахбан а. Иштта, оцу низаман проектехь, тIедожора долуш ду, и гIирсаш лелош болу нах, цIарца билгалбахар а.\nИ хаам баьржинчулла тIаьхь, официала хьосташа дIахьедар дина, шаьш и хIума дан лерина дац аьлла. Амма, хинцаллца хиллачу масалша Iамийначу наха, иза мелхо а тIеоьцу, хира долуш хIума санна. Хаамийн гIирсаш а, дешан маршо а хьаьшанчу пачхьалкхехь, могуьйтура ма яц, шайна луург дуьйца аьтто луш йолу хIума, аьлла цхаьцца комменташ йо социалан машанашкахь а, нахана сел дукха езаеллачу мессенджершкахь а.\nНохчаша-м, кху 20 шарахь, кхин хIуманех самукъа ца даьллачу, цу тайпа гIирсашкахь дог досту. Шаьш дIа олуш а, язъеш а дацахь а, кхечара шайна хеттарг а, бакъдерг а дуьйцуш хиларо, сатедо цхьаболчеран. Цундела, WhatsApp а, Viber а, (уьш ю тахана махкахь, наха уггаре а пайда оьцурш) дIакъовлахь, новкъа догIура долуш дукха бу. Дуьйцу Соьлж-ГIалара яхархочо Индербиева Заремас.\nИндербиева Зарема: "Суна WhatsApp гергарчаьрца уьйра латто оьшуш ю"\nIедалша чIагIам балле, шайна тIе бала ца баийта, доьзалшкахь кхетош-кхиор болх дIабахьа беза аьлла хета Соьлж-ГIалара кхечу вахархочуьнна Абуезидов Адаман. Оцу хIуманна леррина терго ян езара, элира цо.\nАбуезидов Адам: " Оцу мессенджерех, къаьстина кегирхой ларбан беза. вуьшта, иза во гIирс бац"\nСоциалан машанашкахь хила мегачу оцу хийцамашна леррина, беламе хIуманаш дуьйцу цхьаболчу пайдаэцархоша. Турцера духар а, сурсаташ а дIадаьхча, кхана лама Японениций, Цхьанатоьхначу штаташций, Германиций, Китайций дов даьккхичхьана, цхьа а интернет а, социала маша а, мерседесаш а, тойоташ а, айфонаш а, дорах мел долу сурсаташ а доцуш, ворхIе дайша лелийна йолу юцаргаш а йоьхна, Iодаца ведарш чохь хи а кхьоьхьуш Iийра бу Оьрсийчуьра бахархой.\nСоциалаy машанаш а, мессенджераш а Оьрсийчуьрчу Iедалша, Iуналле лоцург хиларна шеко яц нехан


Скрипальна дIовш далар толлур ду Скотланд-Ярдо\nБританин полицин контртерроран тобано толлур ду Скрипаль Сергейна а, цуьнан йоьIана Юлияна а дIовш далар. Скотланд-Ярдо дIахьедар дина, цу тобано шена тIелоцу таллам, и гIуллакх тамашийна хьелаш долуш нисделла хиларна аьлла.\nДуьххьара дуьйна Скрипалан гIуллакх толлуш яра Уилтширера полици. Хьалхо Британин арахьарчу гIулакхийн министро Джонсон Бориса дIахьедар динера, мухха лаьцна а цу гIуллакха юкъахь дакъалаьцна йолу пачхьалкх "таIзар ца деш юьтур яц" шаьш аьлла.\n66 шо долу Скрипаль а, цуьнан 33 шо кхаьчна йоI Юлия а клиникехь Iуьллуш ду Солсбери гIалахь.\nБи-би-си-но даладо Скрипалан гергарчара, цуьнан цхьаболу доьзалхойн тамашийна балар хилла аьлла дешнаш. Цара дийцарехь, Оьрсийчоьнан лерринчу сервисаша шена муьлххачу а хенахь бекхам бан мега, бохуш хилла Скрипаль.\nОьрсийчохь пачхьалкхана ямартло йина аьлла 2006-чу шарахь, 13 шо а тоьхна, чувоьллина хиллачу Коьрта Талламан Урхаллан (ГРУ) хиллачу эпсарна Скрипаль Сергейна девзаш доцу дIовш малийна хила мега, аьлла яздинера ББС-но.


Товбеца-беттан 22-чохь дину зерашца, Дагестанехь вакцинан хьалхара компонент тоьхнарш бу 6,8 процент бахархой. Оьрсийчохь уггар а лахара гайтам бу иза: вукху массо а регионашкахь 10 проценте даьлла и терахь. Оцу кепара зераш далийна РБК агенталло. Иштта тIаьхьа ю Дагестан вакцинан шина а дозанах чекхбевллачаьрца а: 4,4 % бу уьш.\nХIоттийначу рейтинган аутсайдерш хилла Къилбера мехкаш а - Адыгей, ГIебарта-Балкхаройчоь, Къилбаседа-ХIирийчоь, ГIалгIайчоь.\nРБК-но тIечIагIдарехь, Къилбаседа-ХIирийчохь йоллу вакцина йина ваьлларг ву 9,9 процент, ткъа ГIалгIайчохь - 13,7 процент.\nНохчийчохь а, Кхарачой-Чергазийчохь а, Ставрополан а, Краснодаран а кIошташкахь вакцина йина ваьлла 10-I5 процент бахархой. Масала, Нохчийчохь, еарин дийнахь довзийтинчу терахьашца, 13,2 проценте бу уьш. Вакцинан шина а дозех чекхбевлларш 15-20 % болчийн могIарехь ю ГIалмакхойчоь.\nПрививкан хьалхарчу компонентех дерг аьлча, Оьрсийчоьнан кхо мохк хьалха бу: Чукотка, Белгородан кIошт, Москва, Москван кIошт, иштта, Нохчийчоь а. Цкъа маха тоьхна бахархой бу цигахь 30 процентал сов.\nТептарехь когашкахь ю, Дагестан йоцург а, ГIебарта-Балкхаройчоь а, ГIалгIайчоь а, Вологодскан кIошт а ю. 15 процент меттигера бахархой цхьана дозех чекхбевлла цигахь.\nМасала, ГIалгIайчохь вакцинаци йолийна - 9,74 проценто, ГIебарта-Балкхаройчохь - 11, 0%.\nХьалхара компонет тоьхначарлахь ю Къилбаседа-ХIирийчоь а, Кхарачой-Чергазийчоь а, Адыгей а, Ставрополь а (15-20%).\nКраснодаран а, Ростовн а кIошташкахь а, ГIалмакхойчохь а бу 20-25%.\nНохчийчохь вакцинаци бертаза еш ю. Вакцинаци яйта резабоцчарна лоьрашкара гIо тIаьххьарчу рогIехь бен кхачо ца деза, "кислород ца тоар мел хала хIума ду царна дIахаийтархьама аьлла, Кадыровс Стигалкъекъа-беттан 26-чохь дIахьединчул тIаьхьа хийцаделира Нохчийчохь прививкаш ярца долу хьал.


Вуон А, Дика А Меттанаш Дан А Дац - Chechenews\nГлавная » Все Новости » Политика » Вуон А, Дика А Меттанаш Дан А Дац\nПРАХIА — Мел хала хетахь а, дукха хьолахь шаьш нохчий а, Нохчийн республикина куьйгаллехь лаьтта хьакамаш а башха сагатдеш хаалуш бац шайн ненан маттана. Цхьаболчу нохчаша-м нийсса дIаолу, хIун до оцу маттах? Дахарехь стенна оьшуш бу иза – валар-висар нисделча, вевза-везачуьнга вистхила хиъчхьана, олий.\nНиколс Джоанна: Масийтта бахьана ду, суна кавказахоша шайн меттанаш, тIейогIучу тIаьхьенна дIалург хиларх, со тешна хилар лааран. ЦIена меттанаш — нохчийн мотт, суьйлийн мотт, лаьзгийн мотт а. Кухни чохь буьйцург бац аса хьехош берг. Оцу маттах мотт беш долу хIуманаш ду — цуьнан кеп а, тIегIанаш а, амал а, ишта дIа кхин а.\nШен мотт боцуш долу къам, къаьсттина къам дац, буьззинчу барамехь хила ма-деззара. Кавказера нах шайн меттанаш буьйцучура совцахь, вуно атта гIазакхий хир бу царах. Аса бохург, дегнаш гIазакхийн хир ду. ХIетте а, гIазакхаша уьш шайн юкъаралле оьцур бу-бац — суна ца хаьа. Маттаца чIогIа доьзна ду гIиллакхаш, оьздангалла а, лелар, юкъаметтигаш, тайпанийн хIоттам, кхин а дуккха а, оцу тайпана хIуманаш. Вуьшта аьлчи, мотт бицбича, гIиллакх-гIуллакх дицло.\nКъилбседа Кавказера меттанаш, аса тIехь болх беш дерш – вайнехан — дегIастанийн я малхбале кавказера тоба — уьш массо а, нохчийн-гIалгIайн-бацойн тIера, суьйлийн, даьргIойн, лаьзгийн — Азербайджанна тIекхаччалц долу меттанаш ду. Оцу меттанийн этимологица а, уьш кхолладарца а боьзна белхаш беш йогIуш ю со.\nСуна масех вуно шира а, вуно чIогIа маьIне а дешнаш карийна кхузахь. Дукхе-дукха хенахь дуьйна, Кавказехь ялталелор даржарна тоьшалла деш деш ду уьш. Масала, «БIегIиг» я тIаргIа боху дешнаш карийна суна. Тхуна хетарехь, цо гучудоккху кузаш даррий, тIаргIий вуно ширчу заманахь дуьйна доладелла хилла хилар. Малхбале-кавказан меттанийн тоба — гергарчу барамехь — бархI эзар шо хьалха кхоллаелла ю. Малхбале-кавказехь дуьххьара ялта кхио буьйлабеллачу наха бийца болийна мотт хила а тарло иза. И хьаха ду, тахана вайнехан-дегIастанхойн меттанаш буьйцуш болу нах, Месопотами ца лерича, уггар шира эр ду-кха вай, вайна евзачу уггар ширчу заманара, латталелорхойн тIаьхье ю. И тIаьхьие, уггар уллера уьйр ю, малхбузе цивилизацин бух кхоьллинчу нахаца. Аьлчи а, вай буьйцург беккъа цхьа мотт ца Iа. Иза доккха маьIна долу хIума вайна массарна а.\nНиколс Джоанна: Суна ца хаьа. Карарчу хенахь, дерриг дуьненчохь уггар атта а, дика а мотт — ингалс мотт бу. Амма, хIун хаьа, цхьана шовзткъа шарахь, китайн мотт дIахIотта а тарло. Вай массара а иза Iамо безачух тера ду. Оцу китайн меттан, латини йоза делхьара, вайна массарна а атта хир дара иза Iамон.\nКхузахь суна масех дош ала луур ду, ингалс мотт – ненан мотт санний, дерриг дуьненанахь буьйцу мотт санний хиларх лаьцна. Зорба тоьхна йолу, говзанчаша ингалс маттахь язъйина Iамеркан истори а, ингалс литература а, Канадера а, Керлачу Зеландера а, Австралера а ингалс маттара Iилманан белхаш бешча карор ду, иза цIена, кхачамболлуш, вуно дика ингалс мотт хилар — дешанийн йоккха хазна а йолуш. Амма, дуьненаюкъарчу Iилман ингалс меттан стилистике хаьжчи, хетало, иза тоам боцуш бу олий. Цхьа хIума тусало, цхьаболчу наха дуьненаюкъахь лела мотт буьйцучу хенахь иза цIена ца буьйций. Амма цунах вай кхеташ делахь, тоам бан мегар ду\nОцу маттахь язъян мегар яра Кавказан шира истори а. Доцца аьлчи, дуккха а къаьмнийн хьашташ лардарна тIебоьгIна цхьа дика мотт. Иштта мотт юкъабаьлча, шайна хуучу кепара бийца мегар дара — шайн акценташца а, гIалаташца а. Уьш вовшех кхеташ хилчхьана — тоам бан мегар ду.\nХьалхарниг: Бакъ дуй, еалгIачу классе довллалц, нохчийн берашна школехь массо Iилма а нохчийн маттахь Iамийча, юха цара оьрсийн мотт нийса ца бийца тарло бохург? Дац. Дуьненчохь дуккха а меттигаш ю, ши мотт буьйцуш. Вэлшехь, вэлш маттахь доьшу. Я, схьаоьцур вай Нейдерланд. Цуьнан цхьа кIошт ю, фризаша шайн мотт бен ца буьйцуш. Нейдерландхойн мотт а хаьа царна. Шайн агIора, нейдерландхоша а буьйцу ши мотт – немцойн а, ингалс а…\nСкандинавин пачхьалкхашкахь бераллехь дуьйна ингалс маттахь хьоьху. Амма, шайн ненан мотт дIа ца тосу цара. Шведийн, датхойн а, масане бу уьш. Схьаэца Французийн мотт буьйцуш йолу, Канадера цхьа кIошт. Иза а ю ши мотт лелош — французийн а, ингалс а. ХIетте а царна новкъарло ма ца хуьлу, ингалс мотт буьйцуш.\nНиколс: Нохчийн дай—наной кхера оьшуш дац, шайн бераш нохчийн маттахь дешарх, тIаьхьуо царна оьрсийн мотт ледара хуур бара бохуш. Суна тусаделларг хIун ду аьлчи, нохчийн студенташна оьрсийн университеташка боьлхуш новкъа дерг, царна оьрсийн мотт тIех дика ца хаар дац.\nШайн фамили бахьанехь, Нохчийчура арабевлла нохчий хилар бахьанехь ду. Иза ю проблема. Оьрсийчоьнан дуккха а кхечу меттигашкара, къомаха нохчий боцчу студентийн, оьрсийн маттаца гIуллакх мел ладера делахь а, университете дIаоьцуш, проблемаш ца хуьлу. Акцент — проблема яц. Оьрсийн мотт хаарций- ца хаарций йоьзна яц проблема.\nНиколс: Кегийчу наха оьрсийн мотт хIете-вете Iамор бу — телевизионе хьожуш, гIазакхашца уьйраш лелош а… Цхьа акцент йоцуш, вуно цIена буьйцу цара иза.\nНиколс: Кхин цхьа хIума а эр дара аса, дика нохчийн мотт хааро вуно аттачу доккхур ду ингалс мотт а, кхин болу, малхбузехь буьйцу мотт а Iамор. ХIунда аьлчи, нохчийн меттан дешнийн хазна а, синтаксис а, аалар, аьзнаш а — немцойн а, ингалс а меттанашца мелла а догIуш ду, оьрсийн, я кхиндолчу меттанашкахь чул а. Хьо боккъалла а дика кIорггера немцойн, французийн, ингалс а меттанаш Iамо лууш велахь, нохчийн маттана тIера волавала веза. Оьрсийн маттана тIера а ца волалуш.\nАмма, классехь дIахьуш йолу лекцеш, презентациш, куьйгалхошца диссертациш юьйцуш, талламийн белхаш, меттигера зорба а, школера жайнаш — датхойн, швецийн, я кхечу, шайн ненан меттанашкахь яздина ду. Ингалс мотт, дуьненаюкъараллехь лело мотт бу. Бац, царна шайна юкъахь лела мотт-м. Иштта лело безара нохчийн мотт а.\nНиколс: Мотт Iалашбан а, хазбан а дуьххьара дан дезарг хIун ду аьлчи иза цIахь, шен чохь бийца беза. ШолгIа, арахь бийца а беза. Дешарехь лелабе иза, Iедалан балхахь лелабе. Терминологи а, математика а — нохчийн маттахь хила еза, нохчийн меттан амале ерзийна. Компьютерца а, электроникица а, астрономица а, физикица а, биологица а, географица а доьзна дешнаш нохчийн матте даха деза. Республикехь массо тIегIанна тIехь коьрта меттиг дIалоцуш болу мотт хила беза иза. Кухни чохь а, кегий бераш Iачохь а бен ца бийцахь, иза лийр бу. ХIунда аьлча, иза массо агIора кхиош боцун дера. И мотт дахаран массо а тIегIанашкахь бийца беза. ЧIогIа ладамболуш ду, массо Iилманаш нохчийн маттахь хьехар.


Димашкъехь байина Iедалан лаккхара даржхой\nТахана Димашкъехь байина лаккхарчу даржашкахь болу Iедалхой. Цхьаберш чевнаш хилла бу. Вала араваьллачу стага машен эккхийтина къоман кхерамазаллин сервисана хьалха. Цу хенахь цу хIусаман чохь кхеташо дIахьуш хилла ницкъаллин структурийн белхахой. Эккхийтар дар бахьана долуш, вийна Шеман тIеман министр Раджха Дауд. Еза чевнаш йина чоьхьарчу гIуллакхийн министарна Шаар Мохьаммадана а, кхерамазаллин сервисан куьйгалхочунна Бехтияр Хишамна а.\nДарбанцIийне вигинчул тIаьхьа велла еза чов хилла волу эскарехь лаккхарчу даржехь хилла волу Шеман президентан Асад Башаран нуц Шаукат Хишам. Цуьнах лаьцна хаам бина меттигерачу телевизионо. Хаамийн гIирсаш дийцарехь, и эккхийтар дина стаг гIаролхо болх беш хилла цхьана Iедалан структурехь.\nТешаш дийцарехь, тIемаш дIадоьлхуш ду Шеман коьртачу гIалина Димашкъана гонаха. «Маьрша Шеман Арми» олучу герзаца йолчу оппозицино дIахьедар дина и гIала дIалаца дагахь, тIаьххьара тIегIортар долийна шаьш аьлла.


Магас | ЗУЛАМХО ЛАЦАР - БезФормата.Ru - Новости\nСийсара техача цIеро сатем боабаь нах хIанз а хьаухар Хамберда коа. Дукха ха яцар, из укх юрта ваха вена. Сибрера цIабахка мукъа беннача шерашка, цIа ца воагIаш, юхасецавар из а цун дезал а. КIеззига кхы а болх бича, машин эца ахча вIашагIкхетарга сатувсаш. Шин-кхаь шера болх баь, цигара «Москвич» яха машин а йоалаеш, вера Хамберд, ший мехка воагIача хана. Отара кIалха дIачуэза латтар из, тIеххьарча массехк кIира. Ара шийла Iа дар, кIоарга лоа уллар. Цунца лелачул, гIаш лелар аьттув болашагIа дар. Иштта латтача, яьгаяр из. Ше яьгаяцар, наха йоагаяьяр. Лийлха дIадахадар кизгаш, лала йиш мел яр лаьладар, кIурз тIабилла къайладаьннадар басар, гIандашта чура хьаувзабича санна, хьабагIар баьга боамби. Чудийттача лайх, хий а хинна, тIаккха юха ша хиннабар. Вешта аьлча, Хамберда машен хIанз йоацаш яр.\nНаIарга сецар милице болхлой боалабеш ена «Победа». Эггара хьалха, фусам-даьна тIа а вена, кулг хьакховдадир, кIайбенна корта а болаш, лохорча дегIара, теннача сага:\nСледователь Саварби. Фуд хиннар? Мишта нийсденнад ер?\n— Ах бийса яьлча, лелхача машена кизгаша сомадаьхар тхо, — аьлар Хамберда.\n— Новкъост следователь, хьажал, — йовлакхаца цхьан йистера хьа а лаьца, кIала банка яхьаш воагIар берашха зIамига саг.\n— Мичара яхь Iа из?\n— Уккхаза, яьгача машина юххе, латтар. Бензин да чурдар. ХIанзалца укх коа хиннайий хаьттадар аз…\n— ПIелгий лар йисайий хьажа. Карт даккха, — лоацца амар делар полковника. Лай тIа йисача ларашка хьажалаш. Когий ларашка ях шоана аз.\nДукха баьгIар Хамберди Саварбии цхьацца дувцаш. Юкъ-юкъе хатарца дувзаденна хаттараш телар следователа.\n— Дов долаш нах барий шун?\n— Сел доккха, чIир леха дов долаш нах-м бацар. Цхьацца лоадам боаца хIама бахьане нийсъенна хийрал ца йийцача.\nЦар къамаьл мел ду, ков тохкаш лийлар къона следователаш. Дукха сурташ даьхар, маьчей лараш зийра, шедар дIаяздир. Хьаж йоаха жIали доаладаьдар зуламхой лаха. Пайда хиланзар. ЦIи йоаеш баьхкарий а зуламхой а лараш вIашагIъийнаяр, фу мичад ховргдоацаш.\nВаха дагахьа гIеттар Саварби:\n— Кастта е «хIаа» е «ак», аьнна, хоам бергба хьога, — аьлар цо Хамбердага. – ХIанз хьога ала ер ма дий аьнна хIама дац са. Шо даьннадий? – дIавийрзар из ший новкъосташкахьа.\n— Даьннад, — аьлар шинне а цхьан ашарах.\n— Беша хьежадий шо?\nШоайла бIарахьежар кагий нах. Саварбе цу миноте кхетадир цун маIан.\n— Беша-м фу хургдар? – аьлар цхьанне. Вож баламаш увзаш латтар.\n— Ма къамаьл дар из – «беша фу хургда?»! – Лай тIагIолла керча лай бурилг санна, бешара ниI йолчахьа тIавахар эпсар. Хьа а ца еллаш, лохача цунна тIагIолла тIеххьежар из.\n— ЦаI… Кхы-м яц. Сийсара укх беша цхьа саг мара хиннавац. Хамберд, маршкиш, хьажал уж лараш йита саг шоай вий. Цар тIа ког ма тохалахь.\nНиI дIайийлла, лоралуш дIабеша ваьлар ковна да. Iо а хайна, дикка ваьгIачул тIехьагIа, дезденнача дегIаца, халла ураэттар из. Йистхила сиха вацар. КIалхара борд Iоолладеннадар. Юха а IотIахьежаш а лаьтта, аьлар:\n— Сона дагада, тха коа хиннабац укх тайпа когагIирс. Ай мичара! Укх коара саг вац.\nХIанз дIабеша ваьлар полковник ше а.\n— Дагадохал. Оарцанха баьхкарех саг ваьларий укхазахьа хьа.\nКIеззига уйла еш а лаьтта, дIаяха бийса юха дага а лаьца, Хамберда аьлар:\n— Нахага хьежа дукха паргIата вацар со сийсара, бакъда сона белггала дагадоагIа, бешагахьа саг дIа ца ваха хилар. Цу наIара юхе лаьтта лай гув бар аз цIер тIа тийсар.\nНийса йоахар Хамберда. ЦIи яьлча эггара хьалха араийккхар а, из яйна, нах дIа-юха боххалца, беша Iочуводача латта лай гув цIи йоае дагахьа цо машина кабинка чу тийсар а, из вар. Цхьан юкъа, саг йист ца хулаш, ха эттар. Шевар доккхийча когаша тоIадаьча лай зем беш вар.\n— Новкъост полковник, нишка йолхаш ма йий уж лараш. Зуламхо иштта паргIата хургварий-те?\n— Сабар, сабар. Иштта ма ала Iа. Цунна дола жоп хIанз а кийча дац. Ха еза цу гIулакха.\nКога лараш яьха, Хамбердага Iадика а йийца, дIабахар милице болхлой.\nШоллагIча дийнахьа ларий сурташка хьожаш, уж беша хIана нийсъеннай уйла еш вар Саварби. Делкъа ха хила йоаллар, из гIулакх мишта тохкаргда ца ховш из вагIа. ЦIаьхха, цхьан хIамо къоагадича санна, сийрдадаьлар цун бIаргаш. Ураэттар:\n— Цамогаш хинначох тара ва из зуламхо. Ахкарга барч… Сатоха могаш хиннавац, ара ца вахача.\nДIахо дагахьа из деррига сурт духьалдера цунна. Цу тайпара зулам де вода саг, цхьа уйла вокх уйлах хоттар цо, шеддола хIама эза, диста мара водаш хилац. Кхыметтел нишка ваха а хургва, аравалалехь. ХIаьта а цу къемата юкъегIолла ара вахав. ХIана? Цу хаттара дала цаI мара жоп корадинзар Саварбена. Из саг ахкарга барча шелал кхийтта а, каст-каста ара ца вахача Iелуш а хиннавац. Цох хIанз бокъонца тийша вар из.\nСихха зIы дIа а теха, шийца хинна ши новкъост чувийхар цо.\n— Iоховшал. Сога дикка ладувгIалаш. Вай дIадоладаьча гIулакха бух нийса гучабала тарлуш ба. Де дезар фуд? Республикан кхаь районе кхоъ поликлиника я. Шо шиъ МагIалбика, Шолжа районашка гIоргва, хIаьта со – Наьсаре. Цига учёте латта ахкарга барча лазар мел долча маIача наьха тайпай цIераш, балха бола моттигаш, адресаш…Из да вайна эггара хьалха дезар.\nШе къамаьл даь ваьлча, новкъостий районашка дIа а бахийта, ше Наьсарерча поликлинике вахар Саварби. Цигарча лораца Сайпудинаца къамаьл дича, гучадаьлар, цу тайпара унахой дукха боацилга. Верригаш – иттех саг. Цар лазараш дIаяздаь карташ следователа хьалхашка Iо а даьхка, ший балхага хьажа вахар лор. Цхьацца хьаэцаш, чIоагIа зем беш, хьежар из царга. Бакъда цар тIа дIаязбаьраш е геттара къаьна нах бар е кхалнах хулар. Юххера а царех цхьа карта хьакъоастадир Саварбе. Вожаш дIахотетта, чувийхар лор.\n— Ер малав? Фу саг ва? Дукха ха йий цамогаш вола?\nКарта массехказа тIакIалтIадоаккхаш хьежа ваьлча, Сайпудина аьлар:\n— Шовзткъа иттех шу долаш саг ва. Хала да цун лазар. ЗаIапхо ва. Болх беш вац.\n— Каста аха везаш вий ара?\n— Дукха ха йоацаш эттIаваьчул тIехьагIа, шуша эллай цунна. Дийнахьа цкъа…\nХIанз ше гIалатваьннилга кхетадир Саварбе. Из вацар цо леха саг. Ерригача районе вацар ишта унахо – зуламхо. Сайпудина баркал аьнна, бехк ца баккхар дийха, шортта араваьлар из. КIалха хьежаш латта машин дIа а яхийта, гIаш, корта чу а белла, воагIар Саварби. Наькъ тIара лоа тоIадеш лийннача итташ болча наьха лараш зувра цо, цар тIара цхьа хIама деша воаллаш санна. ХIаранеца сага оамал, кхел зувра. Гой, ер. Цхьан кога лар кIоаргагIа я, вокханъяр – тIехигагIа. Из ког лазаш, Iо ца отталуш хиннаб лерттIа. Укхун маьчеш кIалхара ийттIа хиннай. Дукха ба таро йоацаш. Ер – гурахьа лелабу когагIирс. Иштта уж уйлаш ешше, балха дIакхаьчар из. Корашка йоага лампаш бIаргаяйча, гIадвахар дедар юхь тIагIолла. Новкъостий цIакхаьчаб-кх хIаьта, аьнна, хийтар. ЛагIаш тIагIолла дайгача боларца урагIведар полковник. НиI дIа а йийлла, ер чуваьлча, шаккха укханга хьежаш Iара. Шийна тIера полтув дIайоаккхаше:\n— ТIаккха, дувцал аргI-аргIагIа, — аьлар цо.\n— Са-м дувца а хIама дац, — йистхилар аьрдехьа латтача гIандаш тIа дIанийсвенна воккхагIвола лейтенант. – Цига, унахой меттел, цу лазара дарба ду лор а вац.\n— Ой! Мича ух цу тайпара цамагар кхийтта района бахархой?\n— Кхыча районашка дIахьежабу.\nЮха а дижар Саварбе гIадвахар. Корадаь хинна зулама дух, юха а довш, карардоалаш латтар.\n— Iа фу аргда? – дIавийрзар вокх новкъостагахьа.\n— Ши саг ва из лазар долаш. ЦаI пенсе ваха, болх беш вац. ШоллагIвар района хьун боахаме къахьегаш ва, хьу хьокхаш.\nХьалмагIваьнна, дIадийхар цо шоллагIчох дола йоазош. Борд-бордагIа деша волавелар:\n— Гоалхороев Ахьмад-Гири. 40 шу. Цамогаш вола — пхелагIа шу. ХIара 10 – 15 минута, ара ца вахача ца Iелуш, ха йоагIа. Къаьстта Iай, шийлача хана…\nЦигга кхоачалора йоазув. Доккха са даьккхар Саварбе. Цар из кхетадир, ер ва из, яхаш санна.\nIуйрийна шоаш МагIалбике гIорболга дIахайтар цо зIамагIболча следователашка. Шоашца герз хилийта а аьлар. ШоллагIча дийнахьа районни центре бодача новкъа гIолла йодар пхе сага лаьрхIа йола машин. Шофёр а волаш, виъ хIанззе а цу чу вагIар. Цхьаькха цаI чухоаве моттиг яр. Бакъда царна хIанз а хацар из цаI тахан короргва е вац. Хьун боахама наIарга сецар машен. Директора кабинете массехк саг вар. Хьаьший чубаьлча, уж дIа а баха, кулгалхочунца цхьаь висар Саварби а цун новкъостий а. Шоашта везача сага цIи яьккхача, из хьун юкъе херх хьокхаш ва, аьлар хьакима. Хьун юкъе чубаха безаш дар гIулакх. Цу тайпарча наькъашка баьнна боаца кагий нах хала лелар къаьнарча попашта, нажашта, хьехашта юкъе. Цкъаза, чIоагIа ткъамаш теха, гIеттача хьаргIо е хенахзIокьеттарго бIарчча лай токхам IотIахоарцабора. Каст-каста нийслора лай тIа, кхаьчача эстенна ког тIалайзача санна йола цIел. Уж цогало ший пхьор е марта диа моттигаш яр. Бувхьаш, хьоцар дувлаш, этта болаш, дIакхаьчар уж шоаш белгалъяьча моттиге. Iохийца лергаш дола кий а туллаш, акхаргахьа букъ болаш, херх хьокхаш воаллар телогрейка ювха саг. Цу сахьате цун когаш тIа бIарг тIаэттар Саварбе. Йиткъа, гурахьа ювхаю ботинкаш яр тIайийхараш, чухьа тхан пазаташ а йийха. Цецваьлар Саварби. Укх шелалах, аьнна, хийтар цунна.\nЮххера хьавийрзача, Ахьмад-Гири вар, герга юхь а йолаш, мерий дукъ долчча пхорагIа муа боаллаш, шера белаж а низ бола пхьарсаш а долаш саг.\n— Шийла еций когашта? – пIелг тIахьекхар Саварбе.\n— ХIа, — вехано велакъежар Ахьмад-Гири. – Цхьаькхаш я са. ЙIайхагIа. Тоаяйта дIаеннай.\nТIаккха мара зензар директора а ший болхлочун когагIирс.\n— Бутт-м бац цIена, йIайха иккаш акхарна дIайийкъа.\n— Ма яхий аз, тоаяйта дIаеннай… Сабарделаш, со хьавоагIа шоана, — аьлар, кхы лоатта ца веннача болхлочо. ДIаюстарваьнна, цхьа юкъ яьлча, юха гучаваьлар из. ХIанз а белггала кхетадеш вацар из, ше волча баьхкараш малашб, цар фу леладу.\n— Укхазар вай къамаьл шийла хургда. Дукха га йиш яц тхога, — аьлар Саварбе. — Дукха ха йий Iа иккаш тоае дIаенна?\n— Цхьа-ши ди.\n— Цул хьалха Iа болх баь, хьу хьекха моттиг малагIа я, из гойтал тхога.\n— Цхьа километр дIадаха деза, — дегазо бат эзар Ахьмад-Гире.\n— ГIоргда-кх тIаккха.\nАхьмад-Гири хьалха а волаш, цо никъ хьехаш, хьу хьекха мукъаяьннача лаьттан йоккхача кIаьд тIа дIатIаайттар милице болхлой.\n— Ер я-кх.\nЛаьтта Iохьежар Саварби. Белггала гуш яр кхыча маьчей лараш. ВIалла шеко яцар Хамберда бешеи уккхаза хьун юкъеи хиннараш цхьан сага лараш хиларах. Шоайла бIарахьежар хьаьший. Дегабуам бир Ахьмад-Гире а.\n— Новкъостий, — аьлар полковника, — дIахора къамаьл милице районни отделене дергда вай. Хьо тхоца дIава веза, Ахьмад-Гири. Новкъа Iа тоаяйта дIаенна маьчеш а хьаэцаргья вай.\nМаьркъажа боад къовлалуча хана, цIакхаьчар милиционераш. Чуваьккха Iохоаваьча Ахьмад-Гирена хьалхашка, истола тIа, Iоовттайир тоаяйта иккаш. Бакъда цар айраш хьалха хиннарех тара дацар. Керда лардаш техаяр царна. Шортта дIатIаваха, оззаяь, ший низ болча пIелгашца керда теха айраш Iо а даьха, лаьтта Iокхайсар Саварбе. ТIаккха иккашта юххе Iодаьхкар, Хамберда беша даьха сурташ. Цар тIа IотIахьежача, Ахьмад-Гире бIаргашта хьалхагIолла чакхдаьлар массехк бийса хьалха ше мел леладаьр.\nМассайтта шу хьалха, Сибре волаш, колхоза ши бежан дигадар цо лочкъадаь. Бус урс а хьекха, дулх гаргарча наха дIа-юха а дийкъа, чураш тхов тIа дIаоттаяьяр. ЦIагIа чу а хьежа, дIайодача милиценна бIарга а гуш, тхов тIара дамагIа дахьаш доагIача жIале гучаваьккхавар къу. Из жIали хиннадар лоалахочун Хамберда. Лаьца вихьача Ахьмад-Гирена ворхI шу ха техар. Цу тIагIолла этта дов дар царна юкъе хиннар. Ше лаьцачара цIавеча денз, чIир леха никъ лийхабар цо. Юххера, цун ка яьлар довхочун машенах цIи тоха…\n— Кхо-йиъ бийса хьалха мичахьа вар хьо? – хаьттар Саварбе.\n— Дага-м дагIац.\n— Уж маьчеш хьа йий?\n— ДIавига из, — аьлар следователа. Ахьмад-Гири набахта соцавир.\nКхы массехк ди даьлча, гучадаьлар кIала банка тIа хинна кулга пIелгаш а хьун болхлочун долга. ГIулакх техка а, зуламхо гучаваьккха а ваьннавар. Доккха са даьккхар Саварбе. Дика хетар, ше гIалат ца ваьнна, къаьстта а къонача болхлошта хьалхашка.\nАвтор: Арчаков Сали\nЗУЛАМХО ЛАЦАР - Магас\nСийсара техача цIеро сатем боабаь нах хIанз а хьаухар Хамберда коа. Дукха ха яцар, из укх юрта ваха вена.\nНа днях, во Франции и в Германии, на франко-немецком телеканале показали документальный фильм о России, где подробно показаны интересные достопримечательности городов и территорий нашей страны ,


Нохчийчоь -- Керла Шо даздеш ю Соьлж-ГIала, 01Деч2014\nКху тIаьхьарчу хенахь, официалехь а доцуш ,кест-кеста хабарш хеза Керла шо тIеэцар хьокъехь дуьйцуш. Бусалбан наха лерам бан богIуш дац Iаьнан юккъехь цхьа шо дIа а даьлла керланиг тIедар. Иза мелхо а хьарам ду боху цхьаболчара. Жима а, воккха а массара а вовшашна совгIаташ деш, эсала, довха дешнаш ца кхоош, бакълена а самукъа а долуш, дош а хеташ Керла шо билгалдоккхуш хилча хIун ду цигахь нийса доцуш,нехан самукъа ма дала аьлла-м дац кхин. Ишта хьажам берш вуно дукха бу.\nКерла шо даздар нажжаз дийраш мел жигара хьийзаш белахь а Нохчийчохь даарех, маларех йоьттина стоьлаш а юлий, марха достуш санна массо тайпа жижиган кхачанаш а кечбеш тIеоьцу Керла шо. И лераме хилам, шо шаре далар, билгалдаккха мел генара а некъ бадабой, марзо эца цхьаьнабеттало гергарниш а, беза-бевзарш а.\nВайнаха деза а хеташ, Керла шо тIеэцаран шатайпа гайтам бу, буьйса юккъе а яхна шо хийцалуш хIаваэ ирх мел детта герзаш, стиглахь эзарнаш седарчий летош кхуьссу шатлакхаш. Хан яьлла хан елахь а, къаьсттина шовкъе хьийзаш хуьлу хьалххехь дуьйна шайн «хIоъ-молха», «герз-лоьлхуьйтурш» дIа а ехкина, буьйсанна шийтта даллалц сатуьйсуш Iийна бераш-кхиазхой. ГIаланашкахь тергалделла «къаьхьде» доцуш ткъех минотехь лаьттира кхушара а ярташкахь, стигал малхайохуш, бес-бесара кхиссарш.\nМуха тIеоьцу махкахь Керла шо? Юккъерчу барамехь мел харж йо могIарерчу бахархоша ширшо дIа а хьажош, юьхькIаме Керла шо тIеэца?. Цу а, кхечу хеттаршна жоьпаш луш сан къамел хилира дуккха а бахархошца. Царех цхьаъ ву Соьлжа-гIалара Iедалан машена тIехь болх беш волу Хизар а. Цхьана динца доза хьашто а йоцуш, шакъаьстина , жимачуьнан а, воккхачуьнан а цхьабосса самукъадоккхуш ,кхаъ –хазахетар деш хилам бу Керла шо тIедар аьлла долийра цо шен къамел.\nХизар: «Керла шо динца тида оьшуш а ма дац. Стенна туьдуш ду. Хьалха вайна дага а догIуш тхан ишколашкахь дукхах берш оьрсийн хьехархой бара. Нагахь хийцамаш бан лаахь дед мороз ГIурдада ву, Снегуроч -Лайн йоI. Сценареш нохчийн маттахь кечйичахьана кхин а самукъане хир ду-кх. Керла шо хIунт новкъа ду. Барт эгIо дIо экстремисташ лело хIумнаш ду-кх. Керла шо массанхьа а даздеш ду, цуо галдоккхуш хIума а дац.\nМаршо Радио: Керла шо мел лераме ду хоуьйтуш гайтам бу-кх и тIеэцар, Ахь хIун дира масала?\nХизар: « Ас уьстагI а эцна сагIийна жижиг деIна-кх. ший дейиша йолчохь а хилла со. Берашна совгIаташ а дина ас,йиш-вешин бераш биста кхаччалц. Вониг дIакъахко аьлла, берашна лелхийта пикардаш олу «хIоъ-молха» а ийцира. Мел харж йина ала-м ца хаьа суна. 5-6 эзар хила там бу-кх. Мел динарг а берийн самукъаненна дина-кх».\nЦхьаболчу динан дайша а, бусалба динехь чIагIделла ду шаьш бохуш лелачара а хIуъу дийцахь а, вайнахалахь вуно чIогIа лераме деза ларалуш ду Керла шо.\nНохчийчохь Керла Шо


Царнаев ЖовхIаран гIуллакхехула Лаккхарчу кхелан кхеташо йолаелира Американ Цхьанатоьхначу Штатийн юстицин министран когаметто Фейгин Эрика къамел дарца. Цуьнах лаьцна яздо "Американ аз" портало. Билггала и министралла ю 2013-чу шарахь Бостонерчу Марафонехь шен воккхаха волчу вешица цхьаьна эккхийтар динчу Царнаев ДжовхIарна вен кхел яр юхаметтахIоттаде аьлла Лаккхарчу кхеле дехар динарг.\nЦарнаев Тамерлан герз тоьхна вийра полисхоша иза дIалоцуш, ткъа ЖовхIарна вен кхел кхайкхийра 2015-чу шарахь.\n2020-чу шарахь апеллцин кхело, и сацам юха а баьккхина, керла ладогIарш кхайкхийра кхелан сацам д1акхайкхочу тIегIанера дIа. Иштта сацам бинера Царнаевн адвокаташа латкъам беш хьахийначу шина бахьанца.\nЦкъа делахь, цуьнан адвокаташа чIагIдо, бехккъасторхой хоржуш кIоршаме низам дохийна хилах лаьцна. Оцу нахах дукхахберш Iаткъам ловш бара Бостонера эккхийтар дуьйцуш зорбан гIирсашкахь айина кампани бахьана долуш. Ткъа цо шеко кхоллаялийтира уьш озабезам ца беш дов листа доьналла долуш бу бохучух.\nШолгIа аргумент йоьзна ю Царнаев Тамерлан 2011-чу шарахь кхо стаг верна юкъахьакхавелла хиларца. Адвокаташа чIагIдо, хьалхарчу инстанцера кхело БархIолгIа нисдар олу низам дохийна, кхелан процесс дIайоьдуш Тамерланах лаьцна хууш дерг тергам боцуш а дитина, бохуш.\nСуьдехь бехкевечун гӀо лоцучу агӀонан коьрта аргумент яра, Царнаев ЖовхIарна тIехь кIезиг жоьпалла дара зулам дарна, хIунда аьлча Тамерлан вара цунна и идейш марзйинарг а, теракт вовшахтоьхнарг а. Тамерлана хьалха а нах байар иделогин коьрта момент хила тарлора, иза юхавоьрзур воцуш джихадан новкъавалар ЖовхIарна гойтуш йолу. Цо вуно чIогIа Iаткъам бина хила тарлора иштта а шен вешегара Iаткъам ловш волчу ЖовхIарна, боху цуьнан адвокташа.\nАмма пачхьалкхан бехкбиллархой оцу аргументана реза бац. Мелхо а, Фейгин Эрика шеконе диллира, хьалха адамаш дайарна Тамерлан юкъахьакхавелла ву бохург тидаме эцнехь, Царнаев ЖовхIарна кIеда кхел ян мегара бохург.\nЗорбан гIирсаш билгалдоккху, нагахь вен кхел юхатIечIагIяхь а иза Царнаев вуьйр ву бохург цахилар. Кхушеран Товбеца-баттахь дуьйна Юстицин министраллан омрица Америкехь мараторий ю кхайкхийна федералан тIегIанера зулам дарна вен кхел йинчу нахана и кхел кхочуш ярна.


Талламан изоляторехь Iазап ловш волу шен кIант кIелхаьрваккха гIерта Нохчийчуьра яхархо\nЧиллан-бутт 22, 2019\nОмскан кIоштарчу колонин талламан изоляторехь воллучу Нохчийчуьра схьаваьллачу тутмакхана Акиев Аптина тIехь Iазап латтош ду. Цуьнга даре дайта гIерташ бу ницкъаллин структурийн белхахой колонехь къепедацарш вовшахтохар, дуьйцу цуьнан нанас Акиева Марета, хаам бо "Кавказский узело".\nТалламан изоляторехь Iазап ловш волу шен кIант кIелхьарваккха гIерташ дехар дина Акиева Марета Оьрсийчоьнан президентан Iуналлехь йолчу адамийн бакъонашкахула йолчу кхеташонан куьйгалхочуьнга.\nОмскан кIоштарчу колонехь хан токхучу Акиевна йиттинера кхечу метте дехьаваккхуш аьлла хаам бира цуьнан адвокато Окушко Татьянас, кху шеран Дечкен-баттахь\nАкиевна куьйгех тоьхна гӀоьмаш дIайохуш, догIа кагделла аьлла, буруца уьш хедо омра делла хилла цу колонин оперативан декъан хьаькамо. Адвокато дийцарехь, буру хьийзош тутмакхан куьг дагийна, эпсар тIехоьжуш а волуш. Цо шийла хи доьттина а, кхин хIума ца дайтина иза деш бохкучу нахе - оццу колонерчу тутмакхашка. Цул сов, Акиевн дегIа тIехь еттаран ларш карийна, лоьраша таллам 3 кIира даьллачул тIаьхьа бен бина ца хиллехь а.\nАкиевна ницкъ бина хиларан тоьшаллаш доллушехь, талламан комететан белхахо реза ца хилла цу хьокъехь бехктакхаман гIуллакх доло, боху адвокато Окушкос.\nОмскерчу номер 6 йолчу колонехь хан токхучу тутмакхаша шаьш Iазап ловш а, хьийзош а ду аьлла, латкъам бира Европан адамийн бакъонашкахула йолчу кхеле дIабаханчу баттахь. Верриг а гIо доьхуш ву 15 стаг. Царна юкъахь ву 4 Нохчийчуьра а, 2 Дагестанера а вахархо.


Абдулино картан тӀехь\n↑ Административно-территориальное деление Оренбургской области на 1 января 2008 года. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2016 шеран 11 майхь. Теллина 2016 шеран 11 майхь.\nХӀара Оренбурган областан географех лаьцна чекхбаккханза яззам бу. Хьоьга, йоза тодина, нисдина, гӀо далур ду проектана.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Абдулино&oldid=3246952»\nТӀаьххьара хийцам бина 2019, 24 сентябрь 02:56\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2019, 24 сентябрь, 02:56.


Зазадоккху-бутт 30, 2016\nЗазадоккху-беттан 9-чохь зулмахоша ягийна гIалгIачун Плиев Баширан микроавтобус.\nКерла автобус эцна Плиев Баширна наха\nКху беттан 9-чу дийнахь ГIалгIайчуьра Нохчийчу боьдучу новкъахь журналисташна а, бакъоларъярхошна а йиттира, уьш чохь боьлху микроавтобус а сацийна, «Приораш» чуьра аралилхинчу наха. Уггаре а Iаьткъинчух дара Плиев Башир йиттина айпе варал совнаха, цуьнан доьзал кхобуш йолу и автобус ягор. Дерриг а дуьненара орцахбевлира хиллачу дог Iовжийна нах. Цара гулдинчу ахчанах хIинца керла автобус оьцуш ву гIалгIа.\n...Дин беллачу кIентан лазам. ДоттагI- бахам, иза кхобуш долу доьзалан дозалла, иза гонахарчу адамашна къонах гойту дин Iожалло лаьцна дIабаьхьина...\nДуьне хийцаделла, дино кхачош лелла токхе, самалхадоккху бахам хIинца машен ю.\nЦхьаболучарна иза кураллин цинцаш дIатухий, хьогам-хьагIа а гIаттош, нехан юьхьдуьхьал бетта гIирс бу. Ткъа дуккхаъчу долахошна машено Кавказехь а, ерриг а Оьрсийчохь а напха доккху. Дас, цхьа хан хьалха шен дайша дин санна, хазйой, езаш лелайо шен доьзал кхобу машен.\nПлиев Башире микроавтобус вала хIоьттина къа а хьегна кхаьчна яра. Гуьржийчу вахана безачу мехах хазаллах а кхелинера цо иза. Цундела ГIалгIайчу гIуллакхо кхочучу арарчу наха кест-кеста сацабора бIаьрг оцу машенна тIехь шайн хьашташна дIасабаха. Цу тIе машенан да а тара хьешана.\n«Iазапана дуьхьалояран комитетера» бакъоларъярхой а, журналисташ а етташ машенчуьра арабахале, белан дечкаш, аьчкаш карахь тIехьалхина, кораш этира машенан, неIарш ца йоьллуш дуьхьалваьллачу Баширна ондда йиттира. ТIаьххьара а, цIе тесна, ягийра хазалла ялла йоллу микроавтобус.\nНорвегерчу а, Швецерчу а журналистнашна еттар, дуьне оьгIаздохуьйтуш, сихха даржийра зорбано. «Iазапана дуьхьалояран комитететан» куьйгалхочо Каляпин Игора а, президентна гонахарчу бакъоларъярхоша а емалдира зулам.\nТкъа иштачохь хуьлуш ма-хиллара, сонталлин мах ца хадош висира президент Путин а, кхиболу Iедалан дай а.\nЦундела а дара еррриг а Оьрсийчуьрчу а, кхечу мехкашкарчуа бахархошна Плиев Башире йоьссина мискалла гар. Цунна ахча гулдан долийра.\nКонцерт а хIоттийна, цунах схьагулделлачу ахчанах Плиевга автобус эцийта йолийна акци Москох, иза йолулушшехь, чулилхинчу полисхоша йохийра, артисташ гуллуче бомба йиллина аьлла шайга боху бахьана а далийна.\nГулделла ахча юьхьанца миллион сом бен дацара, цунах ца эцалора автобус. Амма сагIин акци ца сацийра иза айинчара. Оцу Iалашонца йиллинчу сайтехула бечу кхайкхамаша дира шениг – дика дегнаш долчу адамаша, жим-жима тосуш, хIинца гулделла микроавтобус эццал ахча.\n...Ца бер вай кху болехь зуламхой емал, тема иза яц – ю адамийн дикалла - Вонний, Дикий къийсалуш, хьалхарниг дукха хьолехь тоьлуш схьайогIучу кху заманахь.\nПлиев Баширна керла микроавтобус эца ахча гулдечу тобан жигархойх цхьаъ, Москохара журналист Гусев Константин, ГIалгIайчохь схьакарийра Маршо Радиона, къамел хилира цуьнца.\nЗулам Кавказехь кавказхоша дина. Ткъа муха го хьуна шайн дукхаллехь цигара адамаш. Массо а вуй-те Плиев Баширна а, цуьнца хиллачарна а зулам динчу нехан амалехь? Гусевс аьттехьа а ца дитира гIалгIай, я нохчийн кIиза нах бохург.\nГусев: «Юккъерчу Оьрсийчоьнца дуьстича, адамаш шайн дукхаллехь, шеко яц, дикаха ду эр дара ас. Нах алссам а хьан-сан долуш бу, алсам белабелла бу, синош алсам цIена долуш бу. Амма т1аьххьарчу заманахь [аало кхузахь а нах къовлалуш, шайна чубулуш. Ахча наха ерриг а пахьалкхехь лаьхьийра, дерриг дуьненара а бара. Оцу ахачанах доккхах дакъа Кавказера дара.\nСуна иза маситтаза вайна. Дуьххьара дарбанц1ийнехь вайра. Цунна, планшет а еаана, оха гайтира саг1а гулдеш йолkу сайт. Цуьнца хазахетаран шок яра. Цунна ца моьттура гуллур ду ахча. Кхийса-м ца велира иза, воккхавеш, амма вуно хазахетта-м вара.\nБаширна шена хуур ду муьлха машен эца оьшу а, тюнинг муханиг еза а. Ягийнарг цо тешна а меттах1оттор яц».\nМуха тIеоьцуш го хьуна Нохчийчуьрчу, ГIалгIайчуьрчу бахархоша Плиевна керла микроавтобус эца оьшу ахча тIаьххьара а вовшахкхеттар, хаьттира Маршо Радионо. Гусев Константинна го хазахеттарш а, зуламхой бакъбийраш а.\nГусев: «Нийсса б1останехь лаьтта ши аг1о яйра суна. Хьал девза Нохчийчоьнан бахархой баккхийбера, т1ера бара Баширна машен эца ахча гулдарна. Нохчий, массо а санна, оьрсий а иштта, баккхийбера шайга адамна г1оданделла.\nАмма Нохчийчоь киночухула евзарш, керланашкахь хезарш, оццу Грозный-ТВ хьовсурш, кхеташ ду, церан реакци негативе яра, нийса ягийна машен, г1уллакх дац шпионаш д1асалелон, бохуш».\nГIалгIайчохь бакъоларъярхошна а, журналисташна а, автобус а ягош, цуьнан дена йиттинарш Нохчийчуьра бу аьлла хетачу, Соьлж-ГIала вахначу Каляпин Игорна шена а тIелетира зуламхой.\nДелахь а цо ца лору шена зен дина. Каляпин варий Плиев Баширна машен эца ахча тесначийн декъахь, хаьттира оха. Вара, боху Гусев Константина.\nГусев: «Сайна хуург аьлча, цо хаъал доккха дакъалаьцна».\n.... Дин беллачу кIентан илли генна заманара схьакхачийна нохчаша таханене, байлахь висинчу къонахчух доглазадолу цуьнга ладоьгIча.\nТкъа дин ша ца белла Плиев Баширан, иза бийна, къа ца хетарша ягийна цуьнан доьзал кхобу машен, цуьнан дозалла.\n... Тамаше ду дуьне, адам. Цхьа ах вукху эхан Iойла йохош, харцо кхиош, яржош лела. Важа ах шайн кийрарчу йовхонца къизачу, оьгIазечу адамийн шийла дегнаш дохдан гIерташ хьийза. Дикалла эшо деза вон. Деза эшон. Ткъа вон-м дац я шек а, я юьстахдаьлла дIалакъа доллуш а.\nХилла Плиев Баширна керла машен


Бусулбачу зударех ша йинчу забарна дохко ца ваьлла Джонсон\nКонсервативан партин куьйгалхочо тIедожийнашшехь, Британин хилла арахьарчу гIуллакхийн министр Джонсон Борис дуьхьал ву, бусулбачийн духарх ша йинчу забарна гечдар деха. Би-Би-Си медиакорпорацино бо и хаам кхааридийнахь.\nПочтан яьшканех тера хуьлу аьллера цо, юьхь лачкъийна духарца лела зударий. Банкашка къола дечу талорхошца а буьстинера Джонсона буркаш йоьхна лела бусулба зударий. Питане а, сийсаз а ю цуьнан забар аьллера цхьа могIа бакъонашларъярхоша а, бусулба жигархоша а, лейбористийн оппозицино а, иштта Джонсонан цхьаболчу белхан накъосташа а.\nThe Daily Telegraph газетан агIонехь зорбане даьккхинера британхойн хиллачу министран къовсаме дIахьедар. Урамашкахь, нах гуллучу меттигашкахь а бурка лелор Данин Iедалша низамашкахь дехкар а емалдинера Джонсона.\nПолитико бахарехь, бусулбачийн духар лелорна гIуда юкъадаккхар совнах хIума дара, иза пайден хилла радикалашна.\nДелахь а, бурка эшоран гIирс бу аьлла Джонсона. "Почтан яьшка санначу духарехь урамашкахь адам дIасалелар беламе ду", яздина экс-министро.\nДоларчу компанешкахь а, пачхьалкхан организацешкахь а дресс-код лелор юкъадаккха деза аьлла Джонсон Бориса.


Нохчийн садукъаделла Нохчийчоь\nЧехин журналист Прохазкова Петра (Аьр) шайца болх бечу жигархочуьн майрачуьнца, Соьлж-гIала, Стигалкъекъа бутт, 2013\n2001-чу шарахь дуьйна Оьрсийчу яхар Москоха дихкина хиллачу Чехин журналистаца Прохазкова Петрица сан хилла къамел. Стигалкъекъа бутт бовш, машенахь Нохчийчу а яхана, юхаена иза.\nМаршо радио: Нохчийчура тIамех лаьцна Европехь алссам дуьйцучу журналисташца цхьаьна, хьуна а дихкира Москохо Оьрсийчоьнан доза хадор. Муха хилира хьан Нохчийчу яхар?\nПрохазкова: Чолхенаш ца хилира. Сан оьрсийн арахьарчу гIуллакхийн министраллин аккредитаци яра. Хьалххе дуьйна, сайн ма-хуьллу, пан Кадыровца интервью эцаран хьокъехь цуьнан зорбан-сервисца дIа-схьа кехаташ яздинера аса. Цунах (Кадыровх) лаьцна дуккха а яздинера. Со цунна аьтто бала гIерташ яра, цуьнга шегга шех а, шена хетачух а лаьцна схьадийцийта. Цунна критика яран клише тайппа хIума а кхолладелла. Беламе а доккху цо дина къамел. Аса-м, ур-атталла, дош а деллера, аса цо дина къамел цхьана кепара хуьйцур дац, ма-дарра, зорбане доккхур ду, аьлла.\nАмма соьга цуьнан зорбан-сервисо аьлларг дара, массо журналисташ цхьатерра бу. Нохчийн президентан васт харц доккху. Цундела. со санначу нахаца иза цхьанакхетар вац, аьлла. Дика ду, и бакъо ю цуьнан. Делахь а, аса айса арабаьккхина некъ бовзийтинера. Со маца йогIур ю а, хIун дан дагахь ю а дийцинера.\nЦхьа моггIа, Кадыровн динца доьзна хаттаршкахула болчу хьехамчашца цхьанакхетар хилира сан. Маьждигехь видеош ехира оха. Цхьа а хIума къайлаха дан гIерташ дацара тхо, дан а ца дира оха.\nМаршо радио: Оьрсийчура керлачу низамца а догIуш, арахьара ахчанаш оьцу гIо-накъосталлин организацеш агенташ санна язъяла езаш ю. Шун Беркат организаци хьесапе эцний?\nКоьртахь йовлакх долу нохчийн зуда Iаьрбийн матахь яздинчу йозанна уллехула йоьдуш ю\nПрохазкова: Тхан и тайпа проблема ца хилира. Тхо Нохчийчохь Беркат санна кхин дIаязделла дац. Амма тхоьца цхьанаболх беш йолу масех накъосталлин организаци ю. Церан и проблемаш ю. И организацеш дIакхоьхьуш болчарца - дукха хьолахь уьш зударий бу - къамелаш хилира сан. Масала, Роза, Беркатан цIарах болх беш ю. Уьш вуно холчахь бу и низам бахьанехь. Арахьара шпион бохучу категоре хьо дIаязвина хиларна болчу тIеIаткъамна кIел хилла ца Iаш - деккъа иза а ду сингаттам боккхуш а, нах къехкхош а.\nБакъдерг ду, цхьа моггIа гIо-накъосталлин организацеш Iедалан инзаре боккхачу Iаткъамна кIел хилар. Тайп-тайпана урхаллаша талламаш бо уьш болчехь - ял эцаран хьукхмато, прокуратуро а. Церан белхан кеп ю гуттар а толлуш. Иза а хIумма дацара, нагахь санна церан и халонаш йоцург, болх бан буьтуш белхьара. Цхьайолу организацешкахь хIора кIирнахь дIахьо и талламаш.\nГуш ду, цу организацешна болх бар, ма-хуьллу, ца мегачу хьолан тIе даккха гIертар. Ур-атталла, кхин цунах гIуллакх ца хилла, болх дIатасарна тIекхаччалц. Леррина дина гIуллакх ду иза.\nЦецволу хIума а дац иза, вуьшта-м. ХIунда аьлча, масала, пан президентана Кадыровна ца тов цара лелош дерг. ХIунда аьлча, цигахь хIинца а кегий нах лечкъа а беш, къайлабоху (къайлахчу ницкъаша). Царна тIехь къизаллаш лелайо. Уьш схьалург церан гергарчара даккхий ахчанаш ло. Нохчийчохь нуцькъала йолчу низамца йогIуш, ца йогIуш йолу, герз карахь долчу Iедалан структураша леладо иза. Юкъараллин цхьа а тIехьажар доцуш лелаш ю уьш.\nЦхьайолу и Iедалх йозуш йоцу организацеш хьовсу мелла а цунна тIехьовса. Амма, кхеташ ма-хиллара, Нохчийчура Iедална иза ца тов. И низам федаралн тIегIанера делахь а - Москох кхолладелла ду иза - Нохчийчоьнан урхалло къобал а дина, тIеэцна иза. Цигахь болх бечу, Iедалх йозуш йоцчу организацешна герз санна дуьхьала даьккхина цара иза.\nМаршо радио: ХIун белхаш беш ю таханлерчу дийнахь республикехь йисина гIо-накъосталлин организацеш? Бевзаш боцчу нехан декъий дIоьхкина кешнаш схьадастар дуй тидаме эцна?\nПрохазкова: Наха цунах лаьцна дуьйцу. ХIунда аьлча цхьа моггIа доьзалша шайн гергарнаш лоьхуш бу, цу кешнашкахь карорах дог дохуш а бу. ТIепаза байначерийн гергарнаш а бу и кешнаш дастаро шайн стаг волу меттиг билгалъйоккхуш гIо дийр дара аьлла хеташ. Цхьаберш, шайн стаг вийний хууш бу, амма, билггал, муьлха коша чохь ву ца хаьа царна. Тхуна, масала, чехел а нохчашна чIогIа маьIне ду велларг, ша схьаваьллачу юьртара кешнашкахь, шен коша чохь дIаверзор.\nПрохазкова Петрина Нохчийчохь бевзина хиллачу доьзалех цхьаннен хIусамехь\nТайп-тайпанчу нахаца цунах лаьцна шортта къамелаш хилира сан. Иштта, аса къамел дира, Iедалх йозуш йоцчу, тIепаза байна нах лоьхучу организацин векалшца а. Дакъа хьенан хилла къасточу, Дон тIерачу Ростовехь йолчух тера лаборатори ян Iалашонца хаза нехан беш белхаш бу республикехь. ХIунда аьлча, хан иштта дIайодахь чIогIа хала хир ма ду дIадоьхкина декъий талла. Декъий меттахдаха мегаш доцуш хуьлу, дукхах хьолахь. Цхьа моггIа нахана хетарехь, хIинцале Нохчийчохь динчу дуккха а кхечу гIуллакхел а маьIне ду и тайпа лаборатори Нохчийчохь яр. Нах кхеташ бу и кешнаш даста ца лууш Москохара лакхарчу Iедалшкара нах буйла.\nЦарна ца лаьа бохуш дийцира соьга нохчаша, маса стаг Нохчийчохь вийна тIемаш боьлхуш. Уьш муха байина, муьлхачу хьелашкахь церан баларш нисделла. ТIемаш беш байина боцуш, тIе герзаш диттина байинчерийн терахь гIара ца даккха гIерта Москох, бахара цара соьга. Иштта, цигахь массарах а хьакхалуш а, массар а сагатдеш а долу хаттар ду иза. Официала кепара цунах лаьцна башха ца дуьйцу. Меттигерчу хаамийн гIирсашкахь Нохчийчохь декъий довзаран лаборатори йилла езарх лаьцна цхьа а хаам ца хезира суна.\nМаршо радио: Хьо Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнгара Кадыров Рамзанера интервью эца гIерташ яра. Амма цунах гIуллакх ца хилира. ХIун хаттарш дара ахьа цунна дала кечдина?\nПрохазкова: Со цуьнга хIун хатта гIерташ яра аьлча, вайшимма дуьйцучун хьокъехь хаттарш дар-кх уьш. Масала, цунна хаьий, цхьа моггIа нах цхьа гIуллакх долор долуш бара. Амма цуьнан цIарах оцу нахана тIе герз карара нах а, Iедалан хьукхматашкара нах а лелий? Цара йохуш йолу кепекаш дIаийзайой?\nШолгIа хаттар, кхин дIа а Нохчийчохь ян билгалъяьхна инзаре яккхийчу проекташна ахчанаш стенгара даха воллу иза? ХIунда аьлча Москох тIаьхь-тIаьхьа дуьхьал ю Нохчийчу ахчанаш хьийсон. ХIинццалц хьовсийна ахчанаш тоьа аьлла хеташ ю. Соьлж-гIала вуно хьал долчу гIаланех тера ю тахана. Беккъа Нохчийчура белхахошкара оьцучу йолах чекх яхалур яц и проекташ.\nСо хаттар гIерташ яра. Деккъа оьрсийн ахчанаш дарий Соьлж-гIала еш пайда эцнарш? Я, муха кхочу цунна, шен ден Ахьмат-Хьаьжа Кадыровн цIарахчу фонде ахчанаш?\nТIаьххьара сан хаттар - аса цуьнан зорбан-сервисе а дахьийтинера иза, цо суна цунна жоп ца делира - цуьнан шен доларчу ахчанца долу гIуллакх муха ду? ХIунда аьлча, иза Нохчийчоьнан куьйгалхо санна, нахана гуш волу стаг ву. Цундела цунна тIедогIу ахчанаш гуш хила дезаш дара. Официала кепара ду дера уьш. Амма, суна, масала, хаьа - аса цунах лаьцна яз а дина - кхузахь, Чехехь цуьнан говраш ю масех миллион доллар доккхуш йолу. Вуно хаза говраш ю уьш. Мимонь олучу меттехь говрийн божалшкахь кхобуш ю уьш. Амма цуьнан бахаман декларацин тIехь царах лаьцна хIумма а ца карийна суна. Оцу говрех дала ахча стенгара даьллера цунна? Оццул ахча муха каракхаьчна цунна?\nИштта, экономикица доьзна хаттарш дара сан цунна дала кечдина.\nДолахь цхьа говр хилла ма ца Iа иза. Дуукха а миллионаш доккху масийтта говра ю цуьнан. КАдыровна гонаха хьийзачу ахчанийн хьостанах кхета лууш яра со. Цуьнан ден фондо болх муха бо хаа лууш а яра со. Оцу шен ден цIарахчу фондера ахчанех дика хIума а до цо. Аса и керста ца до. Миска, къанбеллачу нахана цIа-хIума ло цо. Я бераш дохуьйту аьхкенна тIехь садаIа. Я гIийла боллучу доьзална гIо до.\nПроблема хIун ю аьлча, цу гIуллакхан цхьа а система яц. Цунна тIе мила, маца кхачалур ву бохучуьнца доьзна ду иза. Хьан, маца цуьнга и ситуаци юьйцур ю, бохучуьнца доьзна ма ду иза. Цигахь бан ма бу цуьнца зIене бовла а, тIекхача а цхьана кепара аьтто боцу доьзалш. Урхаллашкахула цунна тIе кхача ма ца ло! Цу кепара, Кадыровна ца хаара аьлла, къеллехь баха безаш бу. Ткъа иза вуон ду. ХIунда аьлча, массо хIуманах лаьцна сацам беш веккъа стаг ву, шен карахь инзаре боккха ницкъ болуш. Цуьнан карахь ду инзаре доккха ахча а. Юккъерчу бIешерашкара урхаллех тарло иза тIаккха. Европина дакъа лара мегар долчу Нохчийчохь долу и урхалла, таханлерчу дийнаца догIуш ма дац.\nМаршо радио: Бухарчу бахархошца хIун тайпа къамелаш хилира хьан?\nПрохазкова: Аса кхузахь ала деза, жимма къамел хиллачул тIаьхьа соьга цхьа моггIа наха, Европе дIабахрх лаьцна хаттарш делла хиларх. ХIун дан деза Европе кхача? ХIинццалц шайна дIадаха ца лаара. Амма хIинца шортта ойла йина шаьш, амма хIинца долу хьал дог дохийла доцуш ду. И ситуаци хийцалур йолуш яц. Дерриг дIа а тесна, дIагIур дара шаьш, бохуш бу уьш.\nАлалур дац цу нахана тIебазбелла цхьа кхерам бу. Кхераме дерш а ба-м бу цигахь.\nНохчийчохь цхьаболчеран "дашо машенаш" бист кхаччалц бахамаш бу, вукхеран хIумма а яц. Ур-атталла, кхане а...\nДукхах болчеран дахарна кхерам бац. Цхьа а тайпа кхане яц цу нехан. Болх хир бу ала меттиг яц. Оцу нахана луург дукха хIума дац - массанхьа лелаш долу низам лелаш, бакъонаш йолуш йолчу пачхьалкхехь баха лаьа царна. Лелаш информаци ю нахана юкъахь мел ахча делча арахь лела паспорт эцало, ур-атталла, тIехь шенгенан виза а йолуш. Муьлхачу пачхьалкхе дIавахар гIоли ю. Тайп-тайпана дIатоьхна йозанаш ду цигахь пенашна тIехь. Масала, 60 эзар соьмех шенгенан виза йийр ю. Билггал маса стаг дIавоьду суна ца хаьа. Амма дIакхалха луучеран терахь боккъалла вуно доккха дуй-м хаьа суна.\nМаршо радио: Экономица а, белхаш ца хиларца а доьзна ду бохуш бара уьш?\nПрохазкова: Болх бацарца йоьзна проблема вуно-вуно йоккха ю. Массара а аьлча санна, цунах лаьцна дийцара соьга. ХIунда аьлча, Iаламат дукха бу цигахь болх боцурш. Коьртачу декъана, керла кхоьллина, къона доьзалш. Цхьана кепара баха хьовсу уьш. Ден-ненан а дола дар царна тIехь ду. Амма цIйнден болх ца хилча, боккха бала бу иза. Цхьана хьукхматехь болх ца карабо бохург а дац иза. Цунах кхеташ ду. Кадыровна гонаха воцчу стагана, цхьа ша-тайпанчу кланах боцчарна гIенах а гур бац Iедалан урхаллашкахь болх.\nМинистраллехь а, хьукхматехь болх царна хир бац. Дика ду.\nАмма, цул а чIогIа дерг стенца ду аьлча, оцу нехан цхьа а хIара ду аьлла, совдегаралла лелон таро а ца хилар ду. Жима туька йиллина а, я, ур-атталла, ахча делахь а, цунах гIуллакх хир дац. Бензин духкуш йолу станци елла йиш а яц. Машенаш тоен я, юьлу меттиг схьаелла а йиш яц. ХIунда аьлча, уггар диканиг хьалхь, Iедалан цIарах хьукхаматера векалш богIур бу я карахь герз долу нах богIур бу. Царна Iедало схьаойоккхуш ерг йоцург, хьоьгара кхин а сА а еза. "Муьлаш бу и ахчанаш деха тIеоьхуш берш," - аьлла хаьттича, хIораммо а белаш саттайо. "Уьш" бу олу. И бохург, и нах Кадыровна уллера я цуьнан гIаролера, полицин дакъошкара бу. Массо а, цуьнан цIарца лелаш берш бу.\nЯ, и кхин а вуо ду, нагахь санна ахьа оцу "хаьржинчарна" (Кадыровн гонера) конкуренци хIоттаяхь, и хьан бизнес хIаллакьйийр ю. "Шуьгара латта схьадоккху" эр ду я, масаллина дуьйцур ду, "цхьаммо машенаш тоен меттиг схьайиллинера, буса иза ягийнера, иза маситтаза хилла" бохуш. Эххар а доьзал юхахьаболу. И тайпа масалш суна дукха хезира. Цара бакъдоцург дуьйцу хир ду аьлла, суна дага а ца догIу. Я, и саннарг цкъа бен ца хилла а эр дац аса. Халахеташ делахь а, иштта нисделла гIуллакх ду иза. "Хаьржинчеран кланехь" воцчунна, Кадыровн доьзало юкъаяьхначу бакъонашца вехаш вацахь, Нохчийчохь лортIехь вехийла дац. Ваха аьтто бац. Соьга хаьттича, уггар коьрта проблема и ю.\nМаршо радио: Кадыров Ахьмат-Хьаьжин фондан балхах кхета лууш яра ша бохуш дийцира журналисто кхин дIа.\nПрохазкова: Со кхетар а яра, тIом чекхбаьллачул тIаьхьа наха шайн лаамехь шайн пачхьалкх меттахIоттон ахча цхьана фонде ларах. Официала кепара а, цу фондо лелош дерг ма-дарра гуш а хилча, кхетар дара. Амма Нохчийчохь дерг ишта ма дац. ХIа, тIом чекхбаьлла, республика меттахIоттон ахчанаш вовшахтуху вай аьлча, цу гIуллакхана ахча хьовсон лууш берш хир бара.\nАмма хIара кхин гIуллакх ду. Цу фонде доьдучу ахчанна деш хьесап дац. Совдегаршна а цу фонде ахчанаш дахкар тIедуьллу. Я, цу совдегарша шайца Iедалш дика хиларе сатуьйсуш, Кадырован фонде ахча ло. Шенна Кадыровна (Рамзанна) (деза) совгIаташ а ло. ТIаккха экономикан тIегIане хьаьжча, совдегаршна юкъахь конкуренци ца хуьлу, алсам ахча а делла, шена бизнес лелон аьтто эцар хуьлу.\nМа-дарра аьлча, кхеташ йолу бакъонаш яц кхузахь. Халахеташ делахь а, цу тIехь Кадырован доккха дакъа ду. Харцонан юьхьиг йолийнарг Кадыров ву. Еккъа харцо хилар а дац иза. Цхьана кепара аьтто хила таро а яц цигахь могIарерчу стеган. Аьтто болу нах а, цхьа а аьтто боцу нах а бу цигахь. Цкъа а мацца цунах бекхам хир бу. И кеп гуттар лаьттар ма яц.\nНохчийчохь массанхьа дIадиттина ду КадыровгIеран суьрташ\nМаршо радио: Соьлж-гIала дIакхаьчна уггар хьалха гуш ерг, зударийн духаран цIена нохчийн духаран кеп ца хилар ду, элира Прохазкова Петрас.\nПрохазкова: Со цига дIакхаьчначу хьалхара дийнахь сан тидам хилира баккхийчу хийцамех. Ноъчийн зударий хьалха цкъа а ца леллера ишта, дерриг дегI хьулдеш духар доьхна. Кхузахь, масала, ПрахIехь санна, ах дегI гуш-м уьш цкъа а ца хиллера.\nДукха нохчийн зударий гира суна ОвхIан-пачхьалкхера овхIанхойн-зударий санна духар доьхна. Нохчийчохь хIинццалц леллачу гIиллакхашца коьрта йовлакх кхечу тайпана тиллара. Со цига европахойн духар доьхна яханера. Соьга цхьаммо хIума-м ца элира, амма урамехь со чIогIа къаьсташ яра. Цхьаболу кегий нах соьга реза боцуш схьахьежара, цхьаберш оьгIазе цхьаъ ала а хьовсара. Аьлча а, цхьа а оьшуш боцу тидам тIеозоран бахьана хилира сох.\nСуна цунах цатам хилла ца Iаш, соьца цигахь леллачу нохчашна а новкъа дара иза. Царна а ца лаара керла тIебаьхкина журналисташ буйла сел дика гуш хилар. Цундела, оцу хьалхарчу дийнан делкъал тIаьхьа базар а яхана - и базар Кадыровн доьзалан долахь ю, цигахь массо хIума а ю я Кадыровн доьзалан долахь я цуьнан бевза-безачеран долахь - цигахь сайна коч а, йовлакх а эцна, и проблема дIаяьккхира аса. Цул тIаьхьа соьга цхьа а ца хьийжира. Иза гIоли дара цул хьалха хиллачул а.\nМаршо радио: Кхечу, арахьара журналисташа олу, нохчийн зударийн духаран кеп хIинца Iаьрбийчух тера ю. Ахьа хIун эр дара?\nПрохазкова: ХIаъ, оха цунах лаьцна дуккха зударшца дийцира. Цара соьга дийцира, цхьаннен хьесапехь "тоъал" тIе хIума йоьхна доцчу зудаберашна тIе басарш диттинера, басарийн тоьпашкара, бохуш. Вукху агIора, юьхь дIакъовла аьттехьа а йиш яц. Я чIениг къовла а мегар дац. Муха хила деза йовлакх? Массо мас гучуьра йоккхуш, доккха тиллина йовлакх хила деза. ЧIениг гуш юьтуш, лаг гучьра доккхуш, дIатиллина хила деза. Цул сов юьхь къайлаяккхар дихкина ду.\nЦундела, зуда ларлуш хила еза и йовлакх шершина раз ца далийта. ХIунда аьлча, цхьаннена моттадала тарло, ахьа иза нийсачу кепехь ца тиллина. Со суо теш ца хилла цу тайпанчу хIуманна. Сан хенарчу зударша дийцира соьга, шайна ца тов и хIинцалера хьал, бохуш. Царна и гIулч нохчийн гIиллакхашна дуьхьал яьккхина го. Ишта аьлла хеташ со а ю. Шайн ненаноша а, церан наноша а ма-дехккара, доьхкуш хилла иза цара а. Ткъа хIинца царна тIеIаткъам бо, кхечу тайпа тилла бохуш. Ишта, вуьшта, развалахь, жоьпе оззол бахьана ду.\nЦул сов, зударша хIинццалц шайн лаамехь туьллуш дара йовлакх. ХIинца иза тIдиллина ду. Културан ницкъ бар лору цара иза. Суна хетарехь, цхьа моггIа нохчийн зударшна боккъалла а ца деза иза.\nМаршо радио: Арахьара Нохчийчу баханчу журналисташа тидаме оьцуш кхин боккха хийцам а бу. Нохчаша хIинца къамелаш ца до тIебаьхкинчу нахана.\nПрохазкова: ХIаъ, хIаъ, дера ишта дан а ду иза. ТIемаш боьлхучу хенахь журналисташна кхераме делахь а, церан хьелаш чIогIа аттачу дахара цхьа тамашийна дегнаш диллина болу нохчаша. ЧIогIа тамашийна! Массара а шен хетарг алара маьршша. Нохчийн агIора ишта дан а дара иза. Цхьаммо а ойла ца йора, шайн дийцинчунна хIун тIаьхье хир ю бохучунна тIехь. Тахана иза нийсса пурхнехьа ду. Тахана наха цхьа дош алале, дикка ойла йо.\nНохчийчура маьждигехь хилира Чехин журналист Прохазкова Петра\nКхеташ ма-хиллара, президентана Кадыров Рамзанна лер цигахь мегаш хIума дац. Вуьшта, ахьа цхьаннега дуьйцур дац, яздийр а дац аьлла, дош делча, хIораннена а латкъамаш бу бан. Къамел динчу стеган цIе къайлаяьккхиний бан яздан йиш яц цигархчу бахархоша аьлларг. ХIунда аьлча, цигарчу наха ма-аллара, стагана цунах боккха сингаттам хир бу. Кхеташ ду, дагахь доцуш, цIеххьана кара оццул ницкъ беанчу стагана критика яр, кхераме хIума дуйла. Оцу агIора дика болх ца балора цундела.\nМаршо радио: Итт шарахь хийцаелла Соьлжа-гIала муха хийтира хьуна?\nПрохазкова: Соьлж-гIалахь болчу хийцамашна со мелла а кийча яра. Оцу иттех шарахь аса уьйраш латтийнера сан цигахь болчу доттагIашца. Юкъараллин Беркат организацица цхьаьна цхьа кегий проекташ а ю цигахь. Со догдохуш яра Соьлж-гIала хийцаелла хиларх. Сан чIогIа цецъяьлла хирг хилар а лахдинера, хIунда аьлча, суна суьрташ гинера. Са а гатлора сан цу гIала яха. Итт шо хьалха сайн цигахь бевзина хилла нах ган лууш яра со чIогIа. 2001-чу шарахь цигахь боьдуш тIом бара. Цхьаннеца хала киртиг лайча я цхьана кхерам хьалха цхьаний лаьттина хилча, и тайпа хIума велла дIаваллалц, дагахь ма лаьтта. Оцу нахах баккхий доттагIий хьулу. Сан и тайпа доттагIий цигахь бу. Царах цхьаберш суна ганза чIогIа дукха хан яьллера. Уьш сайна юха а гарах самукъадьаллера сан. Белхан некъ хилла ца Iаш, сан дагалецамаш а бара уьш.\nМаршо радио: ХIинца хьо санна, Нохчийчохь тIемаш боьлхучу хенахь белхаш бина, амма Оьрсийчоьно арабаьхна я чу ца буьтуш шортта хан яьлла журналистийн лаам буй Нохчийчу баха?\nПрохазкова: Суна масех вевза. ОЬрсийчу бахар дихкина хилла масех журналист суна сайна вевзаш ву. Немцойн телевизионна болх беш хилла йолу Шатори Кристина, масала. Кавказехь дукха цхьанадетталора тхо. Нохчийчура тIамах лаьцна чIогIа дика книга язъйина йолу Шарлотта Голова а. Суна хетарехь, цхьаболчеран шайн бахьанаш ду цига леларан. ХIинца сан коллегаш маре бахана, церан кегий бераш ду. Къилбаседа Кавказ санна йолчу меттиге бахар башха хьекъале хIума хир дацара хIинца.\nЦул сов, Оьрсийчоьна шаьш чу ца битича, цхьа-моггIа нах кхечу, девнаш долчу махкашка дIабирзира - ОвхIан пачхьалкхе, Иракъе а. Со ОвхIан-пачхьалкхе яхара. Цигахь суна дуьхьала кхийтира, Нохчийчохь бевзина арахьара журналисташ. Нохчийчоьнца кхин а гIуллакх хир долуш-м бара уьш. Амма, и конфликт мелла а йирзина хиларе терра, цига баха болу лаам ишта боккха бац. Герзаш детташ, жигара тIемаш боьлхучу меттигашкахь болх бан Iемина журналисташ Шема а, ОвхIан-пачхьалкхе а бахана.\nМаршо радио: Нохчийчура тIемаш буьйлабелла дов дIадирзина аьлла хеташ бу уьш?\nПрохазкова: Суна хетарехь, цигара дов къайлаяьккхинчу кепехь кхин дIа а йоьдуш ю. И бохург, цуьнан садукъийна бохург ду. Амма проблема хIун ю аьлча, дов долоран бахьана къаьстина дац. Къастийна а дац. Карарчу хенахь Нохчийчохь хуьлург тIом бу олийла дац. Оха Чехословакехь олуш ма-хиллара, хьал лортIедалор ду. Советан пачхьалкхан эскаро 1968-чу шарахь тхуна оккупаци йинчу хенахь.\nНах юхахьабевлла, дог диллина, кIадбелла бара. Шаьш режимана мел реза бацахь а, шайгахьа гIо даккха ницкъ бацара нехан. Кхин дIа а кара герз эцна тIом бар дуьйцучехь дацара. ХIунда аьлча, баханчу тIамехь вуно дукха ницкъ дIабаьллера. Жигара хьалханчаш я байъинера я, махкал арабеллера. ТIом Нохчийчохь бац. Амма цигахь нахана товш йоцу, "хьал лортIедалоран" режим ю. Цхьаболчарна иза товш ю, вукхарна иза кIезиг тайна.\nЧехин журналист Прохазкова Петра: интервью


Сура Сабаъ — Википеди\n34 Сурат САБАЪ (Маккахь доьссина‚ дерриге 54 аят). Ша сов къинхетаме а‚ къинхетаме а волчу Делан цIарца.\nДакъа 1 1. Хастам бу Далла‚ Шена стигланашкахь а‚ лаьттахь а мел дерг долчу‚ Шена хастам болчунна эхартахь а. Иза хьукаме верг а ву‚ сов дика хууш верг а ву. 2. Цуна хаьа лаьттан чу гIош дерг а‚ цунах схьа долуш дерг а‚ стиглара охьадогIуш дерг а‚ цига ирх долуш дерг а. Иза къинхетаме верг а ву‚ гечдеш верг а ву. 3. Ца тешачаьра элира: "Сахьт вайна догIур а дац". Ахьа ала: "ХIаъ‚ сан Кхиош-кхобучуьнах дуй боу аса‚ къайлах дерг хууш волчу: догIур долуш ду иза шуна". Цунах /Делах/ къайладер дац мискъала зарратал хIума стигланашкахь а‚ лаьттахь а‚ цул мелхо а жиманиг а, мелхо а доккханиг а‚ билгалчу жайнан чохь долуш а бен. 4. Иман диллинчаьрна‚ дика Iамалш йиначаьрна ял ялархьама. Уьш бу шайна гечдар а‚ сийлахь рицIкъ а дерш. 5. Тхан аяташ талхо къахоьгуш берш, /уьш/ гIелдан гIерташ  царна Iазап ду лазош долчу таIзарех. 6. Шайна Iилма деллачаьрна хаьа хьуна хьан Кхиош-кхобучуьнгара доьссинарг бакъдерг дуйла‚ ша /нах/ нисбеш долу везза волчун‚ хастаме волчун /Делан/ новкъа. 7. Цатешначаьра элира: "Оха нисдой шу цхьана стагана тIе‚ шуьга ша дуьйцуш волчу‚ шу массо кийсагана декъаделча шу керлачу кхолларчохь хир ду /духа дендийр ду/‚ бохуш? 8. Далла тIе харцдерг кхоьллина цо‚ я цуьнца жинаш ду". ХIаъ‚ эхартах ца тешаш берш Iазапан чохь а‚ генарчу тилар чохь а ма бу. 9. Царна ца го-те шайна хьалхахь а, тIехьахь а дерг, стиглара а, лаьттара а? Тхуна лууш хиллехьара Оха лаьтте худийтар бара уьш‚ я стиглара кийсагаш егор яра царна тIе. Баккъалла а, цу чохь делил ма ду ша воьрзуш волчу /Деле тоба дарца/ лена. 10. Оха деллера Давудана Тхайгара ниIмат ‚ /элира/: "ХIай лаьмнаш! Тасбахь де цуьнца цхьана‚ /аша а/ олхазарш". Оха кIаддийра цуна эчиг: 11. "ГIаьгIнаш е‚ тIе юста /уьш/. Диканиг делаша. Баккъалла а, Со аша дийриг гуш ву". 12. Сулейманна а /муьтIахь бира Оха/ мох‚ цуьнан Iуьйренан некъ бутт болуш‚ цуьнан суьйренан некъ а бутт болуш. Оха ирабира цуна цIестан хьоста. Жинех ду шаьш цуна хьалхахь болх беш дерш цуьнан Кхиош-кхобучун пурбанца. Царех Тхан омрах дIатилначаьрна Iавшор ду Оха жоьжахатин Iазапах. 13. Цара еш цуна‚ шена луу‚ михьрабаш ‚ сурташ а‚ кедаш черманаш санна‚ чIогIа яйнаш а. Хам бе‚ Давудан доьзал. КIеззиг бу Сан лайх хам беш берш. 14. Оха цуна /Сулейманна/ Iожалла тIехIоттича цуна валаран тIе уьш нис ца бира цхьана лаьттан дийнато бен‚ ша цуьнан Iаса юуш. Иза охьавоьжча билгалделира жинашна шайна къайле хууш хиллехьара лаьттар ца хилар шаьш сийсазаллин Iазапехь. 15. Хилира сабаашна шайн гIишлошкахь делил: ши беш аьтту агIорхьара а‚ аьрру агIорхьара а. Даа шайн Кхиош-кхобучун рицъкех‚ хам бе Цуна! Токхе мохк а‚ гечдеш волу Кхиош-кхобург /хилира царна/. 16. Юьстах белира уьш /Далла хам барна/‚ Оха доссира царна тIе дуккха Iовраш‚ церан шина бешан меттана хилийтира ши беш къаьхьа стоьмаш болуш‚ аслих а‚ /цхьацца/ хIума кIеззиг сидрех а йолуш. 17. Иза бекхам бира Оха царна уьш ца тешаш хиларна. Оха /иштта/ бекхам бой ца тешачаьрна а бен? 18. Царна юкъахь а‚ Оха шайна чохь декъалйина хиллачу яртийн юкъахь Оха йира гуш йолу ярташ‚ царна чохь къастийра некъ: "Лела царна чухула буьйсанашкахь а‚ деношкахь а кхерам боцуш!" 19. Цара элира: "Тхан Кхиош-кхобург‚ гена хилийталахь тхан кхерсташ лелар ". Цара зулам дира шайна‚ Оха хилийтира царех /нахана/ дийцарш‚ хедийра уьш массо а кийсаг хилла. Баккъалла а, цу чохь делилш ма ду массо собаре волчунна а‚ хам бечунна а. 20. Иблисо бакъ дайтара цаьрга шена моттар‚ уьш цуна тIаьхьахIоьттира муъма нахах цхьа тоба йоцург. 21. Ма яцара цуна царна тIехь цхьа а бакъо‚ деккъа Тхуна хаархьама‚ мила ву эхартах тешаш цунах шеконехь хиллачех. Хьан Кхиош-кхобург массо а хIуманна лардархо ву.\nДакъа 3 22. Ахьа ала: "Кхайкха шайна Дела витина /делий бу/ метташ хиллачаьрга". Цара дола ма ца до мискъала заррат /хIуманна/ стигланашкахь а‚ лаьттахь а. Ма дац царна цу шиннан чохь цхьа а накъосталла‚ ма вац Цуна царех цхьа а гIоьнча. 23. Пайда бийр бац гIо даккхаро Цуьнан гергахь Цо шена пурба деллачун бен. Шайн дегнашкара кхерам дIабаьккхича‚ цара (шайна шапаIат дан бакъо елла хилла долчу маликаша а, пайхамараша а) элира: "ХIун элира шун Кхиош-кхобучо?" Цара /вовшашка/ элира: "Бакъдерг. Иза лекха а‚ воккха а верг ву". 24. Ахьа ала: "Мила ву шуна рицIкъ луш верг стигланашкара а‚ латтара а?" Ахьа ала: "Дела ву". Баккъалла а, Тхо я шу нийсачу новкъахь ду я билгалчу тиларан чохь ду". 25. Ахьа ала: "Шуга хоттур дац оха къа дарна‚ тхоьга хоттур дац аша деш долчух". 26. Ахьа ала: "Гулдийр ду вай вайн Кхиош-кхобучо тIаккха къастор ду Цо вайна юккъехь бакъдолчуьнца‚ Иза хууш волу къастош верг ву". 27. Ахьа ала: "Аша гайта суна шаьш Цунах кхиина накъостий". ХIан-хIа! Иза  Дела ву‚ ша везза волу‚ ша хьукаме волу. 28. Оха ваийтина ма вац хьо массо нахе кхаъ бахьаш верг а‚ кхерамча а хилла бен‚ делахь а дукхох болчу нахана ца хаьа-кх. 29. Цара олу: "Маца /кхочуш/ хир ду и ваIда шу бакълуьйш делахь?" 30. Ахьа ала: "Шуна хан тоьхна де ду‚ цунах цхьа сахът тIаьхьадуьсур а дац шу‚ хьалха довлур а дац".\nДакъа 4 31. Ца тешначаьра элира: "Тешанне а тешар ма дац тхо хIоккху КъурIанах а‚ цул хьалха хиллачух а". Хьуна гуш балхьара и зуламхой шайн Кхиош-кхобучун хьалха хIоттина‚ царех цхьаберш вакхарга дош духадерзадеш‚ шаьш заьIип хиллачаьра куралла еш хиллачаьрга олуш: "Шу ца хиллехьара тхоьх муъма нах хилла хир ма бара". 32. Шаьш куралла еш хиллачаьра элира заьIип хиллачаьрга: "Оха дIатилира шу /нийсачу/ некъах и шуьга беъначул тIаьхьа? ХIаъ‚ шу шаьш хилира къинош деш". 33. Шаьш заьIип хиллачаьра элира куралла еш хилачаьрга: "ХIаъ‚ буьйсанан а‚ дийнан а мекарлонаца аша тхуна омра ма дора тхо Делах ца тешар‚ Оха Цуьнца кхин нисвар". Цара хьулдийра дохкобовлар шайна Iазап гича. Оха буржолаш туьйхира ца тешаш хиллачаьрийн лагийх. Шаьш деш хиллачуьнца бен бекхам хир бу-й царна? 34. Оха ца ваийтира юьртахь цхьа а кхерамча цуьнан /юьртан/ хьалдолчаьра олуш бен: "Баккъалла а, тхо шу шеца даийтинчун /ца тешаш/ керста ду-кх". 35. Цара элира: "Тхо мелхо алсам ду бахамца а‚ доьзалца а‚ тхуна Iазап дийр дац". 36. Ахьа ала: "Баккъалла а, сан Кхиош-кхобучо рицIкъ даржадо Шена луучунна /дукха луш/‚ барам а бо /кIеззиг луш/‚ делахь а дукхох болчу нахана ца хаьа.\nДакъа 5 37. Шун бахам а‚ шун доьзал а ма бац шу Тхуна гергадалош берш (кIез-кIеззиг) гергадалорца  ша иман диллинарг а‚ дика Iамал йинарг а бен. Уьш бу шайна шозза ял ерш шаьш йинчу Iамалшца‚ уьш /хир/ бу /ялсаманин/ хIусамашкахь кхерам боцуш. 38. Тхан аяташ /дохорехь/ къахьоьгуш берш /уьш/ ледара дан гIерташ  Iазапан чу хIоттор ма бу. 39. Ахьа ала: "Баккъалла а, сан Кхиош-кхобучо даржадо /шорта/ рицIкъ Шен луучунна Шен лех‚ Цо цуна барам а бо". Аша хIуманах сагIина елларг Цо меттахIоттор ю. Иза рицIкъ лучарех уггар диканиг ву. 40. Цу дийнахь Цо гулбийр бу уьш берриге‚ тIаккха эр ду маликашка: "ХIорш бу и шуна Iибадат деш хилларш?" 41. Цара элира: "Вонах цIена ву хьо‚ Хьо ву-кх тхан вали уьш боцуш. ХIаъ‚ уьш хилира жинашна Iибадат деш‚ царех дукхох берш царна иман диллина бу". 42. Тахана шух цхьаболчаьрийн долахь бац вакхарна пайда а‚ зен а‚ Оха эр ду зулам диначаьрга: "Iовша шайна цIеран Iазап аша ша харцдеш хилла долу". 43. Шайна тIехь Тхан къесташ долу аяташ доьшуш цара элира: "ХIара ма вац шу шун дай шена Iибадат деш хиллачух дIатило лууш волу стаг бен". Цара элира /юха а/: "Ша кхоьллина харцдерг бен ма дац хIара /Къуръан/". Ца тешначаьра бакъдолчунна и шайга деъча элира: "ХIара деккъа къеггина бозбуанчалла ду-кх". 44. Оха ца делла цаьрга /Iарбашка/ цхьа а жайна цара и Iамадеш долу‚ Оха ца ваийтина цаьрга хьоьл хьалха цхьа а кхерамча. 45. Харцдира царел хьалха хиллачаьра а‚ /хIорш-м/ ца кхиира Оха царна деллачух итталгIачу декъах а. Цара харцбира Сан элчанаш. Муха хилира Сан /уьш/ цаларар (Сан Iазап)?\nДакъа 6 46. Ахьа ала: "Аса хьоьху шуна цхьа хIума: шу хIоттар Далла хьалаха /бакъдерг лоьхуш/ шишша а‚ цхьаьцца а‚ тIаккха аша ойла яр: шун накъост ма вац жинех. Иза ма вац кхерамча бен чIогIа Iазап хилале хьалха /ваийтина волу/". 47. Ахьа ала: "Аса ца бехна шуга цхьа а мах‚ иза шуна бу. Сан мах Дела тIехь бен бац. Иза массо хIуманна тIехь теш ма ву". 48. Ахьа ала: "Баккъалла а, сан Кхиош-кхобучо кхуссу /пайхамарийн дегнашка/ бакъдерг‚ къайленаш дика хууш верг ву Иза". 49. Ахьа ала: "Деъна бакъдерг. Гучадер дац харцдерг‚ духадоьрзур а дац ". 50. Ахьа ала: "Со тилвеллехь  со тилалуш ву сайна. Со нисвеллехь  Сан Кхиош-кхобучо сайга деллачу вехьеца /нисвелла/. Баккъалла а, Иза хозуш верг а ву‚ гергахь верг а ву". 51. Хьуна гинехьара уьш кхерабелла‚ бовла меттиг йоцуш‚ схьаьлаьцна гергарчу меттигера. 52. Цара элира: "Оха иман диллина цунах ". Мичара ду царна /иманах/ кхиар генарчу меттигера ? 53. Цара керста дина иза хьалха. Цара дIатосура къайлахьдерг генарчу меттигера. (Цара бакъ ца лорур шайга дуьненахь дуьйцуш хилла долу къематдийнах а, юхадендарах а, ялсаманих а, жоьжахатих а лаьцна хабарш). 54. Дуьхьало хилира царна а‚ царна дезачунна а юккъехь‚ уьш санначарех хьалха дина ма хилла. Баккъалла а, уьш хилира кегари хиллачу шеконехь.\nХьажа. кхин Хьажораш Хьост — «http://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Сура_Сабаъ&oldid=81004»\tКатегори: Къуръан\tНавигацин меню\nХlокху агlон тlаьххьаралера хийцам: 01:24, 14 март 2013.


Маьждигашкахь политика ца йийцийта видеокамераш хIиттор ю ГIалгIайчохь\nГIалгIайчоьнан куьйгалхо Евкуров Юнус-Бек\nГIалгIайчоьнан маьждигашкахь бечу хьехамашкахь политика ца йийцийтархьама, мехкан куьйгалхочо Евкуров Юнус-Бека видеокамераш хIиттийна, тIаьхь терго латтор ю аьлла. Хьаькамашна критика ца яйта Iалашонца тIеэцна и сацам аьлла хета махкарчу муфтиятна.\n2016-чу шарахь дуьйна, "Кавказан узел" агенталлан хаамашца, Евкуровс тIедиллинера маьждигашкахь камераш хIиттор. Назранерчу Наьсарарчу маьждигна хьалха машен эккхийтинчул тIаьхьа динера ишта дIахьедар.\nХIетахь 4 стагна чевнаш йира динчу эккхийтарехь. Гинчара дийцарехь, имамна Чумаков Хьамзатна динар тIелатар дара и.\nДинан а, Iедалан а юкъара цхьа лаам хила беза аьлла Евкуровс, машар чIагIбар республикехь. Ткъа бечу хьехамашкахь политика ца йийцичхьана, далур долуш хIума ду и аьлла хета цунна.\nГIалгIайчоьнан муфтийс ШарIан кхелаца кхерам тесна Евкуровна.\n"Цхьа а политика яц имамийн хьехамашкахь, я хилла а яц. Хьаькамаша шайна резабоцучу нахе къамелаш ца дайта некъаш ду лоьхуш", - аьлла муфтийс Хамхоев Iийсас.\nБакъду аьлла цо, дукхахболчу имамаша меттигерчу Iедалша бахархошна оьшург ца латтош, шайн декхарш ледара кхочушдарх дуьйцу. "Iедалан ледарлонаш йийцар, хьаькаминй леларехь хьарам, хьанал дерг къастор – и декхар ду Делах тешачу стеган", - аьлла Хамхоевс.\nХьаькамаш динан Iилманхошна юкъагIерта ца беза, хIунда аьлча, дин дIакъастийна ду пачхьалкхех. "Низамаш а ца лардеш, динна юкъагIертарш совцо некъаш карор ду тхуна", - аьлла, дIахьедина муфтийс.


Гитлер винчу цIенна хьалха хилла ойла\nАвстри -- Гитлер Адольф вина а, чохь кхиина а цIа, Браунау, Австри, 03Чил2013\nАвстрерчу Браунау гIалахь лаьтта Гитлер вина цΙа. Цхьана муьрехь заьΙап берашна гΙо ден кхерч хилла цу чохь. Ткъа тΙаьххьарчу хенахь, хΙун дан деза а ца хууш латтийтора деса. ХΙинца цунах дан хΙума карийна Ιедалшна.\nАрара дIа бIаьрг тоьхча, цхьа а билгало яц, и цIа луларчу цIенойх къастош я цу чохь 1889 шеран Охан-беттан ткъолгIачохь, я аьлча а, нийсса 124 шо хьалха дуьненчу ваьлларг цу дуьненна сел бале ваьллера-кх бохучунна.\nМогIарера, ширачу кепера немцойн гIишло ю иза, можа кир тоьхна, масех гIаттах лаьтташ. Бакъду, цхьажимма тишъелла хиларца къаьста иза луларчу цIенойх, къаьсттина лахарчу гIаттан пенаш матаро лаьцна а, цкъунаш еттаелла а го, сел шайн хIусамийн арара а, чоьхьара а цIеналла лоруш болчу австрихоша и гIишло иштта ледара латтийтарх цец а вокххуш\n. Амма цецвалар дIадолу цу гIишлонан кхоллам бевзаш хилча а, цу цIийна хьалха лаьтташ болчу тIулга тIера йоза дешча а. „Маршонна а, машарна а, демократина а. Кхин цкъа а фашизм тIеюьтур яц, байина миллионаш бу вайга кхойкхуш“ аьлла ду цу тIе яздина, леррина Маутхаузен цIе хиллачу концлагерера кхуза схьабеана болчу.\nДуккхаъчу Советийн пачхьалкхан берашна, шайна юккъехь нохчашна а, моьттуш ма-хиллара, немцо ца хилла Гитлер Адольф, иза австрихо хилла, Австрехь вина а, кхиина а волуш. Воккха хиллачул тIаьхьа цкъа хьалха дуьненна а вевзаш суьрташдахкархо хила сатуьйсуш хилла волу иза массийтаза гIоьртина Венерчу исбаьхьаллин академи деша ваха, амма тоъал похIма дац, аьлла, дIа ца эцна хилла. ХIетахь Германерчу Мюнхене дIавахна иза, цигахь иза боккъал а дуьненна а вевзина, амма суьрташдахкархо санна а воцуш, кхечу агIор.\nГитлер вина цIа даханчу шарахь 2 миллион 200 эзар еврох дохка дагахь араяьллера цу гIишлонан долахо йолу фрау Герлинде Поммер. Амма гIалин дай кхоьрура, и цIа неонацин хьежамаш болчара эцарх а, цара цу чохь Гитлеран ойланаш хIинца а йоькъуш болчеран къайлаха кхерч кхолларх а.\nИштта цкъа хабар даьржира, Оьрсийчуьра цхьа жуьгтийн къомах волу олигарх ву и хIусам эца а эцна, иза эккхийта лууш, бохуш. Ткъа хIинца эххар а къаьстина баьлла цуьнан кхоллам - Инн тIера Браунау гIаларчу цхьана мигранташна гIо дечу "Фольксхилфе" юкъараллин кхерч хир бу цу чохь, кхечу мехкашкара тховкIело лоьхуш Австре баьхкинчу нахана интеграци ян гIо деш а, царна немцойн мотт Iамош а.\nБраунау гIалин урхаллехь юкъараллин цхьанакхетараллашца болхбаран декъан векал йолчу Заубергер Катринас дийцира Маршо Радионе, и сацам тIеэцале дуккха ойланаш ян дийзира гIалин дайн, бохуш.\nЗаубергер: „ХIара цIа ХIолламаш лардечу низама кIел догIуш ду, цундела гIалин дайшна ца хууш, дохка-эца йиш йолуш дац хIара. Дуккха дискуссеш яра, цуьнан кхоллам муха хила безаш бохучунна гонаха дIахьош. Коьртаниг - аьтто-радикалан хьежамаш болчу нахе кхунах цхьа зияратан тайпа кхерч ца байтар дара, кху чохь, цара цунах ма-аллара, „фюрер“ вина бохуш, цаьрга кху чохь шайн церемонеш ца яйта а.\nХьалха цхьа а, шозза а хила ду и саннарг, уьш кху чохь я кхунна уллехь туш тоха гIертар. Кхечу мехкашкара схьабаьхкинчарна гIодаран кхерч кхуллур ю кху чохь хIинца. Карарчу хенахь деса лаьтта хIара цIа, амма масех шарахь заьIапчу бершна Iуналла деш йолу кхерч яра хIара“\nЦу шен винчу петарчохь уггаре а шена гома хиллачу кхин цIий долчу нахана гIо деш йолу кхерч кхуллуш юйла хиича, кошахь карча мегара Гитлер Адольф.\nХIетахь, шадоллу дуьне а немцойн а, ма-дарра аьлча, шен олаллина кIел дерзо Iалашо лаьцна, миллионашкахь адамийн кхолламаш а, рицкъаш а ша ловзочу хенахь цунна цкъа а дагатесна а хиллий теша, ша веллачул тIаьхьа шен а, шеца доьзна мел хиллачун а цIе неIалташца бен йоккхур яц бохург?\nХиллий те цунна гIенах-набарх а шегара ницкъ а, шегара Iедал а шен карара дIадаьллачу мIаьргонехь шех дуьсун дерг миллионийн цабезаммий, церан бекхаме сатийсаррий бен хир дац бохург?\nХIунда аьлча, иза иштта хуьлуш хилча, тахана а, вайн заманчохь, шайн олаллехь дисинчу къамьнашна ницкъ беш, уьш охьатеIош, царна тIехь къизалла латтош болчу, кху денойн „даджалийн“ сий шаьш шайна кхуллуш лелачу диктаторшна, я бакъболчу диктаторшка кхаччалц, я мохк, я ницкъ, я шайн олаллина кIеларчу къоман терахь а ца тоаьш, амма доггах цу диктаторийн амалш езаш а, царех тера хила гIерташ а болчарна а тосур дара изза дага: ванах, со ког-когах кхетта лахь, хIун хир те ас лелийначух? ХIун кхочур те сан берашка? ХIун дуьсур ду те ас сел саьхьара вовшахтоьхначу бахамах? ХIун цIе йоккхур те сан тIаьхьанаша?\nАмма Iедал, ницкъ, инзаре яккхий таронаш – уьш, схьахетарехь, цхьа ша-тайпа молха долчух тера ду, бIаьрлагIаш кхуллуш долу, бакъдерг хьулдеш, и молха меллачунна шена ган луург бен, кхин цхьа а бакъ-суьрташ а, хьал а ца гойтуш долу.\nЦундела бу вайнзаманахьлера диктаторш а, шаьш шайх элий а хеташ, кхин дIа а шайн куьйгакIелара маьрша нах цIийла керчош, дин а, Iадаташ а, массо а къепе а шайна томехь долчу агIор дерзош, хуьйцуш, тудуш.\nЦарна масал дац я Гитлеран кхоллам а, я Сталинниг а . Уьш хIунда буьйцу ахь, вайзаманахь шайн бIаьргашца цара а, вай массара а тергалбинчу Саддам Хьусейнан а, Къаддафи Муамаран а, Мубарак Хьоснин а кхолламаша а сама ца йокхучух тера ду церан ойла а, кхетам а, кхерам а.\nАмма Гитлер винчу хIусамна хьалха лаьтташ, я кхин дIа мел болчу къизачу диктаторийн кхолламаш тергал беш, ойла кхоллало: ма дика ду хIора а адам цхьана дийнахь Iожалло лоцуш. Ма дика ду хIора ницкъ а, хIора Iедал а даима ца лаьтташ.\nМа дика ду, мацах нохчийн дайша ма дарра, къоман ямартхошна кIарлагIаш йогIар къомалахь кхин дехаш дацахь а, къоман иэсо дика а, вон а дагахь латтор долуш а, цуьнан мах цкъа мацца а хадор болуш а.\nГитлер винчу цIенна хьалха


ДикагIбола хьехархой харжар\nПолитика Юкъарле Городская среда Экономика Интервью Культура Спорт Туризм Муниципалитет Пресс-релиз\nБолх бечун — сий дукхагIа\nТушоли бетта 29 ди 2021 шу\nИштта ала мегаргда вай республикерча хьехархошта юкъе дIакхайкаяьча яхьах. Дешареи Iилмани министерствос лаьрхIад 2021 шера дика толамаш даьхача хьехархошта ахчан совгIаташ дала. Цу гIулакха лаьрххIа вIашагIъелла комисси я, мехкара паччахьалкхен болхлой, Iилманхой, хьехархой, даьй-ноаной юкъе болаш. Цох лаьца хоам баьб ерригача республикерча школашка, хьехархой цунга кийчбала таро хургйолаш. Цу гIулакха, 20 апреле денз, каьхаташ дIаэцаш хургья министерство, бокъонца еррига из яхь чакхъяргья июнь бетта 22-ча дийнахьа. Цу хана ховргда дикагIбараш малаш ба а ахчан совгIаташ хьанна деннад а. Хьалха а хиннай цу тайпара яхьаш, сона дика дагадоагIа 2006-ча шера итташ болча хьехархошта 100 эзар сом преми а РФ дешара министра Фурсенкос кулг яздаь грамоташ а енна. Цул тIехьагIа кхы а хиннай вай мехкарча хьехархой вахаре цу тайпара моттигаш.\nЛаьрххIа цу яхьанна кийчъяьча бокъонаша йоах, республикера моллагIа хьехархо цунна юкъе дакъа лаца бокъо йолаш ва. Яхьанца дувзаденна мел дола дешаш, наха дIадовзийташ а дIакхайкадеш а хургда. Цу гIулакха хьехархочунгара дIадехаш цхьацца хIамаш да. Из 18 сахьатал кIезигагIа болх беш хила йиш яц, цул совгIа, кхаь шерал кIезигагIа йоацача хана юхьанцарча, керттерча, юкъерча дешара моттигашка къахьийга хила а веза из саг. Цу яхьанна юкъеболхац кулгал деш бола нах. Комисси хьожаргья малагIа толамаш да хьехархочун классал чухьа а арахьа а беча балха, мишта деш цо хьехача бераша, малагIа толамаш даьхад цар. Цунца цхьана хьехархочун балха тIа хила деза Iилма хьехача даькъе пайда лургбола белггалара наькъаш. ТIеххьарча кхаь шера балхаца дикка белгалваьнна хила веза яхье дакъа лоацаш вола хьехархо. Къаьстта а теркалбергба начIал йолча берашца, бойшца, фусамех бехача, хала боахкача дезалашта юкъерча берашца, берашца-заIапхошца, хала оамалаш ярашца беш бола болх. Иштта тидаме эцаргда тайп-тайпара технологеш балха юкъекхувлар, электронни гIирсашца къахьегар, ший говзал цахаддаш лакхъеш хилар.\nКомисси хьежа, дикагIбараш белгалбаьха яьлча, укх шера 15 июль хьатIакхачале, цар тайпан цIераш РФ дешара министерстве хьаллургья, уж ахчан совгIаташца белгалбахийта дагахьа. Цу тайпарча яхье цкъа дакъа лаьца саг, юха а цунна юкъе дакъа лаца бокъо йолаш ва, пхи шу даьнначул тIехьагIа. Шоай хана цу тайпарча яхье дакъа лоацаш хиннаб вайна дика бовзаш бола хьехархой Куркиев Хьусена Совдат, Балаев Ювсапа Хадижат, Озиев Салмана Мадина, Целлоев Яхььяй Маддан, Картоев Iаьлий Iашат, Султыгов Нурдина Зарема, кхыбараш.\nКастта ховргда вайна, малашб ювцача яхье котбаьннараш а цу тайпара премеш яла оттабаьраш а. Аьттув балба бераш кхедеча гIулакха тIа доккхий толамаш доахарий.\nБайташ язъяь поэт вицваьв, йоазонхоех дола книжкаш оттадеш\nБекарга бетта 17 ди 2021 шу\nМехка накъаваьнна саг\nМарзиев Висангире вахарах лаьца\nБурох Орджоникидзе цIи тиллар\nХалкъа поэта 105 шу дизарга\nЧемпиона боарамтIа боалаш латт гIалгIай «лоIамерча латарах» бола спортсменаш\nЛорий Iилманга баьккха хьалхара гIа\nБатIал-Хьажий вахарера доккхий таьрахьаш


ЭЛЬДИЕВА Марет. Сан тешаме тохарлера накъост - ГАУ «Издательский дом»\nСан тешаме тохарлера накъост\n– Сепехьат кхелхиний хаьарий хьуна?\n– Ца хаьара… Дала гечдойла цунна! Новкъа йоцуш, гIийла стаг яра… Марзой вуон ца хилира цуьнан. Доьзалан да кхелхина иза йисчахьана, шайниг ахале латта охура, шайначул хьалха мангал хьокхура. Дала шен яларх йоккхаейойла иза. Хьо яхарий кадаме?\nТийналла хIутту тилпона чохь, дуьненан йистера сан лере кхаччалц. Яхначу хенера хIокху дийне кхаччалц. ТкъоалгIачу бIешарера тезета кхаччалц. Соьга бIаьрхиш ца совцало. Аз дегор хьулдан гIерта со.\nСо муха гIур яцара Сепехьат дIаяьллачу кадаме!? Сан тохарлерачу, сан ирсечу дахарера, цхьа дика адам.. Сан тохарлерачу дахаран цхьа уггаре а хаза мур… Сепехьат… Ас дахарехь, суо йоккха хилла моьттуш, дуьххьара гIулчаш йохуш, сан хилла накъост. Баккхийчарах дуьххьарлера накъост. Тешаме. Сан дахарехь хиллачу адамех уггаре а тешаме…Сан жималлин, хьекъал цахиларан, сан яха Iама гIертаран теш… Некъахо. Сан накъост-некъахо. Ас дукха ма динера цуьнца некъаш, сайн юьртара кхечу юьрта кхаччалца бен боцу и цхьа некъ, бехачу некъашка бирзина… Гихь беза, газеташ, кехаташ чохь долу тIоьрмиг а болуш, цо бина и некъ, сан некъашка бирзина, сан дахарх буцабелла, сан а, хийланнийн а дахаран некъех чекхболуш, хийланнийн дуьххьарлера экам безаман къайленаш хьулъеш, хийланнийн деган кхаьънаш тIекхачош, сингаттаман, бохаман теш хIуттуш бехачу некъашка бирзина… цуьнан и цхьа некъ… са а, со санна болчеран дуккханне а ирсечу дахарера беха некъ. Тахана и коша ерзочу дийнахь гатбелла и беха некъ, готтачу лахьте бирзина, тIаьххьарчу некъан и готта тача… Маржа дуьне! Ма хаза хан яьккхинера Сепехьатца! Цхьа ирсе дахар дара цу хенахь: адамаш вовшашка хьошалгIа оьхуш, кехаташ яздеш, дагарадуьйцуш, безам балхош.\nСепехьат, шен доьзалан да кхелхича, йолаелира почта дIа-схьа кхехьа. Чохь йиъ йоI йиснера. Царна ваша а, Сепехьатна кIант а ца веллера Дала. Суна хезаш цкъа а цу хьокъехь шен гIайгIа ца юьйцура цо. Почтица йоьзначу мIаьргонаша дика йовзийтира Сепехьат.\nКехаташ тIоьрмиг чу нисдешшехь билгалдохура ша тховссехь дIалур дерш: набахтера, эскарера, гена балха баханчеран. «Мела хир бу суна, тховса жимма церан са паргIатдаьккхича», – олура. Ша боллу некъ гIаш бан безаш бара… Сепехьатан тIоьрмиг чIогIа беза хуьлура. Цу чохь журналаш, газеташ, дуккха кехаташ хуьлура. Мел чIогIа аларх, цкъа а тIоьрмиг схьа ца лора. Тхойшиъ цIа кхачале, садаIа охьахиъ-хиъначохь, со газета а, журнал а деша хIутту. Цхьаъ йоьшуш Iачу суна кара дуьллу бепиган дакъа. Юкъ-кара «Даа, даа бепиг, вайшимма бан безаш беха некъ бу», – бохуш, цо сагатдешшехь, со айса доьшург бен гуш ца хуьлу. Сепехьата соьга олу: «Хезаш, дешал». Цо сайга леррина ладугIуш гича, айса дийриг, дош а хеташ, гуттар а чIогIа доьшу ас. Суна деша марзделла журнал, ца яьлла, ас шега дIакховдийча, хотту: «Тховса дешна ер юй хьо?» Суна, тIекхетта, и марайолла лаьа. Хазахетий, йист ца хилалуш, ас корта таIабо. ТIаккха дийнна цхьана буьйсанна журнал соьгахь дуьсу. Нанина хаьа со юьжур йоцийла, журнал дешна яллалц. Кхана Iуьйранна Сепехьат еача, журнал кийча хир ду ша яздайтинчунна дIадахьа. Кхо кIира даьлча, со юха а гIура ю Сепехьатца: иза почта ян, со нанин алапа схьаэца. Нанин алапа кхечу юьртахь схьаэца дезаш дара. Оцу юьртара Сепехьата почта йохьура. Нанас со даима а цуьнца йохуьйтура шен алапа схьаэца. Юьхьанца со башха резаяцара, йоккхахилла хеташ, суо яха лууш. Тас-тасалуш, сан Сепехьатца гергарло тасаделира.\nТуьйранашкара къайленех буьзча санна бара цуьнан тIоьрмиг. Ма дукха хIуманаш дара цу чохь!\nУггар коьртаниш кехаташ дара. Конверташ чохь, тайп-тайпана марканаш а йолуш тIелетийна. Чохь адамийн экам къайленаш а йолуш. Цхьадолу кехаташ… Сепехьата шегга бен дIа ца луш долу кехаташ… И дара коьртаниг. Ма чIогIа лаьара царна чохь хIун ду хаа! Сайл баккхийчу мехкарша цуьнга маршалла хоттуш, цо кховдийна кехат сихха къайладоккхуш, ма чIогIа сатосура цхьаннан мукъна а кехат дайна, каракхаьчна, деша, къайле йовза, ган, и безаман къайленаш классикаша киншкаш тIехь йийцинчех тера ю, яц. Киншкаш тIехь ма-яздарра бу-техьа и безам, я бац-техьа… Ца довра церан и кехат. Деша цахуург хилла а царна юкъахь, доьшуьйтур дацар-техьа бохуш а, сатийсира. Хийла лардира, хьаьнга догIу, ладоьгIуш, муха, хIун яздо хаа лууш. Хийлазза тIехьодура: «Ас дIадала мегий?», – олий. Амма Сепехьата цхьа а, цкъа а, кхечуьнга и кехат дIаделла, юьхьIаьржа ца хIоттийра. Шегга бен ца лора кехат. Цхьанна а хьалха а ца лора. ТIаьхьо, нанин алапа тхан юьртахь схьадала долийра. Со а кхуьуш яра, мелла а кехат-хIума а кхочура.\n… Ма чIогIа сатосура Сепехьате, и кхачаре, кехат а дохьуш. Юьхьаьнца соьга деана цхьа-ши кехат Сепехьата дикка лелийра шегахь, суна цуьнгара схьаэца эхь хеташ. ТIаккха, цо суна хьехар дира, ша кхечаьргахула уьш сох схьатухур цахилар а хоуьйтуш, кехат кхачар иэхье хIума цахиларх кхетош. Сан тешаме, йоккха накъост Сепехьат.\nТIамо хьаьшна хIаллакдира тхойшиннан гергарло, дахар. Тохарлера ирсе дахар. Кхечу дуьнентIера. Ирсечу дуьнентIера тийна дахар, экамечу къайленийн цинцашца.\nСо муха гIур яцара Сепехьат дIакхелхинчу кадаме?! Сан сирлачу сатийсамийн, дахаро човхоран, къайллаха эгийначу бIаьрхийн теш, сан тешаме накъост Сепехьат, Дала гечдойла! БIаьрхиша лаьхьта тIуьна латтадо бохург бакъ дуй-техьа?\nСо бIаьрхиш хьулдан гIерта… Дуьненан йисттера аз юха лере кхочу:\n– Дала гечдойла цунна!\nТохарлерачу ирсечу дахаран мур хеди.


Терроризме кхайкхамаш бина аьлла, меттигера оппозиционер Ямадаев Карим лаьцна Набережные Челны гIалахь, хаамбо "Интерфакс" агенталло. Иза лаца бахьана хIоьттина, Оьрсийчоьнан президентна Путин Владимирна а, цуьнан пресс-секретарна Песков Дмитрийна а, "Роснефть" компанин куьйгалхочунна Сечин Игорна а тIехь кхел еш, кечйина видео ютьюбехь яржийча.\nХьалхо полицехь болх бинчу жигархочо кхелахочун рол ловзош, дIадоьшу адамашна дуьхьал лелийна зуламаш бахьана долуш дина вердикт. Песков а, Сечин а вен кхайкхаво, ткъа Путинан хьокъехь сацам Iора ца боккху.\nВеб-серилан хьалхара сери ю хIара, авторийн Iалашо яц ницкъбарна пропаганда ян аьлла, дIахьедо видеон юьххьехь. 2022-чу шарахь дIабоьлху хIара хиламаш боху видеох лаьцна яздечохь.\nТекстаца пайдаэцна комиксех а, Сталлоне Сильвестра рол ловзочу "Судья Дредд" филмех а. Цу чохь кхелахоша кхийкха а деш, кхочушдо стаг вуьйш вердикташ. Ямадаевн видео тIехула бехкзуламан гIуллакх долийра хьалхо, Iедалан векал сийсазвина аьлла.\nГурахь а лецира оппозиционер Ямадаев Набережные Челны гIаларчу Талламан комитета хьалха президентна Путинна чурт хIотторна.


Францин кхелахоша набахте хьажийна Нохчийчуьра веана виъ мухIажар\nФранцерчу Лион гIалахь цхьана шарера ворхI шаре кхаччалц набахтехь яккхийта, хенаш тоьхна Нохчийчуьра схьаваьллачу веа вахархочунна. Уьш бехкебина, 2017-чу шарахь курдойх схьаваьлла 45 шо долу стаг верна.\n2017-чу шеран Охан-беттан 1-чу дийнахь хилла ду Сен-При цIе йолчу коммунехь дуьйцу зулам, яздо францхойн зорбанаша.\nХIиттийначу видеокамераша дIаяздина, Нохчийчуьрчу бахархошна а, Туркойчуьрчу шина курдона а юкъахь иккхина дов. Коьртах дечиг тоьхначул тIаьхьа веллера цхьа курдо. Кхеле хIиттийначара дийцинера, шаьш царех лардалархьама леттера шаьш, хIунда аьлча, шаьш цхьанхьа хадархой долчу заманчохь курдой тIелеттера шайна аьлла.\nХIоранна а 15 шераш тохар дехнера бехкаш дохкучара, оцу зуламна юкъахь хIора а хилла дела. Делахь а, бехккъасторхоша церан рол цхьана кепара ца леринера. Дийцарш дIадаьхьначул тIаьхьа сацам бина, дечиг тоьхначунна ворхI шго тоха, ткъа цуьнца цхьана хиллачарна цхьацца шераш кхачон. Иштта кхело дихкина царна пхеа шарахь герз лелон а.\nНохчийчуьра 30 шарера 37 шаре бевлла кегийрхой бу кхеле хIиттийнарш. 2009-чу шарера 2012-чу шаре кхаччалц йолчу хеначохь баьхкина уьш Франци. Политикан тховкIело ца елла царна.\nМаршо Радионо хьалхо яздира, Нохчийчуьра бахархошна Францин Iедалхоша депортацеш еш хиларх. Нохчийн диаспоран хьелаш ийгIина догIу, яхначу гурахь Мухьаммад Пайхамарна ехкинчу карикатурашна тIехула Парижехь школера хьехархо вийча. Цунна бехкевира Нохчийчуьра веана мухIажар Анзоров IабдуллахI.


Немцойн кацлер Меркел Ангела\nIамеркахойн хаамийн гIирсаш Сноуден Эдварда кесталгIа Iамеркерачу къайлахчу сервисийн кхин а дукхох къайленаш гучуйохур йолуш ю, бохуш, хаамаш баржош бу. Цара дийцарехь, Iамеркахоша Оьрсийчоьнний, Китайний дуьхьал беш болчу белхашца йоьзна хир ю и къайленаш.\nТкъа цу юкъана гучудаьлла, Iамеркерачу Къоман кхерамазаллин агенталло немцойн канцлеран Меркел Ангелин мобилан телефонан-къамелашка лугIуш хилла хилар. Германехь массарна а хууш ду, Меркел Ангела кест-кеста смс-хаамаш язбеш Iедал долуш юйла. Хийлаза сарташ даьхна цуьнан фотожурналисташ, иза министрийн кабинет цхьанакхеттачехь я кхин долчу мехалчу белхан дагадийларшкахь сихъелла смсаш язъеш йоллучу хенахь. И бахьана долуш хийла меттигера забарчаш кхарда а кхаьрдара цунах.\nХIинца царна кхин а алсам бела а, кхарда а хIума даьлла, Меркел Ангелас шен хIусамдега язбеш хилла болу хаамаш Цхьанакхеттачу Штатийн агенташ боьшуш хилла, бохуш. Иштта хаамийн гIирсаша хIинцале а дийцаре даьккхина, Меркелс шен хIусамдега „Ас сарахь пхьоьрана кхерзина гIаз кечйийр ю хьуна, хьоменаг!“ аьлла язъйина йолу смс йоьшуш Iачу Iамеркахойн агентана хийла цергах хи тессина хир ду, бохуш.\nБакъду, хIинца -хIинца немцойн кацлеран телефонан-къамелашка ладугIуш Iамеркахой хилла хилар гучудаллалца иштта оьгIазлонца тIе ца оьцура Германин куйгалхочуо NSA белхахоша миллионашкахь европахойн телефонаш а, компьютерш а толлуш ю бохург. Ши бутт хьалха Iамеркахойн къайлахчу сервисийн агент хилла волчу, ткъа хIинца Москохахь лечкъина вехаш волу Сноуден Эдварда шен скандале гучудахарш юкъараллийна довзийтинчул тIаьхьа немцойн хаамийн гIирсаша а, цхьаццаболчу политикаша а жоп дийхира мехкан куьйгаллера, шуна хууш дарий Iамеркахоша меттигерачу бюргерийн дахар сел кIирделла толлуш дуйла, аьлла.\nХIетахь цкъа хьалха шена хIумаъ хууш ца хиллача санна, ша а цу хIумнах вуно цецъялла йолуш санна кеп йина хиллачу Меркелан жимма тIаьхьо, - Сноудена Европерчу пачхьалкхийн къайлаха сервисаш а Iамеркерачаьрца жигара цхьаьнаболхбеш ю, аьлла, дIахьедар динчул тIаьхьа, - мукIарло дан дийзира, немцойн БНД цIе йолу къайлаха сервис а цу низамца доцучу хIуманна декъахиларна. Бакъду, хIетахь Меркела шен цу хьокъехь журналисташца хиллачу кхамелехь билгалдаьккхира, шина пачхьалкхан къайлаха сервисаш цхьаьнаболх ца бича ца йолу, хIунда аьлча дуьненаюкъарчу террорхойн кхерам дела денна алсам болуш бу, ткъа ишттий бен цунна дуьхьал кхиина пачхьалкхаш латталур яц, аьлла.\nХIинца-м шен къайлаха къамелаш хIуммаъ къайлаха ца хиллийла гучудаьллачул тIаьхьа вуно чIогIа оьгIаз яхна немцойн кацлер. Цуо и хIума гIардаьллачул тIаьхьа оцу сохьта телефонаца зIе йинера Цхьанакхеттачу Штатийн президентаца Обама Баракъца, цу хиламах жоп деха. Меттигерачу журналисташа кхардамца яздира цу хьокъехь, и Меркелан а, Обамин къамел а хиллий теша къайлахчу сервисхоша дIаяздеш, бохуш? Ткъа цул совнаха, забаренна а доцуш, хоьттура цара: Фрау Меркель, хIинца муха хета хьуна, хьайн массо а дош, - уггаре а экама а, эвхьаза а, къайлаха а дерг а тIаьхьа, - хийрачу наха ладугIуш хиллийла хиъча? Иштта хетара хьуна миллионаш европахошна а, хьан урхаллин пурбанца Iамеркахоша шайчаьрга ладугIуш дуйла хиъча а, бохуш.\nАла догIу, Меркел цхьаъ хилла ца Iа, Европерчу пачхьалкхийн куьйгалхойх Iамеркерачу къайлахчу сервисийн тергонан закъалт хилларг. Масех де хьалха гучуделира, Францин президент Олланд Франсуа а, миллионаш цуьнан махкахой санна, Iамеркахойн тергонехь хиллийла. Ткъа иштта кхин а Европерчу пачхьалкхашкара 35 лаккхарчу Iедалан дай а.\nЦундела яхана бюьйса юккъе яллалца яхъелла хиллачу Цхьанакхеттачу Европин Брюсселехь дIаяхьанчу саммитехь Европерачу куьйгалхоша шайн резадацар довзийтира, шайн пачхьалкхашкахь Iамеркахойн агенташ сел эвхьаза леларх. Цу тайпанчу леламаша Обама Баракан урхаллех болу тешам а бойъу, трансатлантикан юкъаметтигашна эшам а бо, элира Меркел Ангелас, саммит дIаяьллачул тIаьхьа.