Нохчийчоь -- Соьлж-ГIалара парламентан гIишло.\nНохчийчоьнан парламент тIетайна, хIокху деношкахь Москоха гIалан Думо, зулам динчеран, къам хаамийн гIирсашкахь гIарадаккха магош дац, аьлла дийцаре дечу хаттарна. Нохчийн спикеро Абдурахманов Дукхвахас, цига дахьийтинчу кхетат тIехь, къобал деш ду и гIуллакх. Ишшта, цу документ тIехь, билгалдоккху, къаьмнаш вовшех къаьсташ хиларо, Оьрсийчоь, хазъеш а, ницкъ болуш а ю, аьлла.\nIедалан дайша, къаьмнийн юкъметтиг талхорна, тIе тидам бахийтар доьххьар хуьлуш дац. Нохчийчуьра адамийн бакъонийн векалалло а, мехка парламенто а, кесст-кесста, емал деш ду, Оьрсийчохь зулам дарна бехке вечу стаган, къома цIе яьккхар. Иза пачхьалкхехь дехка деза аьлла хета царна.\nАмма, дIахьедаралла сов даьлла хIума дац. Оьрсийчоьнан телевизионашкахь къаьстина, наггахь олу, иза а важа а динарш, нохчий бара бохуш. Ишшта хилира, цхьа бутт ца кхоччуш хан хьалха, Москохахь, муьлша бу къастонза болчу зуламхоша, цхьа стаг а вуьйш, важ лаза а веш, гIала юккъахь цхьан машена чуьра 20 миллион сом даьхьча.\nНТВ телехьожийлехь, оцу зуламан теш хилчу зудчуьнгара интервью гIараяькхкира. Цо, тIелатар динчу машена чуьра цхьаъ нохчийн къомах вара аьлла, тешна къамел дира.\nОьрсийн зуда: «Порш «Кайен» олучу машена урхалла деш вар, цхьа стаг. Иза 165 сантиметар лекха вар, векъ а вар, нохчийн къомах а вар. Маж а яр цуьнан 5 сантиметар еха. Коьртахь пес а яр, шай къома духар а дар».\nТIаккха а, нохчийн цхьанна бакъонашларъярхочо, оьгIаз а вахан, оцу хIуманна доьхьал ца велира. Гарехь хIинца а, цIийца дисина хила там бу, Москохара аьллачуьнна, доьхьал дош даккха ца хIоттар.\nАмма, дIахаьттича, оьрсийн хаамийн гIирсашкахь, долург, нохчийн къоман доьхьал тIом бу аьлла мах хадош берш а кIезга бац. Яздархочуьнна Закриев Русланна хетарехь, тахан нохчашна тIеетташ бомбанаш яцахь а, кхечу тайпа Iаткъам беш бу, лерина далахь а, ян дацахь а.\nЗакриев Руслан: « Геббельсс лелийнарг ду иза. 2003 шарахь, Хьалха-Мартан тIехь «Маршо» цIе йолчу газетан коьрта редакторан гIовс вар со. Оцу хенахь, Оьрсийчоьнана юстицийн министр вар Чайка Юрий., хIинца иза Инарла прокурор вар.\nОцу Чайкас, Ставрополехь теракт хилчул тIехь элира, хIума къаьстан далле, иза нохчийн террорхоша дина аьлла. ас оцу хенахь, газетехь артикл язйира, юстицийн министр ас кхеле лура ву аьлла. Зуламхо оцу къомах, кхечу къомах ву бохуш волу стаг, иза ша зуламхо ву. И стаг, милла а валахь, низам дуохош ву. Вай доьхьал хила деза цу хIуманна, дуьненахь лелачу кепехь».\nКхелашкахула, низамаш магийначу кепехь шай цIе бех ца ейта, дIагIерта беза нохчий, аьлла хета Закриев Русланна. Оцу хIуманна, масал эца шорта меттиг ю, аьлла тидам бира цо.\nЗакриев Руслан: « Уггаре а хьекъел дерг ду, жуьгтийн къомо, фашизман доьхьал лелийнарг. Иза вай а схьаэца деза. Вай Iама деза дикчу хIуманна. Тахан жуьгтичуьнна вас ян, ницкъ бахь, цунна Iтехутту уьш. Ткъа, вай вовшашна тIекхойкху. Вай доьхна ду. Цхьан меттехь, нохчочуьнга йийцина йолу харцо йита ца еза. Дуккху а меттигаш ю, нохчочуьнна харцо йина. Иза вай дитахь, вайна массарна а тIекхочура ду иза. Харц луьйчу нахан Дала неIалт аьлла.\nОцу харц луьйчу нахан доьхьал боьвларш Делан безаш бу, аьлла ду. Вай оцу харцонна доьхьал довла деза. Нохчий цкъа а националисташ хила бац. Нохчаша, муьлха а къомах хилча, вайна тIевеъча, цо гIиллакх а, оьздангалл а лелийчхьан, тIе а лоций, цхьанна а агIора гIело а ца еш латтийна. Вайна юккъахь бехаш а бу уьш».\nМоскохахь, зулам динчарна юккъахь нохчий хилла аьлла, дийцаре даьлчулла тIехь, интернетехь, нохчийн цхьана блогеро, хаттар даьккхинера шен блог тIе, муха кхеле уозо йиша ю НТВ аьлла. Амма, гарехь, цхьанна а тайпа, жоп карийначух тера дац цунна. Москохахь хилла долу зулам а, кхин хьахош дац.\nИшшта хууш дац, иза боккъулийна нохчий хилла, ян ца хилла. Гарехь тIаьххьарниг хила мега, хIунда аьлча, нохчийн лар цигахь хааеллехьарий, иза дижа а ца дуьтуш, цуьнах там а хуьлуш дуьйцура дар, Оьрсийчоьнан хаамийн гIирсаш.\nМоскох Думан тIетайна Нохчийчура депутаташ


Масар — Версийн башхалла — Википеди\nМасар — Версийн башхалла\nВерси 2021, 27 июнь, 18:15\nБараман хийцам бац , 3 бутт хьалха\nВерси 2021, 14 февраль, 04:55 (нисйе)\nКарара верси 2021, 27 июнь, 18:15 (нисйе) (цаоьшу)\n* Ӏай масаран бос хийцало. КӀесаран кӀаг а, тӀоьхулара гӀорта а, чукӀелара а, тӀиэхьа пӀендаршкара а хьаьрса, пханаршкара Ӏаьржа хуьлу иза, Ӏаьнан заманчохь. Чо морса а, беха а, буькъа а бу цуьнан. Ӏай кхин а бах а ло, букъ а ло цуьнан чо.\n* Юккъерчу а, Къилбехьарчу а ЕвропанЕвропин лаьмнашкахь хуьлу масарш, масала Пиринера Балкане а, Карпате а, Жимахчу Азе а, Кавказе а кхаччалц. Кавказийн ламанийн лакхарчу даккъашкахь бен хуьлуш яц уьш.\n* Акха гезарий санна, ламанан даккъашкахь, мокхазан, тӀулган бердашкахь, ламанан басошца цанашлахь ежа уьш. Ӏай диттийн чӀенигаш, синтарш бецан гӀовданаш йоу цара. Аьхка Ӏуьйранний, сарахь ежа уьш. Реманаш йой лела уьш. Ӏай ламанийн даккъаш тӀера хьуьн чу охьайогӀу уьш. Апрель-май баттахь ехка. Боьхьиг цхьацца йо цара, наггахь шишша а йо.\n* Уьш кӀезиг ю вайн махкахь. Цундела уьш яйар дихкина ду.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/wiki/Белхан:Версеш_юстар/6084811»


Хабаровск кIошта кхуьйкхуш бу гIалгIай, делахь а дIакхалхочу программин жамIаш цкъачунна къаьсташ дац.\nХабаровск кIоштан Iедалхоша кху деношкахь шайн мехкашка балха кхайкхина ГIалгIайчоьнан бахархой. Кеп-кепарчу говзаллашкахь белхаш ду аьлла шаьш долчахь.\nСунжа кIоштарчу бахархошна белхан меттигаш нисъечу центран директорна Горчханова Хьавана хетарехь, белхан меттигашка нах боьхуш ГIалгIайчоьне кхочучу дехаршлахь, уггар а тIаьхьало йолуш ду Хабаровск кIошто кхийдо некъаш.\n"Хабаровскехь цхьа могIа яккхий инвесторийн проекташ ю кхочушъян юьхьарерзийна, цундела къинхьегаман куьйгаш оьшу цигахь кеп-кепарчу регионашкара. Доккхачу декъанна оьшурш бу электросварщикаш, цIохархой, машинисташ, слесарш, кхиболу говзанчаш а", - билгалдаьккхина Горчхановас.\nБелхахошна юьззина социалан пакет дIакхачо кийча бу Хабаровскера Iедалхой, чохь Iен хьусамах я боллу мах, я ах мах шайна тIе лоцу цара, ишта некъан транспортан харж а шаьш йийр ю аьлла.\nСунжа кIоштарчу бахархошна белхан меттигаш нисъечу центрехь хIинцале а кампани йолийна, Хабаровскан кIошта балхавахар гIоле хиларх дуьйцуш.\nГIалгIайчохь белхазалла лакхарчу терахьашкахь йоллушехь а, Генарчу Малхбалера схьахеза зурма мел хаза елахь а, Къилбаседа Кавказо кхин ойлаайелла тIе ца лоцу 6, 5 эзар гергга киламетар генарчу махкахь рицкъ лахар.\n"Кавказан къаьмнийн Ассамблей" юкъараллан организацин декъашхочо Хизриев Iабдуллас бахарехь, тIаьхьало йолуш проекташ яц уьш.\n"Ас мел дукха анализаш йина оцу белхан, цундела суна хетарехь, кхетам боцуш идея ю иза. Дахаре а ерзийна, кхочушъялур йолуш проекташ яц уьш. Суна дагадогIу, Советан заманахь, Къилбаседанера хиш Казахстане а, Юккъерчу Азе а дерзор дийцаредора.\nЦуьнах гIуллакх ца хилира, хIунда аьлча, экологин катастрофа хила кхерам бахьана долуш юкъахъяьккхира и проект. Оццу сценари юкъара хета суна тахана Къилбаседа Кавказера бахархой кхечу регионашка дIакхалхо гIортар. Дийцарш а хилла дуьсур долуш хIума ду и. Доцца аьлча, авантюра ю-кх иза", - билгладаьккхира Хизриевс шен "Кавказ.Реалии" порталца хиллачу къамелехь.\nШайн амалашца, доьзалашна напха лаха мичча а дIабаха кийча бу вайнах. Ша ду, нагахь Къилбаседан мехкашкахь дуккхахберш санна вахтан методехь и болх белахь.\nРегионан Iедалхошка иттанашкахь шерашкахь кхио ницкъ ца кхаьчна мехкаш кавказхойн куьйгашца караерзалур ю аьлла ойла яц юкъаралхочун Успанов Юнин а. Цунна хетарехь, балха нисбан гIертар цхьа кхи бух болуш хила тарло, мел а глобалан Iалашонца.\n"Шайн дайн мехкашкара кавказхой меттах а бохуш, уьш кхечу, Iер-дахаран хьелаш хала долчу регионашка дехьабаха гIертар хета суна оцу проекташна тIехьа хьулдинарг. Ткъа кхи муха кхетор ду ахь Хабаровск кIоштахь, масала, сварщикаш оьшу бохург? ХIунда ца дохку царна изза хьелаш шайн цIахь? Стенна оьшу уьш шайн доьзалх, даймахках дIахадо? Со тешна ву, хIинццалц а санна, и проекташ вайн наха къобал йийр яц аьлла", - дуьйцу Успановс.\nГIалгIайчохь дуьххьара дац къинхьегамна нах бехар. Масала, 2009-чу шарахь ГIалгIайчоьнан куьйгалхочун а, хIетахь Свердловск кIоштахь губернатор хиллачу Россел Эдуардан а бартхиллера Урале белхашбан гIалгIай бахийта.\nБакъду, масех доьзал бен реза ца хилира цига баха, иза а цига дIабоьлхуш шина а агIоно финансашца гIо а деш.\nВуьшта ала догIу, Къилбаседанерчу цхьаболчу мехкашка дуккха а кавказхой дIакхелхаш хилар, масала, Ханты-Мансийскан гIаланашка. Амма меттигера бахархой дIоггара баккхийбеш ца хуьлу, хIунда аьлча, керлачу гонехь кавказхой дIаэрца проблемаш гучуюьйлу дела.


НР-н Динан урхаллехь пресс-конференци хилира\n15 апреля в 09:41 (2010 г.)\nНР Динан урхаллин председатела Мирзаев Султан-хьаьжас журналистийн хаттаршна жоьпаш делира. Іедалан ницкъийн векалица, ойла ца еш, сихбелла, Москвахь теракт йинарш муьлхачу динехь бу аьлла динчу дІахьедарх муфтина хеташ дерг хаа лаьара царна. Пачхьалкхан динан гІуллакхаша массара а цхьабосса емалдира террористийн зулам. Теракташа адамийн дахар хададо – иза Исламо дихкина ду. «Москвахь хиллачу бохамаша вай массо а Іадийна», − элира Мирзаев Султана − Вай кадам бо кхелхинчийн верасашка а, гергарчаьрга а цаьрга деанчу вонах. Терроризмца, вер-ваккхарца, цІий Іанорца Исламан цхьаьнадогІуш хІумма дац. Ислам ша ду диканиг дар, муьтІахь (АллахІна) хилар, къинхетаме хилар. АллахІа (Лекха ву Иза) Къуръана чохь боху: «Цхьана стеган садаккхар, шех долу къа доккха хиларе диллича, дерриг адам дийча санна лору». Кхин дин лелош волчунна гІело ян а, вас ян а мегар дац, мелхо а массо а хІуман тІехь цунна гІо дан хьакъ ду. Пайхамара (І.с.в.с) аьлла: «Къемат-дийнахь ас жоп доьхур ду бусалба пачхьалкхехь вехаш-Іаш волчу бусалбанех воцчунна йинчу восах. Хьеннан а цхьанан Іалашо кхочушъян вовшахтоьхначу тобанийн я исламца а, я кхечу динца а цхьаьнадогІуш хІумма а дац. И тобанаш я совцо еза, я шайн орамашца цхьаьна хІаллакъян еза. Шайн Іалашоне кхачарехь цара цхьаннах а къинхетам ца бо − царах дуьйлучу зуламаша уггар хьалха бусалбанашна гІело йо. Церан цхьа диллар ду: «Тхоьца воцург тхуна дуьхьал ву». Вай доцчунна кхин хьанна хуур бу цуьнан хама. ХІокху вайн республикехь хІаллак ма хилла бІеннашкахь вайн воІарий, йоІарий, наной, дай» − билгалдаьккхира Мирзаев Султана. Исламо дихкина ду терроризм, акхаралла, къизалла, къацахетар, кхидолу адамалла доцу зуламаш. Маьрша адамаш дайарна АллахІа бехкечух къинхетам бийр болуш дац − иза доккха къа ду, жоьжахатин Іазап лан дезар долуш долу. Боккъал АллахІах кхоьруш волчу бусалба стага цкъа а дийр дац и тайпа зулам. И тайпа къизалла шайгара йолучу наха, шаьш мел динехь бу бахахь а, динна дуьхьал бен лелош дац и зуламаш. Дино адамашка кхийдош дерг вовшийн дезар, машар, къинхетам бу, ткъа терроризм динна нисса бІостанехьа нислуш ю, хІунда аьлча, цо адамашна дахьаш дерг зулам хилла ца Іаш, синош дахар, къизалла, гІелояр ду. Цундела, муьлххачу а терактан бахьана хаа лаахь иза лаха деза Іосаллехь, Делах валарехь. Цхьана а хьесапе дац террористийн документаш а, церан цІерш а.\nБІаьрган негІар ца тухуш маьрша нах бойуш верг суьпа хуьлийла дац цуьнгахь цхьа а дин дац, и санна верг зуламхо ву, цуьнан Іалашо еккъа-цІена вер-ваккхаррий, къизаллий ю. Ислам дино ма-бохху, бусалбанийн Іалашо ю терроризмна а, и санна долчу зуламашна а дуьхьало яр, дуьненахь машар, маршо, нийсо яржор.


ТУЬЙРАНАШ. Инзаре тамашийначу х1умнех лаьцна туьйранаш\nИнзаре тамашийначу х1умнех лаьцна туьйранаш\n1. ЧХЬАЙНИН ЧИЙРИК\n3. ЦКЪА КАТОЬХЧИ, КХО ЛОМ ЛОЦУ БЕКСОЛТА\n4. К1АНТ А, ДЕН ШАД А\n5. ЭЛА ТЕПСАРКЪИЙ, ЖОЬРА-БАБИН ЖОНСАРКЪИЙ\n1АШ ХИЛЛА цхьана йоккхачу шахьарехь Чхьайнин Чирик ц1и а йолуш, цхьа Жера-бабин к1ант. Дийнахь сарралц дечках пондар а бина, аза а иэсна, хин коьрте ворх1 вешин йишина пондар лакха вахна аза. Лекхна к1анта пондар, новкъа ваха ваьлларг некъа т1и виссаш, хи т1а ваха ваьлларг хи т1а виссаш. Ворх1 вешин йиша хьа а ца хьаьжна. А пондар оцу йоь1ан коьртах тоьхна каг а бина, ц1а вахна к1ант.\nШоллаг1ча дийнахь сарралц пондар а бина, аза а иэсна, хин коьрте вахна Чхьайнин Чийрик. Лекхна к1анта пондар, дукха г1ийла, лекха ламанаш херцаш, доьду шовданаш сецаш, къона верг къанваш, къеначуьнан б1аьрса дайаш, сийна сигланаш т1иелххал, 1аьржа латтанаш бухдийллал. Ворх1 вешин йишас ла а ца доьг1на. А пондар а, йо1ан коьртах биттина каг а бина, ц1а вахна к1ант.\nКхоалг1ачу дийнахь а сарралц пондар а бина, сарахь хин коьрте а вахна, пондар лекхна Чхьайнин Чийрика. Ч1ог1а самукъане хилла цо цу дийнахь лиэкхарг, къена берш къонбаш, къонбелларш хелха бийлаш, сиглахула доьду олхазар соцуш, лаьттола доьда экха дижаш, кешнашкара белларш г1иттош. Ткъа а ла ца доьг1на ворх1 вешин йишас, - ела а ца елла, елха а ца йилхина.\nОьг1азвахна Чхьайнин Чийрик. Т1аьххьара ша бина пондар а йоь1ан коьртах биттина каг а бина, ц1а вахна аза.\nЦу сарахь, шена йаг1а хан а йиллина 1аш йолчу, ворх1 вешин йиша йолчу виэна наха Дика Къонаг1 аьлла ц1и а йоккхуш волу стаг.\n- Шен хьоьца цхьа а г1уллакх дац, - аьлла цуьнга ворх1 вешин йишас. - Чхьайнин къут1а а дуьркина*, сан ворх1 вешин керта ахь рема ца лаллахь.\nТкъа Чхьайнин Чийрик волчу вахна Дика Къонаг1.\n- Лиэла г1уо вайша, - аьлла Дикачу Къонаг1чо. - Аравала меттиг а яц, пхьоьхана х1отта накъостий а бан. Цхьа жимма дуьненах б1аьрг тоха вайша.\n- Дика ду делахь, - аьлла беркъачу дохарна, озачу говраца цунна улли ваьлла Чийрнк.\nДикка шаьшиммо некъ бича, вистхилла Чхьайнин Чирик:\n- Ахь берк ма билла, Бабига д1аала дезаш цхьа кост дера сан. Ц1а хьадий вола со?\n- Вола, - аьлла, Дика Къонаг1, собур деш, сецна.\nК1ора санна 1аьржачу дина а хайна, к1ора санна 1аьржа ши леча шина белаш т1и а хадина, к1ора санна 1аьржа ши иэр улли а ловзуш, 1аьржачу дохарна кечвелла, детица, дешица кхелинчу герзашца шен г1одюкъ йиркина Дикачу Къонаг1чунна т1и вена Чхьайнин Чийрик. Г1овшашка вистхилале "хьо ма хье вели" я "х1унца г1орг ву-кх" аьлла юха а:\n- Берк ма биллалахь, - аьлла Чхьайнин Чийрика. - Х1унца а ц1а ца хьаьдча варг вац со. Бабига яра дог1а д1адала вицвелла хьавиэ хьона со. Хьо д1а волале. Со т1аьхьа кхирг ву хьона.\nДика Къонаг1 хилаш долчунах кхетта а, ойла йина а валале ц1арул ц1ечу дохарца кечвелла, дешица-детица кхелина герзаш г1од юкъе диркина, ц1арула ц1ечу дина хайна, ц1ен ши леча белаш т1и а ловзуш, ц1арула ц1ен ши иэр улли а ц1узуш венна хьа кхаьшна Чхьайнин Чийрик. Хайна Дикачу Къонаг1чунна шега яра ворка лург воцийла. Ч1ог1а доркохваьлла аза ша кхуьнца араваларна. Амма х1унца кхеравелла юхаверза даго виташ ца хилла.\nГ1овшашка кхи дош ала а кхиале, юха а вистхилла Чхьайнин Чийрик:\n- Дика Къонаг1, х1унца а ц1а ца хьаьдча ца вал со. Сайн къена Баба къинт1ера а ца йоккхуш муха г1орг ву со лела? Хьо д1авалале. Со окха дела сахьтехь т1аьхьа кхирг ву хьона.\nХилаш долчуьнан ойла йина, хирг долчунах яра тамаша тесна валале, ло санна к1айча дохарца кечвелла, дешин-детица кечдина герзаш г1од юкъе диркина, ло санна к1айчу дина хайна, белаш т1и ловзуш ло санна к1айн лечарчий долуш, ц1узуш уллу к1айн ши иэр даьлла т1аьхьакхийна Чхьайнин Чийрик.\n- Х1унца г1орг ву-кх вайши, - аьлла цо Дикачу Къонаг1чуьнга.\nЭхаш, эхаш цхьана жана т1екхаьчна йорш.\n- Яра жа ларка вайшимма, - аьлла Дикачу Къонаг1чо.\n- Овш сан дас мискачу нахана хьаша виэча а, вуьшта сакъина а дайа делла жа ду, - аьлла, ди д1ачовхина к1анта.\nШоллаг1а дежаш даркачу** даьхнина т1и кхаьчна яра шиъ.\n- Я даьхни ларка вайшимма? - аьлла Дикачу Къонаг1чо.\n- Овш сан дас г1елчу нахана шура т1адам баккха а, даьтта-к1алд даккха а делла ду, - жоп делла к1анта.\n"Дависа-кх хьо соьга диэнача", - бохуш, йоьхна ойла яш, дан амал доцуш, шен говр човхош, улли ваьлла Дика Къонаг1. Т1аьххьаре а: яра-х ма яй цо лоллура аьлла:\n- Яра говрийн рема лалц вайшимма? - аьлла Дикачу Къонаг1чо.\n- Г1елчу нахана дечиг да а, б1аьстина гота аха а сан дас елла говраш муха лоркург ю вайшимма? - жоп делла Чхьайнин Чийрико.\nКхи вист ца хилаш, "велла-м иштта а вуьшта а ваь1ллера со" аьлла, к1антана т1аьхьахоьттина Дика Къонаг1. Цхьана боккхачу х1орда йисте шайшиъ кхаьшча:\n- Дика Къонаг1, со оцу х1орда рема лалла вал хьона, - аьлла Чхьайнин Чийрика. - Со цу чу ваханачул т1аьхьа кху х1орда ти ламанаш санна яккхий 1аьржа чопаш яг1ахь, хьайн говра хайча варг вац хьо, сан дина а хай, к1оьла валалахь. Нагахь санна ло санна к1айн чопаш х1иттахь, сона х1умма а ца хиллийла халахь.\nЧхьайнин Чийрик х1орда чу а ваг1на, ладег1а вуьйлира бах Дика Къонаг1. Цхьа хан яьллачу хенахь х1орда т1и ло санна к1айн, ламанаш санна яккхий чопаш яьркара бах. Д1ахьаьдда к1ентан дина а хайна, д1аиккхина Дика Къонаг1.\nКхино-о "ванах, к1айн чопаш яьркича ма вада ца элира цо", - аьлла, дага а дена, юха вена Дика Къонаг1.\nХ1орда чуьра хьалха леллина рема а йолуш, т1иваьлла Чхьайнин Чийрик.\n- Дика Къонаг1, х1умма а дуй вайшинна т1аьхьа? - аьлла к1анта.\n- Деллахь, ло санна к1айн дохк-марха ма ю вайшинна т1аьхьа кхийнна йог1уш, - аьлла Дикачу Къонаг1чо.\n- Т1амна т1аьхьа сеца хьо я рема леллина хьалха вал хьо? - хаьттина к1анта.\n- Рема леллина хьалха вал со, - аьлла Дикачу Къонаг1чо.\n- Б1иж***, б1ижах даьлла, б1иж, хьо санна ца 1ена хьан да а вийнера оха, х1унца хьо к1ут1а кхийна-кх тхан дог иэт1о, - моьхь бетташ т1аьхьа кхийна кхо корта болу Ног1о. - Т1амна кечле. Хьатоха сона пхо.\n- Йигаш йолу рема а хьан ю, дагна дера а хьо хирг ву. Ахь тоха хьалха, - аьлла Чхьайнин Чийрика.\n- Дика ду делахь, - аьлла Ног1очо. - Хьала-1а кхоссавала ду вайшинна, д1ай-хьай кхоссавала дац, - олуш озийна пхо кхуьссина цо.\nПхо т1и кхочуш нуьйра чуьра хьала а кхоссавелла, т1их а балийтина, пхо тоьхна, кхо корта болу Ног1о а вийна, Дикачу Къонаг1чунна т1аьхьа кхийна к1ант.\n- Т1аьхьа х1умма а юьй вайшинна? - хаьттина цо, шайшиъ дикка гена ваьллачу хенахь.\n- Деллахь, т1аьхьа кхийнна йог1уш цхьа ц1ен дохк-марха ма ю, - жоп делла Дикачу Къонаг1чо.\n- Т1аккха т1аьхьа сеца хьо я рема леллина хьалха вал хьо? - хаьттина к1анта.\n- Рема леллина хьалха варг ву со, - аьлла Дикачу Къонаг1чо.\n- Дика ду делахь, - аьлла буха сецна Чхьайнин Чийрик.\n- Б1иж, б1ижах даьлла, б1иж! - моьхь бетта ваьлла ялх корта болу Ног1о. - Ша веллалц хьан дас хьийзинера тхо, х1унца тхо хьийзо хьо къут1а кхийна-кх, - бохуш. Ткъа цо:\n- Хьа тоха суна пхо, хьуо иштта майра хилча. - аьлла.\n- Вийна ваша а хьан ву, юьгу рема а хьан ю, дагна дера а хьо хирг ву, ахь тоха хьалха.\n- Д1ай-хьай кхоссавала дац вайшинне, хьалий-1ай кхосса-вала ду, - аьлла пхо кхуьссина Ног1очо.\nЦо кхуьссина пхо т1е а кхачийтина пхийтта дол нуьйр чуьра ирх а кхоссавелла, шена кхуьссинарг т1ех балийтина, пхо тоьхна Чхьайнин Чийрика, пхийтта дол нуьйр чуьра ирх кхоссавелла, юха нуьйр ховччу хенахь дина т1ера чувайтина Ног1о.\nТ1аьхьа а кхийна, юха а дикка беха некъ шайшиммо биначул т1аьхьа, Чхьайнин Чийрика хаьттина:\n- Дика Къонаг1, х1умма а юй т1аьхьа гуш? - аьлла.\n- Дера доллу дуьне 1арждина, т1аьхьакхийнна йог1уш цхьа 1аьржа дохк-марха ма ю, - жоп делла Дикачу Къонаг1чо.\n- Со х1унца халачу т1аме хотта везаш ву хьона, - аьлла Чхьанин Чийрика. - Нагахь санна, сан ницкъ иэшна, сан валар хилахь я сан дин сан ненан уьйт1а лаллалахь, а рема айхьа Чхьайнин Чийрик вуьркина ялий али, ворх1 вешин керта лаллахь, - аьлла весет а дина юхавирзина к1ант.\nТ1икхаьшна исс корта болу Ног1о моьхь бетта ваьлла:\n- Б1иж, б1ижах даьлла, б1иж, ша веллалц хьан дас хьийзинера тхо, ткъа х1унца хьо кхийна-кх тхан дог иэт1о. Хьа тоха сона пхо, - бохуш.\n- Вийна ши ваша а хьан ву, юьгу рема а хьан ю, дагна дера а хьо хирг ву, ахь тоха беза хьалха, - аьлла Чхьайнин Чийрика.\nЧ1ог1а хьажийна пхо озийна Ног1очо:\n- Д1ай-хьай кхоссавала дац вайшинне: хьалий-1ай кхоссавала ду, - аьлла.\nШи пхийтта дол ирх кхоссавелла Чхьайнин Чийрик нуьйра чу ховш, пхо кхийтта, ша дина т1ера чу вужуш, боллучу нуьцкъах озийна, ша пхийтта дол ирх кхоссавелла Ног1о нуьйра ховш, даг юккъе пхо тоьхна, вийна.\nМа-воьдду рема а, к1ентан дин а, кхаа ног1очунан кхо дин а Жоьра-бабин керта леллина Дикачу Къонаг1чо.\n- Велла сан к1ант? - хаьттина Жоьра-Бабас.\n- Ца велла, - жоп делла Дикачу Къонаг1чо. - Хьо йохий ма хьовза, аз вай верзорг ву.\nШен ц1ийнадех бисина ши дин а боьжна, цу т1аьхьа пайтон а тесна к1ант 1уьллучу дахна Жоьра-Бабий, Дика Къонагг1ий.\n- Да велла юьсийла шу 1аьржа къайгаш, сан буьйра б1аьргаш мийла дукха хан ца йисна шуна, - бохуш, цкъа къайгашна пхорчий детташ, ткъа - Да велла йиса шу, меца берзалой, сан ховха даь1аркаш яжа ма ч1ог1а яккхъелла шу, жимма собур дейша, - бохуш, берзалошна пхорчий детташ 1иллачу Чхьайнин Чийрикана т1екхаьшна Дика Къонагг1ий, Жера-бабий б1аьргех ц1ий хьаддалц дилхина, ткъа цулла т1аьхьа аза ч1ог1а ларош, к1едачу пайтон чу а виллина, ца бирзина йорш.\nЖоьра-бабас есса пайтон т1ахьа а тесна, хьалха шен ц1ийнадена лоьраш кхийлина ши говр д1ахецна, лоьраш а баркош хьакхаьшна.\nГулла лакха долуш пхьуьйшаш хьала а каршийна, дуьт1а тур шен буйна а лаьсна:\n- К1ант верзийначунна сахьа деший ду, амма цхьа делан кхиэл хилла аза оцу чевнех лахь, ас кху туьраца шун кортош доххург ду, - бохуш хьийзаш хилла Дика Къонаг1, шен ц1а а, керта а верзаза.\nБаккхийчу лоьраша, дуьненчу яккха т1аьхьайиснарг дукха хан йоцу дела, воьрзур вац бохуш, кегийчу лоьраша, шайна бала ца ларна, воьрзур ву а бохуш, дарбанаш долийна жимма г1оле Чхьайнин Чийрик веначу хенахь, божли чу ваханчу Дикачу Къонаг1чунна к1ентан дина хьалххахь лаьтташ дашон-датон йо1 карийна.\nВайн хьойди чу лаьтташ йо1 ю-кх, - аьлла Чхьайнин Чийрике.\n- Хьан дина хьалхахь елахь, сан ю хьона, сан дина хьалхахь елахь, хьан ю хьона, - аьлла к1анта.\n- Деллахь ю аза хьан дина хьалхахь, - аьлла Дикачу Къонаг1чо.\n- Делахь дера ю иза хьан, - аьлла Чхьайнин Чийрика.\nШен йо1аца 1аш волчу Дикачу Къонаг1чо, шен зуда хила еза хьо, аьлла йо1е.\n- Марш йоцчу Х1олакхин марш хьан яьккхина ца хайначуьнга г1орг йолуш яц ша, - аьлла йо1а.\nАза д1адисна Дикачу Къонаг1чо к1анте:\n- Аз цхьа х1ума доцуш ена яц вайн хьайди чу, - аьлла Чхьайнин Чийрика. - Со аз х1ун ду хьажа ца вахча варг ван.\nДикачу Къонаг1чо, шена зуда а ца иэшара, хьан чевнаш д1айирзина йовлаза а ю боххушехь, шен дина нуьйр а тиллина, новкъа ваьлла к1ант.\nЦхьана йоккхачу шахьара кхаьшна яра.\n- Марш йоцу Х1олакхи, цо оллушехь шахьар чу мел долу адам дедда, цхьа б1арзе саг висца.\nТ1икхетта аза хьалаьцца:\n- Ас марш йоцу Х1олакхи хьахошшехь а, доллу адам дада ма деди, а х1ун ду? - аьлла хаьттина к1анта.\n- Делахь б1аьрса а ца гуш волчу сонна х1у ховрг ду, дехьарчу шахьара а г1ой, хаттахь, - аьлла б1аьрзечо.\n- Шоллаг1ча шахьара кхаьшнача кхо:\n- Марш йоцу Х1олакхи, - оллушшехь, доллу адам т1апъаьлла сигла дели, лаьттах чу девли ца ховш д1адайна, царна хилларг х1ун ду ца кхеташ т1аьхьависначу къорачунна т1екхетта Чхьайнин Чийрик.\n- Ас марш йоцу Х1олакхи оллушшехь, яра доллу адам т1апъаьлла д1а ма дай, кхарна х1у хилла? - аьлла к1анта.\n- Деллахь, къонах, наха дийнаш дерг х1у ду ца хезачу сона х1у ховрг ду аза, эцца дехьарчу шахьар чу кхаьчча хаттахь, - аьла къорачо.\nКхаалг1ачу шахьара кхаьшна к1ант.\n- Марш йоцу Х1олакхи, - кхуьнан багара доллушшехь, сигал хьаладели ца ховш я лаьттах чу дуьйли ца ховш, доллу адам т1апъаьлла дада а дедда, вада ца луш цхьа астаг1 саг т1аьхьа висна.\n"Дала мукълахь, хьо-м сан керара варг вац хьона", - аьлла, т1екхеттача кхо, пхьарс лаьсна сацийна астаг1 верг.\n- Ас марш йоцу Х1олакхи оллушшехь, йокха кхаа шахьара чу мел долу адам ма деди, якхара лелорг х1ун ду, царна х1ун хилла? - аьлла Чхьайнин Чийрика. Ахь ма-дерра хьа ца дийцахь, ас окху минотехь корта д1абоккхург бу хьан.\n- Хьо кхоьллинчу делан дуьхьа, ас элира ма алахьара ахь цхьаьнгге а. Йокха хьона гуш йолчу кхаа шахьар чу мел долу адам, 1овкъаран**** даар а даош дацийна марш йоцчу Х1олакхис латта бухола цхьана Чхьайнин Чийрик ц1и йолчу к1ентан божли чу баккхайташ. Цундела бевдда а нах а. Д1о д1ахьаьжча, цхьа хоти гой хьона? - аьлла астаг1чо. Аза оцу марш йоцчу Х1олакхин беш ю хьона. Цига аз карорг ву хьона.\nАстаг1чо гойтинарг йоккха беш хилла. Оцу беша юккъе г1ала карийна к1антана. Дистхилаш гуш чу са долуш адам а ца карийна, г1али чу вахна Чхьайнин Чийрик. Цхьана чу ц1енкъа юккъе 1иллаш дукха хаза зуда а хилла, цунна коьрте хайна велхаш марш йоцу Х1олакхи а, дехьа-сехьа хайна дешин-детин, дукха хаза ши йо1 а карина к1антана. Цаьрга яра вист ца хилаш я овш кхуьнга бист ца хилаш дог 1аббалц, б1аьргах болу хин т1адам мел бу билхина йорш. Ткъа марш йоцчу Х1олакхис д1адисна:\n- Кхаа шахьар чу мел деха адмаш, 1овкъаран даар а даош, дацийна ас хьан божли чу лаьтта бухола некъ боккхуш, хьо вийцаш а хезна, хьан мена сона г1о дан ницкъ кхочуг боцу дела. Цулла т1аьхьа а сайн йо1 хьан коьрана хьалха яйтира ас, хьо хьуо орцах варг вецар-те аьлла, хьона хилла чойнаш ховш.\nЯ хьона гинург сан х1усамнана ю. Ч1ог1а самукъне саг яра аза. Со мел г1елвелла я дог ца дог1уш хиларх цхьацца бегаш беш, п1елгаш 1итташ ловзарш дара цо. Цкъа цхьана дийнахь лела ваханчара ч1ог1а г1елвелла ц1а виэнача соьца даима санна п1елгаш 1итташ, ловзарш долийра цо. "Д1аялахь, дукха ловза-кх хьо, дог ца дог1учу хенахь а, - аьлла, ас д1а1оьттина пхьарсан гола, си метте а кхетта, елира аза. Оццул муьт1ахь, дог ц1ена йолу аза сайн керах яларна ч1ог1а воьхначу ас хьаец катоьхна сайн мара баьккхира....\nЯра зуда денлург йолуш ю, ворх1 лам а битна, барх1алг1ачу лам т1ехьарчу сармакан ц1ий хьаькхча. Вайшиъ кхана эна яххаш серлайовлучу хенахь цига ваха веза.\nЦ1ий чу дотта шиша а кечдина 1ахоттина, х1ума а кхеллина, д1авижна яра шиъ.\nМерш йоцчу Х1олакхина наб а кхетайтана, г1аьттина араваьлла Чхьайнин Чийрик. Шен шиша кисна а диллина, дина нуьйр а тиллина, новкъа ваьлла аза. Ворх1алг1ачу лам буьххье яра шиъ хьаладаьлча, ди админ маттахь бистхилла:\n- Сан да, - аьлла цо. - Ахь къа хеташ, хьоме лелина со. Тахна хьо къинхетаме хилахь вайшиъ дийна юхадерзар дац. Д1ахьажал, гой хьона а д1ора ц1еран 1аьмнаш? Овш оцу сармакан ши б1аьрг бу хьона. А д1алатта 1аьржа хоте гой хьона? Аза цуьнан кхес ю хьона. Д1о нур сегаш гой хьона, дог1а дог1уш хаьштиг детташ санна? Аза цхьа х1ума хаелла цо хьекхочо цергийн суйнаш ду хьона. Вайшиъ д1орачу аза болчу лома буьххье хьаладаьлча, ши оьрг биллал ши к1аг боккхуш, сона шина ге т1и та1аделахь, дукха къиза шед тохий, ши айра даллал не1 даккхалахь. Иштта ахь со бурс бахь, вайша сармакан бага эккха кхиэдарг ду хьона. Хьайн кера даккхий тур а диталахь, цунна юххи лаций шиша а диталахь. Со ма-боьдду ц1оганола ара а иккхина, кху лам т1и хьалабала кхебай - дарг ду вайша. Ца кхедай - делла ду вайшиъ!\nВарх1алг1ачу ломах шайшиъ чу дирзича, ши оьрг биллал ши к1аг боккхуш, ши ге а та1ийна, ши айра даккхал не1 доккхуш шед а тоьхна, деккхина тур а, шиша а шен кера лецира бах Чхьайнин Чийрика.\nДукха цо са б1арздина, ди сармакан бага иккхина ц1оганала ара а иккхина, лам т1и баьлла. Шен кийра лазош а хаделла, сармак д1аса меттахбаьлла а, хиллачох кхетта а балале, яра шиъ аз т1аьхьакхирг боцчу даьлла.\nЦ1а балийна дин ша хиллачу божали чу д1а а биркина, лач1ийна шиша д1а а хоттийна, к1ант д1авижна.\nКхино сахила герга дахханчу хенахь шина дина хьалха х1ума йила а, кху шинна воьдуш яа х1ума кечъян а хьалаг1аьттинчу шина йо1ана к1ентан дин дерриге а хьацарах буьзна, биъ ког вовшах а хьаьрчина, корта а уьллина, бехьош лаьтташ карийна. Сиха да сама а ваьккхина, шина йо1а хилларг хайтина. Да вала-кх хьо соьга диэначу, - аьлла воьхна хьаьвзина марш йоцу Х1олакхи. - Оццул ас хала валийначу к1ентан дин цомгаш хили. Цуьнга бала сан а тайпа дин а мичара хирг бу? Х1унца ас х1ун дарг ду техь?\nХьакхавелла-а набарх волуш санна, хьалаг1аьттина Чхьайнин Чийрик. Хилларг цуьнга д1адисна дукха воьхначу марш йоцчу Х1олакхис.\nМеллаша дехьа чу а ваьлла, шиша дуьззина ц1ий а дахьаш, чу вена к1ант. Эцца хайна Х1олакхина кхо ша ваха вахна ц1ий денийла.\n- Дала ма ваххле хьо, - аьлла берк баьккхина цо. - Со вижна 1иллашехь вахна веана-кх хьо. Со накъост ца хетара-те хьона, хьо хьуо вахийта ма ца валийнера ас?\n- Хьона хала ма хета, - аьлла к1анта. - Хьо г1уо накъост хеташ ца вахара со. Делахь а вайшиъ цхьаьна вахнехь ц1ий дахьаг децара вайшиммо.\nЦиггара Х1олакхин зуда 1иллачу чу а вахна, цунна т1и ц1ий хьаькхна Чхьайнин Чийрика.\n- Ох1-х1ай-кх, ма дукха 1илли-кх со, - аьлла, н1абарх йолуш санна, к1егар хайна зуда.\nХ1олакхин мерах а хьаькхна ц1ий. Мара ша хьалха ма-хиллара тобелла.\nТкъа цулла т1аьхьа дисна ц1ий шен цомгаш хиллачу дина т1и хьаькхна, аза туо а бина, Х1олакхис оггар хаза шен жимох йолу дешин-детин йо1 а елла, ц1а вена Чхьайнин Чийрик. Важа йоккхах йолу йо1 а Дикачу Къонаг1чуьнга яхна, цхьана керта овш бертахь баха хойшина, шуна дала дика дийцарш.\nЦхьана сага шен к1ант деша д1атосуш хилла. К1анта цхьа а х1ума ца 1амош, аза хьа юхалуш хилла. Иштта лела к1орда а дина а, к1ант а валош ц1а вог1уш, йовхонна хьаг а велла, 1аьндаг1е 1ахайна воккха саг, "охх1ай" аьлла, доккха са а доккхуш.\n- Х1ун бах ахь? - аьлла, мичара вели а ца ховш, лаьттах хьала гучуваьлла цхьа еха маж а йолуш, коьртах кхакханах йина пес а йолуш волу саг.\n- Ой, ас-м ца бах хьоь х1умма, - аьлла цецваьллачу к1ентан дас.\n- А бохург х1ун ду? - оьг1азвахна лаьттара хьалаваьлларг. - Хьо кхайкхина хьалаваьлла вац со? Х1ун бах ахь?\n- Ой, дера ца кхайкхина со-м цхьаьнгге а, - юха а кхеташ ца хилла к1ентан да.\n- Сан ц1е Охх1ай ю, - аьлла жино. - Со жин а ду, хьо кхайкхина хьадена. Валал, сан латта йиш яц, хьо х1ун кхайкха дийци.\n- Со яра к1ант деша д1авеллачуьра, кхин кхуо х1ума 1ама а ца тигна, яра а валош хьавог1уш г1ел а велла, 1ахайча, ас садаьккхира, "охх1ай" аьлла. Аза хьан ц1и юйла хайнехь йоккхург а ецара, - аьлла воккхачу сага.\n- Сан бала бац оцуьнца, - аьлла жино. - Хьо соьга кхайкхина. Дика ду. Яра к1ант соьга хьало. Ас 1омарг ву яра. Нийсса шо кхачча кхузза хьавоьллахь, - аьлла, к1ант а иэсна, т1апъяьлла жин д1адайна.\nШен дас яра к1ант валийначу дийна дуьйна, к1анте безам бахна хилла жинан йо1ан. Цо цхьана дийнахь к1анте:\n- Сан дас хьехаг ду хьона, хьайна мел ч1ог1а 1емахь а, 1аьмнац алалахь, цо вийрг ву хьо, - аьлла. Хьехаш хилла жино к1антана:\n- 1еманий хьона? - олуш, хатта а хоттуш.\n- Ца 1аьмна, - жоп луш хилла к1анта.\nНисса шо даьлча, к1ентан дега:\n- Х1ан, д1аэца, - аьлла, жино, - Яр 1емаг волуш вац. Д1аваккха, д1авига хьайна.\nШа ц1а кхаьчча, к1анта дега:\n- Да, сох берстана бат1а боллаш су хирг бу хьона, - аьлла, - Со базара а бигий боркалахь. Амма кочара х1ума юха ц1а ялахь. Ахь аз д1алохь сан кхи ц1а вар хир дац хьона. Дуьнена т1и мел долу деший хьайна даларх 1еха ма лелахь.\nСу хилла вигаш, говр хилла вигаш, ка хилий вигаш, дуьнена т1и дала мел кхуьллина х1ума к1антах хилаш, аза дас базара юркуш, кочара х1ума ц1а а яхьаш, ткъа к1ант оцу делан сахьтехь ц1а кхочуш мах лело ваьллачу воккхачу сеган хьал-бахам г1овшах-кхетта.\nЦхьана дийнахь бож хилла к1антах. Ауа юркуш лаьттачу кхунна, д1о базара юккъехола лелаш волу к1ентан хьехархо т1ивена, "божах х1ун дех ахь?" - аьлла.\nСага бехаш болу мах, ца къовсуш, хьабелла жино. Коьртара х1ума хьаяла еза аьлла цо. Лург яц аьлла, да дуьхьалваьлла. Бежан итт мах белла, жино к1ентан да 1еха а вина, вортанахара х1ума хьаяьккхина.\nНахана гучуьра д1а къайла а яьккхина, хьалаайяш лаьтташ етташ, т1и мийра бетташ, маж а лаций, текхаяш хилла жино бож:\n- Собар де ахь, ахь соьга хьайна дешар ца 1емна, ца бехира? Ас барг бу хьан болх, цкъа со ц1акхачайта ахь, - бохуш.\nЖинан йо1ана гина бож ялош. Аза к1ант вуйла хайнача цо, иралх йолу йоллу х1ума хьоштаг1 чу кхийсна.\n- Йо1! - аьлла муьхь тоьхна жино. Хьада а урс, я цхьа нисъелла бож ялий ас вайна.\n- Ца карадо сона! - аьлла дуьхьал кхайкхина йо1.\n- Урс ца карадахь, диг да! - юха мухь хьаькхна ог1аздаханчу жино.\n- Дера, дада, диг а-м ца карадо, - аьлла йо1а.\n- Бен а яц, ира х1ума я, - аьлла жино.\n- Дада, хьо хьуо ца хьаьжахь, сона цхьа а х1ума карош-м яц, - аьлла юха а йо1а.\nОьг1аз дахана жин, бож д1а а йиркина, ираллах х1ума лаха дахна. Леч1на араяьллачу йо1а, вортанахара х1ума д1а а яьккхина, бож д1а а хесна, деле дуь1а дина:\n- Везан дела, ши кхокха хилайтахь тхойшиннах, - аьлла.\nЦу шиннах ши кхокха а хилла, а шиъ д1аг1оттуш гина жинан йиша т1аьхьа орцахъяьлла, мокха куьйра а хилла. аза т1аьхьа кхиэ даьлча:\n- Везан дела, кхунах хи хилийталахь, сох пхьид хилийталахь, - аьлла, деле дехна йо1а.\nЙо1ах пхьид хилла, к1антах хи хилла. Жинан йиша д1аяханийла хьажа хи чуьра хьала гучукъеддачу пхьидан, катоьхна б1арг а беккхина, аза шен чета а тесна:\n- Х1унца-м, дала мукъалахь, яра ас сайн вешига д1а, хьо ваха, лург бера, - аьлла, сихъелла юхановкъа яьлла.\n- Кхунах ц1и санна бовха малх хилийталахь, сох - мела мох, - аьлла, дехна к1анта деле.\nЙо1ах ц1и санна бовха малх хилла, к1антах - мела мох. Шен йохъеллачу жинан йишас, коч ластийна, б1аьрг 1абоьжна. Т1екхеттачу к1анта б1арг ша хьалха ма-хиллара йо1ана д1абиллина. Юха а шиъ дедда.\nЖина дуьхьалкхетта йиша.\n- Мича даха а шиъ? - хаьттийна вашас.\n- А шиъ-м мича г1орг дара, со т1аьхьа яьлча, - жоп делла йишас. - К1антах хи а хилла, хьан йо1 пхьид хилла, хи чу леч1нера. Со д1аяхнийла хьажа гучукъеддачу йоь1ан, катоьхна б1аьрг хьабеькхи ас. Аза хьона ас хьа а биэ.\n- Мичахь бу иза? - хаьттина вашас.\n- Чета тесна ас аза-м, - аьлла, хьаьжначу йишица б1арг ца карина.\nЭцна аза, дог а иккхина, елла.\nОьг1азвахана т1аьхьадаьлла жин кху шинне. Керадаха доьлла яра шиъ.\n- Везан дела, тхойшиннах цхьаннех борс хилийталахь, вукхунах буц хилийталахь, - аьлла, дуь1а дина кху шимма.\nЙо1ах буц хилла, к1антах борс хилла. Жин можа борг1ул а хилла, борс баа хоьттана. Бац юккъе боьжна бисначу цхьана буьртигах цициг а хилла, т1екхетта к1анта борг1ул йийна.\nЭццара к1анттий, йо11ий ц1а дахна. А шиъ даха хайна.\nЦхьа зудий, стаггий хилла дехаш-1аш. Цу шинни Бексолта бохуш к1ант хилла, куьйга т1е: "Цкъа катоьхчи, кхо лом лоцу Бексолта", - аьлла дешнаш а долуш. И к1ант дийнахь а чуьра аравала ваьхьаш ца хилла.\n- Кхунах вайшинна к1ант хир вац: пхийтта шо кхаьччи а, я дийнахь а, я буса а аравала ца ваьхьчи, вайшиъ х1ара ларвина дер дац, - аьлла, барт а бина, Бексолта хьуьнах д1акхоьссина дас-нанас.\nХьуьнахь, попан боьххье а ваьлла, 1аш хиллера Бексолта, ша барзлош вахьарна кхоьруш.\nЦхьана юьрта оьхуш адамаш дойуш лелаш хиллера цхьа борз. Оцу юьртара нах и борз ен а ца баьхьаш лелачу хенахь, талла арабевллачу нахана Бексолта карийнера попа т1ехь 1аш. Охьа а воссийна, Бексолте хаьттина таллархоша:\n- Ахьа х1ун леладо, хьо х1ун стаг ву? - аьлла.\n- Со-м хьуьнахь лоьмаш леца веанера, - т1иэра йозу царна гурриг куьг д1акховдийна Бексолтас, нарах кхеравелла.\nБексолта карийна баккхий беш, кхаьънаш дохуш, вадийна шайн юьрта вигина цара к1ант: "Ва, цкъа катоьхчи, кхо лом лоцу Бексолта карийна вайна; кхуо юьйр ю вайн юьрта оьху борз", - бохуш.\nЮьртахоша Бексолтийна дика герз а кечдина, уьш бахана борз ларъян хьуьнах.\n- Борз йог1у йолчу со к1елхуур ву, аша борз т1еталла, - аьлла, уьш д1а а х1овсийна, Бексолта попа т1е ваьлла, барзо ша вахьарна кхоьруш.\nХ1инцалца санна, юьрта чу йог1у борз попа к1ел кхоччушехь, охьахьаьжча, догк1адделла, Бексолтас т1е а воьжна, букь кагбина охьайиллина. Ша йийна борз текхаеш, эвла чу веана иза.\n- Ой, муха йий ахь х1ара? - аьлла, ч1ог1а тамаш бина дийнна юьрто а.\n- И сайна т1екхоччушехь, ц1аьххьана катоьхна схьалаьцначу аса, саттийна кагйира иза, - аьлла Бексолтас.\nБоллучу а махкана вевзаш, ц1ейоккхуш стаг хилла Бексолтех. Юьрто ч1ог1а дозулла деш хилла цунах.\nЦул т1аьхьа цхьана юьртаца т1ом хилла Бексолта вехаш волчу юьртахойн. Т1аккха цара хаттар дина Бексолте, х1ун далур даратехьа аьлла.\n- Т1ом балур бу вайга! Соьга говр къастаяйта рема схьаялае, - аьлла Бексолтас. Дечка хьостум а эцна, ремина юккъехула волавелла Бексолта, говрашна и 1уьттуш. Хьостум 1оьттича, д1аэккхарг юьтуш, д1авоьдуш цунна хьостум 1оьттича, д1а ца эккха говр карийра. Кхуьнан дагахь хилла, ша т1амна т1аьхьа вуьсу аг1о езаш, к1еда говр лахар. Ткъа Бексолтийна нисъелларг мелхо а, т1аме хоьхкуш, т1амах йоьлла говр хилла.\nЧ1ог1а тамаша бина юьртахоша Бексолтина т1аме хихкина йолу говр йовзарх. Х1орш т1амна кечбелла, т1амт1е д1абоьлхучу хенахь, мостаг1ий-т1емалой гучу ма-бевли, т1амана чухьаьдда Бексолтин говр, юьртахой т1аьхьа а буьтуш. Ша говре д1а ца вахьийта, лаьтташ йолчу шина дечгана юкъа хьавзийна Бексолтас шен говр. Дехьийсехьий катоьхна ши дечиг схьа а лаьцна, и шиъ кхин д1а ца хоьцуш, озийна бухъяьккхина Бексолтас. Т1аме лело 1емина йолчу говро оцу буьрсачу т1амана юккъехь и ши дечиг хьийзийна, доллу мостаг1ий эскар х1аллакьдина.\nТ1амт1ехь толам а баьккхина, юьртахой Бсксолтийцана ц1абирзина.\nЦуьнан бертаза цуьнгара даьллачу шина хьуьнаро дуьненчохь ц1еяккхийтина Бексолтин: "Цкъа катоьхчи, кхо лом лоцу Бексолта", - аьлла.\nЦу ц1арца ваха хиина Бексолта.\nЦхьа да-нана хилла 1аш. Церан цхьа к1ант хилла. Юха и нана яла а елла, дас даьсте ялайна. Оцу даьстечунна и к1ант везаш ца хилла. Хала г1уллакхаш дойтуш, хьийзош хилла цо и. Юха даьстечо аьлла ц1ийндаьга, ахьа и к1ант д1а ца ваккхахь, ша хьоьгара д1аг1ур ю аьлла.\nТ1аккха дас ваха а вахна, хьеший балайна шайга. Т1аккха и хьеший а балайна, к1анте аьлла:\nАхьа суна цхьа х1оъ ца дахьахь, баь1 стагана кхарзал, ша хьо вуьйр ву аьлла.\n- К1ант, кхера а велла, чу а вахана, воьлхуш 1аш хилла.\nИ шен чу а вахана, воьлхуш 1аш, буьйса юккъе яьлла. Буьйса юккъе яьлчхенахь, цуьнан коре цхьа х1ума еана. К1ант ч1ог1а кхеравелла т1аккха. Оцу х1умано аьлла:\n- Кхера ма ло, аса г1о дийр ду хьуна. Хьо д1авоьдуш хьун йолчохь цхьа ц1а гур ду хьуна, цу чохь цхьа зуда хир ю хьуна1 1аш, чу а ца воьдуш, ни1арх кхузза п1елг тоха, и ара ера ю хьуна. Амма новкъа д1авоьдуш, цхьа т1ай гур ду хьуна, юха очу т1ай т1ехула волуш, цо узурш дийр ду хьуна, кхера ма лолахь.\nЮха и к1ант вахна цига. Т1ай т1ехула волуш цец ца ваьлла иза, цо узурш деш. Юха оцу зудчо, х1оа а делла, ц1а вахайтана иза.\nДега д1аделла цо иза. Юха и х1оъ дега д1аделча, баь1 стагана и тоьъна. Даьстечун ч1ог1а догдаьтт1а хилла, цо иза деана. Юха оцу дас аьлла к1анте:\n- Х1оа-м деар ахь, х1инца суна сан шад хьаян еза ахь, нагахь санна ахь нехан шад яхьахь, суна хуур ду, сайчун т1ехь тоьхна муьжалг ю.\nЮха к1ант ч1ог1а кхеравелла хилла. Т1аккха буьйсана юккъехь юха а и х1ума еана.\n- И хала г1уллакх ду хьан дас хьуна т1едиллинарг, и шад хьан еллачу ненехь ю. Кхана хьайн нана йолчу ваха дезар ду хьан. Новкъа д1авоьдуш, говраш гур ю хьуна ерстина, амма уллохь буц гур яц. Царех цец ма ваьллахь. Д1авоьдуш цхьа доккха хаза ц1а долчу кхочур ву хьо. Т1е ма кхаьччинехь, кхузза хьайн нене кхайкха. Цо эр ду хьоьга дан дезарг.\nТ1аккха и к1ант вахна, говрех цец ца ваьлла иза. Юха доккха хаза ц1а гина цунна, т1аккха ц1а улле а вахана:\n- Нана! - аьлла, мохь тоьхна цо. Нана ара ца яьлла, шолг1а тоьхна цо мохь, т1аккха а ца яьлла нана ара. Юха кхо кхоалг1а мохь тоьхча а нана схьа ца яг1ахь, х1ара лийр волуш хилла. Юха ч1огг1а кхоалг1а мохь тоьхна цо "Нана" - аьлла.\nЮха нана хьаеъна. Нанас:\n- Х1ун еза хьуна? - аьлла.\n- Дадас шад я аьллера соьга, и хьоьхь ю боху.\nНанас т1аккха шад д1а а елла, к1анте аьлла:\n- Хьо ц1авеъча, хьуна да а, даьсте а доьхьал хьодар ду хьуна, и шад д1а а ца луш, хьайна хьалха тоха ахь. Кхин дерг хьайна хуур ду хьуна.\nК1ант, шад эцна, ц1а вахана. Да, даьсте дуьхьал хьаьда. Дас аьлла:\n- Хьало сан шад, - аьлла.\nК1анта и д1а а ца луш, хьалха тоьхна. Т1аккха латта д1аса а декъаделла, и да а, даьсте а лаьтта чу дахна.\nШуна дика дийцарг, диканца дукха шу дахарг, мацах-мацах зла Тепсаркъий, Жоьра-Бабин Жонсаркъий бохуш ши жима стаг хилла цхьана йо1ана т1ехьийзаш.\n- Ахь Жоьра-Бабин Жонсаркъа д1а а вихкина, суна ездарин коч яхьахь, со хьоьга йог1ур го, - аьлла, и шиъ т1ехьийзаш йолчу йо1а эла Тепсаркъе.\nЙо1ана хьалха доккха дош а дийцина, Жоьра-Бабин Жонсаркъа волчу вахана эла Тепсаркъа.\n- Жоьра-Бабин Жонсаркъа, вала, х1онсе г1ой вайша? - аьлла цо.\n- Со-м ца вог1у, эла Тепсаркъа, - аьлла Жоьра-Бабин Жонсаркъас, - т1еюха бедар а яц, т1ехаа говр а яц, юкъах д1адехка герз а дац сан.\n- Т1ехаа говр-а, т1еюха бедар а, д1адехка герз а ас лур ду хьуна, - аьлла хьовзийна иза эла Тепсаркъас.\nТ1ехаа говр а, юха бедар а, юкъах д1адехка герз а делла, Жоьра-Бабин Жонсаркъа шена улло а ваьккхина, волавелла эла Тепсаркъа.\nЮьртах бовлале Жоьра-Бабин Жонсаркъа т1ехиина йолу говр, букъ а кагбелла, охьа а кхетта, елла.\n- Х1ан-х1а, - аьлла Жоьра-Бабин Жонсаркъас, - вай даханза ца 1аш делахь, сайна мел оьшу х1ума айса кечйийр ю ас.\nЦул т1аьхьа юха а бирзина ц1а бахана уьш. Хьалха шен дас юхуш хилла бедар а юьйхина, цуьнан хилла герз а дихкина, шайн ден хиллачу гилана т1е нуьйр а тиллина, кечвелла Жоьра-Бабин Жонсаркъа.\n- Эла Тепсаркъа, х1орда чу г1ур ву хьо я х1орда т1ехь 1ийр ву хьо? - аьлла, хаьттина Жоьра-Бабин Жонсаркъас, шен накъосте.\n- Со х1орда т1ехь 1ийр ву, - аьлла жоп делла эла Тепсаркъас.\n- Со юха хьала т1еваллалц х1окху х1орда йисте 1елахь, - аьлла Тепсаркъе Жонсаркъас. - со лийр велахь, ц1аста санна ц1ен чопаш т1еевр ю хьуна х1ордана, т1аккха хьо ма ваддало вадий гена валалахь; нагахь санна со ца леш вуьсуш хилахь, ло санна к1айн чопаш т1еевр ю хьуна х1ордана, т1аккха со юха хьалаволий хьажалахь.\nИ къамел а дина, х1ордана чувахана Жоьра-Бабин Жонсаркьа.\nЖоьра-Бабин Жонсаркъа х1ордан чу вахана шолг1а к1ира дузучу хенахь, ц1аста санна ц1ен чопаш т1еевлла х1ордана. Сов ч1ог1а кхеравелла, ша х1ун дийр ду а ца хууш, вада а ца луш, висна эла Тепсаркъа. Т1аккха кхин кхо де даьлча, ло санна к1айн чопаш юха т1еевлла х1ордана. К1айн чопаш т1еевлла шена яйча, саца меттиг боцуш, ч1ог1а хазахетта эла Тепсаркъана.\nЦхьа хан яьллачул т1а1хьа б1аьрго ма-лоццу дукха х1онс яхьаш Жоьра-Бабин Жонсаркьа т1е а ваьлла, х1онс-говраш хьалха а лаьхкина, ц1ехьа бирзина уьш. Цара ялочу х1онсан доладелачу говрийн 1уйшца кхо ц1оькъа айг1ар хилла: ц1аста санна, ц1ен, к1ор санна 1аьржа, ло санна къайн.\nОьхуш, тоъал х1орш генабевлча, Жоьра-Бабин Жонсаркъа волчу аг1орхьа т1ехаьдда ц1аста санна ц1ен ц1оькъа айг1ар. Хьажа юккъе шедакъаж тоьхна. Жоьра-Бабин Жонсаркъас юха човха бешшехь, эла Тепсаркъина т1е а хьаьдда, цунна т1ехула дехьа а кхоссабелла, х1орда чу бахана ц1оькъан айг1ар.\nКхоьруш, кест-кестта т1ехьа юхахьоьжуш вог1учу эла Тепсаркъас, цхьа юкъ яьллачухула, аьлла Жоьра-Бабин Жонсаркъе:\n- Д1о вайна т1аьхьа бог1у бода х1ун бода бу-теша, ма ч1ог1а т1етаь1на бог1у иза?\n- Иза-м вайна т1аьхьавог1у говрийн да вара. Д1а а къаьстина яханчу айг1аро хаам бина цуьнга. Хьалхара рема лоллур ю ахь я т1аьхьара орца юхатухур ю ахь? - аьлла, вистхилла Жоьра-Бабин Жонсаркъа эла Тепсаркъе.\n- Ас хьалхара рема лоллур ю, - аьлла, рема а лаьллина д1аволавелла эла Тепсаръа, т1аккха Жоьра-Бабин Жонсаркъа, т1амна кеч а велла, бухасецна.\nГерга г1оьртина говрийн да, 1аьржа Хожа.\n- Х1ан-х1а, Жоьра-Бабин Жонсаркъа, - аьлла цо, х1инццалц хьан дас хьийзина тхо, х1инца хьо а волавелла тхо хьийзон. Т1ом болабе хьайна х1инца.\n- Ва 1аьржа Хожа, дог дера а хьо ву, сина саготта а хьо ву, юьгуш йолу рема а хьан ю. Болабе хьайна т1ом, 1аьрж-Хожа, - аьлла Жоьра-Бабин Жонсаркъас.\nОзийна 1ода пха тоьхна 1аьржачу Хожас Жоьра-Бабин Жонсаркъина. Хожас 1ад озошшехь, чуьра хьалакхоссавелла, кхо-пхийтта аьрша ирхвахана Жоьра-Бабин Жонсаркъа. Т1аккха юха пхийтта аьрша ирхвахана Жоьра-Бабин Жонсаркъа. Т1аккха юза чувогг1ушехь, Хожин 1одан пха к1елхула чекхбалийтина. Нуьйра чу ша нис а велла, цо пха тоьхна 1аьржачу Хожина. Син метта кхетта, хьевзина говрара чувахана Хожа. Иза т1ехь хилла дин шайн реми юкъа схьа а лаьллина, т1ера охьавоьссина Хожин корта схьа а баьккхина, цунна т1ера ездарин коч-хеча а схьа а даьккхина, уьш шен таьлсаш чу а диллина, эла Тепсаркъина т1аьхьакхиина Жоьра-Баби Жонсаркъа.\nНовкъа съьавог1уш кхин а гена бевлча, Жоьра-Бабин Жонсаркъа волчу аг1орхьа т1ехьаьдда к1ора санна 1аьржа ц1оькъа айг1ар. Хьажа юккъе шедакхаж тоьхна Жоьра-Бабин Жонсаркъас юха човхабешшехь, эла Тепсаркъина т1е а хьаьдда, цунна т1оьхула а кхоссабелла, х1орда чу бахана и ц1оькъа 1аьржа айг1ар.\nЦхьа хан яьллачу хенахь т1аьхьаваьлла эла Тепсаркъиний, Жоьра-Бабин Жонсаркъиний Хожин шолг1а ваша.\n- Х1а-х1а, Жоьра-Бабин Жонсаркъа, - хаьттина эла Тепсаркъас, - д1о вайна т1аьхьабог1у 1аьржа бода х1ун бода бу-те? Ма доккха х1ума ду иза!\n- Иза-м х1ума дацара, говрийн да ву иза, вайна т1аьхьаваг1уш. Эла Тепсаркъа хьалхара рема лоллур ю ахь я т1аьхьара орца юхатухур ахь? - аьлла хаьттина Жоьра-Бабин Жонсаркъас.\nАс хьалхара рема лоллур ю, - аьлла, рема а лаьллина, д1аволавелла эла Тепсаркъа. Т1аккха, Жоьра-Бабин Жонсаркъа, т1амна кеч а велла, т1аьхьа сецна.\nГерга г1оьртина говрийн да, 1аьржа Хожин шолг1а ваша.\n- Х1ан-х1а, Жоьра-Бабин Жонсаркъа, - аьлла цо, - х1инццалц хьан дас а хьийзина тхо, х1инца ахьа а ца дуьту тхо даха, т1ом болабе хьайн.\n- Ва 1аьржа Хожа, дог дера а хьо ву, сина готта а хьо ву. Юьгуш йолу рема а хьан ю. Вийна 1уьллуш волу ваша а хьан ву, т1ом болабе ахь, 1аьржа-Хожа, - олуш, жоп делла Жоьра-Бабин Жонсаркъас.\nЖоьра Бабин Жонсаркъина 1ад оьзна пха тоьхна 1аржачу Хожин вашас. 1ад озошшехь, нуьйра чуьра хьалакхоссавелла, кхо-пхийтта аьрша ирхвахана Жоьра-Бабин Жонсаркъа. Т1аккха ша юха чувогг1ушехь, Хожин вешин 1одан пха к1елхула чекхбалийтина. Шен нуьйра чу а нисвелла, 1ода пха тоьхна х1окхо 1аьржа Хожин вешина. Син метта кхетта, хьевззина говра т1ера чувахана Хожин ваша. Иза т1ехь хилла дин реми юкъа д1а а лаьллина, цунна т1ера ез-дарин коч-хеча а, корта а, схьадаьккхина таьлсашна чу а диллина, зла Тепсаркъина т1аьхьакхиъна Жонсаркъа.\nТ1аккха шайн рема лаьллина х1орш д1абоьлхуш, юха а Жоьра-Бабнн Жонсаркъа волчу аг1орхьа т1ехьаьдда ло санна к1айн ц1оькъа айг1ар. Жоьра-Бабнн Жонсаркъас хьажа юккъе шедакхаж тоьхна юхаэккхийначул т1аьхьа, эла Тепсаркъа волчухула хьаьдда, цунна т1ехула а иккхина, х1ордана буха бахана ло санна к1айн ц1оькъа айг1ар.\nЦу к1айчу зйг1арца орцах т1аьхьаваьлла х1окхарна 1аьржачу Хожин уггар а воккхах волу ваша.\nАренаш морцуш, лаьмнаш цоьстуш, сел буьрса т1аьхьаваьлла Хожин воккхах волу ваша Жоьра-Бабин Жонсаркъиний, эла Тепсаркъиний. Юхахьаьжча, т1ег1ерта буьрса бода шен б1аьрга гича, эла Тепсаркъас аьлла:\n- Жоьра-Бабин Жонсаркъа, х1ун ду техьа вайна т1аьхьа-дог1ург? Ма буьрса 1аламат ду иза!\n- Иза-м х1ума дацара, - олуш, жоп делла Жоьра-Бабин Жонсаркъас, - вайна т1аьхьа вог1уш говрийн да вара иза-м. Х1а-х1а, эла Тепсаркъа, хьалхара рема лоллур ю ахь я т1аьхьара т1ом юхатухур бу ахь?\n- Ас хьалхара рема лоллур ю, - аьлла говраш а лаьхкина, д1авахана эла Тепсаркъа.\nСецца лаьттачу Жоьра-Бабин Жонсаркъина герга г1оьртина 1аьржачу Хожин воккхах волу ваша.\n- Х1а-х1а, - олуш вистхилла воккхах волу ваша, - х1инццалц хьан дас хьийзина тхо, х1инца ахьа а дуьтуш дац тхо даха. Т1ом болабе соьца, Жоьра-Бабин к1иллу!\n- Дог дера а хьо ву, сингаттаме а хьо ву, оха юьгу рема а хьан ю, вийна 1уьллу ши ваша а хьан ву, - т1ом болабе ахь, - олуш, жоп делла цунна Жоьра-Бабин Жонсаркъас.\n1ад оьзна пха тоьхна 1аьржа Хожин вашас. Нуьйра чуьра хьалакхоссавелла, кхо-пхийтта аьрша ирхвахана Жоьра-Бабин Жонсаркъа. Юха чувогг1ушехь нуьйра чу хиъна иза. Цу хенахь 1аьржачу-Хожас тоьхна пха некха юккъехула чекхбаьлла Жоьра-Бабин Жонсаркъина.\nХьала а иккхина, 1ад оьзна пха тоьхна Жоьра-Бабин Жонсаркъас. Деган метта кхетта, хьевззина динара чувахана 1аьржа Хожин ваша. Т1аккха шен накъосте кхайкхина Жоьра-Бабин Жонсаркъа:\n- Эла Тепсаркъа, корта а, т1ера коч-хеча а схьадаккха х1окху велла 1уьллучу Хожин.\n- Со ваьхьар вац, ас боккхур бац цуьнан корта а, я цунна т1ера коч-хеча а, ваьхьар вац со, - бохуш, инзарваьлла хьевзина эла Тепсаркъа.\n- Схьабаккха цуьнан корта, х1умма а хир дац хьуна, иза-м велла 1уьллуш вай, схьа ца баьккхича бер бац иза. Со динара охьа воьссича, юха т1ехаалур воцуш, чов хилла суна, - аьлла Жоьра-Бабин Жонсаркъас. Эла Тепсаркъа х1уъу а хилча а ца тигна велла 1уьллучу 1аьржачу-Хожин корта а, ез-дарин коч-хеча а схьадаккха.\nДинара охьа а воьссина, хьовззийна корта а, ез-дарин коч-хеча а Хожина т1ера схьадаьккхина Жоьра-Бабин Жонсаркъас. Уьш шен таьлсаш чу дехкина ваьлча, юха шен дина ца валалуш висна иза.\n- Х1а-х1а, эла Тепсаркъа, - аьлла цо т1аккха шена тешнабехк дагахь болуш волчу ямартчу накъосте, - Жоьра-Бабин Жонсаркъа вехка а вихкина дохьу ас, алий, х1ара ез-дарин кучамашший, хечешший, говрийн ремий вайша ший а т1ехьийзаш волчу йо1е д1алолахь. Т1аккха х1ара кхо корта сан нене д1алолахь, со ц1а вог1ур воцуш вуйла д1а а хаийталахь...\nЦиггара, Жоьра-Бабин Жонсаркъа вита а витна, ц1а вахана эла Тепсаркъа. Жоьра-Бабин Жонсаркъа вехка а вихкина вог1у ша аьлла, ез-дарин бедарш а, говрийн рема а йо1е д1аелла, ткъа кхаа Хожийн кортош Жоьра-Бабин Жонсаркъин нене д1аделла.\n- Х1умма а дац - шен а, шен ден а ч1ир-х лехний цо, - бохуш, кортош охьа а дехкина, уьш д1ай-схьа а керчош, сакъераделла 1аш хилла Жонсаркъа вина нана.\nХ1орш т1ехьийзаш хиллачу элан йоь1ан са кхиъна, эла Тепсаркъас Жоьра-Бабин Жонсаркъа вихкина цахиларх. Шен говр-ворда а йоьжна, араяьлла цхьана дуьнен т1ехула д1айоьдуш, велла 1уьллучу Жоьра-Бабин Жонсаркъина т1екхаьчна иза. Т1аккха, сов дукха цунна йилхина б1аьргаш а кхоьлина, лаьтташ говр а хилла Жонсаркъин.\nЖоьра-Бабин Жонсаркъина юххе охьа а хиъна, сов дукха елхарна ший б1аьрг а баьлла йисина йо1 а, цуьнан балина сов дукха елхарна йоь1ан говр а.\nЦу хенахь мичара долу ца хууш, йоь1ан куча-кара "зов" аьлла, чудоьжна цхьа к1айн ши шай. Иза шен кучара охьаэга доьлла ахча ду моьттуш - дават1а хьа, кучара ахча охьаэга а доьлла-кх сан, аьлла, куьг хьаькхна схьа а эцна, иза буйна а доьллина, охьахиъна йо1.\nЦхьа хан яьллачу хенахь шен лешачу б1аьргех хьала хьаькхна цо куьйгаш, ши шай буйнахь а долуш. Т1ккха б1аьргаш шаьш ма-дарра хилла.\nГ1аьттина д1а т1еяхана, Жоьра-Бабин Жонсаркъина а хьаькхна цо к1айн ши шай.\n- Ма дукха 1иллина со вижна, - аьлла, ирах1оьттина Жоьра-Бабин Жонсаркьа. Т1аккха шинне а говрийн б1аьргех а хьаькхна цара к1айн ши шай - уьш а, б1аьргаш то а белла, д1ах1иттина.\nЧ1ог1а даккхийдеш, мар-мара лилхина йо1 а, Жоьра-Бабии Жонсаркъа а. Йо1 а эцна ц1а а вахана, цунах шена зуда а йина, ваха хиъна Жоьра-Бабин Жонсаркъа. Х1инца а дехаш ду боху к1анттий, йо11ий, Жоьра-Бабий.


Ах гергга оьрсийн цхьа а хаттар дац Путине дала\nАх гергга Оьрсийчура бахархоша дIахьедар дина, президенте Путин Владимире цхьа хаттар дала лаам бацара шайн аьлла. Ткъа Путина телевизионехула жоьпаш далар хьалххе кечдина моттаргIане гайтам бара аьлла хета царна. Цунах лаьцна яздо Коммерсант-газето, «Общественное мнение» олучу талламан фондана тIе а тевжуш.\nЦу фондан президенто Ослон Александра дийцарехь, Путине хаттарш дала лууш боцу нах бу иза цавезаш болу нах а, шайн проблемаш Путин кхочуш ян езаш яц аьлла хетарш а, шайна луучах лаьцна хаттар хIотто ницкъ боцурш а.\nТкъа уьш бу талламехь дакъалаьцначерах 46 процент. Эксперташа дийцарехь, Оьрсийчура бахархошна кIордийна хIора шарахь хуьлуш йолу Путина дакъалоцуш дIахьош йолу хаттаршна жоьпаш луш йолу программа.


Кхаари-де 3 Чиллан-бутт 2021\nДечкен-бутт 29, 2021\nДжумаев дIатеси, "хIумахуург" леци, Путинах тешам бай\nСайд-Мухьаммад шайна гина а вац, иза вуй а ца хаьара шайна аьлла цуьнан гергарчара; Холмачалла лелош хилла зуда лаьцна Нохчийчохь; Путин Владимире тешам лахбелла Оьрсийчуьрчу бахархойн\nХIун таIзар дан тарло Джумаевна?\nДжумаев Сайд-Мохьмадан, 21 шо долчу Москварчу студентан цIе йоху тахана вуно дукха наха. «Москварчу протестан гуламе иза ца ваханехьара, цигахь шена тIе гIожамаш еттачу полисхошна дуьхьал ца леттехьара…» - иштта олу Iедало лаьцначу кIантанна сагатдечара.\nДжумаев леци, КадыровгIеран бахам гучубели\nНавальныйгахьа хIоттийначу акцехь омонхойх летта нохчо каравеана; "Соколиное гнездо" комплекехь КадыровгIеран петарш гучуевлла; 70 школа ян тIелаьцна Нохчийчохь\nМисарахь маьршабаьхна студенташ, Нохчийчохь блогер хьийзайо\n2018-чу шарахь Мисарахь шеконашца лаьцна, набахтехь латтийна ГIалгIайчуьра кхо вахархо Москва кхачийна; Хангошвили Зеламха вийначунна дIовш дала дагахь хилла; Джикаева Маликина еттар бакъ ца дина Нохчийчохь\nКадыровна тIе болх биллина Соьлж-ГIалахь вайна кIант лоьхучу зудчо\nДагестанерчу Дербентан яхархочо Казимова Наргизас кхайкхамбина Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнга, шен кIант Алиев Ниллан лохуш гIо дахьара аьлла. Стохка Чиллан-беттан 10-хь тIаьххьара ненаца зIене ваьлла иза.


Британин арахьарчу гIуллакхийн министр Джонсон Борис.\nЕврбертана юкъайогIучу пачхьалкхийн арахьарчу гIуллахийн министрша емаk дина Британехь Оьрсийчуьрчу шалха агентана дIаьвшен тIелатар дар. Цара дIахьедар дина шаьш баккъалла а сингаттамца тIеэцна хилар, Лондоно и зулам дарна тIехьа лаьтташ Москох ю аьлла дина дIахьедар.\nБританис а, цуьнан бартхоша а бехке йина Москох кху беттан 4-чохь хилла дIаьвшен тIелатар дарна. Хууш ма хиллара, Солсбери гIалахь, дIаьвшен атака яр бахьана долуш, кхетамчуьра даьлла дуьсуш ду Скрипал Сергей а, цуьнан йоI Юлия а.\nБританин арахьарчу гIуллакхийн министро Джонсон Бориса дIахьедар дира кху беттан 16-чу дийнахь, шена хетарехь, Скрипалана дуьхьал дIаьвшен газ хецар хьокъехь сацам бинарг ву Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир аьлла.\nХIинццалц оццул лакхарчу даржехь волчу цхьана а стага бехке вина вацара Путин Владимир дIовш леладе аьлла омра даларна.


Полковник Дзауров вахарах а тIема наькъах а\nИз вар республикан тIема комиссар\nСелий бетта 2 ди 2021 шу\nВай къаманна хала даьхкача 1992 −1993-ча шерашка а цул тIехьагIа а Наьсарен района «Ленина никъ» (тIехьагIа «Наьсарен оаз» хилар цох) яхача газета редакце болх беш хилар со.\nТхонеи районерча военкоматаи юкъе дукха шера боаца никъ мара бацар. Кор дIа а дийлла дIакхайкача, шаьра дIахозар тIемхой чулесташ болча цIенна наIарга латтарашта. ХIара дийнахьа кIезигагIа гойя шозза-кхозза бIаргагора тхона «уазик» оалача машенаца дIа-юха ухаш вола полковник. Из вар республикан тIема комиссар Дзауров Iалаудина Iаьла. ВIалла хIираштеи гIалгIаштеи юкъе дов-къовсам хилале денз, дукха эпсараш чуухар, вIашагIбетталора цига. Арахьа тIема гIулакх деш болчара цIабаьхка, укхаза кегаденна латтача хьалага хьожаш, шоай хур даь наьха вахар машаре дIадахийта гIертар уж. Цу хана укхаза бар полковникаш Тимерханов Ювсап, Плиев Руслан, Танкиев Висангири, Аушев Башир, кхыбараш. Еха латта хьалха хинна республика, доацаш дола чIоагIа Iаьдал, дохкаш дола герзаш, боабеш бола нах массанега саготдайташ дар. Уж дешаш дар шоай вIашагIкхетарашка эпсараша дувцаш хиннараш, фу дича фу хургдар те яхаш, уйла йора цар, къаман вахар ийрча ца далийта гIерташ. Уж ше волча гулбеш, цу къамаьлашта юкъе дакъа лоацаш хиннарех цаI вар Iалаудина Iаьла. Юкъерча дегIара, сомо къонах вар полковник. Къамаьл деча хана хоалуш дар цун оаза а дешашта а «ш» яха оаз Iаткъаш хилар. ХIаране ше-ший оаз ма хулий, кхычарех тара йоацаш яр из Дзаурова а. Латташ йола ха моллагIа къонах корзагIвоаккхаргволаш яле а, из чIоагIа сабаре саг ва аьнна хеталора. Бакъда кабинете хайна вагIа йиш йолаш зама яцар лаьттар, цудухьа хьавена дукха ха ялале, шийна Iаьдала хьаеннача машинаца юха а цхьаннахьа ваха везаш хулар из. Лоацца дувцаргда вай цун вахара хьакъехьа.\nПолитолога Патиев Султана Йоакъапа «ГIалгIай Республика. Хиннари нахи. 1992-2008 шераш» яхача ший книжка тIа из 1944 шера 23 феврале НГIАССР ТIой-Юрта ваьв аьнна яздаьдале а, из нийса дац. Вешта, хьожаргда вай полковника са анкетан хаттарашта жоп а луш, 1993-ча шера фу яздаьд. Из кепа теха дар 24 июле арадаьннача «Наьсарен оаз» яхача газета 5-ча номер тIа. Деш вай из деррига: «Тха анкето тахан шоана вовзийт ГIалгIай Республикан тIема комиссар Дзауров Iалаудина Iаьла.\n-Мичахьа, маца ваьв?\n-1944 шера 26 феврале, Къилбаседа-Казахстански областа Ленински района Камердан яхача юрта.\n-Мичахьа, маца яьккхай юкъера школа?\n-1964 шера ТIой-Юрта 11 класс яьккхай.\n-1964-1967 шерашка эскаре гIулакх деш хиннав. 1967-1971 шерага кхаччалца Свердловскерча лакхерча танковоартиллеристски тIема училище дийшад.\n1975 шера Москвера Ленина цIерагIа тIема-политически Академе ракетни факультет яьккхай.\n-Нахичиване, Тбилисе, Дрездене. ТIехьарча хана — Нохчий Республикан ГО штабе.\n-90 эзар сом.\n-Лелавеш машен йий?\n-«УАЗ — 469».\n-Фусам-нана Мержой Жабраила РаIшат. 10 бер да. Джамбулата дас яьккха училище яьккхай. Лейтенант ва. Цу училище вагIа ИбрахIим, кхоалагIвола Тимур а цига деша отта вахав. ЙоI Фатима Шолжа-ГIалий тIа машинисткалла болх беш я. Вожаш школе ухаш а школе баха ха яланза а ба.\n-1993 шера 27 марта.\n-Мукъа ха я-м яц...\n-Еррига партеш дика я, цар программаш халкъа хьал тоадара тIаерзаяь яле. Со-се цхьаккха парте латташ вац».\nИштта дар Дзауров Iаьлас шийх дийца бакъдар. ХIаьта а цу зIамигача анкето деррига цун вахар чулаьцад аьлча нийса хургдац. Кхы а дукха лоархIамера моттигаш хиннай цун вахаре, лакхе хьоахаяьрел совгIа. Цун къонахчун оамал оттача хана, дикача оагIорахьара Iаткъа хиннад цо СВВПТАУ дешаш даьха шераш. Из тIема училище гIоръяьнна йовзаш хиннай вай мехка 1992-ча шерага кхаччалца. Цу шера цох хьаю Екатеринбургера лакхара артиллерийски командни училище. Ше кхеллача денз цо кийчваьв 8750 эпсар-политболхло, царех 176-не дошоча медалаца чакхдаьккхад шоай дешар, хIаьта 1628-не тIехдика дийшад. 1500 саг тIема совгIаташ тийнна ва, царна юкъе ба Россе Турпал яха цIи лелаераш а.\nIалаудина Iаьла ший болх ховш, из гIалат доацаш хьабе гIерташ, чакхваьлар. Республике кIеззига а тIема чулоацам бола вIашагIкхетар долча моттиге хулаш, цига къамаьл деш вар вай мехкахо. Масала, 1996-ча шера ГIалгIай мехка венавар парламента спикер Рыбкин Иван. Из укхаза мел ва, цунна уллув хиннача наха юкъе вар из. Царех цхьа вIашагIкхетар Лоаман кадетски корпусе а хилар.\nДзауров Iаьланна тайп-тайпара тIема совгIаташ тийннадар, эпсара сий лакха а лоаттадеш, ший тIема декхараш кхоачашдарах. Царех цаI ЦIеча Седкъан орден яр.\nДзауров Iаьла карарча хана воацаш ва, из кхелхав 1998 шера 13-ча октябре. Цу хана 54 шу мара даьннадацар цун. ХIаьта а Iалаудина Iаьла вицвеннавац из вовзаш хиннача наха, цунца дешаш хиннача новкъосташта, юртахошта.\nШийх бола дагалоацам санна, дукха а тайп-тайпара а сурташ дитад Дзауровс. Уж даьха ханаш бе-бе я. Цхьадолчар тIа из училищен курсант ва, вокхар тIа капитан, кхоалагIчар тIа подполковник, юххера а — полковник. Тахан шоана довзаргда царех цхьадараш, шун дегашка а цох бола дагалоацам сомабоаккхаргба аьнна хет сона цар.


Дагестанерчу блогерна тIехь бити бехк ФСБ-но\nТеррорхойн могIарш дузуш хилла аьлла, дIалаьцначу блогере Мирзеханов Алибеке Оьрсийчуьрчу къайлахчу сервисаша бехк кховдийна. ТАСС агенталло бина и хаам, шайн ницкъаллийн структурашкарчу хьосташна тIе а тевжаш.\nТеррорхойн организаци юкъахь лаьттина, цуьнан гонаш дузуш хилла цо аьлла, бехкала воьллина Мирзеханов. Блогеро бехк тIе ца лоцу.\nТалламчийн версица, 2014-чу шарахь "Исламан пачхьалкх" шех олучу организацех дIакхета бохуш, кхайкхамаш бен видео гайтина хилла блогеро шен шина накъостана. Мирзехановна дуьхьал тоьшаллаш дина, 2019-чу шарахь террорхойн агIончаш хилла аьлла, бехкевинчу цу шиммо.\n"Неолит" кафена уллохь леттачу нахаца цхьана хилла аьлла, вигинера иза лоцучу хенахь. Цул тIаьхьа бехказаваьккхира иза.\nБлогеран гергарчара чIагIдора, Алибек кафена гергахь хиллачу летаршлахь дакъалаьцна вац бохуш. ЦIийнах хьовсаран бахьана - бух боцуш лерира цара. 2012-2013-чу а шерашкахь Мирзеханов Дагестанехь лачкъийна хиларца доьзна ду элира цара, шайн кIантана тIаьхьабевлла лелар.\nИнстаграмехь гоьяьлла блог лелош вара Мирзеханов. Цунна бухаязвеллера 120 эзар сов стаг.


Бакъонашларъярхо Эстемирова Наташа\nКху беттан 15-чу дийнахь 10 шо дуьзи нохчийн бакъонашларъярхо, журналист, Соьлжа-ГIаларчу "Мемориал" Центран декъан белхахо Эстемирова Наталья йийна. Ша ехачу Соьлжа-ГIаларчу цIенна хьалхара Iуьйранна лачкъийна дIайигинера иза. Ткъа суьйранна герзаца йийначу бакъонашларъярхочун дакъа карийра ГIалгIайчохь. "Человек имеет право" цIе йолчу программан материалаш тIехь кечйина ю хIара артикл.\n2009-чу шеран Лахьан-баттахь йоьдучу леринчу операцехь вийна, гIаттамхойн могIарш дузуш ву аьлла, гоьваьлла Башаев Олхазар бехкехила тарло зуламна аьлла, дIахьедира Оьрсийчоьнан Iедалша. Нагахь оцу версина тIехь талламхой совцахь, Эстемирова ер юкъахдоккхур ду аьлла хеташ, кхоьрура бакъонашларъярхой. Церан шеконаш харц а ца йисира.\nЭстемирова йийна итт шо даьллехь а, иза ен кхайкхийначийн а, йийначийн а цIераш яханза ю. Бакъонашларъярхочунна масийттазза кхерамаш а туьйсуш, иза сийсазйинчу Нохчийчоьнан куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна а цхьана тIехь дуьту Эстемирова Наталья ерах жоьпалла бакъонашларъяран "Мемориал" Центро.\nТахана 25 шо ду Эстемирова Натальин йоьIан Ланин. Шена нана йийначул тIаьхьа маса дIаяхара иза деша Великобритани. Цигахь яха а йисира. Шен дагалецамех книга язъян йолаелла Лана.\nМаршо Радион оьрсийн сервисна еллачу интервьюхь Эстемирова Ланас дийцина, шен нанас бинчу балхах а, Нохчийчоьнан урхалхоша цунна тийсинчу кхерамех а, махкарчу дахарх а, ишта дийцина шена хетарехь, Эстемирова Наталья ерах гIуллакх хIинца а талланза хIунда ду а:\nЭтемирова Наташин йоI - Лана\n- ТIаьххьарчу кху иттех шерашкахь суна Iаламат хала дара оцу гIуллакхна тIехь терго латто, хIунда аьлча, со кхетта, Путин а, Кадыров а Iедалан коьртехь мел ву, иза (нана) йийнарш карор хир бац. Амма итт шо дIадаьлла, хIинца жим-жима и зулам талла йолаелла со суо. Хоьтту аса цуьнан доттагIашка, хIун хуьлуш ду-те цуьнан гIуллакх листарх бохуш. ХIокху иттех шарахь сан ойланашкахь ма хиллара, ишта нисделла: сан нана йийна масех бутт баьлча царна "бIегIийла доллуш" цхьа тIемало вийна. Цунна тIехь битина бехк. Итт шарахь гIуллакх листа долош, юкъахдоккхуш Iийна талламчаш, оцу версех тийсалуш.\n- Ахь элир-кх, хьайна хетарехь, нохчийн Iедалан куьйгаллехь - Кадыров, Оьрсийчохь - Путин а мел ву, хийцам хир бу аьлла ца хета оцу гIуллакхехь. ХIунда ю хьан ишта ойла?\n– Цхьаннан а цIераш яха ца лаьа суна, хIунда аьлча, со талламча яц. Амма бакъду, оцу наха дIахIоттийначу системана дуьхьал къийсам латтийна сан нанас. Цо кегош хиллачу гIуллакхашна бехке лаккхара даржхой а, куьйгаш цIехдуьзна инарлаш а бара. Ша Кадыровс а дозаллица дIахьедора, голашка кхаччалц цIех дуьзна ду шен куьйгаш бохуш. Суна хетарехь, Iаламат ницкъболчу нахана дуьхьалъяьллера сан нана. Лаккхарчу хьаькамаша дукхазза емалйора иза.\n- Цуьнан доттагIаша боху, иза дийна йолчу хенахь дукха кхерамаш туьйсура цунна. Хьуна хаьарий, мел боккха кхерам лаьтта цунна тIекхозабелла? ХIетахь 15 шо хилла-кх хьан.\n- "Мемориалан" офисехь забаршца "полкан йоI" ю олура со. Цхьа жима хIайкал дара со. Школера яьллачул тIаьхьа "Мемориалехь" хан дIахьора ас. Мамин массо а белхан накъост вевзара суна, суна тIехь терго а латтайора цара. Суна гуш дара, мел кхераме бу мамин болх. Кест-кеста сан нана доьзалш беллачу нанойшца цхьанакхетачу заманчохь цхьанхьа сонехь хоий Iара со тапъолий. Амма соьга цкъа а ца далхадора цо, шена кхерамаш туьйсу олий. Цуьнан балхах дерриг а хууш, герга а яра со, ишта нанас ч IогIа лар а йора со, суна боккъал болу кхерам ца хаабалийтархьама.\nБакъду, цхьа масал ду суна хууш, хIунда аьлча, цхьана а агIор къайлахьойла яцара иза. 2008-чу шарахь Кадыров Рамзана цунна кхерамаш тийсарх дуьйцу аса. Цо тIекхайкхинера иза шена. Духьал а веана, мохь хьекхнера цо цунна тIе. Хьайн йоьIан, хьайн гергарчийн ойлае баьхнера цо цуьнга, хIун ду ахь лелориг бохуш. Цо ша ца дийцира соьга цунах лаьцна, аса муьлххачу беро а санна, къайлах ладийгIийра цо дуьйцучу хенахь. Дуьххьара ишта хиира суна.\nХIетахь цхьа шело хьоьвзира сан кийра, тIаккха кхийтира со, мел кхерамечу новкъахь ю иза. Мехкан куьйгалхочо хьуна кхерамаш туьйсуш белахь - мел доьхна гIуллакх ду иза. 14 шо долу со а дика кхеташ хIума дар-кх иза.\n- Хьана нанас луьстурш хьенан истореш яра? Хьуна дага а догIуш, хIун гIуллакхаш дара уьш?\n- Уггар хьалха, лечкъийна бигинчу нахах толлуш лелара иза. "Спецоперацеш", аьлча а, "зачисткаш" дIахьора: салтийн тоба юьрта а йогIий, кегийрхой лоьцуш, полисхойн декъе дIабуьгура, тIаьха гучудолура, уьш Iазапаш латточу набахтешка дIакхоьхьш хиллийла. Боккъал а бехк-гунахь а доцу божарий дIалехьабора цара, уьш терроризмна а, экстремизмна а бехкебеш. Царна тIехь ницкъ а беш, бертаза кехаташна куьйгаш яздойтура, бехкаш тIелоьцуьйтуш. Цхьацца меттигашкахь нислора цхьайолчу операцешкахь хилла нах, амма дукха хьолахь, зуламе боцу, маьрша нах хуьлура цара лоьцурш.\n- Оцу лоьцучийн нах оьхура хьан нанна тIе? Кхи дIа хIун дора Наташас?\n- ХIаъ, уггар хьалха церан гаргарчара орца доьхура цуьнга. Масала, цхьана юьртахь "зачистка" дIаяьхьна. 2000-чу шеран юьххьехь, хIетахь мобилан телефонаш яцара, цхьана агIор маме кост схьатухура, цул тIаьхьа мичча хенахь а, иза эккхий йолий оцу юьрта йоьдура, церан гергарчаьргара алсам информаци гулъян. Гергарчу наха дуьйцура хиллачух: муха, маца вигина, машенан лоьмарш хоуьйтура. ТIаккха прокуратуре, йа полицин декъе хьодура мама. Нагахь и бераш кIелхьардаха жимма а шен аьтто белахь, йоккха гIовгIа оьккхуьйтура цо. Нислора, кегийрхой маьршабохуш меттигаш а. Делахь а, дуккхаъчийн кхолламех хаанза дуьсура. ТIехь ницкъбина чевнаш, таммагIаш долуш, дIакхийсина церан декъий схьакерадора цхьаццанхьа. Наггахь церан карарабевлларш оьхура мамина тIе, цара дуьйцура шаьш лайначу Iазапех. Дуьйцура шаьш харцонца лецна хиларх, шайна еттарх, ток еттийтарх, хIун ду а ца хуучу кехаташна куьйгашяздайтарх а.\nТIехь ницкъбинчийн гергарчу наха лаьара, бехкенаш жоьпе озон, амма дукха хьолахь, аьтто ца болура бекхамбан.\n- Оцу балхо Iедал дардан тарлора?\n- ХIаъ, бакъ ду-кх и! Хууш ма хиллара, лаккхарчу даржашкахь болчу наха дойтуш ма дара и доллу зуламаш. Цо ийза а ца луш, цIераш йохуш бехкебора гунахь берш. Тергамза ма ца дуьсура и тIаккха.\n- 2009-чу шарахь хьо дуьххьара Нохчийчуьра дIаяхара, цул тIаьхьа Оьрсийчуьра а араелира. ХIетахь дуьйна республикехь хиллий хьо?\n- ХIаъ, шозза еана со цул тIаьхьа даймахка. ТIаьххьара 2012-чу шарахь хилира со. Уггар хьалха сайн ненан коша тIехIотта Iалашонца еанера со. ХIетахь тIаьххьара хилира со сайн ненаца яьхначу петар чохь. Цу цIенна хьалха лачкъийна йигина а ма яра иза. Соьлжа-ГIалин урамашкахула со лелачу хенахь, цхьа чохь са доцчу гIалахь со йолуш санна хетара суна. Дерриг а пластиках, моттаргIане: керла цIенош, чохь Iаш стаг а воцу стигал-баххьаш. Зомбих лаьцна кино йоккхучу майданахь со йолуш санна хетара суна цкъацкъа. И сайн гIала йоцуш санна синхаам бара сан. Йоьхна, хаьрцина Iуьллучу заманчохь сайна иза хьоме хилча санна хетара суна.\n- Хьо маьрша хетарий хьуна? Хьо Эстемирова Натальин йо I хиларе терра, цхьанхьара а хьайна кхерам хаалой хьуна?\n- Сан болх бакъонашларъярца боьзна а бац, йа хIоьттинчу режимах хIуманаш Iорадохуш а яц со. Бакъду, сайна хетачух а, сайн хьежамех а аса дуьххьал дIаолу, цхьаннах а ийза а ца луш. Амма цхьаннан а сайца бала бу аьлла-м ца хета суна, цундела кхерам ца хаалора суна.\n- Соьлжа-Г Iаларчу "Мемориалан" офисан куьйгалхочунна Титиев Аюбна дуьхьал бехкзуламан гIуллакх долийча, цунна тIехIуттуш видео дIаязйира ахь, хьо юкъараллин дахарехь дакъалоцуш йоцушшехь. ХIунда?\n- Iаткъамен бахьанашца суна тахана Iаламат хала ду Нохчийчохь яха, амма сан кIорггера уьйр ю цуьнца. Суна суо нохчо а хета. Суна хаьа, со кхиберш санна нохчо йоцийла, со кхечу хьелашкахь кхиийна ю, амма мухха делахь а, со нохчо ю. Аюб дIалаьцна аьлла сайна ма хеззи, панике яьллера со, 2009-чу шаре юхайигира со оцу хиламо. Аюб дIалецира, тIаьхье балане ца хуьлуш йирзи Делан къинхетамца. Со чIогIа даръеллера и хезча, хIунда аьлча, со чIогIа догтешна яра, сан нана йийначул тIаьхьа бисинчу бакъонашларъярхошна цара тIе куьг хьур дац аьлла. Москварчу Human Rights Watch организацин куьйгалхочуьнца, тхайн доьзалан доттагIчуьнца Локшина Таница къамел хилира сан. Ас элира, алахьа соьгара хIун накъосталла оьшура, сайгара цхьа пайда хила лаьара суна". Иштта барт хилира тхан, Титиев маьршаваккха аьлла, кхайкхамбеш. Ас доггах лоручу мамин доттагIчунна жимма а гIо дан сайн аьтто хилар дара видео дIаязъяр.\n- Хьуна хетарехь, Нохчийчохь оьший бакъонашларъярхой? Республикера берш бохург санна, бакъонашларъярхой лахкарца, цу чохь бехачу нахана дукха зен хилла аьлла хетий хьуна?\n- Нохчийчохь эшна ца Iаш, бакъонашларъярхой йоллу Оьрсийчоьнан регионашкахь а оьшу. Бакъду, Нохчийчохь къаьсттина оьшу. Тахана Кадыровн Iедало къам шайн ма хуьллу човхийна, кхерамехь ду. Нохчийн исторехь цкъа а ца хиллачу кепехь мур бу хIара дIабоьдург. Низамаш болх беш доцу, Кадыровн цхьа низам бен лелаш а доцуш меттиг ю иза. "Мемориал" Центрерчу Орлов Олеган дешнашца боху аса. Оцу хьелашкахь адамна оьшура цхьа тIетовжийла, цхьа тешам, шайга ладогIа, шайна тIехIотта стаг. Шайн ма хуьллу Нохчийчуьра бакъонашларъярхой лохкуш хилча, бахархошна ца юьсу цхьа а дегайовхо.\n- Хьайн ненах лаьцначу дагалецамех книга язъеш ю хьо. Кхи стенах лаьцна ю иза- бакъонашларъяран къийсамех лаьцна ю иза, йа хьайн ненах яздо ахьа? Маца аьтто хир бу иза еша а?\n- Язйина яланза ю со хIинца а книга. Масех бутт баьлча иза кийча хир ю аьлла хеташ ю со. ТIедогIучу шеран юьххьехь зорбане яккха Iалашо-м ю сан. Ингалсан маттахь язъеш ю со иза, амма хир ю оьрсийн маттахь а, хIунда аьлча, Оьрсийчохь арахеца лууш ю со. 1994-чу шеран Зазадоккху-беттан 3-чуьра, со дуьненчу яьллачу дийнера дIа. Уггар а хьалха, сан а, мамин а хиллачу дахарх, тхойшинна хиллачу юкъаметтигех, тхойшиннах Iиттаделлачух, сайн Нохчийчохь кхиарх, со йоккха мел хуьлу сайн дахарехь буьйлабеллачу хийцамех а. Трагеди яц иза. Дегайовхонах, мел ледара хьелашкахь адам делахь а, дахар соцуш цахиларх: бомбанаш еттачу хенахь а, хи доцуш, токах хаьдда дисича а. Тарло оцу книги тIехь ас сайн бералла а, ненан дахар а даздеш хила а. Дахарх лаьцна ю-кх и книга, - дийцина Эстемирова Ланас.\nИнтервьюн авторш: Торочешникова Марьяна а, Джанполадова Наталья а


Хьан лечкъадо Нохчийчохь зудабераш? - Chechenews\nГлавная » Все Новости » События » Хьан лечкъадо Нохчийчохь зудабераш?\nТIаьхьарчу масех баттахь Нохчийчохь лачкъийна цхьа моггIа зудабераш. Дукха хьолехь уьш цул тIаьхьа цкъа а кара ца до. Хьан лелош ду и зуламаш, хууш дац. И бахьанехь юкъараллехь боккха сингаттам кхоллабелла.\nТаханлерачу дийнахь, нохчийн ницкъаллийн структураш лохуш ю, дIабаьллачу лахьанан баттахь, 18-чуй, 20-чуй деношкахь, тIаьхьий-хьалхий лачкъийна ейна йолу ши йоI. Болчу хаамашца, Соьлжа-гIалара яхархо Хайдарова Мадина I5 шо долуш йолу, ейна, гIала юккъахь.\nЦхьадолчу тоьшалшца, иза тIаьххьара гина ю боху Старопромыслан кIоштехь. ГIала мел ю, машенаш тIе а, автобусан социйлашкахь а, наха дукха гуллучу меттигашкахь а, дIадиттина ду, цу йоIан суьрташ. Айкхална ахча а кхайкхина цуьнан гергарчара, амма, гарехь, цкъачуьнна цхьанна а тайпа ларш гучйоьвла яц.\nИшшта, холчу хьоьттина хьийзаш бу, ейначу Даурбекова Заринийн гергар берш а. Иза ейна 20 дийнахь,автобусан социйлера цIа йоьдуш. Иза лачкъийна хилар шеконехь доцийла гойтуш хIума ду- нахана хезна цуьнгара мохь болуш.\nМахкахь, кхечу мел хуьлучу хIуманна, некъа бохамашкахь нах леш хиларна а, дарбан хIусамашкахь цомгушчеран дог оьцуш лоьраш ца хиларна а, терго еш ю Iедалша, амма, зудабераш довш хиларна, цхьан ца кхетачу хьелашца тIе тидам бохуьйтуш дац. Иза бохург дац, и зуламаш, кIоршме дац аьлла. Маршо радиога, шена цуьнах хетарг дийцира, махкахь йоьвзучу юккъаралхочо Саратова Хедас.\nСаратова Хеда: «Сан цхьанатохаралле и зудабераш дайначеран гергарчаьргара арз деана дац, амма, сан белхан накъосташка цара орца даьккхинийла суна хууш ду. Соьга хаьттича, цулла кIоршме хила йиша а йоцуш, хала хIума ду, зудабера дайна бохург. Иза денна, нанна а, тайпан, тукхамна а бала бу иза. Кхо йоI ейначу зудчуьнца къамел дина ас. ТIамехь а , тIом дIабаьлча, 2008 шарахь а, ши йоI чуьра дIайигна цуьнан. Церан ваш тIамехь дакълоцуш хиларна ду бохуш а цхьацца хIумш а ду дуьйцуш. Иза муха а хилча а, зударшна тIе куьг кховдор, цулла дастам хIума хIун хира ду ца кхета. ЧIогIа ирча хIума ду иза».\nИ ши йоI хилла Iаш яц, ишшта ейна. Жимма хьалхо, кхин шиъ ю мичахъь ю ца хууш. Вахабова Индира а, Элимханова Хадишт а ю цу шиннан цIераш. И терахьаш тIом боьдучу хенахь а, дукха дара, ткъа, мел волу зуламхо хьаьшна дIаваьккхинчу махкахь, и хIумш хилар, цхьан тамашийначу, кхета хала долчу хьоле доьрзу. И санна долу заламаш, гучу ца дахало талламхошка. Цундела, стаг лачкъочеран аьтто болу, иза миччанхьа а дан.\nНах дукха болчу меттехь а до иза. Масла, Элимханова Хадишт лачкъора тIедаьккхина, цхьана туьканна тIехь йолчу видеокамеро. И тоьшалла доллушехь, и зуламхой гучубаккханза бу. Тамашийна дерг кхин ду, теш хилчу наха, гIара ца доккху иза. Кхоьруш бу. Кхин дIа а дийцира юккъаралхочо Саратова Хедас.\nСаратова Хеда: «Кхерам тесна церан даг тIе. Наташа (Эстемирова) дIаюьгучу хенахь, цо орца дехна а хилла хьуна. Цунна лулахь Iаш цхьа зуда ю боху. Цунна гина хилла иза. ша юьйла ца хоуьйтуш, цо къайлахь аьлла иза. Ишшта нахалла даьллера цуьнан гIуллакх. ХIинца и зуда, сайн гарна кхоьруш ю со. Ган а ца лаьа суна иза. Ирча хIума ду иза.\nСуна хетарехь, со йойтура яра ас, гIо доккхуш. Делахь а. наха чIогIа кхоьруш бу. Шаьш кхоьллина васт ю, нах дIакхуьллучу нах бохуш. Делахь а, цхьанахь дахча а, Iедалан белхахой хуьлийла уьш, цара а леладо гIо дан гIерташ, цхьа сурт. Цхьаммо аьлча чекха ца далахь а, шиммо, кхаамо, иттамо аьлча а , гIуллакх хира дацара теша? И кхерар, чIогIа хала хIума ду-кх иза. ЧIогIа тесна-кх церан даг тIе иза. Цкъа, мацца а дIабера бу-кх иза».\nПолицино, зудабераш лачкъорах болийначу талламан хьокъехь хаамийн гIирсашкахь хаамаш ца бо, талламан зе ца дархьам, амма, хIинцалца схьадогIуш ма хиллара, царна тIаьхь уьш кхиахь тамаш бу. Цундела, шаьш бахархоша гучудоккху, шай-шай зудабераш уллехь цхьаъ воцуш ара ца долуьйта бохуш. Кхерам дагчуьра дIаболуш а бац церан а.


Пайхамарна Салават диллар » Нийсо-Дагестан\n13.11.2019 773 0 niyso\nПайхамарна Салават диллар\nЦхьана жуьгтичо, ша генарчу махка ваха араволуш ву аьлла, шен луларчу бусалба стаге лардан деза мухIар делла хилла. Лулахочо, схьа эцна, жуьгтичунна хьалхха, цу шинна бен ца хуучу меттиге дIадиллина и мухIар. Цхьажимма хан а ялийтина, къайлаха чу а веана, лулахочо дIадиллинчуьра схьаэцна, и шен мухIар дIадаьхьна жуьгтичо. Генна хIорда чу кхоьссина цо мухIар. Иза иштта къайла а даьккхина, бусалба нахах теша мегар дац, уьш къуй а, ямарта нах а бу ала лууш хилла цунна. Цхьа хан яьлча, ша цIа веана, мухIар Iалашдарна баркалла а олуш, иза дIадахьа лулахо волчу веана жуьгти. Бусалба стага аьлла: «Дерриге а, Мухьаммад-Пайхамарна Салават а дуьллуш, дан деза». Салават а диллина, мухIар цхьанхьа а ца дахана, цкъа хIума юуур ю вай аьлла, жуьгти шен шуьне кхайкхина цо.\nЦу дийнахь чIерий леца ваханчу бусалба стага боккха чIара лаьцна хилла. Жуьгти кхаьрга вогIучу хенахь лулахочун зуда цу чIерах яахIума еш хилла. Шен майрачуьнга дIа а кхайкхина, цу чIеран кийрара ша схьадаьккхина мухIар дIагайтина зудчо. Лулахочо-жуьгтичо шега лардан делла мухIар а девзина, чIогIа цецваьлла хилла бусалба стаг. Цу балхана тIаьхьа ца кхиарна, гIеххьа воьхна а волуш, жуьгти волчу чоьхьаваьлла иза. ХIара юьхьа тIера хийцавелла а гина, жуьгтичо аьлла:\n– Кху сохьта ас хьайга делла мухIар охьадиллал!\nЦо шега сел юьхь йоцуш иза аларна, новкъа а деана, делахь а собарх ца вухуш, бусалбано жоп делла – Дерриге а, Мухьаммад-Пайхамарна Салават а дуьллуш, дан деза.\nСалават а диллина, жуьгтичуьнга цуьнан мухIар дIа а кховдош, цо аьлла:\n– Со цец ца ваьлла мухIар дарах, суна тамашийна хеттарг иза муха карадар ду.\nЖугти, цецваларна, Iадийна хилла, лулахочо шега мухIар схьаделча. Цо дехар дина шен лулахочуьнга:\n– Хьайн Сийлахьчу а, Везачу а Делан дуьхьа дийца суна, мичахь карийна хьуна сан мухIар?\nБусалба стага аьлла:\n– Ас тахана Iуьйранна лаьцначу чIеран кийрахь сан зудчунна карийна иза.\nОцу балхах цецваьлла а, воьхна а волчу жуьгтичо чIогIа дехар дина бусалба стаге:\n– Суна бусалба стаг хила лаьа, хIун дан деза ас иза хилархьама? Суна гуш ду мел нийса а, комаьрша а ву АллахI-Дела!\nБусалба стага шахIадат даладайтира цуьнга, иштта ислам-дин тIеийцира цу жуьгтичо.\nМухьаммад–Пайхамаран цΙе лелор ю керлачу маьждиго\nКху шеран 23-чу августехь Нохчийн Республикерчу Шела –гΙалахь схьадиллина Европехь а уггаре доккха маьждиг. Иза дан долийнера 2012-чу шеран декабрь баттахь, ткъа цуьнан


"Ток еттара". Дагестанерчу журналистаца цхьаьна изоляторехь латтийначунна йина гIело\nКъилберчу тIеман гонан кхело 18 шо хан тоьхна Дагестанерчу вахархочунна Кадилов Шемална. Царех 5 шо токхур ду цо набахтехь. Иза бехкевина тIеман гIера кхолларна а, ДАIИШ-ан декъашхо хиларна а, герз лелорна а, ницкъаллин урхаллерчу белахочунна тIе куьг дахьарна а. Юьхьанца бехканна тоьшалле хIиттинарш юхабевлла шаьш динчу дарех, уьш шайгара ницкъаша даьхна аьлла. Ткъа ша Кадиловс дуккхаза а аьрзнаш дина шена йинчу гIелонийн хьокъехь.\n"Лаьий – мохь хьекха"\nКадиловн бехктакхаман гIуллакхах лаьцна яздина шен инстаграмехь терроризманна ахча латторах шеко йолуш лаьцна волчу Дагестанерчу "Черновик" газетан редактора Гаджиев Iабдулмумина. Кадиловс дийцина цуьнга шегахь ницкъхоша яллийначу къизаллах лаьцна – цхьана муьрехь юкъара хилла цушиннан камера. Гаджиевс бина хаам социалан машанашкахула баржийна цуьнан гергарчара.\n2019 шеран Мангал-беттан-беттан 13-чохь вадийра ницкъхоша Кадилов, гIело а еш, шегга бехкевайтира ша а, кхин масех стаг а – уьш а баьхна цуьнца цхьана кхелах чекх. Массарна а тоьхна хенаш.\nШен бехктакхаман гIуллакх Кадилов Шемала дузу ша шайн махкахь цхьа хан хьалха Iедало лаьцначу цхьана стаганна кхелехь тIехIотта воллуш хилла хиларца. Марсхьокху-беттан 14-чу дийнахь ваха везаш хилла иза тоьшалла дан, амма лаьцна цул цхьа де хьалха. Кадиловс дийцарехь, набахтехь кхобуш волу цхьаъ тIелейтина цунна - Хаджиев Азамат ю цуьнан цIе. Ткъа иза вац цунна цкъа а вевзина а. Ша Халжиев ишта а ву, террорна бехке а вина, хан токхуш, тоьшалла дина цо талламчашка ша лаьцна валлочу набахтехь.\nСо дерриг а дан кийча ву, ток кхин ма етта, ала гIертара со, амма царна бен-башха а дацара. Царна иза ловзар дара\nКадиловн шен а дезна шеца цхьана бехктакхаме озийначу шинна дуьхьал доцург дийца. Масех дийнахь ток йиттина цунна, тапчанна тIехь шен куьйган томмагIаш дита резахиллалц, яздайтина талламчаша шайна мел оьшучу кехаташ тIе куьйгаш, боху цо. Кадиловс дицарехь, Дагестанерчу экстремизманна дуьхьалоечу центран (ЦПЭ) белхахой бу цунна ницкъ бинарш.\n"Со дерриг а дан кийча ву, сайна ток кхин ма етта, ала гIертара со цаьрга, амма царна бен-башха а дацара. Царна иза ловзар дара. Буса 12 сахьт даллалц хьийзийра со. Деккъа дIа аппарат тIехIуттура сох, тIам хьовзбора, соьга хьуьйсура, гIело йора, олура: "Лаьий – мохь хьекха, лаьий – ма хьекха. Ахь хьайн къамкъарг ятIаяхь а, хьо хезар вац цхьанна а", – дийцина Кадиевс, Гаждиев Iабдулмумина шен инстаграмехь яздарехь.\nКадиловс ша яздинчу орзехь дуьйцу, шена цхьамма йина оьккху коьчал караелира, хаьттира, иза хIун ю хаьий. Цо шена ца хаьа баьхна. Вукхара шаьш иза цуьнан цIа кхачор ю аьлла. Цул тIаьхьа Кадиловс куьг яздина оьккху коьчал шен хиларх даредеш.\nИзоляторехь мацалла кхайкхийна Кадиловс. Прокурор веъна хилла цунна тIе, хаьттина хиллачух лаьцна, дош делла арз талла, амма ца теллина.\nБехке хилар къаьсташ дац\nТалламан версица, Кадилов Шемала а, Магомедов Хьаьжис а террорхойн гIера кхоьллина, ДАIИШ-на баIат а дина. Терроран тохарш дан кечлуш минаш, оьккху коьчалш лехийта Iаьмна уьш. 2018 шеран Мангал баттахь Кантиев Камалутдин а, Избагиев Рамазан а дIакхетта царех. ХIусамех хьовсуш массеран а цIахь карийна оьккху коьчалш а, герз а, боху Iедалхоша.\nХIинжа-ГIалина гергарчу Талги юьрта йистерчу хьуьнхахь лерина операци дIахьош вийначу Сиражутдинов Назира ийзийна кегий нах гIеране, чIагIдо талламо. Полисхошна тIелата кечлуш вийна, боху, Сиражутдинов.\nБехктакхаман гIуллакхехь талламан коьрта мукъ цхьаъ бу – кегийрхой лецча даьхна дареш, цаьргара а, царна духьалхIиттийначу нахера а. Ца теллина, маца, стенгара девлла герзаш, оьккху коьчал. Ткъа тоьшаллина тIеоьзна нах юхабевлла шаьш динчу дарех кхелехь, шайга "Э" центро теIаткъамаш барца дийцийтира харцдег, аьлла.\nГIуллакх цхьа а теш а, я тоьшалла а доцуш теллина, кхеташ дац, хIун бух бу кегийрхой "Исламан пачхьалкхца" зIенехь а бу, террорхой а бу ала.\nВеанна – набахтехь такха ахбIе шо\nКадиловн адвоката Нурбагомедов Мохьмада дукхаза а аьрзнаш кхехьийтина Талламан комитетан Буйнакскерчу урхалле, лаьцначунна плисхоша гIелонаш ярх лаьцна. Амма талламчаша дуьхьалбевлла, Iазапан хьокъехь бехктакхам ца айбеш.\nКадиловс ша лоцучу хенахь дуьхьало йира, иза ду цунна чевнаш яр бахьана, элира цара. Цо иза харцдо\nЛаьцна масех де даьлча, дарбан хIусамехь хьаьвсина Кадиловга. Цуьнан дегIа тIехь чевнаш карийна, ира хIманца цистина хилла аьрру куьг.\n"Кадиловс ша лоцучу хенахь дуьхьало йира, иза ду цунна чевнаш яр бахьана, элира цара. Цо иза харцдо. 23:40 хан йолуш лаьцна иза, буса кхо сахьт даьлча бен лен а ца вина. Стенгахь хилла оцу хена юккъехь, хоуьйтуш дац. Цуьнан бехк къастош дац я тоьшаллаш а, я цхьа а битамаш а. Шайна еттарх лаьцна аьрзнаш массара а дина", – дуьйцу Нурбагомедовс.\nЦа бахарехь, кхелехь тешаша а дина дареш, шайна кегийрхошна цIийнах хьовсучу муьрехь цхьа а зуламе хIума ца гира, шайга ницкъхоша деллачу деллачу кехаташна тIе куьйгаш теIийра шаьш, аьлла. Кхелехь цхьана полисхочо дIахьедина, лецнарш лела Буйнакскера маьждиг радикалашца дозуш ду, аьлла. Кхелахоша хаьттина: хьал иштта хилча, маьждиг стенна дац тергонехь? Полисхочунна ца карийна дала жоп.\nТоъал тоьшаллаш дацахь а, талламо йинчу гIелонех, харцонех аьрзнаш деш хиллехь а, лецначарш бехке а беш, царна хенаш кхайкхийна кхело. ГIеран баьчча а лоруш, уггаре дукха хан тоьхна Кадилов Шемална – 18 шо а, 350 эзар сом гIуда а. Оццул ахча тIакха тIедожийна 17 шо хан тоьхначу Магомедов Хьаьжина а. Кантиев Камалутдинна 12 шо, Избагиев Рамазанна 11 шо кхайкхийна набахтехь даккха, гIуданаш – 200 эзар соьмаш.\nКхелан сацам нийсонца бина бац, тешна бу адвокаташ, аппляци ян кечлуш бу уьш.


ГКУ Ингушский государственный музей краеведения им. Т. Мальсагова - Кхоллама никъ\nОпубликовано: 14.06.2019 19:46 | Просмотров: 82\nБайсаранаькъан Муртуза Идрис ваьв 1910 шера 15 июне Мочкхий юрта.\nИдриса хьалхара дувцараш да:\n«Ладувг1а назманч» - ширача 1аьдала д1ухьала яздаь;\n«Боанг» - хьужарерча дешарах;\n«Моакхаза тепча» - бувцаш ба граждански т1ом, хьехаю керда зама;\n«Сатоссаш» яха пьеса – 1919 шера февраль бетта Деникина духьала лаьтта т1ом ба цу т1а бувцар.\n«Тамара» яха драма язъяй 1937 ш. – керттера къовсам ба къаьнарча 1аьдала т1ехьарчареи, кердача 1аьдала т1ехьарчареи в1аший д1ухьал лоаттабешбола къовасм.\n«Безаман наькъаш»; «Укх деношка» - яха пьесаш, т1ом болабенна ткъо ди далалехь ара ялар.\n«Капитан Ибрагимов»; «Котоалон байракх» - укх деррига т1емах лаьца ше язъяча произведенешка Байсаранаькъан Идриса хьахьокх деррига къамаш шой коталон низаца д1ухьал эттача цхьаккха а моастаг1 котваргвоацалг.\n«Сай» - яха дувцар язду т1ом д1абаьнначул т1ехьг1а.\n1957 – 1962 шерашка Идриса кепатеха арадаьлар: «Куни», «Кунии циски» яха дувцараш, тайп – тайпара очеркаш.\nМ. Эсамбаева хетаю «Вахара искусстве» яха очерк, цун лараг1а язъю «Артиста никъ» яха повесть, т1аккха «Къахьегами розаши».\nХ1аьта, Идриса язъяча сценарех даьккхад «Со халхавургва» яха фильм.\n1958 шера кепатеха араяьлар «Т1ахьехам» яха повесть» - 1918 шера Буро т1а хинначох.\nБайсаранаькъан Идриса 30 – 40 шерашка драматургеца, прозаца къахьегаш хиннав. Х1аьта т1ехьарча шерашка дукхаг1а къастта прозе.\n«Боадангара» яха роман Идриса язъе лаьрх1ача трилоген хьалхара дакъа да. Цу романах г1алг1ай меттала даьккха цхьа дакъа мара дац, из ше да эрсий меттала. Роман чакхдаьннача метте йоазанхочо яздаьд: - «Роман д1адоладаьд 1965шера 16 августе, чакхдаьккхад 1967шера 10 феврале». Гучох, цхьа шуи ах шуи мара дац селлара монументальни йола произведени язъеш даьккхар. Ишта сиха кхоллам – иззал доккха роман. Шовзткъа шера кхоллама наькъаг1а хьавоаг1аш, говзал 1оаеш; дувцараш, пьесаш, повестеш язъеш – исторически документаш 1омадеш, юрташка, лоамашка г1олла лелаш, нахаца камаьл деш – деррига а в1ашаг1атехачул т1ехьаг1а теад Байсаранаькъан Муртуза Идриса ужа цхьа шуи ах шуи – вай къаман иззал лоарх1аме дола роман – эпопея яздеш. Дуккхача маьха совг1ат да из вайна а вай т1ехьенна а. Аллах1о низ лолба вайна а вай т1ехьенна а Идрис санна болча укх къаман къонгаш ийта лар лорае а кхетае а!\nАллах1о гешт долд цох! Цигар фусам даькъал йола цун!\nОттадаьр Дзейтанаькъан Ж.