С ДРЕВНОСТИ ПО НАСТОЯЩЕЕ… - 10-ГIА КИЙСАК - 22 Мая 2018 - NAHI\nГлавная » 2018 » Май » 22 » С ДРЕВНОСТИ ПО НАСТОЯЩЕЕ… - 10-ГIА КИЙСАК\nЦу хийцамин дуьхан кхетам хила, хаар ду, географин формехь болу материн лелам, уггар хьалха боьзна хилар, вариацех - хIаваэхь йолу йовхонан а, тIуналлин а, вовшашца долу дазар. Вуьшта аьлча, климатан флуктуацешца, цуьнца нийсса, - иштта цуьнца йоьзна ю, уггар юкъарло йоцу процессаш, чухоаме хийцар долу объекташ гидротIехуленаш (гидросфера – хиш, хIордаш, Iаьмнаш, кх.ерш а.), криотIехуленаш (криосферы - шалаьмнаш, лайн чкъор, даима лаьтта гIура, ишт.кх.дIа а). Ца ган хала бац, цу тайпана болу хийцамаш, цара юхатуху (отражает) хIоттаман юхадIахIоттар, тIуьнало, го бахарца йоьзна глобальни къеп а. Амма, юкъахь йолу био-тIехуленан (биосфера), йа лито-тIехуленан (литосфера) зIенаш бахьана долуш, цу юхадIахIоттаро (шеца йолуш хаддаза амал, амма, хийцалучу кест-кесталлица, лестарца /амплитудица/) Iаткъам бо тIиэн (рельеф) кепана, иштта дийна хIуманин юкъарлонашна а.\nЦул совнаха, вайна иштта хаьа, Латтан экъанаш лелаш юьйла (теллина Iилмано ма-бохху), цхьанхьа - вовшашна генайолуш, вукхазхьа, гергайогIуш, №2 йолчу кепа тIехь ма-гайттара. Хетарехь, цу леларо тектоника йолчу кIошташкахь гулайо буламалла /дуладалар, тIахъаьлла йолу лелина маьIданаш ирх тотту диллар деш айъадаларца-лахдаларца (трансгресси-регрессешца) Дуьненан Iапказан сиз. Гуттар а, цуьнан дар нисло тектоникан процессашца, лелхарца, лаьттанан тIехуленна, тIейолу цкъацца цIийелла маьIда, вуьшта аьлча, маьIданан ницкъ. Латта тIехула гучайаьлла ца Iаш, Iапказан хин бухара арагIорта тарало лелина маьIда. Цо дохар до маьIданан нийсаллина, хи тIехь кхолла тарало «тIехйоккха хин тулгIеца» (цунами) боьзна хилам а, латта тIехь дуьне дегорца кхоллало бохам а, доллу дийна синош балане лоцуш. Хетарехь, иза нисделла «хидестар» хиллачу деношкахь, «Аравин хIорда» бухахь самайаьллачу тIепинго, я тIепингаша (гIазкх., «вулканизм»). ХIунда хета суна бехке, и вулканизм? «Арави хIордан» бух бу бIенаш, эзарнаш тIепингаш йолуш, Индин ахгIайренан малхбузера бердашкара, малхбузехьа йолчу Африкан бердашка кхаччалца, тIепингин конусаша кхоьллина харш долуш.\nНохь-пайхамаран заманчохь хидестар хилла меттиг, архиологин схьаделларша а, туьйранаша (мифаш) лорург Месопотами ю, билгалйаьккхина йоцуш ма-йарра, бакъйолу меттиг, бахьанаш. Сан версица, «Месопотамин хидестаран» эпицентр хилла, «Оманан чуIанонна» дуьххьала болу, «Аравин хIорданан» бух (аса, №2 йолчу карти тIехь гойту, можа бесан кхосаберг). Цу кIоштахь, аса лакхахь ма-хьаххора, хIордан бух, харш кхоьллина бу хин бухара лаьмнаша. Лаьттан стоммалла, цхьаццанхьа Iаламата кIезга хиларна, цу меттигашкахь нийссала латториг «хин богIам» (гIазкх., «водяной столб») бу.\nБакъхьа хаттар хIутту: «Мичхьа ду цу бохаман тешаллаш?» олий. «Персин чуIанон» неврехь карийна гIум тасар доцург бен, дуй кхин аларш, дийцарш, шаьш тера долуш «Немрут», «Сюпхан» олу тIепингашна гонахьа кхолладеллачарех («Делин къовсам» олу дийцаран зама, 12 эзар шо хьалха, Урарту махкахь нисъелла ю)? И ши тIепинг Iеттийча цара кхоьллин, Iаламата лекха а, стомма а кIуьран ши богIам, генара хьаьжича, стигал шена тIехь латточу, шина гIорторгах тера а болуш. Ткъа «Аравийн майданахь» (бассейн), хидестийна тIепингаш хила езаш ю, цу шиннал а онда, битаме. Амма, тешаллаш дац цкъачунна билгалдевлла. Уьш, леха дезаш дац Месопотамехь, сан хьесапехь, уьш дайна Индин Iапказан хIордаш, чуIанош чохь.\nБакъдерг гайта вай гIертахь, и бакъдерг исбаьхьа дIацIандина адаман кхетамера, эссера, йазйан царна (Иблисан накъосташна) товш йолу истории, кехатан шира агIо дIакарчош цIеначу агIонга. Йолалуш ю и агIо дуьнентIехь долу дийна синош дерриш а леш, шайн зударшца дийна виснарг виъ эпоним бен воцуш, царна коьртехь волуш эпоним волу да – Нох. Цуьнан кIентех уггаре кхетамениг а, тIаьхьие дIакхеха хьакъ вверг а, «Сим» цIе йолу кIант ву боху. Хьалхарачу агIонна тIера бакъдерг къайладаккха гIерташ, иза цара бехдина. Делахь а, серлоне и кехат лаьцча, юкъ-юкъа бакъдерг къаьсташ ду, церан аьш-паш гучабаххал. Цу хаттарна гонахьа беш а, бойтуш а бац, талламан болх.\nУггар хьалха, билгалйаккха аьтто болуш ду хидестар хилла хан, толлуш, хила таралучу эпицентарна гонахьара кIошташ. Кароррий-те вайна тахана Месопотамехь, вайна довзийтиначулла совдаьлла тешаллаш? Уьш лаха деза Аравин хIордан а, Индин Iапказан а акваторешкахь, хIунда аьлча, и тешаллаш дIасхьадаржар уггар хьалха доьзна хилар, цу хенара тIехьажорца а, лакхара мехин чехкаллица а. И тешаллаш кхача таралуш хилла Антарктиде а. Ткъа цу заманчохь хьоькху мехаш хила тарало лекхалаьмнашкара: Загроссера, Гималайера (Эмодус), Тибетера цу хIордан, Iапказан шортонашка. Иштта, радиоуглеродан, йа кхин тайпа некъаца билгалдаьккхича, хин бухара чкъоьрнин хан, билгалдала таралора маца Iеттийна калдера*, йа харш кхоьллина маьIда цу «Оманан чуIаненгахь». Иштта, цхьацца тешаллаш дисна хила таралора Гималай, йа Тибет лаьмнин лакхенашкахь а. Латта тIехь дерг-ам толлура дара адамо, муха хила беза и таллам хин кIоргенан IаIарш толлуш цу хибухарчу архипелаган кийрахь?\nХIинца, и дан аьтто бу. Хин кIоргенан IаIарш цу кIорге долу хIордаш, Iапказаш чохь толлуш ду, леррина йолчу турба-грунтоносашца, хин-кеманан майданаш (палуба) тIера Iапказан бухе кхочуш йолу. Чоь еса йолу и турбанаш, буру санна хьовзош ю и IаIарш хьалаэца хин-кеманан майданаш (палуба) тIе. Оцу турби чуьра, масситта метр еха (цкъацца, иттанаш метр) йолу IаIаран аса хьалайоккху. Цу асанца билгалдаккха йиш йолуш ду, тIаьхьа-хьалха йолу IаIаран рогIалла. Уггар лекхара асан чкъор кхолладелла кхузаманан муьрехь (лаха мел волу а, и IаIарш шира ду). Цу тайпа бинчу балхо, аьтто баьккхура бара, пхи эзар шо хьалха, Аравин хIорда чохь кхолладелла сурт меттахIотто.\nХидестар? И хилам хилла хетарехь 5100-5000 (±100) шо хьалха, вуьшта аьлча, ширачу оьмаран 3000 шарна гонахьа (Амма, Септуагинтан хронологица хьаьжича, и хидестар нисделла 3183-гIачу ш.оь.шарахь). Амма, цу терахьца со ийзаволийтург ду, паспортан санна йолу цуьнан нийсалла. Шен масштабаца а, ницкъаллица а и бохам нисбала тарало, «Эгейан хIорда» тIехь самайаьллачу, «Санторине» олучу иттех тIепинге. Цуьндела аса, шун тидаме диллина меттиган карта (ландшафт), вайна атта хилийта кхета, хидестарца къайле йолчу, хаам барх (кхеташшехь, йа ца хаарца).\nВайна го №8, №9 терахьца билгалйаьхна кепаша гойтург, тIапингаша кхоьллина лаьмнин зIе хилар, кIоргга, пурх лелхарш долуш лаьттан чкъораца, цу «Аравин хIордан» бухахь. Вайна иштта го, дустаралле диллича дуткъа, деха (цхьа эзар км. хиллал), тIепинган конусаша кхоьллина ши могIа болу, «Оманан чуIане», пхьарс кховдийча санна долу харш. И харш тIегIурташ ду, берд кхоьллиначу «Макранан лаьмнин дукъана». Билггал цигахь ю, аса, можа кхосабергаца, сирла-цIен хIазарца билгалйина, хила тарало цу глобальни бохаман эпицентр (Iаламан нцкъан юкъ). ХIунда аьлча, «Персийн чуIанехь» гуш дац, тIепинг кхоллайала, йа кхоллаелла ала томехьа хьелаш. Ткъа вайна бахьана ца ло ойла йан, сийначу хIазаро, и меттиг лара рогIерачу бохаман эпицентр (Дала, ларадойла вайн дуьне, цу Iазапах)? Месопотамина, луларчу кIоштахь, хин бухахь тIепингин (вулканизм) Iаткъам гучабалар, хетарехь, цIеххьана хилла бац, цу Месопотамин тогIенехь (чутаIе). Иза, хуьл-хуьлуш хилла бохам бу. ХIунда аьлча, КъурIанан 11-гIачу, «ХIуд» цIе йолчу суратехь (36, 37, 38, 40 аяташ)\n36. Нухье /Дала/ хьийхира: «... ,\n37. /хIорда/ Кема де Тхан бIаьр хьалха, Тхан хьехарца. «... ,\n38. Цо кема дора, /ткъа/ цуьнан къомах /болу/ элий цунна юххехула чекх мел бовлу цуьнах /цабешаш/ боьлура ...».\n40. Тхан омру деача, пеш кхихкича, Оха элира: «Ахьа хьуо цу /кеман/ чохь массо шина кепарчух /сте-боьрша/ шиъ а, хьан доьзал а, /царех/ шена тIехь /Дела/ дош хьалха даьлларг воцург, ша /Делах/ тешнарг а». Цуьнца /Делах/ ца тийшира кIеззиг /нах/ бен». И аяташ аса кху чурхе юкъадалор бахьана ду, тIех оьшуш уьш хилар, бакъдерг Iорадаккха, нийсачу новкъа адам даккха.\nМичхьа хилла цу бохаман эптцентр? Суна моьтту, тешна а ву, аса сирла-цIен хIазарца билгалйиначу меттехь иза нисделла аьлла. Уггар дукха, цу эпицентрера, Нухьан халкъ даьхначу дехийлашка кхочу юкъ, шен геналлица, 1200-1300 чакхарми бен ца хилар.\nХин бухара онда йолчу тIепингин Iуьргара аракхуьссург (тIепинган чан, кхин ерш а), хетарехь, дуьххьарчу муьрехь Месопотаме кхочуш ца хиллачух тера ду, хин стомалло шена бухахь, цуьнан жигаралла цIураерзорна. Цундела, Нухьан сакххилар совдаьллачух тера ду, къаьсттина Дала дIахьедар дича: «…/хIорда/ Кема де Тхан бIаьр хьалха… (Сура 11, аят 37)», «Тхан омру деача, пеш кхихкича,… (Сура 11, аят 40)» олу Нухь-пайхамаре Сийлахьа-Веза волчо.\nМаца а, стенна а нисделла иза?\nХетарехь, хин бухахь Iетточу тIепингин онда маьIдано, кест-кестта чIогIа лелхарш деш, «тIехйаккхийра Iапказан тулгIенаш» (цунами) оьйъуш, «Аравин хIордан» бердашца а, кхечахьа а, даккхийра зенаш деш хиллачух тера ду. Тахана гуш йолу муцIаркуйнах тера йолу хедийна йистош йолу кIаг, «теллина Iилманан» дуьненахь «кальдера» (португ. «котёл») * а, КъурIано «пеш» а олу бахьана хIоьттина, Iаламата доккха, ирча бохам беш. Цу бохамо, Нухьан халкъ хIаллакдина ца Iаш, Инд хица даьхна халкъаш, дехийлаш а, кхечу меттера (Африкан Малхбалера берда йист) адамаш а, тIепаза дойъина.\nХидестаро хIаллакдина Нохь-пайхамаран цхьа халкъ бен, цу АллахIа, Шен масалина ца хьахор, дуьйзина ду аьлла хета суна, дуьххьара, Ша цхьаъ къобалвеш хилла уммат, ШайтIан новкъа даьлла ямартло гайтарна. Гайта, кхин долчу джахIилан халкъех Ша къастош ца хилар, адамна цунах масала хилийта. Ткъа тахана, симитин лоббис и шира чурхе хьахочу муьрехь, цу бохамо хIаллакдина кхин тайпа халкъаш а дац иштта хьахош. ХIунда? Сан хьесапехь дера дац, ца хилийта Латта тIехь Адамах йисна тIаьхьиенаш, Нухьан кхаа кIентех дебна халкъаш бен.\nЦул совнаха, сан кхетамо ма-хьеххара, Iаткъам ца хуьлуш дисна дац, Африкан бердашца Iуьллу юкъ-малхбален дакъа а. Иштта, и бохам хуьлачу муьрехь баккхийра кхиамаш болу, афро-симитин хIордаца долу махлелоран гIуллакх, цхьана сохьтехь аьлча санна сецна, Дильмун олучу махкахь (Бахрейнан* гIайреш) а, кхечу мехкашкахь а. «Лахара хIорда» тIехь йолу и «Дильмун» олу гIайре хилла коьрта туп-туш, транзитан новкъахь (некъ: Пунт, Шхеба, Маган, Дильмун, Эриду) йолу Месопотамина хилла ца Iаш, иштта Индин зуьретахь кхуьучу мехкан «Меллухан» (Мелаха, Мела хIуо) а. Церан, пайдехьа хилла и гIуллакх, кхин денделла дац ма-хиллара Iаткъам болуш, тIаьхьо, «Харрапан зуьрет» кхуьучу хенахь а.\nХIун хила таралуш хилла «Аравин хIорда» чохь, ирча бохаман юьхь тIекхачале хьалха? ТIепинг «Санторина» масал тIехь, хетарехь хилла, цузаманан бохаман сурт меттахIотталура ду вайга. «Аравин хIорда» бухахь, «Оманан чуIане» йолалучу меттехь, хила тарало, самайаьлла хин бухара тIепинг (иза хила мега самайаьлла а). ТIепингашца хуьлуш долу маьIданан карсолаца, хьалагIоьртина лаьлла маьIда шелъелча, хетарехь, тIуьсо санна дIакъевлина хиллачух тера ду и готта харш. Масех иттанаш километр кIоргера хьалагIерта газаш, лелина тIус-маьIда, тIепинган бертехь гулало жигараллин тIаьххьара муьрехь, чеккхенехь. Дукха хьолахь, и тIепинг Iеттайале, онда болчу цуьнан боьхьехь, кхоллало дукха кратерш. Геологаша, царех олу «кратер-жуккарш» (гIазкх., «кратер-паразит»). Билгалдан деза кхин цхьаъ: аса хьахийна и маьIдан тIус боцург а, тIепинган Iеттор сецош хила томехьа берг, хIордан хин богIам а хила мега. Цкъа дуьххьара, тIус хуьлачу муьрех, маза болу риалитан (дукха хьолехь обсиданан) маьIда, тIепинган карсолан Iуьргара, тюбика чуьра аратотту цергин паста санна, боккхачу таIамца арайолу. Оцу хьоло, хетарехь, боккхачу бохаман хан дIасхьаозийначух тера ю. И санна дерг а хуьлу. Коьрта, йоккха тIепинг цкъацца чолхе хуьлу, вовшахлетта, тIепинган конусаш гонахьа а йолуш (вайна ма-гарра, можа кхосаберг болчу меттехь санна).\nБохам хилале, вайна ца хаьа ма-дарра дерг, муха хилла, цу меттехь хила тарало хин бухара архипелаг (хила мега, гIайре санна, хин бухара ханна хьалакъедна /и тайпа масалаш а девзу вулканологашна/ конус а, сийна хIазаро гойту, Сомалина, 150 км гена, хIорда чохь Iуьллу гIайре санна а). Амма, цу шираллехь хиллачу бохамо кхоьллина, тIех онда «кальдера» ю, сирла-цIен хIазаро вайна гойтуш (хьажа, №2 йолчу кепе). И «кальдера» кхоллаяла, хила тарало, цу тIепингана тIехула болу бохь (гIазкх., «надстройка») чубоьжна шен Iуьрга, онда эккхар деш. И тайпа эккхар хуьлуш, цуьнан, маьIданан эмульси онда аракхуссу цуьнан камера йасъеш. Цул тIаьхьа, лаьтта бухара го чуоьгуш шорло «кальдера» а. Iилмано таллам ца бича, ма-хиллара, сурт меттахIотто йиш йац, делахь а шеко йоцуш, магийта йиш ю вайн, цу иккханачу тIепинго кхехкийна ца Iаш, Iаьнаре а дерзийна хилар хIордан хи. Цул совнаха, ченаца цхьаьна стиглара чуоьгуш хилла тIепинган бомбанаш (вовшахлетта ченан дакъош - пемза), кхуллуш инзаре къоран мархаш, соцушдоцуш кхевсина догIа.\nЦу бохаман, нацкъара (периферия) кIошта хилла Месопотами. И бохам нисбеллехьара «Оманан чуIанон» малхбале а йоцуш, кхузаманан «Персийн чуIанохь», хиллачу зен барам, билгалбаккха йиш йоцуш, Iаламата боккха хира бара.\nДаима, «кальдерана» чудогIу хи, циггахь, юха сиха аракхуссуш хилла цIийдина хи хуьлий, цу камеран массо а агIонга (камера хилла, хетарехь 200-250 км диаметрахь). Нагахь санна, аракхуьссучу хин некъ, 1500 км кхаччалца дохалла долуш хиллехь, тулгIенан локхалла шен юхьигехь, Iаламата, тIех лекха хила тарало. Нагахь санна, Месопотамехь и тулгIе 2300-2500 км некъан дохалла а, айъаделлачу хин локхалла а, кхечу кIошташкахьчулла лекха хиллехь, схьагарехь, цигахь кхолладелла ша-тайпа хьелаш, аса, «эффект насоса» аьлла цIе тиллина ду. Иза бохург хIун ду? Цунах лаьцна, аса, жимма тIаьхьо хьахора ду.\nВуьшта, муьлха латтанаш, кIошташ хилла цу Хидестаро чулаьцнарш? №1 кепо гойту карти тIехь вай го биллича, цуьнан юкъ, хетарехь йолчу «Оманан чуIаненан» дозанца йолчу «кальдера» юккъе а хIоттош, «Аравин хIордана», бохамо довзийтина доза билгалдера ду. Цу гоно чулоцура ю: йоллу Къилб Месопотами, «ЦIен хIорда» тIекаччалца малхбузера латтанаш, вуьшта аьлча, йоллу «Аравин ахгIайре», юкъайалош «Аравин гIум-аре»; Африкан континентан берда йистера малхбалера дукхаха долу, кхузаманан Сомалин (Шира Куш) латта, чулоцуш «Эфиопин лаьмнашка» кхаччалца болу мохк а. Иштта, Малхбалехь – хетарехь, «Гималай лаьмнин» («Эмодус» олу дукъ) когашка кхаччалца хи бухайахна, йоллу «Индин ахгIайре». Цу бохамо чулаьцна, йоллу «Аравин хIордан» акватори «Индин Iапказан» дозане кхаччалца, шен мекхашца дIакхочуш «Сейшелан гIайренашка», «Мальдивашка». Хина бухадахаза дисна гон (карти тIехь вай билгалбина) юккъера латта, хетарехь хилла «Кавказ-Загросс лаьмнин» къепан латта а, «Иранан акъарин» лаьмнин йисте, «Инд» хин атагIахь цIеххьана хедаш йолу кIошта, чулоцуш «Кахтиар» а, «Сулейманан лаьмнаш» а.\nИ бохам бахьана долуш, коьрта хилла хIордан гIуллакхан, «Пунт» олу туш (база) а, «Аденан чуIанехь» хилла кушитин кIошта а, иштта «Индин», «Аравин ахгIайренан» латтанаш, кIезгачу барамехь, масех бIешараша лаьцна, дахар доцу зонаш хиллачух тера ду. ХIордаца лела аьтто боьхна африо-симиташ, латта тIехула кхалхарш дан болалура бу, уггаре а дукха, ш.оь. 27-гIачу бешерашкара дуьйна.\nИ билгалйаьхна кIошташ, стенна тIехь билгалйевлла ма-йарра?\nКхин цкъа а схьаоьцура вай талла, Хьалхарачу Азин географин карта, вайна ша цIенна гойтуш лаьмнаш, хIордаш, цу хIордин баххаш а. Цу тIехь, «Месопотамин атагIа» хилар го вайна чутаьIе йолуш а, лаьмнин даккъаша го лаьцна кIошта йолуш а. Цхьаъ бен йоцу меттиг ю, шен тIиэ (рельеф) хIордан сизе йиллича, легIина басе йолу шера тогIи. Иза ю «Персийн чуIано», шен малхбален агIонгахь долуш «Эл-Лам» олу лаьмнин дакъа (кхузам. «Бахтиаран лаьмнаш», кхин дIаболуш «Макранан» бердан дукъ). Малхбален, къилбан, малхбузен агIонгахь «Аравин ахгIайренгахь лаьтта, готта аса хилла лекха доцу лаьмнаш. Церан аса дIайолалуш ю, мелла а лекха долчу, «Шира Маган» олучу махкахь долу, «Оманан лаьмнашкара».\nМогийтур вай, «Персийн чуIанон» къилбан кевнехь, тIепинг Iеттош бохам хилар, дукха километраша чулаьцна хIордан бух иккхина, «Аравин хIордан» бухахь маьIда гучайолуш. ХIун хира ду?\nХIорд кхехкара бу цу кIоштахь хIоттош жоьжахате, къаьсттина къилбан юххехь (Оманан чуIане). Нагахь санна и Iаткъар цхьана, йа иттех дийне даьлла ца Iаш, батте, кхин дукха а дахлахь, «Персийн чуIанон» гергахь кхоллалура ю онда насос, кхехкачу йай чуьра цхьана агIонга аратоьттуш цIийдина хи, шена чуузуш хIордан, йа Iапказан (Индин Iапказ) хи.\nМа-дарра аьлча, цу кIоштан географин хьелаша бакъо ло вайна, гIазкхашха аьлча, «эффект насос» олу кхетам юкъабаккха а, цу насосо цхьана агIонгахьа хи озарца бечу болхах лаьцна дийца а. Изза хьал хIуттара ду «Инд» хин атагIахь а, цхьаъ бен башхалла йоцуш – «Индин ахгIайре къайлайаьккхина хи, чехкка юхадоьрзура ду «Аравин хIордан» бассейне, ткъа Месопотамехь тIедаьлла хи чуIенара ду 3-4 бассейнашна – «Дуьненанюккъера хIордана» чу, цигара «Атлантикан Iапказе», иштта «Iаьржачу» а, «Каспийн» а хIордаш чу а.\n«Оманан чуIанохь» кхоллаелла «Эл-Ламан (Загросс), «Оманан лаьмнин» (хIордан сизал 1450 метр лекха) лекха бердаш юкъахь «Iаламан насос», хетарехь хилла, «Месопотаман чутаьIена» даима «пеша» чуьра хи аратуьттуш. И хи, цхьа лакхе эцначул тIаьхьа чуIаьнна ду, шена чуIана, и тайпа меттиг йаьлча. И хи, «Индин ахгIайре» тIера санна, «пеша» чу юха хIунда ца дирзина? Ца дирзина, ша-тайпа башхалла йолуш, «Ормуздан чекхIано» хиларна.\n«Пешан йай» дIабайча, йа шен болх цо лахбича, меллаша, «Месопотамин чутаьIела» йолучура хи, «Аравин хIорда» чу юхадирзина, шена тIаьхьа дуьтуш дукха Iаьмнаш, гIамарш, хатташ. И бахьана долуш, хетарехь цхьа хан эшна, цигарчу латтана дакъадала а. Хетарехь, иштта хила а хилла иза, девлла лела адамаш сихделла ца хиларна къилбехьара латта дендан. Уьш гIерташ хилла, Къилб Месопотамин неврехьа.\nМичхьа чуIана меттиг карийна, дистиначу цу месопотамин хина? Дуьххьара, хин харшаш чухула (Евфрат а, Тигр а) айъалуш хьаладахна и хи, цхьана локхалле ша кхаьчча, хетарехь уггар хьалха, «Мукиш махкахь» охьадогIуш хиллачу, шира «Оронт» хин хорше кхочура ду. Цигара, «Кипр» олучу гIайренна дуьхьала йолчу меттехь, «Дерригдуьненан хIордан» бассейнана чудужара ду. Цунна чудожа, карон тарало кхин меттигаш а.\nХаъал айъаделла, даима къилбехьара тIетуьттуш долу хи кхуьура дац, хеццана чекхдала готта йолчу, «Гибрилтаран чекхIанехула» «Атлантикан Iапказа» чу. Цуьндела, «Дерригдуьненан хIорда» чохь совдаьлла хи кхочура ду «Гелеспонтан» а, «Iаьржа хIордаца» йолу «Босфора» чекхIаношкахула цу хIорда чу а, иштта, «Маныч-Керчан чекхIанахула» «Каспийн хIорда» чу а. Билггал цу хенахь айъаделла, хIордан сиз, цу хьахийначу Iаьмнаш чохь.\nМуьлха амат долуш а, муха дина а хилла, Нохь-пайхамарас и хIордан кема?\nАса, юха а далора ду КъурIанан аяташ, жоп дала, цул тIаьхьа кхолладала таралучу, кху чурхица цхьаьна долчу кхин хаттаршна. Официал йолчу Iилмано дуьйцург, догIуш ца хилар адаман ойланан некъаца (логика). Иштта, цу хин-кемана тIехь хиллачаьрца доьзнарг а хьахош, со Iорадаккха хьожура ву, Нухьан тIаьхьиенашца доьзна хила там берг а.\nЛакхахь ма-хьаххора, КъурIанан 11-гIачу суратан аяташа (37, 40 аяташ) вайга боху: (37 аят). /хIорда/ Кема де Тхан бIаьр хьалха, Тхан хьехарца. «... , (40 аят). «…Оха элира: «Ахьа хьуо цу /кеман/ чохь массо шина кепарчух /сте-боьрша – авт. дийнат/ шиъ а, хьан доьзал а, /царех/ шена тIехь /Дела/ дош хьалха даьлларг воцург, ша /Делах/ тешнарг а». Цуьнца /Делах/ ца тийшира кIеззиг /нах/ бен.\nКъурIано вайна ца ло Товрат а, Инжал а тIехь санна дIасхьадаржийна тешаллаш.\nЦуьндела вайна тIедужу, Инжилан хаамашна тIетовжар. КIелхьара даха массо а тайпа Латтан дийнат, Сийлахьа-Везачо омра до (тIедиллар до), шишша (боьрша-сте) дийнат Iалашдар, суна моттарехь, хидестар дIадаьлча уьш дебо. Ша-шаха хаттар кхоллало: «Муьлха, хIордан кема дина Нохь-пайхамарс?» аьлла. Цуьндела вай лорура ю, цу кеманан чоьнин майда (гIазкх. «жилая площадь»). Инжило дийцарехь, цуьнан хилла, кхо гIат долу чоьнаш. ХIора чоьнан дустарш, иштта хилла: дохалла кхобIе гола а, шуьйралла 50 гола а йолуш. «Гола», цу ширачу Малхбузе Азихь 45 см, йа 0,45 метр еха хилла. «Урартун гола», цу дустарелла, жимми бен лахара хилла йац. ХIета, вайн дустаршкахь, цу кеманан гIатташ иштта нисло: дохалла - 300 х 0.45 = 135 м2; шоралла: 50 х 0.45 = 22,5 м2; гIаттан майда: 135 м2 х 22.5 м2 = 3040 м2.\nНохь-пайхамаран хин кеманан, кхаа гIаттан майда: 3040 х 3 = 9120 м2 метар хилла.\nХIордан кеманна тIехь, кIелхьара доккхачу хIора шина, декха дийнатна (гIазкх., «млекопитающие») кхьчна меттиг (9120 м2 : 3500), юккъерачу барамехь 2,6 м2 кхочуш хилла, цу юкъахь йолуш пийлаш а, цу могIара долу ондачех дийнаташ а. Цул совнаха, и декха дийнат доцург а, цу хин-кемано кIелхьарадаккха дезаш хилла, кхин тайпа дийна синош: олхазарш – 13000 тайпа; текхаргаш – 3500 тайпа; хи-лаьттан дийнаташ – 1400 тайпа; гезгаш – 16000 тайпа; сагалматаш – 360000 тайпа. Цул совнаха, 40 дийнахь-буса, кIезгачу барамехь лерина, даа рицкъ хила дезаш хилла, цу кеманна тIедоьттина. Оцу ханна, цу тIехь хила дезаш хилла, молу, теза хи а. ХIунда аьлча, хIордан бассейнашка кхаьчна Iапказан дуьра хи, хетарехь, мала мегаш хиллачух тера дац.\nСо, зоотехник хиларе терра, аса лорура дара, цу ханна оьшучулла барамо нисдо хи а, дуу сурсаташ а. Амма иза, оьшу моьттуш вац со.\nШа-шаха хаттар кхоллало: «Оьшарий техьа, доллу дуьненан дийна синош шишша долуш цу кеманна тIехь гуладан, хилча и бохам локальни а, ханна а?. Цу бохаман, йа Iазапан Iалашо йоьзна хилча, Далла лоьш, делазхойн дахар тIеэцна долчу Нухьан халкъана таIзар дан, тIейогIура йолчу тIаьхенашна хьехаме масала хилийта?». Цу тIе и хIордан кема, суна хетарехь дина ца хилла дехха хитIехь лела а, йа цу тIехь дахар кхолла а. Бакъдерг хуург, цхьа Дела ву.\nХIун боху вайн ойланан некъо (логико)?\n«Сийлахьа-Везачунна» хууш ма-хиллица, мел дукха дахлура ду, хидестарца доьзна бохаман хьал. «…«Ахьа хьуо цу /кеман/ чохь массо шина кепарчух /сте-боьрша/ шиъ а /авт. «дийнат, дийна синош»/, хьан доьзал а, /авт. 8 адам/ …, ша /Делах/ тешнарг /авт. хетарехь, 80/86 адам/ а …» (40 аят).\nЦу тешаллах аса, сайн кхетаме хьаьжжина жамIан ойла кхоьллина, цу дийнатан хьокъехь а, цу кеманна тIехь нисделлачу адамашца (пранах орамах долу) йоьзна а. Лакхахь ма-хьаххора, декха дийнат схьаэцар бахьана хила таралуш ду, дуу сурсаташна (шура, жижиг, хIоьаш, ишт.кх. а) лерина а, караIамийначу даьхнин хIу Iалашдан а, уьш деборца. Вуьш дерш, сан хьесапехь туьйранаш ду, «Хамо сапиенсах», «Мисаран лайн лоллах», «Вавилонан йийсар», кхузаманан «хазаран коганатах» а, «халакостах» а лаьцначух тера долу. Цу адмаша кхоьллина, Нухьан кIентех (Сим, Хам, Йафет) лаьцна туьйра а, аьтто боккхуш маза таса шира зуьреташ кхоьллина долчу, «ширакавказхойн расица». Цул совнаха, церан Iалашо ю бехказйаккха, Месопотами а, йоллу Хьалхарачу Ази а хилла аккадан, амморейан, иштта арамеин экспансеш. Уьш хилла, «хидестар» хилла масех бIешо даьлча, «Баб эль Мандебан чекхIанехула» (амма ца хилла Синай, Ханаана/Леванта олучу мехкашкахула) кхаа, йоккха тулгIешца. Дуьххьара, и кхалхарш хуьлуш хилла машаре некъан васт долуш, тIаьхьа, шаьш ницкъалле баьхкича, къиза хьогIалла гойтуш хилла цара. Иза, кхин чурхе ю.\nКоьртачу чурхенна, нацкъара гIертара вац со. Билгалйинехь а аса, хидестаран хан герггарчу хьесапехь (ширачу оьмаран 3000-гIа шаран, терахьна гонахьа /± масех шо/), суна цунах кхоччуш тоам ца хуьлу, яллехь а билгал меттиг, юкъарчу хьесапехь хила тарало чехкалла, некъ беш йайъана хан. Дуьххьара, ловзабаьллачу хIордан аьрхалло, хин кемане йаккхийра йаккъаш йохуш некъ байтинехь а, шолгIачу, хIорд тоьчу муьрехь и кема, меллаша, хино техкош лелийначух тера ду, Кавказ-Загроссан лаьмнин бердашца долу, Тигр хин хорша тIехула нислош.\nДуьххьара, Нохь-пайхамаран тоба кхерстарца боьзна некъ, билгалбоккхура бу вай, ши тIадам хIоттош: тIехаар (гIазкх., «исход»), охьадоссар (гIазкх., «сошествие») – «Персийн чуIано» (меттиг А), кхузамано, «аль Джуди» олу акъари (меттиг Б). Билгалдаккха деза кхин цхьаъ а, иза, цу ширачу заманчохь Тигр («Аренца-хи»), Ефрат («Буранун») хиш хилла хилар, шайн-шай чудожар долуш «Персийн чуIанонна».\nБилгалйаккха, юккъера некадаран чехкалла, вай йоькъура ю 900 км дохалла долу юкъ («А» тIера, «Б» тIекхаччалца), хин кемано некадарца чулаьцна, Инжилан ханна – 40 де-буьйса (900 км : 40 де = 22,5 км/де-буьйса). Доцца аьлча, юккъера чехкалла хила мега 22,5 км.\nХIинца вай дуьйцура ду хидестар хиллачу а, хин кема некадан доладеллачу а хенан муьрах лаьцна. Кхин тешаллаш ца хиларна, дерш а, вайна оьшучу меттехь талхийна ца хиларе дегайовхо йолуш, вай кхевдара ду Инжилан агIонашка. Цара боху: «…хидестаро, латта тIедехира хиш. Нохьан ялх бIешо а долуш, шолгIачу беттан вуьрхIитталгIачу дийнахь» (Бытие 6, 11). Кхузаманан, Айран шо Iарца (хенаго, рузма, гIаарси – календарь) нисдича, иза хира ду иштта: 17.02.600-гIа, Нохь-пайхамар (Нох-Нохь, Нух-Нухь, Ной) виначу шарера. Бакъду, и терахь тIетесна дац, кхин йолчу билгалошна, девзачу терахьашна, иштта кхузаманан муьрна а. Цуьндела, «Маца, дуьненчу ваьлла Нохь?» аьлла кхолладелла хаттар дац вайна башхалле дерг, вайна хаа дезарг ду: «Маца доладелла и хидестар?» бохучу хатарна жоп далар. «Хьа хийцина Нохьан халкъ? ХIу сурт кхолладелла Хьалхарачу Азихь а, Индин ахгIайренан тIехь а, иштта Африкан коненента тIехь а, и хидестар хиллачул тIаьхьа? Мичхьа охьахиъна ша Нохь а, цуьнан доьзал а, еза-бакъонца болу цуьнан некъалой а?\nГан атта хилийта, аса кхоьллина карта (кеп №10), гойтуш мехкаш а, цигахь кхолладелла халкъаш а, хидестар хиллачул тIаьхьа, «ширакавказхойн» билламе аганахь даьхна тайпанаш а (тIедахказа а /автохтонаш/, тIедаьхкина а /мигранташ/).\nХьажа, 84-гIа агIонна тIера, №10-гIачу кепе.\nПросмотров: 108 | Добавил: erzu | Рейтинг: 5.0/1


Iамерко, 35 дипломат ара а ваьккхина, керла санкцеш кхайкхийна Оьрсийчоьнна\nIамеркан президент Обама Барак\nIамеркан Цхьаьнатоьхначу Штаташа Вашингтонера а, Сан Францискора а, 35 дипломат ара а ваьккхина, керла санкцеш кхайкхийна Оьрсийчоьнна. Бинчу хаамца, санкцеш кхайкхийна Iамеркехь харжамийн кампани йолуш кибертIелетарш дарна.\nIамеркан президенто Обама Барака, санкцеш юкъаяхарна комментари еш элира, уьш оьшуш а яра, йогIуш а ю Оьрсийчоьно динарг бахьана долуш аьлла. Арабохуш болу дипломаташ "шпионаш" бу элира цо.\nIамеркин финансийн министралло бинчу хаамца, Вашингтоно дIакъевлина Оьрсийчоьнан дипломатин Мэрилендехь а, Нью-Йоркехь а йолу ши мисси. Iамерки Iедалшна хетарехь, царах оьрсаша пайда оьцуш хилла талламаш беш.\nIамеркера арабоху дипломаташ дIабаха безаш бу Цхьаьнатоьхначу Штатийн территори тIера 72 сахьт далале.\nIамеркан финансийн министралло кхайкхийна санкцеш хьакхалуш ю Оьрсийчура ялх стагах а, пхеа министраллах а, урхаллах а, сервисах а, шайна юкъахь Оьрсийчоьнан ФСБ а, ГРУ-н хьаьким Коробов Игорь а, цуьнан хьалхара кхо когаметта Алексеев Владимир а, Гизунов Сергей а, Костюков Игорь а волуш.\nСанкцеш кхайкхийначу нахана юкъахь ву хакер ву аьлла Iамеркан ФБР-о лоьхуш волу Белан Алексей а, Богачев Евгений а.\nОьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думехь Iамерко санкцеш кхайкхор а, дипломаташ арабахар а "дIайоьдуш йолчу Обама Баракан тобан агонех тера ду" аьлла.


ОвхIанистанерчу маьждигехь динчу эккхийтарехь нах байина, бу лазийнарш а\nГIадужу-бутт 19, 2019\nПIераскандийнахь ОвхIанистанан малхбалерчу маьждигна динчу тIелатарехь мел лахара а 30 стаг велла. Нангарсхан провинцин губернаторан векало дийцина журналисташка, маьждиг чохь масех оьккхуьйтург хилла йоьллийна аьлла. Джавдара олучу кIоштахь хилла ду экстремистийн тIелатар.\nЭккхийтар дича тIебоьжна маьждиган тхов. Меттигерчу наха дийцарехь, чухаьрцина хилла йоллу маьждиган гIишло. Провинцин кхеташонан депутато бахарехь, белларш боцурш а, 100 сов стагна чевнаш йина. Бусулбанаш ламазна моллас дIакхойкхучу юкъанна дина эккхийтарш. Джавдара кIошт овхIанхойн кхерамзаллан ницкъаша доладеш ю.\nIедална дуьхьал лаьттачу цхьана тобано динчу эккхийтарх жоьпалла тIе ца лаьцна. Reuters агентало билгалдаккхарехь, тIалибаш а, "Исламан пачхьалкх" шех олучу тобан декъашхой а жигара хьийза Пакистанца юкъахь доза долчу Нангархар провинцин дакъошкахь.\nООН-ан леринчу рапорт тIехь бинчу хаамца, тIаьххьарчу кхаа баттахь ОвхIанистанехь вийнарг а, лазийнарг а 4 эзар 313 маьрша вахархо ву.


Дагестанхойн а, нохчийн а спортхошна Нурмагомедов Хьабибна а, Чимаев Хьамзатна а юкъахь дов дац аьлла, дIахьедина UFC-н Оьрсийчоьнан латархочо, "Ахмат" клубан декъашхочо Гришин Максима. Латархочо бахарехь, журналисташа а, социалан машанашкахь лелачара а дина питана ду иза.\n"Яцара конфликт. Аьллачух нийса ца кхетийнера. Телефон а тоьхна, цхьанакхийтира и шиъ, къамелдан. "Оха иза ватIор ву" бохучух аьлча, аш и дешнаш кхеторе терра ду. Юьхьдуьхьал а ала йиш ю сан ишта, юй? Ткъа муха лерех кхета и ешархочунна а, ладугIучунна а? Забар еш аьлла хила а тарло, ткъа массара а дестийна", - аьлла Гришина.\nОцу юкъанна, цхьана хенахь UFC-н чемпион лаьттина Ковингтон Колби шек ву, Чимаевс цхьаъ "ватIорг" хиларх. Нохчийн спортхочун могушаллица проблемаш хиларх хаийтина Американ латархочо Submission Radio-на еллачу интервьюхь.\n"Гоьваьллачу латархочух тасавеллий иза? Я цхьаннах а леттий иза? Суна ца хаьа. Цунах лаьцна дийца хала ду, оцу кIанта даим а шен могушалла ялхош хилча, уггар а ницкъ болуш хуьлу хан йолуш ма ву иза. Оцу Чимаевх лаьцна суна хууш хIума дац-кх", - аьллачу Ковингтонан дешнаш далийна "Чемпионат" гIирсо.\nНурмагомедов Хьабиб "дика спортхо" ву, амма иза "UFC-н проект" ю, Оьрсийчоьнан я Дагестанан байракхна кIел хIоьттина цкъа а ца летта иза, элира Нохчийчоьнан куьйгалхочо Стигалкъекъа-беттан юьххьехь. Инстаграмехь йоьдучу эфирехь цо кхайкхам бира цуьнга, Чимаевца лата реза хила аьлла. Оцу юкъанна, ша "муьлхха а гонорар" охьайилла кийча ву, элира Кадыровс. Скандал иккхинчул тIаьхьа дIахьедира нохчийн куьйгалхочо, ша дагестанхо аьшнашван гIерташ вацара аьлла.\nШи спортхо лата луучу Кадыровн дIахьедарна жоп лучу Чимаев Хьамзата кхерам тесира Дагестанерчу чемпионна Нурмагомедов Хьабибна, ша иза "ватIор ву" аьлла.\nММА-рчу шен йоццачу карьерехь исс латарх чекхваьлла Чимаев Хьамзат, иссазза а тоьлла, толамех кхоъ цо баьккхина UFC системехь. UFC-н рекорд хIоттийна цо хенал хьалха, 66 дийнахь кхузза толарца. Хьалхо Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташкарчу спортан комментаторша бехкбиллира Чимаевна, иза Соьлжа-ГIала а вахна, Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнца Кадыров Рамзанца цхьаьнакхетарна а, цо шена совгIатйина "Мерседес" схьаэцарна а.\nЦул тIаьхьа UFC-н юккъерчу йозаллин латархочо Чимаев Хьамзата дIахьедира Инстаграмехула, ша шен спортера карьера дIатосу, аьлла. ТIаккха Кадыровс, шен Чимаевца къамел хилла, иза спортехь вуьсуш ву, элира.\nТIаьхьо Швецера Нохчийчу дIавигира UFC –н латархо Кадыров Рамзана. ХIинццалц схьа Нохчийчохь вара Чимаев Хьамзат.\n2021-чу шеран Зазадоккху-баттахь Нурмагомедов Хьабиб, цо карьера ерзорца доьзна, ваьккхира UFC-н массо а рейтингашкара. Ша спорт юьтуш хилар дIахьедира цо америкахо Гэтжи Джастин ша эшийначу дийнахь – стохка ГIадужу-беттан 24-чохь.\n32 шо долчу Нурмагомедовс ша эйинчу кепийн летаршкахь волуш дIадаьхьина 29 цхьаьнакхетар, ца эшна цкъа а. UFC-хь 20I2-чу шарахь дуьйна вара иза, цигахь 13-зза тоьлла иза.


ЮшаӀ ибн Нун - Howling Pixel\nЮшаӀ ибн Нун\nЮшаӀ бин Нун (Ӏаьр. يُوشَع بِن نُون) — исламан пайхамар ву, исраилан къоман ваийтина вара, Муса-пайхамаралла тӀаьхьа. Библийхь лоруш ву Иисус Навинца. Нунан кӀант ЮшаӀ Къуръанехь 23-за хьехош ву.\nЗакария бин Азан (Ӏаьр. زَكَرِيا بِن أَذٰان) — исламан пайхамар ву, Исраилан къоман ваийтина вара. Библин тӀехь цунах Захария мозгӀар олу. Къуръанехь 8-за хьахийна ву. Яхья-пайхамаран да ву иза.\nЗуль-Кифль (Ӏаьр. ذُو الْكِفْل) — исламан пайхамар ву, Къуръанехь кхинболчу пайхамаршна юкъахь хьехош ву.\nИлия, Ильяс (Ӏаьр. إِلْياس، إِيلْيا) — исламан пайхамар ву, Исраилан къоман ваийтина, Къуръанехь шозза хьахийна ву. Библица лору Илия пайхамарца. Къуръанехь хьахийна ву элчааву аьлла, бакъ днерниг аьлла а, Делах тешаш верг а.\nПайхамар (Ӏаьр. نبي — наби) — иза АллахӀ-дала ваийтина элча ву, шен дин нахана довзийта бахкийтинарш — пайхамарш бу. Къуръан тӀехь 25 хьахош ву. Масийтта пайхамар ву къуръан тӀехь хьехош. Сийлахь мухӀар а тухуш, массарел веза ваийтинарг ву — Мухьаммад.\nИсхьакъ (Ӏаьр. إسحاق) — исламан пайхамар ву, Исхьакъ ву ИбраьхӀим пайхамаран а, Саратан а кӀант, Якъуб пайхамаран да а ву. Исхьакъан тӀаьхьенах схьабевлла бу жуьгтий.\nЛутӀ (Ӏаьр. لُوط) — исламан пайхамар ву, Библин тӀехь цунах — Лот олу. ИбраьхӀим пайхамаран вешин ХӀаран кӀант ву иза. Ткъе ворхӀазза къуръан тӀехь хьехош ву. ЛутӀ цхьана Ӏийна ИбраьхӀимца, шен деда Тарахь (Азар) волчехь, ИбраьхӀиман деца. ЛутӀ цкъа а тӀулган делойх тешаш хилла вац. Цуьнан зуда яра Делах тешаш а йоцуш вон стаг.\nЛутӀан а, ИбраьхӀиман а, Саратан а наной йижарий хилла бу бохуш дуьйцу цхьадолчу дийцаршкахь. АллахӀ-дала ЛутӀ ваийтина вара садумитан къоман.\nМуса (Ӏаьрб. موسى) — исламан пайхамарийн веза элчанех цхьаъ ву, Делан къамелхо. Керста динехь цунах Моисей олу. Иза Якъуб-пайхамаран тӀаьхьенах хилла, цуьнан ваша ХӀарон-пайхамар хилла.\n«Пайхамар» (Ӏаьр. نبي — наби; хиндерг дуьйцург) — ширачу дашах Пайхамаралла, цунах схьадаьлла ду и дош. Пайхамарш нахе кхойкхуш хилла, шен нийса долчу бакъ дине (Ислам). Къуръанехь дукха хьехош ду и дош, пайхӀамар иза АллахӀ-дала нахана тӀеваийтина веза стаг ву. АллахӀ-дала 124 000 эзар хила мегар долуш, пайхамарш бахкийтина хӀокху дуьнентӀе.\nСа́лахь (Ӏаьр. صٰالَحْ) — исламан пайхамар ву, АллахӀ-Дала «Самуд» къоман ваитина а ву.\nСамуил (Ӏаьр. صموئيل) — иза Израилан пайхамарех цхьаъ ву.\nСулайма́н (Ӏаьр. سليمان) — иза исламан пайхамар ву, Давуд-пайхамаран кӀант ву. Библин тӀехь цунах олу — Соломон.\n«Хизр» я «Хидр» (Ӏаьр. خضر) — исламан адам а, хьехамча а ву, Муса-пайхамаран хьехархо хилла боху. Хизаран цӀе Къуръан тӀехь хьехош яц. Амма тидаме-кхетархоша, иза «Делан лай» санна лоруш ву. Сурат «Аль-КахӀф» тӀехь хьехош ву иза Ӏелам стаг санна, амма цӀе юьйцуш яц.\nХӀарон (Ӏаьр. هٰارُون) — исламан пайхамар ву, Муса-пайхамаран ваша а ву. Библийца лоруш ву хьалхарамозгӀар Аарон.\nХӀаронан шайхаллин гӀуллакх дар чӀогӀа хьакха делла дара шен ваша Мусас гӀуллакх дарца. Масала, Муса ХӀарон жуьгтийн урхалча витина, Товрат эца дӀавахча, Мусаца ПирӀон волчу вахана.\nХӀаронан тӀаьхьенах схьаяьлла ю Марьям, Ӏийса-пайхамаран нана хилла йолу.\nБусалбанаша ХӀаронан каш лору ХӀаронан лам тӀехь.\nШис бин Адам (Ӏаьр. شِيث) — исламан пайхамар ву, Адаман а, Хьавван а кӀант ву.\nШуӀайб (Ӏаьр. شعيب) — исламан пайхамар ву. Библин тӀехь цунах — Иофор олу.\nРасу́ль (Ӏаьр. رسول — элча) РасулуллахӀ (Ӏаьр. رسول — Делан элча) — исламан пайхамар (наби) ву, керла жайна делларг а, керла закон деанарг а. Расуль къаьсташ пайхамара ца деана жайна а закон, а бакъдо хӀун дохьуш веана тӀаьххьара элча.\nРасуль лоруш бу беккъа: Нохь, ИбраьхӀим, Муса, Ӏийса а, Мухьаммад а.\nЮнус бин Матта (Ӏаьр. يُونُس بِن مَتَى) — исламан пайхамар ву, шен къоман ваийтина. Библийхь лоруш ву Ионца. Къуръанехь 4-за хьехош ву.\nЮнус китан багахь Ӏийна ву, АллахӀ-дала кӀелхьара ваккхалц.\nЯхья бин Закария (Ӏаьр. يحيى بن زكريا) — исламан пайхамар ву, Исраьил къоман ваийтина вара Ӏийса бин Мареман пайхамараллин декхар бакъ хиларх чӀагӀдан. Закария-пайхамаран кӀант ву. Библехь лоруш ву «Иоанн Креститель», аьлла. Къуръанехь 5-зза хьехош ву. Исламан дийцарехь ма-бохху Яхья пайхамар хилла, Ӏийсан пайхамаралла хиларх дӀакхайкхинарг а, цунах теша а тешна, цо гӀо дина цунна жуьгтешна юкъахь хьехам барца.


ФАРЗ ЛАМАЗАШ — Зори Ислама\n1) Хьалхарниг – 2 ракаIатехь долу Iуьйра ламаз ду (ши Бисмилла, цхьа Этхьиг). Оцу ламазан хан Iуьйранна малх кхетале йолу хан ю. Iуьйра ламазехь ший а Бисмилла чIогIа доьшур ду. Iуьйра ламаз иштта дийр ду:\nДегI нисдеш, ши ког къилбехьа берзийна, цхьа ша хиллал барамехь дIасабохуьйтуш дIахIуттур ву. «Ас нийят ди, сайн фарз ши ракаIат Iуьйра ламаз Далла дан», – аьлла, нийят деш, ши куьг хьалаайдина Алло́хIу Акбар аьлла, ламаз доьхкур ду. Ши куьг (аьтту куьг тIехула долуш) некха кIела а дуьллуш, ша суждане гIур волчу метте хьоьжуш волуш, лахарчу озехь таважжухI доIа дешар суннат ду, цул тIаьхьа оццу озаца АIу́зу билла́хIи минаш-шайтIо́ниррожи́м, аьлла, шена хезачу барамехь аз ойуш, Бисмилла (Фатихьат) доьшур ду. (Амма зудчо, хийрачу божаршна хезачохь ламаз деш иза елахь, Бисмилла аз лахдина доьшур ду).\nИййа́ка наIбуду ва иййа́ка настаIи́н.\nСыро́тIоллази́на анIамта IалайхIим, гIойриль-магIду́би IалайхIим валаддо́лли́н. (А́ми́н)».\nАллахIан цIарца, Къинхетаме, Къинхетам бийр болуш Волчу.\nIаламийн Да Волчу АллахIана хастам бу.\nКъинхетаме, Къинхетам бийр болуш Волчу.\nКъематдийнан Паччахь Волчу.\nХьуна Iибадат до оха, Хьоьга гIо доьху.\nНийсачу новкъа нисдехьа тхо.\nАйхьа ниIмат деллачеран некъа дигахь тхо, ма дигахь тхо Айхьа оьгIазло йинчеран, тилабеллачеран новкъа.\nИ дешна ваьлча, шена хуучех Къуръанан сурат я аяташ дешар суннат ду.\nЦул тIаьхьа, ши куьг юха хьалаойбуш Алло́хIу Акбар олуш, рукуIе гIур ву (куьйгийн пIелгашца когийн голаш лоцуш, букъ, ворта лаьттаца пурхнехьа нисъеш, охьатаIар). Оцу рукуIехь тем беш, ша сужда дийр долчу меттиге (корта тухучу) хьаьжна волуш, кхузза «Субхьа́на роббияль-Iазы́м(ЦIена ву Сийлахь волу сан Дела)» эр ду. Цул тIаьхьа, ши куьг ойбуш, СамиIалло́хIу лиман хьамидахI олуш, рукуIера хьаланислур ву. Хьаланисвеллачохь тем бина (пауза), Алло́хIу Акбар олуш, хьалха шина коган голаш, тIаккха куьйгаш лаьтта дохкуш суждане гIур ву. Сужданехь ворхI меженна тIевазлур ву (хьаж-мара, ши куьг, шина коган голаш, шина кога пIелгийн геш). Ши куьг, пIелгаш герга хьабдина долуш, белшашна дуьхьал лаьтта диллина хилар суннат ду. Пхьаьрсаш агIонех цахьакхалучу барамехь, дегIана херадаьхна долуш, гай варех ца хьакхадолуьйтуш сужда дар суннат ду. Амма зудчо, пхьаьрсаш дегIана тIеоьзна (стага санна меженаш ца яржош) дийр ду сужда. Сужданехь тем беш, кхузза «Субхьа́на роббияль-аIла́ (ЦIена ву, Веза-Сийлахь волу сан Дела)» аьлла, Алло́хIу Акбар олуш, охьахуур ву. Охьахиъча, тем беш, «РоббигIфир ли́ вархьамни́ (Сан Дела, гечдехьа суна, къинхетам бехьа сох)» эр ду.\nЮха а (шозлагIа) Алло́хIу Акбар олуш, суждане гIур ву, цигахь (тем беш) а кхузза «Субхьа́на роббияль-аIла́» эр ду. Сужданера охьахаарца жимма соцунгIа а хуьлуш, Алло́хIу Акбар олуш, ирахIуттур ву. Ирахь волуш, хьалха санна, шолгIа Бисмилла дешна, рукуIе ваханчуьра хьаланисвелча ши куьг лаьцна, шена хезачу барамехь аз ойуш, махIдин доьшур ду:\n«Алло́хIуммахIдини́ фи́ман хIадайта, ва Iа́фини́ фи́ман Iа́файта, ва таваллани́ фи́ман таваллайта, ва ба́рик ли́ фи́ма́ аIтIойта, ва къини́ шарро ма́ къодойта, фа иннака такъды́ вала́ юкъдо́ Iалайка, ва иннахIу ла́ йазиллу мав-ва́лайта, вала́ йаIиззу ман Iа́дайта, таба́рокта роббана́ ва таIа́лайта, фа лакаль-хьамду Iала́ ма́ къодойта, ва лакаш-шукру Iала́ ма́ хIадайта, астагIфирука ва ату́бу илайка. Алло́хIумма ахрижни́ минад-дунйа́ маIаль-и́ма́ни, ва соллалло́хIу таIа́ла́ ва саллама Iала́ хойри холкъихIи́ Мухьаммадив-ва Iала́ а́лихIи ва асхьа́бихIи́ ажмаIи́н».\nЦул тIаьхьа сужданаш дийр ду. ТIаьххьара сужда дича, охьахиъна, шена хезачу барамехь аз ойуш, Этхьиг доьшур ду: «Аттахьиййа́туль-муба́рока́тус-солава́тут-тIоййиба́ту лилла́хIи. Ассала́му Iалайка аййухIаннабиййу ва рохьматулло́хIи ва барока́тухI. Ассала́му Iалайна́ ва Iала́ Iиба́дилла́хIис-со́лихьи́н. АшхIаду ал-ла́ ила́хIа иллалло́хIу ва ашхIаду анна Мухьаммадар-росу́лулло́хI. Алло́хIумма солли Iала́ Мухьаммадив-ва Iала́ а́ли Мухьаммадин кама́ соллайта Iала́ Ибро́хIи́ма ва Iала́ а́ли Ибро́хIи́ма, ва ба́рик Iала́ Мухьаммадив-ва Iала́ а́ли Мухьаммадин кама́ ба́рокта Iала́ Ибро́хIи́ма ва Iала́ а́ли Ибро́хIи́ма филь-Iа́лами́на. Иннака хьами́дум-мажи́д».\nЛерамаш, беркаташ, ламазаш, дика Iамалш, дешнаш а АллахIана ду. Маршо хуьлийла хьуна, хIай Пайхамар, АллахIан къинхетам, Цуьнан беркаташ а хуьлийла хьуна. Тхуна а, АллахIан дикачу лешна а хуьлийла маршо. Аса тоьшалла до, АллахI воцург, Дела вац аьлла, Мухьаммад – Делан Элча ву, аьлла. Я АллахI, Мухьаммадах (иза вазварца), Мухьаммадан доьзалх а къинхетам бехьа, Айхьа ИбрахIимах, ИбрахIиман доьзалх а къинхетам ма-барра. Я АллахI, Мухьаммадна, Мухьаммадан доьзална а беркат дехьа, Айхьа ИбрахIимна, ИбрахIиман доьзална а беркат ма-дарра Iаламашкахь. Баккъал а, Хьо Хастаме, Сийлахь ву.\nЭтхьиг доьшуш, куьйгаш когийн голаш тIе дехкина хир ду. Аьрру куьйган пIелгаш тIеттIа хилийна (хецна) дуьтур ду, ткъа аьтту куьйган буй бина, хьажон пIелг хецна буьтур бу, «Иллалло́хIу» олучу хенахь аьтту куьйган хьажон пIелг хьалаойбур бу.\nЭтхьигехь аьрру ха лаьтта дуьллуш, лаьттах гIортийначу аьтту когана бухахула аьрру ког дIахоьцуш охьахуур ву (таваррук кепара охьахаар). Этхьиг дешна ваьлча, салам далале хIара доIа дар суннат ду:\n«Алло́хIумма инни́ аIу́зу бика мин Iаза́биль-къобри, ва мин Iаза́би жахIаннама, ва мин фитнатиль-махьйа́ валь-мама́ти, ва мин шарри фитнатиль-маси́хьид-дажжа́л (Я АллахI, баккъал а, Хьоьга со Iалашвар доьху ас кошан Iазапаххий, жоьжахатин Iазапаххий, дахаран а, даларан а баланаххий, Масихь-Дажалан питанаххий)».\nИ дешна ваьлча, корта аьтту агIор дIаберзош, шена хезачу барамехь аз ойуш: «Ассала́му Iалайкум ва рохьматулло́хI» (Делера салам, къинхетам хуьлийла шуна) аьлла, салам лур ду, юха аьрру агIор корта берзош а эр ду «Ассала́му Iалайкум ва рохьматулло́хI». Iуьйра ламазехь хьала-охьатаIарехь олуш долу Алло́хIу Акбар шена хезачу барамехь аз ойуш ала деза. Иштта дина волу Iуьйра ламаз.\nЦуьнан хан малх делкъенга баьллачул тIаьхьа хуьлуш ю. Цунна нийят иштта дийр ду: «Ас ниййат ди, сайн фарз диъ ракаIат делкъа ламаз Далла дан», – аьлла. Iуьйра ламаз деш санна, ши Бисмилла, Этхьиг дешна ваьлча, салам ца луш, юха а ши Бисмилла, цхьа Этхьиг дешна лур ду салам. Ламазехь мел доьшуш дерг шена хезачу барамехь доьшур ду.\n3) КхоалгIа ламаз – 4 ракаIатехь деш долу малхбуза ламаз ду (диъ Бисмилла, ши Этхьиг). Цуьнан хан – малх делкъалтIаьхьенга лестина, мажбала болабелча хуьлуш ю. Малхбуза ламаз, делкъа ламаз санна, деш ду. Цаьршинна юккъехь йолу башхалла – иза нийят дар ю. Малхбуза ламазна нийят иштта дийр ду: «Ас нийят ди, сайн фарз диъ ракаIат малхбуза ламаз Далла дан», – аьлла.\n4) ДоьалгIа ламаз – 3 ракаIатехь деш долу маьркIажа ламаз ду (кхоъ Бисмилла, ши Этхьиг). Цуьнан хан малх чу ма-буьззи хуьлуш ю.\nЦунна нийят иштта дийр ду: «Ас нийят ди, сайн фарз кхо ракаIат маьркIажа ламаз Далла дан», – аьлла. Iуьйра ламазехь санна, ши Бисмилла, цхьа Этхьиг дешна, хьалагIаьттина цхьа Бисмилла дешна, рукуI, сужданаш дина, шолгIа Этхьиг дешна, аьтту агIор салам лур ду, юха аьрру агIор салам лур ду. ХIокху ламазан хьалхара ши Бисмилла хозуьйтуш, юккъерчу озехь доьшур ду, ткъа дисина цхьа Бисмилла шена хезачу барамехь доьшур ду.\n5) ПхоьалгIа ламаз – 4 ракаIатехь деш долу пхьуьйра ламаз ду (диъ Бисмилла, ши Этхьиг). Цуьнан хан, малх дIа а буьзна, цуьнан цIелла дIаяьллачул тIаьхьа (герггарчу хьесапехь, вайн махкахь малх чу буьзначул тIаьхьа цхьа сахьт ах сахьт даьлча) хуьлуш ю. ХIара ламаз, делкъа, малхбуза ламазаш санна, деш ду.\nЦунна нийят иштта дийр ду: «Ас ниййат ди, сайн фарз диъ ракаIат пхьуьйра ламаз Далла дан», – аьлла. Цуьнан башхалла – хьалхара ши Бисмилла, маьркIажа, Iуьйра ламазашкахь санна, чIогIа доьшур ду, ткъа дисина ши Бисмилла шена хезачу барамехь доьшур ду.\nТерго ян еза, делкъа, малхбуза, маьркIажа, пхьуьйра ламазашкахь, хьалхара Этхьиг иштта деша дезарна:\nАттахьиййа́туль-муба́рока́тус-солава́тут-тIоййиба́ту лилла́хI. Ассала́му Iалайка аййухIаннабиййю ва рохьматулло́хIи ва барока́тухI. Ассала́му Iалайна́ ва Iала́ Iиба́дилла́хIис-со́лихьи́н. АшхIаду ал-ла́ ила́хIа иллалло́хIу ва ашхIаду анна Мухьаммадар-росу́лулло́хI. Алло́хIумма солли Iала́ Мухьаммад.\nТкъа тIаьххьара Этхьиг иштта доьшур ду:\nАттахьиййа́туль-муба́рока́тус-солава́тут-тIоййиба́ту лилла́хI. Ассала́му Iалайка аййухIаннабиййю ва рохьматулло́хIи ва барока́тухI. Ассала́му Iалайна́ ва Iала́ Iиба́дилла́хIис-со́лихьи́н. АшхIаду ал-ла́ ила́хIа иллалло́хIу ва ашхIаду анна Мухьаммадар-росу́лулло́хI. Алло́хIумма солли Iала́ Мухьаммадив-ва Iала́ а́ли Мухьаммад.\n← Советы для врачей\nСайд-Хасан Вакаев: «Для меня главное, стремиться к довольству Всевышнего» →


ХIирийчуьра Гуев Георгий политикан тутмакх лерина "Мемориало"\nТерроризмана ахча латтийна аьлла, кхел йина Къилбаседа-ХIирийчуьра схьаваьлла Гуев Георгий политикан тутмакх ву. Бакъоларъяран "Мемориал" центро (Оьрсийчоьнан Iедало арахьарчу агентийн могIара язйина "Мемориал", амма цо тIе ца оьцу шена и статус – редакцин билгалдаккхар) дина цунах дIахьедар.\n"Тхуна схьахетарехь, иза маршонех хьегош ву, нуьцкъала доцуш, дин лелон шен маршо яккха гIортарна. Цунна таIзар дина нийсонца дов хатта бакъо а йохош",- аьлла ду "Мемориало" кху беттан 28-чохь бинчу хаамехь. Гуевн гIуллакх маса юхалиста аьлла, кхайкхам бина бакъоларъяран центро.\nГIожан система ю? Экстремистийн тептаршкахь бу кавказхой\nСтохка Лахьан-беттан 20-чохь кхело сацам бира Гуевн хьокъехь. Бехкзуламан гIуллакхан материалашкахь юьхьанца, Саситлинский Абу Iумаран "Мухаджирун" цIе йолчу исламан фондана цо дуьхьал даьккхинарг 50 миллион сом ду бохуш дуьйцура. ТIаьхьо 7 201 сом ду аьлла, дIахьедира.\n28 шо долчу Гуевс бехк тIе ца эцна. Дуьйцу ахча ша хьажийна юьйцучу фонде, амма иза ша сагIийна делира, бусалба пачхьалкхашкарчу къехошна гIу яккхийта, чIагIдо цо.\nКъилбаседа ХIирийчуьрчу юкъаралло агIолоцу Гуевн. Хьалхо Оьрсийчоьнан Инарла прокуратуре кхел нийсонца яйтар доьхуш дIахьедарш дира Пачхьалкхан Думин депутата Макиев Зураба а, "Бесланан наной" комитето а.\nМангал-беттан юьххьехь Москварчу тIеман кхелан коллегино тIе ца ийцира Гуев Георгийн хьокъехь чуелла апелляци. Колонехь даккха ялх шо кхайкхон тарло цунна. Делахь а, Гуевн адвокато кассационан арз чуделла.


Нохчийчохь вийначу 8 дагестанахочун кхелехь тешо дийцина уьш лачкъорах лаьцна\nНохчийчохь вийна лоруш волчу 8 дагестанхочух кхоъ, шена а гуш, лачкъийна хиларх лаьцна дийцина кхелехь техстанцин белхахочо.\nЦу 8 стеган гIуллакх къастош ду Нохчийчоьнан Лаккхарчу кхелехь. Чиллан-беттан 3-хь суьдхой лебан буьйлабелира байинчеран гергара нах а, тешаш а, хаам бо "Кавказский узело", адвокатана Денисенко Сергейна тIе а тевжаш.\n"Гергарчара дийцира кхелехь Нохчийчохь вийна волу 8 стаг лачкъийна хиларх лаьцна 2016-чу шарахь Гезгмашин-беттан 28-хь а, ГIадужу-беттан 4-хь а.Клычев Клыч, Госенов Госен а, Джамалудинов Камил а лачкъош гина техстанцин белхахочунна. Оцу дийнахь Клычев шен доттагIашца цхьана техстанци веана хилла, шен машен тояйта. Уьш лачкъийна, ала мегар ду, дIалаьцна техстанцин белхахочунна а гуш. Иза хIинца теш ву Дагестанерчу талламхоша толлучу кегийрхой лачкъорна долийначу бехктакхаман гIуллакхехула. Цара а левина иза", - дийцина Денисенкос.\n2016-чу шарахь ГIадужe-беттан 8-9-чу деношкахь леррина операци хилира Гуьмсан-кIоштахь, чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан республикерчу урхалло дийцарехь, 8 тIемало а вуьйш. Шайна юкъахь 4 полисхо лазийна, бохуш хаамаш бора полицин хьаькамаша.\nГенетикан экспертизаш йича хиира, берш а байинарш лар йоцуш байна болу дагестанхой хилар. Церан гергарчу наха дIахьедар динера и нах лачкъийначул тIаьхьа байина бу, церан декъий дагийна ду, ткъа цхьа а леррина операци хилла а яц аьлла.\nНохчийчохь цу нахана дуьхьал бехктакхаман гIуллакх долийнера низаман лардон органийн белхахошна тIелатар дарна аьлла, амма иза кестта дIачIагIа гIоьртира талламхой, и нах байина хиларх бахьана а дина.


Iамеркин 18F тIеман кема.\nНагахь дуьненаюкъарчу коалицино маьрша бахархой ларбар Iалашонца Шеман стигалхула кеманаш лелар дехкахь, Iамеркин кеманаш чудахкийта аьлла, омра дала мега Путин Владимира. Цунах лаьцна Шинарин дийнахь дIахьедар дина Цхьаьнатоьхначу Штатийн Къоман талламан сервисан куьйгалхочо Клаппер Джеймса.\nНью-Йоркехь арахьарчу политикан Кхеташонна хьалха вистхуьлуш, цо элира, Шемахь дIахIиттийна йолу Оьрсийчоьнан зенитан-ракетийн комплексаш кхузаманахьлера онда герз ду аьлла. Клапперна хетарехь, Оьрсийчоьно Шема и комплексаш хьажор яцара, нагахь царах пайда эца дагахь шаьш дацахьара.\nШеман стигалхула кеманаш лелар дехка деза бохург шуьйра дуьйцуш ду Обамина уллехь болчу Iедалхоша а, Iамеркин прессехь а. Iамеркерчу талламан эксперташна кхин некъ го – Шемарчу оппозицин тобанашна оьшуш долу герз далар. Амма президент Обама цкъачунна кийча вац иза дан.


Харц яржочу информацина а, интернетехь цунна пропаганда ярна а дуьхьал керла низам юкъадоккхур ду кху шарахь Францино. Хаамийн зорбанашка вистхуьлуш бина и хаам пачхьалкхан президенто Макрон Эммануэла.\nКъаьсттина харжамаш дIахьочу муьрехь социалан машанашкахь "эзар аккаунташ" юьлало "пропагандистийн матераилш" яржо, Макрона бахарехь. Цхьа мIаьрго тоьа царна аьшпаш дIасабаржо, политикан а журналистан репутаци сийсазъян аьлла, билгалдаьккхина Францин президенто.\nМакронна хетарехь, социалан машанаш декхареян еза шаьш Iорайоккху информаци цIена ю я яц литта а, цунах шайна ахча лучун цIе яккхийта а, царна тIехь контрол латториг вовзийта а. Оцу некъаша таро лур ю кхелан сацамца социалан машан я сайтан администрацина тIедожо контент дIаяккха а, аккаунтна блок хIотто а, аьлла президенто.\nКарара шо дерзале фейкашна дуьхьал низаман проект кеч а йина, йовзийта езар ю.\nДахначу шеран Стигалкъекъа-баттахь Макрон Эммануэла оьрсийн пачхьалкхан "Russia Today" а, "Спутник" а агенталлаш бехкейира, харц информацеш яржорна а, царна пропаганда ярна а.\nФранцин президентан харжамашна кечамаш бечу заманчохь, Макронан штабо оцу шина агенталлан журналисташна аккредитаци ца еллера.\nХаржамийн шолгIачу турехь Макронан агIончаша чIагIдора, оьрсийн хакерийн а, дезинформацийн а ницкъаш тIетаIийна кампанина новкъарло ян, аьлла.\nФранцин харжамашна шаьш юкъагIертар бакъ ца дира Кремло.


Емельяненко Александр кхелехь\nКисловодскан кхело машенна урхалла ден бакъо шегара дIайоккхуш бинчу сацамна латкъамбина ийначу кепехь латархочо Емельяненко Александра. Зазадоккху-беттан 1-чохь Кисловодскехь некъахьовзам хиллачул тIаьхьа лаьцнера иза полицино, малар а мелла, машен лелош хилла аьлла.\nСтаврополан кIоштахь некъан низамаш талхорна дIалаьцначу Емельяненко Александрера машен лелоран бакъо дIаяьккхира Кисловодскерчу кхелахоша. 30 эзар сом гIуда а хьарчош, 1,5 шарна машенна урхалла дар дихкира цунна. Еаридийнахь апелляци чуелла латархочо Кисловодскан машаран кхеле, яздо "Интерфакс-Юг" хьостано.\nКарладоккху, латархо дIалаьцначул тIаьхьа RCC-н директоро Клименко Николайс дIахьедира, Челябинскехь Стигалкъекъа-баттахь хинйолчу Russian Cagefighting Championship-ан 6-чу турнирехь дакъалоцур дац цо аьлла.


Вакцинаци юкъахъяьлла. Стенна ца лаьа Кавказехь коронавирусна дуьхьал мехий деттийта?\nОьрсийчохь вакцинаци муха дIайоьду гойтучу статистикехь Къилбаседа Кавказан регионаш тIаьххьарчу меттигашкахь ю. Иштачу хьелашна резавоцчу Дагестанан куьйгалхочун декхарш ханна кхочушдечу Меликов Сергейс, белхашкара дIабовла беза, аьлла, оцу гIуллакхца ларош боцу кIоштийн куьйгалхой. Ткъа низамо магош дац нахе ницкъаша вакцинаци яйта. ХIун хета оцу хьокъехь Къилбаседа Кавказерчу медицинан говзанчашна?\nУггар кIезиг вакцинацех нах чекхбевлла мохк бу Дагестан, цигахь мехий ца деттийтина шайна 3,4% бахархоша бен. Нохчийчохь шозза сов лакхара ду и терахь - 7,5%. Къилбаседа ХIирийчохь уьнна дуьхьал мехий деттийтина бахархой бу 7%, ГIалгIайчохь - 9%, ГIебарта-Балкхаройчохь - 4%, Кхарачой-Чергазийчохь - II%, Ставропол-махкахь - 10%.\n"Къонахоша санна барт бер вай. Оперативан штаб гулъер вай рогIехь –тIаьххьарчу пхеа метте нисъеллачу кIоштийн куьйгалхоша шайн лаамехь болх буьтуш кехат яздийр ду: "Соьга урхалла ца дало сайх тешийначу муниципалан декъах, соьгахь де дац сайн кIоштахь бехачу наханна кхерамзалла хIотто", аьлла. Дегабаам а боцуш, шен цIа гIур ву ишта куьйгалхо", – дIахьедина деношкахь уьнна дуьхьалоечу оперативан штабехь Меликовс.\nОцу юкъанна Оьрсийчоьнан президента Путин Владимира масийтазза билгалдаьккхина, коронавирусна дуьхьал вакцинаци мегар дац ницкъаша ян. Цо бахарехь, нах шайн кхетамо арабаха беза уьнна дуьхьал вакцина шайна тохийта. Ткъа Оьрсийчоьнан кхерамзаллин кхеташона гарехь, ницкъаша вакцинаци дIаяхьа тарло "пачхьалкхан а, бахархой кхерамзаллин а дуьхьа".\nДагестанерчу лоьрана Халитов Салимна хетарехь, проблема яц вакциница республикехь, деккъа дIа адамаш ца доьлху иза шайна тохийта, ца теша уьш Iедалх.\n"Цкъа вакцинаци ечу цхтана метте кхаьчна со. Еса лаьтта иза, цхьа а вац чувахана, медикаш газеташ а луьстуш Iа. Нах ца теша Iедалх, цо халкъанна пайде хила тарлуш ечу пропагандех а ца теша, лору иза эрна, кхераме, цундела пебетта", – элира Халитовс Кавказ.Реалиига.\nМеликовс вакцинацин рейтингехь тIаьхьара нисъеллачу кIоштийн дай даржашкара бохор бу бахар "хьаштдоцург" ду аьлла хета цунна, мухха а нисделча а дIаваккха везар ву даржера тIехьа нисвелла пхи куьйгалхо.\nОфициалехь вакцина тоьхна бу боху 3% дагестанхой, ткъа ма-дарра аьлча, бац мехий деттийтина оццул нах а, аьлла комментари йира статитистиканна "Пациентан мониторинг" цIе йолчу цхьаьнакхетараллин куьйгалхочо Увайсов Зияудина. Цунна хетарехь, вакцина ян сов хьашт долуш меттиг а яц Дагестан.\n"Дагестанехь 70–80% гергга нах бу коронавирус лацна бевлла. Оцу нахана ца хета шайна вакцина тохийта оьшу аьлла, цундела нийса дац терахьашна тIетийжа", – билгалдаьккхира Увайсовс.\nЦунна хетарехь, Меликов Сергейс аьлларг кIоштийн дайша шаьш нах ледара кхетабо бохучух туьду. Амма мехкан куьйгалхочо тесначу кхерамо хьаькамаш йоцу статистика кхолла, естон арабохур бу, боху цо.\nГIалгIайчохь коронавирусан вакцинах "цатешачаралахь" бу дукхаболу бахархой, боху меттигерчу лоьро-рентгенолога Ахильгов Ахьмада. Цудела кIезиг бу цигахь мехий шайна доьттуьйтурш.\n"Суна сайн гонехь ца хаабелла вакцина тоьхнарш хьовха, иза тохийта лаам берш а. Хила-м тарло иштаниг цхьаъ-шиъ. Суна хууш, проблемаш ю лоьрийн вакцина яйта нах тIе цалеларца", – хаам бира Кавказ.Реалиин корреспонденте Ахильговс.\nЦхьацца цамгаро дарбан хIусаме кхачийначу нахера, уьш чубахкале, лоьраша вакцинаци ярх долу тоьшалла доьху аьлла шена ца хезна, бохура цо. Мехкан куьйгалла гIеххьачул озало меттигерчу лоьрашна хетачух, элира Ахильговс: "Пандеми яьржича, лоьраша сихха бан болийра шайн болх, могашаллин министралло буьйр даре а ца хьоьжуш, къовса а лора цуьнца, шаьш лохура дерриг а оьшург эца спонсорш – хIетахь иштта бан безаш бара болх".\nКъилбаседа ХIирийчоьнан Iедало, ца йойту ша вакцинаци ницкъаша, чIагIдо, амма иза ца йича ца бовлучу хьелашка хIиттабо бахархой, элира цигарчу цхьана дарбан хIусамерчу белхахочо Калагова Гаянас\n"Стационаре кхача, могашалла тоян, хуьлда иза эндокринологица, пульмонологица я кхечу цамгарца доьзна, кехат оьшу стагна вакцинаци йина аьлла. И кехат доцуш, дарбан хIусаме вижа некъ бац цомгушчунна. Изза ду санаторешкахь а. Иза низамца ца догIу, бакъо талхор ду. Ницкъаша цхьа а ца во декхаре, амма кхин аьтто ца буьту. Балха хIуттуш а оьшу изза кехат. Оцу хIилланца декхаребо нах мехий деттийта", – дийцира Калаговас.\nНохчийчохь вакцинацин статистика лакхайоккхуш шегарчу административан ницкъах пайдаоьцу Iедало. Кавказ.Реалиино яздина ма-хиллара, полици улле а йоккхий, нехан хIусамашка лела лоьраш. Цара герггарчу поликлинике кхойкху нах мехий деттийта.\nСтигалкъекъа-баттахь республикан куьйгалхочо Кадыров Рамзана шогга къамел дира вакцинацина дуьхьалболчу нахах лаьцна. Ковид-диссиденташна лоьралла массарел а тIаьхьа ден, бохура цо, "хаийта, мел кхераме ду хIо ца тоьучу хенахь". Ткъа оцу къамело нах оьшIазбахийтина гича, яздира, уьш шех нийса ца кхетта.\n"Пандеми юкъа ма-елли, болийра оха белхаш, хIинца а бу нехан могашалла шIалашъен болх дIахьош, дехкарш а дац сов луьра, мехий деттийтар – иза цхьа некъ бен бац коронавирусан кхоалгIа тулгIе сацо, ткъа иза йолалахь, хир ду хьал кхин а кхераме, яхлур ю и тулгIе – стохка хилларг "каникулаш" яра, бохур ду", - элира Кадыровс ши кIира хьалха.\nКарарчу муьрехь Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думехь йийцаре йиллина ковидна дуьхьал мехий деттийта лоьраш а, хьехархой декхаре бечу низаман проект. Цкъачунна оцу проекто боху, бахархойн "бакъо ю профилактикан мехий ца деттийта", амма цо йо нахана цхьацца дуьхьалонаш: цхьана ханна школашка, поликлиникашка цалелийтар, "ун кхета сов кхераме долчу меттигашкахь" балхах юкъахбахар.


Мила ву хиъна "Пятигорскан хьаша"\nЗазадоккху-бутт 11, 2017\nКху деношкахь социалан машанехь йоккха резонанс эккхийтинера 21 шо долчу нохчийн кIанта Пятигорскерчу цхьана кафечохь буйнахь тапча а йолуш, даьккхина сурт бахьанехь. Оцу суьртан скрин а яьккхина хааминй гIирсаша Инстаграмехь даржийра "Соьлж-ГIалара корортан Пятигорске веана хьаша" аьлла.\nЦул тIаьхьа дуккхаъчара кар-кара оьцуш, оцу суьртан бухахь кIант гезвохуш, комментареш йитира, адамашна юкъахь герз лелор дихкина хиларх, оцу кафечу шайн берашца дай-наной а оьхуш хиларх, доллу нохчийн къомана бехк а буьллуш.\nПолисхошна тIедиллира Кадыров Рамзана оцу хьокъехь леррина талламбар. Хьем ца беш билгалделира, суьрта тIехь верг Нохчийчуьра вахархо Сулейманов Билал хиллийла а, цуьнан карахь дерг долу герз ца хиллийла а. Эца а, лело а бакъо а ца оьшуш, хаамбе (сигнальный) тапча хилла Сулеймановн карахь ерг.\nКIанта чIагIдарехь, тапча цунна совгIатна елла хилла, ткъа сур доккхучу хенахь, цуьнан дагахь цхьа а вуон хIума а ца хилла.


Культура – къоман бух » Нийсо-Дагестан\n24.03.2021 96 0 niyso\nКультура – къоман бух\nХ1ора шарахь мартан 25-чу дийнахь вайн пачхьалкхехь билгалдоккхуш ду культурин белхалочун де. И даздан долийна Россин президентан Путин Владимиран Указаца 2007-чу шарахь. Оцу хенахь дуьйна Россехь болучу массо а культурин а, искусствон а белхалоша даздаран де лерина схьадог1уш ду иза.\nСхьахетарехь, лаамза дац культурин белхалойн де иштта даздаран т1ег1ане даккхар. Х1ора шарахь церан болх халчу балар, кегийрхой 1аморехь церан долу декхар шо шаре мел долу дазлуш хилар, иштта керла юкъайаьллачу интернето бераш 1аморехь бечу балхана беш болу иэшам, и дерриге цхьанатоьхча, боккха болх бу культурин белхалоша т1екхуьуш долу чкъор кхетош-кхиорехь бан бог1ург.\nИ де даздаран лерина а, иштта культурин белхалойн сийнна а, Россин дуккха шахьарашкахь тайп-тайпана мероприятеш д1ахьо культурин дакъа кхочучу ведомствоша: церан юкъахь - концерташ а, тайп-тайпана гайтамаш а, литературни суьйренаш а. Ткъа «бехке болчаьрна» баркаллина дешнаш олуш, дог1учунна мехалла совг1аташ а, медалш а луш, лерам бо 1едалан белхалоша.\nМуьлха тайпа белхаш ду тахана культурин аг1орахула къахьоьгушболчара д1ахьош дерш довза а, шен балхан т1ехь церан йолу коьрта 1алашо йовза а, со цхьаьнакхийтира Хасавюртан к1оштан Нурадиловерчу Оьзадаллин Ц1ийнан куьйгалхочуьнца Темаева Марьямица.\n-Марьям, хууш ма-хиллара муьлхха а пачхьалкхан санна, Россин культура а кхоллаелла дуккха а б1ешарийн йохаллехь. Цуьнах, дукха хьолахь, доьзна хуьлу кьаьсттина цхьана стеган дахар санна, дерриге а къоман 1ер-дахар а, лелар а, васт а. Хьуна муха хета, муьлхачу хьолехь бу тахана аша беш болу болх?\n-Доккха маь1на долуш ду «культура» аьлла долу дош. Цуьнах доьзна хуьлу массо а стеган дахар. Таханалерачу дийнахь оцу аг1орахула къахьоьгуш болчаьара д1ахьош боккха болх бу. Т1екхуьу чкъор кхетош-кхиорехь коьрта дакъалоцу цара шаьшша театрехь а, илли аларехь а, сурт дилларехь а, иштта кхин д1а а бечу балхан т1ехь. Ала дог1у, мил-милла а ца вог1у кху балха, х1унда аьлча хьан-хьанна а бан лур бац иза. Тхайга дог1учу декъана, бечу балхан т1е лаккхара тидам бохуьйтуш, хьоьгуш долу къа пайде хиларе сатуьйсуш, даггара, хьанала болх бо оха.\n-Муха хилла хьан культуре балха яр?\n-Жима йолуш дуьйна хелхар а, йиш лакхар а хазахеташ яра со. 1992-чу шарахь йолаелла, ялх шо «Водник» Оьздаллин Ц1а чу берийн хелхарийн тобанна юкъахь даьккхина аса. Цигахь яьккхина хан эрна ца хилира. Хелхар сайн дахаран цхьа дакъа хетара суна. 2000-чу шарахь Махачкаларачу Культуран а Искусствон а Колледже деша д1ах1оьттира со, Имам Шемалан ц1арахчу Кавказан Къаьмнийн Университетехь доьшуш йоллушехь. Мосийтта шарахь 1амийнарг эрна цахилийтар доьхьа, иштта сайн хьехархошка болу ларам хьалха а баьккхина, сан культуре балха х1оттар нисделира.\n-Дуьххьара мича балха яхара хьо. Мичара д1аболабелира хьан къинхьегаман некъ?\nДуьххьара 2003-чу шарахь со Хасавюртан к1оштарчу Нурадилово юьртара юккъерчу ишколе хореограф балха х1оьттира. 2011-чу шарахь дуьйна меттигерчу ЦТКНРн (Россерчу къаьмнийн традиционни культуран центр) филиалехь болх беш ю. Карарчу хенахь Нурадиловски Оьздаллин Ц1ийнан куьйгалхо ю.\n-Х1ун болх бу аша тахана бийриг? Йиш лакхар я хелхар, муьлха аг1о бу аша д1ахьош берг? Дукха дуй 1емаш бераш?\n-Дукха хьолахь оха схьалаьцна д1ахьош дерг хелхар ду. Таханлерачу дийнахь кхузахь 1амош берийн шиъ тоба ю, х1оранна юкъахь 20 сов бер долуш. Хууш ма-хиллара, сих-сиха дег1 меттах даккхаро могашалла та йо берийн. Цул совнаха, царах тоьлла хелхар деш берш юкъара къаста а беш, кхин д1а к1орггера 1амо бахийта йиш а ю вайн.\nИштта, тхан мехкарийн «Седарчий» ц1е йолу тоба дуккха а конкурсашкахь дакъалоцуш ю. Шаьш д1а бах-баханчохь лаккхара меттиг ца боккхуш тхан мехкарий цкъа а ца 1ийна. Кизляр г1алахь республикан конкурсехь шолг1а меттиг баьккхина оха. Х1ора шарахь хуьлуш йолу «Очаг родной мой Дагестан» фестивалехь хьалххара меттигаш а боху тхан тобано.\n-Аша бечу балхана т1ехь муьлха кхачамбацарш хуьлу шун? Г1о-накъосталла деш берш хуьлий шуна?\n-Ма-дарра аьлча, массо х1ума тхуна ма-дезза ца хуьлу. Г1о оьшуш меттигаш бог1у, дукха хьолахь, даха-дахка транспорт, духар, иштта кхин долчу цхьацца г1уллакхна ахчанца накъосталла а оьшу. Кхо бутт хьалха аппаратура оьцур ю аьлла, самукъа даьккхина тхан. Тхуна т1еоьшучарах уггар коьртаниг ду и. Ткъа диснарш-м, оха тхаьшша, тхан ницкъашца цхьацца лол бетташ, тар а дора.\n-Марьям, вайн къамел дерзош х1ун ала луар дара хьуна газетдешархошка?\n- Культурин белхалоша гойту вайн къоман оьздаллин мехалла а, 1адаташ а, кхечу къаьмнашца вайн йолу юкъаметтигаш а. Дукха хьолахь, оха беш болу болх ч1ог1а мехалла хеташ т1еоьцу вайн рспубликехь.\nСуна дуьххьара баркалла ала лаьар дара дахаран некъ суна хьехначу хьехархошна а (Ибрагим Булатович, Залимхан Гаджиевич, Дженет Махмудовна), сайца цхьана х1ара болх д1а мел кхоьхьучунна а. Ма-дарра аьлча, оха беш болу болх массарна а ца го, амма суна ч1ог1а мехалла хета айса схьалаьцна некъ. Т1едог1учу Культуран белхалочун денца суна даггара декъалбан лаьа оьздалла кхиоран некъан т1ехь къа мел хьоьгург. Дала могашалла а, иштта собар а лойла шуна, вайна массарна. Дала декъалдойла вай дерриге.\n-Амин. Шуна лерина даздаран денца, суна а тхайн редакцин ц1арах баркалла ала лаьа. Аша беш болу болх мах хадо йиш йоцуш мехалла г1уллакх ду. Массара а шуна лерина олучу хазачу, довхачу дешнашна юкъа иэдала лаьа тхуна. Тхаьш бечу балхан т1ехь, тхуна тхо а хета, шу санна говза дацахь а, вайн къоман оьздалла кхиочарех. Аса даггара декъалдо шу, вайн къоманна юкъахь доцуш йиш йоцу культурин белхалой. Шун дагахь дерш кхочуш хуьлийла а лаьа, аша бечу балхана муьлхха а вахархочо кхоччуш мах хадабойла лаьа, т1ейог1учу ханна шу лаккхара кхиамаш хуьлийла а лаьа.\n«Культура» ц1е йолу къоман проектаца а дог1уш, Дагестан республикехь юха меттах1иттош Оьздаллин Ц1ийнаш а ду, иштта мехалла совг1аташ до тайп-тайпана кхоллараллин тобанашна, х1унда аьлча, вайн махкахь цара дакъа ца лоцуш д1а ца йоьду цхьа а лараме мероприяти.\nТахана, г1аланашкара бахархой терахьехь алсам балар бахьна долуш, (ярташкахь вайна ма-хаъъара дуккха а атта ду кегийрхошна т1ехь болх бан), муьлххачу а къоман оьздаллин белхалошна ч1ог1а хала ду уьш кхетош-кхиорехь бан ма-безза болх бан. Къаьсттина, вайн Хасавюрт г1алахь къаьмнаш дукха хиларна, кегирхоша бераллехь дуьйна оьрсийн мотт буьйцу. Хан мел йолу царна шайн ненан мотт бицло, ткъа цуьнца цхьаьна шайн истории а, культура а, 1адаташ а д1атосу цара. Нохчийн Республикин дуьххьарлерчу Президента Кадыров Ахьмад-хьаьжас ма-аллара - «Без культуры нет нации», - вай дайша вайна схьакховдийна оьздалла кхоччуш лела ца яхь, вайн къам духур ду. Цундела, дехар дара массо а нохчочуьнга, вайн культура лело ма-езза лелаяр.\nДАГЕСТАНАН БlЕ ШО КХАЧАРНА ЛЕРИНА\nХууш ма-хиллара, Дагестанан массо а гIаланашкахь а, ярташкахь а кху шарахь билгалдоккхуш ду вайн республикин автономи кхоьллина бIе шо кхачар. Цуьнан гурашкахь ерриге а\nМотт мел беха деха къам\nКху деношкахь дуьненахь бехачу массо а нохчаша даздеш ду ненан меттан де. Дуьххьара 2007-чу шарахь Нохчийчоьнан куьйгалхочо шен омрица т1еч1аг1дира и дезаде


ЗАНЯТИЕ 33. ПОГОВОРИМ ЕЩЕ РАЗ 0 ГПАГОЛЕ — Нохчалла.com — Чечня, чеченцы, обычаи, традиции, история и многое другое\n1. Перепишите из ниже приведенного текста переходные и непереходные глаголы, поставив их в инфинитив.\n2. Напишите в инфинитиве однократные глаголы, преобразуя их в многократные.\n3. Образуйте из глаголов прошедшего времени глаголы настоящего времени, показав, какого они спряжения.\n4. Определите в тексте глаголы прошедшего времени, подчеркивая их суффиксы. Выпишите производные глаголы, поставив их в инфинитив, подчеркивая суффиксы.\n5. Выпишите из текста классные глаголы, выделяя их классы.\n6. Выпишите из текста глаголы, указывая их лица и множественность.\n7. Выпишите из текста глаголы и образуйте из них масдар.\n8. Выпишите из текста глаголы в вопросительной форме, определив их время.\n9. Образуйте из настоящего времени глагола две формы будущего времени.\n10. Образуйте от глаголов текста повелительные наклонения, подчеркнув окончания.\n11. Глаголы текста поставьте в инфинитив, составьте предложения с участием этих глаголов.\n12. Образуйте от глаголов текста условные наклонения.\n13. Выпишите из текста причастия.\n14. Выпишите из текста деепричастия, определяя время, подчеркивая суффиксы.\n(«Александр Чеченский» повеста тІера дакъа)\nДежурни инарла велира Кутузов полчу цІа чу\n— Хьан сийлалла, рапорт кхаьчна Давыдовгара.\n— Схьайтал, — олуш, куьг кховдийра къеначу фельдмаршало.\nИнарлас дІаделира кехат.\nЛеррина дийшира Кутузовс лехат. Юьхьа тІера хебарш тІаьхь-тІаьхьа шарлора. Эххар а велакъежира иза. Хаза кхаъ бара кхаьчнарг. Кутузовн ойланаш чІагІйира кехато.\n— Эрна вахийтина ца хилла Давыдов мостагІчун тыле. Боккхачу тІамехь бан а ала ду мостагІчунна ищтта бохамаш, Ткъа шен хІаллакьхилларщ дукха а бац.\n— Суна хетарехь, хьан сийлалла, кхин а яхийта езара армейски частиш мостагІчун тыле,\n— Цуьнан хьокъехь со ойланаш еш волу дукха хан ю. Оьшуш гІуллакх ду иза! Амма вайн кехаташ тІехь «партизанаш» алий дош ма хьахаделахь. Пет ерубргехь и муха дезалур ду, ала хаац, — кІорга садаьккхира Кутузовс. — Оьшуш хила-ран-м шеко яц. Гой хьуна, дохийна эскаран дакъош, йийсарди-на карабалийна, схьаяьхна ворданаш, тІехь хІоъ-молха а, юург а йолуш, Мел гіо хир дара мостагІчунна, и дІакхаьчнехь, вуь-шта а мацалла хьоьгуш волчу цунна! Дуьйцийла яц, дика гІуллакх ду Давыдовс дІадолийнарг.\nЮха а кезата тІе вуьйлира фельдмарщал. Жимма Іийна-а элира цо:\n— ГІоьнчий а диканаш нисбелла цунна. Храповицкий, Темиров, Чеченский… Собардел, тохара даийтинчу рапорташ тІехь хьехош а вацара Чеченский?\n— Вара, хьан сийлалла.\n— Каде, майра ву бохуш, вуьйцу кху тІехь Чеченский. Мила ву хьовха иза?\nДежурни инарлас элира:\n— Суна хетарехь, Раевскийс кхиийна кавказхо ву иза. Дуьйцуш хезна суна.\n— Хила там бу. Вайн нана-махкана тІе кхерам хІоттарна, доллу къаьмнаш а гІевттина, — ойланашка велира Кутузов. Юха а хьаьвззина тІеяхара уьш. Элира цо. — Нохчех-м вац и Чеченский?\n— Ву боху хьан сийлалла. Долчунна даре дан деза, майрачу къомах ву иза, — элира дежурни инарлас. — Кхин цхьа масал а ду, нохчо Россина гІуллакх деш хиларан.\n— Дийцал, дийцал, — гІентахь меттахъхьайра Кутузов, ладогІа кечлуш. Хилла долу, истори юкъа дахана хІуманаш дезаш, хаа лаьара цунна гуттар а.\n— Дикка хьалха хилла иза. ХІинца дагадогІу суна, цхьанхьа-м дийшира ас. Тохара польско-литовски шляхтичаша, тІе а летта, Москва дІалацар, исторехь дуьйцуш, хьуна а, хьан сийлалла, хууш ду.\nКорта тесира Кутузовс.\n— ХІетахь мостагІчух Москва, Россия паргІатйоккхуш доккха гІуллакх дина Нижегородски думо. Цу хенахь цигахь вехаш хилла эла Черкассм/ІЙ Дмитрий Мамстрюкович1, нохчех схьаваьлла а волуш, Цуьнан цІенош чохь гулъелла хилла дума кхеташонна. Цу чохь цо аьлла боху: «Москва схьаяккха цавогІург, ямарт стаг а, шен халкъ, мохк мостагІчунна дІабелларг а ву». Ткъа цу чохь хиллачара массара а жоп делла: «ДогІу ихо», — аьлла. Октябрь баттахь 1612-чу шарахь Нижегородски ополченис Москва схьаяьккхира, Кремль чу уьш боьлхуш, коьртехь говрахь вогІуш эла Дмитрий Михайлович Пожарский хилла, цунна аьтту агІор говрахь вогІуш эла Черкасскй хилла, аьрру агІор ~ Минин. Ишта истори юкъа вахана-кх Черкасский Дмитрий Мамстрюкович.\n— Ша винчу махкана санна, хьанал хилла иза Россина.\n— Хилла те, Вайн Чеченский а ву ишта.\n— ПаргІатехь и ган, юххера вовза хьожур ву со. Дикка самукъадаьккхи ахь сан, цхьана минотана мукъана, — даг тІе куьг диллира Кутузовс, — махкана тІе беана бала кхузара байбеш.\nДежурни инарла тамхилла жимма дІатийра. Ойланашка ваьлла Іара ший а. Тийналла эххар а йохийра дежурни инарлас:\n— Хьан сийлалла, кхин мила вахийтича бакъахьа хета хьуна мостагІчо дІалецначу меттигашка?\n— Инарла-майор Дорохов ма вара соьга доьхуш. И вахийта а мегар ду\nДежурни инарла араваьлча, бІаьргаш а хьаббина, ойланашка ваьлла Іийра Кутузов, и гиначунна наб еш ву а моьттур долуш.\nДІаделира масех де. Красни Пахре Кутузовга рапорт кхечира инарла-майорера Дороховгара: ялх эпсар а, ши бІе могІара салти а йийсаре валийна аьлла дара цу тІехь,\nТІаккха Петербурге паччахье кехар яздира Кутузовс, ша мостагІчун тыле эскаран дакъош дахийтар а, церан кхиамаш а буьйцуш. Паччахьана ца дезачу дашах «партизанех» ларлущ, яздира кехат.\nЦунна дуьхьал я иза магош а, я доьхкуш а паччахьера жоп ца кхачарна, фельдмаршала кхин а къастийра мостагІчун тыле дахийта эскаран дакъош, коьртехь тІаьхьо гІарабевлла коман-дираш а болуш: Фигнер а, Сеславин а, Ефремов а, Черногубов а.\n‘ М. Н. Загосткина шен «Юрий Милославский» цІе йолчу романа тІехь а, революци хилале хьалха ваьхначу историка М. С. Соловьевс а шен оцу романах лаьцна язбинчу балха тІехь а Черкасский Д. М- нохчо хилар яздо.\nАхархойн отрядаш шортта шайна тІе а ийзош, хІора дийнахь бІеннаш мостагІий юкъара бохура цара.\nХІора отрядана фельдмаршало ша къастийра район. Цигара дІасхьа ца бовлуш, тІелетара партизанаш мостагІчунна дийнахь а, буса а, Наполеонан когаш кІелхьара латта догура, Кхочу хаамаш синтем луш бацара-\n„ ОьгІазъоьхура Наполеон, Цхьана а инструкцехь хьахош боцу ‘ тІом бара партизанаша болийнарг. Испанехь-м бара ца соцуш кху тайпана берг, делахь а цигарниг дицдинера Россис.\nДерриге а халкъ дара гІоттуш- Нуьцкъала яьккхинарг бен, мостагІчунна яахІума а, говрашна хІоъ-докъар а дацара. Ницкъана дуьхьал ницкъ баккха доладеллера оьрсийн халкъ. Зударий-м дера бара гІевттинчу отрядийн коьртехь.\n— Къинхетам ма бе! Къинхетам ма бе! — бохуш, омраш дора Наполеона!\nХьанах бийр бара къинхетам, и бар доьхуш цхьа а ца хилча, схьалецначу гІаланашкахь, ярташкахь бухасоцуш цхьа а ца хилча?\nТамашийна къам ду!\nЧеченский ган лаьа Кутузовна\nШайна тІедехкина коьрта декхарш цхьана а минотана диц ца деш, Денис Давыдов сэцийра оьрсийн эскаран коьртачу ницкъ-ашна герга та!а. МостагІ, цхьа а порядок йоцуш, вухаволуш вара. ХІумма а тера дацара цуьнан вухавалар, тохара кІоргга ойла йина, кІезиг долчу хІуманан а гІайгІа бина Кутузовн вуха-валарх. БІаьрг мел кхетачохь Іохкура дІакхиссина гІудалкхаш, ворданаш, механа еза хІуманаш.\nМотиславски новкъа отряд яьлча, партизанаш гІадбахана хазахеташ бара. Дикка хан яьллачул тІаьхьа шайн эскарх дІакхийтира. Эшна доцчу, ткъа мелхо а толам баьккхинчу эс-карх! Шайн хьомечу махкара мостагІ къинхетам боцуш лоьх-куш, садаккха хан ца юьтуш, догІура иза. Европерчу пачхьал-кхашна, Наполеонан цхьа цІе яьккхича а, тоьура бего, боьхна дІасабаржа, мохо лаьллина кІур санна, тІепаза бІо бан, ХІинца иштта полководец хьалхаверзийнера,\nПартизански отрядана чІогІа оьшуш дара авангардана хьалха хила йийсарех а, трофейни хІуманех а мукъаялар. Обозехь ши бІе сов бежана а дара, мостагІчуьнгара кху тІаьхьарчу дийнахь схьадаьккхина, Шайн эскарна жижиг чІогІа оьшур дара-кх, бохура партизанаша-\nГена доццуш лаьтташ инарла Раевскийн эскарш ду бохург хезнера Давыдовна, Шен метта отрядана тІехь подполковник Степан Храповицкий а витина, инарла шен гергара стаг хиларе терра, и ган ваха сацийра цо.\nГоврахь тІевеара цунна Александр Чеченский.\n— Хьо стенга ваха кечвелла?\n— Кхуза гена воццуш, хьуна цІе тиллина, Николай Николаевич ву бохург хезнера суна. И ган ваха воллу.\n— Со ца вуьгу ахь хьайца?\n— Вайшиъ ший а отрядана тІера валар ца дезара суна. Хьо бухасецча дика хир дара.\n— Дика ду ГІуо хІета, соьгара маршалла а ло.\nСарахь юьрта чу юьйлира отряд- Интенданташка дІаделира йийсарш а, даьккхина герз а. Къаьсттина чІогІа баркалла бехира жижигана бежнаш далорна.\nМохь дІабаьлла яйелла отряд Красни-юьртахьа новкъа ели-ра. Смоленскана дехьа яра иза. Хаамаш кхаьчнера, вухаволуш волчу мостагІчо цигахь баккхий ницкъаш гулбо, бохуш. СадоІуш хан кІезга а йойуш, хьалхахьа дІаоьхура отряд.\nШолгІачу Іуьйранна шело хІоьттира- Ло а догІура. Цхьана юьртахь садоІуш отряд Іаш, тІаьхьакхиира Денис Давыдов. Сиха хеттарш динчу цунна хиира юьртахь лаьтташ инарла Дохтуров хилар. Иза Суворовца цхьаьна тІемаш бина, майраллина цІе яхана инарла вара. И ган ваха сацийра Давыдовс.\nХазахийтира къеначу инарлина, Денис веана.\n— Воккхаве, чІогІа воккхаве со хьох. Хезна суна хьан хьуьнарш дуьйцу.\nИнарла Іуьйранна хІума яа охьахаа воллуш вара. Цо щеца охьахаийра хьаша а.\nИ шиъ стоьл тІехь хІума юуш Іаш, говрахь казак кхечира. Инарлин адъютанта хаийтира, фельдмаршала ша волчу кхойкху Денисе, аьлла.\nХазахетта тохаделира Денисан дог. ХІума яар юкъах а дуьтуш, сиха хьала а гІаьттина, инарла Дохтуровга шена бехк цабиллар а дехна, аравелира иза. Циггахь бІаьрг кхийтира цуьнан новкъа говр хаьхкина вогІучу ротмистрах Чеченскийх.\nТІе ма-кхаччара говр юхауьйзира цо.\n— Вайга сийлахьчу эло Кутузовс кхойкху! Храповицкий хьал-ха дІаваха, суна тІе хьох кхетар а диллина, — элира цо сиха, воккхавер лечкъа а ца луш.\n— ХІинцца элира соьга, — хаийтира Давыдовс- Эццахь шена тІерачу бедарх бІаьрг кхийтира цуьнан- — Ванах, хІокху бар закъца цунна хьалхахІотта бегІийла ма дац… делахь а, и кхетар ву! ТІеюху бедар хоьржу зама яц хІара! Вало! — олуш. говра кхоссавелира Давыдов.\nАхархочун цІа чохь вара Кутузов. Смоленщинехь долчу кхечу цІенойх къаьсташ дацара и сеццарш.\nДавыдов, чоьхьа а ваьлла, неІсагІехь вулавелира.\n— Схьавоьл, схьавоьл, сан диканиг… Хьо юххера вовза лаьа суна, даймахкана ахь даьхначу хьуьнаршна хьуна баркалла ала а лаьа!\nОцу дешнашца веза хьала а айбавелла, шен кІанте санна, Денисе а хьаьжна, тІаккха маравоьллира цо иза. ЦІеххьана, цхьаъ дагадеана, вухахуьлуш дІаса а хьаьжга, хаьттира Куту-зовс:\n— Мичахь ву и Чеченский? И ма ца го суна? Дукха хезна суна цуьнан майраллех а, цуьнан хьуьнарех а. И ган лаьа суна!\nАдъютант дукха маса неІарх ара а иккхина, Чеченский ва-лош схьавеара. Кутузов шен цхьана бІаьрга леррина хьаьжира цуьнга. ТІаккха элира:\n— Герга воьл, герга, сан диканиг, — Денисе аьллачу деш-нашца хьаьстира цо Чеченский, мара а вуллуш- Юха, массаьрга а хьожуш элира: — Со чІогІа дагна тоам хилла ву, аш дечу гІуллакхах. Шуна зеделлачо гайти суна, партизански тІамо мел пайда бохьу, мостагІчунна зенаш мел дин а, мел до а, мел дийр ду а хаийти…\nКоьртакомандующи соцунха хилира. Иза кресло-гІанта охьахууш, Давыдовс элира:\n— Хьан сийлалла бехк цабиллар доьху, оха, хІокху бедарца хьайна хьалха хІиттарна. Кутузов велакъежира.\n— ТІом халкъан бу, сан хьомениг, аш дийриг дерриг а нийса ду. Суна бен ма дац, цхьаннан коьртахь кивер а йоцуш, куй хилар а, кхечуьнан, мундира кІел а доцуш, кетара кІел детта-луш дог хилар а- Доллучул коьртаниг ду, шуна халкъ гІатто\n— Оха ца гІовттийна адамаш, мостагІчуьнга болчу цабезамо гІовттийна уьш, — элира Давыдовс. — Хьан кхайкхамна жоп луш, ахархой берраш а гІевттина. Ткъа оха царна луш долу герз мостагІчуьнгара схьадоккхуш дерг ду. Бехк цабиллар доьху хьоьга, хьан сийлалла, леррина омра доцуш оха иза дарна.\n— ХІуима а дац, хІумма а дац, — синтем лущ. корта тесира Кутузовс. — Омра кхачаре хьоьжуш Іен хан ма яц вайна, даймохк кІелхьарабаккха беза хІораммо. Цхьа бехкам бийр бу ас шуна, шаьш язъечу донесенеш тІехь уъш ма хьехаделаш… Цул тІаьхьа Чеченскийгахьа вирзира Кутузов.\n— Чергсийн мотт хаьий хьуна?\nОцу хенахь кавказхойх массарех а олура чергсий.\nЧеченскийс жоп делира:\n— Нохчийчуьра схьавалош, со жима вара. Россехь кхиийна со, сайн ненан мотт бицбелла богІу.\n— Суна хазарца, хьуна ц!е тиллинарг Раевский Николай Николаевич ву-кх?\n— Ву те, сан гІайгІа беш, со шена тІелаьцнарг и ву.\n— Со воккхаве Николай Николаевичах, тІеэцна кІант цуьнан ишта хиларх!\nЦІа чу велира, карта а, кехаташ а дохьуш, полковник Толь.\nДавыдоввий, Чеченский, Храповицкий, Іодика а йина, араве-лира. Цигахь бевзаш болчу а, боцчу а штабан эпсаршна юкъ-анисбелира уьш. Берраш а бара, фельдмаршало цаьрца хІун дийцира, хаа лууш.\nТохара Нижегородски драгунски полкехь шеца цхьаьна гІуллакх деш хилла Павел Барэновский гира Чеченскийна. 1796-чу шарахь Дербент йсжкхуш хиллачу тІамехь дакъа а лаьцнера шиммо а. Ший а дукха къона вара хІетахь.\n— Ма дагахь дацара суна, Александр, хьо кхузахь гур ву, аьлла.\n— Хьуначул башха, Павел, суна а! Ший а мар-мараиккхира, велавелира.\n— Хьо хьаннашкахь тІом беш ву, бохург хезнера суна. Накха а бу совгІатех буьзна, — даггара воккхавера Павел. — Шиъ Аннын орден, бантаца Владимир, Георгий… Шортта ю. Декъал-во ас хьо! — кхин цкъа а мэравоьллира цо иза.\n— ТІаьхьависина-м хьо а вац, суна гарехь- Массо в ду вай цхьа хьанал гІуллакх душ! — элира Чеченскийс.\n— Бакъ ву хьо цу тІехь. Валол, со волчу гІур ву вайшиъ Хьоьца жимма цхьаьна Іен лаьа суна, шира хІуманаш дага а лоьцуш.\nЦхьаьна аравелира и шиъ.\nСахьт гергга хан яьлча, пийсакийн кеманаш тІехь а, даккхийчу гила-кеманаш тІехь а бердан йисте схьаэха буьйла-белира мостагІчун салтий. ТІаьххьара схьадеанчу пийсакийн кеманахь вара полковник ша. ПІелгаш куйнан йисте дехьина честь дина, вист а ца хуьлуш, тІехвелира иза гусарийн эп-саршна.\nНидерландин коьртачу шахьарехьа боьдучу новкъа дІабахара уьш.\nГусарийн полк гІопа чу яхара. БІе гергга йоккха топ а, ялх бІе кема а деара церан кара,\nКхиамца гІала-гІап Виллемштадт схьалацарна Чеченскийна Владимиран 3-чу даржан орден елира.\nглаголы в чеченском языку самоучитель языка\nЭц текст т1ех масийта г1алат ду. Уьш д1а дохур дацар тех админс??\nДобавить комментарий для fg fh X


Оьрсийчоь -- Москох Гурьянова урамехь эккхийтина нах беха цIа, 09Гезг1999\nНохчийчохь шолгIа тIом боло бахьана хилира Оьрсийчохь 18 шо хьалха чохь нах беха цIенош лелхийтар.\n1999-чу шарахь Гезгмашин-беттан 4-чу дийнахь Дагестанерчу Буйнакскехь Оьрсийчоьнан эскаран 136-чу гIашсалтийн бригадан эскархой бехачу цIанна уллехь эккхийтира ГАЗ-52 олу киралело машен. Вийра 64 стаг, шайна юкъахь 23 бер а долуш. 146 стаг чевнаш йина вара.\nКхин а 4 де даьлча, Гезгмашин-беттан 8-чохь Москох эккхийтира Гурьянова цIарахчу урамехь долу нах беха цIа. Вийра 109 стаг.\nГезгмашин-беттан 13-чохь Москох Каширское шоссе урамехь 8-за тIекъалдина цIа эккхийтина вийра 124 стаг, чевнаш йина вара 7 стаг.\nГезгмашин-беттан 16-чу дийнахь Волгодонскехь Октябрьское шоссе урамехь нах бехачу цIанна уллехь эккхийтира ГАЗ-53 олу машен. 19 стаг вийра, 89 стаг чевнаш йина вара.\nОццу баттахь 22-чохь цхьа тамашийна хIума хилира Рязанехь. Меттигера бахархой сема хилар бахьана долуш, цхьана цIанна кIеллахь милцошна чохь кIайн хIур болу галеш карийнера тIе тесна эккхийтар дон механизм а йолуш.\nIедалша дIакхайкхийра рогIера теракт яр юкъахьдаьккхина шаьш аьлла. Амма тIаьхьо цара хийцира шайн верси – Рязанехь хилларш ФСБ-н Iамораш дара аьлла.\nИ дIахьедар толлуш леррина программа вовшахтоьхнера цу хенахь мелла а маьрша хиллачу НТВ телеканало.\n1999-чу шеран гурахь цIенош лелхийтар вовшахтоьхнарг а, динарг а мила ву бохучу хаттарна хIинца а делла жоп дац. ФСБ-на сихонца карийра хIинца а карийна йоцу, амма нохчашна бале яьлле «нохчийн лар». Цо аьтто бира Нохчийчохь керла тIом бан беза бохучух Оьрсийчура бахархой тешо.\nОьрсийчохь цIенош лелхийтар хьокъехь шайн таллам дIаьбаьхьначех цхьаъ вара 2006-чу шарахь Лахьан-беттан 26-чу дийнахь Лондонерчу даррбанан хIусамехь Полоний 210 олу дIов малор бахьана долуш кхелхина волу Оьрсийчоьнан ФСБ-н белхахо хилла полковник Литвиненко Александр.\nБритани -- Литвиненко Александр, Лондон, 23Лахь2006.\nЦо а, историко Фельштинский Юрийс а книга язйинера хиллачух лаьцна, «ФСБ-но Оьрсийчоь оьккхуьйту» цIе а йолуш.\nШа кхалхале ши-кхо де хьалха Литвиненкос интервью елира Маршо Радионна. Цо шен цхьа а шеко яц элира Оьрсийчохь лелхийтарш динарш леррина сервисаш хиларх.\nЛитвиненко: Шен хенахь ас а, историко Фельштинский Юрийс а вуно кIорга болх бира, Москох а, Волгодонскехь а, Буйнакскехь а эккхийрш дарца боьзна болу нах лохуш. Тхан цхьа а шеко яц, амма тоьшаллаш ду тхоьгахь, и лелхийтарш динарш Оьрсийчоьнан леррина сервисаш хилар гойтуш.\nАс эр ду шоьга. Иза терроран тIелатар дара, цхьана ницкъо дина долу. Аьлча а, цхьа а шеко яц. Москох цIенош лелхийтинчу наха лелхийтина ду Волгодонскехь а, Буйнакскехь а цIенош.\nТкъа тоъал бух болуш дуьйцуш дуй ахь иза аьлла шега хаьттича, Литвиненкос элира ФСБ-н белхахо хиллачу адвокато Трепашкин Михаила вуно боккха болх бинера. Цунна карийнера Москох лелхийтинчу цIеношна кIеллара чоьнаш аренде эцна ФСБ-н агент аьлла.\nЛитвиненко: Трепашкин Михаилана карийра Оьрсийчоьнан ФСБ-н белхахоша Москохь цIенош лелхийтина хиларан вуно мехала тоьшаллаш. Цунна карийра Каширское шоссехь а, Гурьянова урамехь а долчу шина цIанна бухахь йолу чоьнаш аренде эцна волчу ФСБ-н агентан фамили. Цу стеган фамили ю Романович. Шен цIеяьккхинчул тIаьхьа иза кхелхира некъахьовзамехь.\nТкъа хIунда оьшуш дара уьш лелхийта?\nЛитвиненко: Шу дукха дика кхеташ ду. Бух оьшуш бара Нохчийн Республикана дуьхьал агресси йоло а, цхьанне а вевзаш воцучу Путинан мах хьалбаккха а, иза президентан гIаьнта охьахао а. Аьлча а, иза къайлаха бина барт бара Оьрсийчоьнан Федерацехь Iедал дIалацар Iалашонца.\n2002-чу шарахь Оьрсийчуьрчу социологаша таллам бича гучуьдалларг дара Оьрсийчуьра 40% бахархой цIенош лелхийтинарш леррина сервисаш ю аьлла хеташ хилар. 16% хетара иза тIемалойн болх бу аьлла.\nЛевада-центро бинчу талламца, дукхах болу Оьрсийчьрчу бахархой, 18 шо даьлча а, хьалха санна билггала кхеташ бац мила вара 1999-чу шарахь гурахь Оьрсийчохь лелхийтарш дайтинарг бохучух.\nИштта уьш ойла билгалъяьлла бац цул тIаьхьа Нохчийчохь хиллачу шолгIачу тIеман жамIех лаьцна.\nОьрсийчуьрчу бахархойх хIора пхоьалгIа бен вац, и тIом болош Оьрсийчоьнан Iедалш шаьш хIоттийначу Iалашоне а кхаьчна, нохчийн сепаратисташ эша а бина аьлла хеташ.


Урал лаьмнашкахь толлуш ю метеорит чуйоьжна меттиг\nМетеорит чуйоьжначу меттехь йоккха гIо даран а, цигахь хилларг хIун-мила ду хьажаран а операци йолийна Оьрсийчура Урал лаьмнашкахь. Цу операцина юкъавогIуш 20 эзар стаг ву аьлла Оьрсийчоьнан Орцаллин министралло.\nПIераскан дийнахь Челябинск кIоштахь метеорит чуюжуш хилла эккхийтар бахьанехь корийн куьзган бIаьргаш дохийна 4 эзар сов гIишло чохь. Дукха хьолахь зе хилла меттиг Челябинск-гIала ю. 1,200 стаг, лилхинчу аьнглин аьхкаша чевнаш йина ву. 50 стаг хIинца а дарбан цIийнахь ву. Амма церан могашаллина кхерам бац боху лоьраша.\nЧелябинск кIоштан Iедалийн хьесапехь, метеорит иккхича хилла зе $13 миллион доллар барамехь ду. Амма Орцаллин министро Пушков Владимира бахарехь и терахь кхин лакхадала тарлуш ду. Метеоритах дIакъаьстина цхьа аьхк, дийцарехь, Чебаркуль Iомана улле йоьжна. Масех метр шуьйра Iуьйрг даьккхина боху цо ша тIехь.


Дуьне, Лахьан-бутт 28, 2014\nПIераскан-де 28 Лахьан-бутт 2014\nЛахьан-бутт 28, 2014\nМехкадаьтта дайлуш делахь а иза даккхаран барамаш лахбийр бац\nВенехь вовшахкхеттачу маьхкадаьтта духкучу пачхьалкхаша дуьненчохь мехкадаьтта даккхаран барамаш лахбийр бац аьлла бинчу сацамах даккхий зенаш хуьлуш ду Оьрсийчоьнан экономикана.\nЛахьан-бутт 26, 2014\nЮхаяла дагахь яц Меркел Ангела\nГIирма гIайренна йина йолу аннекси бакъйан цхьа а бахьана дац, ткъа Оьрсийчоьнна дуьхьал керла санкцеш ца йича евр яц, аьлла дIахьедар дина Меркел Ангелас.\nЛахьан-бутт 25, 2014\nЭрдохIанна реза бац феминисташ олу зударий\nКху деношкахь Iамерка дуьххьара Колумбана а ца карйеш, бусулбачарна карийна аьлла волу туркойн президент Эрдоган Ражип хIинца а кхин цкъа а юхьаралаьцна хаамийн гIирсаша.\nЛахьан-бутт 24, 2014\nГIирман хаттарехула бекъабелла немцой\nГIирма Оьрсийчоьнан долахь йисса еза аьлла хеташ ду немцойн ах дакъа герга. Амма кхин а дукхахчу немцоша Путин Владимир шайн махкана кхераме лору.\nЛахьан-бутт 19, 2014\nЦIеххьана шпионаша "юькъна" Оьрсийчоь а, Европа а\nОьрсийчоьнан шпионаш лоьцуш, уьш шайн мехкашкара арабохуш масситтаза нисделла кху деношкахь Европехь. Цунна жоп дала ларайо Оьрсийчоь а.\nЛахьан-бутт 07, 2014\nБусулба нахана гонаха ши митинг хилла Венехь\nЕарин сарахь Венехь бусулба дин лелочарна дуьхьал митинге арабаьхнера Австрерчу аьтто-радикалан партино шен агIончаш. Масех кIиранахь кечбинчу цу боламна саготта яра меттигера полици, цигахь къепе дацарш хилар кхоьруш. Амма оццу сарахь нацин хьежамаш болчарна дуьхьало ян гIевтинчу Венин бахархоша гайтира, Австрехь динан а, дешан а, боламийн а маршонаш популистийн кхайкхамел езох лоруш хилар.\nПорошенко Петро реза вац\nПорошенко: "Донбассехь хилларш харжамаш бац - фарс ю"\nДонбассо а, Луганско а дIабаьхьначу харжамашна шаьш резацахилар хоуьйту Украинан а, Евробертан а лидерша. Оцу хьокъехь президента Порошенко Петрос гуламе кхайкхира Украинан кхерамзаллин кхеташо. Донбассан цхьаццайолчу кIошташна кхаа баттана елла маршо юхаэца дагахь ву Порошенко.


Оьрсийчура вада сатесна ву Сноуден Эдвард\nОьрсийчоь - Москох Сноуденца цхьанакхийтира Баьццарчу партин куьйгалхо Штребеле Ханс-Кристиан, ГIад31, 2013\nЮьжуш яц Iамеркан къайлахчу сервисийн белхало хилла волчу, хIинца цу сервисийн уггаре а луьра мостагI волчу Сноуден Эдвардана гонахара гIовгIа. ХIора дийнахь аьлча санна керла къайленаш гучуйоху цо, Iамеркерчу Iедалхоша болх баран башхаллаш нахала йохуш йолу. ХIинца Сноуден Германе ваха схьавалон некъаш лоьхуш бу немцойн политикаш.\n„Айса цу къайлахчу сервисашкахь белхаш бечу муьрехь со теш хилира, сайн урхалло систематикан хьесапехь низамаш дохош хиларна. Со и хIума нахала дакха волавалийтинарш моралан а, этикан а бахьанаш дара. Со теша, Iамеркерачу куьйгалло, дуьненан юкъараллин гIоьнца, шайн хьежамаш хуьйцург хиларх.\nТкъа со суо сайн доллучу жоьпаллийца кийча ву, Iамеркахойн къайлахчу сервисаша болхбаран башхаллаш, - хаамийн гIирсашкахь IалагIож яьхнарш а цхьаьна, - къасторехь гIо дан, царех бакъ-харц дерг билгалдоккхуш накъосталла дан а“ - иштта бу мукъаденошкахь Сноуден Эдварда яздина, ткъа немцойн цIеяхханчу политико, Баьццарчу партин куьйгалхочуо Штребеле Ханс-Кристиана журналисташлахь даржийначу кехатан боца чулацам.\nЛерина Москоха вахнера Штребеле Сноуден Эдвардица цхьаьнакхетархьама. Цкъа хьалха, и цхьанакхетар чекхдаллалца, къайленехь латтош дара политико ша цу Iалашонца Москоха воьдуш хилар а, ганне а ша Сноуден ган ойла йолуш хилар а - тIаьххьарлерачуьн лорах Iамеркахойн къайлаха сервисаш ца кхачийта.\nМа -дарра аьлча, Штребелес ша Сноуденца цхьаьнакхета воьдуш хилар массарех а лачкъийнера, немцойн урхаллех а, немцойн Москохарчу векалтах а, - и саннарг Бундестаган депутаташ кхечу пачхьалкхе боьлхучу хенахь магийна дацахь а. Цуо дийцарехь, цунна ца лаьара, я шен даймахкарчу а, я цхьанна а кхечу пачхьалкхенерчу а къайлахчу сервисийн белхахоша шен Сноуденца долчу къамелан тилам бар. Ур-аталла мобилан телефон а схьа ца эцнра цуо ша экс-агент ган воьдучу хенахь.\nШа политико дийцарехь, Сноуденца цхьанакхета ойла цуьнан яханчу аьхка кхоллаеллера, Къоман Кхерамазаллин Агенталлин белхахо хилла волу Сноуден шен гучудийхарш долон ма ваьллий. Цуьнан гIоьнчаша Сноуден Москохарчу Шереметьево аэропортан транзитан зонехь лечкъина Iачу муьрехь дуьххьара зIене а бевллера цуьнца. Амма хIетахь экс-агентица цхьанакхетар немцойн уггаре а вевзачех политикан ца хилира. Ткъа кху мукъаденошкахь и Iалашо эххар а кхочушхилира Штребелен. Иза цу цхьанакхетарх вуно догдуьзна цIехьа а вирзира.\nШтребелес Сноуденна тIедаьхьана хиллачу хеттарех коьртаниг, кхеташ ма-хиллара, Меркел Ангелин мобилан телефоне Iамеркахойн къайлахчу сервисхоша ладугIуш хиларех цунна хIу хаьа, бохург дара. Ткъа Сноудена ша муьлхачу хенахь а немцойн прокуратурин хеттаршна жоп дала кийча хилар тIечIагIдира. Иштта цуо хаийтира, аьтто хилча, ша Германе ваха дехьа вала кийча хилар а.\nАмма иштт атта хIума дац и ший – а немцойн Iедалхоша Сноуденца таллам дIабахьар а, я Сноуден Германе дехьавалар а.\nЦхьана шарана Оьрсийчохь Iе бакъо еллачу Сноуденан аьтто бац цхьанна а кхечу махка дехьа-сехьа вала - нагахь санна цуо иза дахь, цуьнан Оьрсийчу юхаверза йиш хир яц низамашца. Ткъа Германе я муьлха а кхечу махка иза тIевита цигара лаккхара куьйгалла Цхьанатоьхначу Штатех ца хIутту, Сноуден Обамин урхаллин коьрта мостагI хилла дIахIоттарна а, иза дуьненан мичча маьIIехь велахь а, лаца а, чуволла а кийча Iамеркахойн Iедал хиларна.\nЦа хIутту иза дан иштта Меркел Ангела а, шен а, шен гергарчу гуонан а къамелашка Iамеркахоша шерашкахь ладегIна хилар гучудаьллачул тIаьхьа а.\nБакъду, - иза иштта Баьццарчу партин куьйгалхочуо Штребеле Ханс-Кристиана а билгалдоккху, - цхьаццадолчу хьелашкахь немцойн Бундестаган бакъо ю, Меркелан кабинете а ца хоьттуш, стагана политикан тховкIело яла, нагахь санна и стаг немцойн пачхьалкхана пайдехьа хир ву аьлла тешам белахь. Ткъа Сноуден, Штребелен хетарехь, шеко а йоцуш, Германина а, доллучу дуьненна а пайдехьа ву, иза ларван а, цуьнан кхерамазалла Iалашъян а дуьненан юкъаралла а, политикаш а декхаре а беш.\nЦул совнаха, немцойн Бундестаган дуккхаъ депутаташ лерина комисси кхолла лууш бу, Iамеркахойн шпионийн талораш талла. Цу комиссин белхана мах бина а ца волу теш хир вара Сноуден Эдвард.\n„Сноуден муьлхачу а хенахь Германе а веана, тоьшаллаш дан а, шена хууш йолу къайленаш йийца а кийча ву, нагахь санна ша цул тIаьхьа Германехь а, муьлхачу а кхечу Европерчу пачхьалкхехь кхерамазаллехь ваха йиш хир елахь“, - аьлла дийцира Штребелес шен пресс-конференцехь. Иштта цуо хаийтира, Сноуден ка ма доллу сиха Москохара дIаваха сатуьйсуш хилар а.\nТкъа Бундестагехь доккхохдолу дакъа Меркелан партин накъостий хиларх терра, тIедогIучу деношкахь, шеко а йоцуш, Сноуденна гуонахьара гIовгIа лах-м тешна а лур яц немцойн лакхарчу Iедалан тушпхьанехь.\nСкандинаве веъна Обама Барак\nGuardianо New York Times газете дIаделла шега Сноудена деллачу документийн цхьа дакъа\nСноудена ша хIуманна а бехке вац боху\nIамерко европахойн телефонан къамелашка ладогIар дуьйцур ду Европан Бертан Брюсселера саммитехь\nIамерко мукIарло дина, бертахойн телефонан къамелашка къайлаха ладогIаро юкъаметтигаш шелъйина хиларна


2014-чу шеран Iай журналист Мустафаев Турал ша-шен вен гIоьртуче кхачийна цо, аьлла, лецира Исмаилова Хадиджа. Ткъа чохь яллош бутт баьлча, прокуратурано маситта керла бехк а тIебаьхьира цунна – алссам ахча доладаккхар, низамехь йоцу бизнес лелор, зуламе тIаьхьало а йолуш, белхан даржах пайдаэцар.\nАдамийн бакъонийн тергоечу йозуш йоцчу Iамеркарчу Фридом ХIаус хьукмато дуьнене дIакхайкхийра, Азербайджано журналист Исмаилова Хадиджа набахтехь яллор политикан буха тIехь ду, аьлла.\nПрезидентан Алиев ИлхIамна критика цатар буха а диллина латтайо Исмаилова Хадиджа набахтехь, президентан ницкъ бац шен пачхьалкхехь коррупци эшон а, харцонаш шен доьзалшка ца лелаяйта а, амма цо къуьйсу шена дуьхьаллатта ницкъ боцчу зудчуьнца, яздира хIетахь Фридом ХIаусан вице-президента Паддингтона.\nИштта орцахъюьйлу, Азербайджан нийсоне кхойкхуш, ХIюмен Райтс Вотч юкъаралла а, оцу пачхьалкхо «тIеIаткъамбо, набахте хьийсийна дукха а нах, бохуш.\nИнформацин агенталлан куьйгалхочо Алиев Мехмана чIагIдарехь, Азербайджанехь Iедална товш боцу журналисташ Iедал емалдина олий ца хьийсабо набахте, наркотикаш а тосий, тIебожабо харц бехк.\nЦул совнаха, къийсам латтабо хаамийн гIирсашца царна гIуданаш деттарца. ГIуда хуьлу, боху Алиев Мехмана, журналист ша да мел волчух воккхуш, лакхара.\nМасала, 500 евро алапа долчунна гIуда туху 5 эзар евро. Ткъа 100 эзар евро пайда бохьучу газетна тоьхначу гIудан барам миллион евроне а кхочуш хуьлу.\nМаршо Радион корреспондент Исмаилова Хадиджа гоьяьлла шайн пачхьалкхера коррупци Iораяккхарца. Муьлхха а пачхьалкхехь Iедална муьтIахьвоцург жоьпе озаво Iедалдайша.\nДуккхаза кхерамаш тийсинера журналистана, амма ша осал яцаре терра, юхаяла ца туьгуш, набахте кхачаяйтина цо.\nКху кIиранах, иза лаьцна 7 бутт баьллачул тIаьхьа йолалуш ю цунна тIехь кхел.\nИсмаилова Хадиджина бехкедо лакхахь ма-аллара, алссам ахча доладаккхар, низамехь йоцу бизнес лелор, зуламе тIаьхьало а йолуш, белхан даржах пайдаэцар. Ткъа ша журналиста бехк тIе ца лоцу.\n2010-чу шарахь Исмаилова Хадиджас бинчу шен талламашкахь халкъе даьккхира президента Алиев ИлхIама пачхьалкхан «Азал» аваиакампани а, банк а шен йоьIан Алиева Арзун долаерзор.\n2012-чу шарахь Маршо Радионо (Исмаилова Хадиджа декъахь а йолуш) Iорадаьккхира Азербайджанехь Евровидение дIаяхьа кечъечу гIишлойн проекта тIера Алиевн доьзало, зудчо а, шина йоIа а, 134 миллион доллар саэцна хилар.\nИштта довзийтира Исмаил Хадиджас Азербайджанехь деши карийча, и маьIда даккха бакъо а Алиев ИльхIаман доьзална еллийла.\nДуьнентIехь коррупци толлучу журналистийн юкъараллан куьйгалхойх волчу Салливан Дрюс иштта дуьйцу Исмаил Хадиджех лаьцна.\nСалливан: "Исмаилова Хадиджа цхьаъ ю уггар хьалха Алиевг1еран доьзалаш ма барра бовзуьйтуш, мехала бу цо бина болх. 1едало даима а санна ша хестадо, халкъ теша а деш, ткъа цо гайтина иза ма-дарра. Хьаькамаш оццул шога журналистаца хиларо гойту, мел мехала бу бина болх а, и дерриг бакъдуйла а».\nСалливана дуьйцу, Исмаил Хадиджина юьхьанца ша АлиевгIар Iорабахайолалуш а хаьара иза шена кхераме дуйла, бохуш\nСалливан: «Цунна хаьа Азербайджанан куьйгалхой вовшийн сакхташ лечкъа а деш, белхаш беш буйла. Цунна х1ора а дика вевза. Цунна хаьара уьш мел къиза бу а, саьхьара бу, шайн некъ хадийча цара могуьйтур дацарий а. Церан харцонаш гучуяхайолаелча, цунна хаьара ша кхоор йоцийла а, шех къинхетам бийр боцийла а, амма х1етте а болх ца сацийра. И ю-кх майралла, къонахалла!»\nАмма журналисто шена тIебозабелла лаьтта кхерам а ца лоьруш болхбира шена кхерамаш юьхьдуьхьал а, кехаташца а туьйссушехь. 2012-чу шарахь цо шен цIахь ша шена, шен чохь, эвххьаза дIаязйина хилла видео лачкъийра. Юха иза нахала а йохуш, хьакамаш гIиртира Хадиджа шайн къоланаш Iорадохучуьра сацо.\nЦхьана а и санначу некъах пайда ца баьлча, Исмаилова харцонца къийсалучуьра саца ца тигича, лецира, доцу бахьана хьалха а даьккхина. Цу лаццарх ю хIинца кхела хьалха юьгуш а.\nАх шо хьалха Маршо Радион Бакохара хIусамна тIелетира Азербайджанан Iедал, аьлча а, низамхоша дIадаьхьира цучуьра кехаташ, журналистийн белхъан гIирс, дихкира царна орцахбовла адвокаташна а. Оцу бахьанийца Бакохара шен журналисташ Праге коьртачу офисе дIабига дийзира маршо Радион.\nИштта ю Маршо Радион корреспондента Рекнагел Чарлза кечйина артикл.