С ДРЕВНОСТИ ПО НАСТОЯЩЕЕ… - 11-ГIА КИЙСАК - 20 Мая 2018 - NAHI\nГлавная » 2018 » Май » 20 » С ДРЕВНОСТИ ПО НАСТОЯЩЕЕ… - 11-ГIА КИЙСАК\nЦарна дика хууш хиллачух тера ду, Нухьан халкъ хIаллак хиларна бехке берш, шайн генара гергарнаш хиллий. Уьш бу афро-симиаш – хIордаца махлелорхой хилла, хидестаро, шаьш галадаьккхиначу Нохьан халкъаца цхьаьна хIаллакдина, Иблисан хIуо долу адмаш. Уьш хилла бу, Месопотаме, текъам-динан ойла еънарш, декъа, цхьаъ Делах тешар долу халкъ а, и тешар а. Цара, дуьххьара, латта тIехь кхоьллина «полисан» къепе, луш хилла хайре мел дерг са йоккхуш (кхузаманан, процент йоккху ссуда) царех олуш хилла – «там-кара» *.\nХидестар хилла дукха хан а йалале, Къилб Месопотаме богIу шумарш. Дийца хIуъу дийцахь а, уьш бен хилла бац аьтто болуш, хино хьулйаза йолчу кIошташкара кхалхар дан а, денбан а, шайца вежаралла долуш хиллачу халкъан даймохк.\nМалхбалехь, гIора долу адамех хилларг ду, хидестале «хурри» адамца, Месопотами йитна долу «праАрин» адам. И праАри, Къилбседа Кавказехь хурри санна, баха хевшина хилла Азин шортенашкахь. Хидестаро юкъахдаьккхина, Невре деш долу кхалхар сецча, «Майкопан культура» кхолла кхиъна праХурри адамна тIедужу, юханехьа, Хьалхарачу Азе некъ бар. Суна хетарехь, шен роль ловзийначух тера ду, церан хиллачу даймахка, кхалхар дан буьйлабелла Африкера африо-симиташ а. Дуьххьара, уьш хира бу чIагIлуш, кхоччуш дегIала оьхуш, кхиош цхьаьна автохтонин «Шумаран культура», дебош иштта шайн тIаьхьиенаш а.\nДаьлла лела праАри тайпанаш, хидестар хиллачул тIаьхьа, 2000-1700 ш.оь. шераш тIекхочачу муьрехь, кIезгачу барамехь, кхаа подгруппе (подгруппа - группан цхьа дакъа) декъалура ду: «митаннин», «индин», иштта «индоиранан» ари шайх хуьлуш. ТIаьххьара ши подгруппо кхалхар до Малхбалехьа а, къилбехьа а. Ткъа «митаннийн ари» цIарца билгалбевра болу ари, Юккъерачу Азера, моцаха, хидестале шайн хиллачу агане юхабоьрзу, ш.оь. 1720-1670 шерашна юккъехь.\n«Индин ахгIайренан» халкъ, йа халкъаш, дерриш аьлча санна хIаллакдина хилла хидестаро. Бакъду, кхачабеллачу авохонин тайпанин меттигаш дIалоцура ю кхечара, масала, «Харрапан культура» кхуллура йолчу адамо. Ткъа «Китайан зуьрет» кхоьллинчу халкъана, суна хетарехь, оьшуш хилла дац тIелеца керла латтанаш, церан шораллаш.\nАфрикахой, йа кхин а нийса аьлча, африо-симитин хIордаца махлелорхой хиллачеран тIаьхьиенаш, гуттаренна аьлча санна, хидестаро юхатоьхна. Церан хилла хикеманин флот, туьшаш, туьпаш, хIордахойн говзанчаш, йохка-эцархойн бахамаш, шаьш йохкаэцархой а, берриш уьш хIалакбина цу хидестаро. Церан хIаллакдина и гIуллакх, юха дендала эшна, цхьаъ, ах эзар шо хан. И гIуллакх дендинарш бу, «Минойан зуьрет» (23-гIа бIешо -1470 гIа ш.оь.шо) кхиийна шира протокавказхой. Уьш а хIаллак хилча («Санторин» тIепинган бохам), церан меттиг дIалоцура ю финикийцаша. Иза, дикка тIаьхьа хира дерг ду. Ткъа цул хьалха, цу африо-симиташа, хIорданан гIуллакх дуьтий, гIолехьа хетарг магийна шайна – лаьттахула, даьхница девллалелар (гIазкх., «кочевое»). Хидестар хиллачул тIаьхьа, Хьалхарачу Ази уьш гIортале, масех бIешарахь Нил хица невре гIиртина уьш. Церан Iаткъам лахбархьама «Лакхара», «Лахара Мисар» вовшахтоха гIерта хьалхара пирIунаш, церан новкъахь ца оьшу дуьхьало хуьлий дIахIуьтту. Царна диснарг хилла, кхузаманан «Баб эль Мандебан чекхIанехула» билла, керла кхалхаран некъ (маршрут). Изза некъ бан кечлуш хилла, праиндаевропан раса кхуллура долу, даьхнешца девлла лела тайпанаш а.\nДелахь а, ш.оь. III-гIчу бIешаран хьалхарачу муьрехь, Балканан кIоштан адам а, кхин дIа малхбузехьа деха Европан адам меттахдалаза, амма кечделла хилла, кхалхарш дан шайна нацкъарчу шортенашка. Церан хьалхара Iалашо Малхбале хиллехь (цкъачунна, хидистаран тIаьхьиено аьтто бохийна), шолгIа, гергахь йолу Iалашо хуьлий дIахIутту Жима-Ази (Анатоли). Делахь а, цигахь а ю дуьхьало – хаттан онда юкъаралла («Хатан зуьрет» даьхна ш.оь. 30-29-гIа бIешераш тIера, 18-15-гIа, ш.оь. бIешерашка кхаччалца). И хатташ тарбан мегара дац, 17-гIачу бIешарахь (17-13-гIа, ш.оь. бIешераш) Балканера, Анатоли (изза Жима Азе) баьхканчу хетташца. Хатташна шайх тардар дан, цаьргара хьалхенан роль шайга дIаэца, царна а оьшура ю хан. Дуьххьара, бевлла лелачу балканаша, дукхаха шайн кхалхарш, «Урал лаьмнин» когашкарчу агIонга деш хиллачух тера ду. Царех даслуш хиллачу латтанаш тIе, охьахуьйшуш хилла праевропахой а.\nЭлламаш а меттабахказа хилла хидестаро биначу Iаткъамах, хIунда аьлча, церан доккхаха долу дакъа, хIаллак хиларна лаъмазаллехь. И тайпа сурт кхолладелла хилла, цузаманна девзачу, доллу дуьненахь.\nМичара, муьлш хилла «шумарш» (ист. шумерш), иштта царех йоккху цIе а? Цу хаттаршна гонахьа дуьйцуш а, кхоьллина а, дукха хетарш, туьйранаш ду. Шумар/шумерша, шайн цIе, мехкан цIе, цу дашца йоккхуш хилла йац (иза ю боху, аккадашха алар долуш, цара тиллина цIе. Хила тарало цу цIарца, автохтонин орамаш).\nШумарш, шайн аматашца хилла гоьрга яххьаш йолуш, зоьртала, даккхийра марош долуш. Боьрша адамин хилла дац маж-мекх. Исторехь чIагIдан гIертахь а, уьш хилла бац Iаьржа, хьийзина месаш йолуш а, гIазкхашха, «черноголовые» царех аллал. Иза, харцхьадаккхар диначеран туьйра ду аьлла хета суна, ца хиларна и шумарш, Iаьржачу аматехь. Хидестар хиллачул тIаьхьа йаьлла хан (700-800 шо) еха хилла йац, адамо амат хийццал. Хетарехь, шумарша, шайх олуш хилла «САГ». И дош гергахь ду, «адаман синойн га – адамаш» олучу кхетамна. Иза, иштта лаьтташ ду, шина дешан декъах а: «СА+Г» (гIазкх., «душа+ветвь»). Цара иштта, шайн махках йоккху цIе хилла: ki-en-gi (-r) (место+владыка+благородный). «Шумар/шумер» цIе иштта йаьккхинарг ву, «Аккад цIийнан» паччахь хилла волу Римуш (2260-2252 шш.), ткъа Ki-en-gi цIе шен йаздаршахь билгалйаьккхинарг хилла ву, Урук-гIалан паччахь хилла Эншакушанна (ш.оь. 2450-гIа шарна гергахь) – «Эн+Са+Кушанна» (делин са Кушанна).\nЛакхахь хьехийнарг, ойланан некъо хьоьхург, мифаша дуьйцург, топографин карташа гойтург, и шумарш каде Къилб Месопотами кхачаро гойтург ду, цу «Шина хин юккъехь» и халкъ «шениг» хилар. Вуьшта аьлча, нацкъарар тIедеъна доцуш, Кавказ-Загроссан орамах болу автохтонаш уьш хилар. Шеко а йоцуш, церан долахь хилла ду, Нухьан халкъана мел хуург. Цул совнаха, уьш боьлла хилла, «Шина хин юккъерачу» дахаран хьелех а.\nЦхьаа шеко йоцуш, со дийца ваьхьара ву, и прашумарш баьхкина ала, цхьацца тешаллаша, «ЭДЕМ» цIарца хьахочу, «ширакавказхойн расан» праАга хиллачу кIоштара. «Шумаран зуьрет» (3000-2000/1940 ш.оь.шераш) даьхна ду, мел кIезга а, цхьа эзар шо совдолчу муьрехь.\nХидестале хьалха хиллачу хенан мурехь, хетарехь хилла, кIоштан дела волчу «Кумарби» (хурр. «Кумарби», «Ку-мар-ба», гIазкх., «Ку есть, мар») культ. ТIаьхьо, кхечу цIарца вевзура волу, шумаройн дела «Энлиль» (Ан-лиль) ву иза. Цу даша юккъера «мар» олу декъаца боьзна, герггара кетамаш бу: «да», «Iедаллехь верг», «сийдолу чкъор», «аристократ».\n«Делин къовсам» а, ирча бохам бохьуш хилла «хидестар» а, иштта цу тайпана амат долу кхин тайпа сюжеташ кхоллайала, дIасхьайаржа башхалле меттиг хилла, «кхаа Iомо, кхосаберг» (Ван-Севан-Урмийа) кхоьллина Месопотамин кIошта. Кхузара, дIасхьадолу даккхийра Тигр, Евфрат хиш санна, и тайпа сюжеташ Месопотамехь кхоллалуш Iанар, доьзна хилла, и тешаш, туьйрано (миф) буьйцурш, кху кIоштахь баьхна а, севцца а хилла хилар. Цуьндела, «хидестарца» боьзна дагалецамаш, кавказхойн дукхачу халкъин эссехь бисна, Сийлахьа-Воккха волчуьнца ца хилла, церан ларам буьйцуш. Вайна ма-хаъарра, Нохь-пайхамар, хин-кеман тIера воьссина меттиг, шеца болуш доьзал а, эвлайааш а нисделла, «Кумани» махкара, «Нибур» (кхузам. «аль Джуди») олу лам тIехь. Къилб Месопотаме, шумар-ламарой дIабахар а, церан метта Къилбседа Кавказера хурриташ юхабахкар а, нисделлачух тера ду, юкъа, дукха хан ца юлаш, цхьана муьрехь.\nВайна а, вай кхечарна а дала таралуш ду, иштта хаттар: «Хидестарца доьзна эс, шира масал дацахь а, парадокс-ам йац те, и «ширакавказхой», дукхаделин динна юха тIеберзар? Хилли те вуьшта аьлча, текъам-динна уьш юха тIебирзина? Кхузаманан иблисан накъосташа, вайна чуйоьллина харц ойла-м йац те иза, ширакавказхойн хилла, монотеизман хьалхе кхечарна дIайала? Шен дахаран хьостера дуьйна (хидестар хилале дуккха а хьалха дуьйна), Нухьан халкъ хилла дац ткъа, Цхьаъ волчу Далла таваккал деш? Хидестар хиллачул тIаьхьа, хIун нисделла цуьнан дахарехь?» боху хаттарш ду, жоьпаш доьхуш. Селхана шираллехь а, тахана девзачу дуьненахь а, нийсачу некъа тIера вай галадаха къахьоьгуш ду Иблис а, цуьнан накъостий хилла леларш а. Ткъа тахана, нахчийн халкъах хуьлуш дерг а, изза дац? ХIу ду тахана дезахо нахчийчунна – сий, эхь, ламаст, йа сом, доллар, эвро? Муьлххачо а эра ма ду: «…тIаьххьараниг ца хилча, хьалхараниг хира дац».\nХидестар хиллачул тIаьхьа, хетарехь долчу 500 шераш юкъахь, Месопотамехь а, Загросс лаьмнашкахь а билгалволу коьрта волу кхоъ цIу-дела: «Халда», сим. «Алди» («ХIал-да», гIазкх.,«Отец Вселенной») нухьитин дела; Тейшеба («ТIо-йа-ша-ба», гIазкх., «Есть градина и лёд») хурритин дела; Ана/Ану («Ана-Iу», гIазкх., «Небосклона Пастух/Смотритель»; изза ву «Энлиль») шумаройн дела. Амма цул хьалха, ас лакхахь ма-хьеххора, «ширакавказхойн» дела хилларг ву «Кумарби». Урарту кхоллалура йолчу кIоште малхбалера «ари» юхабирзича, 1720-гIачу, ш.оь. шарахь, цара шайца дохьу керла дин – Маьлхан дела «Шивини» (шира цIе «Ар», йа «Ар-Да»; хурр. «Шимиге»; нах. «Са-ва-Ани», гIазкх., «Ани есть свет») – «митаннин ари» дела. Цу «Шивинис» шумаран дела, къаьсттина Невр Месопотамехь. Иза, тIаьхьо хира дерш ду, цхьа эзар шо даьлча. Дендар: хьалхарашумаран типови дехийла.\n«Халда» (ХIал-Да), гуттара лоруш хилла, Месопотамин пантеонан коьрта дела, луш цунна, «Делин Да» аьлла еза титул. Нохь пайхамар дийна волчу хенахь, ткъа вайна хаьа, иза ваьхна хилар хидестар хиллачул тIаьхьа кхин а 350 шарахь (вуьшта аьлча, 1650 ш.оь.шаре кхаччалца), хила таралой цуьнан уммат дукхаделин динна тIедирзина? Иза бакъ хила йиш йолуш дац. ХIунда? Аккадаш, Къилб Месопотаме чубаьржаш бен ца хиларна а, къилбера шумарш, шайн ламасташца онда Iаткъам беш хиларна а. Ваьшна, дала йиш йолуш ду вай бакъхьа хаттар: «…нагахь санна Нохь, Дела цхьаъ вечарех хиллехь, хиллий техьа цуьнан муьрехь шумаран, хурритан юкъарашлахь, дукхаделин динан элементаш йолуш? ХIара хаттар аса делла ду, историн ширалла дика евзучарна. Лара мегара дуй ткъа и Нохь, дIатийначарех? Суна хетарехь дац! Вайна хууш йац ма-йарра, Нохь пайхамаран муьрера, хидестар хиллачул тIаьхьа еъна хенан истори?\nКъилб Месопотамехь Нухьан Дела, «ХIал-Эла» (ист. Халалу, Алалу) цIе йолуш хиллехь, хидестар хиллачул тIаьхьа, и Нохь воьссиначу кIоштахь «ХIал-Да» (ист. «Алди», нах.м. «ХIал-да») аьллачух тера ду цу шираллехь. «Да», «Эла» аларо кхетош долу маьIна ду, «Сийлахьа-Везаниг», йа гIазкхашха аьлча, «Владыка» олу, цхьаъ бен воцу Дела иза хилар. Иза вац, историно ма-хьеххора «делин Да». Иштта иза хилча, Нохь воьссина лам (меттиг) бу, цхьанаделан дино бо некъ цкъаа хаьдда боцуш, цу къоштара, кхузамане и ниIмат кхаьчийна беркат. Шира Ардини-ГIалахь (Аьрдане, Аьрда-На) хилла ду, «ХIал-Да» цIарах хилла коьрта аьрда-цIа (кхузам. «маьждиг»).\n«ХIал-да» цIарах хилла аьрда-цIа – храм (ард, ерда; нихл.ал. «элгац», «элгаз», «уоьлгуз»). Иза иштта делахь, Нохь пайхамар воьссина меттиг бу, цхьанаделан дин денделла кхерч - шира Ардини-ГIала. Цу гIалахь (Аьрдане, Аьрда-На) хилла ду, «ХIал-Да» цIарах кхоьллина коьрта аьрда-цIа (кхузам. «маьждиг»). Ша и гIала хилла ю, КъурIано хьахочу, Нохь-пайхамаран хин-кема сеццачу «аль Джуди» олучу акъарена гена йоцуш. Цу акъаренний, оцу гIаланий юкъахь, мел дукх лерича а, 180-200 км бен юкъ хилла йац. Цу заманчохь, «Урмийа» («Малх гIотту хIорд», гIазкх., «Море восхода Солнце») Iоманна дехьа баьхна прашумарш, Ардини гIалара дIа, 250 км малхбалехьа баьхна бу. Сан хьесапехь, и прашумарш а, Нохь-пайхамаран некъахой а, цхьа хьакхадалар доцуш хилла хира бац цу шираллехь. Иза иштта делахь, цу пайхамаро тIехIусдаза (наушничать) битана хира бац и прашумарш, хидестаро хадийна дахар, цу кIоштахь юха меттахIотто царна марздеш. Хила тарало, Нухьан кIентех цхьаъ, цу махка юхавахна а. Иштта хила тарало, цу кIентех цхьаъ, Невр Кавказе вахана а, цигахь дехачу хурри халкъана, Месопотаме юхадерзар марздан. Бакъду, и мухха нисделлехь а, хурриташ кхоччуш юхабоьрзура бу Месопотами, Сийри, иштта Леванте а, ш.оь. 2700-2400 шерашна юкъахь.\nСуна хIунда моьтту и иштта ду, и дIахьедар а хIунда до аса? Цу Ардини-гIалана, 70-80 чакхарми бен геналла йоцуш лаьтташ ю, «Тейшеба» («ТIо-йа-ша-ба», гIазкх., «Есть градина и лёд») цIарах йолу аьрда-юкъ. Иза бу, историна «Кумме», «Кумана», «Аккумена» (цхьаъ болу, тап-тайпана йоккхуш цIе елахь а) цIарца бевзу мохк, кIошта, юкъ. Сан хьесапехь и цIу гучаволу, Невр Кавказера и хурриташ, Месопотаме юхабирзиначул тIаьхьа. Дуьххьара, уьш юхабирзиначу цхьана кIоштах, цу шираллехь олуш хилла «Матиена» (Маттиэна, Меттанеэ, дехьадаккхаран маьIница, иза ду «ага») – кхузамано, «Урмийа» олучу Iоман гонахьара, кIошта хилла иза.\nТахана, нохчех долчу цхьана декъо, «тхо, Нохь-пайхамаран тIаьхьиенаш ю» бохург, кхин генара а дац бакъдолучунна.\n«Аккадайн» юьхьца билгалбевллачу афро-симиташа, шайн этнически пачхьалкх кхоьллича, «ширакавказхошна» хьалха хIутту, шайн кхерамазалла ларорца доьзна хаттар. Дуьххьара цара, кхолла йолайо кегийра пачхьалкхеш, шаьш ларо а цIура йолу. Цундела цара (нах-хуриташа), тIаьхьо Евфрат хин атагIахь кхуллу «Митанни» * олу импери. Мисархоша цуьнан йоккху цIе хилла «Сийлахь-Боккха, Нах-Аренан мохк» (гIазкх., «Великая страна Нах-Арена»). Иза нислура ду, шумаройн дела «Ан»/«Ана», Месопотамехь хилла цуьнан коьрталла цIурадирзича. И «Ана» цIу, Къилб Месопотамехь, шумаршца цхьаьна билгалваьлла хилла цу кIоштахь мехин верас санна («Шина хин юккъехь» уьшлаш йакъо функцеш йолуш). Мифаша дийцарехь, цу шумаран халкъаца цхьаьна, «Ан» а вуссу «лаьтта бухарчу пачхьалкхе». Вуьшта аьлча, симитин Iилманчашна олуш дезаш ма-хиллара, и цIу, «сийлахьчу садаIаре» (почётный отпуск) вохийту.\nНагахь санна вай, доллу, ширакавказхойн этногенезан муьраш хьахо лерина делахь, сан хьесапехь уьш хилла пхиъ, ца лерича нацкъарчу кIоштахь кхоллаелла йаккъаш.\nУьш, муьраш бу:\n- хидистиначул тIаьхьа, хидестаро кхоьллина кескаш, вовшахтохаран мур (2900/2800 – 2200 ш.оь.шш.);\n- хурритин, кегийра пачхьалкхаш кхоллало мур (2200–1750 ш.оь.шш.);\n- юкъара, Митаннин паччахьалла кхоллало мур (1720-1550 ш.оь.шш.);\n- Нахарина (Нах-Арена) паччахьалло заза даьккхина а, лахдалар дина а муьраш (1720 – 1190 ш.оь.шш.);\n- паччахьаллаш, кар-караэцар дIадаларца боьзна мур а, керла айьадалар а, ш.оь.1190-580 шераш (Урарту).\n- керла, нацкъара кхоллаелла йаккъаш – Диауэхи, Ал-Бан/Ван/, Аран/праАлан/ ишт.кх.дIа а.\nХьалхараниг – Сан цхьаа шеко йац, Нохь-пайхамаран хин-кема сецца ца хиларх, «Арарат» («Халди-ха») олучу лам тIехь. Иза хила йиш йац теоретически а, йа практически а, иштта йа мифически а, лаамза ойла еш долчу адамна.\nШолгIаниг – Нохь-пайхамаран некъахой (доьзал а, 80/86 къинош доцу, лакхарчу оьздангаллин адмаш а) байна бац лар йоцуш. Уьш, сихо хилла бу тайпанин патриархаш, тIаьхьо шайн тIаьхьиенаш дебча, царех, кхоллалура бу тайпанин Барташ: «Уриатри», «На/х/ари», «Баийнаэли», цхьацца муьрашкахь историна бевзина кхетамаш – «60 паччахьан Барт», «40 паччахьан Барт», «8 тайпанан Барт», «кхаа тайпанан Барт – Баийнаэли». Цу тIаьхьарчух хира ю цхьанаурхаллин кепехь йолу онда, историна евзина пачхьалкх – Урарту.\nЦул хьалха, цхьанаораман хурритин тайпанаша кхуллу «Митанни» (1750-1190/50 ш.оь.шераш) олу пачхьалкх, изза йолу «Нах-Арена». Уьш ерриш а, хенан дохаллица йовра ю, цуьнан тайпанаш, адмаш дIаоьра ду хийраорамах долчу халкъех – Месопотамин, Сийрин, Левантан шортонашкахь толам баьккхиначаьрца. Цу юкъахь бац, Невр Кавказе хьалххе дIакхелхинарш.\nКхозлагIаниг – Урарту паччахьалла кхуллучу муьре кхаччалца, цуьнан латтанаш тIехь даьхна дац, олалла долу хийра кхин тайпанаш ца лерича хурри-нухьитан, арин, царех йолу нах-ораман этнотобанаш. Уьш, юьстахтитта йолаелла Митанни, Урарту гIелйала йолалаелчахьана, чIагIлучу, нацкъара протосимитин, индоевропейцин пачхьалкхаша – Ассири (хьостера мур – ширакавказхойн «Ас-Сур» олу мур бу: IV-гIа эзар шераш тIера ш.оь. 1295-гIа шаре кхаччалца, хира бу, цу муьран чеккхенехь бевзуш «амаррейан паччахьаллин мур», ш.оь. 1813-1723-гIа шераш - 90 шо; чеккхенан мур, – протосимитин Ашшур: 1295 шара тIера, 614 гIа ш.оь. шаре кхаччалца), Хетта (17-13-гIа ш.оь. шераш), Миди (IX-гIа бIешара тIера, ш.оь. 550-гIа шаре кхаччалца), Персида, иза ю, тIаьхьо хира йолу Иран (ш.оь. 879-гIа шарна гергахь долу терахь), амморейан, касситин, элламан, иштта ассири-халдейан Вавилони [ цуьнан паччахьалин 4 мур хилла: а). 1895-1595 ш.оь.шш., господство амаррейан олалла — 299 шо; б).«Касситин мур: 1595-1157 ш.оь.шш., касситин олалла — 440 шо; в). Ассири-Эламан мур: 1157-626 ш.оь.шш.; г). халдейан мур: 626-538 ш.оь.шш.], киммерийаш/гиммерш (730-гIачу ш.оь.шш.тIера), скифаш (672-585 ш.оь.шш.), иштта мушкин этногонахе (армаьнаш, халкъан амат кхолладелла зама ю, 6-гIа, 4-гIачу, ш.оь. бIешераш юкъахь. Ткъа церан паччахьалла кхолладелла дац, ш.оь. 187-гIа шарал тIаьхьие бен, паччахь Антиоха III-гIаниг велча/вийча).\n«Хиндерг хуучеран Iилма» долу вежарий (хуррин вежарий) – шу-марой.\nШумаран дахар кхуллуш, и ломара охьадаьлла адам, «Дельмун»*, «Меллуха»* олучу меттигера, йа Инди махкара деана халкъ хилла бохург ду, просимитин агIо ларочу Iилманчаша, кху дуьнене тахана кхийдош. Иза, данне а бакъ дац.\nЦкъа делахь, цу дистаначу хино, уллехь Iуьллу «Инд» олучу хин гечонехь а, «Аравин ахгIайре» тIехь хилла дахар а, цу Iаламан бохамо цигахь даьхначу адамца цхьаьна, шеко йоцуш хIаллакдина. ХIунда аьлча, шен тIиэ (рельеф) диллича, и меттигаш дикка лоха хиларна Кавказан, Загроссан, Тебетан лаьмнел. Цу бохамо хIаллакдина адам юха дебон а, дахар меттахIоттон а, цул тIаьхьа дIасхьадаьржаш кхин мехкашкахь керла дахар кхолла а, ши-кхо бIешо дохалла долу зама, Iаламат кIезга хан ю говзаллин кхетам а, иштта къинхьегаман гIирсаш а, лахара тIегIенахь болчу адамна. Цундела, цхьана кIирнах, йа баттахь бен некъ балла, гена боцучу махкахь даха хуура долу и адам «Араратан», йа «Загроссан лаьмнашкахь» хIаллакдаза диснарг бен, йа цигахь дебнарг бен хила йиш яц.\n«Дуьненчохь, дуьххьараниг ю» аьлла йолу зуьрет кхоьллинарш а, цу «ширакавказхойн» орамах болу «шумараш» хилла. Иза нисделла хила деза, гIазкхашха «потоп» олу Iаламан бохам хиллачул тIаьхьа (ш.оь. 3100-3000 /± 50-100 шш) беъначу хенан муьрехь – 2900 (± 50 шо). Церан санна пачхьалкхан кеп ца хиллехь а, шайн бахаман культураца, дахарца, къинхьегаман гIирсашца кхин царелла гена тIаьхьадуьсуш хилла дац, и «шумараш» шайх схьабевлла долу, дисна «ширакавказхойн» тайпанаш а, тIаьхьо «ширадахаран-тайпанан юкъаралла» кхуллура йолу, «хатта – хурри – нах-урартахойн» прахалкъаш а. Ширачу оьмаран, доьалгIачу эзар шерашкахь, цу «прашумаройн» дахаран кхиамаш, мелла а тIаьхьабуьсуш хилла бу «Арарат-лаьмнашкахь» а, Къилбседа Месопатамехь а кхуьучу «ширакавказхойн» дахаре хьаьжча. Ломара охьа а биссина, хи диллиран гIуллакх карадирзачи бен хилла бац, «Шумаран» хилла и экономикан айъам. Иза нисделла, хидестарца боьзна мур (потоп) дIабаьллачу заманал тIаьхьа. Кавказан лаьмнашкара, Къилб Месопотаме и халкъ охьадеъна, хин гечонашкахь хидилларан говзалла шайца а йолуш.\nТахана, вайн махкахь «теркахой-чоьхьара нах-ламарой» аьлла, меттагин къастам беш кхоллаелла «вайнехан» дахаран кеп аса нисйо, Хьалхарачу Азехь баьхначу «кавказхойн» орам болчу цу шира тайпанашца, халкъашца дуьйзина хиллачуьнца. Вайн шира дайша, даима латтош хилла тIелаьцна дахаран кеп ю: лаьмнашкахь – генофондан бух а болуш, ламкIелахь – тоам болу рицкъ а, ницкъ а латтош, аренашкахь (тогIенаш) – эвсаре дахар а кхиош. Цу кепан коьрта васт хилла, шинга, йа кхаанге хьалакхочуш политикан, экономикан яккъаш, пачхьеш кхолларца дуьйзина, цхьана цIарца билгалйаьхна а йолуш.\nМасала: МаIас (Магас) – МайIаста; Бена – Бена-Юьрт; и.кх.дIа а. «Иштта, цу заманчохь кхоллаелла и кеп, кхузаманан «нахчийн» дахарца нислуш хилар, гуш доцучу низамо нисйина зIе юй техьа?» аьлла а хета суна. Иза, иштта делахь, цу вайн дайша йитина и шира кеп а, тахана «вайнахана» юкъахь йолу и меттаган къастаман кеп а, цу ширадайша, шайн цIийца вайга кхачийна, хено хуьйцуш йоцу, амалан (менталитет) цхьа кийсак ю аьлла а хета суна.\nИ хидестале иттех а хилла йоцу гIала, цул тIаьхьа ши бIешо а далале, шовзткъанга дIагIуртуш керла гIаланаш кхуллуш, дахар сиха меттахIоттадо цу Шумарахь адамо. Кхечу махкара даьхканчу халкъашна и меттиг йовза, и бохам ширачу оьмаран 3100-3000-гIа шерашна юкъахь хиллехь, мел кIезга а кхин итт-ворхI бIешо хан яла езна. Иза иштта делахь, «тIедаьхкина жехIал тайпанаш хилла «элламан» («эла-лам»), «гуттин» («гу-тIеэ»; «ламанхой» олу кхетам бу; гIазкх. маьIна, «на холме», йа «на возвышенности»), «касситин», «луллубан» («лулахь-ба»; гIазкх. маьIна, «есть соседи», «живут по соседству») адамаш» бохург, харц тешалла а, «и мохк шайн хьалхе йолуш бу» ала а гIерториг ду, просимитин агIо ларочу «Iилманчаша», шайггара бух кхолла лерина. Иза, Iаламата харц тешалла ду.\nКавказан лаьмнин системаца хIотталуш долчу, Загроссан лаьмнашкахь Iийна ду, вай лакхахь хьахийна долу и тайпанаш а, иштта Мисарний, Шумарний тIекхаччалца дахар кхуллуш баха хевшина «ширакавказхой» а, иштта кху меттехь, тIаьхьо гучадера долу «хуррин» халкъ а. «Шумарша», цуьнан цхьана декъах, «субарту»* (Шу-Барт) олуш а хилла. Жимачу Азин ерриге ахгIайре дIалоцуш даха хиана ду, цу «ширакавказхойх» долу «хаттан» халкъ а, цу Кавказехь дехаш хилла «пракулхан», «каспин», «наирахойн» (Наири, Нахири, йа «Нах-Ари») онда а, кегийра а тайпанаш. «Шумарш» а, лакхахь вай хьахийна хилла халкъаш а, генитикан цхьа орам болуш, дуьххьара буьйцуш хилла мотт цхьаъ болуш (аларций бен къаьсташ хила йиш йоцуш), «ширакавказхой» бу уьш.\nЦундела, «жуьгташа» яздиначу Инжил тIера: «яфеташ», «симиташ» вежаралла долу, цхьа къам ду» бохург, шеконе оьцу аса, иза бакъ доцург хиларна. Со шеконе эца ца гIерта, «Дала, дуьххьара кхоьллина Адаман, йа «адамин» тIаьхьиенаш, генетикан цхьа вежаралла долуш хилла дац цу маьIданан геналлехь, йа «адаман оьмаран» хостехь» бохург. Цу вежараллин орам, «кавказа-азиатан» бух тIера дIасхьадаьржиначу генин кескаш ю. И зама, вай лаха еза аьлла хета суна, цхьа-ши миллион шаррин геналлехь.\n9-гIа жамI: Аса, моситтаза ма-хьаххора, «шумарш», «ширакавказхойн» расах долу халкъ ду. Нухьан халкъ хIаллак хиллачул тIаьхьа дебнехь а, йа цигахь хьалххе дуьйна даьхнехь а, хидестар хиллачул тIаьхьа, цу Кавказ-Араратан кIоштара, шина хин юккъерачу (Евфрат, Тигр) тогIине охьадеъна ду и халкъ.\nЦеран шира мохк хилла «нухьалшна», «элламашна» хьевхьеха (къилбседехь) Iуьллу, историн туьйрано «Эдем» олург. Цу махкан дазо хилла, Урмийа Iомо, Каспин хIордо, Аракс хино, «гуттин», «луллабан» лаьмнашкара, Каспина йистехь лаьттачу «Эльбрус» (гIажарийн Эльбрус) ломана тIекхаччалца. Иза, хетарехь прашумаройн адам кхолладелла ага ду. «Шумаршца» зIе йолуш хила сахьт а дац ламарой болу «урартуой», «гутти» (гу-тIе), «луллубан» этнодакъош, и тIаьххьара шиъ, генетикан гергарлонца прашумаршна уллера а долуш.\n«Шу-Мар» аьлла тиллина цIарна чохь бу ши кхетам - «шу» (гIазкхашха, «межа»), «мар» (гIазкхашха, «хозяин», «властитель», «аристократ»). Месопотами (Къилбседа/Невре, Къилбан), шина декъе йоькъу «шу» бу иза. И «шу», даима доза хилла ду Неврера Месопотамин а, Къилбера Месопотамин а.\n«Нухьиташ», «элламой» (эла-лам), «прашумарш» (шу-мар), «прахурриш» (ха-Iуьйре), «прахатташ» (ха-тIе-туш), «кура-араксахой», «нах-ламарой», «нахирахой» (нахи-аре), «каскаш», «ари», «гуттиш» («гу-тIеэ», гIазкх. маьIна, «на холме», йа «на возвышенности»), «лулубаш» (лулахь-ба), «касситаш» (Ки-са), «пракулхиш» (кIола-хи-да) аьлла, билгалдевлла генаш, шайн хьостехь цхьаъ хилла. Уьш массо а ду, «ширакавказхойн расан» дакъош а, и раса кхоьллина, кхиийнарш а.\nКъаьсттина билгалдаккха лаьа «нухьалш», «элламаш» (эла-лам), «шумарш» (шу-мар), «гуттиш» (гу-тIеэ), «луллубаш» (луллахь ба), «касситаш», цхьаболучара ма-диццара, тIедаьхкиначарех доцуш, генетикан цхьа орам болу «кавказ-загросс макроматтан» этнодакъош (ламанхой) хилар. Уьш, цу мехкан (Кавказ-Загросс лаьмнин къеп) автохтонаш хилла бу, царна къилбседа-малхбузехьа беха «халафаш», «хатташ» («ха-тIе»; гIазкх. маьIна, «стража над /чем-то/»), «хурриташ», «нах-урартуой» санна. Цкъа цхьаъ хилла «ширакавказхойн» и этнотоба екъало, ширачу оьмаран VI-V эзар шерашкахь, кхуллуш дахаро декъна керла ши халкъ – атагIой болу «нухьалш», ламарой болу «элламаш». Цу шина халкъан махках, цу хенахь йоккху цIе хилла: «Эллам» (Эла-Лам; /ш.оь.III эзар шш – 6-гIа бIешаран юкъ) – ламарой; «Сеннаар» (Сан-нана-аре, йа «сонера аре»; гIазкхашха, «угол, мать-долины» /ш.оь. V-гIа эзар шш – 1900 ш.оь.шо) – атагIой, йа аренхой болу «кIеда нухьалш» беха мохк.\nХидестаро, «нухьалш» хIаллакбиначул тIаьхьа, кхоллалура ду «Шумар» (Шу-Мар) олу паччахьалла а, хьалхара зуьрет а (ш.оь. 3.0/2.9-гIа эзар шш. - 1940 ш.оь.шш.). Цу шумаршца, царна къилбехьа баьхначу «луллабашца», кхечу ваьррел, гергарло уллера долуш хилла беза и «элламаш» генетикан ораме диллича.\n10-гIа жамI: Историна девзу «Элламан паччахьалла» (ш.оь.III эзар шш – 6-гIа бIешаран юкъ). Цуьнан цIе кхетамашка екъча, кхоллало «Эла-Лам» аьлла буьззина цхьа кхетам, амма шина кхетамо кхоьллина - «Эла» (гIазкхашха, «хозяин», «властитель»), «Лам» (гIазкхашха «гора», «божественная гора»).\nЭлламаша, шайн махках йоккху цIе, «Хал-тамти» (Hal-tamti) хилла бохург а ду, дахар хила йиш йолуш. Делахь а, шира йоза гочдечара, нийса маьIна ца даьккхиначух тера хета суна, и цIе кхоьллина долчу дешан, къаьсттина шолгIа дешдекъан. Хидистиначул тIаьхьа паччахьалл кхолладеллехь а, ша «элламаш» «нухьалан» халкъан заманхой хилла бу цхьанаораман ши га а долуш. Цхьааш атагIой бу, вуьш – ламарой. Тахана, «нухьалан», «шираминоян» (пиктографин а, иероглифан а цхьанаийна, «линейни письмо А») хьалхара йоза ца девзуш ма-хиллара, элламан йозанан биллам а схьабеллаза бу тахана. Цундела, цу махках, цуьнан халкъах лаьцнарг Iорадолу зама ю, хидестар хиллачул тIаьхьа еъна зама.\nСимиташца и халкъ а, мохк а хьогIе хиларна, цара, церан йоккху цIе хилла «буьрса элламаш» аьлла. «Элламашна», неврехьа даьхначех ду «луллуба» (луллахь ба), церан лулара «гутти» (гу-тIеэхой), «касситаш» олу, тIедаьхкиначех доцу ламанхойн халкъаш. Цу элламойх санна, «Дияла» хин лакхенехь бехачу «луллу-ба» ламарошна а, хьогIаллица йоьзна цIе тиллина хилла цара. Цу цIарна чудуьллуш «мостагI», «хийраниг» аьлла маьIна. Ткъа гуттин халкъана цара тиллина цIе ю: «Делин мостагI, лаьмнин саьрмак» аьлла. Ламаройн и кхо дакъа, баледаьлла хилла симиташна, шайна ма-моттара атта, Къилб Месопотамин кIошта долаяккха новкъарлонаш еш. Амма, шайна хIайбате хиллачу этнодакъойн а хилла, ша-тайпа кIеда цIераш: «кIеда нухьалш», йа «бодане мохк» - касситаш.\nИ халкъаш кхолладеллачу оьмаран хенара, хан йолуш хилла нухьалш («нухьиташ») хидестаро хIаллакбича, Къилб Месопотамин латта тIехь дахар дендан яхнарг ю, Кавказан кIоштахь кхиана «прашумаран» этнотоба. Лулара, лаьмнин кIоргехь беха элламаш, кхоччуш хIаллакбиначух тера бац цу хидестаро, зуьреталла долу цуьнан лахенашкара дакъа, хIаллакдина хила таралахь а.\nПросмотров: 86 | Добавил: erzu | Теги: С ДРЕВНОСТИ ПО НАСТОЯЩЕЕ… - -ГIА КИ | Рейтинг: 5.0/1


Коронавирусан хьокъехь арахецна паспорташ лур ду Башкирехь\nCOVID-19 цамгар а лайна, цунна дуьхьалоян таро йолчу а, вакцина шайна тохийтинчу а бахархошна шатайпа паспорташ дала долор ду Башкирехь Чиллан-беттан 5-чу дийнахь дуьйна. Оцу хьокъехь хаам баржийна мехкан куьйгалхочо Хабиров Радийс.\nЦо бахарехь, ишта паспорташ юкъадахаро аьтто бийр бу махкахь лела дуккха а дехкарш дIадаха, бахархошна дIасалела аьтто а боккхуш. Масала, изоляцин хьелаш лардеш лела оьшур дац 65 шо сов хан йолчу нехан. Коронавирусах долу паспорташ юкъадахаро нах вакцина ян меттахбохур ду, аьлла хета Хабировна.\nБахархошна цхьацца аьттонаш бечу урхаллин порталехула чудала йиш хир ю нехан шайн паспорташна дркументаш. "Хьашт хилча, бахархойн телефонехула гайта йиш а хир ю шайн паспортийн QR-код", — билгалдаьккхина Хабировс.\nХьалхо Сахалинан губернатора Лимаренко Валерийс а элира, махкахь шатайпа жетонаш дIасайоькъур ю вакцина шайна тохийтинчу наханна.\nОьрсийчохь шуьйрра вакцинаци йолийна COVID-19 цамгарна дуьхьал. Кхушара Оьрсийчоьнан 60% бахархошна уьнна дуьхьал вакцина хуьлуьйтур ю, аьлла Роспотребнадзоран куьйгалхочо Попова Аннас.\nШи вакцина ю Оьрсийчохь Iедалан сертификат йолуш таханенна Гамалеин институто арахецна "Спутник V" а, Новосибирскерчу "Вектор" центро кхоьллина "ЭпиВакКорона" а.


Дакаев Са1идбек. Юьхь цагучу геналлера… Поэма. | ВАЙНАХ\nХотту соьга хийла:\n«Маса шо ду,–\nХьан мел хан ю?» – олий\nСа ца 1ебаш\nШерийн къурдаш мийларх,\nКог ма-боллу, йолий.\nСан мел хан ю ала.\nДукха хан-м ю\nКху дуьнент1е ваьлла.\nШерийн хьесап лара,\nЮьхь ца гойтуш,\nСан некъ генабаьлла.\nТеш вац дийна,\nХаьий? – аьлла хатта,\nЛекха лаьмнаш дацахь.–\nДара иза атта,\nШа ма-дарра дийца.\nДато х1ур т1ебуьллуш,\nБоьлла хьаса, х1ора,\nШерийн метта буьллуш,\nХенан хьесап лору…\nСан некъан лар\nКхузахь муха сецна-м.\nСо ву кхузахь\nСинан орам теснарг.\nТ1ехь ц1е язлуш\n«Нохчо ву хьо» – аьлла,\nКхузахь дагах кхетта.\nКуьйган канахь эцна,\nДуьйлу шовда мелла,\nАьзнаш лерехь сецна,\nЛоман белшах туьйсуш,\n1а ма йоллу,\nМатта т1ера кхуьйсуш,\n«Нохчо ву со!» – баьхна.\nАкха уг1арш лоьцуш,\nСуна герга кхехьна.\n«Х1ун бах?» – ала,\nКхойкху хезе йоцуш,\nВоьлла зама яьхьна.\nБаржош, бинчу меттахь,\nАс буьйсанаш яьхна. –\nМаьлхан чиркхо летта,\nСан беснеш т1ехь\nЗ1аьнарш серла яьхна.\nКогийн айраш туьйсуш,\nЕха ирхеш яьхна.\nДуьхьал т1амарш кхуьйсуш,\nСо кху мехкан\nВерас хилла ваьхна.\nАкха хьаннаш толлуш,\nКъуьйсуш ижу лехна.\nЧ1аг1о гуонах юьллуш.\nКхузахь 1ойла йоьг1на.\nВийла гечо доккхуш,\nЛела некъаш даьхна\nКуллан боьлак йоккхуш,\nАха ирзош даьхна.\nЛаьттан, чкъурах боккхуш,\nЯлтин буьртиг боьг1на.\nКуьйган кховраш цоьстуш,\nБоккхуш, суй къадийна.\nТовхин бага тоьттуш,\nМожа сацкъар хьийна\nЙина кхийра пхьег1аш.\nБошмийн дитташ кхиъна,\nХ1окху лаьттан дег1ах.\nЛаьмнийн баххьаш лоьцуш,\nБеснеш сирла летта.\n1ийна бецан меттахь.\nНицкъ ца кхоош\nМаьлхан к1уьрехь ваьцна,\nДег1ан хьацарш даьхна.\nКуьйгийн канаш лаьцна,\nДелан дика дехна.\nАмалш дагчу эгна.\nБердийн чхараш огуш,\nЮкъ ца йостуш,\nДош дашера даьлла,\nЦа тийсина юьстах.\nЦа 1ийшина муьста.\nДог ца кхоош\nХьешан лерам баьхна.\nХьанал рицкъа делла,\nКоча лаам туьйсуш,\nСа ца диъна\nВоцург вала г1ерташ.\nШалха бердаш дуцуш,\nДайн г1иллакхийн керташ.\nЧомах санна воьлла,\nХьена накха биъна.\nМарзо дагах йоьлла,\nСо кху махкахь\nОнда ваьлла, кхиъна.\nАра б1аьрг ца кхийдаш,\nСо кху махка хоьъна.\nДоккха дуьне доькъуш,\nКхачо хилла тоьъна.\nАреш сенъеш долу,\nХелиг кхоам хетта.\nДеган пенах летта.\nМохо верта луьйсуш,\nЛаьмнаш, шера ареш.\nМехкан духар хуьйцуш,\nБецан сийна дареш.\nБерзош букъ ца тоьхна…\nТешнабехк ца оьхьна.\nЧ1аг1о йина ас:\n«Нохчо ву», – аьлла.\nДоха таро йоцуш,\nДоьг1на, Дала делларг\nМагош 1ийна сайна.\nУьйрех марзо эцна,\nДагна мекха йоцуш.\nДоха амал доцуш.\nЦа х1иттийна маттах.\nОрца кхойкхехь г1атта.\nГ1уьтту ойла луьйсуш,\nДаьгна тийна, таь1на.\nШабарш лере кхуьйсуш,\nСирла шовда хьаьъна.\nБаьрче кхачо г1ерташ,\nСо юьхь лаьцна,\nЦкъацкъа дера терсаш.\nДуьнен т1ера яйа,\nЛаам хьаьгна лелла.\nБакъо йоцу лай а,\nСох ца тегавелла.\nЛегаш лаца кхийдаш,\nКоча лецна девнаш.\nАйпе «ах1» – ца 1уьйдуш,\nКегий яккхий чевнаш.\nБ1о ца булуш,\nДевнах юха яьлла.\nДош ца лелла\nМатта боьххье даьлла.\nСуйнах яьлла мажар,\nДега юккъе кхетта.\nДег1ан дилхах летта.\nКхиийна кху лаьттахь,\nДуьне мел ду бовза. –\nМехкан маршо къовса.\nСуо да волчу\nХ1окху лаьмнийн мехкан\nСий ца дожош,\nСо эзарза велла:\nКхуьнан марзо кхехкаш,\nЮха ден а велла.\nСан сий ц1армат даккха,\nАларш, бахарш лелла.\nАьрта з1акарш туьйсуш,\nЛелла гона хевлла.\nКоржам соьца къуьйсуш,\nХьаам байна лелла.\nДуьне хьулдан лоьцуш,\nБ1аьргаш дуьхьал иэхьна.\nКарахь рицкъа доцуш,\nПана махка кхехьна.\nБерзо таро йоцуш,\nСан ц1ийх бара\nЭрна арахь эгнарш.\nТ1ехь я когахь доцуш,\nАс сайн къоман\nИрча вуонаш хьегна.\nКхийдаш талла воьлча,\nДукха ду уьш\nЕха раьг1наш йоттал.\nМог1а буьзна баьлча\nКъовлур ду сайн\nДийцар чаккхе х1оттош.\nХьан мел хан ю? –\nЖоп ду х1ара дийцар\nНохчо велахь, цунна\nШех ца вогуш\nДега юккъе диллал.\nХ1оккхул, оццул – аьлла\nШерийн хьесап лара.\nКхаьчна-м ву со\nКху дахаран ара…\nНазад: Арби Усманов. Свет в подвале. Рассказ.\nВперед: Мы любим нашего Пророка\nВыберите рубрику Дебют (22) Документы (2) Драматургия (13) Интервью (18) История и общество (42) Культура и языкознание (47) Литература (28) Литературное наследие (32) Память (25) Популярно (274) Поэзия (219) Проза (203) Публицистика (205) Статьи (623)


Эдельгериев Русланан "ирсан седа"\nНохчийчуьрчу министрийн кабинетан куьйгалле а, Оьрсийчоьнан президентан хьехамчин дарже а вуьгу некъ боллабелла ЦIоьнтарахь\n43 шо долу Нохчийчоьнан премьер-министр Эдельгериев Руслан Путин Владимиран хьехамча хIоттор дIакхайкхийна пIераскана, беттан 22-чу дийнахь. 70 шо долчу Бедрицкий Александрехь дара хIинца цуьнга делла дарж, Бедрицкий пенсе воьду, гарехь.\nЭдельгериев Руслан (цунах Абубакар олу гергарчара а, гоно а) вина Кадыров Рамзан схьаваьллачу ЦIоьнтарахь. Нана, Дерябина Вера, Нохчийчоьнан парламентан депутат Iийра шозза. Кадыровн хьехархо лаьттина ю и зуда. Бераллера схьа вовшашна везаш волчух тера ду Кадыров а, Эдельгерриев а.\nЭдельгериев Абубакар а, Кадыров Рамзан а\nШкола яьккхинчул тIаьхьа, цIахь кхаа шарахь бен ца Iаш, Краснодар-махка дIавахана Эдельгериев. Цигахь полицехь болх бина. Нохчийчохь тIемаш боьлхучу заманахь, цигахь а вехаш, дешна Чоьхьарчу гIуллакхийн министраллин юридикан институтехь.\n2004-чу шарахь, Нохчийчу юхавеъча, хIоьттина Куьршаларчу полице балха.\nЭдельгериев Iедале валийна 2007-чу шарахь. Юьртбахаман министран гIовс Iийра иза шарахь. Цул тIаьхьа оцу урхаллан министран дарж тешийра, "декхарш кхочушдийриг" цIе тIехь а латтош. Деа шарахь "ханна министр" латтийначул тIаьхьа (2012) Нохчийчоьнан министрийн кабинетан куьйгалхо вира. Махкарчу "Цхьааллин Оьрсийчоь" ("Единая Россия") партин декъан хьалханча а ву Эдельгериев.\nШел хьалха кхечу нохчийн политико, Байсултанов Одеса, бинна некъ бу цо бийриг. (Нохчийчохь шарахь премьер-министр Iийначу Байсултановга 2008 -чу шарахь делира "Цхьааллин Оьрсийчоь" партин декъан хьалханчин дарж. ХIинца иза Оьрсийчоьнан Къилбаседа Кавказерчу министран хьалхара когаметта ву).\nЭдельгириев дика хиндерг долуш, кхетаме политик ву боху эксперташа. Ша даймахкахь премьер волуш цо даима а тидамехь латтадора махка инвестицеш ийзо оьшуш хилар. Бакъду, дукха ахчанаш махка кхачийна ала дац. Ца богIу инвесторш Нохчийчу. Цкъа йича йовлу массех инвестици йина СаIуда Iаьрбийчоьно, кхин тIаьхьало йолуш ца нисделла цуьнца дерг. ГIо-салазийн "Ведучи" курорт ян йолош ийзийра махка арахьара инвесторш, амма гIуллакх ца хилира.\nДоккха дарж делла хIинца Эдельгириевга. Делахь а цо тергалдан деза гIуллакх (климат хийцаяларх дозу хьашташ) дац цунна хIинццалц девзинчех. Цундела хоттийла ду: дуй цуьнгахь шега беллачу балхах хаарш?\nЭдельгериевна хьехамчин меттиг битинчу "климатхочо" Бедрицкийс ша Кремле вигале 16 шарахь къахьегна Росгидрометехь (Оьрсийчохь хенан хIоттам тергалбен урхалла) директоран даржехь. Ала деза, Оьрсийчоьнна кхин хьаште йолуш болх а бац Бедрицкийх бисинарг – дуьненна хьалха климатах дог лозуш ца гайтина ша Оьрсийчоьно цкъа.\n"Кавказ.Реалиин" хьастанна хетарехь, Нохчийчохь Эдельгериевс яьхначу ирхенех доьзна дац иза Путинан гоне дIавигар. "Иза Кадыров Рамзане болу ларам гайтар ду", - боху цо.\nХьастано бахарехь, Эдельгериев "дехьаваккхар" леррина яьккхина гIулч а яц, хIунда аьлча, президентан аппарат юьзина а, цуьнан декъашхой бовзийтина а ши кIира даьлла, ткъа хьехамчин-климатхочун меттиг Нохчийчоьнан векале беллийла хIинцца бен ца хаийтина.\nХьанна тешор ду Нохчийчохь мукъадаьлла министрийн кабинетан гIант? ДIалаца мега, Кадыровс бинчу хаамца, и меттиг Соьлжа-ГIалин мэран даржехь Iечу Хучиев Муслима.


ХьаьжцIа баха бетталуш бу нохчий\nСаIудан Арави - хьаьжой Маккахь\nКхушара 25 эзар меттиг кхачийна СаΙуда Ιаьрбан пачхьалкхан Ιедалша Оьрсийчуьра хьаьждан баха леринчу бусулбанашна. Царех доккхаха дакъа кхочу Дагестанна, Нохчийчоьнна, ГΙалгΙайчоьнна, Идал хица бехачу гΙезалошна а, башкирашна а. Ткъа оцу терахьана юьстаха лаьтташ а ю алссам тобанаш.\nХIинццалц схьа Нохчийчуьра маьхаза ХьаьжцIа вохуьйтуш верг вацара 500 стаг велахь кхин. Кхушара официалехь дIасабаржийначу хаамца, Кадыров цIарахчу фондо шен чоьтах хьаьждан вохуьйтуш ву 3500 стаг. Вуьшта аьлча, махкара кхушара воьдуш волу верриг а бохург санна вахархо маьхаза воьдуш ву.\nДинан дайн кхетошонехь и гIуллакх дийцаре дина мехкан куьйгалхочо. «Кхо эзар сов стаг маьхаза ХьаьжцIа вохуьйтуш гIодахьара аьлла, тхо дехаре девлла фондан хьаькаме Кадырова Айманига, цо тхан дехарна, даламукъалахь, жоп а делла». Оцу дIахьедарца хааме ваьлла Кадыров Рамзан.\nМехкан куьйгалхочун гIоьнчано Джовтаханов Адама чIагIдарца, хIинца а дуьйна СаIудан Аравин хьешацIийнашкахь Нохчийчуьра цига гIонболчу хьажошна билгальяьхна ю хIусам-Iойлеш, шайна чохь кхьоьллина мел оьшу хьелаш а долуш. Ткъа ХьаьжцIа йоьдучу хIора тобан коьртехь, Iаьрбийн мотт а хууш, хIун-мила ду а хууш, зеделла стаг хир ву.\nХIора буса а нохчийн телевизионехь, хIара нах кху дийнахь новкъа бовла беза, бохуш, гайта а гойтуш, кхайкхош ю бахархойн цIерш.\nКадыров цIарахчу фондо вайнехан оццул аьтто бинехь а, и бохург дац, шайн лаамехь, цхьаннех а возуш а воцуш, цхьанне декхарийла ваха а ца лууш, деккъа шен, ша хьаннал гулдинчу ахчанах баха луурш Нохчийчохь бац бохург.\nИ саннарш, гарехь, бIеннашкахь багарбал бацахь а, кIезиг хуьлучух тера дац. Иштачех ву Новр-кIоштара 75 шо долу къано а. Шен цIе йоккхийла а ца лууш, ша бина харжам бовзийтира цо.\n«ХIинца ас Соьлжа-гIала а вахана, суна шун чоьтах а ца воьдуш, сайн ахчанах ваха лаьара ХьаьжцIа аьлча, сан иза лартIа хир дац. Со Кадыровн фондана инкарло йийриг хир ву. Сайн лаам цаьрга шайна ма тов ца тидийта а, царна хьалхахь декхарийла ца хила а, эцца Нальчике а вахана, ас сайн цига ваха бакъо яьккхина-кх. Соьца кхин а шиъ ву тхан кIоштара». Ишта къамел дира Новр- кIоштарчу вахархочо ша ХьаьжцIа ваха хаьржинчу некъах.


Ненан маттахь дешначунна, кхин меттанаш кхин а сиха карадоьрзу\nСоьлж-гIала - школера ара а девлла, цIадоьлхуш ду бераш, 21ГIа2012\nДукха хан йоццуш, Нохчийчура Iедалийн цIарах дIахьедар дира, республикехь ненан мотт кхион а, шорбан Iалашонца комисси кхуллуш ю аьлла. Цул тIаьхьа, кхин хIара ду аьлла, цу комиссех хир долчух лаьцна хIума хьахийна дац. Оцу юкъанна, Маршо радион корреспондент Хасимиков Iусман волавелира школашкахула, ненан меттан хьоле ладогIа. Цо дийцарехь, цхьаболу дай-наной а, шаьш хьехархой а саготта бу, школехь ненан мотт алсамбаккхахь, берашна юха гIазакхийн мотт ледара хаарна. Царна аьттехьа хуучух тера дац, ненан мотт шера бийца а, язбан а, беша а хуучу берана бен, кхин меттанаш сиха карадоьрзуш хиларх лаьцна Iилманчаша чIагIдийриг.\nНохчийн юкъараллехь юха а дийца даьккхина тахана ненан маттехь яллош ерг гIело хилар а, оьцуш хьакъдоллу пайда а боцуш иза Iуьллуш хилар а. Дийца хIуьттуш бацахь а яздархоша а,Iилманчаша а дика кхетадо, цунна, маттана беш болчу харц тIеIаткъамах и хьалха баккха ницкъ берш уггар хьалха Iедалдай белахь а, зевне дIахьедарш дар доцург, цунах дезар дина и дахаре берзо,пачхьалкхан мотт аьлла кхайкхийнехь а, уьш цуьрриг сиха цахилар.\nНохчийн хаамийн гIирсашкахь: телерадиохь а, газеташкахь а карарчу хенахь шуьйра пайдаоьцург оьрсийн мотт бу. Кхидолу къаьмнаш кхарддал беламе нисло цкъацкъа.Масала кху деношкахь телехьожийла ду гойтуш.\nБу боху артисташ бу, шайна юкъахь Ташаева Марем а йолуш, берашна эшарш лакха Iамош. Эшар нохчийн маттахь локху,ткъа къанбеллачара хьехарш оьрсийн маттахь до «вот так надо петь, тяни голос, не опускай голову» иштта дIа кхин а.\nТахана цуьрриг керла дац нохчаша нохчашка оьрсийн маттахь къамел дар.\nУрхаллехь берш а, министарш а, маьхькIамхой а бахьнехь, цу иэхьечу хиламна бух тахана ишколашкахь буттуш а лору цхьаболчу хьехархоша. Дуьйцуш деза, нохчаллех дуьзна къамелаш а долуш боху цара, ишколашкахь тIетохар метта, ненан меттан сахьташ дIадохуш ду.\nЦу хьокъехь соьга дуьйцуш ю Новр кIоштан цхьана ишколера 3-чу классан хьехархо Хьалимат.\nХьалимат: «Цхьа сахьт дIадаьккхина кхушара. Стохка цхьатерра нисдинера, ткъа кхушара эшийна. Нохчийн мотт айба беза бохуш дуьйцуш хабарш а долуш и стенна леладо-м ца хаьа. Нохчийн меттан бала а болуш лелош хIумма а дац.»\nХьалхарчу классашна ненан маттахь хьехар хьахаделча цхьаболчу хьехархоша кхеторехь,чIогIа хала хир ду тIаккха берашна оьрсийн мотт караберзо.Ишта хьажам болчех ю цигга Новр кIоштера 2 –чу классан хьехархо Зураъ.\nЗураъ: «Суна хала хир ду аьлла хета тIаккха оьрсийн мотт Iамо.Тхо ишта шина-кхаа шаре ма довлу цунна тIаьхьа ца кхуьуш. Хала хир ду нохчийн матте дешар даккхахь».\nДукхахболчу хьехархоша дийцарехь юьхьанцарчу классашка нохчийн меттан цхьацца сахьт дIадаккхаро халонга баьккхина церан болх. Цара дийцарехь дуьххьала ишколе даьхкинчу кегийчу берашца уьш ларалуш бац кхачо йоллуш элпаш Iамо,къаьсттина шалха элпаш.Стенна аьлчи боху цара цхьа элп Iамо делларг цхьа сахьт бен дац,ткъа иза тоъане тоьуш дац.\nЛакхарчу тIегIанахь нохчийн маттах а, гIиллакх-Iадатех а, нохчаллех а дуьйцуш цхьаъ долуш, сахьташ урс хьаькхча санна дацдар, цхьа шалхо лелор санна туьду ша бохуш дуьйцура Теркйист кIоштерчу хьехархочо Байсета.\nБайсет: «Нохчийн меттан сахьташ дIадахар сан лазам бу-кх. Со кхеташ яц. Со цецьяьлла-кх и хиъчахьана а. Мел новкъа деъна суна иза. Телевизионехь Iедалехь болчара дуьйцуш цхьаъ ду, ткъа лелош кхин ду. Кхин сахьташ тоьуш дацахь, кхидерш дIадахий а нохчийн маттана дIалохьа. Оьрсийн маттана сагатдан оьшуш хIума ма дац.\nСагатдан безарг къоман мотт ма бу. Корта лазам хьаха хила безара.ас цхьа дош эшийча,тIаьхьа вогIучо ши дош эшийча, хIара нохчийн мотт дIа а баьлла.и къам оьрсийн къоме а дирзина дIадерий те аьлла лазам, сингаттам хила безар-кх. Берашна цу дела сохьта ма Iема гIазкхий мотт. Цунна сагатдан а,корта лаза а оьшуш кIадда а ма дац.»\nЦхьаъ, шиъ шо хилла ца Iа махкахь юьхьанцарчу классашкахь хьехар нохчийн маттахь ца нисдахь и Iамор, караберзар галдалахь бен нислур дац бохуш дийцаре деш схьадогIуш долу.\nБакъду, тахана ала хала ду,кхана, лама, шо даьлча, маца дIадолор ду Iедалехь болчара нохчийн маттана гIо дар? Ала хала стенна ду? Дера ду, цу хиламна дуьхьало еш, ур-аттал, нохчийн мотт лакхарчу доьшийлашкахь хьоьхуш и мотт бахьнехь баха хевшина, юкъараллехь гIарабевлла, цIарца бийца а йиш йолуш. профессорш биста кхаччалц Iилманчаш хиларна.


Хьо вахьахь, дел Оьрсийчохь нохчийн хелхар!\nТовбеца-бутт 02, 2012\nНохчийчоь --Къоман хелхар.\nХелхар! Иза хΙун ю? Муьлххачу а къоман синхазна, цуьнан амал, дика гΙиллакхаш довзуьйту гайтам бу, эр ду хьаъа а. Амма кхечу кепара го кавказхойн хелхар Москох а, оьрсийн кхечу гΙаланашкахь а. Цуьнца, малхо кхаьрзина, амална сиха болу къилбера нах къардан гΙерта шаьш, аьлла хета цхьаболчу оьрсашна. Къепе латточу урхаллаша лоьцу и хелхар нах гуллучохь деш нисбелла кавказхой. Ткъа вукхара иза юх-юха а дарца дог этΙадо бухарчийн. Деношкахь а нисъелла Оьрсийчохь Кавказан хелхарца йоьзна инцидент.\nРогIера инцидент иккхина Ставропол-кIоштахь нохчийн хелхарца, аьлла, коьртехь а язийна, артикалш арахецна Оьрсийчоьнан цхьаболчу хаамийн гIирсаша. Цхьа жима стаг, шен машена чуьра охьа а воьссина, новкъахь шозза-кхузза бохь а боьгIна, ирах тапча а тоьхна, дIавахана боху. Сихонца полицино къастийна и жима стаг мила ву. Оцу кIоштара Курская-станицера вахархо хилла иза. Ставропол-кIоштахь, ур-атталла тапча а ца тухуш, урамехь нохчийн хелхар дар а дихкина ду, цундела низаман мел йолу буьрсалла гайта мега оцу кIантана тIехь: тапча а схаьйоккхура ю, доккха гIуда а тухур ду,боху низамхоша.\nДукха хан йоцуш Ставропол кIоштан Iедалша, гIара а ца доккхуш, дихкина кавказхошна шайн къоман хелхар дар. Иза дина, боху, юккъараллера дукха аьрзнаш хиларна. ХIинца цигахь магийна дац, гул а белла,хелхарца самукъдаккха.\nШи шо хьалха, Пятигорск-гIалахь муьлш бу ца хуучу наха герз диттира, хелхар дечу нохчашна. Царех масех стаг, чевнаш йина, дарбан хIусамашка кхачийра, царна гIуданаш а туьйхира, юккъараллера къепе йохош хилла, аьлла, ткъа герз тоьхнарш кара а ца бира низамхошна.\nОьрсийчохь шайца доьзна долу муьлха а хIума шеконе хетарх боьлла нохчий. Цундела, бовла а бовлуш, дукха кегий нах ца хIуьтту гуччохь и хелхар дан, муьлхачу а агIор и хIума дерзахь а, шайн бехк бийр буйла а хууш. Нохчийчохь а ца кхета, и хелхар новкъа хIунда догIу Оьрсийчохь. Хелхаволучо лестош долу куьйгаш, тIах-аьлла лелош болу когаш, цхьана агIор латарх тар-м ца делла теша, аьлла, Маршо радионо хаттар делира нохчийн хелхаран говзанчига Магомадов Iабдуллига. Хелхар шен хила дезачу кепехь деш делахь, цхьанна а новкъа догIур дац, аьлла хета шена, элира цо.\nМагомадов Iабдулла: "Дан ма деззара хелхар деш волу кIант, кхочуш вайн Iадаташ а, гIиллакхаш а хууш стаг ву. Ишшта халхаволуш волу стаг Iаламат къонахалла йолуш стаг хила везаш а ву. Акхароша санна, маьхьарий а ца детташ, ирх тапчаш а ца етташ, дича, суна хетарехь, цхьанхьа а доьхкур дац и хелхар.\nХелхарехула къаьмнийн юккъаметтигаш чIагIъяран агIонча ву хореограф Магомадов Iабдулла. Шорта масалш ду, боху цо, шерашкахь хелхар бахьанехь доттагIалла лелийна а, лелош а.\nМагомадов Iабдул: "Оьрсийчохь цхьацца фестивалешкахь дакъалацар -корматалла вовшахка ялар хуьлу. Вайн гIиллакхаш царна хаmа, церан гIиллакхаш вайна хаmа. Цу тIера тасало доттагIалла. Цу тIера схьайогIуш ма ю къаьмнийн юккъаметтигаш а, уьйранаш а. Хелхар чIогIа хIума ма ду".\nНохчийчу хьошалгIа баьхкинчарна, лаьмнаш а гича, къоман даарх а кхетча, дуьххьара ган лууш дерг хуьлу хелхар. Ишштачех ю журналист Кириленко Анастасия. Кхузахь кIира а даьккхина, иза Москох шен цIа яхана. Нохчийн хелхар гина цунна. Иза ца магочара пачхьалкхехь кхъаьмнашна юккъахь цабезам кхуллуш бу, аьлла хета цунна.\nКириленко Анастасия: "Сан аьтто белира Нохчийчу яха. Селхана сарахь цIа кхаьчна со. Сан визит кхоччуш хилла аьлла хетар дацара суна, къоман хелхар ца гинехьара. Тхоьга аьллера, зуда ялийначохь и хелхарн ган тхан аьтто бу, аьлла. Цига воьдуш цхьанге а хетта а ца деза, бохура. Тхуна иза инзаре хийтира. Тхо баккъал а дахара цхьана кафе чу. Цигахь хелхарш дара деш. Дуьххьара ас тидам бинарг дара локхуш йолу эшар оьрсийн маттахь хилар. Цигахь дешнаш дара, «Кавказ вайх йоккхаеш ю..», бохуш. Иза чIогIа догIуш дара. Шаверг велира хелха. Дуьххьара бакхийнаш, юха тIаккха кегийнаш а. Суна ишшта хаза хелхар гина а дацара. ЙоI дай боларца ког баккха безаш яра. Иза чIогIа хала хелхар ду аьлла хета суна".\nКириленко Анастасияна хетарехь, нохчийн и хелхар Оьрсийчохь доьхкучу наха къаьмнашншна юккъа цим туьйсу. Нохчийн хелхарал сиха а, буьрса а долу хелхарш мага деш ма ду, бохуш, кхин дIа а дийцира цо.\nКириленко Анастасия: "Иза уггаре а буьрса хелхар а ма дац. Суна гина гIалмакхойн хелхар. Хелханчо, лаккха ирх а кхийсалуш, мохь бетта. Суна хетарехь, кхузахь дерг ду къаьмнашна юккъахь барт эгIон гIертар. Иза шалхенаш ю. Кхин хелхар хилча, цунна терго йийр а яцара. Москох, хина йистошкахь, капуэйро олуш долу хелхарш хуьлу. И бразилхойн хелхар, дукха чIогIа сиха а, буьрса а ду. Цигахь лоькху цхьацца мукъамаш, амма и хелхар цхьанна а новкъа ца гIурту".\nНохчийн хелхарх, цо цхьа боккха бохам бахьаш санна, дийцаре даьккхина дела, Нохчийчуьрчу Iедалша а кхайкхам бина махкал арахьа доьшучу а, бехачу а божаршка, цу тайпа самукъадаккхар, нагахь санна бухахь болучарна товш дацахь, сацадахьара, аьлла. Цул тIаьхьа, Оьрсийчоьнан регионашкахь хелхар дар, майралла йолуш санна даржийра вайнехан кегийрхоша...


Магасе бодача новкъа — Сердало\nЦIайза Iа дар ара лаьттар. Бийсан санна баьде яр Iуйрийна ворхI сахьат даьлча, хIана аьлча цу хана хIанз мо сахьат тIехьадаьккхадацар. Гаьннара гучайоал автобус. Магасера яьнна, Экажкъонгий-Юрта гIолла Наьсаре йодаш я из. Латтар фу ха я, наькъаш миштад ховш лехк водитела йоккха, нахах йизза йола машен. Юкъера ха хургйола кIайча юхьара саг ва цунна доал дер. Ше кхоачача кхаьча ваьлча, нах Iобесса цхьаь виса йоаккхача юкъа термоса чура дIайха чай хьадетте:\n— Чай маргдий Iа? – оал цо.\n— Баркал, гIоза малда, — аьле, корагахьа дIаверз со. Аз кхетаду, хIара дийнахьа Iуйрийна ялх сахьат даьлча, ша бетте, догIа делхе, лоа улле автобус лела езача новкъа араяха атта доацилга. ХIаьта а шийх тийша хьабенна болх бизза а цIена а кхоачашбу водитела. Йистхилара дукха тIера воацаш, даим наькъагахьа дIахьеж из, кхычар санна сиха ца лехкаш, тайжа лехк нах кхувла автобус. Цунца лелача массехк шера, цо харцахьа тормоз теха, нах раьза хургбоаца кхыдола хIама даь дагадагIац сона. Авари-м цун бехкагIа хургйоацилга дог тийша ва со. ДIатIа-м цо тохаргйоацилга хов сона, хьатIа ца тохе.\n1993 шера Наьсарера Эккажкъонгий-Юрта гIолла Магасе бода никъ буллаш, цу маршрутах эггара хьалха ший автобус йигар ва Гагиев Мухарбика Мухьмад. Цу хана кхыметтел Мехка да, кхыбола хьакимаш Iеш бола цIенош дацар столице. Бахаш бола нах-м мухха а бацар цига. ДукхагIа Махьмада кхийлараш бар Эккажкъонгий-Юрта баха нах, Магас хьалъеш боахка болхлой. Хьош бола никъ дукха бIаьха бацар цун, хIанз ГИБДД пост йолча моттиге кхаччалца хьалтIавахе, цигара юхаверза везаш дар гIулакх. ХIаьта а лоархIаме дар болхлой ханнахьа балха дIабигар а сарахьа юха цIенах кхетийтар а. Каста дIабIаьхлу никъ, хьаелл почта, цунга кхаччалца хьалваха таро хул керттерча шахьаре водача сага. Тахан-м никъ ерригача Магасах чакхбоал, голаш етташ дIахьувз хIара урам мел болча. Асфальт уллаш, демах хIама доацаш, шаьра никъ ба Мухьмада кхухьар. Йистхилара тIера воацаш, водитель наггахьа мара хилац, царех цаI ва Гагиев. Нийса а да из-м, машена ко бедоалла саг фийла хила веза, хабарга ваха а воацаш. Духхаьл из хинна Iай тамаш я цун бахьан. ЗIамига волча хана денз хьаIомаяь оамал йолчох тара хийтар сона из. Даим цхьа илли хулар цун машена чу, наха новкъа хургдоацача тайпара шорта лекхаш, из дар Суммая яхача иллиалархочо нанна хетадаь дешаш шийца дола илли. Наьнага сагот цадар дех йоIа, хIана аьлча цкъа ха йоагIаргья, йоах цо, наьна дог ше деладеш. Юххьанца сона хацар из илли Мухьмада сел дукха хIана дезаденнад. ТIехьагIо цун новкъосташкара хайра сона зIамига волча хана денз нана йоацаш из кхувш венилга. ХIанз кхы хетта эшацар, наьнах дола илли цунна хIана дезаденнад.\nМухьмад ваьв 1966 шера Наьсаре Гагиев Мусий Мухарбикеи Маматов ИсмаIалий Мовлатханеи дезале. Сона зIамига волча хана денз дагавоагIа цун да Мухарбик. Вешта, из ца вовзаш саг-м Наьсаре цу заман чухь хург а варий-хьогI? ЧIоагIа куц-сибат долаш, хоза къонах вар Мухарбик. Даим автобуса тIа болх беш, районерча юрташка бахача наьха хьашташ кхоачашдеш, шийх дика цIи йоаккхийташ хьавоагIар из. Шовзткъа шера Наьсарерча АТП болх бир цо, автобусаш лелаеш. Дезткъа пхе шера ваьхар Мухарбик.\nМухьмад дезалерча берашта юкъе ийслагIа вар. ХIаьта дерригаш Мухарбикеи Мовлатханеи 12 бер дар: бархI йоIи виъ воIи. «Нана-турпал» яха седкъа беннабар Мовлатхана. Из хинна а хиннай, сона хеташ, йизза турпал, хIана аьлча уж миссел бераш доллашехь, ГI. Ахриева цIерагIча «Электроинструмент» заводе балха а йолаш, 33 мехка дIакхухьийташ хинна элетробурош хьадеча дакъа лоацар цо. Мухьмад 1-ча классе вар, нана йоацаш вусача хана. Цамогаш хинна ИсмаIалий Мовлатхан ханал хьалха къаьстар дезалах, геттара зIамига бераш дуташ. Бокъонца метта Iойижжалца хьаяланзар из ший балхара.\n1984 шера Мухьмада 8 класс йоаккх Наьсарерча №1 йолча юкъерча школе. Цул тIехьагIа Наьсарерча СГПТУ – 14 деша вода, автослесарь яха говзал Iомае. Сона дагадоагIачох, из яьккха саг итт класс яьккхарг вар, машен лелае бокъо а лора цунна. Цудухьа, шофёра балхаца безам болаш, вахавар цига Гагиев. Из безам цун дег чу сомабаьккхар а, машенаш езаялийтар а, шеко йоацаш, дезала да Мусий Мухарбик вар.\nДIахо Мухьмад Кирове кхоач, 1986 шера денз цига шин шера эскаре гIулакх деш хилар из. Машен лелае бокъо киса йоаллаш вале а, цох отделене командир ву. Даьхенна хьалхашкара ший декхар кхоачашдаь цIавеча мара хилац цох визза вола водитель. Юххьанца цо болх бир парте Наьсарен райкома кхоалагIа секртарь кхувлаш. ХIаьта 1991 шера денз автобусаш тIа болх беш хьавоагIа. Цу шера пенсе вахар Мухьмда да Мухарбик. Цун автобуса тIа IотIахайра воI. Цу хана денз цо болх баьб «Икарус», «Лиаз», зIамигача «Паз» яхача автобусаш тIа. Карарча хана керда яьнна «Паз» я цо лелаер. Шишша саг ва цхьан автобуса тIа болх беш. Юххьанца 8-9 шера цунца къахьегаш хилар даь-веший Макарбика воI Мовсар. ХIанз цунца хувцалуш, къахьегаш ва Илиев Хьасан. Шийна уллув болх беш волча Гагиевх дувцаш, Хьасана аьлар: «Мухьмад камаьрша саг ва. Ший киса мел доаллар наха дIадала кийча хул. Къахетаме волга да из. ХIаьта хьакимашта чIоагIа мутIахьа а цар аьннар кхоачашде кийча а хул. Нагахьа санна шийга хьакимаша, тховсара мотор Iо а баьккхе, тоабийя, Iуйрийна юха IотIаоттабе оале, из кхоачашде кийча хул Мухьмад».\nЦо дувцачох со теш. АТП болхлой хозрасчётах болх беш ба, вешта аьлча шоаш хьадаьр мара хIама дац цар. Цхьайолча хана алапи дикка тIехьадоалаш хул, эшаш йола, автобуса еха оатхал хьаяла йоацаш нийслу, дийнахьа дIачуяла еза ахчан план тIатохаш нийслу… ФуннагIа хиларах, Мухьмад латкъаш-кадаш хезавац сона, хIара кIиранна укх пхе-ялх шера цунца лелаш. Цу тайпарча къамаьла дукха тIера вац из. Цхьаькха цхьа хIама а да белгалдаккха дезаш. Ден план предприяте дIачу ца луш, цхьан дийнахьа чу а вахавац из. Цхьаькха а цхьа дика оамал йоал цох. Ший машена тIа хайшача нахаца охца, гIожа воацаш, бу цо болх. Цхьабола водителаш, бераш е пенсионераш тIа ца ховшабеш, тIехлелхаш байнаб сона, цар билет эцац аьле. Бакъда Мухьмадагара цу тайпара хIама зе хала да. Нахаца эздел леладе гIерташ хул из даим. Новкъа саг латтийта дIагIоргвац. Гаьнна воагIаш, тIехьависа саг хуле, цунна сабар дергда, из хьатIакхаьча валлалца. Каст-каста бек водитела телефона гургал. Шийга даьча хаттара жоп луш:\n— ВоагIаш латт со. ХIанз военкомата юхе кхаьчав, — оал цо.\nАвтобусага хьежаш латта нах ба телефон еттараш. Цхьайолча хана, Мухьмад салоIаш цIагIа волча дийнахьа а тохаш хул из. Ше балха вац аьле; хозагIча тайпара дIадерзаду цо къамаьл.\nБераш зIамига долаш, фусам-нана кхелхача, Мухарбика саг йоалаю. Из яр Сурхо тIара Исмейлнаькъан Хьасана Долатхан. Мухьмад а волаш, зIамагIдола пхи бер хьалкхедаьр из я. Цох дувцаш, Мухьмада аьлар:\n— Тхоай нана дага ца йохийташ, иштта дика хилар из тхоца. ХIанз а тхоца яхаш, оаха тхоай нана лоархIаш я из.\nМухьмада ши воI ва Заьлмахеи Адами яхаш. Шаккха кхийнав. Заьлмаха дин истори хьехаш ва Дошлакъий-Юртарча юкъерча школе. Адам университета шоллагIча курсе дешаш ва. Шаккха саг йоалаяь хиларалд совгIа, воккхагIча виIий ший а бераш да хIанз. Кхыча дешашца аьлча, Мухьмадах даь-да хиннав. Теша хала-м да цох, хIана аьлча Мухьмад из цIи яккхал воккха хетац. Ха сиха йода, 27 шу даьннад Гагиев Мухьмада Наьсаре-Эккажкъонгий-Юрт-Магас яхача автобуса тIа къахьега. ДIахо а болх бе лерхIаш ва из, хIанз мо ший гIулакхах лоархIавеш.\nЦIенал дика я, миччахьа яле а →


Къилба-Китайн хIорда тIехь юкъара тIеман Iамораш долийна Оьрсийчоьной, Китайной. Ткъа царна хаьржинарг ю Пекинца лулахоша къуьйсу меттиг. Китайн хIордан эскарийн векало Лян Яна прессина хаамбина, бархI денна лерина «Юкъарло-20I6» цIе йолчу Iаморашна хIоттийна тIеман васт ду, гIайреш «тIелетта дIаяхар а, карахь латтор а».\nБарамашкахь дакъалоцуш ду хIорда тIехула а, бухахула а лела хинкеманаш, гIагIадиллина техника а, хIаваан кеманаш а, хIордан эскарш а. Лян Яна дийцарехь, Iалашо ю шина пачхьалкхан тIеман стратеги кхион а, гергарлонаш чIагIдан а.\nКъилба-Китайн хIордачуьра гIайреш шен ю аьлла Пекино дIакхайкхорца а, хIорда тIехь тIеман базанаш хIитторца а доьзна гIоьртина лаьтта Китайца юкъаметтигаш регионерчу пачхьалкхийн. Цуьнца доьзна Iамеркан Цхьаьнатоьхначу Штаташа масситтаза хьийсийна кху шерашкахь оцу хIордачу дуьненаюкъара хиннекъаш диллина дисийтархьама церан хадан шен тIеман кеманаш.


"И хьеставалар дуй, и чIогIа ду-кх тахана вайн...!"\nДIа меттах мел баьхначара, яздархоша а, Iилманчаша а, къаноша а, тоьшалла дарца, тахана санна, исбаьхьаллин басарш, кIорге йолу хастаме дош ца кхоош, лерам бина бац вайнаха Iедалехь болчеран.\nШо-шаре а, бутт батте а мел болу и «сийлахь лерам» керла-керла лакхенаш йохуш юкъараллехь шорлуш бу. Ког баькх-баьккхинчохь хаало, хьаькам резаван йоху хьасартне гIулчаш, де-буьйса ца лоруш еш йолу цIано.\nКху деношкахь мугушаллин министар кхаьчна Веданан кIоштан дарбанан цIийне, хIинцца кхоьллина итт лазархо чувилла таро луш долу хирурган дакъа схьадоьллуш.\nИ вогIу аьлчахьана а, цIано еш, каде хьийзина лоьраш а, дарбанан цIийнан ерриге персонал а.\n"ХIинца вогIу" олуш, иттаннаш белхой кетIа дIахIиттош, "тIаккха вогIу" олуш, уьйтIа бохуш. Масийтта дийнахь ладегIамехь кхеби цара балхахь берш.\nХIара масал Новр-кIоштера ду. Цхьана ишколехь нохчийн меттан де билгалдоккхуш цхьаьнакхетар дIадехьна, баьхкина дуккха а яздархой болуш.\nОцу эвларнаш боцуш, цигахь ерриге кIоштера а хьехархой бара дIагулбелла. ХIинцца дукха хан йоццуш хIоттийна ву цигахь кIоштан дешаран декъан хьаькам. Ткъе итт шо а хир доцуш жима стаг ву иза.\nШен гIуллакх а хилла и ара-чу мосазза волу, догIмаш а нисдеш хьалагIуьттура баккхий, цу хьаькаман дай-наной–м стенна буьйцу денаной хила хьакъдолу зударий а.\nИ дийцинчух тера масалш хIора денна бохург санна тергалло кхузахь, гойтуш ду телевизионехь а.\nМел догIуш ду уьш вайнехан иэсаца, гIиллакх -Iадаташца? Цу кепарчу хеттаршка вийлина со дуккха зеделлачу нохчашца. Иштачех цхьаъ ву Ножай юрт кIоштера нохчийн меттан а, историн а говзанча Iадлан.\nЦунна моттарехь юккъерчу тIегIан хьаькамаш бу нохчийн амалца йогIуш йоцу бIосталлаш лелош берш.\nIадлан: «Нохчийн гIиллакхашца лелаш хила хьакъдолуш хIума дац ишта хьалхе нах гулбина латтор. Бакъду, цхьа хийра,бехке хьаша тIевогIуш ву аьлча цхьаьнакхеташ хилла адам. Хьалха хилла а доцуш,тахана тергаллуш хIумнаш ду цхьадерш.\nНохчаша цIано даима а ларйина. Юккъерчу тIегIан маьхькIамхой буй,церан тоба ю, базбалагIерташ и хIумнаш леладойтуш берш. ТIевеънарг жима а велахь а, салам а делла и дуьххьала тIевеъча айалуш хилар тхан Iадат ду. Юх-юха хьала-охьа гIиттар иза лайн амалера хIумнаш ду..»\nЕххачу хенахь ишколехь хьехархо болх а бина, цул тIаьхьа журналистикан хьарме кхиамца къахьегначу солжагIалахочунна Сайдина хетарехь геннара схьа бух - орам болуш хIума ду, хьаькам резаван гIерташ хьестар а, вазвеш,ойуш хастамаш бар а.\nСайди: "Идолопоклонство бохуш цхьа хIума хилла-кх хьалха, цигара схьа орам болуш хIума хета суна иза а. Воккханиг тIевеъча, цуьнан сий-лерам беш гIаттар, и ша ду. Вуьшта, иза сол даржехь лекха ву аьлла лелош дерш, уьш хьеставалар ду. И хьаставалар дуй, и чIогIа ду-кх тахана тхан. Совнаха спектакалш яра уьшша-м..»\nКъамелаш динчу дукхахболчара билгалдоккхуш, юкъара цхьа хIума дара- кIошташкахь, цIарматчу, эхьечу зиле а кхаьчна, тергаллуш долу хьестаршший,хастамаш баррий дIадер дац ерриге а Оьрсийчохь цхьа бIаьрла хийцамаш хиллалц.


Бостонера бохам толлучара хьехайо кхин а цхьана нохчочун цIе\nIамеркан Цхьаьнатоьхна Штаташ - Царнаев Тамерланца гергарло лелийна Мончестерера нохчо Хаджимурадов зуьйш ю полици, Скайпера скриншот.\nФБР-о Царнаев Тамерланца юкъарло лелош хилла нохчо Хаджимурадов Муса ву зуьйш кху муьрехь. Нохчийчуьрчу тΙемаша зΙаьΙапхо винчу цуьнан Манчестерерчу цΙийнах хьаьвсинчул тΙаьхьа, дилхан экспертиза а йоккхуш, теллина компьютер. ЖамΙаш цкъачунна гΙара ца даьхна. Амма Оьрсийчоьнан хаамийн гΙирсаша хΙинцале цуьнан цΙе йоху Бостонехь динчу лелхийтарийн декъа а яьккхина. Гучудаьлла Хаджимурадов Муса Нохчийчохь хьалхара тΙом боьдуш Закаев Ахьмада куьйгалла динчу тΙемалошлахь хиллийла.\nБостонехь лелхийтарш динарг хила тарлучу Царнаев Тамерланца хьан-са долуш хилла нохчо ву аьлла зуьйш ву Манчестерерчу Нью-ХΙемпшитрехь веха заьΙапхо Хаджимурадов Муса.\nЦо лечкъа ца до шена Тамерлан вевзаш хиллийла а, иза ша волчу шозза-кхуза хьошалгΙа веанийла.\nИштта Ιамеркан полицино а , ФБР-о а чΙагΙдо, ЦарнаевгΙара, шаьш эккхийтар дан кечлуш, оьккхучу молханах йина 24 фейерверк Хаджимурадов вехачу гΙаларчу «Сиэбук» туьканара эцна хилар а.\nХΙара ду Хаджимурадовн шен къамел.\nХаджимурадов: «Цара боху, цо лелха коьчалш кхузахь, Нью-ХΙемпширехь, эцна. ..Бохам хилале кхо-диъ кΙира хьалха иза веара со волчу. Цундела шек болчух тера ду, со цунна гΙо деш хилла хиларх а, со цуьнца цхьаъ дан воллуш хилла бохучух а. Цо цкъа а ца дийцина соьга я динах, я политиках лаьцна. Кху кхаа шера чохь кхузза гина-кх суна иза».\nΙамеркарчу журналисташа Хаджимурадов Муса шен заманахь нохчийн политикца, Ичкерин лидерца Закаев Ахьмадца гергарлонашкахь ву аьлла даржорцана, иза Бостонехь динчу эккхийтаран декъахь волуш санна вийца волийна оьрсийн прессано.\nОцу бахьанийца Маршо Радионо хаьттира Закаевга Хаджимурадов Мусах дерг.\nЗакаев: «Муса суна чΙогΙа дика вевзаш ву. Хьалхарчу тΙамехь дуьйна вевза суна Муса. 1995-чу шарахь гина иза, хΙетахь 16-17 шо долуш жима стаг вара иза. Иштта оцу тΙамехь дакъалаьцна а ву иза. ТΙом дΙабаьлча културан министраллехь, цуьнан долахь доцчу ханехь болх бина а ву. ЦхьакΙеззиг хан цигахь болх бина цо.\nЦул тΙаьхьа зуда а ялийна, шен кхидΙа кхечу балха вахара иза, билггал дага ца догΙу, цхьана милицин декъехь а болх бира цо. Суна дика вевзаш накъост ву-кх Хаджимурадов Муса. ХΙара шолгΙа тΙом баьлча чов йина, цунах лелалуш а вац иза хΙинца.\n2003-чу я 2004-чу шарахь делахь а, Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Юкъараллан гΙоьнца Ιамерка кхаьчна иза. Цига дΙавахначул тΙаьхьа кхузза-доьазза къамел а хилла сан цуьнца. Суна цуьнгара хьал а хаьа. И хьал хоттуш хиллла а ву со».\nЗакаев Ахьмадца Бостонехь бохам хилча зΙене ваьлла а хилла Хаджимурадов.\nЗакаев: «ХΙетахь и бохам хуьллушехь, хьажахь, шена вевзаш вара-хьуна и кΙант, ша волчу а веана, шен хΙусамнана а , йоΙ а ялош, шайгахь а хилла иза. Шена операци еш – нохчий кхузахь дукха а бац – шега хьожуш, ладугΙуш а бара уьш, аьлла. Хиллачух чΙогΙа цецваьлла вара-кх Муса ша а.\nСуна хууш дерг а, сан ала йиш ериг а – Муса цхьана а агΙор оцу зуламан декъахь ву аьлла ца хета суна».\nЗакаев Ахьмад тешна ву Ιамеркарчу талламчаша а, кхело стагна тΙехьарчор дац цо цадинарг бохучух. Цундела дерриг а талла а деза, хьашт мел верг леван а догΙу, иза дича бакъахьа а ду, боху цо.\nЗакаев: « Мухха а делахь а, цуьнан цΙеяьккхина. Цигарчу Ιедало а, таллам дΙахьочара а хила деззачу агΙор таллам чекхбоккхург хиларх а, цуьнан бехкбацар чΙагΙдийр ду бохучух шеко а яц-кх сан».\nВежарий ЦарнаевгΙар белахь а, я ша Хаджимурадов велахь а, нагахь санна уьш зуламан декъа баханехь, уьш дуьненан а мостагΙий лара догΙу. Амма тусаделларг мел бакъ нислахь а, шимма-кхаамма деш нисделлачу зуламца а доьзна, уьш схьабевлла, нохчийн хуьлда иза, я суьйлийн хуьлда, къам бехдар - иза харцо ю, аьлла хета Ичкерин Европерчу лидерна Закаев Ахьмадна.\nЗакаев: « Кху аренца а, боьхна лелачу массо а нохчашка а цхьа хΙума ала луур дара. И бехк вайна тΙебогΙуш бац вай бахахь а, вайна гург кхин хьал ду. Муьлхха а нохчочо дина хΙума дерриг а халкъана тΙехьош хилар вайна гуш ду. И бехк вайна тΙебилла гΙертар а вайна гуш ду. Цхьаццадолчу декъехь вай иза тΙе оьцуш хилар а вайна гуш ду.\nЦундела сан дехар ду, тахана, лаамца а, лаамза а махках а бевлла, кхечу къаьмнашна юкъа дΙа а тарбелла Ιачу нохчашка. Вайх хΙораниг а тахана консул ву, нохчийн къоман консулш ду шуна вай тахана хΙокху дуьнентΙехь вай дΙахьочу дахарехь.\nЦуьнан мах кхоччуш а, кхетош а хадош, диканиг а вониг а, вайн нахера даьлларг, иза вайна тΙедогΙийла а хууш, азаллехь дуьйна вай схьадеъначу дайн гΙиллакхийн, оьздангаллин ларам а беш, вай дуьненна довзийтар – иза хΙораннан а гΙазот а ду шуна, иза декхар а ду шуна.\nДикачунна тΙехь вайн халкъан цΙе а йоккхуьйтуш, цу тΙехь вайн халкъан цΙарах масалш а гойтуш, чекхдовла Дала хьекъал лойла вайна! Иза ду шуна тахана баккхийчеран а – кегийнах кхерамах а бовдийна, махках а, цΙийнах а боьхна баьхкинчара дан дезарг. Нагахь санна иштта аш шайн тΙаьхье кхиа ца яхь – иза яйна тΙаьхье ю шуна. Кху панамахкахь тΙаьхье кхион ма еззара кхиа ца яхь, аш а, ас а лелориг, хилларг-лелларг, массо а хΙума довш ду шуна».\nХаджимурадов Муса, Царнаев Тамерланца гергарло лелла Нью-ХIемпширера нохчо


Курдашна гIо дан Шема эскархой хьажо дагахь ву Макрон\nШемарчу Манбидж гIалахь болчу курдашна гIо дан шен эскархой хьажор бу Францино. Цунах лаьцна хаам бо Reuters агенталло.\nЭскаран дакъа цига хьажор хьокъехь Францин президенто Макрон Эммануэла барт бина Шеман демократин оппозици олучу тобанца, шен Парижехь хиллачу цхьаьнакхетарехь. Маса эскархо вохуьйтур ву Манбидже дуьйцуш дац.\nДечкен-баттахь дуьйна Шеман къилбаседан кIошташкахь болчу курдашна дуьхьал тIеман операци дIахьош ду Туркойчоьнан эскар. Цуьнан Iалашо ю Манбидж дIалацар. Цигахь дIатарйелла ю Iамеркан тIеман контингент.\nТуркойчоьно кхайкхам бина Вашингтоне шен эскархой цу гIалара арабаха аьлла. Амма Iамерка реза ца хилла иза дан.\nТуркойн Iедалшна хета курдойн тIеман тобанаш (курдийн милици) террорхошна тIехIиттина ю аьлла. Курдийн милици тIом беш ю Iамерко куьйгалла дечу "Исламан пачхьалкхаца" къийсам дIахьочу коалицина юкъахь.


"Со вина сан нана, собаре хилалахь..."\nСтигалкъекъа-бутт 07, 2017\nШолгIа Дуьненан тIом чекхбаьлла де даздеш а, Тезетан а, баланан а де тIекхочуш а карлабовлу хийлачу адамийн кхолламаш...\nЙовш яц Нохчийчуьрчу тIемийн ларш\nКарладоху цу дийно халкъан эшаран дешнаш.\n„…Шелваларна ва кхоьруш, мацваларна ва кхоьруш,\nаганан кохкараш малделла, вожарна ва кхоьруш,\nсо тахна воьжна де ахь муха ловр ду-те?\nСо вина сан нана собаре хилалахь...“\nТIаккха карладовлу хийла ша хала кхиийна кIант хьалахIоьттинчу, цунах шена гIортор хиллачу дийнахь вен а вийна, я тIепаза вайна бисинчу нанойн сибаташ. Цара шайца даима а лелош хилла шайн оьрсаша я оьрсашца цхьаьна арабевллачара лецна дIабигина, лар йоцуш байначу кIентийн суьрташ.\nДукха дегIаца а, киснашкахь а лелорна лилхина, ситтина хуьлура и суьрташ, цхьаццадерш хено маждина. Цара хаамийн гIирсашкахь я адамийн бакъоларъяран цхьаьнакхетараллашкахь болхбечарех цхьаъ шайна гича, хьала а дохий, гойтура и суьрташ, „хьажахь, ца гина хьуна, бIаьрг ца кхетта хьан цхьанхьа а, яздехьа, схьахоьцур вац-те, цо дина хIумма а ма дацара“, олий.\nКарлайолу ГIойистера пхи кIант тIамехь вийна нана. Карлайолу Соьлж-ГIалин йистехь Iуьллучу Катаямера иштта пхи кIант вийна йолу нана. Карлайолу РегIатIехьара кхо кIант туьтмIаьжгаш йоьхкинчу оьрсийн эскархоша устаг1ийн готичу а лилхина, дIавигича дуьйна схьа церан лараш лоьхуш лелла йолу нана.\n„Сайнчарах хIумма а ца хезна хьуна?“ - олий, хоттура цо даима а цу хенахь Соьлж-ГIалахь сих-сиха карош хиллачу цIейоцчу кешнашкахь керла-керла декъеш карийначохь тхо вовшахкхетча.\nКарлайолу 2012-чу шарахь Соьлж-ГIалара ГIалгIайчу йоьдучу жимчу, шех нахалахь „марштрутка“ олучу автобус чохь сайна евзина хилла цхьа зуда. ТIехьажча, 45, я мел дукха а 50 шо хир долуш яра иза. Суна цкъа а гина йоцчу цо, ша со йолу меттиг а лехна, цига ян гIерташ яра элира, шена сийсара гIенахь хьо гинера, аьлла.\nСуна иза юьхьанца коьртана телхана хила мега аьлла хийтира. Цу хенахь дукха хуьлура шайга даьхкинчу вонаша, я нийса аьлча, мостагIчун къизалло шайга дахкийначу вонаша коьртана галбаьхьна, хьекъалх тилла нах. Амма сиха кхийтира, и зуда коьртана телхана-м тешна а яцара, мелхо а, шегарчу иманах а, собарх а милла а цецвала а йиш йолуш, тамаше турпал-зуда хиларх.\nШи кIант дIавигинера цуьнан оьрсийн эскарерчу чаьлтачаша, шайн цIера лаьцна. Цхьа а бехк-гуьнахь а воцуш. Хьалхарниг, 26 шо дерг, ша зуда ялийначу буса, тойне гулбелла нах шайн-шайн цIабирзинчул тIаьхьа, сахуьлучу хенахь чулилхинчу эскархоша дIавигинера, Iадийначохь жима нускал а, тIеетталуш нана а юьтуш.\nИза вигина меттиг, я цуьнан лар ца карош бIаьрзе нана а лелаш, бутт балале шозлагIа кIант, 18 шо бен а доцуш волу, иштта чу а лилхина, тIеетталучу нанна масатоьпан мукъ тоьхна, йожа а йина, дIавигинера БТР-ашца неIаре баьхкинчу салташа. И шиъ бен кхин доьзалхо а ца хиллера цуьнан, къона йолуш йисина, уьш лелош Iийна йолчу.\nЦо соьга суьрташ гайтира, „нана яларш, хаза хилар бен кхин бехк ма бацара кху шиннан, мичахь ву-те хIара шиъ?“ бохуш. „ Ца гина хьуна и шиъ цхьанхьа а, хьахош а ца хезна хьуна?“\nСуна ца хаьара цу шиннах хIумма а. Амма и зуда цкъа а йиц ца ло. ХIун хилира-те цунах? Цуьнан шина кIантах? Шерашкахь оьрсийн чалтачаша Нохчийчуьрчу сайн журналистан некъашлахь, мел гинчу къизаллашна юкъахь, тIепаза байначийн сибаташна юкъахь, эрча даьхначу декъешна юкъахь, берашна боьлхучу наношна а, наношна доьлхучу берашна а юкъахь цкъа цу зудчуьн санна гIайгIане а, сирла а, собаре а сибат ца гина суна.\nЦуьнан сибат - цу тIеман сибат, цу тIамо шаьш хала кхиийначу кIентех, цу кIентех шайна гIорторш хуьлучу дийнахь баьхначу нанойн васт санна хетало суна хIинца а.\nИза а, кхин эзарнаш нохчийн наной а - итт, пхийтта, ткъа, ткъе пхеа шарахь шайн кIентех лаьцна цхьа а хIума ца хууш, амма уьш цкъа мацца а, шаьш далале, Дала цIаберзор хиларх тешаш, дийна ца берзабахь, дIадолла дакъа дерзийна а, церан дог эца, царна сатийсам бала йиш яцахь а...


Чохь лелорхо воцу кеманаш низаме даха деза\nМарсхьокху-бутт 13, 2013\nЦхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацин Инарла секретара Ги Мун Пана дуьненаюкъарчу низамашна буха дало деза чохь лелош стагга а воцуш нах байъа пачхьалкхаша стигала доху кеманаш, аьлла дΙахьедина. Иза цо элира ша шина денна вахначу Пакистанехь, Исламабадерчу университетехь.\nОцу кеманийн дуьйлучу гΙалаташца маьрша адамаш хΙаллакдар харцо лору Ги Муна. Ιамерко ал-Къаидан а, тΙалибийн а ницкъаш хΙаллакбечу бахьанийца юкъ-кара стигал доху и тайпа кеманаш Пакистанан ОвхΙанистанца лаьттачу дозанехь. Ткъа Исламабадо иза шен суверенитет йохош хΙума лору.\nПакистанний, луларчу Хιиндойчоьнанний юкъаметтигаш ийгΙинчу муьрехь нисделла Цхьанакхеттачу Къаьмнийн Организацин лидер Исламабаде кхачар. Гималай-лаьмнашца лаьтта дозанаш къуьйсуш бу шина мехкан ницкъаш.\nНохчийчохь дIахецна кIира хьалха лаьцна хилла 3 стаг\nДоза ца къуьйсу Iаьндаша\nДов дIадирзина лору Москох цхьаьнакхеттачу нохчаша а, азербайджанхоша а\nПолицино дIахецна Амстердамехь сацийна Милашина а, Бахаева а\n"Исламан пачхьалкхан" видеош кечйеш хилла стаг лаьцна Шемахь\nКадыровс шен метта витина Хучиев\nБашкирехь лачкъийна машен карийна Нохчийчохь\nШайн чуьра даьхьна ахча схьадоьху МачаликашвилигIара\nАвстрерчу вайнехан кхеташонехь\nЖуьгташна цатам бинчу конгрессхочуьнга дарж дитаре кхойкху Трампа\nДов дIадирзина лоруш ду/ Кадыровн метта Хучиев ву/ Iаьндаша доза ца къуьйсу


12 вахархочунна коронавирус кхетта хилар гайтина Ставропол-махкахь тесташа\nСтавропол-махкахь девнаш айдина карантинан хьелаш талхийначу наханна дуьхьал. Ишта хаам баржийна коронавирусна дуьхьалоечу махкан кхеташонан куьйгалхочун гIовса Скворцов Юрийс. И девнаш бехктакхаман ду, я административан ду, билгал ца даьккхина цо. Цкъачунна динчу зераша (тесташа) гайтарехь, COVID-19 ун гучудаьлла I2 ставрополхочуьнгахь.\nРегионан могашаллин министралло, Ставрополехь коронавирус кхетта ву цхьа стаг, элира еарийдийнахь. «Коронавирус яьржинчу пачхьалкхера цIаеана» зуда ю бохура иза. Шен Инстраграм-агIонехь губернатора Владимиров Владимира хаийтира коронавирус кхеттарг лор юйла.\nТIаьхьо билгалделира, ун шех хьакхадаларна, дарбан цIийне йиллинарг мехкан могашаллин министраллерчу инфекцех бахархой Iалашбечу декъан белхахо Санникова Ирина хилар. Цул сов, университетан хьехархо а ю иза. Цо университетан куьйгалхойх хьулдина хилла деношкахь ша Испанера цIаеана юйла, парггIат балха лелла. Оцу бахьаница иза озийна жоьпе.\nПолицино хIоттийначу документо бахарехь, кху беттан 6-9-чу деношкахь Санникова хилла Испанехь, цигара ша цIаеъча, низамо бохург а дина, карантинна цIахь ца сецна.\nУниверситетехь оцу зудчунна гергахь нисвелла 13 дозанал арахьара студент а, кафедрин 11 белхахо а. ДIадахначу шинарийдийнахь йиллина Санникова дарбан хIусаме.\nКарарчу муьрехь хьехархочуьнца контактехь мел хилла нах бу лоьраша зуьйш, яздо медицинан белхахошца юкъарлонехь долчу «Ставропол-мехкан Блокнот» газето. Цо дийцарехь, «цкъачунна цхьаьнненна а ца хаьа, муха схьагулбан беза шайн-шайн мехкашка каникулашна дIабахана студенташ» - уьш бу ХIиндойчуьра, ГIажарийчуьра, Иракъера, кхечу мехкашкара.


Бепиг ма даа боху бистинчу мехо\nОьрсийчоь -- Бесташ лаьттачу мехашна резабоцучийн протест, Москох,10Гез2012\nЛуларчу мехкел хьалха яьлла Нохчийчоь кхачанан мехаш бесторца. 12 сом дехначу бепигах хΙинца ши туьма доьху. Хьоло уггаре хьалха дакъаза доккху иштта а токхе хилла доцу махкарчу къехочун текх.\nДукхахболчу бахархойн карарчу хенахь вуно чIогIа сагатдеш хIума ду, бала а кхаьчна, юкъагIоьрташ Iедал а доцуш, дазлуш лаьтта бепиг а, дама а. Гурахь 12-13 соьмах хилла бепиг тахана 20 туьмане хьаладахна, ткъа 500 сом доьхуш хиллачу 50 кийла йоьдучу тIоьрмиган тахана 850-900 сом мах бу. Оцо бахархойн йишйохийна. Иштачех ю Соьлж-ГIалин яхархо Дакаева Зараъ а.\nДакаева: «Валлай хаац суна-м, тIедетталуш лаьтташ-м ду мехаш. ХIара муха даа деза? Гурахь 12 сом бен бацара хIинца ши туьмане хьалабаьхьина. Iедалан бала кхача ца безара цу гIуллакхан? Шайна ма -товв мехаш тIе а детташ Iийр бу те уьш?»\nКIез-кIезиг детталуш мехаш-м тIедетталуш лаьтта, боху Невран кIоштарчу вахархочо Хизарс. Делахь а, цо дийцарехь, кху тIаьхьарчу хенахь долахоша бепигца а, даманца а лелориг гIийла бохкучу нехан лаг лоцуш харцонаш ю.\nХизар: «Суна хууш, мехаш чIогIа тIетоьхна бепиган а, деман а. Нах реза-м бац. Теркаца йолчу кIошташкахь цкъачунна тIетохаза ду, хьалха эцна дама дIа ма даьллинехь, тIекхетар бу, боху кхузахь. Ялта ду-кх дазлуш. Со-суо гIалахь хилла-кх. Бахархой чIогIа реза бац. Церан собар кхачо гIерта моьтту суна. Суна ган а гуш, кхаллар а эцна, дIаяхара масех зуда, вуно чIогIа яппарш а еш».\nЛакхадуьйлуш лаьттачу мехийн хьокъехь къамел динчу Хизарна хетарехь, катоьххна, Iедал юкъа а доьлла, цхьа хIума ца дахь, адамийн резадацар хIора денна а алсам долуш ду. Кхидерг доцуш, мокха деман мах а бу тахана, цо чIагIдарца, кIайчу даме гIоьртташ хьалабаьккхина.\nХизар: «Цул совнаха, Советан Iедал долуш дуьйна мокха дама хаъал дораха дара, ткъа тахана иза а, кIайн дама санна, даздина. Цуьнан бала болуш стагга-м вац.»\nНохчийчохь бепиган а, деман а мах ирхбахар шатайпа туьду Теркйистерчу вахархочо Мадиев Илеса. Уггар хьалха цо иза дузу, хьокхуш лаьтташехь, ялта кхаш тIехь машенаш тIе а дуттуш, лула-куларчу мехкашна спирт даккха а, йий дан а бIеннаш тоннашкахь дIадухкуш хиларца.\nМадиев: «Бепиг кху Нохчийчохь даздаларан бахьана хIун дуй? И дера ду, хьокхуш лаьтташехь, кхаш тIера ялташ дIадухкуш хилар. Схьаоьцуш лаьтташехь, дIадухкуш ду-кх. Цу холдингаша шайна луъург леладо. Ялта хьерашка кхачош а дац. Царна шен барамехь ялта хьерашка охьадиллар тIедожо дезара. Халкъан бала болуш стаг вац. Нахана пайденна мискъалан зарратал цу холдингаша беш пайда бац. Царна латтанаш дIадоьхкинчара царна тIедилла дезара ялташ чохь дитар».\nЯлташ, тIаьхьенан ойла а ца еш, дIадохкар гIеххьа саяьлча тоаме цахетарца дузу Сайпудди цIе йолчу кхечу юьртахочо. Сан ишта къамел нисделла цуьнца, урх узуш да воцуш, ирхъоьхучу мехех.\nСайпудди: "Нохчий соьмах Iебаш бац. Соьма тIе сом даьлча а тоаме ца хета. Кхо сом тIе ца кхетча реза ца хуьлу. Телхина дерг и ду. Нохчийчохь доккхуш долу, кхиош долу кIа, масала, дама даккха пайденна дац. Дама чудохьуш ду. Долахошка мехаш тIе ца деттийта, пачхьалкх юкъайола еза, Iедал бах-кх ас. Царна тIеIаткъам беш, уьш низаме боьхуш, цхьа зеразакъ санна, Iедал хила деза юкъалелаш. Эшахь гIо дан а деза Iедало".\nСхьагучу суьртехь, цкъачунна, доладеш Iедалан цхьа хьукхмат-урхалла а йоцуш, шашаха санна тIедетталуш ду Нохчийчохь Iар-дахарехь ца хилча амал доцчу сурсатийн мехаш. Амма массара а кхетош ду цхьаъ - зил тухуш да а воцуш, мехаш лакхадуьйлийла доцийла.\nМехаш бесташ бу


ГIадужу-бутт 15, 2020\nГIебарта-Балкхаройчу медикашна тоха коронавирусна дуьхьало ечу вакцинин мехий деана Москвара. Молха шозза тоха лерина а ду, лаам болчунна бен а ца туху, билгалдоккху мехкан могашаллин министралло. Амма кIезиг теша меттигера медикаш юьззина теллина а йоцу Оьрсийчохь кхоьллина вакцина кхераме яц бохучух.\n"42 доза схьадеана республике. Тоьхна 34 медицинан белхахочунна. Пачхьалкхан могашаллин министралло бахарехь, карара шо дерзале массо а бахархошна ян йолор ю вакцинаци. Массарел а хьалха тухуш ю вакцина медикашна, педагогашна, социалан белхахошна", - элира Кавказ.Реалиига меттигерчу могашаллин министраллехь.\nТкъа буй вакцинаци шайна яйта реза ца хилла медикаш, хаьттича, и тайпа информаци шайгахь яц, жоп делира медицинан урхалло.\nОьрсийчуьрчу уьнна дуьхьалоечу оперативан штабан хаамца, ГIебарта-Балкхаройчохь коронавирусах цомгуш хилла 8574 вахархо, велла уьнах 110.\nМахкахь цхьаболчу лоьрашна вакцинаци яр тергалдечу лоьрашлахь дукха бу шайна тIехь эксперимент дIаяхийта шаьш реза дац бохурш. Кавказ.Реалиин редакцино хиттира медикашка, муха мах хадабо цара вакцинаци йолоран, аьлла.\nЛор-инфекционист Арахова Алеся язъелла вакцинаци шена яйта рогIе. Цо ша реза ю боху шена маха тохийта.\n"Ас гриппна дуьхьал яйтина сайна вакцинаци, цундела коронавирусна дуьхьал маха бутт баьлча тохийта дагахь ю. Вакцино коронавирус доьза йойъур ю аьлла хета суна. Со теша и дарба дика хиларх а, лело тешаме хиларх а. Ткъа цхьа жима ант доцуш яц цхьа а вакцина, - элира Араховас.\nЭксперименташ йо наханна тIехь\nЛор-иммунолог Марина яхаза ю шена вакцина яйта.\n"Кху муьрехь гриппна дуьхьал вакцина ю тухуш. Цхьаьна тоха йиш яц ший а маха. Цкъа керлачу коронавирусан вакцинин мах официалехь хаддолц, со реза яц и сайна яйта. Со кхета, лабораторехь дийнаташна тIехь санна, тхуна тIехь зуьйш ю и вакцина, ткаъ билггал хууш дац иза мел кхераме ю. Цундела я дуьхьал а, я иза иза хастош а ала хIума дац сан. Бакъду, ун шуьйрра даьржаш-м ду тахана, оцу бахьаница вакцинаци шайна яйта луурш а бу дукха", – билгалдаьккхира лоьро-иммунолога.\nВакцина эвсаре хиларх шек ю Нальчикера педиатр-инфекционист (цунна ца лиира шен цIе йоккхийла). Цунах коронавирус хьакхаелира ша цомгушчарна тIехьийизачу юкъанна, тоелла хIинца.\n"Вакцина мел пайде ю – иза хууш дац дуьззина, хан ца тоьина иза зен. Делахь а, цхьацца вакцинаш бахьанехь дуьнентIехь дукха адам дийна дисина. Ас йойтур яра сайна вакцина, амма со лайна яьлла коронавирус, иммунитет ю соьца, хуур ду-кх хиндерг", – боху лоьро.\nЦунна хетарехь, яьржина лела цамгар шех кхетар яц ала хIуттийла дац цхьаьннан а. Вакцина цхьаболучарна хьалха яр, кхечарна - тIаьхьататтар, иза нийса ца хета шена, элира педиатро.\nХ1ораммо цхьабосса т1е ца оьцу тоьхна молха\n"Бераша атта лов, симптомаш а йоцуш,я кIезиг хаалуш – цундела коронавирус дIасаяржораш, шайн доьзалшка дIакхачораш, дукха хьолехь, бераш хуьлу. Берашна мел мега-ца мега и вакцина тоха – иза ца хаьа суна, ца хаьа вирус цкъа лайначу берашна иза юха а мел атта кхета, яц оцу хьокеъхь тоъал информаци. Хууш ду хIора стага шеца долчу лазаршка хьажжина и вакцина тIеоьций, наха цхьабосса ца лов молханаш", – элира медико.\nАнастезиолога Аннас а лайна уьнан цамгар, иза а яц шена кхушара вакцинаци яйта дагахь.\n"Ас сайна а, сайн гергарчарна а тухуьйтур яцара вакцина. Со ца теша цунах. Со суо коронавирус текхна ю, амма ца теша оцу молханах – теллина дац иза, - элира Аннас.\nКоронавирус хьакхаелла дукха нах бу Оьрсийчохь, хIетте а дукхахберш кхоьру вакцинацех. Иштта боху «Цхьааллин Оьрсийчоь» партино бинчу хаттаман жамIаша: 73% нах ца теша сихаллехь кхоьллинчу молханах.\nОцу юкъанна Оьрсийчоьнан президента Путин Владимира хаийтина пачхьалкхо COVID-I9 уьнна дуьхьал кхин а цхьа вакцина кхоьллина хилар. Новосибирскера вирусологин, биотехнологийн «Вектор» центр ю цуьнан автор. Оцу шолгIачу вакцинина тиллина "ЭпиВакКорона" цIе. Амма и вакцина а ю, шена цIе тиллинехь а, хьалхарниг а санна, клиникан зерех чекхъяккхаза.


Инфоурок / Начальные классы / Презентации / Аз элп а Ч1\nЧ1У, ч1е, ч1о, Ч1уг, ч1е – ниг, ч1о – да, Г1а- бакх, ч1а – ра, ч1а-ба,\nХьуьнхахь. Ерриг а акхарой Хьаннашкахь еха. Махкара олхазарш, Ду кхузахь дехаш. Д1аг1ур ду уьш гена. Хьаннаш ца хилча, 1алам а хир ду-кха Т1аккха сов ирча. Талхадов Хьамзат\nпалг Ч1е - г1аг ?\nИзрапова Макка Висарговна\nНомер материала: ДБ-401243


Оьрсийчоь -- Лермонтов Михаилан портрет. Суртдиллархо Клюндер Александр.\nТахана оха шун тидаме юьллур ю "Адамаш, хиламаш, зама" цIе йолу программа. Поэтан Лермонтов Михаилан Кавказца хиллачу уьйрех а, тахана Оьрсийчоьнан Iедалш цуьнах пайда эца гIертарх а лаьцна ю иза.\nХIара шуна хезаш дерг Оьрсийн вевзаш волчу поэто Лермонтов Михаила язйинчу «ГIалгIазакхийн аганан илли» цIе йолчу байтан тIехь олуш илли ду. ГIалгIазакхийн нанас шен бер дижош олуш ду иза. Лермонтовна хаьа ша дуьйцург хIун ду. Дукха жима волуш дуьйна бозабелла хилла цуьнан кхоллам Къилбаседа Кавказца.\nДуьйцу историн Iилманчо Абумуслимов Сайд-Хьасана.\nАбумуслимов Сайд-Хьасан, нохчийн историк, 18ГIур2013\nЛермонтов вина 1814-чу шарахь ГIадужу-беттан 15-чу дийнаь Москох. Велла иза 1841-чу шарахь Пятигорскехь. Кху дуьненчохь и йоца хан йоккхуш шозза Кавказе тIаме хьажийна хилла иза. Лермонтов гIараваьлла поэт Пушкин Александр дуэлехь вийнача Iедалш емал деш стих язъйинчул тIаьхьа. Шен кхолламехь цо дуккхазза а критика еш хилла цу махкахь лелачу гIиллакхашна.\nОьрсийчоь -- Лермонтов Михаилан портрет. Суртдиллархо Горбунов Кирилл.\nТахана Оьрсийчоьнан Iедалш махкахь патриотизм ойъу шаьш бохуш а, оппозицица къийсам латтош шуьйра пайда эца гIерташ ду Лермонтов Михаилан кхолламах. Масала, тIаьххьара шен зорбанан конференцехь президенто Путин Владимира пхиолгIа колоннина а, оппозицина а юкъахь башхалла юьйцуш хьахийра «оппозиционер Лермонтов».\n«Хала ду доза тоха мичахь чекхйолу оппозици, мичахь дIайолало пхиолгIа колонна. Лермонтов дагавогIу вайна. «Iод дика йойла, лийчийна йоцу Оьрсийчоь -- лайн мохк, элийн мохк». Оппозиционер хиллий иза? Дера хилла... Амма иза шен мехкан патриот хилла. ТIедеттачу герзана дуьхьал воьдуш хилла иза шен мехкан дуьхьа. Оппозиционераш шога нах бу, амма патриоташ бац уьш. ПхиолгIа колонна кхечу пачхьалкхаш аьлларг деш болу нах бу», - элира Путина.\nАмма историн Iилманчана Убумуслимов Сайд-Хьасанна хетарехь, Путина далийна масал дIоггара кхимае дац.\nДелахь а Лермонтов цу бесса хесто оьшуш стаг вац. Путин бакъвара цо Лермонтов оьрсийн патриот хилла бохучхенахь аьлла хета историн Iилманчана Вачагаев Майрбекана.\nВачагаев Майрбек, нохчийн историк, 2012\nКхузахь дагадаийта деза юьйцург адамийн бакъонаш боху кхетам аьттехьа боцу, Цхьамнаькхеттачу Къаьмнийн Организаци а, интернета а, ур-аттал электросерло а йоцу зама хилла хилар. Цу заманахь Лермонтов Михаила дийцинарг оцу заманан хьелаш тидаме эцча ларам бан мегар долу хIума ду бохуш дуьйцу историн Iилманчо Абумуслимов Сайд-Хьасана.\nНохчийн поэташа гочъян йолийна Лермонтовн поэзи а, проза а 20-чу бIешаран 38-чу шарахь дуьйна. Уггара хьалхара Лермонтовн лирика гочйинарг ву нохчийн советан поэзи кхоллархойх цхьаъ волу Мамакаев Iаьрби. («Малик», «ГIалгIазакхийн аганан илли», «Лаьмнийн баххьаш», «Iо дика йойла, лийчийна йоцу Оьрсийчоь»). Царан зорба тоьхна хилла «Ленинан некъ» а, «Ленинхо» а газеташкахь.\nПолитикан тутмакхо нохчийн поэто, яздархочо Гадаев Мохьмад-Салахьа набахтин лазартнехь хIинц-хIинц ша ле бохуш Iуьллуш шен къанте Руслане яздинчу кехат тIехь хьахийна ду цо Лермонтовн "Мцыри" поэма гочйина хиларх лаьцна.\nКавказ, хIусам, Лермонтов Михаилан сурт.\n«Поэто дуккха а яздина Кавказах лаьцна. Цунна езаш хилла Кавказ. Ас хьехар до хьуна, веша Лермонтов», - бохуш яздо цо шен кехатан тIехь.\nЛермонтовн байташ шуьйра гочйон нохчийн поэташ а, яздархоша а вайнах Сибрехара цIабирзича. Царна юкъахь ву Мамакаев Мохьмад а, Эдилов Хасмохьмад а, Сулейманов Ахьмад а, Саидов Билал а, кхиберш.\nКху заманахь Лермонтовн кхолларалла гочйинчерах ву поэт, яздархо Уциев Абу. Цо дуьйцу.\nУциев Абу, нохчийн поэт, яздархо, 2013\nЛермотов Михаил дийна а волуш цуьнан байташна мукъамаш язбан буьйлабелла композиторш. Цхьана вай хIара программа йолалуш хазийтина долчу «ГIалгIазакхин аганан иллина» мукъам язбина 50 сов композиторо. Амма, дийцарехь, тахана и илли олуш уггаре а бевзаш болу мукъам бу ша Лермонтов Михаила баьккхинарг. Аганан илли цо яздина Нохчийчохь Червленная станицехь гIалгIазакхийн зудчо лоькху илли а хезна. ХIара программа ерзош иза дIаолу янонера эшаршлакхархочо Йуми Йос.


Катарца ийгIина Iарбойн пачхьалкхаш\nТерроризмна тIетайна аьлла, Катарца дипломатин юкъаметтигаш хедийна Бахрейно а, СаIуда Iаьрбийчоьно а, Мисарас, Цхьанатоьхначу Iаьрбойн эмираташа а. Оршотдийнахь Reuters агенталло бина и хаам.\nЛаьттахула а, хIордантIехула а, стиглахула а Катарца зIенаш сацийна Бахрейно. Оцу пачхьалкхан бахархошна 14 де, Катаран дипломаташна 48 сахьт делла шайн даймахка юхаберза.\nИзза дехар дина СаIуда Iаьрбийчоьно а. Терроризман, экстремизман кхерамах бахархой ларбарца тIеэцна и сацам аьлла, дIахьедина Эр-Риядехь.\nТерроран тобанаш, къаьсттина "Бусулба вежарийн" догэцарна Доха бехке а еш, Катаран транспорт дIаса ца лелийта Мисарас шен порташ, аэропорташ дIакъовлуш ю. Катара "Исламан пачхьалкх" шех олучу а, "Ал-Къайда" а тобанашна ахчанца гIодарна оьгIазъяхана Цхьанатоьхначу Iарбойн эмираташ а.\nРИА Керланаш агенталлан хаамашца, Катарна а, цуьнан луларчу пачхьалкхашна а юкъахь конфликт иккхина Iамеркан Персидан аймин пачхьалкхашца Эр-Риядехь саммит хилла кIира даьллачул тIаьхьа. ГIажарийчоьнан политика емалйира оцу цхьанкхетарехь.\nКатаран хаамийн агенталло эмиран цIарах ТехIеранца юкъаметтигаш къобалъеш, къамел зорбане даьккхира. ТIаьхьо оцу пачхьалкхан арахьарчу гIуллакхийн министралло дIахьедира, агенталлан сайт хакерша йохийна хиллера, эмиран цIарах къамел оцу хакерша дIаоьллина хилла аьлла. Делахь а, СаIуда Iаьрбийчоь а, Цхьанатоьхна Iаьрбойн эмираташ а, Бахрейн а ца теша Катаран керстдарх.\nПачхьалкхашца дипломатин юкъаметтигаш галъйовларх цкъачунна Катара дIахьедар дина дац.


Мишта дезду метта цIай? -\nМишта дезду метта цIай?\nВай республике гIолла дIакхайкадаь латташ да, хIара шера февраль бетта наьна метта цIай дезде деза аьнна. НийсагIа аьлча, «ГIалгIай метта итт ди» оал цох. 15-ча дийнахьа дIадоладенна 25-ча денга кхаччалца; хестабу, бувц, безбу наьна шурийца Iомабеш бола къаман мотт.\nЦу деношка хьалххе кийчлуш, тайп-тайпара болх дIабахьа лерхIаш хул вай юкъара дешар дешача школашкара хьехархой а дешархой а. Из цIай вай вахара юкъедеча денз, дикка поалхам Iоаяьй цу лостамагIа аз болх беча Сурхо тIарча ийс шера дешача школе. Бераш наьна метта хам бе, сий де, из лархIа Iомадеш къахьег укхаза тайп-тайпарча классашца болх беш болча наха. Фу тайпа болх бу дувцаш долча деношка? Оаха мел даьр дувца отте, из дукха хIама да, цох дIаьха йоазув хургда. Цудухьа аз белгалдоахаргда цу юкъера сайна керт-керттера да аьнна хетараш а моллагIча школе дешархошца де низ кхоачаргбараш а. Эггара хьалха цу деношка бергболча балха план оттае еза, цу тIа белгалдаккха деза зIамагIйолча классашка де таро яр, йоккхагIча классашка дича пайда баргбар. Белггала ха деза, уж шедар малагIча деношка дергда, фу цIи, чулоацам болаш хургда хIара деш дола хIама. Хьалхарча дийнахьа денз, кийчбийя хул книжкай, газетий, журналий хьокхам (выставка). Дешархой эггара дукхагIа тIалаттача моттиге латташ хул хоза догам долча цхарала хьисапе кIай гата тIатесса истолаш. Хьокхама корта дIаязбаь хул «Наьна метта – итт ди» яхача йоазонца. ЭгIа-магIа латташ хул «Книжкаши журналаши», «Газеташ» яха сомача каьхата тIа даь йоазош. Хьокхама юкъе хул вай гIорбаьннача нахах дола йоазош тIадола газеташ. Масала, цар тIа хул вай эггара хьалхара алапат кхелла волча Мальсагов Кураза Зоврбика, хьалхарча поэта Беков ДордагIа Тембота, филологически Iилмай доктора, профессора Оздоев ГIайре Фирюзай, профессорий Мальсагов Дошлакъий, Оздоев ИбрахIима, Дахкильгов ИбрахIима, къаьнача а къонача а дикагIболча вай йоазонхой Базоркин Идриса, Озиев Салмана, Осмиев Хьамзата, Боков Ахьмада, Зязиков Бахьаудина, Чахкиев СаIида, Плиев Махьмад-СаIида кхолламашта хетаяь очаркаш. ЙIаьххача хана кIезиг-кIезига гулдаьча цу газеташа дизза сурт оттаду вай метта Iилма дегIадара, цул совгIа йовзийт из хьалкхоабаш, дийнбеш, тоабеш чакхбаьннача наьха кхелаш. Каст-каста го йиш я, газет хьаийца, меттаца болх беш хинна Iилманхой бовза гIерташ, латта бераш. Царех цхьабараш эггара хьалха укхаза кийчбаьча хьокхамга гIолла бовз царна. «Книжкаши журналаши» яхача даькъа юкъе хул тIеххьарча хана кепа теха арадаьнна керда дошлоргаш, халкъа багахбувцама гулламаш, поэзен, прозан йоазонаш, «Литературни ГIалгIайче», «СелаIад» яхача журналаша кепа етта дувцараш, байташ, пьесаш, фаьлгаш, кхыдараш. Укх тIехьарча хана, цу тайпарча хьокхамга гIолла дешархошта дайзад Куркиев Аламбика, Оздоев Рамиса, Цицкиева Азас оттадаь дешаш нийсаяздарца а уж дашхарца а дувзаденна дошлоргаш; Мальсагов Абос, Танкиева Лидас оттадаь гIалгIай багахбувцама книжкаш; Костоев Iалихана «БIарий га», Мальсагов Зоврбика, Муталиев Хьажбикара, Мальсагов Оарцхой, Мальсагов Дошлакъий, Яндиев Жамалдий «Хержараш», Албаков Жабраила, Льянов Мухьмада байташ тIайола говзаме литература, Чахкиев СаIида «Доша бIоагIий», Матиев Iаббаса «Аьттув» яха романаш, царех тарра кхыдараш. Цул совгIа, укх школе дагIача берий шоай а арадаьннад говзаме йоазош тIадола «Сурхо тIара бераш» яха книжка. Цунна юкъедахад фаьлгаш, дувцараш, байташ. Къаьстта а хоза язъяь яр Аушева Фаризай гIалгIай 46 алапа хетаяь йола лоацца – биъ е бархI мугIарах латта – байташ. Дикка йоккха моттиг дIалоацаш хул хьокхама юкъе «СелаIад» цIи йолча берий журнала йоазош. Цу журнала оагIонаш тIа каст-каста кепа етт тха бераша шоаш кхеллача йоазошта, цудухьа царна из, дика дайза ца Iеш, дукха а деза. БIарчча пхиъ а итт а истол дIалаццал да школе вIашагIтеха, моттигерча берий говзаме йоазош тIадола берий журналаш. Оаха уж боча хеташ, лорадеш леладу, школан исторе цхьа оагIув санна.\nМетта итт ди дездеча хана, экскурсеш ю музее гIолла. Пхийтта шу хиллал ха я укхаза дукха йоккха йоацаш йола музей хьаяь. Из кхаь даькъах латташ я: говзамеча литературахи, театрай вахарахи, суртанчаша кхеллача балхехи. Говзамеча литератураца дувзаденна даькъа да Зязиков Мурада, Боков Ахьмада, Чахкиев СаIида, Дахкильгов ИбрахIима, Гагиев Гирихана, Плиев Махьмад-СаIида, Мальсагов Абос, Угурчиев Азмат-Гире, Мерешков Султана, Горчханов Бадрудина, Аушев Мусас, шоай кулгаца йоазош даь, совгIата деннача книжкаех а суртех а латташ. Лакхе белгалбаьха къаьнагIбола йоазонхой тахан боацаш ба, бакъда царех дукхагIбараш шоаш а хиннаб цу музее баьхка, хIаьта цар денна совгIаташ даимленна дада дисад цар хам беш йолча школан тхов кIалха. Шоай хана музее баьхка хиннаб дешара министр Танкиев Аюпа ИсмаIал, министерствон болхло хинна Зязиков Бахьаудина Людмила, дешара Наьсарен урхаллен керте лаьтта Зурабов Iаьлий Люба, художникаш Аушев Iийса, Полонкоев Адам, кхыбараш. Музее латт вай мехкарча кхаь театра вахар довзийташ йола тумба. Цун цхьацца оагIув хетаяь я И. Базоркина цIерагIча драматически театра, «Заманхо» яхача театра, зIамагIчарна лаьрхIа долча театра. Берашта йовз спектаклий афишаш а царга гIолла цар увттаяь цхьайола пьесаш а. Эггара йIаьхийгIа йола музея миIинг, вай мехкарча суртанчий балхаш довзийташ я. Къонача суртанчий балхашта нийса, укх чу го йиш я халкъа художникаша даь балхаш. Масала, музее да Эсмурзиев Заьлмахас дилла Яндиев Жамалдий зIамига портрет; Имагожев Хож-Ахьмада дилла «Хи йисте»; Аушев Iийсас даьхка «АтагIе», «Нальгиев Мандре», «Аушев Руслан»; Даурбеков Башира «Сурхо тIара хьайра»; Полонкоев Адама «ТIаргим» яха сурташ; Озиев Накира дахчах ваь «ТIемхо», кхыдараш. Цу тайпарча музее еча экскурсега гIолла берашта бовз кхоллама наьха къахьегам а цунца цхьана меттаца цар болх мишта бу а хов.\nДукха хIама де йиш я метта хетадаь цIай долча деношка классал чухьнахьа а. Эггара хьалха улгаш тIа хьалтоха мегаргда къаман йоазонхой компьютер чугIолла арадаьха сурташ, уж малашб ховргдолаш, цар тайпан цIераш язъе еза кIалха. Цар дукха йоккха моттиг дIалацац, цудухьа итте дийнахьа, Iо ца доахаш, дахкийта мегаргда уж. ЗIамагIйолча классашка дешача берашта хьалхара гуш хургба бувцаш мара ца хеза вай говзаме литература кхелла боккхагIбараш санна, зIамагIча ноахалах бола йоазонхой: Хашагульгов Iаьла, Картоев Мурад, Вышегуров Мухьмад, царех тарра кхыбараш. Берашта – цхьа ткъаьх саг белгалваь – дIаекъа мегаргья хозагIйола байташ. Уж дагахьа Iомаяь баьлча, байт дикагIа ешара яхьаш чакхъяха мегаргья. Котваьннар белгалвоаккхаш, сийлен грамота, книжкаш, берий журналаш совгIата даларо, дешархой безам хулийт тIехьа тIайоагIача хана цу тайпарча къовсамашка юха а юха а дакъа лаца. ХьоашалгIа беха мегаргба цига къаман прозаикаш, поэташ. Масала, тха школе хьоашалгIа ца хулаш, наггахьа а саг висавац царех. Бераш долча баьхка, царна хьалхашка къамаьлаш деш, шоай йоазош дешаш, хаттарашта жоп луш хиннаб С. Чахкиев, М-С. Плиев, С. Шадиев, Г. Гагиев, Б. Горчханов, С. Мерешков, А-Г. Угурчиев. Эггара тIехьа тха дешархошца къамаьл хиннар ва Хамхоев Дауд. Цу тайпарча вIашагIкхетараша духхьал йоазонхой бовзийта ца Iеш, наьна меттацара безам сомабоаккх, из Iомабара тIаберзабу бе-бе ханаш йола дешархой.\nИштта беча балха дикагIйолча оагIонех цаI я йоазонхоех дола кинофильмаш гойтар. Школе шиъ интерактивни улг да, дивиди я, флешка тIара моллагIа фильм гойта йиш йолаш телевизор я. Меттаца дувзаденнача дезача деношка дешархой таро хул йоазонхой дийна болаш даьхача Муталив Хьажбикарах, Зязиков Бахьаудинах, Яндиев Жамалдах, Осмиев Хьамзатах, Плиев Махьмад-СаIидах, Гагиев Гириханах, Хашагульгов Iаьлах, кхычарех долча кинофильмашка хьажа. Цу фильмашка гIолла бовз царна кхы а дукха йоазонхошта гонахьа хинна, царца хьоашал доагIаш хинна нах, ладувгI цар шоаш мишта дешаш хиннад шоай йоазош. Берашта дикагIа довзийта йиш я «СелаIад» яхача журнала вахар, цу гIулакха гойта мегаргйолаш, цо хьабена беррига бIаьха никъ бувцаш йола слайдаш дIахьокха мара езац. Уж кийча йолаш я. Къаьстта урок е мегаргья къаман хьалхарча газета «Сердалон» вахара а, балха а, цун редактораш хиннача наха а хетаяь. Моттигерча йоазонхой дешашта даьхача иллей урок е а йиш я. Цу гIулакха пайда эца йиш я дивидех, магнитофонах, интерактивни улгах цхьатарра а цхьан хана а. Нагахьа санна Цуров Рамзана язъяьча гимнах, Хамхоев Ахьмада яздаьча «Лорса Лидайх», Яндиев Жамалдий байтах даьккхача «Хьо деттале, са дог», Плиев Махьмад-СаIида дешашта даьккхача «ГIалгIай кIантий», Гагиев Гирихана «Нана» яхача байтах даьхача иллешка ладувгIе, цар бIарчча урок дIалоац, бакъда цу иллешца хила деза уж доашхаш, кхетадайташ дола хьехархочун дош. Цхьадарех берашта шоашта фу хет хьажа мегаргва, иллешка ладийгIачул тIехьагIа. Арахеца мегаргда пенгазет.\nНаьна метта хетадаь итт ди долча заман чухь, къаьстта йоккха моттиг дIалоацаш хила деза аьнна хет сона йоазон балхаш: изложенеш, сочиненеш, диктанташ. Язде йиш я «Наьна мотт» яха диктант, «Фу Iомаду сона гIалгIай метто?» яха изложени, «Мичахьа накъабоал наьна мотт?» яха сочинени. Цу гIулакха эшаш дола йоазош деце, хьехархочо ше оттаде мегаргда изложенена, диктанта эшаш дола йоазош, сочиненена эшаш йола план. Укхаза къаьстта дика хьагучайоал берий наьна меттацара уйлаш. Цар дувц, наьна мотт хьаьшанга моаршал хатта, боккхагIчар Iуйре-сайре дика ювца, везача сага ловца баккха, дахар-денар хатта, дукха безача нахацара дог-безам даа шоашта безаш хиларах. Вокхар язду, наьна мотт ца хилча шоай деша таро хургьяцар вай йоазонхой дикагIдола йоазош, яхаш. Диктант е изложени язъяро гIо ду долаш дола гIалаташ хьагучадаха, мотт, йоазув шаьрде, дегIакхувла, цунца цхьана наьна мотт боацаш ваха йиш йоацилга а кхетадайт. Ваха-м йиш я, бакъда вахар хургда-кх шекар доацаш мола чай санна, е теза долаш дуа даар санна. Наьна мотт ба вахара чам тоабер. Из кхетаду бераша метта хетадаь итт ди долча деношка. ХIаьта хьехархой-м бIарчча шера царна из хьалхадоахаш хьабоагIа. Духхьал итт дийнахьа бийзача кхоачам бац гIалгIай мотт, из даим, хIара сахьата, хIара минота беза безаш ба, цунцара къаьста ха ца йоаккхаш.\n← В Ингушетии организован контроль над ценами на медицинские маски\nЛЕГЕНДАРНЫЙ КОМБРИГ →\nРубрики Выберите рубрику Covid-19 Занятость Здоровье Интернет и Телефония Медицина Новости Образование Общество Политика Праздники Религия Рубрики Сельское хозяйство Спорт Статьи Финансы Экология Энергетика


Мотт бастийтар (Хаваж Цинцаев) / Проза.ру\nГ1алахь 1аш-ехаш йолчу Хьамзатан дейиши к1анта Сайпудис зуда ялайинера. Иза юьртахь йоссина йолчура ц1а а ялийна, бал д1абирзина цхьа к1ира а даьллера. Нускале мотт бастийта дагахь, шен гергарчу нахе веара Хьамзат. Киснахь кхо сом ахча а дара кхуьнгахь. Ахча ахча долу зама яра иза. Масала, баьпкан булкана мах 16 кепек бен бацара цу хенахь. Х1инцца кхиина ваьлла вог1уш жима стаг вара Хьамзат, университетехь хьалхарчу курсехь доьшуш а волуш. Юьртахь хьалакхиина хиларе терра, г1иллакх-г1уллакх а, лело дезарг а хуъш, яхь д1ацаяла т1ох - аьлла эккхар а волуш вара иза.\nШегара ахча мотт бастийта к1езга хеташ вогуш вара Хьамзат. Амма стипенди схьадаллалц 1ийча, г1уллакх гена долура. «Цхьа а хийра стаг ма хилхьара децаьргахь», - бохуш ойла а еш схьавеана волу кхунна тешнабехк хиллера. Селхана-стомара Сибреха «шабашке» баханчура, дика сом-ком а яхьаш, ц1а баьхкина бола Сайпудин дехойх шича-маьхчлара кхо-виъ стаг карийра Хьамзатана бухахь 1аш. Шай гергарчу стега нускале мотт а бостуьйтуш, декъала а еш иза, схьанехьа боьвлера уьш. Хьамзатана хаара мотт бостуьйтуш уггар к1езга ахча теснарг ша хир вуйла. Шегахь кхи а делхьара-м, чохь болчарелла эша ца эша, т1аьххьара сом а д1алурдолуш вара иза.\n«Ма дош дацара хьо да-м! Кху балхана х1у дийра дара?», - хьера ваьлча санна, челакха ойла йора к1анта.\nТ1аккха, ц1еххьана цхьа х1ума дага а деана, хьеший болчура ара а тасавелла, пхьарс лаьцна такхина шен дейиша юьстах яьккхира Хьамзата.\n- Деца, оцу вай несо мотт бостуьтуш шена делла ахча хьоьга д1алой? – хаьттира цуо.\n- И бохург х1у ду? Ло дера-кх! – ц1оцкъамиш ирх дахара дейиши.\n- Делахь, соьга цхьа туьма луохь мотт бостуьтуш несана дала. Х1ети-вети а хьан кера д1акхочур ма ду иза. Хьуна зие хир дац, ткъа суна юьхьк1ам хир бу. Суна юьхьк1ам хилча – хьуна а хир бу…\n- Цулла совнаха, хьуна пайда хуьлча аг1ор х1ара кхо сом а ду хьуна, ас несана дала кечдина деана, - ахча д1акховдира велакъежаш волчу к1анта шен дейишига.\nЮьхьенца Хьамзата лелош дерг х1у ду ца хуъш цецъяьлла хилла йолу дейиша т1аьххьара кхета а кхетта елаелира:\n- Астаг1фируЛлах1… Цунна дага ца дог1уш х1ун ду, алахь? Х1умма а ледара-м вац сан веши к1ант.\n- Деца, хьа марзхойла эша ма ца лаьа сунна.\n- Са-м хьаха ю цаьрца хаза неха санна яхь, - т1етуьйхира Хьамзата аьлчунна дейишас, ц1арула ц1е туьман кехат кхуьнга схьа а кховдош. – Х1а, х1ара хьай кхо сом а д1аэца! Ас хьуна делла ларахь иза.\nКерахь варкъ диллина шун а долуш, цу т1е х1оттина хих юьзна куршка а йолуш чоьхьа елира хьешаша мотт бастийта чу кхайкхина нус. Ишттачу меттехь йеш йолу забарш а, бегаш бинчул т1аьхьа, халла хезаш-ца хезаш «мала» делира нускалан багахула. Хин куршки чура цхьа ши къурд а бина, кисана велира хьешашна юккъехь воккхах вверг.\n- Хи мелла дезачунна йоьзийла хьо, Дала барт ца1 бойла кху х1усамехь, Дала т1аьхье беркате йойла, - аьлла, ц1ена пхеа соьма кехат шун т1е диллира цуо.\nЦуьнца бола накъосташа а цуо аьлларг а олуш, цуо санна цхьатерра пхеа соьмий кехаташ тесира. Раг1 Хьамзате кхечира. Ала дог1аш долу ши-кхо дош а аьлла, хьарча а дина вовшах тоьхна дола туьма схьа а даржийна, шун т1е меллиша вахь диллира Хьамзата. Цецбоьвла вовшашка д1асахьоьвсира х1инцца мотт бастийтанарш.\nНускал чу далош еана, цхьа а шена дагахь кхи х1ума доцуш йолу, Сайпуди воккхах волчу вешин зудчо шен марвежаршка д1а а хьаьжна эккхитира:\n- Ватта, Сибреха поппарш кего доьлхачулла, х1ара мами веши к1ант санна, институте деша даг1а дезаш ма хиллера шу!\nСвидетельство о публикации №219032801650


Путина шегара дарж дIадала мега Кадыровга, хета социалан машанашкахь\nПутин Владимир а (аьрру агIорхьара), Кадыров Рамзан а\nСоциалана машанаш лелочара тидаме эцна Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира шегара дарж дIалур долчуьнах лаьцна аьлла дешнаш. Цу хьокъехь вуно дукха комментареш йитина цара «ВКонтакте» а, Twitter-хь а.\nПутин хаийтира шегара дарж дIалур долу стаг билгалваккхарх лаьцна ша ойла еш хиларх лаьцна 2000-чу шарахь дуьйна. Амма, цо ша ма аллара, президент хоржуш ду халкъ. Оьрсийчуьрчу бахархоша, Путина аьлларг тидаме а эцна, социалан машанашкахь ялийна мехкан коьрте хIотта тарлучу политикийн цIерш, яздо URA.RU\nОьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министр Лавров Сергей а, тIеман министр Шойгу Сергей а, Пачхьалкхан Думан гIантда Володин Вячеслав а, премьер-министр Медведев Дмитрий а хилла ца Iаш, царна юкхаь ву Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан а.\nЦхьайолчу комментарийн авторшна ца лиъна Путинан тIаьхье харжа, цо кхин дIа а урхалла дан деза пачхьалкхана аьлла, билгадоккху URA.RU сайто.\nТаджикистанерчу эшархочо йиш яьккхина Кадыровна