Календарное планирование Чеченский язык\nГлавная / Другое / Календарное планирование Чеченский язык\nНохчийн меттан 4-чу классан планаш 1- ра четверть – 18 сахьт\nКарладаккхар: предложенеш (Дийцаран , айдаран, хаттаран). Предложенин цхьанакхетарш(Преложенехь дешнийн уьйр хаттарийн г1оьнца хууш хилар).\nИзложени «Ши йо1» аг1о-18, ш. 31\nНийса язъеш, 70-80 дашех лаьтта текст г1алаташ доцуш, текстан маь1на ца дохош д1аязда 1амор.\nАьзнаш а, элпаш а.\n1амийнарг карладаккхар. Дашах а, дешдакъойх а болу хаамаш кхиор.Шалха элпаш яздар болу хаамаш кхиор.Мукъаза шиъ шалха элп яздар. Доца шеконан мукъанаш (а, у, и)яздар…\nНохчийн меттан шатайпанара аьзнашший, элпашший .\nДешан дакъойх юкъара кхетам: орам, чаккхе, дешхьалхе, суффикс, орамехь шала мукъаза элпаш. Дешт1аьхье.\nШи орам болу дешнаш,\nДашна хьалха ст-яздар\nТалламан болх. №1\nЦ1ердош. Юкъара кхетам.\nЦ1ердош билгалдар, Хаттарш х1иттор. Ц1ердешнаш терахьашца хийцадалар. Ц1ердешнийн классаш, легарш. Маьнаца гергара дешнаш довзар. Предложенеш х1иттош маь1наца дог1у ц1ердешнаш харжа а, юкъадало а хаар.\n2-г1а четверть 21сахьт\nЦ1ердешнийн жожаршца хийцадалар.\nГ1алаташ т1ехь болх. Билгалдош.\nБилгалдешнийн маь1на а, хаттарш а. Лааме а, лаамаза а билгалдешнаш. Гергара а духьал маьна долу билгалдешнаш. Предложенеш х1иттош маь1наца дог1у билгалдешнаш харжа а, юкъадало а хаар, дожаршца хийцадалар, коьрта кхо легар а довзар.\nНийса язъеш, сурта т1е а хьоьжуш,70-80 дашех лаьтта текст г1алаташ доцуш, текстан маь1на ца дохош д1аязда 1амор.\nЛааме а, лаамаза а билгалдешнаш.\nБилгалдешнийн дожаршца хийцадалар.\nБилгалдешнийн хьалхара легар.\nСочинени «1аьнан зама» а-88, ш-174\nБилгалдешнийн шолг1а легар.\nБилгалдешнийн кхоалг1а легар.\nМассалин а, рог1аллин а терахьдешнаш довзар.\nПредложенеш х1иттош маь1наца дог1у теахьдешнаш харжа а, юкъадало а хаар.\nМассаллин а, рог1аллин а терахьдешнаш.\n3-г1а четверть 30 сахьт\nИзложени «Мамина совг1ат» а-122, ш-247\nЦ1ерметдош. Яххьийн ц1ерметдешнаш.\nЦ1ерметдешнех хаамаш кхиор. Предложенеш х1иттош маь1наца дог1у ц1ерметдешнаш харжа а, юкъадало а хаар. Дожаршца хийцадалар, кхо юьхь а довзитар.\nИзложени «Ши накъост» упр 259\nХаандош билгалдар, цунна хаттарш х1оттор. Хандешнийн хенех болу хаамаш кхиор.Билгалза кеп а, чакхенга хуьлу-а,-о,-н хаар.\nХандешан билгалзачу кепан чаккхенаш.\nХандешнийн хенашца хийцадалар.\nСочинени «Б1аьсте» а-157, ш-315\nДешархошга шайга болх байтар.\nШайн хаамех пайда а оьцуш шайга болх байтар.\n4-г1а четверть 24 сахьт\nКхетам балар, шорбар.\nХандешнашца ца, ма нийсаяздар.\nИзложени «Лекъ» ш 342\nЦхьалхе а, чолхе а предложенех кхетам балар. Х1ттургаш а , уьш йозанехь билгалдахар а амор.\nНийса яздар. Талламан болх\nЧолхе предложенехь лаьцна хаамаш зер.\nМа дара къамел.\nМа дара къамел билгалдакха хаар. И билгалдокху хьаьркаш хаарю\nТ1едерзар бохучух кхетам балар. Йозанехь т1едерзар запятойшца къасто 1амор.\nЮьхьанцарчу классашкахь 1амийнарг карладакхар.\nШарахь 1амийнарг карладаккхар.\nШеран талламан болх.


Допинган скандал иккхина Оьрсийчоьнан спортехь\nМангал-бутт 09, 2016\nИза дийна цхьана документала сериалан дакъа ду, „Къайлаха гIуллакх „Допинг“ цIе а йолуш, немцойн вевзаш волчу режиссеро Зеппельт ХIайнос йоккхуш йолчу.\nРогIера, деалгIа дакъа гайтира телевизионо, хIора а гайтам йоккхачу IалагIожца хьовсархоша а, дуьненаюкъарчу олимпикан комитето а, спортан хьукматхоша а тIеоьцучу, ткъа иштта оьрсийн урхаллехь хIораза а резадацар кхуллучу филман.\nХIинцалера сери доккхачу декъехь оьрсийн футболана лерина яра, нийса Европин футболан чемпионат йолаяла ши де дисинчу хенахь и филм эфире ялар ларамаза ца хилар гойтуш. Филман коьрта чулацам - Оьрсийчоьнан спортан министр Мутко Виталий ша шен омрашца оьрсийн спортхошна шаьш допингах пайдаоьцуш хилар къайладахьа гIо деш ву бохучунна тоьшаллаш гайтар.\nИштта, масала, филман авторе цо цIе ца йоккхучу хьосташа ма-дийцара, 2014-чу шарахь „Краснодар“ цIе йолчу футболан тобан ловзархочуьн цIийца гексарелин цIе йолу допинг хилар гучудаьллера, амма Муткос и хIума гIар ма далийта аьлла омра дар бахьана долуш иза кхин гена ца долуш дIадирзинера.\nОьрсийн министр билгал цу къепедацарна декъа хиллийла филман авторшан гучудаьлла, цара хьукматхочуьн имайлашца яздина кехаташ дешар бахьана долуш.\nЦул совнаха, даханчу шарахь Цхьаьнатоьхначу Штаташка ведда, къайлаваьллачу мацах цкъа Москохарчу допингах йолчу лабораторийн куьйгалхочуьн Родченков Григорийн мукIарлонашна тIе а тевжаш, Зеппельт Хайнос шен филмехь Муткон хьехамча йолу Желанова Наталья бехке йо, цо оьрсийн спортхойн допингаца гучуевлла йолу анализаш кхайлакхоьхьуш а хилла.\nТIехула тIе дуьненаюкъарчу допингаца къийсам латторан агенталлин куьйгалхочуьн Крейг Ридина тIеIаткъам бан гIерташ а хилла и зуда, цуьнга оьрсийн спортхойн хьокъехь цу агенталло беш болу талламаш сацабайтархьама.\nОццу Желановас, Муткон хьехамца йолчу, Дуьненаюкъарчу яйчу атлетикан федерацина кхаьънаш луш хилла, оьрсийн спортхойн допингана позитиве анализаш гучуйовлар цаьрга къайладахьийтархьама, бохуш чIагIдо телеканало.\nМасала, Родченковс филман авторшка ма-дийцара, масех шо хьалха Лондонехь хиллачу Олимпийн ловзаршкахь допинг лелош гучубевллачу оьрсийн спортхойх ах миллион доллар кхаъ луш хилла яйчу атлетикан федерацина.\nВуно дукха скандале меттигаш ю кхаари дийнахь немцойн коьртачу телеканало прайм-тайм олучу тоьллачу хенахь гайтинчу филмехь. Цара гойту оьрсийн спорт тIаьхьарчу шерашкахь харцлерний, кхаьънаш даларний, спортан низамашца магийна боцу гIирсех пайдаэцарний тIехь лаьтташ хилар.\nКхеташ ма-хиллара, Оьрсийчоьнан куьйгалло, филман авторша цу маьттазчу хьолана бехке лоручу, цу филмехь цхьа а хIума бакъ дац бохуш дацаре до.\nОьрсийчоьнан президентан пресс-секретар волчу Песков Дмитрийс цу чохь дуьйцург тоьшаллаш доцу эладитанш ду элира журналисташка, ткъа Мутко Виталийс – оьрсийн спортхошца конкуренци лелочийн питанаш лерира филмехь шех а, шен гонан а бозбуанчаллех лаьцна дийцинарг.


ПIаьнказахь лаьцнарг бехке ву я вац къаьстар ду иза толахь\nДечкен-бутт 05, 2018\nШи кIира хьалха ПIаьнказан чIожехь дIаяхьанчу леринчу операцин хьокъехь цхьацца къайленаш йовзийтина Гуьржийчоьнан кхерамазаллан сервисо.\nЦуьнан официалан векало Гиоргобиани Нинос тIаьххьара брифинг дIаяхьира, оцу операцех дерг дуьйцуш.\nЦо бахарехь, ПIаьнказ-чIожерчу Дуисехь а, Омалохь а дIалаьцначеран бехк хилар гойтуш шортта тоьшаллаш ду.\nУьш берриш а, цулл хьалха Тбилисехь ша шена эккхийтар а деш, веллачу Чатаев Ахьмадца зIенехь а, уьйрашкахь а хилла, боху Гиоргобианис.\nПIаьнказахь лерина операци дIахьочу хенахь 19 шо долу Мачаликашвили Тамерлан коьртах герз кхетта лазаварна реза боцуш, меттигерачу бахархоша дуьхьалонан акци дIаяхьара цигахь.\nГиоргобиани Нинос и жима стаг Чатаев Ахьмадан гIуллакхна шен цIарах меттигерачу банкашкахь массийта чот йиллина хилла боху.\nЦунна тоьшаллаш деш шортта видеош а, аудиош а ю дIаязйина къайлахчу сервисехь.\nЦуьнах дуьйцу меттигерачу журналисто Мчедлишвили Звиада: "Видеокийсакаш яра къайлах яьхна. Царна тIехь гуш дара Мачаликашвили Чатаевн тобанехь хиллачу Оьрсийчоьнан бахархошца Борзиев ШоIипца а, Солтахматов Асланбекца а цхьана хилар.\nГуш дара иштта, Мачаликашвили базархула цаьрца лелаш, мобилан телефонаш оьцуш. Кхин хIума дацара цу тIехь, уьш цхьана хилар бен. Амма оцу видео тIехь къаьсташ дац, хууш хиллий Мачаликашвилина и нах муьлшабу, царна хIун лаьа а, уьш хIунда баьхкина а".\nПIаьнказахь и лерина операци дIаяхьар нийса дуй-даций бохуш дац. Шаьш цигарчу нохчаша бахарехь, масийта тобанашка бекъабелла бу нах. Цундела, цхьаболчеран хьокъехь и операци ян хан тоххарехь тIехьъяьллера аьлла, дийцира меттигерчу юкъаралхочо Идигов Iумара: "ПIаьнказахь и операци дIаяран бахьанаш хIун дара хьуна аьлча, бакъдерг дийцича, ян ца езаш йина а хир яцара цхьаболчеран хьокъехь.\nМила бехке ву-вац суна ца хаьа. Гуьржийн Iедало, прокуратуро шайгахь 100 сов диск ду боху, цаьрга ладоьгIна, иштта 13 том гIуллакхаш а ду боху шайгахь".\nМачаликишвили Тамерлан кху деношкахь кхечу пачхьалкхе дехьаваккха сацам бина Iедало. Цигахь цунна дарба хирг хиларна сатуьйсу кIентан гергарчара.\nАмма схьагучу суьртаца иза метта а веана, кхетамчохь хилахь, цуьнга дан дуккха а а хеттарш хир ду гуьржийн Iедалан.


www.islamannur.org - «Толаме тоба» («ат-тIаифахI ал-мансурахI») – муьлш бу уьш?\n«Толаме тоба» («ат-тIаифахI ал-мансурахI») – муьлш бу уьш?\nАллахIа декъалвойла хьо! Шайх, кхузахь цхьаъ ву хатта лууш: муьлха ю и «толаме тоба» («ат-таифахI ал-мансурахI»), йовза а муха евзар ю иза?\n«Толаме тоба» («ат-тIаифахI ал-мансурахI») - шех «ахIлу ас-суннахI вал жамаIахI» олуш ерг ю, уьзза ю «ал-фиркъахI ан-нажийахI» эриг а. Уьш – пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) лелийнарг а, цуьнан асхьабаша лелийнарг а лелош ерш ю: Iакъидатехь, меттан Iамалшкахь а, ечу Iамалшкахь а.\nIакъидатехь уьш тешна бу АллахIах, Цуьнан малекех, Цуьнан жайнех, Цуьнан элчанех, эхартан дийнах, къадрах - цуьнах дикачух а, вочух а.\nУьш тешна бу Веза-Сийлахь АллахI массо хIуманан Дела хиларх, массеран паччахь хиларх.\nУьш тешна бу шена лолла дан хьакъ верг Веза-Сийлахь волу цхьа АллахI хиларх, И воцу шайга мел кхойкхуш берш, шайна лолла мел деш дерг дерриге а харц хиларх.\nУьш тешна бу АллахIа Шен мел яьккхинчу цIарах а, иштта Цуьнан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) мел яьккхинчу Цуьнан цIарах а.\nУьш тешна бу АллахIа Шен мел дийцинчу куьцех, иштта Цуьнан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) мел дийцинчу Цуьнан куьцех а - маьIна харцахьа ца доккхуш, маьIназа а ца дуьтуш, (АллахIа а, Цуьнан элчано а дийцанза дитиначуьнан) мухалла а ца юьйцуш, сурт а ца хIиттош.\nИштта уьш тешаш бу Веза-Сийлахьчу АллахIан малекех а, КъурIанахь а, Суннатехь а дийцина ма-дарра, Цуьнан жайнех а, Цуьнан элчанех а, эхартан дийнах а, къадрах а - цуьнах дика долучух а, вон долучух а.\nВеза-Сийлахьчу АллахIана лолла до цара, Цо биллинчу новкъахь, Веза-Сийлахьчу АллахIан динехь ца магийна долу керла хIуманаш (бидаIаташ) юкъа а ца доху цара. Дог тешна бу уьш Веза-Сийлахьчу АллахIан динехь юкъа мел даьккхина долу бидаIат тилар хиларх. Веза-Сийлахьчу АллахIаца дог цIена бу уьш шайн Iибадаташкахь, хIунда аьлча царна омра дина тIедиллина ду и:\n«ТIедиллина дацара царна - АллахIана Iибадат дар бен, Цуьнан дуьхьа шайн дерриге Iибадат (ширках) цIенна дIацIандина, бакъ Делах тешна, ламаз дар, закат далар. И ду - бакъ долу дин».\nАллахIан динехь юкъа ца доккху цара цуньах доцург: я Iакъидатехь, я маттехь ечу а, меженшца ечу а Iамалшкахь. Муххале а уьш - шайн дог цIенна АллахIана дIацIандина бу, АллахIан элчанна тIаьхьабозуш бу уьш. АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна, цуьнан доьзална а, цуьнан асхьабашна а.\nХIорш бу уьш «ал-фиркъату ан-нажийахI» тобанан декъашхой, уьш бу уьш «ат-тIаифахI ал-мансурахI» тобанан декъашхой а, «ахIлу ас-суннахI вал жамаIахI» тобанан декъашхой берш а.\nШайх Мухьаммад ибн Салихь ал-Iусаймийн


Мамакаев Эдуард. Стихи | ВАЙНАХ\n29.04.2019\tПопулярно, Поэзия, Статьи Оставить комментарий\nАьлла дита х1оттац со:\nК1анта шуьга безам шен?\nМокхаз-бердах тулг1е санна,\nДагахьбаллам биси суна\nКху 1уьйренех дог ца леташ,\nХ1ара зама ма еха хили,\nДуьне а ма бале дели;\nХ1инцалца ца диллина дог\nЛаьтто соьга дилла боху.\nАс 1уьйрене тийсина са,\nХьоьга туьйсаш г1елдина са.\nХ1ун дина ас тедан деза…\nДезаш дисна маьлхан дуьне,\n1уьйре, суьйре хуьйцуш уьду.\nКхин гурйоцу хьуна б1аьсте,\nХ1орам хуьлий, 1аьне йоьду.\nХ1ун де аса, везнахилларг,\nХьан некъ бовза жима хилча.\nЛаьтто мара воьллина хьо.\nКаш т1ехь зезаг мохехь къиэда.\nТеша со, и хьан безам бу,\nПет1аматах тхоьга кхийдаш.\nХьан безамо со толор ю,\nХьан весет а кхочуш хир ду.\nЖима тера хьоьх хилийта,\nХьан к1ант кхио хьожур ю.\nАхь кегийна буьрса и Терк\nХьан г1евлангахь ма ца уг1у.\nШега хилла безам боькхуш,\nХьо техкавеш, г1ийла дог1у.\nКху суьйренех дог ца дуьллу,\nКху 1уьйренах дог ца дуьллу.\nХьан метта цо Терк декорах\nАс х1инца а дог ца дуьллу.\nГ1атта хьо маьрша!\nЛаьтташ ву кет1ахь со,\nТеркаца нур лепош,\nМалх лаха баьлла.\nЙо аса з1аьнаршка:\nДе дика хуьлда шун,\nНекъ хуьлда маьрша!\nЧордачу сийналлехь –\nКхелинчу бацалахь –\nЦхьар, екош аре.\n(Вай нанойх тера ю)\nБезамах валал а\nУьш йита хала ду.\nМел волчех ваьлча а,\nЦа ваьхча ца волу;\nГуттар а уьш иштта\nХирг хиларх теша.\nМалх бузарх, шен рог1ехь\nГ1аттор бу Дала.\nБоьг1нехь, и суна а\nКхетар бу кхана.\n1одика хуьлда, х1орд\nСийна-сийна х1ордан б1аьргаш\nДег1ах дохуш гилгаш.\nСо 1ийр вара кхузахь иштта,\nД1а ца бузуш малх 1ийча.\nПана аре – х1ордан дари –\nКирхьа санна, стигла кхозу,\nЧечакх х1орда чу йоьжна,\nБерда йистехь со цхьа лаьтта,\nДагара дуьйцуш 1а.\nШен гуьлмаьнда туьллий, тулг1е\nСан сих хьаьрчий, йоьду д1а.\nСайн са дуьту хьоьца ах.\nХьо гуш ца хилча…\nЦхьа х1ума ца хуьлу\nШен рог1ехь доцуш:\nГ1а-буц 1а, набкхетий,\nТкъа деган амалехь\nГ1иллакх ду шен\nЦо шеран хан ларац –\nБезам а бен.\n1а хиларх доккха,\nХьан б1аьргийн йовхонехь\nМалх хьоьжуш ца хилча,\nДуьне ду байлахь,\nТкъа хьо гуш ца хилча,\nСо а ву-кх цу хьолехь.\nТ1ам тесна, суьйре тог1ичу юьйли –\nБаьццарчу байлахь, зезагаш санна,\nТоххара дуьйна хийистте бевлла\nЮьрта б1аьрг бетташ,\nдог тешо г1ерташ,\nШаьш хьийзош 1а.\nи шега хьаьжча, –\nкийрахь ц1е латош,\nХьо хит1а марша дог1алда, моша,\nОршота буса хи доцуш йиса\nИ Теркан тог1и, бузу малх, суьйре\nЙолуш теш а,\nХьоьх нускал хилла,\nхьан к1удал г1ийла\nЙоьлхур ю ша…\nЦа ярах хьо царех йоккху,\nВог1ур вац хьо йолчу, тешахь.\nОьг1азе ма хьежа соьга\nНахалахь нисделча вайша,\nКхин дикниг кароза висарх,\nВог1ур вац хьо йолчу беша.\nЦхьа гамо яций са-м хьоьца,\nМаьхкаршлахь хазаниг лору.\nСан хила йиш йоцчу ахьа\nДог-ойла яхьарна кхоьру.\nБ1аьстенца заз долуш хиларх,\nСуьйренаш хазъярах малхо,\nМа ларве со бешахь, хит1ахь,\nВог1ур вац хьо йолчу кхин со.\nХан ер ю, г1ан хилла, чехка,\nКхин вер ву беш хьуна марзош,\nХ1ун дер ткъа.\nДуьне ду иштта,\nХенаца деган чов ерзош.\nХ1умаъ дац… Дог хьо сан, дага,\nБезаман алонехь сийсаш.\nХинда шен дуьне ма-дарра\nХьан безам бовзаза хьийзаш\nЦкъа со ахь бехке ма велахь –\nСо бахьнехь ца къаьсти вайша:\nЯмартло ца езаш вайлахь,\nСих санна, вели со бешах.\nАренца лелла со вехха,\nКъоналло 1ехавеш, ловзош,\nТеркаца синтем сайн лаха\nВоьду со, хьоьх, бешах волуш.\nТхан Невре йоьду сан ойла,\nТеркаца, тулг1ешца хьерчаш,\nМалх бузуш, тийналлехь деба,\nТог1ийца иллешца екаш.\nСайн деган къолам а белла,\nМа-дарра яздина хьоьга,\nХала ду безамах вала,\nДелахь а ма язде соьга.\nНазад: Ахмадов Муса. Дорога домой\nВыберите рубрику Дебют (26) Документы (2) Драматургия (13) Интервью (20) История и общество (45) Культура и языкознание (50) Литература (28) Литературное наследие (34) Память (25) Популярно (386) Поэзия (269) Проза (240) Публицистика (246) Статьи (766)


"Вай бен дац полицина дуьхьало еш, боху "\nАвстрин полици. Архивера сурт.\n"Вай бен дац боху полицина дуьхьало еш"\nАвстрехь бехачу нохчийн юкъараллин векалш гулбинера цу махкарчу чоьхьарчу гIуллакхийн министралло. Цу цхьаьнакхетаре веанера гергарчу хьесапехь шовзткъа стаг.\nДиаспоран дахарехь жигара дакъалоцу нах бара уьш, масала, зударийн я студентийн цхьаьнакхетараллашкахь, я маьждигашкахь, я кхечу тобанашкахь. Чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан агIор нохчашца цхьаьнакхета веанера Австрин полицин урхаллан куьйгалхо магистр Цирнзак Манфред а, полицин урхаллан ши белхахо а.\n„Австрехь цхьанна а кхерам боцуш“ бохучу цIарца дIадаьхьанчу цхьаьнакхетарехь дийцаре деш дара цу махкахь бехачу нохчийн интеграцица доьзна дерш. Шен къамел долош полицин урхаллин куьйгалхочо Цирнзакс элира, ма-дарра аьлча, полисхойн болх бац нохчийн я цхьаннан а интеграци ярехь къахьегар аьлла.\nДелахь а, тIаьхьарчу хенахь нохчийн кегийрхой полисхойх летарца боьзна Iотта-баккхамаш алсамбовларна сацам бинера шаьш вайнахаца цхьаьна а кхетна, хIун дича кегийрхой харцахь лелар сацалур дара, цаьрца кхиаме болх бан муьлха некъаш карон йиш яра, аьлла.\nКхаа сохьтехь дахделла цхьаьнакхетар дагадовларийн хьесапехь дIадаьхьира. Цигахь дакъалоцуш хиллачу Ташаева Маликас ишшта элира шаьш дийцаре динчу хаттарх лаьцна: „Вон лела бераш а, нах а а массо а къаьмнашна юкъахь ду бохура цара. Амма вай бен дац боху цара полицина дуьхьало еш. Иза нийса дац иза хийца деза вай. Вайн берашкца болх бан беза вай“.\nЦхьаьнакхетар дIадирзира Австрерчу чоьхьарчу гIуллакхийн министраллерчу хьукматхоша цигахь дийцаре динарг массо а цу махкарчу бундеслаьттанашкарчу полисхойн урхаллашка дIа а кхачийна, нохчашца цхьаьнаболхбаран керла гIулчаш тIеоьцур ю шаьш аларца. Цхьа шо даьлча кхин цхьа а цу кепара цхьаьнакхетар дIадахьа сацам а хилира гулбеллачеран.\nАвстрерчу нохчийн студентийн гулам: Дешаро бен бохьур бац аьтто\n70 гергга Австрера нохчо араваьлла ХьаьжцIа ваха


БIеннашкахь, ца хеддаш Полшин дозанехь – Европан кевнашкахь лаьтта нохчийн керла-керла тобанаш кху массех баттахь. Дукхахболучийн аьтто болу дозанхошкара къинхетам а боьхий, некъ кхидIа а бан. Стенна ду нохчий къам, шен маках а къехкаш, децIера додуш?\nГаттонах уьдуш, дуьне ма-дду...\nНохчийчоь шен аьтто ма-боллу йодуш ю Нохчийчуьра. Бресте а кхочий, цигахь Полшин дозанхошка дехьабовлийтар доьхуш, деладенна тIеоьху нах, лаххара а лаьтта 400 гергга стаг.\nЦкъа-шозза дозанхойн чоьнаш чу а кхаьчна, къа-бала балхийча ца хуьлу гIуллакх. Бу 30-зза, 40-зза чубоьлхурш а. Берраш а санна, нохчий бу и нах.\nЗаманаш хьалха цIера водучу стеган коьрта дозанехь дуьйцу бахьана хуьлура – тIом, федералийн диктатура. ХIинца наха юьйцург таханлерчу Нохчийчуьрчу хьакамийн къизалла ю.\nМассара а ца боху, махкахь олалла латточара шайн легаш Iуьйду, шаьш дойуш ду. Гатто ю мигранташа дозанхошка шаьш кехата тIехь далхочу бахьанашкахь юьйцург. Маршонех гатто – хьан уллера стаг, боцчу бехканна дIавуьгуш, хьан дуьхьалхIотта йиш а яцар, кхана изза сурт хIоттийна, хьо вига полисхой кхачарна кхерар.\nШолгIа бахьана – мацалла, болх бац, даа дац, доха дац.\nБрестехь цхьаберш шаьш цIахь дакъа духкуш, я шен тиша-киша машен юхкуш гулдинчу ахчанаш кескаш а йохуш, меттигера петарш а лоьций оьху дела денна гIалара дозане, юха а деха, юха а полшахоша шайх къевлина латточу кевнех беттабала.\nПольше дехьабовлабелла нах Европехула дехьа-сехьа кхачош напха доккхуш ву дуккха хенахь дуьйна Германехь веха Висхан. Цуьнга дуккха а наха дуьйцу, шаьш децIахь Iедало хIоттийначу гаттонах уьдуш хиларх лоций.\nЦхьанакхеттачу Къаьмнийн организацин «Дублин-2» олу низам лела тахана а, иза мел вон ду шаьш Евробертан векалша дийцахь а. Цо ца магадо цхьана пачхьалкхе воьссинчу мухIажирна мохк хийца. Цундела лаьтта ца хеддаш Полше кхаьчна нах Германе я Франце, масала, дIабахча, цигара Iедалша юхакхуьйсуш. Ткъа Полшехь ишттачу нахана кечйина ю депортан чоьнаш, къевлина набахтеш.\nНохчийн диаспори лидер ву Полшехь Ильясов Шарпудди. Цуьнан кхиболчу балхал а хьалхабаьлла лелаш ши гIайгIа бу. Европерчу мехкашкара юха Полше нохчий дIалестор, цаьрца система шога хьийзар. ШолгIа проблема – нохчийчуьра ца хеддаш, Бресте а кхочий, махкачу бахка вайнах гIертар.\nПолшерчу нохчийн диаспоран лидеро Ильясов Шарпуддис Нохчийчоьнан Iедална хьалха хIиттаде хаттар Европехь мел бехачу нохчийн даггара ду: буй-те нах махкахбийлар даймахкарчу Iедалхойн коьрталазам?\nНагахь санна доглазахь цхьаъ дан-х догIурий. Ткъа олуш дош а доцуш, цхьа наггахь Европера резадацар хазийначу цхьанна, тIаккха вукху махкахочунна кхерамаш тийсар доцург, Нохчийчоьнан куьйгалхо дIаIахь, шеко йоццуш ала ду таханлера дозанашкара сурт тергалдечун – кеста дерриг а къам махкара дада а дедда, байлахь дуьсур ду нохчийн дай баьхна латта.


Радио Грозный |\nPosts By: Радио Грозный\nКавказера Александр (А. Арсамерзоева)\nPosted 19:16 by Радио Грозный & filed under Дийцарш.\n«1984-чу шеран аьхка туристически путевкица ГДР-е дахара Махмадов Мохьади а, цуьнан хIусамнана Лайла а. Цига и шиъ дахаран бахьан дара, Сийлахьа Боккхачу Даймехкан ТIеман дакъалацархочун ша бIаьхаллин некъ чекхбаьккхинчехула жимма волавала лаар. ХIинца бомбанаш а, минаш а, йоккхачу тоьпан хIоънаш а лилхина хан гена яьлча, гIехьчулла а дицделлера тIеман ирча суьрташ..» Исполнитель: Зулай Багалова Производство:… Read more »\nТокин Малика (А. Арсамерзоева)\nPosted 19:01 by Радио Грозный & filed under Дийцарш.\n«Бераллин хенахь дуьйна дIаяхара цуьнан цIе Нохчийчохь. И тамашийна йоI яра. Доллучу халкъалахь эшар хуьлий дIаолура, ворхI шо кхаьчначу беро, Йоккхачу АтагIарчу Токин Маликас ша йоху, ша дIа а локху эшарш.» Исполнитель: Зулай Багалова Производство: Радио «Грозный»\nАбу-Беширан дийцар (А. Хамидов)\nPosted 19:29 by Радио Грозный & filed under Дийцарш.\n«Iуьйре шийло яра. Генах хаьдда гIа наггахь диттан кIела охьадужуш хаалора. Дуьненчохь йорт йиттина къадъелча санна, мархаш ламанца набарна тевжинера. Стигал яра, хи ца кхоош йилча санна, цIена а, сийна а…» Исполнитель: Зулай Багалова Производство: Радио «Грозный»\nЗабаре дийцарш (М. Баснакаев)\nPosted 19:02 by Радио Грозный & filed under Дийцарш.\n«ТIаьххьарчу курсехь доьшуш волу воккхачу стеган кIант райисполкомехь болх беш хилла. Иза хIуманах сиха а, дика а кхеташ, дашан говза а хилла. Уггаре коьрта дерг, кIант наха хIун леладо хууш а, нахаца ваха хууш а хилла..» Исполнитель: Зулай Багалова Производство: Радио «Грозный»\nАдин Сурхон Илли\nPosted 18:39 by Радио Грозный & filed under Дийцарш.\n«..Дагабийла ма хIиттира и юьртан тхьамданаш: «Мусоста ма йийхира тIехь йоцу ва ясакх, Мила хир ву теша Мусостан олалла Дожийна ва дерзо яхь йолуш ва кIант?» Шайна дага ма веара и Адин ва Сурхо: «Дин дика ва беца цу Адин ва Сурхон, Герз дика ва деца цу Адин ва Сурхон, Дог майра ва деца цу… Read more »\nКорталин Хантоти (М. Бексултанов)\nPosted 18:56 by Радио Грозный & filed under Дийцарш.\n«Тха денана яра, Хантоти бохуш. Оха-м цунах ХIати олура. ХIати дегIана жимо хеталуш, гIехьачу дегIахь, екъано меженаш а йолуш, хIайтъаьлла йоккха стаг хиллий-те аьлла хета суна хIинца, ХIати йоцу ткъех шо гергга зама яьллачул тIаьхьа. Тхо дукха кегий долуш, кхузткъалгIачу шерашкахь, Олхазар-кIотара даха севцича, ХIатис кест-кеста цхьацца йиш локхура тхуна, я ша-шена, гIийлла ела а… Read more »\nУччархас даьккхина диплом (С-Х. Нунуев)\nPosted 18:09 by Радио Грозный & filed under Дийцарш.\n«Техникум чекхъяьккхина диплом а ду шен, ша юьртбахаман говзанча а ву аьлла, нахана гергахь дозалла дан йиш йоцуш вара колхозан бригадир Уччарха. «Хаа тхуна, ахьа муха дешна, ахьа и диплом муха даьккхина» аьлла, тIехтоха сахьт дацара. Нахана хIумма а хуур ма дацара, ша лелийнарш шен хаза а делла, Уччархас массаьрга а дуьйцуш ца хиллехьара. Цундела… Read more »\nДахарех, ненах, безамах лаьцна.. (Б. Гайтукаева)\nPosted 15:49 by Радио Грозный & filed under Байташ.\nАс лазам алий хьоьх, дахар, ОьгIазло-м йийр яц ахь суна. Ас Iийжам алий хьоьх, дахар, Дог догу, ницкъ лохьа суна. Ас туьйра алий хьоьх, дахар, Сийначу геналлехь дIа дай сан туьйра.. Исполнитель: Зулай Багалова Производство: Радио «Грозный»\nСан вешин тIехьийза йоI (М. Бексултанов)\nPosted 19:08 by Радио Грозный & filed under Дийцарш.\n«..Нана цIийнан маьIIехь лаьтта, ши бIаьрг а бу горгбина, генна новкъа дIа а хьоьжуш, зудаберийн аьзнашна тIаьхьа я цхьанхьа – анайисте. Ненан куьйгаш демах дуьзна го, йовлакх а ду тIехьа дихкина, хьаьжтIехула, чухта санна. Со ишколера вогIу, белшах тIоьрмиг а оьллина. Суна нана геннара го, суо цунна а гале..» Исполнитель: Зулай Багалова Производство: Радио «Грозный» [toggle hide=»yes»… Read more »\nНохчийчоь (А. Бисултанов)\nPosted 17:33 by Радио Грозный & filed under Байташ.\nИсполнитель: Зулай Багалова Производство: Радио «Грозный» [toggle hide=»yes» border=»yes» style=»white»]Нохчийчоь Беттаса схьакхийти, эзар шо хьалха Кхеташ ма-хиллара гIайгIане, цхьалха, Адамаш чудирзи, эзар шо хьалха Доьрзуш ма-хиллара даха я кхалха… Нохчийчоь, латта хьо, серлонан хIордах, Эзар шо даьлча а яха ца къордош… МостагIа вогIур ву — дуьссур ду дерташ, Дуьссур ду хьан лекха, хьан хаза бердаш, Хьаша-да вогIур… Read more »\n← В настоящее\nВ прошлое →\nВайнах Fight Club\nИнтересное — рядом\nЙицлур йоцу зама\nНийса нохчийн мотт\nС миру по фильму\nZAMAcast — Q&A\nZAMAcast — How-2\nZAMAcast — «Lady Justice»


ГIалгIайн а, нохчийн а дозанехь дIахьoш ю тIеман операци\nНохчийчоьнан а, ГIалгIайчоьнан а карта\nОфициалан хаамашца Даьттах цIе йолчу эвлан йистерачу хуьнхахь хиллачу тIематасадаларехь 4 полисхо вийна, кхин а 2 лазийна.\nИза Кхаарин дийнахь сарахь хилла. Соьлжан кIоштахь, тIемалой лоьхуш, цхьа бутт хьалха дуьйна дIахьучу операцийн декъашхой цигахь массийтта дийнахь лаьттинчу шайн белхан накъосташца хийцабала боьлхуш хилла низамхой.\nХьунан йистерчу новкъахула дIайоьдучу, уьш чохь хиллачу УРАЛ машенна, массийта маьIIера, масатоьпаш а, гранаташ а йиттина къело йинчу тIемалоша. 10 минотехь бен ца лаьттина и тIематасадалар.\nТIелатар динарш, полисхошна гIо кхачале, хьуьнхахь къайла бевлла. ХIинца оцу хьаннашка яькхкийн тоьпаш етташ ю, дийнахь а буьйсана а. Цигара эккхийтина гIовгIа луларчу Нохчийчохь а хеза.\nНицкъаллин структурашкахь болчу хаамашца, тIемалойн тоба Нохчийчоьнан дозане ТIехьа-Мартан кIошта дехьаяьлла хила мега. Иза цаьрга ца дайта, хьаннашка чу детташ ду даккхийн герзаш.\nГIалгIайн махкара юккъаралла йоьлла цу тайпа чIагIдаларшна. Меттигерчу юкъараллахойн, кхин дан хIума ца дуьсу, хьолан геннара терго яр бен.\n«Мемориалан» Несар-гIалахь долчу декъан куьйгалхочо Акиев Тимура ишшта комментари йира, Соьлжа-кIоштарчу Даьттаханна уллехь дIахьучу оцу операцина.\nАкиев Тимур: «Тхоьгахь кхин хаамаш бац, интернет чохь берш бен. Суна хетарехь, оцу Даьттахехь хуьлуш дерг тIаьхьало ю, Гезгмаши- беттан хъалхарчу деношкахь хиллачу тIематасадаларехь, ялх полисхо веран.\nГарехь, ницкъалин структурийн Iалашонехь ду и меттиг тIемалой лоьхуш литта. Царгахь хаам болчух тера ду, оцу меттигашкахь тIемалойн жигара декъашхой лечкъаш бу аьлла».\nОьрсийчоьнан хаамийн гIирсаша дукхачу хьелашкахь терго ца йо цу тайпа Кавказера хуьлучу хаамашна, Оьрсийчохь масне хуьлу, нах бойуш, олий. Амма, дукхачу шерашкахь дуьйна Къилбаседа Кавказехь долчу хьоланна терго ечу «Кавказский узел» цIе йолчу интернет-агенталло динчу лараршца, тIаьхьарчу 7-8 дийнахь егионехь вийна 12-13 стаг. Царна юкъахь бу тIемалой бу бохурш а, низамхой а, маьрша нах а.\nГIалгIайн а, нохчийн а дозанехь дIахьуш ю тIеман операци


"Мемориал": Нохчийчохь нах хIаллакбина полисхой таӀзар ца деш буьту\nМарсхьокху-бутт 26, 2021\nБакъонашларъяран "Мемориал" центро (Оьрсийчоьнан Iедало "Мемориал" яьккхина арахьарчу агентийн статусе, амма "Мемориал" къера ца хилла цунна – ред.билгалдаккхар) дIахьедар дина, Москварчу Басманан кIоштахь йолчу Оьрсийчоьнан Талламан комитетан декъо таллам дIабахьале хьалха динчу зерех. Дуьйцург ду, "Новая газетан" публикацехь Нохчийчохь динчу зуламех, газетана хетарехь, Кадыров Ахьмадан цIарх йолчу патрулан-хан №2 полкан (ППСП-2) полисхой декъах болуш.\nТалламан комитето нах лечкъорах, ницкъбарх, байарх йоллу факташ яц толлуш, "Новая газето" пачхьалкхан векалшна доцург кхоьллина хилар ду толлуш аьлла, дIахьедина бакъоларъярхоша.\nНохчийчохь Кадыровн цIарахчу полкехь нах байъарх "Новая газетано" язйина материал толлуш ю Талламан комитето\nАвторша билгалдоккху, Нохчийчуьрчу чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан куьйгаллина а, иштта оцу полкан хиллачу а, хIинца болчу командирашна а дуьхьал бехкзуламан гIуллакхаш даха тоъал тоьшаллаш ду "Новая газето" а, "Мемориалан" сайтехь а зорбане даьхна хилар.\nКадыровн полкан полисхочо Гезмахмаев Сулимана дина тоьшаллаш, къуьсийла йоцу бакъдерг ду, Соьлжа-ГIаларчу полкан территори тIехь лелийначу зуламийн. ХIетте а, Къилбаседа Кавказан Федералан гонашкарчу Коьртачу талламан урхалло дуьхьало йо, динчу зуламех Гезмахмаевс бина хаамаш талла, яздо "Мемориало".\n"Кхерийна ду адам". Нохчийчохь нах идоран хроника\n"Адамашка ала гIертарг кхеташ ду: пачхьалкхан векалийн таIзардоцуш бахархошна кхерамаш тийса а, уьш байа а мегаш хилар. Мелхо а, кхерамна кIел нисло, оцу кепара таӀзардоцу зуламаш эшон гIертарш", - аьлла ду дIахьедарехь.\nЧиллан-беттан 15-чохь "Новая газетано" зорбане биллинчу талламехь документашца тоьшалла а деш дуьйцу, мел лахара а 30 меттигера вахархо вийна хиларх. 2016-чу шеран чакхенехь а, 2017-чу шеран юьххьехь а полисхойн постана тIелатар динера аьлла, лецна хилла кегийрхой бу уьш.\nКадыров Ахьмадан цIарахчу полкехь латтийна хилла уьш. "Новая газетан" каракхаьчна чоьхьарчу гIуллакхийн министралло, оцу лецна балийначех хIиттийна хилла тептарш. Царлахь журналисташна гучубевлла, шайн информацица, 20I7-чу шарахь къайлахчу набахтехь байъина хилларш а.\nКIира: Гезмахмаевх наркоман вина, ткъа поэтах Арбинин Шемалх гIаттамхо...\nОьрсийчоьнан президентан пресс-секретаро Песков Дмитрийс дIахьедира, "Новая газетан" талламбарх дуьйцуш, и материал "билггал нах байъина хиларх тоьшалла санна хуьлийла дац, я тIеоьцийла а дац" аьлла.\nХьалха хаам баьржира, Европан Кхеташонан адамийн бакъонийн Комиссара Миятович Дуняс Оьрсийчоь декхарейо Нохчийчохь кхел а йоцуш нах хIаллакбарх лаьцна "Новая газето" бина хаамаш "сихонца а, нийсонца а талла", аьлла. "Инзаре" бу журналисташа бен хаамаш, элира Миятовича.\nГазето информаци Iораяьккхинчул тIаьхьа царна дуьхьал информацин кампани йолийра Нохчийчоьнан Iедалхоша. Мехкан коьртачу шахьарахь дIахIиттийра Кадыров Ахьмадан полкан полисхой. Царех цхьаммо Оьрсийчоьнан президенте Путин Владимире дIахьедира, шаьш журналисташна таIзар дийр ду аьлла.\nНагахь санна, газето дуьйцург харц делахь, кхеле довла аьлла, хьехар дира Кремло, шайга бинчу латкъамна дуьхьал.\nБайденан администрацина бехкбиллина Трампа, нелегалан мигранташ совбовларна\nМасех стаг вийна Гератехь тIалибаша нахана а гуш\nТкъе кхоъ шо хьалха стаг лачкъон гIортарна кхеле хIоттийна гIалгIа


"Низамехь волчу къуьнан" Аушев Хьамзатан телхина дакъа карийна ГIалгIайчохь\nГIалгIайчуьрчу Сурхо-ХитIе эвлана гергахь карийна телхина дакъа, хетарехь, криминалан гонашкахь "низамера къу" Хьамзат ГIалгIа аьлла вевзачу 31 шо долчу Аушев Хьмазатан ду. ТIаьххьарчу шерашкахь психиатрин дарбан хIусамашкахь молха-дарба лелош вара иза. Бертал Iуьллучу докъана уллохь карийна тапча. Иза кхалхаран бахьанашлахь дуьйцу, радикалан динан хьежамаш болчу меттигерчу бизнесхошна тIе ясакх йожон гIоьртича иккхинчу конфликтна тIехула вийна хилар, ткъа иза ца тайнера криминалан авторитеташна-вежаршна Аушев Мохьмадна а, Назирна а.\nИштта дуьйцу, веллачун психикаца хилла проблемашца цо ша шена тоьхна хила тарло, бохуш а, хаамбина ВЧК-ОГПУ телеграм-канало.\nРеспубликерчу чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан урхаллан а, ГIалгIайчуьрчу Талламан комитетан а официалан ресурсаша информаци бакъ ца йина, йа Аушевн дакъа карорах хаам харц ца бо. Хиллачух лаьцна Кавказ.Реалиина дийца дуьхьалхилира МВД-н белхахой.\n1990-чу шарахь Зазадокху-беттан 30-чохь вина ву Аушев, "коронаци" йира цуьнан 2012-чу шарахь. Дахначу шеран Охан-беттан 5-чохь цуьнгарчу хьолаца доьзна маьршаваьккхира иза Владикавказерчу психиатрин лазартнера.\nНохчийчуьра схьаваьллачу 64 шо долчу Бекаев Iумарна набахтехь таккха 11 шо хан кхайкхийра Удмуртехь дахначу шеран Зазадокху-баттахь. Криминалан гонашкахь иза дика вевзара Уфимский Омар аьлча.\nТалламан зерашца, 1999-чу шарера схьа дуьйна зуламхойн иерархехь лаккхара дарж дIалаьцна хилла цо, ткъа иза 2019-чу шарера схьа Оьрсийчохь низамашца магош дац.


"Заббари" еха Германехь - Chechenews\nГлавная » Все Новости » События » «Заббари» еха Германехь\nЕвропехь бехаxe нохчийн мухIажиршна юккъехь дуккха а бу тайп-тайпанчу белхашкахь кхиаме кхахоьгурш. Йоццачу хенахь Iилманашкахь а, бизнесехь а, исбаьхьаллехь а шайн цIе йоккхуьйту дуккхаъчу вайн махкахоша. Германехь, масала, бусулба зударийн духарш тоьгуш ю къона дизайнер Бахарчиева Билкъиз.\n„Хьайна дукха безаш болу болх лаха ахь хьайна, тIаккха хьан цкъа а болх бан безар дац хьуна“, — боху Конфуцийн дешнаш дагадахкадо цо, шех дизайнер хилар дуьйцуш.\n„Ткъа суна сайн болх муха беза аьлча, суна айса хIума тоьгучу хенахь хIумаяар а, садаIар а, наб яр а — дерриге а дицло, айса дIадолийна тегар доцург“, — дуьйцу Билкъиза. Хьалха, Германе кхачале, хIума тегар шен мукъаненна, сагатделча лелош хIума дара, ткъа хIинцна цунах професси хилла бохург билгал а доккхуш.


Нана-Наьсаре йилла шу, цо хьабена бIаьха никъ\nМишта хиннад ГIалгIайчен синпха бетталу моттиг кхоллаялар, малагIа дика нах баьхаб цун лаьтта деша таро хургья укх йоазон тIара.\nЮрт йилла 240 шу да\nГаьнарча замангара денз, хьадоагIаш да Нана-Наьсаре йилла йолаяр. Из йиллар 1781 шу лоархIаш дале а, эггара хьалха цига нах (гIалгIай) баха хайша 257 шу дуз. Из бакъдеш дола йоазош корадоагIа вайна профессора И. Дахкильгова «Лазар а курал а — са хьамсара ГIалгIайче», С. Хамчиева «Ший овлаш довзар» яхача книжкаш тIара. Цо а вокхо а яхачох, Наьсаре эггара хьалха йилла йолаяь хиннай 1764 шера. Цу хьакъехьа дувцаш да, йоах цар, Аушев Керама Махьмада 80 шу даьннача Аушев Довтагара дIаяздаь хинна шира дувцар. ХIаьта Довтанна из дийцар хиннав, 130 шу даьнна, цун ший да. Белгалдаккха деза, цунна кепа теха хиннай 2002 шера Нальчике арадаьннача «ГIалгIай фаьлгаш, оаламаш, шира дувцараш» яхача книжка тIа.\nЦо дувцачох, Наьсаре йиллар цаховш е ше-ше хьахинна а хIама хиннадац. Дикка уйла яь, лаьрххIа даь хиннад гIалгIай цига баха ховшар. Онгашта даьхача 80 тайпах итт-итт дезал, кхаж тоссаш, цига бáха Iоховша безаш хиннаб. Уж Наьсаре йилла белгалъяь моттиг йолчахьа дIабахаб. Iокхаьчача, сагIа доаккхаш кIай уст бийна, биъ бIоагIан тIа латташ йола «ТодигIала» егIай цар, цу тIа ха оттаде дагахьа. Цу наха, дехар а даь, шоашта хьалхаваьккхар а деррига доал дIаденнар а хиннав Мальсагов Оарцха КIарцхал.\nУж цига баха ховшар ца дезаш а, гIаьр е дагахьа тIаухаш а хиннай герзашца кийчъенна ордингаш. Цу тIемашка дIа а юха а дукха нах боабеш а хиннаб. ХIаьта а наьсархоша моастагIчунна ка луш хиннаяц. Из мел чIоагIа хиларах, юхатохаш хиннав цар. 180 говр-вордаца баьхка хиннаб, яхаш, бувц гIаьрхой. Амма рузкъан меттел, шоай наьха декъех етта вордаш йигай цар. Царех итт саг лаьца хиннав, бакъда наьсархоех а веннав цу тIем тIа 13 саг.\nИсторикаша Наьсаре йиллай аьнна чIоагIдаьр 1781 шу да. Дукха ха я из а. Цунга хьежжа доккхий хувцамаш хиннад Наьсарен лаьтта. Цхьадолча дийнахьа цIоз миссел адам, царел а дукхагIа машенаш го йиш я цун урамашка. УрагIдахад 10-12 гIат дола цIенош. Наьсархой хувцабеннаб даара-дувхара, куца-сибата, вахара массе хьалашта. ГIанахьа а сомагIа а дага ца хинна хIамаш кхоачашхиннад. Вицваь витавац лирача моастагIашта духьаллатташ, Наьсаре лораяь саг а. Оарцха КIарцхала сийленг дегIад укхаза, юххегIолла тIехвоалача сага теркам тIаозаш а къаман визза воI хиннача сагах курал яйташ а да из.\nНаьсаре йилларах кхыча тайпара дувцаш, оаламаш а нийслу. ХIаьта а вахарá, бокъонца хиннача хIаманна гаргагIа хеталу Аушев Махьмада дийца шира дувцар. Из уйла йолаш ба вай цхьабола Iилманхой а.\nХьан цIерагIа ба урам?\nХа-зама яларца хувцалуш, эргадоалаш да вай вахар. Керда цIераш техк шахьарех, майдаех, аэропортех, улицех, хьалха хинна къаьнаяраш дIа а йоахаш. Белггаларча наьха цIераш техк царех, дуккхаяраш йовзаш а хилац къонача ноахалашта. Цу тайпарча цхьан урамах дувца безам ба са укх йоазонца. Наьсарера № 1 йола юкъера школа хьалха (со деша вагIача хана) Трудовая оалача урам тIа яр. Тахан из я Итазов Iийсай цIерагIча урам тIа. ХIана хийцай цун цIи, малав Итазов Iийса?\nВай керттера маьждиг долча (цхьачар доккха маьждиг оал цох) Ингушская улица тIа, Алханчуртски канал долча оагIорахьа, вахар Итазов Жабраил. ДукхагIболча наха Шоанхой Жабраил оалар цох, хIана аьлча Итазов яха тайпан цIи лелаераш а Шоанхой боландаь. Лакхарча дегIара, куц-сибат долаш, къонах вар из. Цхьаннахьа бухгалтера болх беш ва оалар цох, из хьоахавеш моттиг нийсъелча. Шозза саг йоалаяь вар Жабраил. Хьалхаръяр Фасиман яхаш яр, шоллагIъяр — Маруси. Шаккха дезал, никъ мара юкъе боацаш, вIаший юхе бахар. Хьалхарча сесага даь ши йоIи ши воIи дар, сона дагадоагIаш. ВоккхагIвола воI Мухьмад яхаш вар. Цо тхоца цхьана Наьсарерча № 1 йолча школе дийшар, тха ханара ше хилар бахьан долаш. Школа яьккхача Шолжа-ГIалий тIарча хьехархой училище эттар Мухьмад, физрука болх Iомабе дага волаш. ЗIамига волча хана денз, спортивни ловзараш дукха дезаш, царех ловза дика ка йоалаш вар из. Дийша ваьлча, йIаьххача хана Наьсарерча № 3 йолча юкъерча школе физрук волаш къахьегаш хилар. Цул тIехьагIа, Магасерча пенсионни фондаца бувзабенна болх бир цо, из лораеча нахаца волаш.\nШоллагIвола Жабраила воI Iийса яхаш вар. Из тхол массехк шу зIамагIа вар. Керо бос болаш, жогIара бIаргаш долаш, чIоагIа сабаре кIаьнк вар из, зIамига волча хана денз. Цхьан урам тIа дахаш, ялхайтта шу (из эскаре гIулакх де виггалца) даьккхадар оаха. Цкъаь-цкъа цу кIаьнка харцахьара хIама даьд, сага вас яьй оалаш хезадацар сона. Дукха къамаьл доацаш вар Iийса. Из а деша ваьгIар хьалхарча школе. Цун цIи я тахан из деша ваьгIа школа йолча урамах тиллар. Хьож вай из фу бахьан долаш нийсденнад.\nИтазов Iийса ваьвар 1962-ча шера 10 мае Нана-Наьсаре. Школа чакхъяьккхачул тIехьагIа, цо болх бу ГI. Ахриева цIерагIча «Электроинструмент» оалача заводе. 1981 шера 15 мае эскаре амал де тIахьех зIамига саг. МугIарера салте а, мотострелкови ротан пулемётчик а волаш, Афганистане интернациональни декхар кхоачашде вода из.\nТIом латтача моттиге, новкъостий кIалбита юхаваргварех вацар Iийса. Ший декхар дизза кхоачашдеш, гаьнарча мехка ший са Iодулл цо, цхьан сага тIехтохам бергбоацача тайпара. Из нийсделар Герат яхача шахьар тIа 1981 шера 14 августе. Дов хьадеш йола моттиг, граната кхессе йохаю Итазовс, цига нийслу цун валар а. Жабраила Iийсайна еннай ЦIеча Седкъан орден. Из деша ваьгIа школа йолча урамах цун цIи тиллай. Иштта хьахиннаб Трудовая улицах, Итазов Iийсай цIерагIа бола урам. Кхувш йоагIача тIехьенна — цо дийшача школерча кIаьнкашта, йиIигашта — денала, майрала, шоай Даьхе езара дола масал хургда аьнна хет цун вахарах а валарах а.\nВай лакхе ма аллара, Наьсаре йилла дукха ха я, эггара хьалха Мальсагов Оарцха КIарсхал ваха хайнав укхаза. Аз-м йилла ца оалаш, йилла йолаяь дукха ха яьннай аргдар, хIана аьлча Наьсаре хIанз а йилла яьннаяц. Цунна тешал деш да укхаза шерагара шу мел доал урагIъухаш латта цIенош, тоадеш латта урамаш, дехкаш латта хиш, хозлуш латта наьха боахамаш. Вай Сибрера цIадаьхкача хана укхаза хиннар таханарча денца нийсдича, царна юкъе сигалени лаьттани юкъе миссел йоккха юкъ йоалл. ХIаьта а хьамсара, боча хет цу ханах диса дагалоацамаш. Укхаза царех массехк бувца безам ба са.\nКазахстанера цIадаьхкача, тха воккхача сага боахам ийцабар Наьсарен дикагIйолча моттиге. Тахан цу урам тIа да Доккха маьждиг. Ингушски оала урам ба из. Маьждига ши-кхо цIа хьалмагIваьлча яр тхо Iеш хинна фусам. МагIарча коа, тхоца карт йолаш, (цу ханара карташ чакхса доагIаш, саьргех яь яр) Тумгоев Черсечун дезал бахар. Черсе ше воацаш вар. Цун фусам-нана яр йоккхалгахьа леста кхалсаг. Маликет яр цун цIи. Йоккхача сага вар кхо воI: Мухьмад, Ахьмад, Яхьья. Iаьлий-Юрта маьре йолаш цхьа йоI яр цун. Каст-каста нийслора Маликет тхацига чуяр. ХIаьта пIаьраска бийсан-м из белггала йоагIаргйолга а, цо цхьацца сакъердаме хIамаш дувцаргдолга а массанена шаьра ховш дар. СагIийна хIама дахьаш еча, уралатташе дувцар цо моцагIа, тхона дага ца йоагIача ширача ханашка хиннараш. Рузкъа, ахча хьоахадича, ший мар миссел ахча бIаргадайна саг гIалгIашта юкъе хуле тамаш я, ахча хьадеш ший машен йолаш хиннав из, оалар Маликета.\n— Хьо хIанз а къаьна мичай, хIаьта хьа фусам-да венна дикка ха я. Мишта нийсденнад цун сел хьалха валар? — хоаттар оаха.\n— Сов дукха ахча лаьрхIа веннав из, — хулар Маликета луш дола жоп. —Ахча дагардеш, из геттара дукха хилча, пIелг багаIетташ, из тIоадабеш Iаьдал ма дий вай. Цох хьадувлача басарах лазар хинна, веннав са мар.\nИз мел бакъда тхона хацар, цхьабакъда теша-м тешар йоккхача сага дувцачох. Цу тайпара венна саг из мара хезавацар тхона, цудухьа тамаш а йора цох.\nЧерсечуни Маликатеи къонгаш цу хана массаболча гIалгIаша леладу наькъаш караийца бахар. ВоккхагIвола Мухьмад генарий базар еш вар цхьан юкъа, Ахьмад «доагорах» ухар, хIаьта Яхьья арахьа дIаухаш балхаш деш, цул тIехьагIа Наьсаре сеца, мухь кхухьача машена тIа болх беш хилар.\nМухьмада цу хана белггала ший дезал бар. Цун фусам-нана Марем яхаш яр. Сона дагадоагIачох, цу хана кIаьнк-йиIиг мара дацар цар. ВоккхагIа Iалихан вар, йиIига цIи ПаьтIамат яр. Ха-м сиха йода. ДIа-юха хьежав алале, берах зIамига саг, зIамигача сагах къонах хьахул. Долаш долча цIеношка готта яр наннеи къонгаштеи. Къаьстта хало озар, несарий кхувла болабелча. Мухьмад дукха ваханзар цу коа. ХьалмагIаваьнна, С. Дудаева цIерагIча урама аьтта оагIорахьа саьн тIа боахам ийца, ваха хайра из. Тахан а цига бах цун дезал. ХIаьта воккхагIволча Iалиханах-м, наха дукха везаш, хьаким хилар цхьан юкъа. Массанена вовз аьнна хет сона Наьсарен мэр хинна Тумгоев Мухьмада Iалихан. Нана Марем карарча хана зIамагIболча дезалхошца ях. Тхона юхера баха дIабахачул тIехьагIа, сона ховш, виъ дезалхо тIакхийтар Черсечун Мухьмада дезала: кхо йоIи воIи. Маликет дийна йолча хана, каст-каста боагIаш бар уж а. Цун коа массехк гIамгIай га ягIар. Сом дика луш а, йоккха а яр уж. Ерригаш цхьан тайпара йоацаш, йоккхалга-зIамигалга диллача а чама а тайп-тайпара яр уж. Цар даим тIаувзар берий цу ковнацара безам. Iалихан ше а хийла воагIар уж яа, коа-карта хьажа.\n1982 шера дар из. Нохч-ГIалгIай халкъа поэтессас Ахматова Раисас Пятигорске хургдолча М. Ю. Лермонтовна хетадаьча поэзен 15-ча юбилейни цIайна юкъе дакъа лаца вийхар со. Цига хиннача доккхача вIашагIкхетарашта юкъе дар доазол арахьарча халкъий метташ Iомадеча института студенташцара вIашагIкхетар. Цу институте хьожаваьвар йоазонхоех виъ саг: Друнина Юлия, Кузовлева Татьяна (Москва), Ахматова Раиса, со (Шолжа-ГIала). Сайре чакхъяьлча, сона тIабаьхкар цига дешаш бола гIалгIай мехкарий. Царех цаI яр ТIумхой Черсечун Мухьмада зIамагIйола йоI. Юха дагадехар сона бера ханара шераш, лоалахо Маликет, Наьсаре.\nДукха ца говш, воккхагIвола воша Мухьмад санна, бувваьле, из вахача урама аьрдехьарча саьн тIа ваха вода Черсечун шоллагIвола воI Ахьмад. Хьаболалу дезал. Саг йоалаю Яхььяс а. Сона ховчох, цун Жарайдат яхаш цхьа йоI яр. Карарча хана уж кхоккхе воша воацаш ва. ХIаьта царех хьабаьнна дезалхой-м дикка бийбаб, уж бах вай мехкарча тайп-тайпарча моттигашка.


Германи -- Исламна духьаллаьттачу Педига юкъараллерчу гуламхоша канцлеран Меркел Ангелин сурт кечдина, иза бусулба нахехьа яьлла аьлла гойтуш, Дрезден, 12Деч2015\nВерхIитта стаг вийна алжирхой, ши ваша СаIид, Шериф Куаши а, церан накъост Кулебали Iамеди а полисхоша вийначул тIаьхьа масситта тайпа болам-барамаш баьржина Францехь а, ерриг а Европехь а, Iамеркахь а.\nЦхьана агIор журналистийн гонаша «Со ву Шарле» аьлла луьйца баржийна, Парижехь беллачу сатирикаша Мохьаммад-Пайхамар аьшнаш во шаьш аьлла кхоьллина карикатураш а яржош. Террорхойх ца кхоьру тхо, тхох а лата бохург санна ду хаамийн гIирсаша бухадуьллург.\nВукху агIор Европан а, кхечу континентийн а пачхьалкхашкарчу гIаланашкахь хIиттабо ислам, аьлча а, и дин лелораш шайн-шайн махкара лахка боху гуламаш.\nЮкъара сурт гойтуш ю къаьмнашца массарел а лараме юй-те аьлла йолчу Норвегин шахьарахь хилла гулам.\nTV-2 олучу мехкан телевизионехь гайтира кху кIиранах цигахь болх бечу, шен схьавалар Пакистанера долчу журналиста Къаддафи Замана, гуламхойх цхьаьнга хоттуш, шун протесте сте даьхна, аьлла. Вукхо, норвегхочо, жоп ло: "Хьо санна йолчу бусулба боьха хIуманашка болу цабезам гайта веъна со, бусулба эмигранташ, хьо а цхьаьна, кхуза йоьссина боьхалла ю".\nЖурналиста, воха а ца вухуш, хIумма а дац, ша цец ца волу, массех шо ду ша экстремистех лаьцна дуьйцу, олий, кхидIа къамелдо.\nОслохь вехаш а, Норвегерчу бакъоларъяран «ХIелсинкин тобан» декъехь болх беш а ву Байсаев Iусам. Цигара хьал зуьйш, цуьнца къамел дира Маршо Радионо.\nПарижехь, Европера куьйгалхой а тIехь баьхкина, миллионал сов адам гуллуш, барам хилира деношкахь. Цигахь цхьадолу бусулба бераш хьийзадо шайн школашкахь кхечу дешархоша, аьлла, даьржира зорбанехь. Амма могIарчу бахархоша, нохчаша, тоьшалла дира Маршо Радиоца зIенехула, гуламхой Парижан юккъарчу майданашка гулло, церан шайн дахар ду, амма и дахар вуно кIезиг хьакхало дукхахболчу францхойх, бусулбанех аьлла. Хьалха а санна, францхой шайца кIеда-мерза бу, бохура цара.\nТкъа муха го хьал Парижна юьстах?\nМарселехь веха Шарип. Цо довзуьйту шаьш долчуьра дIа шена гушдерг.\nАла догIу, "Шарле ХIебдо" хIун ю а ца хуучу муьрехь, Парижехь бохам эккхале, бутт гергга хьалха, йолийна бусулба эмигранташ махкахбаха боху протест Европан юкъарчу Педига боламан Германерчу декъо. Дрезденера дIабуьйлабелира церан маьттаза маьхьарий бетта гуламаш.\nТкъа муха го хьал Германина чохь. Иза дуьйцу Берлинехь вехачу Душуев Рахьмана. Иза немцойн-нохчийн гергарлонан цIийнан куьйгаллехь ву.\nЕвропан кхаа махкара хьал вайна дийцинчу нахана, шаьш а бусулба хиларе терра, новкъадогIу карикатураш цхьаболчу европахоша, испанхоша стерчашна меракIел хьийзае цIен баьхчалгаш санна, дIасалестош.\nАмма бусулба нахана дуьхьал айбина боламаш кхин а дIакхоьхьур болчух тера ду уьш гIовттийначу нацисташа а, националисташа а. Цара дохор ду дуккха а нехан дегнаш, хила тарло европахошлахь ксенофоби цаезарца оцу нахана дуьхьалбовлурш а – кхетамийн къовсам дуьне кхолладелчхьана схьа лелаш лаьтта къовсам бу.\nДелахь а... .\nДелахь а дер дац адамаш бодане кхийса гIертачийн луур. Боданал серло тоьлу. Атта ду адамашна догцIенна, хьагI-гамо, дов-къовсам боцуш, вовшашлахь даха. Цундела, цхьана агIор, "Шарле ХIебдо" журнало човхийна, шолгIачу агIор, цуьнан редакци хIаллакйинчара дардина адамийн дегнаш – бен а дац, бусулба я керста - паргIатдевр ду, юха а цIинлур ду.\nДац адамашна цхьа латта бен, дац дахар а юкъараниг бен. Цунах теша вай, цунах вайна теша лаьа...


Оьрсийчоь -- "Адамийн бакъонашкахьа" цIе йолчу юкъараллан цIийна тIе, и хьукмат емал еш, "Кхечу пачхьалкхан агент", "Суна Iамерка еза" яздина зуламхоша, Москох, 2ГIу2012\nЭстемирова Наташа йийначу денна лерича санна цхьа хаам баржийна нохчийн Ιедалша. Мехкан администратор Кадыров Рамзан дагахь ву шен гонехь адамийн бакъонийн тергоен кхеташо кхолла. Ткъа «адамийн бакъонаш», «Кадыровн администраци» боху дешнаш вовшашца тарлуш а дац аьлла хета нахана.\nЛарамза нисделла хIума санна туьду цхьаболчу бакъонашларьярхоша, ерриг пачхьалкхехь а, дозанал арахьа а дика евзаш а, де эшначу адамийн агIонча, доглазархо, царна кIад ца луш орцах йийлина а йолу Эстемирова Наташа йийна диъ шо дуьзначу дийнахь Iедалхоша махкахь хааме баьккхина сацам. И сацам боьзна бу мехкан куьйгалхочун куьйга кIел, адамийн бакъонашларьян Iалашо а йолуш, леррина кхеташо кхолларца.\nОц кхеташонан дIахIоттам а, чулацам а муха хир бу гойтуш бух кечбан бутт хан елла Кадыров Рамзана. Урхаллехь болчара тидарехь, и керла кхуллуш йолу тоба Iедалний, бахархошний юкъалелаш, цхьа шатайпа зIе латтош, геланча хир ю.\nОфициало гIардакхарца, бовзийтар хIинцца нисделлехь а, и сацам диъ-пхи де хьалха бина бу, Оьрсийчоьнан президентан и тайпа кхеташо Соьлжа-гIалахь хьошалгIахь хиллачул тIаьхьа.\nХIетахь дIадаьхьначу цхьаьнакхетарехь Кадыровс хьул ца дира, "кхечу пачхьалкхашна болх беш болчу" бакъонашларьярхошна ша резацахилар. Къаьсттина цо нажжаз вира "Iазапна духьало яран комитетан" ("Комитет против пыток") боламан хьаькам Каляпин Игорь.\nДукхахболчарна тамаше хетарг и ду - ишта а, вуьшта а бу бохуш, бакъонашларьярхошкара анташ даьхна кIира а дузале, оццу бакъонашларьярхойх леррина кхеташо кхуллуш сацам тIеэцар.\nКадыровс хIинца далаьцнарг кхане а, я тIаьхьало йолуш а хIума ца лору дуккха наха. "Адамийн бакъонаш ларьян а, харцонаш Iораяха а махкахь ницкъаш болуш бу. ЦхьамогIа комитеташ ю, политикан боламаш бу. Цаьрга, багара дуьрста дIа а яьккхина, кхерамаш а ца туьйсуш, болх байта беза. Маршо яла еза галдаьлларг гал ду ала а, кху Iедалдас а, хIокху маьхькIамхочо а хIара а, хIара а леладо ала а, и нахала даккха а билгалбина некъ хила беза. Кхин хIумма а ца оьшу". Иштта дара соьца "къайлах" къамелаш диначара бохург.\nНохчийчоьнан куьйгалхоша бакъонашларьярхой юкъараллин цхьа мехала дакъа санна тIеоьцуш хилла а бац. Ца оьцу тахана а. Беш хьулам а боцуш, церан болх аьшнаш барал совнаха, уьш туьдуш бу хIумма а ца деш, кхечеран чоьтах беха жуккарш санна.\nНохчийчохь кхин цхьаъ а адамийн бакъонашларьяран кхеташо оьшу аьлла хетарш дукха бац. Амма дукха бу, чот йоцуш дукха, махкахь йолуш йолучаьрга, оццу Нухажиев Нурди коьртехь волчу урхалле, я кхечаьрга, масала, "Мемориале", "Iазапна духьало яран комитете" бакъ маршо а елла, болх байта беза боху нах.\nМила Iехон воллу кадыров Рамзан?


Википеди — маьрша энциклопеди\nХӀинца хӀокху Википеди чохь, нохчийн маттахь 164 780 яззам бу.\nКхоьллина 1917 шеран ноябрехь  ноябрехь 15 къоман-территорин автономи Башкурдистан аьлла, 1919 шеран 20 мартехь, центран Советийн Ӏедало Башкирийн Правительствоца биначу бартаца, цӀе яра Башкирийн АССР цул совнах таханлерчу Россехь дуьххьара къоман автономин республика ю. 1990 шеран 11 октябрехь дуьйна Башкирийн Советийн Социалистийн Республика — Башкортостан яра, 1992 шеран 25 февралехь дуьйна Республика Башкортостан аьлла цӀе ю. Российн республикашна юккъахь бахархойн барамца хьалхарчу меттигехь ю.\nДийнахь хилларг — 14 март\nПи терахьан де\n1489 — Кипран тIаьххьарлера эла-зудо доьхкина Венецийн республикана хIордандукъ.\n1794 — Эли Уитнис йаьккхина патент-бакъо бамбацIанбаран чархана.\n1861 — Виктор Эммануилс II ша дIакхайкхина Италин эла ву аьлла.\n1889 — Копенхьагенехь хIоттабина Август Стриндберган керла театран гайтам «Фроькен Йулийа».\n1945 — Йоккха Британийн ХIаваъ-Герзано кхоьссина уггар хьалха латтдегоран бомба Grand Slam.\n1954 — Москвара метрополитенан чIагаран лини йоттар чаькхдаьлла.\n1990 — СССР-ан къоман кхеташон депутаташ хIоттийна СССР-президентан пост.\n1994 — Линус Торвальдс йовзийтина пхьарма-леларан тIум Linux.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Коьрта_агӀо&oldid=2557509»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2018, 4 февраль, 21:06.


Юккъерчу бIешарашкахь кхо адам дIадоьллина шира кешнаш карийна Нохчийчохь\nX-XII бIешерашкара каш карийна Нохчийчуьрчу Хой эвлан йистехь\nЮккъерчу бIешарашкахь кхо адам дIадоьллина шира каш карийна Къоьзан-Iоманна гена йоцуш Iуьллучу Хой эвлахь. Цунах лаьцна пIераскан дийнахь хаам бина Нохчийчуьрчу къаьмнийн политикехула министралло, хаам бо Кавказ.Реалиино.\nАрхеологашна хетарехь, карийна шира каш цхьа дакъа хила мега X-XII бIешерашкахь хиллачу кешнийн. Цу чохь дIабоьллинарг доьзал хиллачух тера ду. Яьшкан кепехь даьккхинчу тIулгийн коша чохь Iохкуш ду стеган а, зудчуьн а, беран а декъий.\nШира каш карийна Хой эвлан йистерчу цхьана хенахь нах бехаш хиллачу бIаьвнех цхьаъ юхаметтахIоттош.\nГовзанчаша дийцарехь, шира каш цхьана декъана дохийна хиллачух тера ду бIов юьллуш. Цул сов, каш схьадаьстина а хила мега ширачу заманахь. Цуьнан билгало ю цу чохь цхьа а артефакт (куьйга йина хIуманаш, масала, туьлган гIирс, кечлуш ухку хIуманаш, герз, кхийран пхьегӀаш) карийна ца хилар.\nМинистраллан векалша дийцарехь, декъий юха дIадухкур ду бусалба дино хьоххучу кепехь.


Нохчийн бакъонашларъярхочуьнна Гисаев Ахьмадан адамаллийн масал\nГIуран-бутт 07, 2015\nСладких Алексей ваша ву, «приморьера партизанаш» олучу тобанна юккъерачу цхьанни. Шен ваша, вийначулла тIаьхь, боккха ницкъ лайна ша боху цо. Полици дIа а вигина, шена йиттина, къизалша лелийна хиларх, хаамаш бина цо, ша Францийн пачхьалкхе кхаьчча. Цуьнан гIуллакх, толлура долуш ду кху баттахь.\nАла догIу, меттигерачу бакъонашларъярхойн цхьанатохараллашна, и гIуллакх дIадахьа ца лиънера, и жима стаг, Нохчийчохь эскарехь хиллийла къаьстича. Иза, могIарера салтий хилла, тоьлла лоручу коьрта талламан урхаллера, оьрсийн маттахь «ГРУ» олучу.\nАмма, цунна ца моьттучу агIорара гIо кхаьчна, нохчийн бакъонашларъярхочуьнгара Гисаев Ахьмадера. Цо и гIуллакх талла а теллина, цуьнгхьа кехат язйина Францерачу Iедалшка. I8 шо долу жима стаг, эскаре кхайкхича, цига вахар, цуьнан бехк бац, аьлла дийцира цо Маршо радиога.\nГисаев: "Ас теллина Сладких Алексейн г1уллакх. Иза, лаамаза кхаьчнера Нохчийчу"\nГисаев Ахьмад, ша а ву и Сладких Алексей Нохчийчохь эскарехь волчу хенахь, и санна болчу эскархоша бехк-бахьан а доцуш, дIалаьцна Ханкалахь латтийна. Къизалша а, ша дерриг лайна ву иза, амма, и санна болу къона, могIарера салтий къинхетаме бара, аьлла дийцира цо.\nГисаев: "Со Ханкалахь латточу хенахь, могIарера салтий къинхетаме бара".\nОцу Сладких Алексейн, политикан тховкIело Францерачу Iедалшна яла ца лаар бахьан- иза Нохчийчохь тIамехь хилла аьлла къастар ду. Амма, кху меттехь церан шалхенаш го шена аьлла, билгалдаьккхира бакъонашларъярхочо Гисаев Ахьмада.\nГисаев: "Ночхашна тIехь къизалла латтийначу инарлан Квашнинна Францерачу Iедалша, шай пачхьалкхан уггаре а сийлахь лору мидал елла"\nШеца, Сладких Алексейца а зIене елира Маршо радио. Иза тахана, Францехь хьоьжуш ву кхеле. ТIаккха къаьстара бу цуьнан кхоллам. Цо, вистхуьлуш бакъдира, ша ГРУ олучу тобанехь хилла хилар. Ша цигахь дакъалаьцначу операцех иштта элира цо.\nСладких: «ХIаъ, со хилла эскарехь, оцу ГРУ олучу тобанехь. Ша массарех а ала мегар дац вуониг. Со могIарера салтий вара. КъилбаСеда Кавказехь вара со, Ханкалахь. Оха лоьхура тIемалой. Талламан а, лехаран а болх бара оха дIахьош берг. Цхьаъ лаьцча, оха беракема а кхойкхий, иза пилоте дIа а лой, цуо дIавуьгура. Цул тIаьхь, царах цуьнах хIун хилла а ца хаа тхуна. Тхоьга ца олура иза».\nШена, гIо нохчийн бакъонашларъярхочуьнгара кхачарх а воккхаве Сладких Алексей.\nСладких: "Ас дика тIеийцира иза. Ас нохчийн къам лоруш ду. Со цига сайн лаамца вахана вацара, нохчийн ца безаш а вацара. Со цига, машар хIотто вахнера".\nКху баттахь, хин йолчу кхелехь, къаьстар ду, лура юй Францерачу Iедало Сладких Алексейн тховкIело, я лура яц. Мухха а далахь а, нохчийн бакъонашларъярхочо, адамаллийн масал гайтина, оцу оьрсичуьнна гонахь кхолладеллачу хьолехь.\nНохчийн бакъонашларъярхочо,Францехь тховкIело йоьхучу оьрсийн хиллачу эскархочуьнна агIо лаьцна


Вай дохадеча хана, пхи-ялх шу даьнна хиннав Бек. Воккхачоа а ла хала зама текхай цо ше арахьа лелаш. Мел эшар, мел хетар деце а, деша гIерташ, чакхваьннав ше цига мел яьккхача хана. Эггара хьалха мехкабоалача нахаца, Даьймехка воагIа из, шийца боккхагIбарех а зIамагIбарех саг воацаш, ше цхьаьккъа. Цу хана из хиннав кхелета зIамига саг, цун 18 шу даьнна хиннад хьамсарча юрта воагIаш. МоцагIа ший нана йисача, бера ханара дагалоацам бахача юртацара вIашагIкхетар дийца цаваллал дог тохадолийташ хилар. ХIанз дIахо дIабахьа безар кхело шийна бегIа никъ. Деша ваха, ший керттера гIулакх харжа ха эттача, цо хорж гIалгIаша дукха къердаш йоаца вуз. Из къердаш цахилара бахьан хиннад, цига деша баххал говзал, хьаькъала таронаш йолаш бола нах Казахстанера цIадоагIаш вай къаман кIезига хинна хилар. Цул совгIа Бек чIоагIа дог дIаувш а хиннав ше харжа лаьрхIача дешарца. Из Ленинграде вода; театрани, ашарийи, кинематографеи институте багIача кагирхой мугIаре хила ловш. Цун уйла кхоачаш а хул. Бек цига дIа а отт, цул тIехьагIа из толамца чакх а йоаккх. ДIахо цо балхаш даьд вай къаман культура дегIайоалае, дIахьалхакхувла гIерташ. Цхьадолча даькъе цун из вIаштIехьа а доалар. Бакъда биззача боараме ший хьинарах пайда эца витацар из, цо дIаболабаь никъ къоабалбеш боацача наха. Цо болх бу Нохч-ГIалгIай теникий театра директор волаш. Цхьайолча хана, новкъосташа бегаш беш, хоаставора Бек, «теникий паччахь» хинна саг ма вий ер аьле. Цу тайпарча бегашта эгIазводачарех вацар из. «ТIаккха хIаьта!» — алар мара, из шийна хала дергдацар. Бек цу балха тIа волаш, 1973 шера Шолжа-ГIалий тIа хул хIирашкара лаьтташ юхадехаш йола митинг. Цигара гIалгIай бийсаш яха театре чукхийлаб, театран декорацеш Iай ара латтача наха йIовхал ялар духьа, цIер тIа кхувсаш, йоагаяьй аьле бахьан оттадийя, КПСС Ленински районни комитето партера дIавоаккх Бек, цунца цхьана кхыбола гIалгIай а. Цул тIехьагIа балхах а вох из. Цо ше дийцачох, мегаргболча балха дIа ца эцаш, цхьаннахьа къа ца хьийгача ца воалаш, ший доацача гIулакха тIа вахе, дикка ха йоаккх цо. Ха дIа мел йода, кIезиг-кIезига воагIаш, юха меттавоагIа, Х. Нурадилова цIерагIчатеатре а, М. Лермонтова цIерагIча театре а балхаш ду.\nОаха цхьана болх беча юкъа дикка эргаяьннаяр газета 3-4-гIа оагIонаш. Дукха керда рубрикаш юкъейоалайир, хьалххе дикка уйла а яь. Наха дукха езаш яр «Дезала кхуврч» яха рубрика. Цунна кIалха кепа еттар дезалашта деча хьехамашта, бераш кхедеча новкъа фу де деза дувцача йоазошта, зIамагIбарашта деша мегаргдолча дувцарашта, стихотворенешта, кхалнаха коа-карта деча балхашта. Яшаехкача хIамашта (сомашта, баьцадаарашта) фу эш дувцар. Хозача сурташца кийчъе хьожар из оагIув. Кагирхошта къаьстта езачарех яр «Спортивни Нохч-ГIалгIайче» яха рубрика. Укхаза бовзийтар керда гучабаьнна спортсменаш, яздора боккхагIчар вахарах. Арсамаков Исраилах олимпийски чемпион хиннача хана, цу рубриканна лаьрхIа йоазув дир гIорваьнна хиннача журналиста, газета редактора заместитела Хамхоев Мустафас. Цул тIехьагIа Исраилах яздир Вышегуров Мухьмада, спортсменах а цун тренерах Кодзоев ИбрахIимах а яздир аз. Цхьаькха тхоаш гIаддига моттиг дагайох укхаза. «Динамо» оалача стадиона тIа яр спортивни гимнастиках йола зал. Тхона вIалла йий а ца ховш, цу чу хиннаяр спорта мастер йолаш Героева яхаш гIалгIай йиIиг. Цох дола йоазув а наьха теркам тIаозаш хилар. ТIехьагIа цу йиIий кхел мишта хиннай хьежар со. Из деша эттаяр Нохч-ГIалгIай педагогически институте. ХIанз из мичай, фу болх беш я белггала сона оалалургдац. Цхьаькха рубрика а яр спорта хетаяь, «Спорт – унахцIенон дIоагIа» яхаш. Укхаза каст-каста кепа еттар физкультурник волча Барханоев Висангире, Гадаборшев Абос, Алиев Iалве, кхычар деча йоазошта. ТIеххьара шиъ «Комсомольское племя», «Ленина никъ» яхача газетий корреспонденташ бар, цунца цхьан тха газета яздора цар спортах лаьца. Бека а аз а дукха ха дIалуш яр «Тхо интернационалисташ да», «Культуреи вахари» яха рубрикаш. Хьалхарчо къаьстта а дукха дувцар интернациональни декхар кхоачашдеш хиннача бIухоех, цар гойтача турпалча гIулакхех. Яздора школашка болх беш хиннача интернациональни доттагIала клубех. Культуреи вахари долча, суртанчий хьажараш, цирка хьаьший, лоархIаме концерташ, театра керда спектаклаш, култура цIеной вахар, кхыдараш дувцар. Цу мугIарера дукхагIа сона дагадоагIа йоазош да «Эсамбаев – Наьсаре», «Вайцига хьоашалгIа – Москвера цирк» яхараш. ДагадоагIа, цирке Игорь Кио, Вахтанг Кикабидзе, уж санна цIихеза артисташ бахкар, цунна хетадаь дар лакхе хьоахадаь шоллагIа йоазув. Цу берригача балхб, из атта а кIезига а болх бацар, кулгал деш хиннар вар Абадиев Бек, цун из дика вIаштIехьа а доалар. Из волча баьхка го йиш яр гIорбаьнна артисташ М. Цицкиев, М-Г. Хадзиев, Р. Наурбиев, Л. Эсмурзиева, Д. Кодзоева, кхыбараш. Цар шоаш а йоазош деш ха хулар газета лаьрхIа.


1 Kings Глава 4 American Standard и Чеченский (нохчийн мотт) переводы\nЦу тайпана, берриг а Исраил-махкана тІехь паччахь хилира Сулимах.\nСулим-паччахьан го иштта бара: динан да волчу ЦІадукъин кІант Іазар-ЯхІу;\nШайшаан кІентий Элихьорап а, АхьъяхІу а – уьш бара кехаташ яздархой; Ахьлудан кІант ЯхІушапти, пачхьалкхан гІуллакхех лаьцна яздархо;\nЯхІу-ЯдаІан кІант БенъяхІу, эскаран хьаькам волу; динан дай болу ЦІадукъа а, Абу-ЯтІари а;\nНатин кІант Іазар-ЯхІу – иза мехкадайн куьйгалхо вара; Натин кІант Зубади – иза динан да а, паччахьан юххера хьехамча а вара;\nАхьишар – иза паччахьан цІентІехь хьаькам вара; Іабдин кІант Адунурам, беза белхаш бойтучу нахана тІехь куьйгалхо волу.\nБерриг а Исраил-махкана тІехь Сулим-паччахьо дІахІоттийна шийтта мехкада вара. Цара сурсаташ дІакхачадора паччахьна а, цуьнан цІенна а. Царах хІораммо а шеран цхьана баттана догІу сурсаташ латто дезара.\nЦеран цІераш иштта яра: лаьмнашкахь болчу Эпрайм-махкахь мехкада волу Бен-Хьур.\nБен-Декъар вара Макхац, ШаІалбан, Байт-Шамаш, Эйлон, Байт-Хьанан цІераш йолу гІаланаш юкъайогІучу мехкан мехкада.\nБен-Хьесад вара Арубат олучу а, Соха а гІаланийн а, Хьепар олучу берриг а мехкан мехкада.\nБен-Абунадиб вара берриг Напат-Дор олучу мехкан мехкада. Ткъа Сулим-паччахьан йоІ ТІапат цуьнан зуда яра.\nАхьлудан кІант БаІана вара ТаІнак а, МагІидда а олучу гІаланийн а, берриг Байт-Шеан цІе йолчу мехкан а (иза бара ИзраІал-гІалина лахахь йолчу ЦІартан-гІалина юххехь), Байт-Шеан-махкара дуьйна болалуш Абел-Мехьал а, ЯкхмаІам а олучу гІаланашна тІекхаччалц болчу мехкийн да.\nБен-ГІебар вара ГалІадан Рамат-гІалин гонах болчу мехкийн мехкада. Оцу мехкашна юкъайогІура ГалІад-махкахь йолу Маннашан кІентан Яиран ярташ. Иштта АргІаб цІе йолу Башан-махкахь йолу меттиг а, цІестан гІораш долуш, лекха керташ йолу кхузткъа йоккха гІала а яра цу юкъайогІуш.\nІиддин кІант Ахьинадаб Махьанайм цІе йолчу мехкан да вара.\nНаптал-махкахь мехкада вара АхьимаІац. Цо Сулим-паччахьан йоІ Басамат йигнера шена.\nХьушайн кІант БаІана вара Ашар-мехкан а, БеІалт-юьртан а мехкада.\nИссархан-мехкан да вара Парухьан кІант ЯхІушапти.\nЭлан кІант ШамаІи Бен-Яман-мехкан мехкада вара.\nЭмархойн паччахьан Сихьонан а, Башан-мехкан паччахьан ІовгІин а хиллачу ГалІад-мехкан мехкада вара Урин кІант ГІебар. ЯхІуд-махка тІехь а цхьа мехкада хІоттийнера.\nЯхІуд-махкахь а, Исраил-махкахь а, хІордан йистера гІум санна, алсамдаьлла дебнера халкъ. И адамаш юуш, молуш, самукъадолуш дара.\nЭпрат-хин тІера дІадоладелла пІелаштамхойн махкана тІекхаччалц а, Мисар-мехкан дозане кхаччалц а йолчу меттигашкарчу массо а паччахьна тІехь олалла дора Сулим-паччахьо. Оцу пачхьалкхаша Сулим-паччахь дІакхалхалц массо а тайпана сурсаташ а, кхин долу хьал а латтадора, гІуллакх а дора цунна.\nСулим-паччахьна а, паччахьан цІентІехь цунна гІуллакх деш болчарна а, хІора дийнахь юучунна оьшуш йолу хІума иштта яра: бІе шовзткъе итт гали кІен дама а, кхо бІе гали кхин тайпана долу дама а,\nитт бустийна сту а, жа тІера цхьа бІе уьстагІ а. Уьш доцург кхин а сеш, масарш, лунаш, дустийна зІакардаьхни а дара.\nСулим-паччахьан олаллехь дара Эпрат-хина малхбузехьара агІор болчу Тапсахь-гІалара дуьйна Іази-гІала кхаччалц долу мехкаш. Оцу Эпрат-хина сехьа агІор долчу мехкашкара паччахьашна а тІехь олалла деш вара Сулим-паччахь. Гонах долчу кхечу дерриг а мехкашца а машарехь Іаш вара Сулим-паччахь.\nИштта, ЯхІуд-мехкан а, Исраил-мехкан а адамаш Дан-гІалара дуьйна Беар-ШабаІ-гІала кхаччалц хІора а шайн-шайн кемсийн а, инжир-диттийн а ІиндагІашкахь тийна-маьрша Іаш бара, Сулим-паччахь дийна мел ву.\nЙиъ эзар гІудалкх южу дойн керт а, шийтта эзар дин а бара Сулим-паччахьан.\nЦуьнан шийтта мехкадас шеран шийтта беттан хІора баттахь цхьаццаммо Сулим-паччахьна а, цуьнца цхьаьна шуьне охьаховшуш болчарна а оьшшург латтадора. Иштта, цара цхьа а хІума ца оьшуьйтура цунна.\nГоврашна а, кхин долу мохь тІе буьллу дийнаташна а оьшуш йолу йол а, мукх а хІораммо шайн-шайн рогІехь тІебахьара паччахьна ян езачу меттиге.\nХІордан йистера гІум йолччул боккха кхетам а, шортта хьекъалалла а деллера Дала Сулим-паччахьна.\nМалхбалехьарчу дерриг а халкъийн а, берриг а Мисар-мехкан халкъан а хьекъалал а сов дара Сулим-паччахьан хьекъалалла.\nИза массо адамал а хьекъалдолуш вара. Сулим-паччахьан хьекъалалла Іезарахьахо волчу Этанан а, Махьалан кІентий болчу ХІайманан а, Калкалан а, ДардаІан а хьекъалаллел а сов дара. Сулим-паччахьан цІеран сийлалла хьалаяьллера гонах долчу дерриг а халкъашна юкъахь.\nСулим-паччахьо кхо эзар кица а, цхьа эзар пхи илли а аьллера.\nЦо дуьйцура диттех лаьцна хаза хІуманаш, Ливанун-махкахь долуш долчу баганан диттах лаьцна дІаволавелла, поппарца боьттинчу пенах схьаюьйлучу бецех лаьцна а олуш. Сулим-паччахьо дуьйцура дийнатех а, олхазарех а, текхаргех а, чІерех а лаьцна долу хІуманаш.\nСулим-паччахьан хьекъалаллех лаьцна хезначу дуьнен чуьра массо а паччахьаша хьажийна болу, массо а къаьмнех болу нах оьхура Сулим-паччахье ладогІа.


Ассаламу Iалайкум! Къуръан нохчийн матта перевод ян мегаш дуй?\nКъуръан кхечу матте гочдар атта хIума дац, из доккха хIума ду. ХIунда аьлча, гочдийриг деза дош ду, сийлахь дош ду, хIокху дуьнена тIехь шел сийлахь кхин хIумма хир доцу хIума ду, Къуръан – иза АллахIан къамел ду. Цундела, вай долчара цхьаболчу дешначу наха магош ца хилла иза гочдар. Иза цара ца магоран бахьана масийтта хила тарло: кхачам боллуш маттана говза ца хилар а, массо нах нийса кхетар болчу кепара гочдан дезаш хилар а, деккъа Къуръан гочдина тоьаш ца хилар а (цуьнца цхьаьна цуьнан тафсир ца хилча динан Iилма доцу нах массо а тайп-тайпана кхета цунах), иштта кхидIа а. Делахь а, вайдолчара цхьаболчу дешначу наха дерриге Къуръан гочдина меттигаш а ю бах (суна сайна мел лехарх дерриг гочдина Къуръан гина дац), Iилманан цхьадолу жайнаш санна. Нохчийн матте Къуръан гочдарх лаьцна, цуьнан халонаш а, цуьнан ша-тайпаллаш а юьйцу Сулейманера Джамболата, вайн меттан йозанах лаьцна яздинчу шен жайнахь, луург цуьнга хьаьжча пайдане хир ду.\nТкъа оцу хаттарна жоп делча, иза иштта хир ду: Къуръан гочдан мегар ду – нохчийн а, кхечу а меттанашка – хIокху билламашца:\n· Къуръан гочдийриг дикка ши мотт бевзаш хила веза: Iаьрбийниг а, нохчийниг а, масала. Дикка и ши мотт бовзарна юкъадогIу Iаьрбийн меттан грамматикехь лаккхара дакъа долуш хилар, Iаьрбийн маттара алам дIабешча цунах нийса кхеташ хилар, нохчийн меттан грамматика дикка евзаш хилар, нохчийн меттан – масала – хазаллин агIонаш дикка евзаш хилар. Доцца аьлча шинне а маттаца кхачам боллуш говза хилар.\n· Къуръан гочдийриг бусалба динан Iелам-стаг хилар; бусалба динан коьрта Iилманаш дикка девзаш хилар, кхидолу Iилманаш а Iамийна-дешна хилар; муьлхха а Iилманан жайнаш тIехь таллам бан а, церан маьIнех дикка кхета а, цу юкъара оьшург схьакъасто а корматалла йолуш хилар.\n· Къуръанан маьIна дечу хенахь, схьагуш долчу дешнийн маьIна а ца деш, дерриге айатийн юкъара маьIна дар. Вуьшта аьлча, дашах дош даккха а ца гIерташ, дерриге айатан маьIна а девзина, тIаккха и маьIна шен матта гочдар. Дашах дош доккхуш болу гочдаран некъ маггане а мегаш бац, цу некъо Къуръанан маьIна дохадо дела.\n· Доьшуш верг нийса кхетар воцу меттигашкахь а, кхийолчу оьшучу меттигашкахь а ша яздинарг тидар, цунна билгалдахарш дар, цунна тафсир дар.\n· Къуръанан «мансýх» (хьукм дIа а даьккхина, доьшуш дитина) долу айаташ билгалдар, цу айатийн метта долу айаташ, йа хьадисаш муьлхарш ду билгалдар.\n· Ша гочдинчул тIаьхьа, нахана юкъа арадаккхале, бусалба динан Iелам-нахаца а, меттан Iилманчашца а дагавалар, цаьрга дешийтар.\n· ХIара берриге билламаш чулоцуш биллам бу хIара: доьшуш верг Къуръанан маьIнах нийса кхоьтуьйтур воцучу массо агIонах ларвалар. Лакхахь хьахийна билламаш берриге а хIара биллам кхочуш беш бу дукхах йолчу агIор; цхьа кIеззиг йолчу агIор, гочдарца гIалаташ дахар бахьана долуш Делан къамел харцахьадаккхаран къинойх гочдархо ларвеш а бу.\nХIокху билламех доьххьарлера ах билламаш муьлхха а бусалба жайна гочдеш кхочуш хила беза билламаш бу, Къуръан гочдеш хилла ца Iаш. И билламаш кхочуш хуьлуш бацахь, доккха гIалат доцуш вуьссур вац. Муха вуьссу, и массо биллам кхочуш хилча а, стаг гал ца волуш вуьссуш ца хилча?!


Омскерчу набахтера тутмакхаш дарбан цIийне бигина\nОмскера лоьмар 6 йолу колони\nОмскерчу лоьмар 6 йолчу колонехь летарш хиллачул тIаьхьа дарбан хIусаме кхачийна 4 стаг, амбулаторан гIо кхачийна кхин а масийтта тутмакхна, - хаамбо "Интерфакс" агенталло, кIоштарчу омбудсменан Касьянова Иринин хаамна тIе а тевжаш. Цо иштта дIахьедина, дов долийна аьлла, бехкевина 12 гергга тутмакх СИЗО дIахьажорах а.\nХьалхо дийцаредаьккхинера, Талламан комитето бехкзуламан гIуллакх диллина бохуш. Хилларг ма дарра зен а зуьйш, бехкенаш билгалбохуш бу аьлла, хаамбина Омскан кIоштарчу Талламан комитетан пресс-гIуллакххоша.\nШоьтан буса дуьйнна йоьхнера Омскерчу набахтехь къепе. УФСИН-ан (таIзарш кхочушдаран системан федералан урхалла) официалан версица, тутмакхаша дуьхьало йина хиллера тобанашкара арадийла, шайна хIоттийна раж дIамалъяр доьхуш. Оцу юкъанна вовшахтасабелла протестан агIончаш а, дуьхьалончаш а. КIирандийнахь гоне ерзийнера набахте, тIеоьзнера спецназан дакъа а. ЧIагIдо, цул тIаьхьа бунт сацийра тутмакхаша, я царна тIехь ницкъ а ца бина бохуш.\nТкъа хIинца болчу хаамашца, колонера хьал тергонехь латтош ду администрацино. Шайна тIехь ницкъбо, етта а етта, аьшнашдо шаьш бохуш, шайга латкъамаш бинера тутмакхаша бохуш, дийцира бакъонашларъярхоша а, журналисташа а. Церан латкъам бахьана долуш гIаьттинера и бунт а аьлла, тешна ду меттигера зорбанаш а.\nШаьш чохь латточу баракан корах кехат тоьхнера тутмакхаша, орца доьхуш. Колонин кетIахь гулбелла хиллачу тутмакхийн гергарчу нахах цхьаберш полицино дIалецнера.


"Сайна дендерг – иза суна хIинца бен а дац". Сокуровс ша Путинца эгIарх лаьцна\nХIара хаам (материал) кхоьллина, (я) яржийна арахьара агент лоручу арахьарчу хаамийн гIирсо, (я) арахьарчу агентан кепехь болх бечу Оьрсийчоьнан юридикан хьукмато. *Вольтская Татьянас кхелехула арз дийр ду оцу статусна\nГIура-беттан 9-чохь рогIера цхьаьнакхетар хилира гражданан юкъаралла кхиоран а, адамийн бакъонашкахула а йолчу кхеташонан Оьрсийчоьнан президентца. Цигахь конфликт иккхира Путин Владимирна а, шен къамелехь "Оьрсийчоь хийца еза" аьллачу режиссерна Сокуров Александрна а юкъахь. Къамелна комментари еш президента хьийхира режиссерна, ша цхьаъ алале, ойла яр. Гуш дара Путин оьгIазвахна хилар. Путинца иккхина дов шена муха го дийцира Сокуров Александра Север.Реалиин корреспонденте.\nШа адамийн бакъонийн кхеташонехь динчу къамелехь Сокуров Александра хьехийра дуккха а теманаш, агIолецира набахте хьажийначу историкан Дмитриев Юрийн, аравала дихкина, цIахь латточу Петербурган депутатан Резник Максиман, лецна кхобучу Барахоев Ахьмадан, Саутиева Зарифин, цаьрца лецначу кхечу гIалгIайн жигархойн а, хьийхира, "ерриг а пачхьалкхехула оппозицера кегийрхой лаьхкина а ца лелош", Оьрсийчоьнан регионийн дахар тодаран хьокъехь ойла яр – тоьлуш дац Оьрсийчоьнца яха лууш йоцу Къилбаседа Кавказера республикаш маьрша яхар, бохура Сокуровс. Элира, тоьлу Оьрсийчоьнна ша шен "шуьне" ховшийна кхобу Беларусси, Абхази, Шема, къилбера регионаш Iад а йитина, леш лаьтта Оьрсийн Къилбаседе кхабар а, лаьттах йоллу газ яккхархьама хIаллакъеш йолу шира юрт Лужицы а, цигахь кхачулуш лаьтта вожане къам дендар а.\nОьгIазвахначу Путина профессионализм яц цуьнца, ойла ца еш до къамел, республикаш Оьрсийчохь яха лууш яц аларца "вайн пачхьалкхехь шолгIа Югослави эккхийта" лууш ву Сокуров,бохура. Цхьанненна а, хуьлда иза ша Сокуров а, мегаш дац мила кхубу Оьрсийчоьно дийца, и санна долу къамелаш - уьш"кхераме тайнигаш" ю, "халкъанна хьалха дийца даккха мегаш хIума дац", маситтазза элира Путина.\nРежиссеран а, президентан а диалогна комментари еш Путинан пресс-векала Песков Дмитрийс бохура, Сокуровс, "цхьа а профессионализм йоцуш, ша хьехориг шена девзаш а доцуш", хьайира теманаш, "ткъа иза ца лов президента". Ткъа Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана таллар хьоьху Сокуровн дешнаш пачхьалкханна дуьхьал хилар, цаьрца экстремизм яллар.\n– Александр Николаевич, хIун эр дара ахь Кадыровс хьайх лаьцна аьллачу маьттазчу дешнех? Цо ша дечу къамелца хьуна тосуш кхерам а го дукхахболучарна.\n– Оцу стагах лаьцна цхьа дош ала а ца лаьа суна, вешар а вац со иза вийца. Пачхьалкхан президента олийла цо дуьйцучух шена хетарг. Алийта иза президентан администрацига, иза цуьнан болх бу.\n– Ахь айхьа муха мах хадабо адамийн бакъонийн кхеташонехь хьайн Путинца хиллачу къамелан а, цо хьайн дешнашна дуьхьал аьллачун а?\n– Суна чIогIа халахетта айса аьллачух иза ца кхетта. Ас ца во иза бехке, кийча вацара иза сан къамел хаза. Цунна дукха хьолехь кхеташонехь декъашхоша дендолу къамел, хьалххе дохьий, хьалха охьадуьллу, ткъа ас цкъа а ца до иза, цундела цунна хала дара сихха кхета. Ас охьабиллинарг керлачу информацин мор бара, хьехамаш бара – суна хетарехь, вац иза ишттачу кепехь болх бан кийча.\nСо дохковаьлла. Амма тхо юкъара хьал дийца гуллуш ду кхеташоне, хетарг массеран а цхьабоса хуьлийла дац\nЦундела бехкедо суна ас, теманаш а хуьйцуш, сов паргIат къамел дарна а, могIарчу адамо санна, дипломатин ламаст ца лардеш, дийцарна а. Бакъал а ца мегаш хила а тарло пачхьалкхан куьйгалхочуьнга ишшта дийца, ца хаь суна. Делахь а со дипломат вац, политик а вац, кегий нюансаш ларъян, оццул махканна дезачу гIуллакхийн терго ян ца хууш хила а мега суна. Оцо иза дарвира, оьгIазвахийтира. Со дохковаьлла, хила ца деза иштта. Тхо юкъара хьал дийца гуллуш ду кхеташоне, хетарг массеран а цхьабоса хуьлийла дац. Суна сайх цхьана декханна кхетар бу моьттура, амма сан къамел – иза доккха гIалат хилира, нийса хир ду аьлла хета суна суо хIинца кхеташонан декъара дIаваьккхича. Президентан пресс-кеалан къамеле ладоьгIча, со кхета, уьш чIогIа оьгIазбахна. ХIун дер тIаккха – адамийн бакъонийн кхеташоне дипломаташ, политикаш, иштачу гIуллакхашна кечбина нах бахийта беза. Гуш ду, кхеташонехь болу нах кхин амалш йолуш хилар. Со санна лела, гарехь, мегаш дац, лелаш а дац. ХIинца хIун дер – иштта нисделла-кх.\n– Цундела дуккха а нахана гира-кх дарвелча Путин муха хуьлу, къаьсттина ахь Къилбаседа Кавказ хьахийча. Иза стенна дара аьлла хета хьуна?\n– Ас дукха хенахь дуьйна олуш ду, иза уггаре йоккха проблема ю Оьрсийчоьнна: дац листина я политикаца дерг а, я экономикаца дерг а, я культураца дерг а. Сайн хенарчу нахаца контакташ яц сан цигахь, Кавказерчу хьакамаша ца хIуьтту соьца къамелаш дан. Сан кегийнахаца, сайн студентийн нийсархошца хуьлу къамелаш, цара даггара дуьйцу соьца, шайн гонашка, дай-наношка дуьйцур доцург а тIехь, теша уьш сох. Суна гарехь, нагахь санна Оьрсийчоьнан Федерацино Кавказера историн, идеологин, экономикан агIонаш тидаме ца эцахь, рогIера йоккха конфликт эккха герга ю цигахь. Дахаре хIуттуш ду дешна доцу, культура йоцу, Iамийна доцу керла чкъор, хьалха бахархошна и ниIматаш Советийн школаша, Советийн институташа луш хиллехь, хIинца иза дац, исламан фактор ю есташ. Оццу ГIебарта-Балкхаройчу – кху аьхча цигахь кино йоккхуш лелла со – дуссуш лаьтта исламан дин, цунах кхоьру гIебартой а, балкхарой а, суна бевзарш-м кхоьру. Ас 2007 шарахь бехира, Украинаца, Казахстанца юкъаметтигаш эгIарна кхоьру со, хIетахь цхьаммо а ца ийцира иза тидаме. ХIинца ас боху, цхьацца бахьанаш ду, уьш ца ган йиш яц пачхьалкхах, федерацех хиндерг шена деза деза хетачунна – нагахь санна уьш вайна оьшуш елахь. Сайн къамелашкахь ас даима а хьехийна феерацин хьелаш, культуран, къаьмнийн аспектийн мехаллаш.\n– Амма билггал иза дара резадацар гIаттийнарг, хетарехь.\n– Соьца къамел дечо, халхеташ делахь а, тидаме ца ийцира иза. Ткъа суна массо а агIор схьахеза, цхьа а федераци яц янне а, олуш. Масех шо хьалха Медведевца цхьаьнакхеттачохь ас цхьацца хеттарш гIиттийра, федеративан хIоттам а хьахош, цо соьга элир: ахь хIун дуьйцу, Александр Николаевич, хIун федераци. Кхеташ ду, со цецваьллера – царна суначул алсам хаьа хир ду-кх ю вайн федераци я яц, аьлла. Амма со федеративан пачхьалкхан Конституци йолчу махкахь веха, цу тIехь ю пачхьалкх, I00 шо хьалха кхоьллинчу кепехь, къаьмнашка екъаелла. Ас тидаме дилира и документ долу 100 шо хилар, кхидIа иштта хила йиш яцар.\nСуна ца товра сайца иштта къамел деш – дукха хан ю соьга оцццул шога къамел данза, цхьаммо а ца дина\nСуна делла жоп дара со цецвоккхуш – пачхьалкх йохо воллу со, гIаттам айбар санна ду сан къамел, иштта дIа кхин а, дага ца догIу хIинца ма-дарра. Къамел дан а дара хала, со Смльнехь вара, ткъа стенгахь вара президент, суна хаац, зIе, хан ийзош, генара яра: со дийца волало, ткъа иза ша долийна къамел чекхдаьккхина а вац, иза волу – со волало дийца, иза огIазъоьху, сан къамел шогга хеда а деш. Дискусси йитира ас, иза маьIна доцчу уьйригах тарлуш яра, цо сол хьалха сийдоцчу воккхург пачхьалкхан куьйгалхо вара.\nАс баккъал а боху, со ца кхета, ас хIун аьлла цуьнга вониг, цунна оццул халахеттал\nКхеташ ду, суна ца товра сайца иштта къамел деш – дукха хан ю соьга оцццул шога къамел данза, цхьаммо а ца дина. Гарехь, цхьаъ нисделла оцу стагаца, белхан дийно хIоттийна хила мега, америкахошца хиллачу къамелаша кIадвина хила тарло, ца хаьа суна. Амма оьгIазалла цуьнга цхьа цIеххьана йоьссира – соьгахь йоккха цхьа программа, манифест ю, элира цо. Ас юхьанца ойла йира, ма дика а ду сан, могIарчу вахархочун къамел сила йолчу манифесте дирзина. Амма хиллера вон манифест адамийн бакъонаш тергалъечу кхеташонан декъашхочун хилар – иза дика дац, хила ца деза. Нагахь санна оцо пачхьалкхан куьйгалхочунна вас йинехь, ас иза сайна къинтIера воккху – ас баккъал а боху, со ца кхета, ас хIун аьлла цуьнга вониг, цунна оццул халахеттал.\n– Хьуна муха хета, хьан къамел профессионалан къамел дац цо юха-юха а стеннна олура?\n– Дан а ду иза ишта – со вац я полтик а, я журналист а, я публицист а, со пхьалгIара стаг ву, со цхьана исбаьхьаллин белхахо ву, ас сайн къамел драмин дустаршца хIоттадо: адаман дахар, цуьнан бакъонаш гатъеш долу социалан хьелаш дуьйцуш, ас масал даладо пачхьалкхехь садукъдинчу профессионалийн гонех лоций – ткъа цунна-м ца хаьа ас хIун дуьйцу а. Ас элира, тIегIанашка а биллина болх бац вайн пачхьалкхехь катастрофашна дуьхьал беш, тIамна халкъ кийча хила Iамо деза, орцан министралла ца ларайо, гIаланашкахь нахана ца хаьа, 20-30 градус шело а лаьтташ, электросерло ян йоьлча шаьш хIун дан деза, мехкан къилбаседа-малхбузехь а, Сибрехахь а, Уралехь а ца оьшу даккхий цIенош тIекIел дан, царна чохь цхьа бохам иккхича йовхо муха латто еза хууш ца хилча, ткъа и цIенош долуш долчохь нах бохамна буханисбелча, царна юург латтон йолу меттигаш ян еза. Нагахь санна хи хьадахь, хIун дийр д оцу яккхийчу бIаьвнаш чохь бехачу наха, наной берашца цхьаьна, къаной муха биссор бу лакхарчу гIатташна тIера охьа – цунах лаьцна ойла йой цхьаммо а?\n– Цунах ойла яр - иза хьан бала бацарна оьгIазвахана хиллий-те Путин?\n– ХIаъ, новкъа деара цунна, сан гIайгIа стенна бу иза, аьлла. Со ала воллура: аш стенна ца йо цуьнан ойла? Iалам хийцадалар цIеххьана доладала а ма мега, муьлххачу а баттахь, тIейогIучу бIаьста, ткъа шу ерриг пачхьалкхехула хьавдда лела кегийнаханна тIаьхьа, уьш набахтешка хийшош. Пачхьалкхехь оццул дистина лаьтташ политикан дахар а долуш, муха айдийр ду халкъалахь мохк безар? Со цецвуьйлу, оцу хаттаро стенна гIаттийра оьгIазалла пачхьалкхан куьйгалхочуьнгахь.\n– Ахь элира: "Вайн декъа тIехь юуш Iа Беларусь, Къилба ХIирийчоь, Абхази… Шемина гIодан вайн деза…" Ткъа и тайпа кхайкхамаш наха, шайн митингашка арабовла таро йолчу хенахь, гIарабаьхна ма бу, аьлча а, дукхахболу бахархой ахь аьллачунна тIехь бу…\nБорис Николаевичца кхин а хала, ира дара сан къамелаш, Нохийчуьрчу тIеман хьокъехь а, амма ишттаниг хилла дацара\n– Ас сайна ала магийра "вайн декъа тIехь юуш Iа" – иштта олу-кх президента а, дукха наха олу ишта, эскаршкахь гIуллакх динчийн маттахь, сан накъосташа а, ас леррина ладугIуш болучара. Дукхаболчу божаша кхетош мотт бу иза. Бакъ ду-кх иза, юуш Iа. Стенна хетта иштта алар кIоршаме? Ца хаьа суна. Мелхо а, вай шех кхетийла, вай цхьана Iалашонийн могIарахь хилар гойтуш дац иза президентна? Стенна хета деза иза кIоршаме – иза шега Владимира Владимировиче хатта деза.\n– Хьуна билггал хаьаий, цхьана Iалашонийн могIарахь дуй-те вай?\n– Ас дуьйцург пачхьалкхан Iалашонаш къастор ду. Пачхьалкхо боху, Оьрсийчоь, Беларусь, Шема цхьана Iалашонийн могIарахь ю – цо ма эцний шена тIе уьш а, къилбера регионаш а пачхьалкхан бюджете. Мел къадвелла, мел суна оьгIазвахна хила веза ас аьлларг оццул дера тIеэца. Аш сан текст ешахь, шу кхетар ду, мел атта ду иза кхето, адаман могIарчу маттахь иза хIоттийна юйла. Амма со дипломат вац, Путинна а хаьа воцийла. Сан Ельцинца а хилла хала къамелаш, аммаоццул оьгIазе уьш тIеэцна дацара! Ткъа Борис Николаевичца кхин а хала, ира дара сан къамелаш, Нохийчуьрчу тIеман хьокъехь а, амма ишттаниг хилла дацара!\n– Дуккха а шераш ду Путинца ахь, Оьрсийчоьнан Iалашонаш шена еза лоручу Iедалан деца до бохуш, къамелаш ден. Хьо теший цо шена уьш баккъал а адеза лору бохучух?\n– Соьга цхьаъ бен алалур дац, гарехь, тхуна кеп-кепара гуш хила тарло пахчьахлкхан Iалашонаш. Цуьнан Iалашонаш – пачхьалкхан Iалашонаш хила мега, ас хьехораш халкъан, юкъараллин Iалашонаш-хьашташ ду. Ас дуьйцурш бахархойн хьашташ дац – сайн халкъан, гIаланашкарчу юкъараллийн, къаьмнийн, динийн хьашташ ду. Яц ас юьйцурш-м пачхьалкхан Iалашонаш, уьш йийца со лаккхарчу даржехь хила веза.\nЦхьана хенахь цхьа хьажам хуьлу хиламе, юха сихха хуьйцу и хьажам\nПрезидентехь йолу инфомаци, халахеташ делахь а, яц бахархошкахь ерг, масала, адамийн бакъонашкахула йолчу кхеташонан декъашхошкахь ерг. Суна хетарехь, президента пачхьалкхан хьашташ Iалашдо, ткъа суна сайн халкъан хьашташ ду кхеташ, герга. Ткъа пачхьалкхан хаьшташ – иза политика ю, ткъа политика дукха хьолехь нисло аьшпех йозаелла. Цхьана муьрехь политика цхьаъ хуьлу, кхечу муьрехь – нийсса бIостанехьа. Вайна ша президента къайлене диллира ГIирмера хьал, амма ша йоккха интервью елира, хилларг муха ду дуьйцуш. Цхьана хенахь цхьа хьажам хуьлу хиламе, юха сихха хуьйцу и хьажам – хIан, хIинца къайле яста мегар ду, олий, дийца мегра ду, олий! Суна ца хаьа иштта лела!\n– Ахь элира-кх, хьайгахь яц президентехь йолу информаци – хьуна муха хета, цуьнгахь юй хьоьгахь, адамийн бакъонийн кхеташонехь йолу информаци, я цунна цIечу, можачу тIоьрмигаш чохь цо товш лору информаци бен ца йохьу? ЦIеххьана бакъдерг шега аларна ваханерий-те иза оьгIаз?\n– Цунах лерг суна ца хаьа. Со дуккхаза а теш хилла иза дуккха а хууш стаг хиларх, пачхьалкхера хьал цунна дика девзаш хиларх, цхьацццаболчу махкарчу хиламашка болу цуьнан хьажам кест-кеста нисло оппозицин шогачу хьажамца богIуш. Цунан йиш ю хьал хийца, нисдан, ткъа оппозицин бац и ницкъ. Суна хаьа иза стенна ца до – оцу хаттарна жоп ша пачхьалкхан куьйгалхочо бен лойла дацахь а. Делахь а ала дац цунна махкахь хуьлуш лаьттарг ца го.\n– ТIаккха кхин а оьшуш ду-кх сурт, пачхьалкхехь Iазап лелий а, ахь бицинчу гIалгIашна тIехь еш харцо юй а, кхидолчух а шена хууш хилча, хIумма а стенна ца до цо?\n– Оцо гойту лелаш политика хилар – къиза, аьшпийн, къайленера гIуллакхаш. Оцо гойту, шена набахтешкахь лаьтта Iазап гуш доллушехь, иза юха ца тохарна тIехь а цхьа политикан бахьана дуйла. Тхуна Кхеташонан гулам боьдуш а болуш хиира Владимир Владимировича пачхьалкхарчу набахтийн урхаллехь болх бинчу цхьана белхахочунна инарлин дарж деллийла – ткъа иза ма вара оццу къизаллин хьокъехь юьйцучу Иркутскерчу набахтехь болх бина. Оцу стагна ло инарлин дарж цхьана хазачу кета тIе яздинчу омрица. Иркутскера телефон етта – белхахой самукъадаьлла, муьйлуш, къоьруш Iа: президент тхох кхетта, таIзар тхох цхьанна а дийр дац, бохуш. Иза а дара цхьамма тхох президенте хатта дезаш.\nСуна халахета политикан къамелаш низамийн академикаша ца деш, могIарчу режиссерна дийца дисина\nСан декхарш кхин дара, оцу темица къамел динчу тхан коллегас хоттур ду моьттура суна цунах дерг – ца хIоттийра, ца хIоьттира. Со вуьззина кхеташ вац хуьлуш лаьттачух, президентна ца хууш хила а тарло Иркутскечу колонехь долу хьал, ткъа вайна хаьа, стенна а делахь а. Оцу белхахочунна инарлин седа стенна белла – дера деза иза-м парламенто, Федерацин Кхташоно президенте хатта.\n– Ахь юха-юха Конституци хьахайора…\n– Конституцех ойла ас сайн къамелах йоьзна яра. Иза политикан дIахьедар дара, цунах адамийн бакъонийн кхеташонан декъашхой даима а кхоьру. Суна халахета политикан къамелаш Кхеташонехь хуьлуш доцуш, уьш низамийн цхьана академикаша ца деш, могIарчу режиссерна дийца дисина, ткъа со уьш дан ваьхьна. Ас хIинца сайга кхета ма-лло кхетор ю сайн позици. Дукхаболучара телефонаш йиттина соьга, амма ас ца аьлла сайна хетарг, хIинца хьоьга дуьйцу. Ас доллучунна а коьрте дохкрш сайн даймехкан хьашташ ду. Сан мохк халчу хьолехь бу, суна баккъал а йоккха конституцин кризис го пачхьалкхехь, иза массо а кризисийн бух бу. Муха яц иза профессионалан тIегIанехь дIахьахийна ойла? КхидIа ас дийцира, стенца го сайна и кризис. Ткъа лаккхара юридикан Iилма шеца долу стаг, пачхьалкхан президент кхета ца лууш висина…хIун эр ду тIаккха, Делан некъаш къайл ю-кх, олуш ма-хиллара.\n– Ткъа и ахь буьйцу бух хIаллакбеш, дерриг а Iедал шен карахь хилчхьана, бохуш, шен хирриг деш ца лела иза? Эццахь гIоттий ахь хотту: стенна ду иза ишта…\n– Дац, дац, дац. Со тешна ву, ишта дац иза. Оцу стагехь буьззина кхетам бу, муха чIагIвала веза махкахь, муха латто еза пачхьалкх кхиаран гурахь хаьа цунна. Цундела Iиттало иза хIора денна со саннчу гIаттамхошца, тентакашца я Iедал духкуш лелачу жуккаршца, боьха хIуманашца, иза юкъ каро езаш ву оцу къовсамехь, оцу варшашкахь даима а, къасто дезаш ву, мила бакъ лоь, хьан аьшпаш буьтту, мила ву шен гIуллакх хьалхадаьккхина леларг, нийса лелаш верг тахана а, кханенан а дуьхьа.\n– Суна хетарехь, ирча бу цуьнан оцу хьокъехь болу кхетам, чалтачийн гIоьнца мохк карахь кхабар.\n– Хила а мега, суна ца хаьа. Хьуна ма-гарра, ас цуьнца дагара дуьйцуш хан ца хьо, дукха ду суна а девзаш, ца кхетош дерг а хила тарло дуккха а. Цуьнан а хила мега изза кхетам, я кхин. Тарло цо цкъа шена мел хала ду лартIахь стаг харжа олигархашний, мотт беттачарний, аьшпаш буьттучарний, дукха а боцчу цIенчу наханий, берриг а шен гонечу нахана юкъара. Цо иза ала а мега, вай кхета а тарло. Амма цо иза цкъа а ца олу, ца хьахабо Iедалан урхаллин чуьра тIом. Вайна иза ца бевза. Цо шен кхетаме хьажжина, макахь кхоллаеллачу къоман амалехь бо болх. Халкъо, халкъо аьлча а, бахархоша тIеоьцу цуьнан белхан и кеп, и политика. Бахархоша. Халкъ дац дуьйцург – халкъ дуьхьал ду.\n– Ахь аьллачун ойла еш хила а ца мега цо? Цунна ца хаа йиш ма яц ахь шега бакъдерг аьллийла.\n– Со цхьа а вац, хIумма а яц. Цо ойла йо ша санначара, шена шерашца а, дахаро деллачу хааршца а герга болчу, ша цхьана кепара зийначу наха аьллачун. Ас цунна баркалла боху "Фауст" кхолла а иштта кхидIа а гIодарна, цхьаберш санна суна а тарлора цунна хьалха горахIотта, амма соьга иза далац, хIунда аьлча, сан яккхий Iалашонаш ю, уьш ас сайн дуьхьа кхиош а яц. Цуьнан пресс-векало дера ечу комментарешка ладоьгIча, гуш ду цигахь оьгIазалла есташ хилар. Сан къамелан текст йоьхур ма яц цо юха а леррина ладогIахьама. Яц. Хетарехь. Цхьа а вац цуьнга ала: Владимир Владимирович, Сокуров ца вевзаш ма вац хьо, хьоьгахь дийнна тептар ма ду цунна мотт беттачара дуьзина, ахь айхьа ма ца магийра дукха хан йоццуш иза лаца, цуьнгара фонд хIаллакъян. Цо ма сацийра и дерриг а. Эр дац цхьаммо а: "Владимир Владимирович, дешахь оцу стага аьлларг юха а". Иза ду-кх дерг. Цо суна Iаткъам а бо.\n– Амма цо, кIадлуш, тIаьххьара элира, "дика хир дара вайшимма юха а, ваьшша а ваьлла, къамел дича, дукха хан ю вай иза данза". Оцу цо аьллачух пайда а оьцуш, иза ган луур дарий хьуна?\n– Цо иза духхьара а ца боху. Керлачу шарна лерина шатайпа бегаш бу иза. Цо ма-баххара и тайпа цхьаьнакхетарш кест-кеста хуьлуш хилча, дукха а хир дара ас хIнца динчу сайн къамелехь хазонза дитина. ХIунда аьлча, со тешна ву, соьга цо ладугIур дара, дийр дацара цо а, ницкъаллин урхаллаша а деш лаьттарг. Иза ша харц хиларх кхетаваллалц со гIоттур а вацара гIентара хьала.\nАс Владимир Владимировиче а дина изза хаттар: "Ахь хIун мах хадабо Нохчийчуьрчу тIемийн?\nИштта сан Ельцинца хуьлура, Нохчийчуьра тIом буьйцучу хенахь. Ас цуьнга и тIом сацо беза бохура, Нохчийчоьнна цунна луъург дIадала деза олура, дозанашка эскарш а хIиттийна, тIом сацо беза олура, нохчийн къам дукха заманахь дуьйна хьагна долу маршо цунна дIаяла еза, олура. ХIунда аьлча, Нохчийчуьра тIом – маршонехьа тIом бара. Я гIаттам бара. Ас Владимир Владимировиче а дина изза хаттар: "Ахь хIун мах хадабо Нохчийчуьрчу тIемийн? Иза маршонехьа тIом бу я гIаттам бу?" Гаттам белахь, контрибуци а хила еза, Федарцина тIом бечу хенахь мел хилла харж меттахIотто а еза. Ткъа иза маршонхь тIом белахь, референдум дIаяхьа еза – кегий чкъураца шеца, бахархойн категорешца – шайца, дуьненаюкъара тIехьовсархой а болуш, дIасакъастар кехате дерзо дезш дара. Оьрсийчоьнах дIакъастарх дерг олуш, Путина суна яппарш а еш, бохура, йолуш ю и тайпа процедура, стенна дуьйцу иза кхузахь. Маца, мичахь дийца деза иза тIаккха? ХIинца дуьйцуш ца хилча. Со жима стаг вац, сан кхетамо боху уггаре коьрта хеттарш къестаден зама ю хIара. Вайга парггIат дийцало хIинца. Кавказерчу республикашка хатта ду вайн, стенная ц цигахь индустри кхуьуш, юкъараллин институташ, культура кхуьуш. Кегийчарна вуно хала ду цигахь. Мичахь ду кхиар? ХIинца Кавказ тийна Iа, кехаташ аца кхочу соьга. Ур-атталла ГIалгIайчуьра а ца боху хIумма а, ас церан дуьхьа суо кхерамна кIел кхоьссиншехь. Сан доттагIий а дIатийна, уьш цигахь а кхерабелла Iа. Сан хаттар ду: мичахь ду кхиарн болар? Иза ас хоьтту федералан центре а, иштта республикийн куьйгалхошка а: мичахь ду кхиар? Иза бен дац ас бохург.\n– Хьуна муха го хиндерг? Ган а гой хьуна иза?\n– Снуа иза халчу, къовсамечу политикан боламеашкахь го, суна иза мегаш а ду. Халахеташ делахь а, ца витира со цунах ала – мехкан легаш Iийдар, политикан кIуркIамане пахьалкх ерзор, политикан оргазм пачхьалх йохориг дуйла хаийта. Хила ца еза оццул дукха политина, ца еза иза ницкъаллин сибатехь хила. Пачхьалкхехь коьртаниг бахам кхиоран болх хила беза, дешар, Iилма, социалан цхьа институцеш кхоллар. Из аду пачхьалкхо дан дезарг. Полиико садукъош лаьтта вайн, ког баьккхинчохь ю политика.\n– Иза хIаллакйина яц ткъа?\n– Муха? Пачхьалкх ницкъ хьалха а баьккхина хьийзар – иза пачъхьалкхан политика айар дац? Пачхьалкхан коьрта болх бу карахь ницкъ дебор, вайна иза хаа а хаьа. Малхбузерчу мехкашкахь а бу ницкъ кхиор коьрта болх. Оппозицехь йолчу партешкахьа, "Цхьааллин Оьрсийчоьнехьа" тосучу кхаьжнашка хьажча, вуно кIезиг нах бу.\nХено гойтур ду хуьлушдерг, цкъачунна воккхавен хIума дац, жамI лардер вай\nШуьга 20-25 процент кхаьжна лечкъалур бу, амма бозбуанчаллица мел бохург лачкъалур бац. Делахь а, бхархойн доккхахчу декъо шайн сатийсамаш Iедалерчу партица бузу. Иза бахархойн инстинкт ю. Бахархойн, яц халкъан.\n– Хьан къамело Лужицы юьртана билггал пайда бохьр бу аьлла хетий хьуна?\n– Ленингарад-механ Iедал меттахдала тарло аьлла хета. Фильм еш дут хо оцу къомах лаьцна, сан дешархо ву и болх беш,оха билггал йоккхур ю фильм цигарчу хьолах лаьцна. Президентан омра хилахь, цо ша ма-аллара, болор бу цигахь белхаш. Омра ца хилахь – цигахь корпораци ю, мехкдаьттан-химин, цо хьошур бу Ленинград-мохк, оцу юьртан лаьтта тIехь бийр бу цара бан болийна некъаш, хьокхур ю хьаннаш, дIашардийр ду кешнаш, нагахь санна Ленинградан администраци къарлахь. … Амма хIилла долуш бу корпорацернаш, цара президентна бIе дош лур ду, ткъа кIелдIахула бохр ду: ахь хIун до Сокуров, хьо хьераваьлла, цигахь=х ац вехаш цхьаъ ах стаг бен, кешнашкахь яц кхо жIар бен, ткъа оха 50 миллион хьажийна цигара коммуникаци дехьайоккхург. И дерриг а тийна-таьIIина кабинеташ чохь до. Хено гойтур ду хуьлушдерг, цкъачунна воккхавен хIума дац, жамI лардер вай.


Карантинан раж гIелйина дуккха а Европерчу мехкашкахь\nЦхьа могIа Европерчу пачхьалкхашкахь оршотан дийнахь дуьйна, Стигалкъекъа-беттан 25-чу дийнера схьа, коронавирусан инфекци бахьана долуш юкъадаьхна карантинан дехкарш гIелдина.\nМадридехь а, Барселонехь а магийна доттагIашца а, гергарчаьрца а вовшахкхета, схьайоьллуш ю урамашкахь хIиттийна ресторанаш а, бараш а. Хьалхо раж малйинчу Испанин цхьайолчу регионашкахь кхин а маьрша даьлла дIасалелар. Пляже баха магийна бахархошна, нагахь санна, социалан дистанци ларъеш хилахь.\nИталехь болх бан йолаелла спортан хIусамаш а, бассейнаш а. Цхьа могIа провинцешкахь самукъадаккхаран центраш а, хьешан хIусамаш а, лело машенаш ло меттигашкахь а болх бан юьйлаелла.\nЧехехь болх болийна кафеша а, ресторанаша а, иштта отелаша а, юьхьанцарчу классашкахь дешар а долийна. Цул совнах, масканаш лелор а юкъарадаьккхина – нах гулбеллачу меттигашкахь а, транспортана тIехь а бен лело ца оьшу уьш.\nЖелтойн махкахь а, Германехь а схьайоьллуш ю нахана хьашташ латтон сфераш а, кафеш а, ресторанаш а.\nМетрополитен болх бан йолаелла Украинехь. Масех де хьалха малдинера цигахь карантинан низамаш.\nТIаьххьарчу кIиранашкахь керла инфекци яьллачу нехан терахь де дийне лахлуш ду Европерчу дукхаболчу мехкашкахь. Иштта кIезиг бу леш болу нах а. КарабогIучу беттан 15-чохь, дийцарехь, схьадоьллур долуш ду Шенгенан зонерчу пачхьалкхашна юкъара дозанаш. Хууш дац арахьарчу мехкашка ваха бакъо маца лур йолуш ю.\nWorldometers сайтан зерашца, верриг а Европехь, Оьрсийчоь а лерича, Стигалкъекъа-беттан 25-чу дийнахь къаьстина коронавирусан инфекцица 1 миллион 900 эзар сов стаг. Царах 883 дархочунна дарба хилла, 170 эзар гергга стаг кхелхина.


Норвегин кхелаш луьстуш ю бераш дIадахар\nОцу юкъанна, бераш тIех атта, дай-наношкара девлла тIех бахьанаш а доцуш, дIадоху Barnevern-о, цо къайлах нехан телефонашка ладоьгIу, банкашка дехкина нехан ахчанаш толлу, иза харцо ю аьлла, ши кIира хьалха Ослохь, протест кхайкхош, гулбелира дуккха а бухара а, тIебаьхкина а бахархой.\nАбдулаевгIеран арз теллина лахарчу тIегIан кхело кIира хьалха. Цигахь сацамбина, бераш кIиранах цкъа гойтуш хир ду аьлла.\nМаршо Радионо къамелдира берийн ненаца Абдулаева Раисица. Карарчу ханна муха ду шайгара хьал, шайн хIун дегайовхо ю доьзал кестта меттахIуттург хиларх дийцира цо.\nАбдулаева: «Бутт баьлла, амма схьагойтуш дац бераш, кхело жима шиъ гойтур ду аьлла. Полиция я и берийн хьукматан йиш яц кхелана дуьхьаллатта. Цара хан ийзайо, лелориг а ца хоуьйту. Берийн а, тхан, ден, ненан а бакъонаш ю талхош. Оха бераш шайгара лачкъийна схьадахарна кхоьру. Цундела бераш тхуна гайтина дац цара».\nБерийн бакъонаш демократин тIегIанаш тIехь лаьттачу муьлххачу а махкахь ларйо Iедало. Иштта лардо дай-наношкахьа долу низамаш а. Кхел а, цул совнаха Barnevern-ан белхахой шаьш а шайх кхеташ карабо шайна. Амма кхело бина сацам боллушехь, шайна бераш цкъачунна гайтина а дац, боху Абдулаева Раисас.\nАбдулаева: «Дерриг а берийн дуьхьа до шаьш боху. Схьадуьйцург цхьаъ ду, тхох эшна хIума ца го шайна, дика да-нана дуйла а го, «политика ю, ма гайта боху шуна бераш», олу».\nКхело бина сацам карарчу хенахь АбдулаевгIеран шайн бершца гойла муха, маца хуьлийла ду къастош бен бац. КхидIа къаьстор бу доьзалан кхоллам дас-нанас айинчу Норвегин Лакхарчу кхело. Юьхьанца льцначу адвокатна реза а ца хилла, рогIераниг лаьцна АбдулаевгIара. Сатуьйсу цуьнан гIоьнца бераш цIадерзаре.\nАбдулаева: «Селхана хийцина оха адвокат, керланиг ву хIинца. Ша ма-хьоьхху аш леладахь гIуллакх, кхелехь а, массанхьа а собаре хилахь, шина баттал дахлур дац, боху, тхан берашца дIасакъастар. Оха тахана кхеле делла берийн хьукматна арз».\nНохчийчохь а, Оьрсийчохь а дуккха а дуьйцу шух бераш дIасакъасторах, ткъа кIезиг хеза бахьана толлуш. Полицино, Barnevern-о хIун бахьанаш дуьйцу, билггал хIун даьккхина шуна дуьхьал, хаьттира Маршо Радионо Абдулаева Раисига.\nАбдулаева: «Мамас довдийр ду, аьлла цхьана беро школехь. Муха дов дийр ду, хаьттина. Човхор ву, соне хIоттор ву, тIара а тухур ду шена мамас, аьлла. Из аду-кх цара дуьхьалдеттарг. ТIаьхьо вукху шина беро аизза даредина, боху цара. ТIедогIучу кхаарийдийнахь полицица цхьана берашца Barnevern-о дина-дIаяздинчу къамелашка ладогIа гIур дут хо адвокатца. Берашка хеттарш муха дина, цаьргара Iехош дахна, я ца даьхна дареш, талла деза тхан. Берийн хьукматехь говзанчаш бу, цара шайна оьшуш делахь, берера Iехадой доккху оьшург».\nДуьххьара дац Европерчу мехкашкахь бераш вайнехан дай-наношкара дIадохуш. Дукхаболучийн доьзалш хан гена ялале меттахIуттуш нисло. Статистика тергалйича хаало, цкъа берех а баьхна, цул тIаьхьа шаьш шайн берийн берийн бакъонаш леррина ларъян езийла а кхетта, цхьана а хьукматийн ала хIума а доцуш бехийла Европехь нах. Массо а агIор шайн Iер-дахар теллина даьлча, шаьш шайн берийн Iуналла дан хьакъ дуйла гур ду Iедална, бераш шайн цIахь шайца а хир ду бохучух ша юьззина тешна ю, элира Маршо Радиога Абдулаева Раисас.


Нохчийчоь - Оьрсийчоьнан эскархочуьнан де даздина Соьлж-ГIалахь, 23Чилл2017\nГIарбийла а ца хIуьттуш, билгалдоккху карарчу хенахь махкахь къам дохийна, вайнехан кхолламехь уггаре а бохаме, лазаме деъна чиллана беттан 23-гIа де. Жимма а таро йолчара 5-6 стаг чувалавой а мовлид ца йоьшуьйтуш, гIадал гIаддайча туьха делла а, сагIийна хIума ца луш Iац мел гIийла воллург а.\nОьрсийчоьнан эскархочун де даздина Нохчийчохь\nШо-шаре мел долу а боламах тера, кхин цхьа керланиг а хаало цу къам дохийначу 23-чу денца доьзна - жимма а хенарчу нохчаша ишта къамелаш хазадо,хьал-де хоттуш, тIекаренаш лелийначул тIаьхьа: Дала тIейогIучу ханна лардойла къам 44-чу гинчу къематдийнах; кхин цкъа а чиллана беттан 23-де лан кхаж ма болийла вайнехан; и де бахьнехь эзар балех девлла хуьлда вай…\nЦу кепара вовшийн лардан,декъалдан гIертачух тера къамелаш хазор даьржина кху тIаьхьарчу хенахь бахархошлахь.Нахехь,могIарерчу нохчашлахь тергалло ишта сурт.\nТкъа Iедалан хьукхмат-урхаллашкахь иза кхечу куьцара ду. Цигахь кху беттан 23-гIа де хьасартне даздина Даймохк ларбархочун турсхочун де санна. Цунах шовкъе дуьйцу кхин дIоггара кIорге йоцчу бераша.\nДукхахдолчу берашна а, кхиазхошна а къам дохадар бохо кхетам хийра бу. Къам Сибрех хьажорах кIадда а цахуурш дукха бу, хуъчарна а ца хаьа цхьа тIехула бен.\nДешархо: «Даймехкан турсхочун де долу дела тхо мукъа ду, кхаа денна дIахецна. Ишколашкехь оха байташ а йийцира, эшарш а лийкхира, божаберашна совгIаташ а делира, чайш а муьйлуш хаза даздира».\nШолгIа дешархо: «Кхана салтичу-турсхочун де ду. Цул сов нохчий бохийна де а ду. Цигахь 15 шо даьккхина. Кхуза тIом баьлла а хилла дIабигна хилла нохчий. Цигахь чу а боьхкина латтийна».\n23-гIа де билгалдаккхарехь доьшийлашкахь долчу хьолах шаьш хьехархоша а, берийн хьехамчаша а дуьйцу ма-дарра. Иштачех ю Новр-кIоштера хьехар Тамара.\nТамара: «Даймохк ларбархой базбеш, церан лерамна 23-гIа даздеш эшарш лекхийтина, совгIаташ дина, цхьамогIа мероприятеш йина. Кечамаш дукха чIогIа бинера. Дохадар хьахийна а дац. Бераша уггаре хьалха хьехархоша аьлларг дIалойцу, амма царна дохапдар хьахо магийнап дац. Цундела берашна а ца хаьа дохадарх хIумма а».\nМуха мегар ду и де дицдалийта, тIекхуьучу чкъуран кхетамехь ца дисийта санна гIулчаш яха кхеташ бац хенара нах.\n1944-чу шарахь шайн дай, наной Советан Iедало дийна боллушехь жоьжахатех чекхбахар ша муха дицдан деза бохуш хеттаре вуьлучех цхьа ву СоьлжагIалахо Сатаев Леча а.\nЛеча: «Адам атта кхетар долуш хIума дац хIара. Сийсара телевизор чохь гойтуш ду 23-гIа де даздеш. Суна дагаоьхуш дерг къоман мостагIий санна, сайн дай-наной махках бахар ду шийлачу Iай, баларш чоьте а ца оьцуш. Цара дийцинарг, цаьргахь яллийна къизалла ю сан дагалецамехь бен тоьхна лаьтташ. Ас и муха дицдан деза. Сан сумукъа муха дала деза цу дийнахь?».\nВайнах бохабар кхетор а,дегнашчу дижар а баккхийчарлахь а, берашлахь а куьц-куьцара делахь а, Чиллан-беттан 23-гIа де цкъа а йоьрзур йоцуш, зийзаш лаьттачу чевнах тера дисна нохчий иэсехь.\nНохчийчура кхераме тIеман Iамораш


Бекарга бетта 16 ди 2022 шу\nШизофрения оала лазар дола моттигера вахархо, судо тIахьехаш ва лорий дарба данза варгвоацаш из хилар бахьан долаш, из низагIа дарба де дезача а оттавеш, аьлар «Сердало» газетага ГIалгIай Республика Прокуратура пресс-службе.\n«Шолжа района прокуратуро чIоагIду, низагIа дарба де саг дIахьожавеш дола, уголовни гIулакх хьадийла хилар 39 шу даьннача моттигерча вахархочунна духьала, цо кхыча сага унахцIено йоаяь хиларах», — аьнна белгалдир, тIахьожама боахаме.\nЛоткъамхоша тахкар, карарча шера, тушола бетта, шизофрения оала лазар долаш, ше леладечунна мах оттабе ца ховш волча саго, Галашке, юрта йистте, шийна вовзаш волча сагаца дов даларах, цунна юхь тIа урс техад. Цу тайпара, юкъерча боарам лоархIаш йола, унахцIено йоаяьй цо цу сага. Из хьа а лоацаш дIабихьача тохкама балха гучадаьлар, керта дика могаш из ца хилар.\nРайона прокурора, Шолжерча районни суде, низагIа цунна дарба дергдола гIулакх дIадахьийтад.