Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Цхьа цамгар йолуш ву со, суна хаа лаьара иза жиний болх буй?\nСо Iаш европехь ву, доьшуш ву со университетехь. Сан цхьа хаттар дар сайн хьолех лаьцна.\nЦхьа цамгар йолуш ву со, суна хаа лаьара иза жиний болх буй?\nСих-сиха Iуьйра ламазана гIоттуш гIусл дан дезаш хуьлу со (полное омовение), Къуран доьшучу хенахь сайн аьтто кога чохь цхьа йовхо хаа ло суна.\nИ сайх дерг хIун ду хаа лаьара суна, цул тIаьхьа хIун тайпа дарба лело деза хаа лууш вара со.\nАллахI реза хуьлда.\nХьуна хуьлуш дерг билггал жиний болх бу йа бац соьга хIинца алалур дац. Делахь а, хIинца вай дуьйцур долу бахьанаш ахь леладахь, Дала мукъа лахь билгал дер ду иза.\n1. ХIокху агIона тIехь долчу аудио рукъйате ладогIа, мосуьйттозза, юх-юха. Къаьсттина алсам ладогIа хьажа Шейх Солихь Ал-ДжухIанийс доьшучуьнга. Хьайн йиш хилахь, хIора дийнахь Iуьйранна-суьранна ладогIа хьажа цуьнга. Кхин а, «Ал-Бакъарат» сурате а ладогIа хьажа, хьайн аьтту баьл-баьллачух. Айхьа рукъйате ладугIучу хенахь, хьайн дегIехь лазарш хуьлий тидам бе, хьайн пхенаш ийзадой тидам бе, хьайна Къуръанах куьйла йолий тидам бе. Хьайца цхьаьна ахь кхечуьнга иштта оцу хIуманаш тIехь тидам байтича а дика хила мега. ТIаккха, хьайна цхьа хуьлуш хилахь, юха зIене вала, хIинца вай яздийр долчу совнаха ахь дича дика хирдерг дийца хьовсур ду вай, Дала мукъа лахь.\n2. Ахь айхьа хIора кхаа дийнахь цкъа «Ал-Бакъарат» сурат деша хьажа, йа хIора кхаа денчохь цкъа цуьнга ладогIа хьажа. ХIора дийнахь хьайна дарбанна «Ал-Фатихьат» сурат деша.\n3. Хьой дIавуьжчу хенахь, «Бусалба стеган гIап» цIе йолчу жайни тIера «ДIавуьжуш деш долу зикр» лело хьажа, хIора буьйсанна. Иза чIогIа маьIне хIума ду хьуна.\nЦу юкъара къаьсттина тидам тIебахийта безаш ду «Айатул-Курсий» дешар а, «Áманарросýлу бимá унзила илайхIи» аьлла дерг («Ал-Бакъарат» суратан тIаьххьара ши айат) дешар а, «АллóхIумма роббассамáвáтиссабIи» аьлла долу доIа дар а. КхидIа дерг а дерриге деша хьажа хьо.\n4. Хьайн куьг хьайн аьтту кога тIе а дилле, (йа муьлхха а хьайн лозуш йолчу меттиг тIе а дилле) кхозза - «БисмиллáхI» - а але, хIара доIа деша ворхIозза: «АIýзу биIиззатиллáхIи ва къудротихIú мин шарри мá ажиду ва ухьáзир».\n«Со ларло АллахIан возаллийца а, Цуьнан ницкъаца а, сайна (сайн дегIехь) карочу хIуманан вонах а, со шех кхоьруш долчуьнан вонах а».\n5. Хьайн кога тIе (йа муьлхха а хьайн лозуш йолчу меттиг тIе) хьайн аьтту куьг а хьокхуш, хIара доIанаш де:\n● «АллóхIумма роббан-нáс, азхIибил-баъс, вашфи анташ-шáфú, лá шифáа иллá шифáук, шифáан лá йугIóдиру сакъомá».\n● «Алло́хIумма имсахьил-баъс, роббанна́с, бийадикаш-шифа́ъ, ла́ ка́шифа лахIу́ илла́ анта».\n«Йа АллахI! Лазар дIадайъа Ахь, хIай адамийн Дела! Хьан керахь ду-кх дарба! Хьо воцург кхин цхьаъа вац-кх и (лазар) дIаайдан».\n● «АллóхIумма роббан-нáс, музхIибал-баъс, ишфи анташ-шáфú, лá ша́фийа иллá анта, шифáан лá йугIóдиру сакъомá».\n6. ХIара доIанаш доьшуш хила:\n● «АIýзу бикалимáтиллáхIит-тáммахI, мин кулли шайтIóнин ва хIáммахI, ва мин кулли Iайнин лáммахI».\n«АллахIан кхачаме долчу дешнашца ларло со массо шайтIанах а, вочу экханах а, массо вочу бIаьргах а».\n● «АIýзу бикалимáтиллáхIит-тáммáти мин шарри мá халакъ».\n«Со ларло АллахIан кхачаме долчу дешнашца, Цо кхоьллинчу массо хIуманийн вонах».\n● «АIýзу бикалимáтиллáхIит-тáммáти мин гIодобихIú ва IикъóбихI, ва шарри IибáдихI, ва мин хIамазáтиш-шайáтIúни ва ан йахьдурýни».\n«Со ларло АллахIан кхачаме долчу дешнашца Цуьнан оьгIазлонах а, Цуьнан Iазапах а, Цуьнан лайн вонах а, шайтIанийн вочу ойланех а, уьш сайна доьхьал дахкарх а».\n● «АIýзу бикалимáтиллáхIит-тáммáти, аллатú лá йуджáвизухIунна баррун ва лá фáджир, мин шарри мá халакъа, ва бараа ва зараа, ва мин шарри мá йанзилу минассамáи, ва мин шарри мá йаIруджу фúхIá, ва мин шарри ма зараа фил-арди, ва мин шарри мá йахруджу минхIá, ва мин шарри фитанил-лайли ваннахIáри, ва мин шарри кулли тIóрикъин, иллá тIóрикъан йатIрукъу бихайрин, йá рохьмáн».\n«Со ларло АллахIан кхачаме долчу дешнашца, дика стаг а, вон стаг а шайл тIех валалур воцуш долчу, Цо кхоьллинчу а, динчу а массо хIуманийн вонах, стиглара охьадуссучу массо хIуманан вонах, стигала хьаладолучу массо хIуманан вонах, лаьтта тIехь дIасадаьржина долчу массо хIуманан вонах, лаьтта тIера хьаладолуш долчу массо хIуманан вонах, буьйсанан а, дийнан а питанийн вонах, буьйсанна адамашна тIеоьхуш долчеран а вонах, диканца тIедогIуш дерг доцург. ХIай Къинхетаме верг (ас доьху Хьоьга)!».\n7. И сураташ а, айаташ а, доIанаш а хи тIехь деша а деше, йа цхьаьнга деша а дешийтий, и хи мала ахь. Аьтту белахь хи Замзам хилча дика ду, иза дацахь муьлхха а цIена хи мегар ду.\n8. Иштта дика хир ду шена тIехь и айаташ а, доIанаш а дешна долу цIена моз кхоллуш хилча а, зайтдаьтта (оливковое масло) молуш хилча а, дегIа тIе хьокхуш хилча а.\n9. Iаьржа буьртиган даьтта (масло черного тмина) молуш хилча а дика хир ду, Дала мукъа лахь. ДегIа тIе хьакха а мегар ду иза.\n10. Оцу хьайн когах цIий даккхийта хьажа (хьижама йайта), и болх дика бевзаш волчу говзанче.\n11. ЦIенчу даггара Деле дехарга кхочуш хIумма а дац хьуна. ДоIийна жоп луш йолчу хенашкахь а, хьелашкахь а, меттигашкахь а Деле деха хьайна дарба дар.\n12. Iуьйранна-суьйранна деш долу азка́раш а, хIора ламазал тIаьхьа доьшуш долу азка́раш а, дIавижале доьшуш дерг а, чуволуш-араволуш олуш дерг а, иштта кхидолу хIора дийнахь оьшуш долу азкараш деша деза, уьш лардан деза. И азкараш дешар а, уьш лардар а муьлхха а цамгарна дарба хуьлуьйтуш долу чIогIа доккха бахьана ду. Ткъа и азкараш хьуна хIокху сайта тIехь карор ду шортта. ТIаккха, «Бусалба стеган гIап» цIе йолу жайна хила деза хьан, даим доьшуш.\n13. Нагахь санна хьо зуда ялоза велахь, хьайн аьтту ма-баьллинехь мелла а сиха зуда яло хьажа.\nДала маршалла дойла хьуна!\n22/08/2010 = 12/09/1431


Москвара Самаре доьду Sukhoi Superjet 100 кема юхадеана\nКIирандийнан буьйсанна Москвара Самаре даха новкъадаьлла Sukhoi Superjet 100 (SSJ 100) кема Шереметьево юхадирзина. Flightradar сервисо Iораяьккхина цунах информаци. Владимир гIала кхочучу заманчохь кIегардеана кема. Официалехь хиллачу инцидентех и кема долчу "Аэрофлот" компанино дуьйцуш дац.\nСамаран онлайн- таблон хаамашца, SU 1206 рейс а юкъахъяьккхина. Ишта ца гIаьттина Iуьйранна ялхолгIачух ах даьлча Самарера Москва даха деза SU 1207 кема а. Пилотийн гонаха хIо хиладезачу хьолехь цахиларна Шереметьево юхадеана "Суперджет" кема аьлла, хаамбина "Интерфаксо".\nКху беттан 5-чохь Шереметьевохь, 41 стаг а леш, "Суперджет"100 кема даьгначул тIаьхьа Оьрсийчоьнан урхалло ханна дозанаш ца туьйхира оцу кепарчу кеманашна гIийтта. Делахь а "Аэрофлот" компанино шен лаамехь юкъахйоху рейсаш. ТIаьххьарчу цхьана кIиранчохь компанино ца гIаттийтина 50 гергга кема.


Кадыров Нохчийчоьнан куьйгалхо халкъе харжийта дагахь яц Кремл\nОхан-бутт 07, 2013\nНохчийчоь -- Соьлж-ГIалахь нохчийн меттан де даздеш дакъалоцуш ву Кадыров Рамзан, 25Охан2010\nЦхьа шо хьалха, массо а стаг цец а воккхуш, ша политикера дIаваха дагахь ву аьлла, дIахьедар дира Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана.\nИ дешнаш дешначу минотехь цхьаболчарна моттаделла хир дара кху кепара. Кадыров Рамзан балхара дIаволу. Кремло Нохчийчохь президентан маьрша харжамаш кхайкхабо. Цигахь дакъалоцу дуккха а бевзаш болчу а, боцучу а наха. Толам боккху халкъо хаьржинчу стага.\nАмма ша политикера дIаволу олуш Кадыровс, массо а парг1ат воккхуг кхин дIа а элира. Цо дуьйцург хиллера цкъа мацца а хин дерг. Политика йита дагахь хиллера иза "терроризмаца къийсам дIабирзинчул тIаьхьа".\nАмма цкъачунна «республика юхаметтахIоттош ю, хьелаш кхуллуш ду, терроризмаца къийсам дIаберзош бу, суна хетарехь, и хаттар дIакъевлича, тIаккха хаттар хIуттур ду, маца хаза дIагIур ву со аьлла», тIетуьйхира Кадыровс.\nАмма нагахь Рамзан юьстах ваьллехь а, Оьрсийчоьнан низамца а догIуш, халкъа харжам бан йиш яцара шена куьйгалхо хоржуш. И гIуллакх хийцаделира кху беттан 2-чу дийнахь.\nЦу дийнахь Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира куьг таIийра республикийн куьйгалхой а, губернаторш а бахархоша хаьржина ца Iаш, меттигерчу парламенташна харжа бакъо луш долчу низаманна.\nИза шалха хиларо хаттар кхуллу, муха хир бу и харжамаш олий. Амма говзанчашна хетарехь, керла низам хьакхалуш хир ду Къилбаседа Кавказерчу республикех.\nОьрсийчоьнан президент Путин Владимир.\nСихаллех тIеэцна а, Путин Владимира тIечIагIдина а долчу харжамех лаьцначу низам тIехь дуьйцург шалха тида мегар долуш ду. Оьрсийчоьнан субъектийн куьйгалхой хоржуш бу, харжамхоша кхаж а тосуш.Амма оьшуш меттиг балахь парламенташа харжа а мегар бу уьш.\nИ бохург ду Оьрсийчурча республикийн куьйгалхой а, губернаторш а, ма дарра аьлча, хьалха санна дIахIиттор бу Кремло бохург. Делахь а и гIуллакх къовса лаам болуш цхьа а вац.\nЦул сов, политологшна хетарехь, харжамийн низаманна тIехь и хийцамаш бина Къилбаседа Кавказ бахьана долуш. Иштта ойла ю, масала, Москох йолчу политикан технологийн центран экспертан Макаркин Алексейн.\nМакаркин Алексей ву Маршо Радион Москох студехь, 14Деч2010\nМакаркин Алексей: «Уггара а цуьнан гуш йолу Iалашо ю Къилбаседа Кавказерчу республикашкахь харжамаш бар дIадаккхар. Иза оьшуш ду бах цхьайолчу республикашкахь конфликт эккха мегаш хиларна и харжамаш бахьана долуш.\nМасала, нагахь, массо а наха дакъа а лоцуш, Дагестанехь харжамаш дIабахьа гIортахь, цигахь дов дала мега бах, суьйлишна а, даргинцашна а юкъахь. Суна хетарехь, и кхерам дукха бястийна бу, делахь а, и кхерамаш болуш бу. Цундела, суна хетарехь, цу кепара, сих а дина, и низам тIеэцар доьзна ду Дагестанехь кестта хир болчу харжамашца».\nКхузахь кхин цхьа тIегIа а ду, цу гIуллакхан бохуш, кхин дIа а дуьйцу Макаркин Алексейс.\nМакаркин Алексей: «Цу низамехь яздойла дацара, иза билггал цхьайолчу республикехь хьакхалуш ду аьлла а, уьш ягар ян а. ХIунда аьлча тIаккха иза конституцица богIуш боцу сацам бу аьлла, тIеоьцур бара. Цхьолчу республикашна дискриминаци еш болу сацам санна тIеоьцур бара иза махкахь. Иза даре дар хир дара вайн тап-тайпана хьажар ду тайп-тайпанчу республикашка бохург.\nЦундела дац цигахь дуьйцуш муьлхачу субъекташкахь дIабохуш бу бахархоша дакъа лоцуш болу харамаш бохург. Суна хетарехь, цу субъектийн цIераш йохуш цахилар доьзна кхин цхьана бахьаница.\nНагахь республикашкахь а, я кIошташкахь, харжамаш бан ца оьшу, иза дукха кхераме гIуллакх ду, вай ваьш хоржур ву вайна куьйгалхо аьлла хетахь федералан центрана, я шена губернаторна, тIаккха оцу низамах пайда эца мегар ду.\nМасала, цхьана федерацин субъектехь лоруш волу стаг гучуволу, Кремална цигахь куьйгалхо хилийта лууш воцу. Масийтта аьтто бу цунна новкъарло ян.\nМасала, муниципалан цаца бу и тайпа кандидат дIаваккха. Амма нагахь цу тайпа кандидатан аьтто балахь муниципиалан цацанах чекхвала, цуьнгхьара кхаж таса мегаш болу депутаташ хилахь, тIаккха аьтто хир бу харжамийн кампани дIа а яьккхина регионан куьйгалхо, ма дарра аьлча, хIотто.\nНагахь вай тидаме эцча вайн низамашдахаран зеделлачуьнга, къаьсттина губернаторий корпус вовшахтухучу агIора гуш ду, Кремл даиман а шена аьттонаш бан гIерташ хилар.\nМасала, губернаторш дIахIиттош болуш, цхьа хIума дара. Нагахь президенто кховдийна йолу кандидатура меттигерчу парламенто дIататтахь (Оьрсийчура политикехь хуьлуш дерг схьаэцча, иза инзаре хIума хир дара) делахь а, и тайпаниг нислахь президента буьсуш масийтта аьтто бара.\nЯ кхин кандидатура хьалхаттата, я низамаш доху орган дIасахеца. Вуьшта аьлча, Кремал шен дуккха а аьттонаш бита лууш ю, цхьацца сацамаш беш. ХIинца тоьхна зил бу - муниципалан цаца. Цу цацано оппози юьстах йита аьтто ло аьлла хетало. Амма масане хуьла аьлла, Кремлна лиина харжамаш дIабаха аьтто шена бита».\nТкъа цу гIуллакхо новкъарло йийра яц Оьрсийчохь хила деззара политикан дахар дIахIотто. Даиман а ер ма яц Оьрсийчоь цу кепара, дукха хIуманех дозуш долу политикан дахар дIакхеххьа аьлла, шега хаьттича Макаркин Алексейс иштта жоп делира.\nМакаркин Алексей: «Хаий шуна, проблема дукха атта ю. ХIу ду "хила ма деззара политикан дахар" бохург? Цхьаболчерна хетарехь, хила ма деззара политикан дахар 2011-чу шеран ГIура-бутт тIекхачале хилларг ду. Хила ма деззара дара. Газетехь бакъ далахь а критика еш яздан йиш яцара Iедалехь йолчу партин векалех лаьцна. Иза мегаш дацара.\nТкъа хIинца шайх бIобулуш хиллачу депуташна критика еш ю, уьш сийсаз беш бу, церан Iилманан белхаш толлуш ду, уьш беламе бохуш бу, сийсаз беш бу газеташкахь, лоьхуш ду, цара "хьахо дицдина долу долахь долу рицкъ. Иштта дIа кхин а.\nЦундела хаттар ду латIахь дерг хIу ду, лартIахь доцург хIу ду аьлла. Цхьаболчарна хета, нагахь регионан куьйгалхо хоржуш хилча иза дика ду, цо демократин процессаш кхиайо аьлла. Вукхерна хета иза муххале а во ду, иза лартIахь дац, цхьа 20, 30, 50, 100, 200 шо даьлча вай цунна тIекхача а мега, аьлла.\nТкъа хIинца цу тIегIантехь ду аьлла ца хета царна. 90-чу шерашкахь хиллачо дитина дуккха а во хIума ду, цундела къепе а, вертикал а еза вайна аьлла хета царна. Президентана терго ян бакъо яла еза, криминалан гонашкара стаг ца харжийта аьлла хета царна.\nЦундела лартIахь дерг хIу ду, хIу дац къастош вай тидаме эца деза Оьрсийчохь маслаIат бухехь а долуш цу проблеме хьежар цахилар.\nМасала, кхузаманахьлера Франци вай схьаэцча, харжамаш дIабаха беза, цхьаъ Iедале кхачийта мегар дац аьлла, мохь бетта цхьаъ волавелча, президентан харжамашкахь дакъалацийта мегар дац цхьанга аьллча, иза аномали ю.\nВайн кхоччуш кхечу кепара политикан култура ю. Малхбузенехь йист яьккхина долу хаттарш вай долчехь къуьйсуш хула юх-юха а. Масала, царах ду, оьший те бахархошна харжамаш бан бакъо яла, муха тIеэца веза Сталин, оьшуш юй те вайна демократи, цуьнан метта паччхаь хилча, я онда куьг хилча муха хир дара боху хаттарш.\nВуьшта аьлча, вай хIинца а и хаттарш дийцаре деш ду. Цундела лартIахь дерг муьлхарниг ду, доцург муьлхарниг ду бохург дозаш ду хIора а стаганна хетачух. Нагахь вай кхузаманахьлера демократин агIора цу хаттаре хаьжахь, бакъду, нахера харжам бан йолу бакъо дIайоккхуш долу низам тIеэцар во ду.\nНагахь авториторизман агIончашна хетарг, кхузаманахьлера демократи зуламе ю Оьрсийчоьнна бохург юьхьара а лаьцна хьажча, иза муххале а дика ду».\nКхузахь хаттар кхоллало, Кадыров Рамзанна оьшуш дарий те и низам олий. Макаркин Алексейна хетарехь, Кадыров лууш вара, массо а харжамхоша дакъа а лоцуш, Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнан харжамаш дIабахьа. Иза шеко йолуш вац ша тоьлург хиларх. Макаркина дийцарехь, тIаккха цуьнан аьтто хир бара ша халкъо хаьржина ву ала.\nМакаркин Алексей: «Ма дарра аьлча, и низам цунна пайдехь хуьлийла дац. Иза пайдехь ду, Кремлца барт а бина, Iедале кхача дагахь болчу кхечу республикашкарчу элитан декъашхошна.\nКадыров Рамзанах лаьцна аьлча, цунна пайдехь хир дара ша халкъо хаьржича. Кхеташ ду, хIинца волчу Оьрсийчоьнан президенто куьйгалхо Кадыров Рамзан хIоттор хиларх. Амма кхин дIа хIу хир ду хьанна хаа».\nАмма керла низам бахьана долуш ша реза цахилар гайта дагахь вац Кремлна Кадыров Рамзан аьлла хета Макаркин Алексейна.\nМакаркин Алексей: «Амма оццу хенахь, Кадыров Рамзан дагахь вац Iедалшца, Кремлца девне вала. Иза даиман а кхеташ хуьлу мегаш дерг хIу ду, мегаш доцург хIу ду бохучух. Цо наггахь а ца долуьйта шегара политикан гIалат. Нагахь цо шегара гIалат далийтахь а, цуьнан гIалат иза тIех ортодокс волчу стеган гIалат хуьлу.\nЦуьнан гIалат хуьлу мелхо а ницкъах пайда эца беза бохуш волчу стаган гIалат. Цундела цо дукха атта тIеоьцур бу харжамаш дIабахьарх лаьцна болу муьлхха а Кремлан сацам".\nВай массо а ду Далла къеллахь лелаш. Вайна Цо мел хан тоьхна хуийла дац. Цхьа дагахь доццург а хилла, Путин Владимир Iедалера дIавалахь муха хир бу Кадыровн кхоллам? Цо хIу некъ хоржур бу аьлла хета хьуна?\nМакаркин Алексей: «Хаац. ТIаккха керла долчуьнца дIатарвала хьажа мега иза. Иза чIогIа тарлуш стаг ву, баккъалла а аьлча. Цхьа парадоксан позици ша дIалоцуш иза кхеташ хуьлу, цо дуьйцург оьшуш хиларх а, иза ала догIуш хиларх а. Нагахь ша цхьана кхечу агIор вахана аьлла шена хеталахь, иза юхаволу. Иза дуьхьал гIерташ ца хуьлу, ша дуьйцург тIедаккха гIерташ.\nДагадогIу суна. Иза хьалаволуш дага деанера цунна Соьлж-ГIалана шен де цIе тилла. Амма Кремл цунна реза ца хиллий хиича, цо йитира и идея. Цундела, суна хетарехь, гергарчу хенахь цуьнан цхьа яккхийн проблемаш хир яц".\nМассо а хIуман шен бIаьсте а шен гуьйре а ю. Кадыров Рамзан Нохчийчохь куьйгалхо волу дикка хан ю. Иза мьлхачу муьрехь ву? Схьагарехь, дуккха а шерашкахь куьйгалхо вуьсур ву иза Нохчийчохь?\nМакаркин Алексей: «Хаий шуна, иза куьйгалхо хир ву, Iедалш а, Кремл а ша оьшуш хиларх тешо цуьнан аьтто мел болу. Цуьнан тешо аьтто балахь республикера хьал шех дозуш хиларх лаьцна, ша дIаваьлча цигахь къелла а, бохам а, тIом а бера бу аьлла.\nТаханлерчу денна и рол кхочуш еш ву иза. Нохчийчура Iедалшка во хаамаш ца кхочу. Во бохург шен чулацам болуш ду. Цигахь адамийн бакъонашца долу хьал а, политикан конкуренцица долу хаьл а дика ду бохург дац иза. Уьш мелхо а Кремл бала болу хIуманаш дац. Ткъа во информаци ю цхьаъ вийна, цхьаъ эккхийтина бохург. Цу кепара хаамаш Нохчийчура наггахь а бен ца хуьлу.\nЦундела Рамзан тIеоьцуш ву Кремлехь, цигара хьал шен карахь латто аьтто болу стаг санна. Ткъа иза хийца дагадагIахь цигахь цаоьшу хIуманаш хила мегаш ду.\nАмма Рамзан республикан дозана арайолуш йолу жигаралла гайта волавелча, масала, шен Iаткъам ГIалгIайчу кхаччалц шорбан иза гIоьртича, реакци хуьлу Кремлера, тIаккха иза юхавола.\nАмма юха кхечу агIор цунна тIекхача гIоьрта иза, ГIалгIайчоьнна тIеIаткъам бан. Юха а гIуллакх ца хуьлу. Амма Нохчийчохь Кремлна а, федералан Iедална а цунна алтернатива ца го.\nЦундела, вай Кадыров Рамзан муьлхачу муьрехь ву аьлла, дуьйцуш хилча, иза гIеметта хIоттаран, шен лакхене кхачаран мур бу ала мегар ду. Таханлерчу дийнахь, иштта хила мегаш ду иза».\nНохчийчоьнан куьгалхочуьнан дарж дитича мича гIур ву Кадыров Рамзан аьлла, хаттар хIоттахь цунна жоп цкъачунна дац бах Москох йолчу политикан технологийн центран эксперто Макаркин Алексейс.\nМакаркин Алексей: «Кремлехь болх беш дукха халонца го суна иза. ХIунда аьлча, Кремле дехьа ваккхалур вара кхечу тайпана волу стаг, президентан администрацин куьйгалхочуьнан когаметта хIотта реза хилла волу Дагестанан президент Магомедов Мохьмадсалам. Амма цу хенахь дуьйна иза гуш а вац, хезаш а вац.\nРамзан федералан Iедалхо санна дуьхьал хIотто чIогIа проблема йолу гIуллакх ду. Министр, я президентан администрацин декъашхо иза хир ву ала хала ду. Иза кхин тайпа ду.\nЦундела кхин дIа цуьнан белхан дахар доьзна ду Кремлца а (мел лаьттар ду тахана долу Iедал), иза доьзна ду мел латталур ду цуьнга Нохчийчура хьал шен карахь бохучуьнца а (тахана гуш ду, иза дан иза аьтто болуш хилар).\nВуьшта аьлча, иза доьзна ду дуккха а факторшца. Ткъа кхин дIа хIу хир ду, еххачу хенахь, муха дIайоьрзур ю цуьнан режим (кхеташ ду и тайпа режим даиман а хуьлийла доций) ... ткъа иза муха дIаоьрзур ю бохург алсамо седажайна хоьжучу нехан гIуллакх ду политологийн долчулла а».\nНагахь санна шен лаам а, хилла Кремл дуьхьала а ца хилла Кадыров Рамзана Нохчийчохь харжамаш дIабаьхьча, цо толам бокхург хиларх шеко йолуш яц Кремл. Цуьнан къеггина тоьшалла ду Нохчийчохь кху тIаьхьарччу иттех сов шарахь хилла кхаж тасарш.\nДукха хан йоццуш Маршо Радионо шен сайт тIехь а бира цу хьокъехь болу таллам.\nЦеран жамIаш Кадыров Рамзан реза хир волуш дацара. Кхожехь дакъалаьцначу 600 сов стагах цунна шен кхаж дIабала кийча бара 2 процент бахархой.\nКерлачу нихамца хIора парламентехь йолчу партин аьтто хир бу, шен, кхаане кхаччалц, кандидаташ а хаьржина, уьш, царах цхьаъ президенте чIагIвайта, хьалхататта.\nЦул тIаьхьа, президенто кхо стаг а хаьржина, юха парламенте кхоже юьллур ю церан кандидатураш. ТIаккха депутаташа кхаж теснарг хир ву республикан куьйгалхо, я губернатор. РогIера цу кепара харжамаш хир бу Оьрсийчохь кху шеран Гезгмашин-беттан 8-чу дийнахь.


Элдиева Марет. Нана ю йоьлхуш\nНана ю йоьлхуш\nЦкъа а ца хиллачу кепара тийна дара маршрутки чохь. Суна уллехь хиъна йоккха стаг яра. ХIокху чохь а йоцуш санна, ойла-не а яьлла Iара и. "Первый линехь сацаелахь", "Второй линехь сацаелахь", – олуш хезара кест-кестта.\nСарахь балхара а, база-рара а цIа боьлху зударий охьабиссош, цIе яьллачу орцах йоьдуш санна, сиха йогIура маршрутка.\nАрахь Iаржъеллера. Сайна юххехь хиъна Iачу зудчуьн тидам беш, со а Iара. Ма генахь яра иза хIокху дуьненна! Йовлакхана чухула хаало ал чухта басаяьлла хеталора. ТIеюьйхина бедар а мелла а тиша хаалора. БIаьргаш чохь гуш, лазам боцург, хIума дацара. Ша-шеца, шен лазамца яра иза.\n"Цхьаъ дагадеана хир ду", – аьлла, хийтира суна. Iийна-а дагадеара, суо а сих-сиха ойлане йолий, наггахь сайн социйлина тIехйолуш хилар.Тидамера ца йолура суна йоккха стаг.\nЦуьнан вастехь, хьажарехь, духарехь цхьаъ дара сан ойла ца хоьцуш, цунна уллехь сецош. "Шортта берийн бераш хир ду", – аьлла, дагатесира суна. Сайгахь сайчара латториг хууш. Чохь латийна стогар хиларна, корах арахьаьжча, гуш хIумма а дацара. Делахь а, йоккхачу стага кора тIера бIаьрг ца боккхура, шена бен гуш доцург леррина тергалдеш. ЦIеххьана, набархаяьлча санна гонаха хьаьжна, йоккха стаг юьйхира, цуьнан багара делира: "КIант, кхузахь сацаехьа!", – аьлла. Нийсса социйле нисъеллера маршрутка оцу хенахь. Маршрутка сецира, йоккха стаг неIаре дIатасаелира. Схьайиллинчу неIарх ара а хьаьжна, бехкала а яхна, йистхилира: "ДIагIо хьайна, дIакхаьчна а ца хилла!" - аьлла. Цул тIаьхьа хилларг инзаре дара. Шоферан оьгIазе аз даьржира чохь: "Шайн остановка лар ца еш, хьерайевлла хIуманаш санна, хатI доцчохь ги лелха-кх шу! Шу ма акха ду! Сацае, ма сацае! ХIун ю ахь юьйцург?!"\nЧохь беккъа зударий бара. Цо дечу къамело массо а Iадийнера. Цхьамма шега: "Хьо хIун дуьйцуш ву йоккхачу стаге?" – аьлча, иза-м дукха сиха дIасацийра: "И къамел хьайн майрачуьнца дийр ду ахь!", – аьлла. "Охьайосса! Ас кхин сацор яц хьуна!". Цо дечу къамелана дуьхьал цхьа дош ца олуш, йоккха стаг меллаша охьайоьссира. "Собарделахь", – аьлла, со а чуйоьссира. Iен ца елла, неIарехь йистхилира: "КIант, чIогIа оьзда йоцуш пхьегIа хилла хьо. Хьуна халахетахь а, шен хьашт долчу зударшца наха дийцича, шена ца товдолу къамел нехан зударшка дича, осалалла ю хьуна.\nДала мукъалахь, хьоьца кхин дIаса ца яха хьожур ю со". "Ма гIохьа! Шун хьанна оьшу? Шу муьлш ду?"\nСайна тIаьхьа цо хьоькху мохь ца хазийта, мелла а сиха дIайолаелира со. Жимма дехьа а яьлла, шен тIоьрмиг тIе охьахиъна хиллера маршрутки чуьра охьайоссийна йоккха стаг. Со цунна тIе яхара. Иза хIумма а гуш яцара. Цуьнан юьхь тIехула хаддаза охьауьдура бIаьрхиш. Даккхий синош дохуш, къурдаш дора цо.\nЦхьана мIаьргонехь суна хийтира, дуьненахь мел болчу нанойн лазам кхуьнан вастехь вовшахкхетча санна. Горгъелла, хебна, дуьненах, дахарх, ша доллучу хIуманах къаьхкича санна, дуьненна а дегабаамбича санна, агIор а йирзина Iара иза. ХIокху суьйренан тIеIаткъамаша холчухIоттийна со кхин а холчухIоьттира. Лерса эккхийтал чIогIа дуьнене, мохь ала лиира: "Нана ю йоьлхуш, орцадала!" – аьлла.\nДагадеара шоферо сайга: "Шу хьанна оьшу? Шу муьлш ду?" – бахар. Цуьнан тхойшиннах цавашар.\nХIокху замано векал а вина, тхойша аьшнаш яр тIедожийча санна, шен Iиттарша цалазорна кхоьруш санна цуьнан тIеверзар. Ша нанас вина воцуш, тIурненера хьаша волуш санна, цуьнгахь ца хилла гIиллакх, лаьтто шен букъ тIехь и муха лов-те аьлла дагатассал цуьнан осала хилар. "Ванах, нохчо варий-техьа иза?" – аьлла, коьрте еана ойла, жоп а доцуш, дIаяйра.\nТхайн нана дагаеара. Елхаран мохь легашкахь, шад а хилла, тасабелира. Дагахь Деле кхайкхира, кхуьнан дог хьаста сайна гIодар доьхуш. Йоккха стаг марайоьллира. Вовшашка цхьа дош ца олуш, тхойшиъ ехха йилхира. Елхарх мелла а шен дог Iебича, юх-юха а цецъюьйлуш, хетта юьйлира: "Хезирий хьуна цо соьга дина осала къамел? Нана яла сан кIентийн! Ма сиха къастор дара цара цуьнца дерг, схьабелахьара".\nТIаккха суна сагатдан елира: "Со бахьанехь охьайоьсси-кх хьо, ма некъахьовзам баьккхи ас хьуна". "Ца баьккхи, нана", – элира ас, суо а айса аьллачух цецйолуш. Иза а цецъелира. Цхьана юкъана тийналла хIоьттира.\n"ГIо хьо. Со а меллаша дIагIур ю", – элира цо эххар а. "Цхьана гIур ю вайша",– жоп делира ас, халла хезаш. ТIаккха, цхьаьна цIехьа йолаелира.\nТхойшиннан гIеххьа некъ бан дезара, цуьнан цIа кхача. Сан-м кхин а дIа\nяха дезара. ГIийлачу озаца Ахийрата (иза хиллера цуьнан цIе) шен лазамаш буьйцуш, цуьнан тIоьрмиг а схьаэцна (и гIеххьа беза хиллера) некъ бира охашимма. Ахийрата дийцира шен ши кIант тIепаза вайна хилар а, уггар жиманиг Нохчийчохь тIом болуш, яккхий тоьпаш еттачу хенахь вийна хилар а, цхьана кIентан бен тIаьхье цахилар а, и доьзалш дозанал арахь бехаш хилар а, Юьртара ков-керт деса латта дисна хилар а. Десачу дуьненахь тIекхача тайпана, гергара стаг а воцуш, чолхечу дахарехь шен лаам болчо, тховса цу шоферо санна, човхош, дог дохош, ехачух тера дара Ахийрат. "Жимма могуш йоцуш хилла со. ХIуманна йицло, ойлане яьлча",- бохуш, бехказаюьйлура иза. "Далла йицъелла, нахана совъяьлла, дIатекха-кх". Цуьнан аз дегадора. "КIентан кIантанна цIе тиллина ас, ша муьлхачу некъенах ву хаийта, АртагIа аьлла",- бохуш, юкъ-юккъехула шен дог лозург а дуьйцура цо: "Мацца а цкъа цIа ван ма тарло. Ков-керт а, юьртдега гIо а дойтуш, цунна дуьтуш кехаташ кечдина".\nЦуьнан аз тIаьхь-тIаьхьа сихлора, цхьамма къамел хадорна кхоьруш санна. " Сайн вийначу кIентан а, берийн ден а, сайн марненан а, марден а кошан баьрзнаш а тодина, гIелъелла йогIуш яра со. Ойлане яьлла хилла-кх... корта дика а ма бац, да велла бисарг… чIогIа оьзда нах бара сан марзхой… дукха хан юкъа ца юлуш, тIаьхьий, хьалхий белла дIабоьвли-кх…хIара дуьне даа со а йитина". Соьга схьайирзира: «Хьоьга хIумма а хоттуш яц… хьан даг чохь а хир ма бу шортта бала… нана юй хьан"? "Яц. Кхелхина". «Елла ма яла хьо, пекъар. И-ии-й маржа дуьне яI, ма дош дац-кх хьо!" Тхойша иза ехачу кхечира. "Со схьакхечи. Дела резахуьлийла хьуна! Хьо чуягIахь, вайшимма чай-м мер ду цхьаний". Цуьнан Iодика а йина со цIехьа йолаелира. Ойланаш а еш, дIайолаеллачу суна тIаьхьакхайкхира Ахийрат:\n"Хезий хьуна, хьайн цIе йийцахьа… сох цхьаммо а нана аланза масийтта шо дара… хьо мичахь Iаш ю хуур ду суна… йогIур ю со".\nСо дIаяхара. Буьйса еха яра. Сан шортта хан яра, лаахь – елха а, лаахь - "Нана ю йоьлхуш", – бохуш, ойла ян а, я нана дахарх тешо дуьне орцахдаккха. Орца-м, бакъдерг дийцича, цу шопарна а, цунах тера болчарна а дала дезара.\nЭлдиева Марет. Кхокха.\nЭлдиева Марет. СовгIат.\nЭлдиева Марет. Цхьа доIа.\nЭлдиева Марет. ТIаьххьара хIинца хьуо тIееъча санна...\nЭлдиева Марет. Зоьрталчу дегIах хIун до ахь...\nЭлдиева Марет. Даймахке кхойкху со...


"Йозуш йоцу" ГIирма\nУкраина -- ГIирма, Заз11, 2014\nГIирман куьйгалло и ах-гIайре Украинех йозуш ца хиларх йолу деклараци тIеэцна, меттигерачу гIезалошна вуно яккхий бакъонаш а кхайкхош. Украинин низамца йогIуш йоцучу референдумна кечамаш беш ю ГIирмин Лаккхара Рада.\nШинарий дийнахь шаьш тIеэцначу Киевах йозуш ца хиларан декларацица цара официала бух биллина, и ах-гIайре Оьрсийчоьнан куьйгакIела ялон Iалашо йолчу референдумна. Цу декларацехь ГIирман куьйгалла 2010 шарахь Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн юкъаралло Косово - пачхьалкан хьокъехь бинчу сацамна тIе тевжа.\nХIетахь, хууш ма-хиллара, Косово Сербех дIакъастар толлуш хиллачу Дуьненаюкъарчу кхело тIеэцначу сацамца, цхьана пачхьалкхан декъо я кIоштано шен йозуш ца хилар кхайкхор дуьненаюкъарчу бакъонашца цхьаьнадогIу, я цхьаьненна а зене лара а ца догIу.\nИ деклараци тIеэцначул тIаьхьа журналисташца шен хиллачу пресс-конференцехь ГIирман Лаккхарчу Радин куьйгалхочуо Константинов Владимира, и ах-гIайре Украинин куьйгакIела юхайоьрзур ю бохург дийца оьшуш а дац, аьлла, хадийра.\nАмма уггаре а шена тIе тидам бохуьйтуш дерг ду шинарий дийнахь оццу Лаккхарчу Радано тIеэцна болу ГIирмерчу гIезалойх болу сацамаш. Иштта, масала, Радин депутаташа сацам бина, керла тIеэца леринчу ГIирмин конституцехь меттигерачу гIезлойн мотт, украинхойн а, оьрсийн а меттанаш санна, кхозлагIа официала мотт цу автономехь дIакхайкхон.\nЦул совнаха, ГIирмера гIезалой массо а гIаланашкарчу а, кIошташкарчу а Iедалий кхеташонашкахь хилийта безаш хилар а, ГIирмерчу гIезалойн куьйгалла а, церан хьукматаш а къобалдар а, иштта ГIирман Iедалан массо а тIегIанна тIехь церан векалш хила безаш хилар а.\nМа-дарра аьлча, цкъа а керлачу исторехь меттигерачу гIезалойн ца хилла йолу бакъонаш ю царна хIинца Оьрсийчоьнгахьа долчу Iедалша лур ю аьлла кхайкхийнарш. Амма хIун ду теша цу комаьршачу дешнашна тIехьа лаьтташ? Боккъал а гIезалойн бакъонашна иштта саготта ду техьа ГIирман Iедал а, шен лаьттанашна тIехь дехачу кегийчу къаьмнашца нийсо лелорна хIумма а саготта йоцу Оьрсийчоь а?\nЦу хьокъехь ГIирмерчу гIезалойн маджлисан куьйгалхочуо Чубаров Рифата пресс-конференци дIаяхьира шинари дийнахь Севастополехь. Меттигерчу Лаккхарчу Радано гIезалошна лур ю яьлла кхайкхийначу бакъонехь лаьцна шена хетарг дийцира цуо.\nЦуьнца цхьаьна ГIирмерчу гIезалойн маджлисан куьйгалхочуо Чубаров Рифата билгалдаьккхира, кIирандийнахь дIаяхьа леринчу референдуме гIезалойн мадждлисан болу хьежамаш хийцабелла бац аьлла. Оха референдумана бойкот кхайкхийна, цу тIехь лаьтташ а ду тхо, элира цуо.\nГейтс: ГIирма юхайерзалур яц Украине\nГIирмера гIезалойн акци\nОБСЕ-н векалшна къевлина ю ГIирма


ТIом бехке бина девр дуй-те вай даима а?..\nМарехь йолчу 23 шо долчу яхархочо шен къайлахчу везаре ахча а лой, воьйту шен цIийнда. ЦIийнда новкъара а ваьккхина, кхечуьнца керла доьзал кхолла Iалашонца. 35 эзар сом ахча ло цо везарна герз эца. Юьхьарлаьцнарг кхочуш а до шиммо а.\nАмма хэппи эндаца ца доьрзу гIуллакх. Шинна а яккхий хенаш туху набахтехь яккха.\n11 шо хьалха шен зуда ерна мукIарло дина цхьана стага. Зудчаца дош дашера даьллачу хенахь, цуьнах тешам барца, йийнера ша боху майрчо.\nГIалин юьстахарчу хьуьнан асехь ор чу а йоьллира ша боху, ша динчун хьулам беш. Кху 11 шерачохь оцу безачу балано ницкъбина, кхин дIа детта са а ца хилла къера хилла, тIевеана ша боху Iедална.\nШен майра балане ваьллачу зудчо цIийнден доттагIчуьнца гергарло а тосий, кепаш лоьху цхьаьний новкъара ваккха шен берийн да.\nШаьшшиъ юьстах а долуш, полисхойн карах валар а нисдеш хIоттайо цу шиммо сценарий.\nАмма кхочушъяр ца нисло. Ший а набахте кхачош йоьрзу истори.\n22 долчу жимачу зудчо шен хиллачу цIийндена бекхам беш, цуьнан тапча а лачкъайой таксхо воь. Талламчашна гергахь иза зуламна кIелхIоттош. Ша йитар ца лайначу зудчун лаам хилла цIинйда набахте хьажо.\nДайша олуш ма хиллара, нахана даьккхинчу ор чу ша вужу. Тахана маршонех хьоьгуш тутмакхалла тIедоьжна оцу зудчунна.\nКъаьркъа а мелла цIа веанчу хIусамдас шен зудчуьнца девне а волий, къизаллица етта цунна. Орцах баьхкинчу лулахоша Iедале а, лоьрашка а орца доккху. Дарбан цIийнехь кхин кхетаме а ца йогIуш кхелха и зуда.\nХIара хиламаш бац Кристи Агатин, Артур Конан Дойлан детективаш юкъара сюжеташ.\nХала хеташ делахь а, Нохчийчохь тIаьххьарчу шерашкахь адам дер, моза бер санна хетачу адамашкара дуьйлучу къизаллин масалш ду хIорш.\nИ тайпа зуламе хиламаш бийцаребеш олуш хеза гонаха цхьаболучара, шаьш шайна бехказло лоьхуш санна: «тIеман ларш ю», «тIамо тIеIаткъам бо адаман психикана, галбоккху кхетам лайначу Iазапаша» а бохуш.\nТкъа вукху декъо дуьхьалтуху дайн, нанойн масалш. 13 шарахь махках бевлла, мацалла, хьогалла, къизалла, халонаш лайначу церан хIунда тоьана иман, адамаллех ца боха, аьлла хета царна.\nХеттарш ойланашка мел вуьйлу алсамдуьйлу, амма баккхийчара бахарехь, кху замаман адамийн дегнашчуьра къинхетаммий, адамаллий, динца болу лераммий хIинца хабарехьа бирзина, дагчуьра дIа а баьлла…\nСибрех мацаллин шераш лайна, тIеман шерашкахь яьсачу юьртахь шен цIийндеца ша йисина, кеманийн, танканийн тIееттарш ловш, хан яьккхинчех ю Сирж-Эвлара Замани.\nЦундела лаа дацара Маршо Радион цуьнца къамеле довлар.\nСтенна яьржина нохчашлахь къизалла? Юй-те и тIеман хьу? ХIунда дац те тахана адам шайн ворхIе дай санна къинхетаме, вовшашца доглазаме, лулахочуьнга вуон деача, дийнна урамо кевнаш доьллуш.\nОцу хеттарштIера долийра охашимма къамел.\nТIамо хIаллакдина къам, цамгарш еана - и ю тIеман тIаьхье\nЗамани: «Суна муха хетий? ТIеман хенахь 6 баттахь оцу тIеман бухахь дисира тхо. Баларш, мацалла, тоьпаш тохар, и мел дерг гина ду тхо.\nИ дерриге а лан доьналла хила ма деза. Со доьналла долуш ю бохург дац сан и.\nИ къизалла цхьа могуьйту-кх вай. Чохь барт бац вайн. Вашас йиша а йоь, кхидерг а дерриг долуш ду кх вайна юкъахь.\nАмма сайгарчу къизаллина бехке кхиниг ву ала ца хIутту со. Соьца йолуш ма ю и къизалла, Дала чу са кхуллуш санна, са чу юьллуш ма ю и къизалла. ТIамо хIаллакдина къам, цамгарш еана - и ю тIеман тIаьхье. Амма со галъялар, ас сайна хIуъа а магийтар, цунна сан сайн бехк бу».\nЗаманис тIе ца дуьту тIамо маьршачу бахархошлахь къизалла кхиайо бохург.\nТкъа психологаша а, лоьраша а чIагIдо тIамо адам шогалле до бохуш.\nТIемаш бирзина, йохийна гIаланаш, ярташ меттахIоттийна, дахар а тоделла догIу Нохчийчоь, схьадийцарехь.\nТкъа кхи а мел хан-зама оьшу те нохчийн дегнийн чевнаш ерза, цамгарх къам хьалхадала?\nИспанерчу психологаша дукха хан йоццуш талламаш бинера 137 цIера а, акха а дийнаташлахь къизалла муьлхачу барамехь ю адамашца дуьстича, зуьйш.\nЖамIаша гайтарехь, адамашкахь къизалла алсам хааелла дийнаташкахьчул а.\nГарехь, бакъ бу Iилманчаш, ницкъбар, гIелояр адамийн цIийца ду.


balaevyahya — авто — LiveJournal\nОригинал взят у sapral_mikail06 в Наьна мотт ца хар - сира къайг мо Ieхар!\nЭрсий дихоамаш, тептараш е китабаш дешаш вагIаш, дагах цхьа миска уйла сацар са, ма ираз долаш ба-кх эрсий нах. Иштта кхыбола къамаша-м да шоай дог хьаста йишдолаш, ханна аьлча цара шоай мотт беза лелабу, заманаг хьаджа хьакердабоакхаш. Мазнатача тIехьа шоррта оагIувнаш я эрсий, Iингалсай, номачий, паранзий, эспий, Iарбий метташца яздаь дихоамаш a, тайп-тайпар тептараш а. Яц вай меттала-м цхьакха оагIув, из вай миска "Седало" мара, изза а дукхагIа дола хоам эрсий меттал хьагучдоакх, гIалгIай меттал бетта цхьа йоазув хилача тоъам болаш санна хеташ.\nНаьна мотт ха беза! Амма из мотт хьона ховболаш, цхьацца хьехарий новкъостал эшаци. Хьо Iингалсай мотт Iомабе дIавулавелача, дошлорг хула ристала миIинга тIа уллаш. Хьайн ховшдоаца, ца кхетадеш дола дош дIакхайда хьажа йишхул, корта лаза а ца боакхаш. Вешта-м таханар деношк мазнатача дукха совдоалаш дошлоргаш да, иштта торжамий гIирсмаьшенаш а я. ГIалгIай дешаш хьо лаха эттача-м сигален тIа кхача мегаш оттаргва саг, из дезаш дола дош кораданза волаш. Мазнатача цаI гIалгIай-эрсий дошлог да, бакъда, цунах доалаш дола пайда-м вирах хьаьншура хьадоалаш мо мара далац-кx хьа. Цудохь эрсий меттац е башхьало вIалла дац моллагIа кхыдола меттац дIабийцача дукха аттагIа да, сакъердамагIа а да, арадоалаш дола кердхоамаш.\nВай гIалгIай гаьнсуртгураг хьажача, дукхагIа дола къамаьл эрсий меттал хоз хьа, "ГIалгIай Хоамашках" тIехьа. Царна шаьрра наьна мотт дIабувца ца хайч, дошэцархошт къамаьл дIацадолга бехка вIалла a бац. Эггара аттагIадар, бетташ хул эрсий дешашца хьаоалаш, таьрахьаша-м аз дувца а дувцац. Оршотден ца ала, "понедельник" аргдолаш ба-кх дукхачара, ванна ца валара, чантар метт царна "декабрь" аьлача хозагIа да, аттагIа а да.\nКитабаш дийшач хьаIомабу моллагIа мотт аьнна оал дукхачар. ГIалгIай меттал яздаь китаб хьо лаха эттача, кхеташ боацаш бола номачий меттал китаб йице э хьо, из китаб кха кора ца доагIаш. Дика да-кх вай Къоазой Iийсас цу тайпар хаттар эйдаь долаш, берий китабаш арадайта безам из волаш. КIира денош, бетташ вайн ца хой а, тайп-тайпар оакхарий иштта баьцовгIаш довза мегаргда вай берашт а, вайна а.\nТахана-м китабаш дешаш саг вацар, мазнатача вагIа массавола саг, иштта цIена гIалгIай меттал мара язья йоацаш цаI мукхане оагIув вай мазнатхой хьаелари, мотт Iомабе аттагIа хургдар, диккагIа дагадоагIаргдар. Ханна аьлча, наьна мотт - дега чура сердало да, ший мотт ца ховра - воккха миска саг ва!\nГ1алг1ай мотт, Г1алг1ай мохк, Г1алг1айче, Наьна мотт\nБашня в Магасе\nГ1алг1ай меттала дагар дар\nНадписи из Корана на теле девушки из Инг\nФирменный поезд Ингушетия\nалея памяти и славы\nНаьна мотт ца хар - сира къайг мо Ieхар! — 0\n25 Nov 2013, 19:32\nВ первом четверостишьи, можно поменять, по тому что "Дух ветает в горах, степях:\nВ горах, ...\n....... в степях витает,\nНадо опредилиться в горах или в степях гуляет дух. В горах степей не пожет быть…\n29 Aug 2013, 01:51\nПоддержите радио Ангушт\nа что его закрыть хотят?\n14 Jul 2013, 21:27\nДал марх къоабал долд вай\n24 Jun 2013, 12:47\nРахим Чахкиев нокаутировал Эпифанио Мендосу\nОдна точно. Она сбежала к осетину. И мать или бабушка у него осетинка.\n26 Apr 2013, 08:49\nЭТО ИНГУШСКИЙ ВАРИАНТ ЖИРИНОВСКОГО)))


Хьоладайшна - бизнес, мискачунна - къоьлла\nМел яккхий проекташ, инвестицещ хилча а, кхуьуш яц Нохчийчохь экономика.\nШо шаре мел долу, телхаш схьайогIучу Оьрсийчоьнан экономико керла Iалашонаш хIиттайо регионашкара Iедалшна хьалхахь. ХIинцалц санна, мехкдаьттан тIехсов лекхачу мехаш тIера даккхий ахчанаш хир долчух тера дац.\nНахера ял яккхар а, хьлаха санна лекха хир дац. Дуккха а бу шай бизнесаш дIакъовлуш, цу тIера са ца хуьлу дела.\nНохчийчоьнан экономика кхиоран министраллана хьалхахь а ю и Iалашо. Цундела цхьаъ дIаяьлча, важа а йолош цхьанакхетарш дIахьош ду, республикан экономика муха лакхайоккхур ю бохуш. Дийцарехь, цхьацца некъаш а билгал догIуш ду.\nСовдегаршна цхьацца аьттонаш бан беза бохуш, дIакхайкхош долу дикка хан ю, амма дан деза бохучул а, кхин гена долуш дац и гIуллакх.\nЭкономикех Маршо Радиога дийцира кIезгачу бизнесийн ассоциацин президента Бугаев Максима. ТIаьхьа-м ца дисна те вай, экономика айъярехь. ТIом дIабаьлла а, машар дIахIоьттина дикка хан ма ю махкахь аьлла, шега деллачу хеттаршна, иштта жоьпаш делира цо.\n"ТIехь ца дисина. Вай а, вайн куьйгалла а, къам а хьуьнар долуш ду. . Вай сих ца делчахьана, ша дерриг нислур ду. Амма тIаккха а вай ГIезлойчоь, я Юккъера Оьрсийчоь схьаоьцур вай, я Европера пачхьалкхаш схьалоцур, цаьргара стратеги а эцна кхио еза экономика. ТIаккха вай, лидершна юкъахь ца хилахь а, тIаьхьахIоьттина доьлхуш хир ду".\nНохчийчохь тахана дукха шуьйра бизнесаш яц яьржина. Еш, арахоьцуш индустри яц, йохкар-эцар, такси - машен хахкар бен. Боккха аьтто лору, хьан мехах нах чубита петар, я деса цIа делахь. Массаьргара ял а йоккху тIахьара йоккхуш санна. Совдегархочо Мусаев Руслана шена зеделлачунна тIе а тевжина, элира, экономика муха кхиалур ю.\n"Тахана Нохчийчохь дIахьаьжча, уггаре а тоьлла машен а, хIусам а даржхошкахь ю. Хьоьгара цхьа хIума даьлча, ял яккха а кхиверг вогIу. ХIинца-м севцина уьш. Iедалхошна гIуллакх хуьлу, амма халкъан ца хуьлу. Соьга хаьттича Iедало оцу нахана болх бан аьтто хуьлуьйтий, тIаккха хир бу аьтто".\nФедералан ахчанех уггаре а йоьзна йолчу регионашкахь хIинца кхетачух тера ду, шаьш шайн экономика ай ца яхь, кхана-лама иза дан цхьа а вогIур воцийла. Царна юккъахь Нохчийчоь а ю.\nКху шерашкахь йийр ю аьлла, дIакхайкхина дуккха проекташ кхочуш ца еш йисина.


Росгвардин масех эпсархо даржах мукъаваьккхина\nРостов гIалахь дов хоттур ду Шелковск кIоштахь 4 эпсархо вийначу Гаджиев Маратан хиллачу тIеман буьйранчин.Бехкевечу Курдюков Романна дуьхьал айда тарло ледарло ялийтарна бехктакхаме гIуллакх, яздо Donday газетано.\nОршотдийнахь Шелковск кIоштахь куп тоьхначу Росгвардин декъан лейтенанта Гаджиев Марата, шен командирна бекхам бан араваьллачохь вийна шеца цхьана гIуллакхден 4 бIаьхо. Ша Гаджиев а вийна дуьхьал герз тоьхна.\nОцу инцидентах кеп-кепара версеш юьйцу зорбанашкахь. Йиллина юьйцург ю, Курдюковс шен куьйгакIелара эскархой сийсазбеш, жимма а цаьргара ледарло ялахь луьра таIзарш деш, хьийзош хилла хилар. И хаамаш Гаджиевн накъосташа баржийна.\nТIеман декъан командир Курдюков а, кхи а масех эпсар а ханна даржах мукъаваьккхина.


Цхьаберш тIаме, вуьйш тIамах бевдда...\nМарсхьокху-бутт 17, 2016\nМуха го мигранташ дебар ша Нохчийчохь?\nУкраина пачхьалкхера а, Юххерчу Азин Шемара а тIемаш бахьнехь дукха нохчийн кIенташна хенал хьалха Iожалла карийна.\nБилггал уьш цигахь мел белла ала церан чот-хьесап деш а вац стагга а, я цхьа Iедалан урхалла а.\nЕвропера дIаихна эгнарш а бу,ткъа Украинехь беллачех цхьаберш цIахь тезеташ а ца хIиттадойтуш, дIаберзийнарш а бац кIезиг.\nЦу шайн боцчу хийрачу тIемашка вайнехан кегийрхой лестар шатайпа гайтам-тIегIа ду аьлла хета кху Нохчийчохь кест-кеста кхела хьалха а хIиттош,къона бахархой набахтешка хьежор.\nКху деношкахь Соьлжа-гIалин Заводан кIоштан суьдо 3,5 хан а тоьхна, набахте хьажийна Сайдулаев Ислам. Талламхоша далочу тоьшаллашца шо хьалха Сайдулаев Хонкар махка кхаьчна Шемапачхьалкхан тIамтIе кхача Iалашо йолуш, амма Хонкар мехкан къайлахчу сервисан белхоша лаца а лаьцна, Оьрсийчу юхахьажийна.\nТIамехь хилла а воцчу цунна оццул дина таIзар тIех луьра лору цхьаболчу герагарчара. Сел дукха цунна хан тохар шеконе дуьллуш,лач делахь а тоьшалла лара ду, схьахетарехь, стигал къекъачу баттахь Шелан кIоштан кхело, бакълена а Шема тIамехь хилла Тилдигов Рамзан изза 3,5 хан тоьхна витар.\nТалламхоша динчу зераша ма-гайттара, Хонкар махкахула а вахана, 2013 шо чекхдаллалц Шеман тIамехь дакъа а лаьцна, цул тIаьхьа дохко а ваьлла цIа вирзина хилла таIзар динарг.\nКху шеран баьстенан хьалхарчу баттахь низамхой лорх а кхиъна лаьцна кхела хьалха хIоттийна ву Талхигов. Цунна тоьхна хан дукха хеташ Лакхарчу кхеле чуделла арз-дехар хIинцца-хIинца дийцаре а дина хийцам боцуш дитна суьдхоша.\nАрахьара тIемаш бахьнехь цу кепара вайнехан берашна кхелаш кхайкхийна масалш дукхе дукха ду.\nКху карахь болчу Марсхьокхучу беттан юьххьехь 2,5 хан тоьхна набахте хьажийна Махмудов Сайд-Салахь цIе йолу вахархо.\nИттаннашкахь багарбал бу кху тIаьхьарчу шерашкахь изза тIемаш бахьнехь маршонех хербина кегийрхой.\nДахарехь зеделлачу хенарчу нахана хетарехь генара а, гергара а тIемаш бахьнехь леца а лоьцуш чубухкучу кегийчу нехан терахь кесталгIа лахлур ду ала а дац.\nИ лахдала цхьа бахьна ца гучех ву Соьлж-гIалин кIоштера пенсахо Хасанов Ширван а.\nШирван: «Дера лахлур дац кхузаххьа-м. Бан белхаш бац, доьзална дан хIума дац. Цундела дIаоьху. ГIазота бохуш тIаме оьхурш а бу ба-м, амма дукха бац. Шайна хIума яккха, хIонс лаха дIаоьху нах.\nКегийчарна пенсии ца догIу, бан болх бац. Цундела дIаоьху. Кхин бахьна а ду. Даьлларг хIума а доцуш, жимма шеко хилча а лоций дIабуьгу кегий нах, тIаккха гергарниш лорх ца кхуьуьйтуш масех бутт боккхийта.\nИшта дIаоьху-кх, тIаме а оьху, хене бовла, баха а оьху. КесталгIа ишта махках буьйлурш совцур бу аьлла сунна ца хета. Хенаш еттар а дахлур ду суна моттарехь".\nТIемаш бахьнехь лоь-цуш лаьттачу нохчех дийцинчу Хасанов Ширвана билгал ма аллара, цу яманан чIиже а бахарна бехкаш кхийдош ца лецча а кху чуьра тIеман хиламаш бахьнехь лоьцуш берш а тоьур бара нохчийн къомана.\nШен цIахь бен-бен патармаш дIа а дехкина хьуламехь латторна кху муьрехь Шелковск кIоштана суьдо арахь яккха ши шо хан а кхайкхийнарг ву 41 шо долу вахархо Астамиров Iиса. Кху тIаьхьарчу иттех шарахь махкара тIеман хиламаш бахьнехь мел кегийрхой хьежийна нохчийн кхелаша набахтешка?\nЦунна жоп дала а статистика йоцуш ю.


Сенцова Людмила: "ХIара со ву, мама, боху цо – сан елха бен са а дац"\nПолитикан тутмакхан Сенцов Олеган нана Сенцова Людмила шен цIахь ГIирмехь.\n100 сов де зама ю Сенцов Олега мацалла лаьцна\n100 дийнал а совъялла Оьрсийчоьно набахтехь латточу украинахочо Сенцов Олега мацалла лаьцна хан. Иза тероран тохар дан воллура аьлла вигира ГIирмера – цигахь еха цуьнан къена нана Людмила Георгиевна. Маршо Радион корреспондентна цо гайтира, Олег оьрсаша дIахецна аьлла, эладита шега кхаьчча, дог кIадделла, охьаюжуш шен лазийна куьйгаш. Даржийнарг бакъ ца хиллехь а, ненан аьтто баьлла деношкахь воI хаза.\nСенцова Людмилин 75 кхаьчна кху деношкахь. Иза декъалъян веара гIирма-гIезалойн жигархо Джелял Нариман, дIакхачийра цо йоккхачу стаге Украинерчу кинематографисташа а, могIархоша а даийтина совгIаташ. Цуьнца яра Украинера актриса Зюбина Римма а. СовгIаташ кховдийра хьешаша Олеган шина бере а – 15 шо долчу Алинига а, 12 шо кхаьчначу Владе а.\nЖигархой СенцовгIеран доьзале кхочучу юкъанна, даьржира нахалахь уьш хIун некъ эцна боьлху – ахчанаш тийса буьйлира Украинан маьI-маьIIера бахархой, царалахь ву, масала, гоьваьлла волу гIирмахойн хьалханча, Украинан Радин депутат Джемилев Мустафа а.\nОлегца къамел динчу нанас дуьйцу: "Мел доккха хазахетар ду иза хаьий шуна?! Цо боху соьга: "Мама, со ву хIара!" Ткъа со, теший шу, йист а ца хилало, дукха хан ма юй суна иза хазаза. Ерриг эгош ю со, бIаьрхиш Iена, хIун дийца айса деза, хаъане а ца хаьа. ТIаьхьо метта еа. Алинига вист хила воллура иза, ткъа Алина-м тхан ю даима а хьаддий-еддий хьийзаш. Къамел дин оха. Юха волавели, Алинас хIара дан деза, важа дан деза, аьлла. Ас, ела а елла боху: "КIант, хIинца кхийти со хIара хьо вуйла, тхуна оха хIун дан деза хьеха воьлча!"\nСенцова Людмилас бахарехь, цо Путине шен кIантанна къинхетам бар доьхуш дахьийтина кехат шина инстанцех чекх а даьлла, режиссер чохь кхобучу набахте кхаьчна. "Цхьа жоп деана, кехат президентан администраце хьажийна, аьлла. ШолгIа жоп кхаьчна, кехат набахте хьажийна, аьлла. Боху, Олега ша беха беза Путине шена къинхетам. Хир вуй хьан воI шена гечдар деха реза, шега хаьттича, "хIан-хIа" бохучу маьIнехь корта ластабо Людмилас.\n"Цо, хаахь, дов дийр ду суна (Путине къинхетам бар дехарна – авт.), цуьнан шеко а яц. …ХIун дер тIаккха, суна ишта гIолехьа хета-кх, Олегца тIаьхьа къестор оха дисинарг".\nСенцов Олегца цхьаьна 10 шарна набахте хьажийначу ГIирмерчу анархистан Кольченко Александран нана кест-кеста йогIу Людмила йолчу. "Со-м цхьаьнхьа а ма ца йоьдий, иза кхочу суна, теша иза уьш цIехьабоьрзург хиларх. Цкъа телефон етта соьга: "Дерриг дика хир ду, кIенташна дуьхьал, уьш цIабалон гIур ю вайша Киеве кеста".\n…Еарийдийнахь Iамеркан Штатийн Пачхьалкхан секретара Помпео Майка Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министрца Лавров Сергейца дийцаредина Сибрехарчу набахтехь мацалла кхобучу Сенцов Олегера хьал. Лавровс, шен агIор, кхайкхам бина Вашингтоне, Оьрсийчоьнан аьтто беш, Iамеркахь къайлах болх барна бехке ен Бутина Мария лаьцначуьра дIахецар.\n20 шо хан тоьхна Сенцовна Оьрсийчоьно, бехкевина ша дIалаьцначу ГIирмехь терроран тохарш кечдеш хилла аьлла. 100 дийнал а сов хан ю цо, Москохна политикан тутмакхаш-украинахой дIахецар тIедожош, мацалла лаьцна. Лоьраш саготта бу Сенцов кестта дахарх дIакъаста торуш хиларна.


"Террорист" хьаннах а вало хIинца\nПачхьалкхан репрессийн система шоръелла Оьрсийчохь\nДуьненаюкъарчу бакъоларъярхойн "Мемориал" центро зорбане даха долийна Оьрсийчоьно антитерроран низамах пайда а оьцуш, нах набахтешка хьийсорах долу масалш. Оцу могIарахь хьалхара араяьллачу артиклехь боху, "террористашца къийсам латточу моттаргIане а ерзийна, халкъанна тIехь репрессеш ен система ю кхиош".\n"Мемориалан" белхахочо Кастромина Дарьяс дуьйцу, муха хийцаделла кху тIаьххьарчу 16 шарахь бехктакхаман низам, мел нах бу, террорна бехке а беш, жоьпе ийзош, набахтешка хьийсош.\n" Буьззина, я декъанна бен бехкебоцчу нахана таIзарш ду кхайкхош. КIеззигчу зуламах а баха долийна "терроризм". Динехь – пачхьалкхо магочу кепашца воцург, юкъарлонехь – адам хийцамашка кхайкхинарг. Цхьадолчу девнашкахь хаало стаге кхечу наха диначух жоп долуьйтуш – ФСБ-н талламчаша шаьш-шайггара кхуллу янне а йоцу тоба, кхуллу цунна лидер а", боху "Мемориалан" материало.\nОьрсийчоьнан антитерроран низамо чулоцу 8 бехктакхаман артикл:\n- 205, терроран тохар\n- 205.1, терроран тохар дан аьтто бар\n- 205.2, нах терроран тохар дан кхайкхар, террорризм бакъяр, я нахана марзъяр.\n- 205.3, терроран тохар дан йолчу Iалашонца дIахьочу Iаморашкахь дакъалацар\n- 205.4, терроран тоба кхоллар, цуьнан барамийн декъахь хилар\n- 205.5, терроран тобаннна барамаш кечбар, оцу барамашкахь дакъалацар\n- 205.6, деш лаьттачу, я динчу зуламах лаьцна айкх цавалар\n- 361, дуьненаюкъарчу терроризман акт.\nАвторо билгалдоккху, оцу бехктакхаман артиклаша терроризмна аьттехьа а доцчу зуламех а "терроризм" ала аьтто беш хилар. Масала, могуьйту закъалтна нах лецар а, тIемалойн тобанца лелар а, пачхьалкхан урхаллерчу хьаькамна зуламдар а, Iедал карчо гIортар а, гIаттам айбар а терроризман декъа дига.\n1996-чу шарера схьа бехха мур лаьттира Оьрсийчохь лакхахь мел хьахийна зулам бехктакхаман кодексан 205-гIачу артиклца окхуш. Тероран тохар динчунна 5-10 шо кхачадора оцу артикло, динарг гуттар а доккха зулам делахь, оццу артиклца тухура 15-20 шо.\nАмма 2017-чу шарахь хьал кхин дара – дуккха а дукха яра арахецна "антитерроран артиклаш", масала, терроризман могIара даьккхира лелхийтарш дан Iамар, дечарна ахча латтор, хьехамашца гIодар, зулам деш воллучунна мотт цатохар.\n"ТаIзарш дар чIагIлуш гора, тухучу хенашна шатайпа "ифляци" хIоьттинера. ХIинца антитерроран 8 артиклах 7 ю стаг велла дIаваллалц набахтехь латто магош. Низамаш кхуллучара терроризман тIегIане хIиттийна пачхьалкхехь карчамбан гIортар а, низамехь йоцчу тобанехь тIом бар а", боху "Мемориалан" документо.\n"Антитерроран артиклшца" цхьаьна кхиина пачхьалкхехь террорна бехке а беш, набахтешка кхуьйлучу нехан терахь а – 2013-чу шарахь иштаниг вара 56, ткъа 2017-чохь – 388.\nБилгалдоккху авторо, хьехочу шерашкахь кхеле ийзийначу нахах стагга а бехках хьалха ваьккхина вацар. Цу тIе, террорна нах бехке хилар листа векалйина яц Москохан, Къилбаседа Кавказан, Приволжскан, Генарчу Малхбаленан мехкийн коьрта кхелаш бен.\n"Кавказ.Реалиино" дуккхаза а йина Кавказехь террорна нах бехкебечу кхелашкара репортажаш. Масала, кхушеран аьхка кхел йира Ставропол-махкарчу Кучерлинский юьртан куьйгалхо волчу Орозбаев Мухаремна, 8 шо хан туьйхира, шена вевза стаг Шема тIаме ваха кечвина, аьлла. Орозбаев кIера ца хилира, ша "ламастехь долу ислам" лелош ву бехира.\nКху гурахь Нохчийчуьрчу яхархочо арздира, шен воI Арсанукаев Айда Iедалхоша хьийзийна, терроризм нахана хабаршца марзъеш ша хилар даредайта гIерташ, аьлла. Зудчо дийцарехь, лецира Айда, цо накъостий шен телефон чуьрчу террор хестаечу видеога хьажийтина аьлла. Карарчу хенахь изолятор чохь кхобуш ву Арсанукаев, цунна бехкедо терроризм бакъяр.\n16 шо набахтехь такха тIедожийна кхело карарчу баттахь 23 шо долчу ГIебарта-Балкхаройчуьрчу Гугов Исламна. 2014-чу шарахь Шема вахара иза, амма сихха юха веара, дохко а ваьлла. Дена дош деллера ницкъхоша, цуьнан воI тIом бан кхиина а вац, цунна шаьш къинхетам бийр бу, аьлла. Амма стохка шозза кхел йира цунна тIехь, набахте хьажийра.\nЯхначу гурахь "Мемориало" хаам баржийра, Дагестанехь ницкъхоша хьийзаво Набиев Сабир, аьлла. Талламчаша цунна бехкедо "Исламан пачхьалкх" олучу тIеман тобанехьа дог лаьтташ хилар, накъостий Шема баха ир-кара хIиттош хьийзар. Бехк тIе ца эцна \_Набиевс.\n"Терроран организаци кхолларна, цигахь дакъалацарна" олучу артиклца кхелаш йиначех ах сов нах бу лела дихкинчу "Хьизб ут-Тахьрир" юкъараллера – 300 стаг. Амма бакъоларъярхой тешна бу "Хьизб ут-Тахьрир" еккъа цхьана хьежамашца доьзна Оьрсийчоьно терроризмна, экстремизмна бехкеяр низамехь дацарх.\nКхушара массех дов чекхдаьлла кхелехула мот цатохарна бехкебечийн. Петарбухахь гIалгIачунна Эсмурзиевна ши шо делла набахтехь даккха, бехкевина Петарбухахь терроран тохар дан кечлучунна айкх цаваларна. Цуьнца цхьаьна, оццу бехканна набахте хьажийна дагестанхо Омаргаджиев Шемал а. Шиммо а аьрзнаш до шайна тIехь Iедало гIелойина бохуш.


Г1АЛГ1АЙ МЕТТАХИ БАГАХБУВЦАМАХИ ФРАНЦУЗСКИ МЕТТАЛА БАЬ ТОХКАМ (III) | Свободен лишь тот, кто может позволить себе не лгать.\nДолаш да илле-т1а ширденна дешаш: моаша (куропатка), хешт (выдра, нутрия). г1армиха (крымски саг), дото тийдергаш (кхалнаьха г1овтала наькха т1а леладаьча дото меттех доахкараш), «Эзде» яхача дешах хьаяьнна я деша форма «оздинг». — тахан вай меттаца лелаеш яц из.\nЦ1аста к1удалахХьаьса бохк тесса.\nСовра пашмакх кога\nСос биа г1аж санна\n1ам т1а боабашк\nХи т1а йодаш хиннай из\nКхо пха бола пандар\nбе а белла,\nКартах а оаг1о теха.\nПандарах т1елг а бетташ,\nПхьег1а т1а латташ хиннав\nИз Зоврий Арсмак.\nШийга г1олла юрта\nБажаш бола ды хьа а\nХьаста вахав из\n— Енна йила хьо,\nЧаме чу хи дал сона! —\n— 1уйрийна дехкаца\nХи т1а кхувла дин,\nДелкъийга х1ана венав\n— Цергех чам боллалца\nбордаш 1овша венав.\nШурах йиза б1ийг\nХьа к1айча наькхаца\nЛовза венав ше, —\nаьннад цо. — Венна вала хьо,Зоврий Арсмак,\nМа доккха дош аьлар\nЮрта бошта декъача\nМел доккха дош\nаьлар 1а сога!\n— Хьа Арсамак\nлалва ше мел ва.\nЦа хьожаш 1ергвале. —\nТиркал дехьара ,\n—Гуржий тикашкара ц1ена\nЮрта бошта дийкъад цо.\nКартах балаш а теха.\nПхьег1а т1а латташ\nИз Зоврий Арсамак.\nЦ1аста к1удалах хьаьса\nГез-даьре пхьош юхьа т1а\n1ам т1а нек ду\nбоабашк санна. Терка хи т1а йодаш хиннайИз дадий Аьлбика.\nЛаьтта маьрк1ажа боад\nГ1адж йоаца саг\nКоа т1а санна.\nКоа т1а вола Зоврий\nЛаьтта ессачул т1ехьаг1а.\nЖ1али доацача коа\nШийна т1адувха барзкъа\nШи шод баь йовлакха\nЦунца яхай из,\nЦунга маьре яхай из\nДоаладаьча иллена т1ехьа автораша хьахойт, ер илли а б1аргаш дайнача Са1е даьккха хинналга. Из илли тара да хьалхаг1а оаха доаладаь хиннача «Йодаялехьа хинна къамаьл», яхача иллена. Бакъда, цу илле т1ара вайна ца ховш дисад: йо1 даьша ше маьре д1алуча, д1аяха раьза я е яц, кхы а да ца ховш: ше йодая1ьча з1амигача сагага а яха раьза из хиннайий. Х1аьта «Денали эздели» яхача илле т1а йо1 ше бартаг1а а йолаш йода з1амигача сагага маьре, бакъда, хьалхаг1а йо1о тохк, из з1амига саг денал, эздел долаш ва е вац. Ше денал долаш а эздий волга д1агойт з1амигача саго. Из илли доахаш хиннача замах могадеш хинна х1амаш ду цо: аьлан рема лоалл, совдегархой тикаш хьо. Цига хьоахаваь вола Мусост малав ховргдац иллега ладийг1ачоа, нагахьа санна из вай багахбувцам бовзаш веце. Из Мусост вувцаш ва вайнаьха турпала — эпически иллешка: Аьдий Сурхох долча а, «Г1аьла Г1айтакха» яхача а. Цу иллешка из аьла ва вайнаха зенаш деш, миска нах баха ца буташ. Цудухьа иллешка хестабу цу аьланна духьала увтташ хинна турпалаш. Вай багахбувцам дика ховш хиннача сага, Мусост малав вувца везаш дац, цудухьа «Денали эздели» яхача илле т1а цун ц1и а яьккхе, цох д1ахо кхы х1ама ца оалаш соц б1аргаш дайна Са1и. Турпалхочо йихьай, оал, гуржий тикаш. Вайна ха деза, гуржашца вайнаьха гоамал ца хинналга, из хьахьокхаш дукха я вай багахбувцама юкъе тексташ. Гуржий е эрмалой тикаш ювцар хьадоаг1аш хиннад, базараш еш лоамашка г1олла лелаш хинна совдегархой лоаманхоша, шоай аьттув баьлча, нахагара совнаг1а даьккхача рузкъах хьалбикъа хиннараш бовхаш хинна хиларгара.\nЗ1амигача саго ремаш лахкарца, тикаш яхьарца хьагучадоал цун денал. Х1аьта цун сина эздел хьахьокхаш дар да, цо ше мел даьккха х1ама кхы а говрах-герзах кийчабаланса болча кагийча наха юрта долча бошта д1ахьа декъаш хилар, уж тайпа х1амаш деш хинна турпалаш наха безаш хиннаб, иллеша уж хестабаьб.\nХи т1а йодача йн1ийна т1адувхар, цу йн1ий болар дувц дуккхача иллешка. Укхаз белгала долаш цхьа х1ама дувц: йо1о шийна хьалха пхьош духьала лацар. Из тайпа х1ама кхыдолча иллешка цхьаннахьа а дац. Хьалха вай мехкараша, шоаш хи т1а болхача хана, к1ирбенна кагий нах шоашта б1арахьежаш хилча, духьала лувцаш хиннад чокхе пхьош е коара. Йи1ий ц1и я Аьлбика. Из ц1и юкъе йоалаяьй, илле т1а дувцаш дола х1ама бокъонца хиннад, аьнна, хетаргдолаш. Ховш да, вай багахбувцама юкъе Аьлбика. Зазо яха мехкарий, истий ц1ераш дуккханахьа лелаеш йолга: «Хьамсара Аьлбика» яха оалам. Зайта Шахмарзах дола турпала-эпически илли.\nИллена юкъе долаш да «сос» яха архаични дош. Тахан цун ма1ан дукхаг1чарна ховш дац. Корта бохоча малара даьла лоарх1аш хиннав вай Сосан-ерда. Цун ц1ай-ц1а лаьттад Маьтлоам т1а 1944 шера эккхийтад изи Маьттара-даьла Яхари ши ц1ай-ц1а. Вай даьша деза лоарх1аш хиннача цу ц1айц1еноех уж хинна лераши т1ойи мара х1ама дисадац. «Сос» беш хиннаб мукхахи, хуохи (мель), к1едж яьккхача хихи. Латташ цхьа ха яьккхачул т1ехьаг1а, цу сосах хьадоаккхаш хиннад йий. Из даьккхачул т1ехьаг1а, сосах юхейиса х1амаш доаханна, коарча оалхазарашта кхоссаш хиннай.\nШе нанас дадийнаяьча бус,\nДаьра ча хена к1ала\nКадаш, керчаш хиннай.\nЦ1окъа лом дарцо\nСура сай берташа\nБерташа бохабаь сура\nсай санна мецъенна,\nЦ1окъа лом хьовзадаьд\nДаьра ча кадаш,\nХена к1ала чайтонга\nШе х1ана кхеллай сел\nКхеллача цу дала?\nШе х1ана яъй сел\nЦу нанас дадийна?\nЦ1и бе а елла, т1аьн\nк1ала ча а делла. Юрта маьждигдоагадича санна,\nКъор1ах къаьра дув\nСел даькъаза х1ана\nАраг1а зиза санна\nХабар хоза даьннар лайла!\nШолжа аьлха санна\nХабар шаьра даьр лайла!\nБ1арг то1а а беш,\nЦ1ацкъам сотта а деш.\nЦу б1аьхоча мера\nМела ладар лега а деш,\nЛитературеи багахбувцами тохкача 1илманхоша ювиаш я поэтически кечал «параллелизм»: в1аший тарадерзадеш, в1аший дусташ дола ши сурт гойтар: цхъан сурто вокх суртадар к1оаргдеш, цун ма1ан къаьгаг1а хулийташ. Из кечал я укх илле т1а керттераяр. 31амнгача саго хозачен шаьрачеи къамаьлаца 1еха а я, цу т1а г1олла даькъаза яьннача йо1о тараю, ше даьра човнаш хиннача наначацеи цун чайтонгацеи; таръю мецача берташца, цар биача саьца: таръю дарцо чувхадеча ц1окъа ломаца. Цу тарадерзадаро къаьста дика хьахьокх йи1ийна т1аэтта хинна халонаш. Из х1ама кхы а к1оаргаг1а хьахьокх укх дешаша: юртара маьждиг доагадаьр а къаьра дув биаьр а наха селлара даькъаза ваьккхавац, ше санна, йоах йо1о ший монолога хьисапе долча илле т1а.\nИлли чакхдоалаш дувцача сурта т1а вайна гойт йн1ий елхар. Багахбувцама юкъе цу таипара дола сурт х1анзолца хезадац. Укхаза вайна хьахойт йи1ий мераж й1аьхо хилар, б1аргех доаг1а хий тарду мелача ладарца. Ер дакъилг литературни произведенешта гаргаг1а да.\nУКХ ЗАМАН ДОАКЪАЗАЛ\n1уйран малх арабаьннабоагаш латт.\nКъаьга елаенна я\nЛоаман хьу оалхазарий\nиллеша кхайкош латт,\nСомадаьнна да даьла дуне.\nЦу Тирка берда т1а ваьнна.\nШин арг1а юкъе дедда\nдода къона аькха санна,\nЛовзаш додаш гургда\nб1асийна Тирк… Цу керага корта а билла,керага ладийг1ача:\nТхьайсача хьуна юкъе\nГ1ийла делхаш короргда\nкер чура дог…\nДа венна диса, хьо,\nмаьлха ва дуне!\nМел деха хьайзар, хьо.\nДа венна йиса, хьо,\nйохар ва зама,\nМел ехар, хъо,\nйохар ва зама?\nШий комментаре т1а Дюмезила теркаме хоам бу вайна: т1ехьара биъ муг1а багахбувцама т1ара ба, царея хьалха дола муг1араш Джабаге (цо ше аларца) шийгара кхелла да, царца из ший цхьан новкъоста г1алг1ай поэзен т1а рифма йолга хайта веннав. Цу хоамах гу Джабаги поэтически х1амаш кхолла г1ерташ хинналга. Вайга хаьттача, цо кхелла муг1араш цхьаццадараш багахбувцамах да. Иштта хила а доаг1а из. Масала, Т. Бекова ший стихаш кхоллача хана, вай литературни традицеш (т1ехьале) цу хана ца хиларах, хьаккхашта пайда ийбаьб багахбувцамах. Х1аьта Джабаге ший йоазош 1935 шера кепатеха дале а, вай къона литературни поэзи цунна йовзаш хиннаяц. Вай хьалхара поэташ бувцача хана, Джабаге ц1и а хьоахае йоаг1аш я, аьнна, хет тхона.\nШийна чу йолча саготонга хьежача ховргда, х1анз оаха йоалаю стихотворени эмиграце волча саго язъяъ йолга. Автора дага латт ший даьхен лоамаш, хьунаш, б1асийна Тийрк. Бакъда, дог лазача автора йоккха сагото ю, дунен дохарах, зама йохарах, цудухьа да автора «кер чура дог г1ийла делхаш».\nХьажал, нана, хьай к1анте\nДына ховш ди къувкъош,\n31ы хаьда 1ад санна,\nДы к1огора тувсаш.\nМорхийла малх санна,\nДы юкъе тувсаш,\nВоаг1аш латт ер к1анат.\nВоаг1аш латт ер к1анат!\nХестора илли да ер. Нах в1ашаг1кхийттача йо1о илли оалаш нийслора, белгалваьннача з1амигача сага е къонахчоа хетадеш. Хьасоттадаьча 1адах, д1атоссаш хиннача пхаьнах вай х1аиз оалаш а яздеш а дешаш да:\n«пха», «т1аьск». Х1анз уих илле хоам бу вайна цох хьалха «з1ы» оалаш а хинналга.\nЦхьа лаьча дар,ма йоахий.\nЦу лакхча ва лоаме.\nШе далла кхоллаш\nКхеллача цу дала\nШийна ткъам ва\nШе г1оттаргдар, ва яхаш.\nЦхьа поп бар, ма йоахий,\nЦу хьуна ва голашка.\nШе делла кхоллаш\nТкъов йоацаш ва кхелла,\nШийна ткъов ва\nШе латтача агаргбар,\nва яхаш. Цхьа седкъа бар,ма йоахий,\nЦу сийнча ва сигала,\nЛир доацаш ва кхелла.\nКхеллача цу дала шийна\nЛир денна ва даларе,\nШе деррига дуне\nТкъам боаца лаъча деций,\nВоша воаца воша?\nТкъов йоаца хи беций,\nТайпа доаца нз к1анат?\nЛир доаца седкъа беций,\nВо1 воаца ва да?\nДоаладаьча илле вариант кепатеха я «Дега г1оз» яхача гуллама т1а. Цхьацца элементаш корайоаг1а кхыча иллешка а. Укхаза мел дувцар, бокъонца багахбувцама 1аьдалаг1а дувц. Дерригача илле ма1ан гучадоал цун т1ехьарча даъкъа т1ара. Х1аьта цунна хьалха доаг1а кхо дактьа вайна хьалха отт, доккха, даьржа метафорически дустара хьисапе. 1ам дувцача сурташца ювзаю илле т1а адама дега чура сагото, г1айг1а.\n«Лоам лакха ба»,—аьнна,\nЛоам ваьлар Шамал.\nЛоама ца корайир Шамала\nКерта атта г1овге.\n«Аре шера я», — аьнна,\nАра ваьлар Шамал.\nАрахьа ца корайир\nДег1а к1аьда мотт.\nШамал наха вувце а,\nНохчий к1антий бац?\nВай теркам т1аозаш да илле т1ара керттера ма1ан: г1алг1аша йоах Шамалах, цох ц1ихеза къонах ваьраш нохчий ба.\nИ. Дахкильгов, Х. Дзейтова\nГазета «Сердало» 1990, 20 декабря


Оьрсийчоь -- Навальныйн сайтан скриншот. 9Манг2016\nСтохка Оьрсийчоьнан хьалхарчу куьйгалхойн цхьацца гергарчу нехан бахамаш къайлабаьхьна хиларх лаьцна хаам бинера цу хьокъехь таллам бинчу Коррупцица къийсам латторан фондан куьйгалхочо Навальный Алексейс. ХIинца кхин а цу тайпа меттагаш карийна цунна.\nОьрсийчоьнан тIеман министран йоьIа ду аьлла долу туьйранашкахь дийца мегар долу цIа. Масийтта миллион доккху вице-премьеран Москох гIалин юккъехь йолу петар. Кхин цхьа петар президентан Путин Владимиран невца ю бохуш йолу. И ерриг хIусамаш къайлаяхьна ю.\nХьалха церан долахойн цIераш Росреестрехь дIаязйина хиллехь, хIинца уьш карош яц. Цунах лаьцна хаам бинера стохка Коррупцица къийсам латторан фондан куьйгалхочо Навальный Алексейс а, цуьнан талламхоша а.\nИза кхерамазалла бахьана долуш дина хила а мега, бохуш яздо шен сайт тIехь Навальныйс. Ткъа хIинца цунна гучудаьлларг ду Росреестро дIаяйина хилар Оьрсийчоьнан инарлан прокуроран Чайка Юрийн шина кIентан Чайка Артеман а, Игоран а цIераш.\nЦерах лаьцна информаци латточу администраторша прокуроран кIентийн цIераш къайлаяьхьна церан меттана кодаш а язйеш.\nОьрсийчоьнан инарлин прокуроран Чайкин ши кIант вийцаре ван ваьккхинера стохка леррина яьккхинчу документалан филмехь. Цуьнан авторша дийцара Чайка Артема харцонца шен дола яьккхина пачхьалкхан бизнесан компанеш, ткъа Чайга Игора хьал гулдина Оьрсийчура пачхьалкхан контракташ бахьана долуш бохуш.\nНавальныйс бинчу талламца, Чайка Артеман ду аьлла дIаяздина хилла 2000 еакIо метар майда йолу Москох малхбузен кIоштахь долу цIа хIинца ду "LSDU3" цIе йолчу стеган.\nИзза код йолуш ю Росреестрехь дIаязйина хилла 205 еакIо метр майда йолу гараж. Цу тайппа хийцамаш хилла Чайка Игоран долахь йолчу гIишлошца а. 566 еакIо метр доккха долу цуьнан цIа хIинца долахь ду IFYAU9 цIе йолчу стеган.\n«Муьлуш бу и вежарий Чайка? Леррина ларбеш болу нах? Пачхьалкхан къайленашна тIебитина нах? Къайлах болу агенташ?» - хоьтту Навальныйс. Ша жоп а ло цо цу хаттарна.\n«МогIарера хьал долу ши тентак ю, ур-аттал Iедалан балхахь а вац и шиъ. МогIарера ши жуккар ю, пачхьалкхан контракташца хьал гулдеш йолу".\nАмма хIинца и нах пачхьалкхо ларбеш бу инзаре йоккха къайле йолуш санна.\nКестта юха а инарлин прокурор хIоттор волчу Чайка-Дена хета шен кIентийн бахам къайле ю аьлла, пачхьалкхан тIегIантIехь ларъян езаш йолу. Цхьанне а хаа дезаш дац цу «бизнесхойн» бахамах лаьцна.\nНавальныйн талламхошна хетарехь, Росреестро Оьрсийчоьнан низамаш дохийна бакъйолчу цIерийн метта кодаш а язъйина. Цунна дуьхьал кхеле латкъам бан дагахь а бу уьш.\nКхин цхьа хIума а ду. Навальный а, цуьнан накъостий а боьлу Чайкин шина кIентан цIераш хьулъеш Росреестран белхахоша баккъалла а долчу документашна тIехь лелийна хиларх «Седарчийн тIемаш» кино чохь йолчу роботийн элпийн-кодех тера йолу кодаш.\nПрокурор Чайкин кIентий «ЛСДУЗ" а, «ЙФЯУ9" а\nЧайка къелхьаравала гIерташ ву аьлла хета Браудерна\nБашкирехь хьийзош бу чубоьхкина нохчий\nЧайка Юрий: Iедал лардийр ду цунах йоцчу организацех


ХIинжа-ГIаларчу леринчу операцехь вийнарг Макашариповн тобанахь дакъалацарна хан текхна ву набахтехь\nЕарин дийнахь ХIинжа-ГIалахь леринчу операцехь вийна Дагестанан вахархо, хьалхо кхел йина хилла ву зуламхойн тобанахь латтарна а, бакъоларъяран структурашкарчу белхахошна тIелетарш дарна а. "Интерфакс" агенталло бина цунах лаьцна хаам.\nДийцарехь, 2005-чу шарахь тIемало ву бохучунна колонехь даккха 17 шо хан кхайкхийна хиллера, кхо полисхо вийна аьлла. 2005-чу шарахь вийначу, Дагестанехь лелаш хилла "Дженнет" тоба вовшахтоьхна, цуьнан куьйгалла дечу Макашарипов Расулца цхьана хилла ву иза. Иштта, экстремистийн "ШариIатан джамаIат" тобанан хьалхара эмир а лаьттина.\nМахачкалахь леринчу операцехь вийнарг кху шеран юьххьехь маьршаваьккхинера набахтера, цуьнан могушаллица доьзна, яздо "Интерфаксо".\n"Лоьраша цIе ца йоккху цамгар ю аьллера цуьнца. Ша дукха вехар воцийла хаьара цунна. Цундела нах гуллучохь ша шен эккхийта кечлуш хиллера иза.\nЦкъачунна къайлахчу сервисаша цуьнан цIе йоккхуш яц цхьацца бахьанашца",- аьлла, дIахьедина агенталлан хьостано.\nХIинжа-ГIалахь герзаш диттира вовшашна тIе полицино а, бевзаш боцчу наха а еарин дийнахь. ТАСС агенталлин информацица, иза нисделла полисхой террорхойх лаьцна бина хаам талла бахначохь.\nЛазийна, вийна стаг ву аьлла бина хаам бац. Хууш дац маса стаг ву тIелеттарг. Дагестанан коьртачу шахьарарчу Советски кIоштахь контртерроран операци кхайкхийра.\n"Зазадоккху-беттан 11-чохь, 10:15 хан йолуш, ФСБ-н Дагестанерчу урхаллин буьйранчас контр-терроран операци кхайкхийра ХIинжа-ГIалин Советски кIоштан административан дозанашна чохь", – бохура ТАСС-ан хьостано.


Хийцаделла нохчийн лелар\nЛахьан-бутт 30, 2013\nОьрсийчоь -- Шайн дайн гIиллакхаш лардар Iалашонца махках бовлуш бу нохчийн 19-чу бIешерахь. Вевзаш вацу суртдиллархо.\nНохчийн юкъараллина боккха Iаткъам бина замано а, тIехь лаьттинчу Iазапо а. Леррина а, дегйовхонца а лелош хилла долу дайн гIиллакхаш дайдина беха уьш тахана.\nНана цомгуш хилла аьлла шен вешийца Казахстанера цIа веанчу Мовлади цIе йолчу стага элира, шен гергарчеран гонехь, юьртахь тIаьххьара болу хаамаш цара буьйцуш «ванах, цхьа а хазахета, самукъадолу хаамаш бац-кх кхузахь хезаш» аьлла. Цуьнца лаьтташ берш вовше хьаьжира. Уьш кхетара, генара дика го, цIахь йолчу юкъараллехь хилла болу хийцамаш. Ткъа цIахь берш-м боьлла царах.\nКхуьуш а дац адамаш велларг дIаволла, цунна тIехь сагIа даьккхина далале, кхин цхьа хаам а хеза велла, я висна олий. Иза таханалерчу Нохчийоьнан юьхь-сибат ду.\nТезеташ оьшуш хIума дац тахана махкахь. Некъа бохамехь баларша а, деган цамгарша а, гуттара а алсамдоккху и самукъане доцу терахьаш. Амма хуьлу вашас ваша вийна а, кIанта да вийна а меттигаш.\nЦхьа бутт юкъа а ца булуш цу тайпа ши зулам хилла Нохчийчохь. Бахьанаш дуьйцуш а, гIардогIуш а дац. Амма шен гергарчунна ишшта тIе куьг кховдо хIун бахьана хила деза, хууш дац. Ишттачу хьолехь хIун ун ду вайх кхеттарг бохуш, цакхеташ бу махкахь дукха а нах. ИсмаьIал а ву царах.\nИсмаьIал: «Вашас ваша вера иза, вайна цкъа а хилла хIума ма дац. Вайца догIуш хIума а ма дац иза. Кераста наха, латта къовсий, петар къовсий, чуьра баккхий берш а, наной а бойуш а, хIумш лелош ду. ХIинца цара леллош дерг ду-кх кхузахь. КIанта да вийна. Вашас ваша вийна боху»\nЦу тайпа, кIоршаме бохамаш хиларан бахьанех а ца кхета нах. Цхьаболчара тIеман тIаьхьалонаш ю олу, кхечарна иза карарчу шайтIан заманна бехк хета. Дуьйцу кхин дIа а ИсмаьIала.\nИсмаьIал: « Бахьанаш хира ду-кх цхьацца. Къийсамаш а хира бу. Цхьацца сингаттамаш а ма бу нахехь. Ши тIом а лайна, психика а галъялла ю. Дарба дац деш. Толлуш а дац и хIумш. Адамаш тамашийна доьвла вайна. ХIора дийнахь аьлча санна со гIала лелаш ву. Баьццара серло летта хилча дIаваха ца ваьхь со. ТIамо ца байина болу нах бу вай некъашца бойуш».\nНохчийн ламастийн амалш дика йоьвзачу Iилманчо Хасиев Сайд-Мохьмада терго йина къоман дукха гIиллакхаш хийцаделла хиларан. Тезет схьаэцча а гуш ду иза боху цо.\nХасиев Сайд-Мохьмад: «Нохчаша лелийна хIуманаш дац уьш. ТIаьхьатIаьхьа юкъадовлу уьш. Дастаме ду уьш. Цхьана юьртахь массийта кепа тезеташка нисвелла-кх со. Цхьаверг аьрро белш хаьлха а йоккхий воьду тIе, важа- воьду аьтто ерг хьалха йоккхий. Цхьаболчеран, «можардом» олуш дарж хилла-кх, Европерачу паччахьийн, тIевогIуш верг хIара ву шуна, олий кхайкхош. Иштта а хуьлу. Хийцамаш ца хилча ца долуш хIума ду».\nХIора къоман шен-шен гIиллакхаш хуьлу боху Хасиев Сайд-Мохьмада. Лулахь бехачу нохчийн а, хIирийн а, гIумкийн а иза чIогIа башхалла йолуш гIиллакх ду, аьлла кхин дIа а дуьйцу нохчийн этнографо.\nХасиев Сайд-Мохьмад: «ГIумкийн тезета тIевогIуш верг воьлхуш ду. ХIирийн а ду ишшта. ГIебартойн йоккха ритуал ю: соьцуш, юхабовлуш а, вовше белшашна тIе куьйгаш дохкуш а. Цхьана гIумкийн тезета кхаьчнера со. Сайца болчерга ала вицвеллера со, церан гIиллакхаш муха ду. Сан накъостий белабелира, цхьаъ тIе а веана велха хIоьттича.\nВоккхачу стага элира, иза шай гIиллакх ду, цецдовла оьшуш дац аьлла. Доцца дийцича, со юьхьIаьржа хIоьттира-кх цигахь».\nНохчашна юккъахь, тезет дай дина а ца Iаш, цигахь дуьненан къамелаш деш меттиг хуьлу, веллачуьнан верасаша а цхьаьна жигара дакъа а лоцуш аьлла тидам бира Хасиев Сайд-Мохьмада.\nХасиев Сайд-Мохьмад: «ХIинца тезет а, пхьоьха а цхьана маьIне йирзина. Цхьана тIегIан тIе ерзийна лелош ю уьш. Тайп-тайпана хIумаенаш ма ду уьш. Вай цIадаьхкинчу хенахь, цхьана тезета нисвеллера со. ХIинца санна ши-кхо де олий лелош ма дацара тезет. КIирне а долура иза.\nНах шай-шай тобанаш а йина, дуьненан къамелаш а деш, Iаш бара. Оцу тезетахь волчу воккхачу стага, схьагул а бина, дIахьедар дира: «Кху тезета нехан дог эца а, бала байбан а, даьхкина ду вай. Цундела хабарш а дуьйцур дац аша, оьрсийн мотт а буьйцур бац аша. Иза «последний раз» ду шуна элира». Ша верг, цигара дIаведира, белар а иккхина».\nУггаре а халчу хенахь нохчийн дог-ойла, даиман латтош ерг нохчийн къоман, дуьненан Iаткъаман къера ца хуьлу амал хилла. Я, кхечу, синIаткъаман говзанчаша лелочу дешнашца аьлча, дегIо гIора ло, муьлхха а къизалла а, кIоршаме бохам а лан. Гарехь, деза лелийна долу и хIуманаш хIинца дайдина хетахь, и зама нохчашна тахана а дIаяланза ю.\nХийцаделла нохчийн дахар\nВешан цIахь а хьошалгIахь санна\nКъаьмнийн доттагIалла дуткъадалийта мегар дац\nСоветан Iедал доьхна, цуьнан гIиллакхаш дисина\nКегийрхойн "хин йист" - интернет\nНохчийн сий лардеш - буй-тIара


Нохчийн бераш сингаттамехь ду...\nКегийрхошна хала ду Нохчийчохь баха\nСоьлж-гIала йистехь бехачу СербиевгIеран доьзалехь, церан уллера а, геннара а гергарчу нахана, бодане деана де ду хIара. Тезетахь, воьхна воцуш санна, бIаьргаш охьа а дахийтина, лаьтта да а, цуьнан вежарий а. Боккха буохам бу, оцу доьзална тIекхаьчнарг. Ши де хьалха, доьзалехь шаьш шиъ бен йоцу 17-й, 14-й шераш долу ши йоI, яла молханаш а мелла, дарбан хIусаме кхачийнера, царах дIовш а даьлла. Оцу дарбан хIусамехь жимах ерг, Сербиева Хьава, елла, важа, Сербиева Магинур, дийна йисина, лоьраш кIелхьар а яьккхина.\nИ хIума муха хилла кIоргера бахьнаш хууш дац. Ур-аттала, цу тIехь болх буолийначу талламхойн а аьтто ца баьлла цкъачуьнна уьш къасто. Оццула боьхна бу, шина йоIан гергар нах. Лула-кулахь дийцарехь, йоккхах йолу йоI, Сербиева Магинур, дукха хан йоцуш марера цIе еъна хилла. Иза халонга даьлла, шаьш шайна тIе куьг даьхна шина йишас. 17 шо долу йоI марера цIа яра, боккха буохам болуш хIума дацахь а, цу шинна иза чIогIа халонга даьллачух тер ду, бохуш дийцира Маршо радиога, церан цхьан лулахочо.\nНохчийчуьра кегирхой, тIом болчу хенахь дуьне чу боьвларш а, хьалкхиънарш а, чIогIа экаме хилар билгалдоккху, цаьрца кхетош-кхиоран болх бечу говзанчаш. Хаджимурадов Ислам, изза болх бина ву дуккхачу а шерашкахь, дуьненаюккъерачу цхьан гуманитаран цхьанатуохараллехь. Цо, Маршо радиога дийцира, ша муха туьду, таханлерачу кегирхойн могашаллийн хьал аьлла.\nХаджимурадов Ислам: «ЧIогIа дагах кхеташ хIума ду, кегийчу наха шайна тIе куьг кховдор. Иза бусулбачу Iедалехь цхьанна а агIора магийна дац. Иза массанхьа дуьйцуш а ду. ТIаккха, и санна долу хIума вайна юккъахь хуьлуш хилча, вай къома юккъахь цхьа бала бу аьлла хета-кх суна. Шина тIамах чекхдаьлла къам дув ай.И санна долу хIума, лар йоцуш ца дов. Генетикан тIегIан тIехь тIаьхьенна дIалуш ду иза. Оцу хIуманна тIехь болх беш ца хилча, цхьа программа тIе ца эцча, вай цунна терго ца йо. Соьга хаьттича, болх бан безачу агIора болх дIабоьдуш бац аьлла хета суна.\nХаджимурадов Ислам цецволуш хIума ду, Нохчийчохь бахархошна, къаьстина кегирхошна и реабилитации еш ца хилар. Оцу юккъолгIа, махкахь ах шо а даьккхина, шен цIа вирзинчу муьлхачу эскархочуьнна а, полисхочуьнна иза деш ду аьлла тидам бира цо.\nХаджимурадов Ислам: «ТIом болчу хенахь, четар гIаланашкахь вай дехачу хенахь, гIо-накъосталлийн цхьанатуохаралша цхьа болх лелош бара оцу хьокъехь, амма тоъала бацара иза. Кхузахь тIом м бина цIа ваханчу салтийчуьнна, цIа вахча, курорте а вохуьйтуш, реабилитаци а еш, царн хилла болу синIаткъам байбеш хIума до. Ткъа, кхузахь дехачу вайна, и тIом ша дерг лайначу, и хIума деш дац. цундела, и болх бича, вай къоман доккха гIо хира дара-кх».\nНохчийчуьрчу кегирхойн синкхетаман тIехь а, уьш кхетош-кхиоран болх оьвсаре баккха безаш хиларалла сов, цу тIехь, дайш а наноша а, коьртачу декъан къахьега дезар, амма, иза цхьацца дахаран хьелаш бахьанехь, хуьлуш дац, аьлла кхин дIа а дийцира, кегирхойн психологи йоьвзучу Хаджимурадов Ислама.\nХаджимурадов Ислам: « Даиман олуш ду, хьалкхуьучу чкъуран тIехь гуш ду, юккъараллехь мел эшам хуьлуш бу. Дешар доцуш, хьехам бан йиша йоцуш, четар-гIаланашкахь хан йоккхуш бара вай нохчий.Церан аьтто бацара, берашна кхоччуш хьехам бан а, царна кхоччуш гIиллакхаш Iамо а. Ткъа, кхуза цIа веъча, кхин баланш хилира: чу ваха меттиг таян езар, болх бан безар. Цундела да а, нана а ара а долий, болх-некъ лохуш, и бераш кхаба гIерташ.\nЦеран тергонера долура тIаккха уьш. Иза боккха бала бу вай юккъараллехь. Вай ала-м олу, хьехам бан беза, диканиг Iамо деза олий. Iуьйран да араваьлча, буьйсан иза чу вогIу, валхоьттина болх бина, царна сискал яьккха гIерташ. Изза а бу бала. Цундела, ша дерг гул а дина, жамI дича, цхьа программа тIе а эцна, бан безачохь, баккхийчаьрца а кегийчаьрца а бан беза и болх».\nОцу шина йишас, динарг, доьххьар хилла дац, Нохчийчохь хIокху гена йоцучу заманан юккъехь. Ши бутт а ца белира, Варандар цхьана жимачу стага ираха оллавелла, ша шена хорам бина велла. Бахьан-Суворован цIарахчу доьшийлера ша дIаваккхар. I7 шо долчу шена хьалхахь, дахаро биллина болу кхин некъаш ца тайна цунна. Гарехь, уллехь, оцу дакъаз волчу новкъа тIе иза ца валийта, терго ца кхаьчна ян де а, ненан а, ян Iедалан а.


Бетишев Хьусайн а (аьрру агIор), Ведзижев Эрка а\nСталинан депортаци – Оьрсийчуьрчу къаьмнийн йоьрзуш йоцу чов. 77 шо кхочу нохчий а, гIалгIай а шайн доьзалийн дакъош мацалла, шелонах деллачу Юккъерчу Азе дIакхалхийна. Ша, нохчо а, шен доттагI гIалгIа а депортацин шерашкахь Соьлжа-ГIаларчу боксан турнире хьажорах а, шаьшшимма юхавоьдуш шаьш даймахкара латта дахьар а догалоьцу нохчийн Гермачик юьртарчу Бетишев Хьусайна.\nБилгалдаккхар: Советан Iедало депортаци йира итт къоманна: корейхошна, немцошна, финнашна-ингерманландхошна, кхарачошна, гIалмакхошна, нохчашна, гIалгIашна, балкхоршна, гIирма-гIезалошна, туркошна-мехкетахошна. Царех ворхI къам – немцой, кхарачой, гIалмакхой, гIалгIай, нохчий, балкхарой, гIирма-гIезалой бехира шайн автономех.\n– Да-нана деллачул тIаьхьа со а, сан ваша Iаьнди а Джамбулан областера шаьш дехачу Гурьеве дIавигира тхан шичоша Тапас а, Бийлака. Цигахь, йоьлгIачу классехь, со боксе лела волавелира. Сол дуккха а хьалха оцу секце лелаш вара гIалгIа Ведзижев Эрка. Тхойшиннан доттагIалла тасаделира, цхьана вара тхойша массо а къовсамашкахь, толамаш а цхьаьна бохура.\n1954 шарахь дара иза. Тхойша секцера ваьлча, сацийра тхан тренеро, элира, Кавказехь, Соьлжа-ГIалахь, турнир ю хуьлуш, шуьша цига вохуьйтуш ву. Элира алссам бокс еш, дегI кепехь латтаде.\nТхойша цецваьллера, аьлча а, Iадийнера хаамо, ца тешалора. Казахстанехь вайнах еккъа цхьана ойланца бехара – даймахке сатийсарца. "Салам Iалайкум! " оллушехь, цхьаъ дара хоттуш: "Вай цIа маца дохуьйту, хIумма а дац хезаш? " Оцу хьелашкахь спортан тобанах а тоьхна, тхойша Соьлжа-ГIаларчу турнире вахийтар чIогIа тамаше хIума дара!\nОха цIерачарна хаийтира тхаьшшиъ воьдуш хилар. Хабар оцу сахьта дIасадаьржира, суний, Эркиний тIе дукха нах оьхура, нохчий а, гIалгIай а, Массара а хьоьхура муха лела веза даймахкахь, доьхура шайн-шайн ярташкара хьал зер.\n...элира: "Шуьшиъ ца вуьту къовсамшна юкъа. Бахьана шуна хууш ду. Суна боккха хьовзаш хир бу шуьша кху гIала валорна"\nНовкъаволу де тIекхечира. Аэропорте валийра тхойшиъ – 13-14 кIант вара тобанехь. Оьрсаша "кукурузник" олучу кеманца Соьлжа-ГIала даьхкира тхо.\nКъовсамаш Заводской кIоштарчу Ленинан царахчу синмехаллийн цIийнехь дIахьош бара. 3-4 де дуьсура турнир йолаяла. Со а, Эрка а гуттар а летаршна кечамаш Iара спортзалехь. Иштта тIекхочуш бара барам. Де дисича тренер веара тхойшинна тIе, юьстах а ваьккхина, элира: "Шуьшиъ ца вуьту къовсамшна юкъа. Бахьана шуна хууш ду. Суна боккха хьовзаш хир бу шуьша кху гIала валорна".\nДовхачу дийнахь шийла хи тIедоьттича санна вара тхойшиъ. Дош ца алалуш висинера. Оха дага мел лаьцнарг дуьйхира цу сахьта. Иштта, воьхна, де даьхьира ас а, Эркас а, ткъа турнир тхойша декъахь а воцуш йолаелира.\nТIаьххьара а охьахиина, тхаьшшинна Iалашо къастийра оха – гергарчара гIо баьхначу тхайн юьрта ваха. Эркигахь фотоаппарат а яра цу тIе. Тренере дийхира оха тхаьшшиъ Гермачика вахийтар, дош делира сарале Соьлжа-ГIала юхаван. Халла магийра тхойшинна ваха, Iуьрре аравелира сой, Эркий.\nГермачикан цIе хийцина хиллера, "Мостовая" яра керла цIе – тхо хоьттуш дIаоьхура, наха хаийтира тхуна иза. Некъаш гIамартIулган бара, "полуторкаш" етталора наггахь новкъаца, цаьрца кхечира тхо Мостовая юьрта.\nКхузахь муха хуьлийла ду нохчий! Оха юха а ладуьйгIира – иза баккъал а дара нохчийн аз!\nЮрт йолалуччохь охьадиссира тхо машен тIера. Хаза дара гобаьккхина: урамийн йистошца охьаоьху татолаш, царна чохь луьйчу бедаш, гIезаш, котамаш. Амма дерриг а сурт дохадора хичохь зIакардаьхница цхьаьна хьакхийн кортош гаро. ЦIенойн доьхначу пенаш, зарзделлачу серийн зIараш дара гонах. Адамашка хьоьжура тхойша, уьш тхоьга, юткъа чпортан хечеш, кучамаш йоьхна вогIучу шина кIанте. Цец хьоьжура тхан агIор, амма дош ца олура цхьамма а.\nИштта дIакхечира тхойша юрт шина декъе йоькъучу Джалка хитIе. Хечийн когаш хьал а бина, хих дехьаваьлла, боккхачу урам тIе, хIинца юьртан доккха маьждиг лаьттачу агIор дIаволавелира Эрка а, со а. Цигара кхечу цхьана готтачу урам тIе а ваьлла, дIавоьдура. ЦIеххьана схьахезира цхьана кертара нохчийн къамелаш – бераш дара и мотт буьйцурш. Тхойша цецваьлла, вогIавелира тхойша воллучохь. Кхузахь муха хуьлийла ду нохчий! Оха юха а ладуьйгIира – иза баккъал а дара нохчийн аз!\nЛохачу цIенна, аьлча а, лаппагIна тIехкочу тхо. Керта довлу, со хаьлха, суна тIаьхьа Эрка а волуш. "Салам Iалайкум! " олу ас. Бераш цIеххьана совцу ловзуьчуьра, шаьш доллучохь лаьтта догIийна, тхоьга а хьоьжуш. ЛаппагIа чуьра арайолу йоккха стаг, хотту берашка нохчийн маттахь: "ХIун хилла, шу ма дIасевци? ХIун деана вайга?"\nТIаьххьара а го тхойша цунна. Ас "Де дика хуьлда хьан, йоккха стаг! - олу"\nЗуда, бераш а санна, ша йоллучохь лацало, юха тохало, маьхьаре йолу: "АллахI! Йа АллахI, хIара ма тамаше хIума ду, кху итт шера чохь шу бен дац-кх, нохчий мотт а буьйцуш, кху керта девлла! Шун мичара девли? Стенгара кхечи? Хьенан ву шуьша?"\nЙоккха стаг тIейолало тхоьгахьа, мараоьккху, куьйгаш хьоькху цо, хьоьсту со а, сан доттагI а, йоьлху, йоьлху. Сан коч тIадало цуьнан бIаьрхих. ЧIогIа эргIадъяхана, йоьлхуш хьийза иза. Суна бIагор хьаьвза цуьнгара йолучу йовхонах. Со дуьххьара сайн дахарехь вужу оцу йовхонна чу – ненан куьйгаш хетало цо сайна тIехьоькхурш… Джамбул-махкахь чан да велира юьхьанца, ши де яьлча елира нана. Амма суна уьш дага ца богIу, церан кешнаш бен ца догIу дага – ас а, сан вашас а Iуьйрана сарралц, церан догIмашна тIе ца кхачийта, чхьаьвригех, моьлкъанех лардина ши каш.\nЦо юха а маравуллу, кхин а чIогIа йоьлху. Боху кхо: "Вай, ас жима волуш кху сайн куьйгаш тIехь лелийна ма ву хьо! "\nЙоккхучу стагаца цхьаьна велхаволавелира со.\n– Дера ван шуьша могуш-маьрша, шуьша хьенан ву?\nЦIейоккху ас сайн ден, олу, Гермачикахь аьчка пхьар вара иза. Дуьйцу тхаьшшиъ муха кхаьчна юьрта.\nКелимат яра цуьнан цIе. Сан цIе хотту цо, ас боху: "Хьусайн ву со". Цо юха а маравуллу, кхин а чIогIа йоьлху. Боху кхо: "Вай, ас жима волуш кху сайн куьйгаш тIехь лелийна ма ву хьо! "\nКуьг хьажадо луларчу цIийнан агIор: "Иза ю-кх хьан нана а, цуьнан да-нана а даьхна керт. Хьо жима вара цо кхуза кхуьйлучу хенахь. Гуьбарчик санна бер ма дара хьо, массарна а дукхавезара".\nЮха а елхар дуссу Келимате. Сов а воьлху цуьнца цхьаьна.\nТIаьххьара тхо меттадаьхкича, чукхойкху йоккхачу стага. Юха чуьра арадоккху лоха текх, хIусамехь яа мел ерг юьллу цу тIе. Тхо хевшина Iа, къамелаш до дехха.\nСох со карахь лелочу хенахь "Къакъа" олура боху Келимата. Ас суо вина керт гайтар доьху. "Вуьрг ву ас цига", - олу цо.\nТхо довлу кхачанах кхетта, тIаккха йоккхачу стага, дехьа-сехьа а хIоттавой, куьйгаш а лоций, вуьгу со а, Эрка а со вина керт гайта. Цулла-сара буцуш йинчу керта хьалха совцу тхо, дехха лаьтта ринже а хьуьйсуш. Келимата ков-кертах, сан дех а, ненах а лаьцна дуьйцу.\nАс мохь туху: "Цхьа а вуй чохь?"\nЦхьа стаг араволу. Хотту: "Шу муьлш ду?"\n"Со хIокху ков-кертан да ву" – олу ас.\nСтаг ша воллучохь вогIало.\nАс аьнгалин зIока йоьху зудчуьнга, цо сихха йохьу, ас латта дуьллу цу чу, Iодика а йой, тхо дIадоьлху.\nЮьртарчу колхозан куьйгалхо хилла иза. Ша делкъе ян чувеана балха тIера, олий, керта кхойкху тхо. ЦIа гойту суна, тхов боьхна бара, ша иза тобина, боху. Хьоьжуш Iа со: дIогахь кибирчик яц, эццахь пен пенах херлуш бу – шийла хIусам ю-кх.\nКертахула, бьешахула волало со, да-нана хилла-кх сан, хIара латта хьешна-кх цара, ойла хьийза коьрте.\nЦхьа зуда арайолу цIа чуьра. Иза шен зуда ю, боху стага. Боху, ша балха тIе ваха веза, кертах бIаьргтоха пурба ло тхуна, дIавоьду. Соьга тхан доьзалан кертара латта дан аьлла сан Гурьеверчу гергарчара. Ас аьнгалин зIока йоьху зудчуьнга, цо сихха йохьу, ас латта дуьллу цу чу, Iодика а йой, тхо дIадоьлху.\nБетишев Хьусайнан тIамо дохийна ков. Карара хан\nКелимата ша йолчу юхавалийра тхойшиъ. Цхьана хенахь Закри цIе а йолуш, Дуьненан хьалхарчу тIаьмехь дакъалаьцна зIаьIапхо, гIумки ваьхна юьртахь. Йоьзапхьар хилла иза, пхьегIаш еш, Iамийна шена нохчийн мотт, воьлла кхузарчу гIиллакхех. Наха цуьнга маре елла шайн йоI, нохчо Келимат. Иза ца яьккхина махках, гIумкичуьн зуда хиларе терра.\nСуьйре яра тIегIерташ. Оха боху Келимате, тхо дIаха деза, тренере делла дош доходойла дац, Соьлжа-ГIала ваха веза тхойшиъ. Иза-м яцара хаза лууш а. Тхо кхийтира дехарш дан эрна дуйла, дисира цьаргахь буйса яккха.\nСинкъерам бира тхуна йоккхачу стага, кхайкхира Гермачик-Мостовая юьртара гIумкийн мехкарий, кегийнах. Хаза яьхьира оха и суьйре. Массарна а хетара тхойшиннах къа, хоьттура Казахстанерчу дахарх лаьцна.\nКелимата къадоьхуш хезна, самавелира тхойша. ХьалагIевттира, арадевлча, цецлилхира: керт, дерриг а урам, баккъал а, дерриг урам даьккхина юьртара нах лаьттара. Сахьташкахь лаьттина хиллера уьш тхойша ган.\nНовкъавала тохавелира со а, Эрка а. Келимат елха йолаелира юха а, мараетталора, халла дIахийцира тхойша. Тхо ураме девлира, нах цецбуьйлуш хьуьйсура тхойшинга. Церан дукхалла муха яра аьлча, яра сой, Эркий дIаваха гIортарх, чекх а а ца валалуш.\nКелиматан нуц вара Ваха цIе йолуш. Цо шега дIаийцира Келимата тхойшинна кечйина кхачанан ларч, дехха дийхира нахе дIасахилар, тхойша дIавахийтар, уьш меллаша дIасатевIира, чекхдовлийтира тхо. Ца хьавира тхойша цхьаммо а, муьшка а ца йира. Церан бIаьргаш чохь цхьаъ дара дешалуш: хIорш бу-кх хIорш, халкъан мостагIий, ерриг а пачхьалкхан мостагIий!\nТхо чекхдевлира наха, клуб лаьттачу юьрта юккъе кхечира. Цигахь "полуторка" яра тхоьга хьоьжуш лаьтташ – Вахас дехна хиллера тхо Соьлжа-ГIала охьакхийсар. Оцу машена а хиина, тхойша дIавахара.\nАс а, Эркас а ойлайора, муха ала деза тренере тхаьшшиъ стенна хьевелира, дийцира цуьнга тхаьшшимма лелийнарг, сан децIа тхаьш кхачарх лаьцна. Иза тхох кхийтира, дов а ца дира.\nТурнир йирзира тхойша декъахь а воцуш. Соьлжа-ГIаларчу аэропортехь юха а "кукурузник" чу а хевшина, Гурьеве дIадахара тхо.\nДепортацех болу дагалецамаш иэсехь бехаш белахь, шина тIамах долу тоьшаллаш Iохку церан бешахь\nТобанашкахь оьхура нохчий а, гIалгIай а тхойша волчу, тхо ХьаьжцIара юхадаьхкича санна. Юха-юха хоьттура хIораммо а ДегIастах лаьцна.\nЦул тIаьхьа со а, Эрка а Гурьевехь мел хIуттучу тезета, мел хуьлучу ловзарга кхойкхура нохчаша а, гIалгIаша а. Тхойша, ши бер-тIорз, веза хьаша вой, кхойкхура наха шайга. ХIоразза а Нохчйчу тхойша вахарх лаьцна дийца дезаш хуьлура дехха.\n"ТIеман музехь" Бетишевн бешахь\nМассо а хIуманал еза хилара оха даймахкара латта чохь еана аьнгалин зIока. Ши пIелг вовшахтосий, цу чу бохуьйтура хIораммо а, тIаккха бета тIе хьой, барт олура лаьттах. Наха шайга буьйса яккха а хьора зIока, Iуьйранна ма-ярра схаьйохьура. Латта хIоразза а хуьлура цинц эшна доцуш – иза дешел деза дара, кху дуьнентIерачу массо а хIуманал деза дара, дацара иза лачкъадойла, къайладоккхийла.\nТахана 80 шо гергга ду Бетишев Хьусайнан. Депортац лар доцуш, ши тIом а лайна цо. Шен цIинйненаца веха иза хIусамехь. Дукха а жайнеш а доьшу. Уггаре коьрта жайнеш а ду цуьнан – КъурIанний, Шекспиран книгашший. Депортацех болу дагалецамаш иэсехь бехаш белахь, шина тIамах долу тоьшаллаш Iохку церан бешахь, цунна ца лаьа царех шен дакъа мукъадаккха: минанийн гаьргаш, йоккхачу тоьпан хIоьънийн дакъош. Стаг билггал цецвоккхуш ду цуьнан кертан ков, цо иза хийца а ца хийцина кху 20 шера чохь – тIамо ша биц ца байта санна, цаца бина лаьтта ков. Вевза-везачо олу, ма даккхахьара ахь и ков, и тIеман тоьшалла, гучуьра, ткъа шаьш, Хьусайна ма-баххара, "тоххара яйъина шайн керташкара тIеман ларш, я дина керла цIенош".


Элчанан куц, амат (Делера салам-маршалла хуьлда цунна)\nМа́ликан кIантера Анасера (Дела реза хуьлда цунна) дийцина ду, Абу-Бакар Сидди́къа (Дела реза хуьлда цунна) шена Пайхамар (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) гича, олура аьлла, байтийн куьцехь:\n«Тешамениг, хаьржина верг, дикане кхойкхург,\nБутт юккъе бахча,беттасан серло санна верг».\nАбу ХIурайрас (Дела реза хуьлда цунна) аьлла: «Iумара (Дела реза хуьлда цунна) хIара байташ олура, ЗухIайр ибн Аби Салма́с ХIирм ибн Сина́нах лаьцна аьлла йолу:\n«Хьо адам доцуш, цхьа кхечу хIуманах велахьара,\nБутт юккъе бахча, серло лург хир вара хьо».\nТIаккха Iумара а, цуьнца хевшина Iачара а олуш хилла: «Иштта вара АллахIан Элча (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна), и воцург кхин цхьа а вацара оцу кепара».\nАбу́ ТIа́либан кIанта Iе́лас аьлла (Дела реза хуьлда цунна): «АллахIан Элча (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) кIайчу басахь вара, бетталуш цIен бос болуш; чIогIа Iаьржа ши бIаьрг болуш; месаш шера йолуш (чIогIа хьийзина йоцуш); юькъа маж йолуш; лергадуьмеш тIе кхаччалц охьайовлуш месаш йолуш; гай тIера накхана тIекхаччалц болу месийн могIа буткъа (нийса) болуш; шен ворта чIогIа къегина дети тур санна (цIена, нуьре) йолуш; лакха накхана юккъера дуьйна цIонги тIекхаччалц охьайогIуш (юткъа, нийса) гIаж (я са́ра) санна месаш йолуш, уьш йоцург кхин шен гай тIехь я накхана тIехь месаш йоцуш; шина куьйган а, шина коган а пIелгаш стаммий (дуьззина, чIогIа) долуш. Ша́ волавелча, цхьана лекха гу тIера чувуссуш санна, я цхьана тIулга тIехь волалуш санна болар онда долуш вара иза (когаш текхор доцуш, дIасалестар доцуш, когаш тийссадалар доцуш). ДIавоьрзучу хенахь шен дерриге а дегIаца воьрзура иза. Цуьнан хьацар жовхIар санна (цIена а, сирла а) дара. Цуьнан хьацаран хьожа хаза хьожа йогIучу миск-IатIарал дика а, хаза а яра. (Дукха) лекха а вацара иза, лоха а вацара иза. Вон мотт болуш вацара иза, сийдоцу (сийсаз) хIума шеца долуш вацара иза. И саннарг цхьа а гина вац суна цул хьалха а, цул тIаьхьа а».\nИштта хIокху дешнашца дийцина а ду иза Iелигара (Дела реза хуьлда цунна): «Цуьнан шина белшаш юкъахь пайхамараллин мухIар дара (билгало яра), ткъа иза ша́ пайхамаршна юкъахь тIаьххьарниг ву, шел тIаьхьа кхин цхьа а пайхамар воцуш. Нахана юкъахь уггаре а комаьрша куьг дерг вара иза, нахаца лелочу юкъаметтигехь уггаре а комаьрша дог долуш вара иза, нахана юкъахь уггаре бакъболу мотт болуш (уггар цIена, бакъдолу къамел долуш) вара иза, уггаре а кIеда амал йолуш вара иза, нахаца йолчу юкъаметтигца уггар сийлахь, уггар дика верг вара иза. Дуьххьара ша́ гинарг шен лерамна шех озалур волуш, ткъа ша́ вовззалц шеца хан яьккхича, везалур волуш вара иза. Цунна куц лучо, иза вуьйцучо олура: «И саннарг гина вац суна, цул хьалха а, цул тIаьхьа а. Делера къинхетам а, маршалла а, массо диканаш а, лаккхара даржаш а хуьлда-кх цунна».\nIа́зибан кIанта ал-Бара́а аьлла: «АллахIан Элча (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) дукха лекха а воцуш, я лоха а воцуш, юккъерчу барамехь вара. Шина белшийн юкъ шуьйра йолуш вара. Лергадуьмеш тIе кхаччалц охьайовлуш месаш яра цуьнан. Дуьйхина цхьа цIен духар долуш гира суна иза цкъа. Цул хаза цхьа а хIума гина дац суна, Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна».\nХуза́Iа тайпанах хилла йолчу Умм МаIбада аьлла, Элчанан (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) куц дуьйцуш: «Къаьсташ хазалла йолуш, кIайн, серла юьхь йолуш стаг гира суна. Шен кхоллар (дегIан куц-кеп) хаза долуш. Олладелла доккха гай хиларан сакхт доцуш, корта жима хиларан сакхт доцуш. Шен хазалла гуш-евзаш йолуш, шен юьхь хаза (кхоьллина) йолуш. БIаьргаш чIогIа Iаьржа дара цуьнан, бIаьрган негIарийн чоьш деха а, хьийзина а дара цуьнан. Аз (гIеххьа) стоммалла йолуш дара цуьнан, мелла а йиш хаьлча санна а дара иза. Ворта (мелла а) еха яра цуьнан, сирла (къегина) а яра иза. Маж юькъа яра цуьнан. Ши цIоцкъам деха, гIеххьа хьаьвзина а долуш, даьржина а доцуш, хоттаделла а долуш дара цуьнан. Къамел деш воцучу хенахь сийлахьалла хуьлура цунна тIехь, ткъа иза вистхилча, (шена гонаха болчарна юкъахь) хьалаайлора иза, исбаьхьалла хуьлура цунна тIехь. Генара (гича) нахана юкъахь уггаре а тайна, уггаре исбаьхьа вара иза; ткъа юххехь хилча уггаре а хаза, уггаре а диканиг вара иза. Къамел мерза долуш вара иза; къаьсташ долуш а вара иза: цакхеттал кIезиг а дацара иза, кIордадаллал дукха а дацара иза; цхьаъ вукхул тIаьхьа догIуш, охьадогIуш долу тайна тIетесна туьтеш санна дара цуьнан къамел. Юккъерчу барамехь вара иза, дукха лекха хиларна къаьсташ а вацара иза, я лоха хиларна шена тIера бIаьрг бодур болуш а вацара иза (мелхо, бIаьрго къобалвеш, гича, лераме хир волуш вара иза).\nШина гена юкъахь (юккъерчу барамехь) га дара иза. Цу кхааннах уггаре а исбаьхьа куц-кеп дерг вара иза, сийлахьаллехь уггаре а алсам верг а вара иза.\nНакъостий бара цуьнан, цунна гонаха хьийзаш; и вистхилча – цо олучуьнга ладугIура цара, цо цхьаъ де аьлча, и кхочушдарна сихо йора цара. Цара ша вазвеш, цара шен гIуллакх деш (цунна оьшучуьнга уьш хьовсуш), уьш (даим) шена гуо бина (шен гIуллакхна дIахIиттина Iаш) хуьлуш верг вара иза. Юьхь хе́бош вацара иза, я дукха бехкаш дохуш вацара иза».\nАнса́рех хилла волчу Ма́ликан кIанта Анаса (Дела реза хуьлда цунна) АллахIан Элчанан (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) куц дуьйцуш аьлла: «Юккъерчу барамехь вара иза, дукха къаьсташ волчу кепара лекха а воцуш, я чIогIа лоха а воцуш. Бос сирла, кIай болуш вара иза, шарула кIай воцуш (масала кир санна воцуш), Iаьржа а воцуш. Месаш дукха чIогIа хьийзина а яцара цуьнан, дукха шера а яцара, гIеххьа хьийзина яра (тулгIеш санна)».\nАбу ХIа́латан кIанта ХIинда аьлла: «АллахIан Элча (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) веза-воккха а, кхечара ша́ вазвеш а хилла стаг вара. Бутт юккъе бахча, лепаш болу стиглара бутт санна лепаш яра цуьнан юьхь. Юккъера волчул (жимма) лекха а волуш, вуткъа-веха волчул лоха а волуш, корта боккха а болуш, гIеххьа хьийзина месаш а йолуш вара иза. Шен месаш екъалучу хьолехь еха хилча, аьтту агIор а, аьрру агIор а шина де́къе́ йоькъура цо, вуьшта, цо уьш оьхьахецча, цуьнан шина лергадуьмел сов ца йовлура цуьнан месаш.\nСирла, кIай бос болуш; шуьйра хьаж долуш; ши цIоцкъам деха, гIеххьа хьаьвзина долуш, бIаьргийн тIехуле́ дIалоцуш (деха) долуш, хоттаделла доцуш, шаьшшина юкъахь пха болуш, оьгIаз вахча тIеболуш болу. Мара лакхахь айбелла болуш, юккъера (жимма) горгбелла болуш, йистош нийса йолуш, (бо́ца боцуш, жимма) бе́хо́ болуш, тIехь нур долуш, дикка ца хьаьжначунна цуьнан меран даьIахк хьалааййелла ю, йоккха ю аьлла хетар долуш.\nМаж юькъа йолуш; ши бIаьрг чIогIа Iаьржа болуш; ши бесне нийса йолуш (аратаьIна ерстина йоцуш); бат шуьйра йолуш; цергаш кIай а, йистошкахь ира а йолуш, хIора шина церга юкъахь херо йолуш.\nЛакха накхана тIера лаха гай тIе охьабоьду месийн могIа нийса болуш; шен ворта суьрта тIехь йиллича санна (хаза), дети́н бос санна (сирла, цIена) йолуш.\nШен кхоллар юккъерчу барамехь долуш; дегI доккха долуш; дилха (олладелла доцуш) онда долуш; гай (олладелла доцуш) накха санна долуш; накха шуьйра болуш, белшашна юкъара юкъ йоккха йолуш; хуттургашкара даьIахкаш яккхий (онда) йолуш.\nДухаро хьулйъеш йолу меже гучуяьлча, иза нуьре йолуш; на́кхана лакхара дуьйна цIонги тIекхаччалц хоттаелла охьайогIуш тай санна (нийса могIа санна) месаш йолуш, уьш йоцург некха тIехь дехьа а, сехьа а, гай тIехь а кхин месаш йоцуш, шина пхьаьрса тIехь а, шина белшаш тIехь а мелла а месаш йолуш.\nШи пхьарс дол долчу меттехь беха болуш, куьг шуьйра долуш; куьйгийн, когийн пIелгаш онда, дилханах дуьзна долуш, (юккъерчу барамехь) деха долуш; пхьаьрсийн, настарийн даьIахкаш нийса йолуш; когийн кIело юккъехь хьалатаьIна йолуш; когаш тIехулара (чкъор) шера долуш, тIедоьттича тIехь хи соцур доцуш.\nШа́ дIаволавелча, шен ког (текха ца беш) хьалаайбора цо, (ког охьабуьллуш цу тIевазлучу хенахь мелла а) дехьа-сехьа а таьIаш, меллаша, тийна болар дора цо, ког баккхар сиха а, шуьйра (гена) а долуш. Цхьана лекхачу меттера охьавогIуш санна (дикка ког буьллуш, онда) болар дара цуьнан. Ша дIавоьрзучу хенахь шен дерриге а дегIаца дIавоьрзура иза.\nБIаьрса тийна-таьIна хуьлура цуьнан (бIаьргаш дукха дIасахьежор доцуш, дIасакъерзар доцуш); (ша вистхуьлуш воцучу хенахь) лаьтта хьежар стигала хьежарал алсам хуьлура цуьнан; дукхахдолу цуьнан хьажар бIаьрг цхьана хIуманна тIебоьгIна хьажар доцуш, тIеххула дIа хьажар дара.\nШен асхьабаш шел хьалхабохий хуьлура цуьнан, буьйлабелла уьш боьлхуш хилча. Шена дуьхьал кхеттачуьнга хьалха салам а лора цо».\nГочдинарг – Адаман


Нохчийчохь, хетарехь, кхел ца еш адамаш дайъина хиларх лаьцна керла хаам арахецна "Новая газето"\nМосковахь арадолучу "Новая газето" официалан документаш арахецна Чиллан-беттан 15-хь, гарехь, 2017-чу шарахь Нохчийчохь байинчу нахах дукхахаберш меттигерчу полицино лецна хиаларна тоьшалла деш. Цунах лаьцна яздо RFE/RL медиа-портало.\n2017-чу шарахь "Новая газето" хаам бира, лаьцна хилла 27 стаг, цхьа а йина кхел а йоцуш, оццу шарахь Дечкен-бутт чекхболуш тоьпаш тоьхна вийна хиларх лаьцна.\nНохчийчуьрчу Iедалша харцдора иза, и нах Iедалша цкъа а лецна бацара, бохуш, ткъа оццу хенахь Талламан комитето юхатуьйхира "Новая газето" Нохчийчуьра ницкъаллин структураш бехке еш цара динарг талла аьлла официалан кепара дина дехар.\nЙина кхел а йоцуш, Нохчийчохь 27 стаг вер тоьшаллашца тIечIагIдина бакъоларъярхоша\nНохчийчоь карарчу хенахь шен Iуналлехь латтош ю Кремло хIоттийначу меттигерчукуьйгалхочо Кадыров Рамзана. Цуьнан кхерамазаллин ницкъаш дуккха а шерашкахь бехке беш бу, кIоршаме адамийн бакъонаш талхорна, шайна юкъахь адамаш лечкъор а, нахана тIехь Iазап латтор а, уьш байар а долуш.\nНохчийчуьрчу чоьхьарчу гIуллакхийн министраллера кхаьчна долчу документашна тIе а тевжаш, "Новая газето" Чиллан-беттан 15-хь хаам бина, лакхохьа хьахийна 27 стаг лаьцна хилла хиларх лаьцна 2016-чу шарахь ГIуран-баттахь полицин белхахочунна тIелатар динчул тIаьхьа леррина операци дIахьуш.\nЖурналистана Милашина Еленина тIелатар дина Соьлж-ГIалахь\n2017-чу шарахь "Новая газето" официалан кепара Талламан комитете дIаделира оцу 27 стеган а, 2017 шарахь гейш олучу нахана дуьхьал кампани дIахьуш нохчийн полисхоша вийначу кхин а кхаа вахарчун а цIераш тIехь йолу кехат. Талламхоша кхин хIумма а ца дира оцу кехата тIехь болчу нахана юкъара 4 стаг велла хилар тIечIагIдар а, ткъа кхин а стаг дийна ву алар а бен.\nДелахь а, "Новая газето" шен тIаьххьарчу хаамехь дийцира дийна ву аьлла дIакхайкхийна волу ши стаг вийначу шина стеган вежарий хилла хиларх лаьцна: цхьаъ -Мускиев Мохьма, ткъа важа – Юсупов Шамхан.\nСоьлжа-ГIалин полицин куьйгалхочунна санкцеш кхайкхийна Цхьаьнатоьхначу Штаташа. 27 вахархо верца боьзна сацам\nОццу хаамехь газето чIагIдора, 2017-чу шарахь Дечкен-баттахь лаьцна хилла масийтта стаг меттигерчу ницкъаллин структурийн белхахоша, видеокамераш тIе хьажийна а йолуш, хьийзина хиларх лаьцна. Оцу нахе "Исламан пачхьалкхана" шаьш муьтIахь хила чIаго йина хилар тIелацийтира цара, ткъа цул тIаьхьа емалъяйтира цаьрга и экстремистийн тоба.\nГазетана хетарехь, тIаьхьо оцу видеох пайда ийцира Iедалша и нах террорхой хилла аьлла дIакхайкхош.


Тезет ца хIоттош дIаволлахь схьалур ву аьлла гIалгIайн Iедалхоша Алиев\nГIалгIайчуьрчу ницкъалийн структурийн белхахоша вийначу Алиев ИбрехIиман дакъа шаьш схьалур ду лаьтте кховдо аьлла, нагахь санна гергарчара къайлах иза дIаволлахь, дийцина вийначун вешо.\nМаршо Радионо яздира, Алиев ИбрехIиман чалх лаьтте кховдо гергарчаьрга дIаяла полисхой дуьхьал хиларх. ГIалгIайн къайлахчу сервисашка дехар динера ша, амма жоп доцуш дитина кехат аьлла, дийцина ГIалгIайчоьнан омбудсмено "Мемориал" центре.\nНесарарчу 29 шо долчу Алиев ИбрехIиман цIийнах хьаьжна, цунна етта а йиттина, иза лаьцна дIавигина полисхоша аьлла, бакъонашларъярхошка хаамбинера кIентан шичас. Иза тешна вара, цуьнан хIусамехь карийна боху куьйга йина бомба а, граната а полисхоша тесна ю аьлла.ТIаьхьо Алиев ИбрехIим вийна, иза вада гIоьртича аьлла, дIакхайкхийра ницкъахоша.\nКху 20 дийнахь АлиевгIеран аьтто ца хилира Iедалхойн карара шайн вийна стаг схьаваккха, эххар а гергарчаьрга схьалур ву аьлла, нагахь къайлах тезет ца хIоттош дIавуллур велахь, дийцина "Кавказан узел" агенталле Алиев ИбрехIиман вашас Султана.\nЦо бахарехь, Оьрсийчоьнан президенте Путин Владимире кехат дахьийтина цо кху деношкахь, шен ваша дIаволла Iедалхошка схьавалийтахьар доьхуш.


Федерацин Кхеташоно магадо хьукматаш «арахьара агент» статусе яха\nТахана Оьрсийчоьнан Федерацин Кхеташоно шен гуламехь къобалдина юкъараллехь политика юьйцу юридикан хьукмат ларалуш йоцу цхьаьнакхетараллаш а, бахархой а "кхечу пачхьалкхан аьттонна" я дуьненаюкъарчу хьукматашна лерина Оьрсийчоьнан тIеман ницкъех лаьцна информаци гулъеш а, кхечу пачхьалкхера ахча оьцуш а белахь, арахьара агенташ лара магош долу низам.\n"Арахьара агент" статус яла тардо гуламашка, адамашна хьалха Iедалан политика йийца арабевлла нах а, цара нагахь санна иза "кхечу пачхьалкхан дуьхьа" деш делахь.\nОццу низамца дозалуш кхин цхьа низам а тIеэцна. Цо 5 шаре кхаччалц набахтехь такха хан къастайо "арахьарчу агенташна", цара шаьш оцу категоре яздар Iедале ца дехнехь а, шаьш бечу балхах информаци чу ца еллехь а. "Арахьара агент" лоручу прессин белхахошна а тоха магадо ши шо набахтехь даккха, и тайпа гIалат шайгара далийтича.\n"Арахьарчу агентех" долу низамаш юкъараллин критикна кIел ду кху дерриг а шарахь. Цара кхерамна бухахьо Оьрсийчуьра демократи, бахархойн маршонаш, тешна бу юристаш а, бакъоларъярхой а, халкъалара жигархой а.