Нохчийн халкъан сийлахь к1ант - Новости - Гудермесская районная газета «Гумс»\nНохчийн халкъан сийлахь к1ант\n17.05.2017 16:33 Среда\nД1адаханчу б1ешеран 60-г1а шераш чекхдевлла, 70-г1а шераш дуьйлалуш, нохчийн театран кхоллараллин дахарехь беркате мур болабелира. И мур театран дахаран г1ушлакхе лара мегар ду. Оцу хенахь театре баьхкира Ленинградехь, Москвахь дешна къона актераш: Идалов Юсуп, Дудаев Муса, Хаджиева Нелли, Азаев Хьамид, Джамаев 1имран, Айдамирова Света, Исраилов Хож-Бауди, актер, режиссер Гузуев Хьусайн… Цара дакъалоцуш х1итто спектаклаш къоман синлехамашна жоп луш а, къоман дахар гойтуш а яра. Театран боккха кхиам бара «Бож-1ела», «Яьхь йолу к1ентий» спектаклаш. Ленинградехь дешна ц1а веанчу Хакишев Руслана, М.Солцаевс а дуккха а керланиг деара театре. Цара х1иттийра меттигерчу драматургийн а, дуьненан классикийн а произведенеш. Церан лаккхара мах хадийра театран критикаша. Актераш, режиссераш а гуттар а лехамехь бара, оцу лехамо уьш хьовсархошна герга а балабора. Хьовсархоша дика т1еийцира 90-чу шерашкахь х1иттийна Нунуев Сайд-Хьамзатан «Дела воцург накъост воцуш», «Лулахой», Гацаев Са1идан «Пелхьонаш» спектаклаш. Трагеди, комеди яра сцени т1ехь, дахаро ма-хьоьхху.\nНохчийн къоман Х.Нурадиловн ц1арахчу театран ламасташ кхиош схьавог1учех ву вайн махкахь а, махкал арахьа а дика вевзаш волу театран а, кинон а актер, НГ1-н халкъан, РФ-н сийлахь артист Омаев Дагун. Жима волуш дуьйна актер хила ойла а, сатийсам а хиллачех вац Дагун. Х1ара ша ма-вогг1у сцени т1е хьала а ваьлла, театран говзанчаш цецбаьхначех, хьовсархойн шовкъ-безам шегахьа баьккхинчех а ву.\nСа ц1еначу, оьздачу наха йиллинчу, 1аламан хазаллин дакъа долчу Сиржа-Эвлахь 75 шо хьалха дуьненчу ваьлла Ибрах1иман, 1аламатан к1ант Дагун. Дуьххьара аьхначу х1аваах къурд Сиржа-Эвлахь бинехь а, шен дахарехь дуьххьарлера г1улч Казахстанан лаьтта т1ехь яьккхина хинволчу актеро. Массо а нохчийн берийн санна, Дагунан бералла а яхна, Даймахках долу ненан дийцарш, хаза хабарш г1енах а гуш, самаха уьш кхочушхила а лууш. Кхойтта шарна дахделла Даймахкана сагаттар, сахьийзар, г1айг1анца Малхбузехьа, дайн махкехьа – б1аьрг беттар а эрна ца хилира. Нохчашна ц1а бахка бакъо елча, Дагун а ц1а веара шен ненаца, йиша-вешица. Да, Сибреха х1орш д1абуьгуш, новкъахь д1акхелхинера. Хийла берийн аьзнаша юьзна лаьттина Сиржа-Эвлара цхьайолу ков-керташ яьсса яра… Генарчу Г1ум-Азин аренашкахь къеллой, мацаллой кешнийн баьрзнаш динера царех. Х1орш а, кхин эзарнаш а, 1ожалла цахиларна дийна а бисина, ц1а баьхкинера. Самукъадала х1ума к1езиг делахь а, Делан диканах дог ца дуьллуш, кханенах тешаш, вовшашна оьшучу хенахь орцах а бовлуш, шайн ков-керташ, ярташ, республика а меттах1отто буьйлабелира нохчий. Оцу хенахь боккхачу лаамца деша оьхура кегийрхой. Вовшахтухуш яра къоман театр, ансамблаш. Театр вовшахтохар шена т1елаьцна, ярташкахула пох1ма долу кегийрхой лоьхуш а, уьш гулбеш а вара яздархо Хамидов 1абдул-Хьамид. Цхьана дийнахь, 1-Хь.Хамидовца цхьаьна Сиржа-Эвла актераш баьхкира «Ламанан йо1» пьеса х1отто. Нохчийн мотт говза бийца хуучу, культурица бала болчу цо, спектакль чекхъяьлча, хьовсархошна хьалха къамел дира:\n«Вайн къам, кхин къаьмнаш санна, шен оьзда г1иллакхаш, ламасташ, хаза мотт болуш къам ду. Вай вешан синъоьздангалла, шовкъе хелхарш, меттан исбаьхьалла йовзийта еза, яржо еза халкъалахь, кхечу къаьмнашна юкъахь… Иза кхоччуш дика ца дало пох1ма, говзалла йолу адамаш ца хилча. Нагахь шуна юкъахь актеран говзалла езаш кегийрхой белахь, дуьйла тхо долчу деша…», — аьлла.\nЦо дина къамел кегийрхоша вовшашлахь, дижа ца дуьтуш, юха-юха а дора. Дагунан кхаа накъостан лаам кхоллабелира актеран говзалла караерзо. Экзаменаш Соьлжа-Г1алахь д1аяла езаш яра. Оцу накъосташа, шайца ваг1ахьара хьо, бохуш, дехарш а дина, шайн экзаменашка вигира Дагун а. Театр чохь экзаменаш схьаоьцуш вара 1абдул-Хьамид. Сцени т1е хьалабовлучу кегийрхоша стихотворени я басни йоьшура. Сцени т1е хьалавала раг1 кхуьнан доттаг1чуьнан яра. Басни еша башха ох1ла воцчу шен доттаг1чунна, г1о деш, Дагуна 1ен а ца велла, зала чуьра д1а мохь туьйхира:\n- Дико ешахьа, дешнаш къастош алахьа! Ледара ма хила!–аьлла.\nВуьшта а, сцени т1ехь волчунна резавоцчу 1-Хь.Хамидовс, Дагуне ешийтира стихотворени: «Хьо иштта дика хууш велахь, ахь ешахьа!», — аьлла, х1ара яьхье а воккхуш. Экзаменаш д1аяла дагахь а воцуш ваханчу Дагунна резахилира жюри. Цара дехар дира цуьнга, студехь деша сацахьара, аьлла. Хинволу актер оцу хенахь Несарерчу техникумехь зооветеренаран говзаллехула доьшуш волу шолаг1а шо дара. Театрерчу студехь деша а, балха ваха реза ца хилла Дагун, шен дешар чекхдаккха Несаре д1авахара. Пох1ма долу к1ант 1адвита дагахь вацара 1абдул-Хьамид. Дукха хан ялале Несаре вахара 1.Хь.Хамидов, Дагунца юха а къамел дан дагахь. Театрах, культурах дехха къамел дира 1абдул-Хьамида, Дагун шена студе деша, театре балха ван лаьий хоуьйтуш, дехарш а деш. Документаш техникумехь а дуьсуш схьавеана Дагун а, Багалова Зулай а, ши туьма степенди х1оттийна, студе а, театре а схьаийцира. Театрехь ролаш ловзош, студехь экзаменаш д1алуш, д1аоьхура къоначу актеран керлачу дахаран денош. Т1аьххьара экзамен д1аелла ваьлча, 1963 шарахь, Эскарехь г1уллакхдан д1авигира къона актер. Эскарехь йоккху хан эрна д1а ца яхара, исбаьхьаллин самодеятельностехь жигара дакъалоцуш хиларна. Эскарехь г1уллакхдо кхо шо дуза ши бутт бисча, обкомера кехат даийтина, 1.-Хь.Хамидовс ц1а валийра Дагун, ша Х.Нурадиловх язйинчу «Лийрбоцурш» пьесехь Ханпашин роль ловзаяйта. Эскарера ма-вогг1у театре веана, салтичун чоа а т1ехь шен накъосташца лаьтташ волу Дагун къастийра Ханпашин вашас Мутис: «Х1ара ву-кх шен вешех тера», — аьлла. Мути шен вешех тераниг къасто валийна хиллера 1абдул-Хьамида. «Лийрбоцурш» пьесехь дуьххьара коьрта а, жоьпаллин а роль ловзош вара къона актер. Хьовсархоша резаболуш, боккхачу безамца, ц1еначу ойланашца т1еийцира керла драма а, Ханпаша а.\nТеатрехь дуккха а шерашкахь боккхачу кхиамца х1иттийра «Лийрбоцурш». «Лийрбоцурш» Москвахь х1оттийначул т1аьхьа диплом делира Дагунна. Цул т1аьхьа С.Бадуевн «Пет1амат» (Мусост), «Бешто» (Бешто) пьесашкахь дакъалецира актеро. С.Бадуевн произведенеш шайна чохь доккха маь1на, чулацам, синшовкъ йолуш ю. Цундела атта дац Бештох тарвала, цуьнан сица, амалца, дуьнене болчу хьежамашца ваха, хьовсархойн дог-ойла к1адъян, уьш къинхетаме кхайкха. Дагунан и ницкъ къаьчна а ца 1аш, хьовсархойн б1аьргех хи даккха ницкъ кхочу. Ц1ена б1аьрхи. Бакъйолчу искусствон ницкъ – адам дикачу аг1ор хийца ницкъ кхачарехь бу. И ницкъ Дагунан пох1мехь бу.\nД.Омаевс театрехь кхиамца бинчу белхан лаккхара мах хадийра хьовсархоша а, театран критикаша а. Актеран ц1е вайн а, луларчу а республикашкахь сий-ларамца яккха йолийра. Киношкахь ролаш ловзо кхуьйкхура Дагун. Театраца йолу з1е а ца хадош, цо дакъалоцура тайп-тайпанчу киностудешкахь. Дагуна шен дуьххьарлера роль ловзийра «Б1аьвнаш т1ехь ц1ераш» («Костры на башнях») кинофильмехь. Саратов-г1алахь д1аяьхьначу телефильмийн фестивалехь дика ловзийначу ролашна юкъахь диплом даларца къастийра Дагуна ловзийна роль. Оцу фестивалера Ю.Чулюкина, Г.Шатровс а Къилбаседа-Х1ирийчохь йоккхучу рог1ерачу- «Жизнь, ставшая легендой»-кинохь Хаджи-Мурат Дзарахоховн роль ловзо вахара Дагун. Коьрта роль кхуьнгахь яра. Актеро гайта везарг х1ирийн къоман турпалхо хилла ца 1ара, цуьнан амал, хьекъал, ойла, кхетам д1акхачо безара хьовсархошка. Уьш тешийта говзалла, пох1ма тоа дезара. Оцу декхарца т1ехдика ларийра Дагун. Керлачу фильман лаккхара мах хадийра киноискусствон говзанчаша. Театран репертуар М.Салцаевс, Р.Хакишевс а меттигерчу драматургийн, классикийн а произведенешца шорйинера.\nАктерийн говзалла кхиаран, хьовсархойн ойла, кхетам лакхабаларан, ша-шена дозанаш театро цадеттаран а тоьшалла дара иза. Гарсия Лоркин «Ц1ий 1анийна ловзар» («Кровавая свадьба») Леонардо, 1-Хь.Хамидовн «Совдаттий, Дауддий» драмехь Дауд, У.Шекспиран «Кориолонехь» Авфидий, Абубешар «Бож-1ела» (1-Хь.Хамидов) спектаклехь, Жевакин Н.В.Гоголян «Зудаялор» комедехь, С.Гацаевн «Пелхьонаш» комедехь Мада и д1.кх. иттаннаш ролашкахь хилла Дагун. Турпалхой баьхначу заманашна юккъехь б1еннаш, иттаннаш шераш нислахь а, церан амалш, уьш баьхна хенаш тайп-тайпана елахь а, Д.Омаевна шен сих чекхдохуш, церан х1оранна а васт х1отто а, даста а хиира.\nАбхазехь яьккхинчу «В ночь на новолуние» кинохь Алхасан роль ловзош а ву Дагун. Оцу фильмехь Алхасан роль ловзийча, «Абхазски Республикан сийлахь артист» ц1е елла, «Сухуми-г1алин сийлаллин гражданин» вина цуьнах. «Жизнь, ставшая легендой» фильмехь Хаджи-Муратан роль ловзийна Дагун х1ираша шайн къоман турпалхо лору, «Къилбаседа-Х1ирийн Республикан сийлахь артист» а ц1е елла цунна. Кхин а дуккха кинофильмашкахь: «1аьржа г1амарш» («Черные пески»), «Карабаиран ларашкахула» («По следам карабаира»), «Ламанан новелла» («Горская новелла») гина вайна Дагун. Къилбаседа Кавказерчу масех республикан, РФ-н сийлахь а, НГ1-н республикан халкъан артист Д.Омаев шен кхоллараллин дахаран лакхене кхаьчначех ву.\nКъилбаседа-Х1ирийчохь – Хаджи-Мурат, Абхазехь – Алхас, Г1ебартойн-Балкхарехь – Жунид, Г1алг1айчохь – Шахбулат, Туркменехь — Чары Эсенов, Нохчийчохь – Ханпаша, Бешто, Анзор, Адин Сурхо, Таймин Бийболат, Жевакин, Абубешар, Леонардо, шовзткъа кинохь, иттаннаш спектаклашкахь дакъалаьцна Дагун вайн массеран а ц1арах 75 шо кхачарца декъалво ас. Могашалла йолуш, ирс-аьтто болуш дахар хуьлийла хьан, Дагун!


Кадыров: Немцов верна Геремеев бехке ву бохург цхьаммо долийна ду\nОьрсийчоь -- Кадыров Рамзан, Москох, ГIура-бутт, 1, 2016\nОьрсийчоьнан Чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан чоьхьарчу эскарийн «Север» батальонан командир хилла Геремеев Руслан дакъалоцуш хилла Немцов Борис вуьйш бохуш шеконаш хилар цхьаммо долийна хIума ду аьлла, дIахьедар дина Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана. Цунах лаьцна хаам бина «Дождь» телеканало.\nКадыровна хетарехь, Геремеев декъах вац Немцов верна. «Нагахь суьдо дIалацахь, цунна бехк кховда бахь, тIаккха гур ду вайна. Геремеев ванне а бехке вац, соьга хаьттича. ХIунда аьлча, иза цхьаммо долийна гIуллакх ду», - боху Кадыровс.\nГIура-бутт болалуш «Дождь» телеканалана интервью луш Кадыровс элира, Немцов «Оьрсийчоьнан мостагIаша» вийна аьлла. Цо чIагIдарехь, цунна бевза нах цхьа а юкъаметтиг йолуш бац Немцов верца.\nНемцов вер толлуш дIахьочу гIуллакхаца а догIуш, Геремеевн цхьа а статус яц процессаца йоьзна йолу, амма цуьнан цIе йохуш ю кхелан материалашкахь. Эшам хилла агIо тIера ца йолу Немцов верна бехке болчу нахах цхьаъ ву Геремеев бохучунна.\nХьалхо «Росбалт» агенталло хаам бира, Геремеев Оьрсийчура дIавахана, иза Цхьаьнатоьхначу Iаьрбийн Эмираташкахь вехаш ву аьлла.\nЧиллан-бутт болалуш Немцов вер луьстуш йолу Москох кIоштан тIеман кхел реза хилира Геремеев а, цуьнан вешин кIант Артур а леван кхеле кхайкха.


Шен мотт боцуш хила йиш яц къам - Новости - Гудермесская районная газета «Гумс»\nШен мотт боцуш хила йиш яц къам\n08.04.2019 12:29 Понедельник\nНохчийн къам дийна хиларан мокхазан чIагIо ю нохчийн мотт. КАДЫРОВ Ахьмад-Хьаьжа Муьлххачу а пачхьалкхан хьал-бахам маьIданаш дукха хилар хилла ца Iаш, цунна чохь деха халкъаш, церан меттанаш, ламасташ, гIиллакхаш, оьздангаллаш а ю. Къаьсттина и хьалбахам цхьанхьа гулбина Дала, комаьршша Iаламан хазаллин дакъа а делла. И меттиг х1окху дуьненахь Кавказ ю. Ширачу за\nманахь дуьйна Кавказехь дехачу къаьмнашлахь цкъа а тIом, дов а цахиларо тешалладо: оцу къаьмнийн меттанаш маслаIате хиларал совнаха, царна юкъахь цхьана орамо чIагIдина вошалла а, доттагIалла а хилар. Диканиг, хазаниг, цIенаниг вовшашкара схьаоьцуш, шайх цхьанна тIелеттачу мостагIчух юкъара мостагI а веш, дикавон цхьаьна дIадерзош, гергара мукъамаш болчу иллеша, эшарша лерса хьоьстуш, шовкъечу хелхарша дог-ойла иракарахIиттош, бертахь даьхна, деха Кавказехь иттанаш халкъаш. И дерриге а бакъдерштешаллаш вайга схьакхачийнарш оцу халкъийн меттанаш ду: ширачу йозанашкахь (гуьржийн, эрмалойн), барта кхоллараллехь а. Мотт мел бу деха халкъан иэс, кхетам, амал, синмехаллаш а. Шен мотт дIатесча, бицбича, доьза дов халкъ. Доьза дайна а, доьзадаран хьоле кхаьчна а халкъаш ду дуьненахь. Царах цхьадерш Кавказехь а ду… Iилманчаша чIагIдарехь, xlopa шина кIиранчохь хIокху дуьненахь халкъан цхьа мотт леш бу. Беллачу маттаца цхьаьна леш ду дийнна къам а шен амалца, мехаллашца, Iepдахаран башхаллашца. Мотт кхоччуш дийна лоруш бу, нагахь оцу маттахь лаххара а цхьа бIе эзар адам къамелдан хууш, и мотт буьйцуш делахь. Луларчу ДегIастанара Iилманчаш, бан ма-беззара талламаш бинчул тIаьхьа, Iожаллин киртиг тIехIоьтинчу цхьадолчу къаьмнийн меттанашна орцахбевлла, барта кхолларалла д1аязъеш, дошамаш х1иттош, грамматикаш язъеш. ДIадаханчу бIешеран 50-чу шерашкахь дуьненахь а вевзачу нохчийн Iилманчо-профессоро Ю.Д.Дешериевс, меттанаш талла а теллина, монографеш язйира: «Бацбийский язык», «Грамматика хиналугского языка». И ши мотт кегийчу къаьмнийн бу. Гуьржийн мотт а, гуьржийн къоман Iep-дахаран тIеIаткъам а бахьанехь наггахь болчарна бен бийца ца хаьа бацойн мотт (Гуьржийчохь, Земо-Алвани юьртахь бехаш бу бацой). Цара буьйцург а, гуьржийн меттан боккха тIеIаткъам хиларна, керла кхин мотт бу, ала мегар ду. Дег1астанарчу меттанашца гергарло долу хиналугийн мотт буьйцурш Азербайджанерчу Хиналург-юьртахь бехаш хилла. И мотт буьйцуш тахана наггахь бен адам дац. Бийца а ца бийцича, къомана эша а ца эшча, дIаболу мотт. Цхьацца бахьанашца царал хьалха а доьза дайна Кавказера иттан\nнаш меттанаш. Муха ду Нохчийчохь нохчийн мотт ларбаран, кхиоран а хьал? Нохчийн мотт, литература а школашкахь, училищешкахь, университеташкахь хьехар теллича, дешархойн хаарийн мах хадийча, долуш долу хьал ма-дарра гучудолу вайна. Iаматаш, хрестоматеш а хила ма-езза ца хиларна кхачаме дацара литература, мотт хьехар. Программехь билгалйина исбаьхьаллин произведенеш еша аьтто бац хьехархойн, дешархойн а. Бакъду,\nцарах цхьаерш «Орга» журналан агIонаш тIехь зорбане йохуш ю, амма и журнал дIакхочуш дац xьexapxoшка. Бахьана х1ун ду? Уьш цуьнга цаязбалар. Цундела наггахь бен вац «Орга» журнал доьшург. «Орга» журналан лахара тираж хиларо а гойту, вайн мел бала бу нохчийн йозанан маттаца. «СтелаIад» журнал, «Даймохк» газет дешар а ду иштта ледара. Нохчаша олуш хеза: «Вай цхьа-ши миллион хилла Iийр дац...» Нохчий дукха хиларх деш долу дозаллаш а дитина, «вай, тхо», – бохуш, бетта мохь а гIелбина, «тхо дерриге а ду нохчийн маттахь язъян, еша, ойлаян а хууш», – xlopa а нохчо ала йиш йолуш велахьара, иза дара дозалладан хьакъдерг. Масех шо хьалха олура: «Тхоьга коммунистийн Iедал долуш нохчийн мотт ца Iамабойтура, цундела ца хаьа тхуна язъян, еша а». Иза оццул ладаме бахьана дац. Коммунисташа де боххург а деш Iийна ду вай? Дукхахболчарна цкъа а, цхьа а Iедал шайн хетта а дац. Цхьаболчарна-м законаца бертахь дахар эхь ду моьттура. Оцу муьрехь вешаниг дицдина-кх вай. Нохчийн мотт Iамийнарш, гIиллакх-оьздангалла дийна латтийнарш, бусалба динца доьзнарг лардинарш пачхьалкхан законна дуьхьалабевлларш а хуьлуш дIанисло ойла. Да-м иштта дац иза. Хьалха а, хIинца а къоман мехаллаш ларйинчарна, ларъечарна хала ду. Цара шайна хIумма а ца доьху, хIумма а ца лоьху. Уьш кханенна дита гIерта шаьш гулдинарг: Iилма, дахаран зиэделларг, къоман синмехаллаш. «Чеченский архив», (Грозный, 2008 г.) гуларехь зорбатоьхначу шен статьяхь («Зов Сеннаара») вевзашволчу нохчийн яздархочо С-Хь.Нунуевс яздо: «Кстати, ЮНЕСКО уже занесло чеченский и ингушский языки в число умирающих языков мира… Что из того, что мы размножаемся количественно, ведь количественно могут размножаться вместе с нами и наша беспечность, и наше беспамятство, и наше малодушие…» Нохчийн халкъан интеллигенцин векалша шайн статьяшкахь, интервьюшкахь а иттанаш шераш ду чIагIдо: «Школашкахь нохчийн берашна юьхьанцарчу классашкахь хьехар нохчийн маттахь хила деза». Иза Iилманан бух болу бакъдерг ду. «Къоман тептар» романан автор волчу яздархочо Юсупов Iусмана сан шеца хиллачу къамелехь элира: «ДIадаханчу бIешеран 80-чу шерашкахь\nБашкирерчу школашкахь I-I0 классе кхаччалц дешархошна хьехар церан ненан маттахь дара. Церан хаарш ледара цахилар гойтург уггаре а хьалха цхьаъ дара: лаккхарчу дешаран заведенеш чекхъяьхнарш церан дукха хилар. ЦхьамогIа шерашкахь оцу республикехь со болх а беш Iийна дела хаьа суна, кхетош-кхиор муха дIахIоттийна дара церан школашкахь. Матто къомана зиэн дина аьлла, дало масал дам дац къаьмнийн Iер-дахаре\nхь. Бакъду, шен маттана херадаьллачу адамна, халкъанна а зиэн хуьлий-м хаьа вайна. Хьехар, кхетош-кхиор Дала синош кхуллуш оцу берашна беллачу маттахь хила деза. Нагахь кхечу маттахь хьехар дIахьахь, оцу берийн кхетамна бийриг эшам, тешнабехк а бу». Вай лакхахь билгал ма-даккхара, боккха тидам тIебохуьйту луларчу ДегIастанахь къаьмнийн меттанаш Iаморна. Кхин цхьа хIума а ду шена тIе тидам бахийта безаш: ДегIастанан халкъан Гуламехь тIеэцначу законца бакъо ю пхеа дешархочунна лерина класс схьаелла. Луларчу Дегестанехь г1умкийн маттахь арадолучу «Ёлдаш» газетана «Времена» ц1е а йолуш юкъадуьллучу газетехь ю А.А.Тахо-Годин ц1арахчу 1илман-талламан институтан директоро Гамидулах Магомедовс язйина «Я считаю, что лишать детей знания родного языка – преступление» статья. Оцу статьяхь Г. Магомедовс боху: «2008-чу шарахь Дагестанерчу халкъийн цхьайтта маттахь 430 эзар экземпляр 1аматаш арахецна. Г1аланашкарчу дешархошна лерина 1-3 классашна, яртийн школашкарчу III классашна. Кхетош-кхиоран болх къоман башхаллаш тидаме а оьцуш д1ах1оттийна хилар коьрта хета суна». Халахеташ делахь а, вайн цхьайолу учебникаш г1алаташ а долуш язйина ю, мотт толлуш 1илманехь керла бина талламаш тидаме а оьцуш, уьш язйина цахиларна. СССР-пачхьалкх йолуш нохчийн мотт хьоьхучарна г1оьнна лерина арахоьцуш таблицаш яра. Эца йиш яра нохчийн яздархойн даккхий сурташ. Къилбаседа Кавказерчу цхьайолчу республикашкарчу школашкахь оьрсийн мотт, Нохч-ГIалгIайн республикехь санна, хьоьхуш бацара. Церан школашна лерина оьрсийн меттан Iаматаш, къаьмнийн меттанийн башхаллаш тидаме а оьцуш, хIиттийна а яра. Цундела оцу республикашкара дешархой оьрсийн мотт дикахо хууш бара. Нохчийн маттанна тIе а тийжаш, цуьнах пайдаоьцуш, хьоьхуш бацара Нохч-ГIалгIайчохь оьрсийн мотт. Цундела берийн хаарш а дара ледара. Цхьана классера (25-30 дешархочух) цхьаъ лакхарчу дешаран заведене деша вахавелча а хаза кхаъ кхочура дай-наношка, хьехархошка а. Дешаран министерство Москва дIало отчеташ мухха хиллехь а, интеллигенцин дукхаллин барам уггаре а лахара бара НохчГIалгIайн республикехь


Гlалгlайчоь --Евкуров Юнус-Бек, Гlалгlайчоьнан куьйгалхо.\nГIалгIайн махкара эскаре баханчу кегий нехан а, цигарчу тIеман дакъойн баьччийн а юкъаметтигаш тоярхьам кхуллуш ю салтийн дайн комитет. Цу юкъахь 4-5 стаг хир ву. ХIинцале а виъ декъашхо хаьржина. Уьш бу эскарехь хиллачу а, карарчу хенахь армехь болчу а кегийрхойн дай. Оцу керлачу юккъараллин белхан коьрте хIотто стаг лохуш ву хIинца.\nЕвкуров Юнус-Бек ша а эпсар хилла ву. Цундела цунна дика хууш ду эскаран низам дохор чолхе дерза мегаш хилар. ТIаьхьарчу хенахь меттигаш ю гIалгIайн эскаре баханчу кегийрхойн цигахь девнаш дийлина.\nУггаре а коьртаниг ду цара нуй-горгам ца хьакхар а. Оцу тIехь кхетош-кхиоран болх дIахьур бу керлачу комитето.\nГIалгIайн бакъонашларъярхо «Машр» цIе йолчу цхьаьнатохараллин куьйгалхо Муцольгов Мохьмад а вац реза, махкахь салтийн дайн комитет кхолларна. Цунах цхьа а пайда хир бац элира цуо Маршо радиога вистхуьлуш.\nМуцольгов Мохьмад: «Цунах пайда хир бац аьлла хета суна. Соьга хаьттича, салтийн нанойн комитето дик болх бо. 20 сов шарахь болх беш бу уьш. Нах а ца къестабо цара, хьо муьлхачу махкара валахь а, бусулба валахь а, керста валахь а. Дай муха лела беза цига? Дукха хаттарш ду цигахь. Соьга хаьттича, цьнах гIуллакх хир дац».\nМуцольгов Мохьмада бахарехь, эскаре баханчу кегий нахера, я церан гергара наха аьрзнаш до цаьрга.\nМуцольгов Мохьмад: «Дукхах долу аьрзнаш хуьлу эскаре баханчергара. Бахьана ду тIеман тIаьхьалонаш. ДОСААФ-н тIехула баланаш бу уьш. Кхачамбацарш хилахь, тIеман прокуратура ма ю цу гIуллакхана лерина. Соьга хаьттича, и дайн комитет кхолларх пайда хир бац».\nКавказехь даиман хилла тIеман гIуллакх лоруш а, сийлахь а хеташ. ГIалгIайн махкара хIора кхайкхарехь хIинцалц 100 стаг вохуьйтура эскаре. И терахь 600 а, 700-не а хьалакхачо дагахь ду шаьш боху Евкуров Юнус-бека. Оьрсийчоьнан пачхаьлкхана оьшуш бу, могуш а болуш, кхин хеттарш а ца деш омарш кхочуш деш болу буьрса салтий.


Ассаламу Iалайкум! Цхьа дехар дара сан хьоьга, заикаться деш долчу берана, йа воккхачу стагана хIу лело деза, йа хIун жайна даккха деза цунна але гIо дахьара ахь суна, доккха вешалла дора ахь. Кеста школе вахийта веза иза, эхь хеташ гуттар а толкха во́лу. Дела реза хилла.\nТолкха хиларна дарба дарах лаьцна таллам бича, тайп-тайпана дарбанаш дуьйцуш кара до.\n1. Уггар хьалха, цу цамгарна дарба лелош болчу лоьрашна тIе а вахана, цаьрга шен хьал дIа а дийцина, вайна девзаш долчу юкъарчу лоьраллийца дарба леладайта деза. Цу лоьраша схьадийцарехь, таханлера лоьралле оцу цамгарна 80% хьолехь дарба далуш ду. Церан шайн некъаш ду цунна дарба дарехь – хIора стеган хене а, цуьнан хьоле а, цамгаран йохалле а, кхидолчу бахьанашка а хьаьжжина билгалдан деза уьш. Цу некъех цхьа некъ бу, масала, цхьаъ-шиъ молха малар.\nЦундела, нагахь санна хьой вехачу махкахь иштта лоьралла лелош делахь, «вистхиларца йоьзна йолчу халонашна» дарба лелош лоьраш белахь, и кIант царна тIевига хьажа, цаьрга цунна дарба дайта хьажа. ХIара уггар гIолий агIо хила мега хьуна, хIунда аьлча, дукхах долчу хьолашкахь мелла а цу лоьрашка дарба далуш хилар сецна ду.\n2. Нагахь санна и кIант Къуръан деша хууш вацахь, цунна Iаьрбийн маттахь Къуръан деша Iамо деза. ТIаккха, иза ша цхьаъ цхьана чоьна чохь охьа а хиъна, лаккха аз айдеш Къуръан деша деза. Чоь яьсса а, жимма йоккха а хилча кхин а дика хир ду. Лоьраша схьадийцарехь, ша доьшург цунна шена чIогIачу озаца юхахазаро гIо до, тасса а ца луш вистхиларна.\nКъуръан, шеко йоцуш массо хIуманна дарба ду. Цундела мелла а алсам Къуръан дешийта деза цуьнга, хуьлийла иза вай лакхахь ма-аллара йолчу чоьна чохь, йа кхидолчу хьолехь. Вай тешна ду, Дала мукъа лахь, Къуръан дукха дешаро цунна гIо дийр хиларх.\n3. ХIара некъ баккхийчаьргара гIо оьшуш некъ бу, къаьсттина дегара-ненера. Толкха долчу бераца цхьаьне охьа а хиъна, иза гIеххьа хьаста а хьаьстина, цуьнан ша шех тешам чIагIлун а, совбоккху а бахьана а дина, цуьнца цхьаьне цхьа дийцар, йа яздар, йа алар деша деза. Иза муха дан деза гойту хIокху видеоно. Цу тIехь ма-барра и болх юх-юха бан беза, Дала мукъа лахь берана дарба хиллалц.\nХIара болх барехь а, вуьшта кхидIа йолчу ханна а билгал дан деза чIогIа маьIне цхьа хIума. Ахь хьайн хаттарехь а хьахийра иза, «эхь хетча толкхалла сов долу цуьнан» аьлла. Лоьраша дийцарехь, стеган толкхалла алсам долу цунна эхь хетачу хенахь а, цунна вас хуьлучу хенахь а. Бераш толкха хиларан бахьанех цхьа бахьана дуьйцу говзанчаша, дас-нанас беран жималлехь цуьнан бан ма-безза тергам бина ца хилар а, цунна тIечийхаш хилар а, цунна даим ваьснаш еш хилар а ду бохуш. Цундела, вуно чIогIа маьIне ду цу беран ша шех болу тешам совбаккхар, цунна вас хуьлуьйту хIума ца далийтар, цунна тIе ца чийхар, цуьнан бан ма-безза тергам бар, цо олучуьнга ладогIар, иза вистхиларехь тассавелча ладугIург вела ца велар, иза ша олург аьлла валлалц собар дар, цуьнга ца алалург цул хьалха схьа ца алар, нагахь санна доьзалехь масех бер делахь, ден-ненан цуьнца йолу юкъаметтиг вукхарна халахетар доцучу кепара къаьстина хилар, цунна халахетар дийр долчу массо хIуманах ларвалар. Масала, оцу видео тIехь, и дарба лелош волчо шен кIанте дечу къамела юкъахь иштта дешнаш ду: «Кийча вуй хьо, турпал?». Цу бере и санна долу дешнаш (турпал – оьрсийн маттара: герой) аларан бахьана – цуьнан «синан шад» бастар ду, цуьнан эхь хетар дIадаккхар ду, цунна ша цхьа кхачамбоцуш адам ду аьлла ца хетийтар ду.\n4. Амма муьлха жайна доккхур дара-те аьлча, цунах лаьцна суннатехь деана цхьаъа хIума ца девза суна, йа Iелам-наха цу гIулкхана къаьсттина иштта айат, йа хьадисера зикр, йа доIа яздича дика хир ду аьлла дуьйцуш а ца карий суна.\nБакъду, Муса-пайхамара, Делера салам хуьлда цунна, Дела дин дIадовзийтарца Цо шена тIедиллина хилла декхар чекхдаккха араволучу хенахь доIа дина хилла. И доIа мелла а вайн хьолаца догIуш ду, цу кIантана яздан а, цо даим деша а мегар долуш ду, Дала мукъа лахь, Дала Шен дешан беркатах бахьана а хилийтина дарба дийр ду цунна. Ткъа Муса-пайхамара дина хилла долу и доIа Къуръан тIехь АллахIа довзуьйту вайна, «ТIо́хIа́» сурат тIехь, 25-28 айаташкахь:\n]قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي. وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي. وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي. يَفْقَهُوا قَوْلِي[\n﴾Цо элира: Сан Дела! Сан накха (кийра, дог) шорбехьа (сапаргIат хилийтахьа со)! Сан болх (гIуллакх) суна атта а бехьа! Сан меттан шад а дIабастахьа (со паргIат вистхилалур волуш)! Уьш сан дашах кхетар болуш!﴿\nКхин а, хьадисашкахь даьхкина долу хIара доIанаш яздан а мегар ду цунна оцу айатца цхьаьне, Дала мукъа лахь церан беркатах бахьана а хилийтина, Дала дарба дийр ду:\n"اللهم اهد قلب حامل هذا الكتاب وثبت لسانه. اللهم اهد قلبه وسدد لسانه. اللهم اجعل في بصره نورا واجعل في سمعه نورا واجعل في لسانه نورا واجعل في قلبه نورا. يا الله يا رحمن بجلالك و نور وجهك نور بكتابك بصره و أن تطلق به لسانه و أن تفرج به عن قلبه و أن تشرح به صدره و أن تشغل به بدنه. اللهم اجعل له لسانا صادقا وقلبا شاكرا وسليما. وصلى الله وسلم وبارك على نبيه محمد وسلم كثيرا كثيرا كثيرا".\nХIара доIа масийтта хьадис юкъара схьаэцна ду, цуьнан маьIна иштта ду:\n«Йа АллахI! ХIай везан Дела! ХIара жайна карахь долчуьнан дог нийсонна тIе нисдехьа, цуьнан мотт дикачунна тIехь сацабехьа. Йа АллахI! Цуьнан дог нисдехьа, цуьнан мотт нийсона тIе нисбехьа. Йа АллахI! Цуьнан бIаьрсица нур дехьа, цуьнан хазарца нур дехьа, цуьнан маттаца нур дехьа, цуьнан даг чохь нур дехьа. Йа АллахI! ХIай къинхетаме верг! Хьан сийлаллийца, Хьан юьхьан нуьраца доьху Хьоьга, Хьайн Жайница Къуръанаца цуьнан бIаьрса нуьре дехьа, цуьнца цуьнан мотт дIа а бастахьа, цуьнца цуьнан дог паргIат а даккхахьа, цуьнца цуьнан са паргIат а даккхахьа, цуьнца цуьнан дегIе Iамал а йайтахьа. Йа АллахI! Бакълуьйш болу мотт лохьа цунна, шукр деш а долуш, цIена дог а лохьа цунна. АллахIера салават а, салам а хуьлда Цуьнан пайхамарна Мухьаммадна, дуккха, дуккха, дуккха».\nТIаьххьара, хIара дIадерзош дагадаийта лаьа суна, массо хIума АллахIан керахь хилар, хуьлуш дерг дерриге Цуьнан кхелаца хуьлуш хилар, цомгаш хилар а, дарба хилар а Цуьнгара а, Цуьнан керахь а хилар, Иза массо хIуманна тIехь ницкъ кхочуш хилар, Шега дехначунна Цо жоп луш а хилар. Цундела, даим дагахь латтаде и маьIнеш, даим доьхуш хила Цуьнга дарба дар, вочух ларвар. Даим реза а хила Цо хIоттийначу Цуьнан кхелана.\nДала маршалла дойла хьан кIантана!


Дечкен-бутт 18, 2016\nРогIерчу "гIиллакхах воьхначу" нохчочунна довдеш ву Кадыров Рамзан, Лах2016\nБахархойн хIусамаш ягорах, бехк боцуш стаг лацарх, сийсазварх, верах жоп ца дехар-м ша ду, ур-атталла Оьрсийчоьнан бахархошлахь рейтинг а яц Кадыров Рамзанан южуш. Стенна ца го Кремлна Оьрсийчоьнан конституци Нохчийчохь лелаш йоцийла?\nГIиллакхаша куьйгаш даьстина? Харцонний?\nГайдаран цIарахчу Оьрсийчоьнан халкъан бахаман, пачхьалкхан гIуллакхдаран академин белхахочуьнца, Iилманчица Казенин Вячеславца дийцаре дира оха и хаттар.\nМаршо Радио: Конституцица йогIуш йоцу харцонаш лелон стенна могуьйту Кадыров Рамзанна, аьлла, шега динчу хаттарна жоп луш, шо гергга хьалха Путин Владимира ша толлур ду, элира, хьан, стенна дагийна Нохчийчуьрчу бахархойн цIенош.\nАмма цхьа а жоп ца дийхира Кадыровгара. ХIун хьелаш ду-те иза бехказа воккхуш?\nКазенин: «Меттигера Iедал цхьана а дозанийн системано сецош а доцуш, хецаделла. Харцонаш маьршша лелайо.\nКавказехь (кхечанхьа а дера ду иза-м иштта) хьаькамаша шайн Iалашонаш тIеяхархьама, масала, критика шайна ца яйта, я шайна мутIахь воцчу цхьаьннан бизнес дIалакъон, юьхьара доху, ир-кара хIиттадо низамца гарадовлу халкъан ламасташ. Уьш къоман гIиллакхаш ду, олий.\nМа-дарра аьлча, иштта чIагIдо шайн олалла, гIиллакхашца шайн карара мукъ шаьш кхолуш санна».\nМаршо Радио: Нохчийчохь лаьтта хьал, бакъоларъярхоша а, могIарчу наха а тоьшалла дарехь, ца догIу Оьрсийчоьнан дахаран юкъарчу хотIца а. Стенна яц оцу къизаллина дуьхьал реакци Кремлера, стенна магадо Соьлж-ГIаларчу администрацина кхечу меттигашкахь магош доцург, хьуна хетарехь?\nКазенин: «Мел йогIу Нохчийчоьнна цигахь лела политика? Ас иштта эр ду. Кавказера вуьйш мехкашший, Нохчийчоьй цхьана могIара хIоттор нийса дац – Нохчийчоьно баккъал а тIом ма лайний.\nЦундела еххачу заманахь нохчий хьаьгна Iийна юха а тIом ца балийттал ницкъ болчу Iедалх.\nДисинарг цунна коьрта а дацара.\nДелахь а, хIинца ала ду «тIом генахь бисина», цуьнга хьажжина, Далла бу хастам, нехан хьашташ а ду хийцалуш, хийцалуш ду царна Iедалера оьшучу хьелийн сурт а.\nХетарехь, Нохчийчуьрчу Iедалан кестта кIаддан дезар ду шен хатI, шен амал».\nМаршо Радио: Муьлххачу адамна а санна, нохчочунна а оьшийла дешан маршо, критика а ловш Iедал, кхета ца езара Кремл, Оьрсийчоь?\nКазенин: «Москох, Кремлехь а ца боху ас, Москох, эскперташна, журналисташна, муьлххачу а Къилбаседа Кавказца къамел догIучунна хетачух аьлча, цунна моьтту кавказхой кхечу низаман кхетамашкахь, кхечу гIиллакхашкахь беха.\nАдамийн юкъаметтигаш кхин ю, Москох стагна ца мегарг, шога хетарг, цигахь наха ловш тIеоьцу, боху ойла лела пачхьалкхан коьртачу шахьарахь. Нийса дац дера иза-м, дера дац...».


ГIаттамхошна гIо дина хила мега аьлла шеко йолуш лаьцна ГIалгIайчуьра вахархо\nТовбеца-бутт 13, 2021\nНесаран кIоштарчу талламан декъан белхахоша талла долийна 27 шо долчу ГIалгIайчуьрчу вахархочунна дуьхьал долийна бехктакхаман гIуллакх. Болчу хаамца, юучуьнца а, машенца а гIо деш хилла цо герзца лелачу тобанан декъашхошна. Цуьнан ц1ийнах хьожуш бомба а, граната а карийна шайна аьлла, д1ахьедина талламхоша, яздо "Кавказский узел" зорбан гIирсо.\nТалламчаша чIагIдарца, 2014-чу шеран Охан-баттахьдуьйна ГIадужу-батте кхаччалц шеконашка эцначо, мехкан ши вахархо гIаттамхо вуй хуушшехь, латтош хилла цу шинна кхачанан сурсаташ, республикехула дIасалелош хилла шен машенахь. Несаран кIоштарчу Плиевохь куьйга йина оьккхуьйтург а, граната а эцначу цо, шен цIахь латтош хилла уьш полисхошна карарчу беттан 9-чохь гучуяллалц. ГIалгIайчуьрчу талламан комитетан урхаллан сайта тIехь бина бу и хаам.\nГIуллакх кхин дIа а таллархьама, лаьцна бехкевийриг.\nМаршо Радионо яздира кху деношкахь, Ростов гIаларчу тIеман кхело бехке варх лаьцна ТIехьа-МартантIера Цечоев Рохьман, цо терроризм бакъйина аьлла. Цечоевна бехке диллинерасоциалан машанашкахь террорхойн дикачу агIор мах хадош роликаш зорбане яхар.


"Матросская тишина" изоляторан камери чохь ша цхьаъ ву Навальный Алексей. СИЗО-ра и камера муха ю, стенгахь латтош ву Навальный аьлла, хаьттира оха бакъоларъярхочуьнга, Москварчу Юкъараллан тергамчийн комиссин секретаре Мельников Алексейга.\n- СИЗО-хь Навальный Алексей волчахь хилира хьо. Дийцахьа, муьлхачу хьелашкахь латтош ву иза?\n- Кхечеран санна камера ю, и бохург хIун ду, цхьаболучара ма баххара, VIP яц, кхечу чоьнел а оьшуш а, йа тоьлаш а яц. Кхаа стагана лерина камера ю иза, цкъачунна ша цхьаъ ву иза цу чохь. Пандеми бахьана долуш цхьацца кепара дозанаш диттина хиларца ша витина иза. Талламан изоляторе цхьаъ валавахь, 14 дей-буьйсий шегга доккхуьйту, цуьнца респираторан лазар гучудолу, йа ца долу зуьйш.\nНагахь санна, симптомаш хаалой, тIаккха коронавирус юй хьожуш, тест йолуьйту. Ши кIира даьллачул тIаьхьа цхьа а тайпа цамгаран билгало яцахь, юкъарчу камера чу дехьавоккху. Юкъара камераш а кхин башха вовшех къаьсташ ца хуьлу, бакъду, "Матросская тишина" изоляторехь итт стаг цхьана чохь вуьтуш тойина чоьнаш ю, нормативаш а ларъеш.\n- Кхаа стагана лерина, иза чохь дIатарвина камера муха ю?\n– 12 квадратан метар хила тарло иза. Цу чохь туалет а, телевизор а, чайник а, шкаф а, кхо маьнга а бу.\n– Цхьана а хIуманна латкъамаш борий Алексейс?\n- ХIан-хIа, Алексейс цхьана а тайпа аьрзнаш ца дира. Изоляторан белхахоша цхьана а кепара тIеIаткъам бой хьуна аьлла, хаьттира ас. ПаргIат ву ша, Iаткъам ца бо шена элира цо.\n- Цуьнан синхIоттам муха хийтира хьуна?\n- ЧIогIа хIоьттина вара иза, бехк а бац, оцу дийнахь Iаламат чIогIа ницкъ хиллера цунна. Цул совнах, делкъанна хIума яанза а висинера иза, дIасалелавар бахьана долуш. Iуьйранна хIума кхалларх хиллера иза. Даймахка юхавеана воккхавоь ша элира цо. Вуьшта, кхин совдаьккхина ала хIума дац, хIунда аьлча, билггал чIогIа гIелвелла вара иза.\n- Тахана дуьйна Москварчу СИЗО-хь лецна латточийн гергарчарна дихкина тIаьхьа хIуманаш кхехьа а, вовшашна ган а, ткъа де хьалха болх бечуьра сецна тутмакхашка кехаташ кхехьийта таро лун электронан система а. Хьуна муха хета, Навальный лацарца доьзна дуй-те и?\n- Гой хьуна, оцу керлачу хааман бух суна гина бац, бакъду, Зазадокху-баттера схьа дуьйна тIаьхьаиха могуьйтуш дацара, коронавирусца доьзна. Юург а, бедарш а схьаэцар лахдинера цхьана юкъахь. Охан баттахь дуьйна молханаш бен чуоьцуш дацара. ХIинца хези-кх суна, молханаш доцург, тутмакхашна кхин хIуммаъ а дIайолуьйтуш яц аьлла.\nИ хаам зен беза ас, талла а теллина. Иштта ларамза нисделла хила а тарло, йа ца хила а мега, суна цкъачунна ца хаьа. Амма цхьа хIума эр ду ас, оцу тайпа дозанаш деттар хIокху цхьана шерачохь шолгIа юкъадаьккхина, нагахь санна, хIинца а диттинехь, 3-гIа хуьлу-кх,\n- Bellingcat тобанан авторша бинчу шайн талламехь а, ишта-м Навальныйс ша а чIагIонаш йора, иза вен гIоьртинарг бархI стаг вара боху, ФСБ-н белхахой, аьлча а, пачхьалкхан векалш. СИЗО-хь иза юха а вен гIорта там бара аьлла. кхерам буй?\n- Гой хьуна, цхьана кхерамашна тIе ца туьйжу тхо. Оха дукха лерина терго латтор ю "Матросская тишина" изоляторехь: Навальный муьлхачу хьелашкахь латтош ву а, цуьнан бакъонаш ларйо, ца ларйо а хьожуш. Нагахь санна, цхьана кепара цуьнан бакъонаш хьоьшуш ю аьлла, шеконаш гучуйовлахь, оха хьем а ца беш, цунах лаьцна дIахоуьйтур ду.\nМоскварчу юкъараллан тергамчийн комиссино а, иштта, кхечу регионашкарчу комиссеша а дIагайтина, шаьш билггал йозуш йоцу орган хилар.\n- Кест-кеста иза ган аьтто хир буй хьан?\n- Низамо дозанаш ца детта тхуна оцу тIехь, муьлххачу хенахь а, цуьнца цхьанакхета йиш ю тхан.\n- Кест-кеста хуьлий шун цига дахар?\n- КIиранах цкъа доьлху тхо, кхин сих-сиха гIойла дац, хIунда аьлча, Iаламат дукха бу тутмакхаш, царна тIехь а терго латтон еза оха. Ткъа хIинца комиссин почте дукха кехаташ кхехьийтарна, юкъараллан интерес, эр ду-кх вай, кхуьнца хиларна, кхин а кест-кеста даха хьовсур ду тхо. Хуур ду-кх.\nИнтервьюн оригинал еша кхузахь.


КЪАМАН КЪАЙЛЕ, я ЯЙНАЧУ ЛОРАХ. (6 – 8 дакъош) - Chechenews\nГлавная » Все Новости » История » КЪАМАН КЪАЙЛЕ, я ЯЙНАЧУ ЛОРАХ. (6 – 8 дакъош)\nКЪАМАН КЪАЙЛЕ, я ЯЙНАЧУ ЛОРАХ. (6 – 8 дакъош)\n…Ткъа х1инца, 1ийсайн(а.с.) гелахойн(апостолин) ц1ераш туьдур вай. Уггаре хьалха Малхон лерг даьккхиначу Петеран ц1арна т1ера и тидарш д1а долош . Т1аккха галачо 1ийсас(а.с.), галачунна Симоне и ц1е тилар Инжало ишта дуьйцу;» Ты назовешься Кифа, что, значит; камень(Петр»)(Иоанн 1:42). «И Я говорю тебе, ты Петр; и на этом камне я создам церковь мою и врата ада не одолеют ее)(Матвей 16:18).\nЦу байтин берриг а чулацам, иза нохчийн маттахь а боккхуш т1ахьоо буьйцур вай. Х1унда аьлча, цуьнан дуьззина долу маь1на гайта, цкъа хьалха дуккха а кхин болу талламаш бан безар ду вайн. Иза ишта доьзна ду, 1ийсайн(а.с.) оцу геланчан тида езарг цхьаъ хилла а ца1аш, ши ц1е хиларца а.\nМасала, схьа оьцур вай цараха — «Кифа». Арамейн мотт бицийначу 1йисас(а.с.), я «Кипа», я ламаройн —«Къи(-«а»;-«е»)+па(е)» дош санна яккха езаш хилла йолу. «Кипа» санна; арамейн-нохчийн маттахь «ф» цахиларна. Ткъа «Къееп»\_«къийпа» санна; ломахь тахна а, т1улгаха юьттучу наждарха( ша тайпа бун) ишта олуш хиларна.\nКхузахь гайтаме ду, т1ахьарчуьнан кепехь профессара Абдуль -Ахьад Даууда а, шен «Мухьаммад Инжална т1ехь« бохучу жайнахь и дош ишта далор. Дашна аьлча, ша имане вале, Давид Бенджамин санна волу халдеин католикан мозг1ар хилла ву и Даууд.\nТ1аккха вай бохучуьнан хьокъехь цо дуьйцу; «…аренешкахула дахнашца лелачу Ибрахьима-пайхамара(а.с.), ша д1а кхаьч-кхаьчначохь Далла 1ийбадатна еш хиллачу т1улгийн г1ишлойха — «Кипа» олуш хилла..», бохуш.\nЦул а совнаха, Даууда цу —«Кипа« маь1нехь дуьйцу, арамейн: «Мицпа»; «Сафа» боху кхин а ши дош. Цараха «Мицпа», дукха ширачу -«Сафа» дашах схьа даьлла а лоруш. Доцца аьлча, «Сафа»\_«Кипа» бохург, «т1улг» боху дош лору цо. Ткъа «Мицпа» — «ха до пе» («наблюдательная вышка») а, и «Сафа»\_«Кипа» д1ах1оттош йолу локхалла а.\nЦу тайпа, цуьнан дийцарера вайна го, и кхо ц1е, цхьана кхетамехь хилар. Оцу кхоаммо ц1ераша юьйцург, динна цхьа т1улгийн г1ишло а юйла. Билгаладаккха деза, «Сафа» арамейн дош хиларе терра, Даууда иза: «Сапа», я «Сага» санна деша хоьхуш хилар а.\nИ цуьнан хьехам тидаме а оьцуш, х1инца шишша декъехь доькъур вай и кхо а дош. Масала: «Ки+па» «Са+па», « Ми(ц) +па», бохучу барамца. Цаьрцара: «Ма’’;»Са» («Су»); ‘’Ц1у’’;»Ка» бохурш, ширачу арамейн — нохчийн маттара Дэлан ц1ераш а, ткъа — «пе», вайн –«пе» санна а лоруш. .\nТкъа юй те и ц1ераш Исламан динехь юьйцуш? Цу хаттарна жоп луш хета, масала, Мухьаммад-пайхамара(с.а.с.) «Сафа», «Марфа« ц1ераш йолчу шина ломаха аьлла хиллачо. Ишта ду иза: «Боккъалла а, Сафа а, Марфа а Аллах1ан билгалонах бу».\nЦу хьокъехь Къор1ано а боху;» Сафа, Марва Дэлан билгалонаш ю; Макка, я Ка1бата воьдучо царна го баккхар, къа латор дац. Шен лаамехь дика г1уллакх дечунна, дерриг а гуш волчу Дэлера йал хир ю»(Къор1ан: 2 ;158).\nИшта 1эламнаха а дуьйцу; «Сафа, Марва Маккана уллора ши лам бу; джех1илийн заманашкахь, царна хьалхарчунна т1ехь лаьтташ хилла — Эсаф, ткъа шоллаг1чунна т1ехь – Наилэ, боху ц1унаш», бохуш.\nЦкъа хьалхара суна кхузахь луур дара, и «Эсаф», «Наилэ» боху ц1ераш, ширачу нохчийн маттахь тида. Хьалхарнийг – «1а — Са +пе»(«Стена\_дом\_храм — святого Духа(Света)»), ткъа шоллаг1нийг — «(А)на+ Эл» («Господь пространства») санна а гойтуш. Схьа хетарехь, и тайпа шайн ц1ерийн хьесап долуш хилла, джех1аллин заманчохь, оцу шина ломан коьртошкахь лаьттина хилла йолу и ц1унаш. Ткъа х1инца кхин а д1а буьйцур вай, оцу «Сафа» а, «Марфа» а бохучу ц1ерийн кхетам.\nДешархочунна кхузахь дага дан деза, вай тоххара а, шираллехь нохчийн маттахь хилла бохуш йицина – «Мар»; «Ка» «Су»(«Са») боху Дэлан ц1ераш. Масала, цаьрцара «Мар»; г1азкхийн маттара –«повелитель» а, ткъа «Мар+дукъ»: «закон»\_ бремя\_веление Мара» санна а лоруш.\nТ1аккха оцу ц1ерашцара —«пе» бохург, «лакхе» санна а лоруш, вай х1инца уьш ширачу нохчийн маттахь: «Са+пе», «Ка+пе», «Мар+пе», «Ма(ц)+пе» аьлла ешахь, цаьрцара ширачу нохчийн маттара — «Дэлан лакхенаш\_ ч1аг1онаш\_ маьждигаш» боху кхетам го вайна.\nТкъа х1инца кхин цкъа а ладуг1ур вай, Даууда бохучуьнга. Цо яздо:»1ийсас(а.с.) шен коьртачу геланчана Шимонна(Симонна) и еза -«Петрос»(«Петр») ц1е туьллучу хенахь , цунна дагабеъначох тера ду, шира г1овсе Сапа, шен маь1на тоххарехь дайна болу! … Амма вайна ма дарра цахаьа, цо цуьнга х1етахь, шен ненан маттахь аьлларг х1ун ду….\n…Грекин божарийн ц1е -«Петрас», цхьанна а аг1ора ша грекин йоццушехь, и Килсано т1еэцарна цецвийла дезаш ду… Ткъа грекин маттарачу Инжало а, и «Кефас» цахуьйцуш, ша ма ярра т1е эцаро тоьшалла до, шен коьртачу геланчана 1ийсас(а.с.) тиллина «Кифа» боху ц1е, арамейн маттахь хиларна».\nОцу йозанара вайна гучадолу, я шайханна Даууданна а, я х1инцалерачу Килсанан дайшна а, ширачу арамейн -нохчийн маттара -«Петер»; «Кипа»; «Сапа»; «Мицпа» боху ц1ераш, муьлхачу маь1нехь юьйла хууш доцийла. Цундела уьш массо а, цхьана – «т1улг» бохучу кхетамехь яха а йоху цара.\nТ1аккха вай ма тиддара и ц1ераш йицича , церан маь1наш дикка хийцало. Масала, вайн х1инца тидина йолу –«Ка +пе» санна. Ша вайна, х1етахь 1ийсас(а. с.) Петаре аьлларг, алха цхьа –«т1улг» а доцуш; «хьо – Дэлан пе\_ц1а\_г1ап\_б1ав»(и. д1.кх. а), бохург дуйла гойтуш йолу.\nЦул а совнаха, вайна кхузахь гуча долу, и «Капе» санна, шен маь1на долуш — «Ка1абат» а хилар. Цахуучунна боху ас, ишта долу — «Ка1абат» олура, вайн баккхичара хьалха — «Хьажи ц1ах». Ма дарра аьлча, вай х1инца цунаха ала дезарг а ду иза.\nХ1унда аьлча, иза «Хьажин ц1а» а доцуш, «Дэлан ц1а»(«Ка1абат») хиларна. Иза гойту, «Ка +1а+бот\_ц1а\_пе» бохучу цуьнан барамо а. Кхузара схьа и «Ка 1а бот» = «Ка пе» («Ка» = «Ка»; «пе» = «бот») а хуьлу. Шайн г1азакхийн маттара кхетам – «дом Духа Могущественного»\_«дом Могущественного» бохучу кепара а болуш.\nЦундела тарло, 1ийсас(а.с.) х1етахь Петарна — «Кипа» ц1е туьллуш, цунна дага теснарг, мацах Ибрахьийма –пайхамара(а.с.) Исма1эл- пайхамарца(а.с.) доьттина –«Ка1абат» хила а. Ша цуьнга аьллачуьнан маь1на; — ас хьоьца юха метта х1оттор ду, Ибрахьийм –пайхамаран(а. с.) дин, бохучу кхетамехь а долуш.\nДаууда арамейн маттара — «Кипа» а,«Сапа» а санна лору – «Мицпа», дуьххьара вай доьшу Тоуратна т1ехь. Йакъуб — пайхамара(а.с.) а, Лабас а боьттиначу пенах -«Мицпа«, я «Массифа» олуш хиллера бохучохь. Дашна аьлча, вай вуьйцу Лаба, Йакъубан(а.с.) ненан ваша а, цуьнан ши йо1 яхна хилла волу сту да а, хилла.\nТкъа х1инца ма хуьллу доцца дуьйцур вай, цо хьокъехь Тоурато хилла бохург. «Цкъа «Падам — Арам» олучу меттигехь воьду Йакъуб(а.с.) т1евисна хилла. Эццахь цхьа т1улг г1овле а биллина вижначу цунна, г1ан –набараха, стигла боьдучу лами т1ехула хьали-охьи лелаш малайкаш а, цу ламинна лакхенахь Дэла а гина. Т1аккха ч1ог1а кхеравелла сама иккхиначу цо, ма инзаре меттиг ю х1ара, кхузахь «Дэлан ц1а» цахуьлийла дац-кха аьлла, цу меттиган ц1е — «Вефиль» тиллина… Цул т1аьхьа, кхин ткъо шо даьлча, и т1улг боллучохь саг1а а доккхуш, шаьш бечу бартана Дэла теш х1оттаварца, Лабаса а, Йакъуба(а.с.) а шаьшинна юкъаметтигаш къаста йира».\nТоурато кхин д1а а ишта дуьйцу иза: «Схьаицира Йакъуба и т1улг, д1ах1оттира иза тоьшална. Элира гергарчаьрга: харжа т1улгаш. Вукхара схьа хержира, бира цараха х1оллам; цунна т1ехь саг1а а диира. Цу х1олламах Лабаса элира: «Иегар – Сагадуфа»; Йакъуба(а.с.) – «Галаад». Элира Лабаса; х1ара х1оллам тахна дуьйна, хьуний, суний юкъахь теш бу хьуна. Кхин а: Массифа цигара схьа ду, Лабаса аларна: вайшиъ вовше цагуш къайлаваьллачул т1аьхьа а, Иеговас ларвеш хуьлийла-кх хьой, сой»(Мусайн хьалхара жайна; 31: 45-49).\nКхузахь Лабас бийцинарг арамейн мотт хиларе терра, цо аьлла боху — «Массифа»: «Массипа», я «Мицпа» , ткъа «Сагадуфа»;»Сагадупа» санна деша дог1у. Ишта вайна го, и «Массипа» -«Сагдупа» цхьана хьесапехь а, ткъа «Падам-Арам»; «Пана -ара» санна хила йиш йолуш дуйла а.\nОцу хетарца юха зуьйр вай и байташ. Т1аккха гуча долург ду: а) х1етахь Йакъуба(а.с.) т1евиссича буьйса яьккхина меттиг -«Пана ара» хилла юьйла. б) Лабас цу меттигахь биначу т1улгин барзах — «Иегар — Сагадупа» алар а, ламоройн; «Ие г1ав — Саг1а до пе» санна хила йиш йолуш дуйла.( лам:- «ера»; «ер»; «ие», лит. -«х1ара». Церан «г1ов», лит. «т1улгийн пен\_керт»). Литаратурни маттахь ша аьлча: «Х1ара г1ов — саг1а до пе» а, долуш.\nЦу тайпа, ширачу нохчийн маттара «Иегар — Сагадупа», талмудхоша ма бохху г1азакхийн маттара — «куча свидетелей» а доцуш ; «Этот строение\_храм\_стена — место жертвоприношение» дуйла го вайна.\nНагахь кхечу аг1ора тидича а, и «Иегар – Сагадупа»: «Ие гар – саг1а до пе»(«Это видение\_явление –место жертвоприношение) санна хир дара вайн. Вуьшта аьлча; «Х1ара гар (г1ан)– Саг1а доккху меттиг(пе)», бохучох терра.\nТ1аккха и «куча свидетелей» бохург вай теллича а, цуьнца а гур дара, нохчийн ширачу 1адатца хилла долу — «карлаг1а йог1аран» ламаст. Йакъуба(а.с), Лабас шайн г1ов доттарна маь1на, шаьш бина барт хьалхара бохийначунна, оцу т1улгийн йоттаран (я карлаг1ан) не1алт хуьлда-кх, бохучу кхетамехь а долуш.\nИза ишта тардо Лабас а;»… вайшиъ вовшашна цагуш къайлаваьллачул т1аьхьа а, Дала ларвеш хуьлийла-кх хьой, сой», бохучу шен аларца. Вуьшта аьлча шен кхетам, х1окху бертан — доза дохийначунна, Дала оьг1азло йойла вайшинна, бохург хуьлуш долу.\nВуьшта кхузахь тардала цаоьшу, вай оцу цхьана аларах дина и масехь тидар, вовшашна духь-дуьхьала ду. Данне а дац. Т1ехула т1е, массо а вовшашна чуьччара ду уьш. Цара цигахь йоьттина хилла йолу т1улгийн г1ишло; Далла 1ийбадат деш йолу, Дэла теш х1оттош йолу меттиг хилла юьйла шаьш гайтарца.\nИза т1е ч1аг1до, талмудхоша ма бохху аьлча, Йакъуба»(а.с.) цу меттигахь жуьгтийн маттахь техкина бохучу — «Вефиль»;»Галаад» бохучу ц1ераша а. Т1аккха ма дарра аьлча, уьш жуьгтин маттахь техкина а яц цо. Ширачу арамейн – нохчийн маттахь техкина ю. Цунна мук1арло до талмудхоша шаьш а. Яккха ма еззара еккхича, цараха хьалхарнийг, ширачу арамейн маттара – «Бейт –Эл» санна яккха езара бохуш. Цу маттара шен маь1на; «Дэлан ц1а», бохург а долуш. Гайтаме ду, цуьнан нохчийн маттахь хуьлу тидар а. Шен чулацам; «Бен\_Бот – Эл» (Дэлан ц1а») санна а болуш.\nВуьшта талмудхоша и «Бейт – Эл», дукхачу хьолахь жуьгтийн аларца — «Вефиль» санна дийцахь а, цара шайна х1ун ду цахааре терра 1адда дуьту — «Галаад». Т1аккха вай иза туьду — «Гар 1а Да»(«гал»; «гар» т1е далар, жуьгташа -«р»; «л» санна аларна хета) санна.\nЦу тайпа, нагахь «Бен\_Бот — Эл», г1азакхийн маттара – «Дом\_крепость\_гнездо — Господа» санна делахь, ткъа «Гар 1а Да»: «(место)Видение\_ Явление Духа Владыки » дуйла хаало вайна. Кхузахь ишта го, и «Вефиль» а, «Галаад» а, х1инца вай лакхахьа тидина долу — «Иегар — Сагадупа» а цхьана хьесапехь хуьлуш дуьйла.\nКхузара вайн гуттаре а ч1аг1дан бакъо ю, Йакъуба(а.с.), Лабас цу меттигна техкина ц1ераш арамейн — нохчийн маттахь хилар.Талмудхоша ма бохху, Йакъуба(а.с.) жуьгтийн а, ткъа Лабас ширачу арамейн маттахь техкина а йоцуш.\nЦул совнаха, оцу — «Гар 1а Да» бохучуьнца го, Йакъубна(а.с.) г1енахь Пана –арахь лекхачу лами т1ехь гинарг, Тоурато ма бохху Ша Дэла а воцуш, Цуьнан цхьа билгало(1а) хилла юьйла. Т1аккха Дэла цхьанна а, я г1енахь а , я самахь а, ган йиш цахиларо цунна тоьшалла а до.\nТкъа х1инца кхин цкъа а дахкор вай, Йакъуба(а.с.) цигахь аьлла долу; «… ма инзаре меттиг ю-кх х1ара, кхузахь «Дэлан ц1а» цахуьлийла дац-кха …». Уьш вай дахкорна бахьна ду, цаьрца цхьана вай толлуш долу — «Массипа»\_»Мицпа» хила дезаш хиларна.\nХьовсур вай, уьш цаьрца муха нислуш хила мега. Масала, «Дэлан ц1а» лаьттачохь, ширачу арамейн – нохчийн маттара и Массипа»\_»Мицпа» а х1отта деш. Т1аккха хуьлург ду; «… ма инзаре меттиг ю-кх х1ара, кхузахь «Ма Су пе» (я «Ма Ц1у пе») цахуьлийла дац-кха …».\nЦу тайпа, вайна оцу «Массипа»\_«Мицпа» бохучуьнца юха а гуча йовлу, ширачу арамейн -нохчийн маттара: «Ма», «Су», «Ц1у» боху Дэлан ц1ераш. Кхузара вайна го, и «Ма Су пе»\_ «Ма Ц1у пе (‘’б1ов’’\_»г1ап»\_»ч1аг1о»), г1азкхийн маттара —«Дом\_храм Бога Су\_Цу» санна дуйла а.\nТ1аккха Лабас Йакъубе(а.с.) х1етахь аьлларг а хуьлу ишта; «х1ара Ма Су(-Ц1у) пе, вайшиъ д1а схьа къаьстича а, вайшиннех гал муьлха волийла хьоьжу теш хуьлийла-кх», бохучу маь1нехь.\nЦу тайпа, вай бечу талламца, талмудхошна х1ун ду цахуучу — Массипа»\_»Мицпа» бохучу дашна т1е кхии вай. Церан хьесап, вай лакхахьа тидиначу — «Вефиль»; Галаад»; « Иегар – Сагадупа»; «Кипа»; «Сапа» бохучаьрца дог1уш дуйла а гуш. Г1азакхийн маттара шайн юкъара маь1на; «Божий храм» а долуш.\nТ1аккха Тоуратан гочадархошка а, хьехамхошка а ладоьг1ча, цараха цхьадерш «т1улг» санна, вуьш –«Дэлан ц1а» санна ду, ткъа кхоалг1анийн маь1наш цара дийца а цадуьйцу. И галморзахаллаш церан ишта хиларна бахьна хета, арамейн – нохчийн маттара: «т1улг» ; «пе»\_ц1а\_г1ап цара вовшашца эдина хиларна.\nГайтамна далор вай, цу кепара вайна хета церан цхьа г1алат. Масала, цара «Массипа»\_ «Мицпа» ц1арца лору, х1етахь Лабас; — х1ара т1улг хуьлда вайшинан бертан теш аларца, Йакъубца(а.с.) ша йоьттиначу «б1овна» боххье д1абог1на ц1ункал. Ткъа вайн кхетамехь цу т1улган ц1е «ц1ункал» хила еза. Ша «Массипа»\_ «Мицпа» бохучу ц1арца к1оргера гергалло долуш йолу. Амма цу хьокъехь дерг цхьажимма 1ийна дуьйцур вай.\nТкъа х1инца масехь дашца эр вай, шина хьалдейцо Йакъуба(а.с.) — Лабас шашинан бертан тоьшална «б1ов» йоттарна бахьна. Тоурато дийцарехь, Ибрахьийм – пайхамаран (а.с.) к1ентан к1ант Йакъуб(а.с.) , Ханаанера схьа а веана, ткъайхьа шарахь шен Даймахкахь –Харранехь ваьхна. Цигахь ялийна цо Лабин ши йо1 а, кхоьллина цаьрца баккхий доьзалш а.\nТ1аккха кханоо, Ханаана и юха ваха ваьлча, Лабас цуьнгара дош дехна, шен шина йо1ана а, цара биначу доьзална а, хийрачу махкахь весаш ма яххьара , аьлла. Йакъуба(а.с.) цунна оцу дехарна жоп делла а боху. Эццахь, оцу шайн бертан теш санна, мацах Пана –арахь Йакъубна(а.с.) башха г1ан гинначохь цара б1ов а йоьттина. Цунна боххье боьг1на болу ц1ункал, Йакъубна(а.с.) и г1ан гучу хенахь, цуьнан «г1айба» хилла болу т1улг а болуш.\nВай бохучунах дешархо ма хуьллу т1екхион, арамейн –нохчийн меттанашкахь хилла йолу: «Ма», «Су», «Ц1у», ‘’Ka’’ боху Дэлан ц1ераш, кхин цкъа а толлур вай. Масала, цаьрцара — «Ма», Йакъуба(а.с.) шен Дэлан ц1е лоруш хилар а дуьйцуш. Тоурато цунаха ишта дуьйцу: «Ткъа Йакъуб шен новкъа д1авахара. Цунна дуьхьала кхитийра Дэлан малайкаш. Йакъуба уьш гича элира; х1ара Дэлан ха ду-кх; тиллира цу меттиган ц1е: Маханаим«.(Бытие; 32:1-2).\nЦу байто бохург, и г1ан шена гинчул т1аьхьа, цигара кхеравелла воьдучу Йакъубна(а.с.) духьала малайкаш кхетар а, т1аккха цо, цу меттигехь — «Маханаим» алар а ду. Вайн тидарца шен маь1на: «Ма»(Дэлан ц1е)+»ха» («страж»)+\n«ана» («пространство») хуьлуш долу. Вуьшта аьлча: «Дэлан ха ана»;»Дэлан ха долу меттиг» бохург.\nИ тидар дечохь вайн терго хуьлу, эццахь Йакъуб – пайхамара(а.с.) шен Дэлан ц1е санна аьлла долу и «Ма», масала, х1уррийташа -урартхоша шайн коьртачу ц1унах а олуш хилла дуйла. Ткъа иштачо кхин цкъа а тоьшалла до, ша Йакъуб(а.с.) а, оцу къаьмнеха хиларна гойтуш долу.\nКхузара цуьнца доьзна хета вайн — «маалх» а. Ша «ма +алх» бохучу кепара тидахь, шен маь1на —«Ма Ал\_Эл ха» санна хуьлуш долу. Вуьшта аьлча, «Аллах1 — Дэлан ха\_хьехо», бохург. Шен г1азкхийн маттара кхетам: » Страж Господа Ма», я «Время Господа Ма» санна а болуш.\nЦул а совнаха, кхузахь ишта гайтаме ду, оцу «ма+алх» дашцара -«алх(а)» а. Ша г1азкхийн -«един» санна хиларца. Т1аккха и «маалх» вай тидахь, цуьнан ширачу нохчийн маттара хьесап а хуьлу –«Ма алха». Вуьшта аьлча; «Ма(Дэла) цхьаъ ву» бохург. Терго е, «Аллах1» бохучунна герга дог1у и – «Алха»; «Эл\_Ал ха» санна тидалуш хилар. Шен г1азакхийн маттара хьесап: » Страж Господа», я «Время Господа» а долуш.\nВай х1инца лакхахьа элира, арамейн-нохчийн маттахьа Йакъуба(а.с.) «Ма» аьлла йоккхуш хилла йолу Дэлан ц1е, джех1алехь легначу х1уррийташа -урартхоша шайн «дэлах» а йоккхуш хилла аьлла. Ишта шайн маь1нашца цара хийциначох тера ю, оцу «Масипа»\_ «Мицпа» дашца йолу — «Су»\_«Ц1у» боху кхин ший ц1е а.\nКхузахь дага тоссу: «Уггаре а исбаьхьа ц1ераш Дэлан ю; кхайкха Цуьнга оцу ц1ерашца, т1аккхал бита Цуьнан ц1ерийн маь1наш хуьйцуш берш. Царна та1зар хир ду шаьш бохучунна»(Къор1ан 7:180)(г1азкхийн маттарчу Къор1анан т1ера гочдар)\nИшта и «Ма» бохург доьзна хиллачох тера ду, шумерийн –«ма\_ме» бохуш хиллачуьнца а. Цара 1эдалан мухар(омра? бакъо?) санна лелош хилла и дош. Масала, иза го, шумерийн мифологехь Энки- ц1унас «1эдалера д1а яьккхиначу» Инанна — ц1унас, вукхуьнга; « сан «ме\_ма» схьа да», бохуш бечу белхамца а.\nТкъа 1илмано дийцарехь, шумерийн и «ме\_ма»(«законаш») талламашца схьа гуча даьлларг 104 ду. Схьа хетарехь церан оцу законашца доьзна ду, нохчийн – «мег»(«бакъонаш»); «ма»(«дехкарш»; «х1а-х1аъ») боху дешнаш а. Масала, и т1аьхьарнийг вай олу, цхьа х1ума «ма де» олучохь, доцца, «ма» , бохучу кепехь.\nИшта вай билгала доху – «Су»;«Ц1у» а цхьана дог1у : б1абилонин -«Су«; аккадин — «Су»(я «Сину»), ширачу германхойн -«Цио«, Иерусалиман -«Сион», бохуш хиллачу ц1ерашца . Шираллехь джех1алийн наха беттаса «дашо су«( лит.»дашо сту«) а хеташ , цунаха цу кепара яьхна йолу.\nВай тоххара дийцира, Б1абилонан — Аккадин -«су»; ламоройн — «су», ширачу германхойн -«Цио«; нохчийн — «Ц1у«, ткъа Иерусалиман — «Сион»; нохчийн — «Су ан»(«Божественная земля\_пространство)» санна хиларх а.\nДашна аьлча, г1азкхийн -«месяц«(беттасу\_бутт) а, ширачу нохчийн — «Ма Су Ц1у» т1ера, ткъа церан –«су+ха»(«йокъалла»); «время быка» я «бык страж»санна хета.\nТ1аккха туьркин -«су»(«хи»), арамейн -нохчийн —«су» т1ера схьа даьлла хилар делил хета, масала; «Сунжа», «Сулак» , «Каспи»(и. д1.кх. а) ц1ераш йолу гидронимаш, ширачу нохчийн маттахь кхолла елла хилар. Х1унда ишта? Ширачарна беттаса(«дашо су»); хи айдеш(приливы), хи дийжош(отливы) йолу «су — ц1у» хетта хиларна.\nХ1инца хьовсур вай, и «ц1у», вай лакхахьа «ц1ункал» аьлла далийначу дашца муха хоттало. Вай цигахь элира, б1овнан боьххье Лабас «дерриг а гайта» д1а х1отта биначу т1улгийн ц1е — «Массипа»\_«Мицпа» а йоцуш, «Ц1ункал» хила а еза, ткъа Тоуратан т1ехь и галдаккхар дар талмудхойн бехкаца а ду аьлла.\nТ1аккха вай иза ишта ларарна бахьна дара, нагахь и Массипа» -«Мицпа»: «Ма Су пе» — «Ма Ц1у пе» («Стена\_храм Бога Ма») санна делахь, «цу1нкал»: «Ц1ун+Ка» («Ка»: «ницкъ»;»таро»;»г1ора») санна ша тидалуш хиларна. Ширачу нохчийн маттара г1азкхийн маттахь аьлча, шен маь1на» — «Могущество Всевышнего» а долуш.\nВайн талламера ишта гучадели, и «Массипа» \_ «Мицпа» талмудхоша ма бохху «т1улг» цахилар. Х1унда аьлча, цуьнцарачу «пе» бохучо дешдакъо а, «Ма»\_ «Су» \_ Ц1у» бохучу шираллерачу Дэлан ц1ераша а, иза вайна —«Дэлан г1ишло«(«пе»; ц1а;г1ап;маьждиг) санна гойтуш хиларна. Шен боххье, Дэлан ц1арца а, и цхьаъ хилар билгала ваккхарца х1оттош болу т1улг, вайн б1аьвнин тхьевнин биъ са къовлу ц1ункал санна а болуш.\nТкъа иштачо дага тоссуьйту, Лабас а, Йакъуба(а.с.) оцу Пана – арахь доттинарг б1ов — маьждийг хилла дуй те , бохург. Шен момсарна а, цу момсарна бохьерачу «беттасан» а метта, б1ов а, цу б1овне боххье ц1ункал а болуш. Масала, ишта долу маьждийг вайна го Ч1аьнтахь, Эт-кхэла олучу меттахь (хьовса суьрте).\nТ1аккха х1унда оцу кепехь? Вайна кхузахь юха а дага тоссу, Тоурато дуьйцу Йакъубан(а.с.) башха г1ан. «…Эццахь цхьа т1улг г1овле а биллина вижначу цунна, г1ан –набараха, стигла боьдучу лами т1ехула хьали-охьи лелаш малайкаш а, цу ламинна лакхенахь Дэла а гина…», бохуш долу.\nCхьа хетарехь цу г1енан чуламца боьттиначох тера ду, Йакъуба(а.с.) -Лабас шайн б1овнан тхьов – пирамида. Цуьнан киртигаш, Йакъубна(а.с.) набарха «маликаш хьалий-охьий оьхуш» гина болу лами санна а лоруш, ткъа боххьера ц1ункал, Дэла цхьаъ веш йолу билгало а лерийна.\nВторой импичмент Дональду Фредовичу Трампу\nСудьба Расула Мирзаева ожидает всех кавказских спортсменов, выступающих под российским флагом


Washington Post: йолах тIом бан веъна 50 сов Шемара салтий вийна Карабахехь\nАзербайджанан агIор эрмалошна дуьхьал тIемаш беш хилла Шемара веана мел лахара а 50 йолах лаьцна салтий вийна Ломарчу Карабахехь. Washington Post гIирсо бина цунаъ лаьцна хаам, байъинчийн гергарчара дийцарехь, яздо оьрсийн Свобода Радионо.\nWashington Post газетано чIагIдо, Туркойчухула Шеман къилбаседане дукха хан йоццуш Азербайджанехь вийначу 53 йолахочун декъий кхачор. Буьйцурш бу Туркойчоьно гIо латтон Шемарчу оппозицин тобанаш.\nХIора баттахь ши эзар долларшкахь ахча лур ду аьллера царна Карабахерчу тIамехь дакъа лацахь бохуш, чIагIонаш йо церан гергарчара.\n"Ахча дара бахьана", - аьллачу цхьахволчу гергарчун дешнаш далийна газетано. -Хьанна лаьа Азербайджанехь тIом бан? Цу тIе, мила ву иза стенгахь ю хууш а?"\nХьалхао яздора хаамашкахь, Шемара йолах лецна эскархоша Ливихь тIемашкахь а дакъалаьцна, пачхьалкхан Iедалан ницкъашкахьа бохуш. Шемахь герзаш совцийна, Оьрсийчоьнан а, Туркойчоьнан а президентийн хиллачу бертаца. Юкъ-кара тийналла йохайо цара, делахь а, эвсараллица беш тIемаш бац.\nТуркойчоьно а, Азербайджано а аьттехьа а ца дуьту, эрмалошна дуьхьал Шемара лецна балийна эскархой бу бохург. Уьш цигахь тIемашкахь хиларх дIахьедира Францин президенто Макрон Эммануэла а.\nКху деношкахьТуркойчоьнан президентца телефонехула хиллачу къамелехь Путин Владимира, Кремлан пресс-гIуллакххоша бахарехь, Гергарчу Малхбалерчу салташа тIамехь дакъалацарна сингаттамехь ша хилар дIахаийтина.\nАзербайджанна гIо латтадо Туркойчоьно аьлла, дIахьедира Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн пачхьалкхан секретаро Помпео Джона. а, делахь а, дуьххьал дIа ца элира цо, тIеман конфликтехь Шемара йолахой хиларх. Шина агIоно герзаш совцон йина чIагIо Iалашъян еза, бахархойн объекташна тIе тохарш а ца деш аьлла, кхайкхамбира Помпеос.


Вина 1910 ш, декабрехь Т1ехьа – Мартант1ехь. Хьалхе байлахь висна берийн ц1ийнехь кхиъна. Цуьнан стихеш зорбане йийла юьйлаелла 1926 ш. дуьйна. Мамакаевн дуьххьарлера поэтически сборник араяьлла 1930 ш.\n1931-чу шарахь « Ч1ег1ардиг» ц1е йолу шолг1а сборник.\nЦо язъина поэмаш ( « Ненаца дина къамел», « Т1улгаша а дуьйцу», «,Кемсийн хорха» …) « Зелимха» - роман, « Революцин мурд» , кхийолу произведенеш.\n« Ленинан некъ» газетан редактор волу Мохьмад лоцу 1937 – чу шарахь. 1940 – чу шеран апрелехь бакъво иза. 1941 шеран 3 сентябрехь юха Гулагех яккха 5 шо хан туху цунна.Цигахь Мамакаевс 16 шо хан токху.\nЦигара ц1авирзинчул т1аьхьа 1962 шарахь дуьйна ша дийна мел ву\nМохьмада «Орга» альманахан редактор болх бо.\nКхелхина 1973 ш.


Кадыров: гIалгIай а, нохчий а вежарий бу\nГIалгIай а, нохчий а вежарий бу аьлла, дIахьедина Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана шен Евкуров Юнус-Бекца дозанаш билгалдохуш куьйгашяздинчул тIаьхьа хилла цхьанакхетар дирзича.\n"Луларчу эвлахь Евкуров ву аьлла, сайна ма хеззи, ас телефон тоьхнера цуьнга, цунах кхета лаарца. Юха а цхьабарт хилира тхошиннан, цкъа а юкъара гергарло доха йиш йоций а хоуьйтуш. Тхо вежарий ду, тхо цхьаъ ду", - яздина Кадыровс шен Телеграм каналехь.\nЦул хьалха ГIалгIайчоьнца дозанашкахь йолчу Бумматан бахархошца къамелаш дира Кадыровс, ишта хилира иза Аки-Юьртахь а, Даттыхехь а.\n"Массо а реза бу шина республикан юкъара дозанаш билгалдахарна. Ма дарра сурт довза лаахь, кху ярташка а веана, меттиегрчу бахархошца къамелаш дан деза", - аьлла, яздина Кадыровс шен Инстаграмерчу пена тIехь а.\nНохчийчоьнан а, ГIалгIайчоьнан а куьйгалхойн байначу беттан тIаьххьарчу деношкахь барт хилира, шина регионан дозанаш къастош. И ца тайна ГIалгIайчоьнан бахархой митингехь лаьтта, парламентан депутаташна юха кхаж тасар тIе а дожийна.


Маре ца яха едда хилла Дагестанера яхархо хеттарш дан тIекхайкхина талламхоша\nГергарчара бертаза маре дIаяла хьийзича, едда Швеце дIаяхна 18 шо долу Дагестанера йоI республикан Буйнакскан кIоштарчу Талламан комитетан декъе тIекхайкхина. «Открытые медиа» гIирсо бина и хаам, "Правовая инициатива" (Оьрсийчоьнан Iедало арахьарчу агентийн тептара яьккхина, амма "Правовая инициатива" реза ца хилла и статус тIеэца – Редакцин билгалдаккхар.)проектан адвокатна Гнездилова Ольгина тIетевжина.\nХаамийн гIирсо зорбане даьккхинчу кехата тIехь яздина ду, карарчу беттан 6-чохь суьйранна диъ сахьт долучу заманчохь К. хеттарш дан тIеян езаш яра аьлла. Документа тIехь цуьнан статус билгалъяьккхина яц, ца бина хаам стенца доьзна таллам беш бу а.\nЙоьIан кхерамзалла Iалашъярхьама цуьнан цIе йоккхуш яц зорбанашкахь. Дуьйцу, К. Швецехь ехаш хилар шен деца а, ненаца а шен исс шо кхаьчча дуьйна. Ю иза Швецин а, Оьрсийчоьнан а пачхьалкхийн яхархо.\nБайначу беттан 23-чохь Дагестане еанера иза, шен ден-ненан лаамца, "дедена тIе а хIуттуш, гергарчийн ловзарга а йоьдуш". Амма ша цIа кхаьчча цунна хиинера, ша маре яла уьш дагахь хиларх. ХIара дуьхьал яьлча, цуьнгара кехаташ а, телефон а схьаяьккхинера, "сий лардеш" шаьш юьйр ю бохуш, кхерамаш а туьйсуш, хааме даьккхинера "Открытые медиа" гIирсо, "Правовая инициатива" проектан адвокатна Гнездилова Ольгина тIетевжина.\nШвецерчу шен доттагIчуьнца зIене яла аьтто баьлла К-н, ткъа вукхо шведахойн полицига дIахаийтина хилла вукхо. Цул совнах, Дагестанерчу полицига а дIахьедина хиллера йоIа. Мангал-беттан 29-чохь чоьхьарчу гIуллакхийн министралле дIайигинера иза, хеттарш дан. Цигахь буьйса яьккхинчул тIаьхьа, юха цIа а ца йогIуш, Москва дIа а яхана, цигара Швеци кхаьчна иза кеманца. К. "яйначул" тIаьхьа цуьнан гергарнаш полици бевллера хилла.


Оьрсийчохь хуьйцур ю губернаторийн цIерш, уьш куьйгалхой хир бу\nОьрсийчоьнан Пачхьалкхан думин а, Федерацин Кхеташонан а пачхьалкх кхиаран а, низамашкахула а йолчу комитетийн куьйгалхоша Крашенинников Павела а, Клишас Андейс а Думе кховдийна регионерчу Iедалан органийн реформах лацна низаман проект.\nОцу проекто, ша аьлча, цхьатерра кеп йо ю федерацин ерриг субъекташкахь, шорбо, президентан тешам бар бахьана долуш, регионийн куьйгалхой дIабахаран бух, ткъа иштта дIадоккху регионийн куьйгалхошна и дарж моггIара шозза бен дIалаца бакъо ца луш долу дехкар.\nИ документ цкъачунна Пачхьалкхан думан базехь дац, иза далош ду хаамийн агенталлаша.\nКлишаса, Крашенинниковс а Думе чулуш йолу низаман проекташ Кремло къобалйина хуьлуш Iедал ду. Ткъа иза ду уьш тIеоьцур ду бохург.\nДокументо иштта цхьатерра йо регионерчу лаккхарчу даржийн цIераш – царах эр ду Оьрсийчоьнан Федерацин субъектийн куьйгалхой. Иза ду тIейогIучу хенахь "губернатор", "Москван мэр", я "ГIезалойчоьнан президент" даржийн цIераш хир яц бохург.\nКуьйгалхо олуш Iедал ду карарчу хенахь, республикашна куьйгалла дечу нахах (ГIезалойчоь йоцчунна, цигахь президентан дарж дисна).\nРегионан куьйгалхочо даржехь йоккху хан а хир ю массанхьа а цхьатерра – 5 шо. Шозза бен моггIара дарж дIалацар дехар дIадоккхур ду.\nИза ду, масала, Москван мэран Собянин Сергейн 2023-чу шарахь бакъо хир ю бохург, кхоалгIа а оцу даржехь виса.\nПутин Владимира хьахорца, стохка конституцехь бинчу хаамашца а догIуш, федералан а, регионан а, муниципалан а Iедал дац Оьрсийчохь цхьаалин Iедал. Оцу хийцамашна критика ечара дийцара, и хийцамаш богIуш бац Оьрсийчоьнан федералан дIахIоттамца, цара йохайо меттерчу Iедалийн бакъонаш, бохуш.


Москох-Киев: Байденан юкъарло\nIамеркан Цхьаьанатоьхначу Штатийн вице-президента Байден Джос кхойкху Оьрсийчоь а, Украина а машаре. ДIахьедар дозу деношкахь президента Порошенко Петрос «тIематасадаларш шордала тарло, Оьрсийчоь тIелета сахьт дац» аьлла дIахьедарца.\nПIераскана телефонехула Байдена Порошенкога хаийтина, ша Оьрсийчу кехат хьажийна, дуьнено хьал тергонехь а кхобу, деэскалацине са а туьйсу, бохучу маьIнехь аьлла. Донбассехь сепаратисташ жигарабовлар хьахош Байдена хьехна Порошенкона собаре хилар.\nКху муьрехь дийцаредо дуьнено Оьрсийчоьнан ницкъаш ГIирме а, кхечу Украинан дозанашка а Кремло узуш латтар. «Тергалло тIеман дакъош ГIирмехь а гонаха а совдовлуш, амма, хетарехь, Оьрсийчоьно цигахь долийначу тIеман Iаморашца доьзна ду и хьал», - аьлла Пентагонан векало Дэвис Джеффа.


Маккхал — Википеди\nЕша кхечу маттахь\nТоба: Лечан куц дерш\nБухара доьзал: ГӀиргӀа\nХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Маккхал (маьӀнаш).\nМаккхал — (en. Kite (bird)), (оьрсаша "Коршун" олу). Маккхалаш бес-бесара хуьла, таьIана ал басахь тIемаш долуш, чукIело къорза а йолуш. Йоьххьера хадийчи санна нийса а, деха а цIога, готто тIемаш долуш. Уьш хуьлу ялтийн аренашца а, хин бердан йистошца а, хьаннашкахь а. Баннаш до дитташ тIехь, ламанан даккъашца тIулган чхарийн херонашкахь. Бен тобеш буха йохку бехчалгаш, кхакханан кердигаш, тIаргIа, кхин йолу кIеда хIумнаш.\nХIоьаш до апрель бутт чекхболлуш - май бутт болалуш. Шиъ я кхоъ хIоа до маккхало мокха тIедарчий а долуш. Цкъацкъа гIеранаш йой а лела маккхалаш. Декар терсаш ду. Генаро дека хезчи бокъан терсарх теро хета.\nИжо лахар лакхара охьа бIаьрг тухуш ду, наггахь бен тIам ца ластош, цхьана метта го туьйсуш. Иштта хIаваэхь го туьйсуш генна йоьду маккхал. Церан даар ду къиэелла хIума, хе юьстахтесна белла чIара. Цара дехкий а, моьлкъарчий а дуу. Кхеллеш, нехаш дIакхиссанчохь а карадо царна напгIа.\n2 Хьажа. кхин\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Маккхал&oldid=2682138»\nТӀаьххьара хийцам бина 2018, 27 июль 16:36\nЧулацам лело мега CC BY-SA 3.0 лицензица (кхениг билгалйина яцахь).\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2018, 27 июль, 16:36.


Лукашенко: лецначу россиянаша "схьадийцина дерриг", Истанбулах дуьйцург - "аьшпаш"\nБелорусин президент Лукашенко Александр\nПрезидентан харжамаш тIекхочуш а болуш, парламентан депутаташка а, махкахошка вистхилла Белорусин президент Лукашенко Александар, яздо Маршо Радион Оьрсийн сервисо. Республикан гIала-хIусамехь къамел дира цо чохь 2,5 эзар стаг а волуш.\nХаржаман компанех лаьцна Лукашенкос элира, Белорусина дуьхьал яьхна "миллиардийн ресурсаш" ю аьлла. "Вагнер" доларчу тIеман компанин белхахо хила мегаш волу, къепедацарш кечдеш хиларна бехке веш волу Оьрсийчоьнан 33 махкахо дIалацарх лаьцна дуьйцуш, Лукашекос элира, уьш Истанбуле баха дагахь ца хиллера, амма хьажийна бара уьш нисса Белорусе аьлла.\nИ нах Туркойчу а, Ливе я Венесуэле боьлхуш бара, бохуш Оьрсийчоьнан векалша йовзуьйтуш йолу версеш Лукашенкос аьшпаш бу элира, цо кхайкхам бира эшпаш боттар сацаде аьлла. Цуьнца цхьаьна цо нисса дIа ца элира Белоруси и тоба хьажорна тIехьа лаьтташ официалан Москва хиларх лаьцна.\nЛукашенкос дийцарехь, лецна болчу Оьрсийчоьнан бахархоша хIинцале а кийтарлонаш йина. "Цара дерриг а схьадийцина". Амма хIун чулацам болуш ю цара йина кийтарлонаш ца элира цо.\nЛукашенкос кхайкхам бира шен оппоненташка, махкара хьал гал ма даккха аьлла. Белорусин президенто дийцарехь, мехкан къилбе хьажийна ю кхин а цхьа диверсантийн тоба.\nЛецна Оьрсийчоьнан махкахой Белорусехула транзит еш бара аьлла, дIахьедар дина Оьрсийчоьнан арахаьрчу гIуллакхийн министралло а, Оьрсийчоьнан Минскерчу векало а.\nЛецна болчу Оьрсийчоьнан махкахошна юкъахь бу хьалхо Донбассехь Украинин армина дуьхьал тIом бина нах. "ДНР" олучу сепаратистийн тобанан могIаршлахь тIом бин волчу Оьрсийчоьнан яздархочо Прилепин Захара дIахьедар дина шинарин дийнахь, Оьрсийчуьра Белорусе веана хилла 170 стаг цигара хIинцале а дIавахна аьлла.\n"Масийтта тоба яр, Долара гIаролхойн тоба (ЧОП) ала мегар ду царах, и тобанаш Беларусехула транзитца кхоалгIачу пачхьалкхе йоьлхуш яра. ТIеххьара дIаяха езаш хилла тоба сацийра Белорусин Iедалша", - дIахьедина Прилепина Марсхьокху-беттан 4-хь.\nШен къамел долош Лукашенкос мах хадийра дуьйненаюкъарчу хьолан. Белорусин президентана хетарехь, "планета тӀаьхь-тӀаьхьа Iинна герга йоьдуш ю". Политикан а, тIеман а тIегIантIе дуьйлуш долу лоруш йолчу пачхьалкхашна юкъахь махбаран девнаш хиларна а, герзаш дарехь къийсадалар алсамдаларна а тIе тидам бахийтира Лукашенкос. Советан пачхьалкх хиллачу территорина тIехь иттаннаш шерашкахь дукха шира девнаш дIадерзалуш яц пачхьалкхаш, бохуш вара иза.\nБелоруси "тийналлин ша цхьаъ бен йоцу гIайре" ю Евразехь элира Лукашенкос. Президенто дIахьедар дира Москван цхьаъ бен йоцу бертахо йолу Белоруси а йоцуш йисарна кхоьруш ю Оьрсийчоь аьлла. Цо билгалдаьккхира, Оьрсийчоь "даима а бертахо хирг хилар" Белорусин, "Iедалехь милла хилахь а".\nОццу хенахь, Лукашенкос дийцарехь, Москвано "хийцина вежараллин юкъаметтигаш партнерийн юкъаметтигех". "Эрна", - дерзийра шен къамел Лукашенкос. Минско кхиор ю"бIеннаш шерашкарлера" арахьара политика а, Китайца а, Малхбузенца а юкъаметтигаш а, элира цо.\nШен оппонентех лаьцна дуьйцуш, Лукашенкос элира, уьш юхаберза лууш бу, цо ма аллара "аьрха 90-чу шерашка", лаьттанна а, пачхьалкхан индустрина а "прихватизаци" а еш.\n"Тхан Iалашо яц цхьанне а кхаьжнаш лечкъо", – элира Лукашекос, шен оппоненташа харжамашна фальсификаци ян мега бахарна жоп луш. "Мохк оха дIалур бац", - элира цо шен вистхилар дIадерзош.\nХаржамаш хир бу Белорусехь Марсхьокху-беттан 9-хь, амма хIинцале а доладелла хенал хьалха кхажтасар. Лукашенко президентан харжамашкахь дакъалоцуш ву 6-чу ханна. Иза урхалла деш ву пачхьалкхана 1994-чу шарахь дуьйна.\nЛукашенко воцург харжамашкахь дакъалоцуш ву кхин 4 кандидат. Оцу харжамашка оппозицин векалш ца битинчул тIаьхьа коьрта оппонент ю президентан вевзаш волчу блогеран Тихановский Сергейн хIусамнана Тихановская Светлана.\nКадыровна "Къаьмнийн ДоттагIалла" орден елла Лукашенкос\nЛукашенкос диъ гали картолаш а, дума а бахьийтина Путинна


Нохчийчоь --Оьрсийн гIаттамехь,Соьлж-ГIала,1958, автор вевзаш вац\n1958-гΙа шо. Марсхьокху-беттан 23-гΙа де. Казахстанера дукха хан йоццуш цΙехьавирзинчу Мальцагов Лулус Соьлж-ГΙаларачу БухΙан-Юьртахь оьрсийн кегийрхойн синкъерамехь урс деттий вуьй Степашин Егор. Еъначу милицино лоций вуьгу нохчо.\nСибрехахь шераш даьхна вайнах цΙехьаберзор, цаьрца дахаран хьелаш декъа эшар ца тайна, хΙоранге а гома хьоьжуш бехачу оьрсийн жигархоша дестадо хилларг. Бага хи лаций ма Ιе, ма хьийзадайта шаьш «чучмекашка», оцу «акхарошка», олий, гуламе кхойкху цара оьрсий.\nШолгΙачу дийнахь маьΙ-маьΙнехь вовшашка хилла-лелларг шордина дуьйцуш хьийза Соьлж-ГΙалин бахархой. КхозлагΙчу дийнахь дΙавуллуш волчу Степашинан дакъа БухΙан-Юьртарчу химин заводан клубехь нахана гайта дΙахΙоттадайтар доьху шайн хьакамашка белхалоша-оьрсаша. Иза ца магадо царна.\nНохчийчоь--Соьлж-ГIалара оьрсийн гIаттам, 1958, автор вевзаш вац\n26-чохь Черноречье вогΙу обкоман секретар шеца алссам милцой а, КГБ-н белхахой а болуш. Цара доьхку стаг дΙавуллучарна протестан къамелаш дан а, кошан къамелаш политике дерзон а. ТΙаккха нах Соьлж-ГΙалин юккъе, партин обком йолчухьа боьлху кхелхинарг барми тΙ а вуьллий. Иштта еста боьлхучийн тоба а, цара вайнахана хьежаде неΙалташ а.\nХьаькамаша халла дΙахьовсабо нах велларг дΙаволла. Ткъа оьрсий алссам гулло БухΙан-Юьртарчу райкомна хьалха. Дехха до протестан къамелаш. ТΙаккха, чулелхий, йоккху райком. Милицино ницкъаша, бухарчара а, Ростов-шахьарара тΙеоьзначара а, мукъайоккху нахах и урхалла.\nПротест еста 27-чу дийнахь. Гулам хΙутту горкомна хьалха. Ницкъаша гΙалин урхаллина чулелха нехан цхьа тоба. Лаамза гуламхошца къамел дан аравоккху секретар Шепелев. Ткъа ца олуьйту цуьнга шаьш тедеш дош. Вайнах юха а махках бахар бен къобал ца до гΙаттаме бевллачара.\nЮха, чухьаьлхий, горком а, милицин а, КГБ-н а цΙенош доху цхьанна ханна. Протестахоша хΙоттийначу резолюцино доьху Ιедале вайнах 10 процентна бен махкахь баха ца магор, Грозненски областе белхаш бан а, мохк дебон а кхечу мехкашкара оьрсий кхалхор.\nНохчийчоь --Соьлж-ГIалара оьрсийн гIаттам, 1958, автор вевзаш вац\nКхин адам шега те ца даделча, Ιедало эскарш тΙе а узий, тоьпийн баххаш бетташ, лохку гΙаттамхой. Бут берззалц кхайкхийна, нах дехьа-сехьа лела йиш йоцуш, комендан сахьт латтадо Соьлж-ГΙалахь. Ши стаг велла цу гΙаттамехь, итт лазийна, боху партин обкомах дисинчу документаша.\nТахана а дагалаца маьΙна долуш ду оцу деноша дитина эс. Оьрсийчоьнан цкъа цхьанхьа, тΙаккха кхечунхьа лелха гуламаш, кавказхой, доккхачу декъанна, нохчий, оьрсийн бахархоша емал беш, изза «бандит» боху цΙе тΙе а етташ. Копдопога, Пугачев, Москох – ягарйина а ца валлал дукха ю, кавказхошна неΙалташ кхайкхош, нах кху шерашкахь гуламашка бийлина меттигаш.\nАхбΙе шо хьалхачул башха хилла хийцамаш стенна бац? Национализм, ксенофоби, къаьмнашна юкъа гамо яржоран гΙиллакх стенна дуьжуш дац Оьрсийчохь? Цуьнан ойла йо тахана а хийлачу стага, кхетамчохь, оьздангаллах хаьдда воцчу стага.\nШена хетарг иштта довзийтира Маршо Радионе Нохчий университетехь дукха шерашкахь истори хьоьхуш схьавогΙучу Ιилманийн доктора, профессора Акаев ВахΙида.\nАкаев ВахIид: Оьрсийчоь даима а хилла къаьмнашна эмгар\nОьрсийчохь оьрсех боцчу нахера бахьанаш а лоьхуш, уьш деста а деш хьийзачу нахана и бахьанаш ца делча мукъане а дуьйшур дацара те цара кавказхошца лоьлхуьйту девнаш, аьлла, хаьттича иштта жоп делира профессора Акаев ВахΙида.\nАкаев ВахIид: Iедал ду дерригенна а бехке...\nХалахеташ делахь, Оьрсийчоьнан истори шена, цхьамма гура чу а кхоьссина, и гур хьийзош схьайогΙучу тарсалх тарло, боху Акаев ВахΙида. Тарсална ша генна дΙайоьдуш ю моьтту, ткъа гур-м бу ша хиллачохь лаьтташ.\n55 шо кхаьчна Соьлж-ГIалахь оьрсийн гIаттам хилла


Шайн доцчу лаьттанаш доладахарна бехке бо жуьгтий\nИнгалсенан, Францин, Швецин векалша шайн резадацар дΙакхайкхийна Израиле иза Иордан-хин малхбалерчу атагΙехь 3000 керла цΙа дан лерина хиларна. Парижера а, Стокгольмера а, Лондонера а жуьгтийн дипломаташ тΙе а кхайкхийна дина пачхьалкхаша и дΙахьедар.\nКхаа мехкан арахьарчу гΙуллакхийн министрша Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн организацин куьйгалхочуьнга Ги Мун Пане кехат дахьийтина, палестинахошкара дΙаяьхна латточу меттигаш тΙехь Израило гΙишлош яр тΙом кхайкхор санна зулам ду, аьлла.\nПΙераскан дийнахь Палестина Цхьанакхеттачу къаьмнийн организацино шен белхан тергамхо еш сацам тΙеэцарцана яьккхина жуьгташа шаьш хΙинца дΙакхайкхина гΙулч. Иштта цо хаам бира, ша Палестинина шен бюджетера кхочу 100 миллион ахча а дΙахададо, аьлла.


ГIалгIайчохь лаьцна жигархочунна тIелетта аьлла хета Нохчийчуьра бахархой\n"Мехк-Кхел" юкъараллин боламан куьйгалхо волчу Султыгов Сараждина тIелатарна бехкехетачу кхааннан цIераш билгалъевлла ГIалгIайчуьрчу бакъоларъяран органашна, царех шиъ лаьцна.\nДе хьалха суьйранна Султыговс полицига дIахьединера, шена динчу тIелатарх. Цо дийцинера, Назранерчу шен петаран неI тоьхнера вевзаш воцчу шиммо аьлла. Султыговс неI схьайиллича, царех цхьаммо тоьхнера цунна, шолгIачо телефона тIе дIаяздинера хуьлуш дерг. "Фортанга" ресурсо зорбане даьккхина видеокамераша дIаяздинарг, цу тIехь гуш ду, вевзаш воцчу стага неI тухуш, иза чувоьдуш, цо мийра ластош а.\nСултыговс тIечIагIдира, нохчийн номерш йолчу машенахь тIелеттарш дIабахара аьлла.\n"Интерфаксан" хаамашца, тIелатар дина аьлла, шеконашка эцна ОМОН-н хилла белхахо Идигов Зураб. Цул совнах, талламан изоляторе валийна Идиговца цхьаьна хилла Нохчийчуьра ши вахархо, царех цхьаъ ву телефонаца хуьлуш дерг дIаяздинарг.\nГIалгIайн полисхоша карарчу хенахь лоьхуш ву, талламаш бечу хенахь цIахь ца нисвелла Идигов. Цунна дуьхьал бехк баьккхина "Еттар" аьллачу Iедалан къепехь.\nАгенталло билгалдоккху, оцу информацица доьзна цкъачунна официалан комментареш шайгахь яц аьлла.\nХьалхо кху баттахь Султыговс Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнга кхо бехк кховдийра, нохчийн-гIалгIайн юкъаметтигашца доьзна. ШолгIачу дийнахь "Мехк-Кхел" юкхараллин организацин YouTube-канал яьстира.\n2019-чу шеран ГIадужу-батахь талламаш бира Султыговн хIусамехь, ГIалгIайчуьрчу бусулбачийн Ассоциацин куьйгалхочунна Абадиев Мусана хетарехь, иза доьзна хила тарлора Султыговс Нохчийчоьнан парламентан спикере Даудов Мохьмаде Нохчийчоьнна а, ГIалгIайчоьнна а юкъарчу дозанах лаьттачу къовсамах бина кхайкхам бахьана долуш.\n2018 шеран Гезгамашин-беттан 26-чохь Нохчийчоьнан а, ГIалгIайчоьнан а дозанех бертан куьйгаш яздира регионийн куьйгалхоша Кадыров Рамзана а, Евкуров Юнус-Бека а. Бинчу берто митингийн тулгIе гIаттийра ГIалгIайчохь: 2018-чу шеран гурахь а, 2019-чу шеран бIаьста а. Доза шайна эшам а хуьлуш къастийна, бохура протестхоша.


Оьрсийчоьно барт бина Китайхь шайн керла телеканал схьаделла\nОьрсийчуьрчу Хьалхарчу телеканало а, Китайн коьртачу телевизионо а барт бина Китайхь Оьрсийчоьнан керла «Катюша» телеканал гайтар дIадоло. Цу канало программаш гойтур ю оьрсийн маттахь, китайх лелочу маттахь субтитрш а йолуш.\nХьалхарчу каналан инарлан директоро Эрнст Константина дийцарехь, «Катюшин» хьалхара программаш гайта йолор ю Китайн цхьайолчу кIошташкахь кхушарахь. ТIейогIучу хенахь уьш ган аьтто хир бу ерриг а Китайн территорина тIехь.\nТовбеца-беттан 3-чу дийнахь Оьрсийчу официалан визитаца веана Китайн куьйгалхо Си Цзиньпин. Оццу дийнахь иза цхьаьнакхийтира Оьрсийчоьнан президентаца Путин Владимирца. ТIаьхьо хиина Путина Си Цзиньпинна «Андрея Первозванного» цIарах орден елла хилар.


Сан зуда - Шейх Iалий ат-ТIантIавий\n(Иштта къовларш юкъахь\nдерг - Олхазар)\nЦхьаъа майра хезна вац суна ша ирсе ву олуш а, паргIат Iаш ву олуш а, баккъалла а ша иштта хилча а. Цуьнан бахьана – адам керстадеш (хIума духатухуш, къобал ца деш, тIе ца лоцуш) кхоьллина хилар ду. Шегара ниIмат (дика хIума) дIадаьлча бен ца хаьа цунна шегахь мел дика хIума хилла, хIунда аьлча иза даим кхечуьнца ойла лаьтташ хуьлу дела. Шена диканаш (ниIматаш) алсам мел хуьлу а, кхин а алсам дезаш хуьлу иза, шегахь долуш долчуьнца тоам ца хуьлу цунна, цуьнан марзо йовза а ца евза цунна. Цундела хуьлу майрой даим шайн зударшна аьрзнаш деш, царна реза боцуш. Шен зуда еллачул тIаьхьа бен цунна баркалла а ца олу церах цхьамма, ша цунах дIакъаьстича бен, шен кхин цуьнга даха дог доцучу хенахь бен. ТIаккха дагадогIу майрачунна цуьнан диканаш, тIаккха девза цунна цуьнан дозаллаш. (ТIаккха хаьа цунна… тIаккха дукха тIаьхьа хуьлу-кх…)\nТкъа ас – ас хIинце дуьйна дIа боху, АллахIа сайна делла долу ниIматаш дIадовзуьйтуш, Цо сайна дика дина хиларца къера хуьлуш: бакъдолуш, со сайн зудчуьнца ирсе а ву, бакъдолуш со паргIат а ву!\nСо иштта ирсе хиларна суна цхьадолчу хIуманаша гIо дина, зуда яло лууш волчуьнга (йа ялийна волчуьнга) а, зуда ялорехь ирсе хила лууш волчуьнга а лелалур долуш хIуманаш а ду уьш. Цундела, суна зеделлачух пайда оьцийла-кх и хIуманаш зедаланза волчо, оцу новкъахь дикка гIулчаш яьхна волчуьнгара хьехаре ла а догIийла-кх хIинца а цу новкъа валаза волчо (йа ваьллачул тIаьхьа а диканиг довза луучо).\nСайна бевзаш боцучу нахера зуда ца ехна ас, сайна муьлш бу ца хуучу нахана тIе захало а ца дахьийтина ас, сайна хезна долчуьнца догIуш доцург кхоно тIаьхьа сайна гучу ца далийтархьама, цара гучахь къайладохуьйтуш хилла вон хIуманаш сайна кхоно тIаьхьа гучу ца дийлийтархьама. Суна муьлш бу а хууш, со мила ву а хууш болчу нехан зуда ялийна ас. Церан хIусамехь церан дахар муха ду а хаьара суна, сан хIусамехь со муха Iаш ву царна а хаьара.\n(Цундела, зуда ялош хьой велахь, йа йоI маре йохуьйтуш хьой велахь, хьайна хьалхе дуьйна бевзаш болчу нахаца де захало, йа бевзаш ца хиллехь – дикка хатта, массо агIо талла, хIу-ду ма-ду хьажа, цул тIаьхьа бен сацам а ма бе).\nДахаран тIегIана тIехь тхайх тера болчеран зуда хаьржира ас сайна. Цуьнан да сан деца цхьаьна лаккхарчу кхиэлехь болх беш вара. Цуьнан да а къеда вара, со а къеда вара. Цуьнан дахаран куц-кеп тхан дахаран куц-кепах тера дара. ХIара чIогIа маьIне хIума ду цхьаьнакхетта долчу шина адаман дахар ирсе хилийтарехь. Цундела аьлла ду хьанафий мазхIабера Iеламнаха, зуда ялош волу стаг а, маре йоьдуш йолу зуда а дахаран тIегIана тIехь вовший до́гIуш хила деза аьлла, цхьаъ вукхул лахара доцуш.\n(Къен-миска волчу жимчу стага хьолахойн йоI ялийча дукха хьолехь хуьлуш дерг вайна массарна хууш ду).\nЮккъерачу барамехь дешна ерг хаьржира ас. Дешаза болчу зударел гIолий яра иза, делахь а ас хьоьхуш хилла болчу дуккха а зудаберийчул а хаамаш кIеззиг бара цуьнгахь. Соьца цхьаьна хIокху кхойтта шарахь хан яьккхича дуккха хIума довза а девзаш, дуккха а хIуманах кхета а кхеташ дIахIоьттира иза. Дешар дешна йолу зуда ма ялае бохург а дац сан иза, делахь а цу заманахьлера дешаро зудаберан дуккха а дика агIонаш талхош йара, цуьнан дуккха а дика амалш а, хаза гIиллакхаш а хуьйцуш дара, ткъа Iилманах а, дешарх а цунна луш хилларг тIехулара чIор бен дацара, цуьнан дахарехь а, йа хIусамнана хиларехь а, йа берийн нана хиларехь цунна цхьаъа пайда бийр доцуш. Ткъа зудчунна уггар дукха дезаш долу хIума дац ирс долуш хIусамнана хилар а, доьзалан нана хилар а?\n(Цундела, цхьаъа хIума ца хууш, лар тIехь еша а, язйан а ца хууш ерг а ма ялайе ахь, йа дуккха дешна йоцург суна ца еза бохуш а ма лела хьо, йа «дешаро» шен дин а, гIиллакх-оьздангалла а дицдайтина йолчуьнга а ма хьежа хьо)\nХIусамнана лахарехь ца хилча ца болуш болу биллам а бина, хазалла а ца лехна ас. ХIунда аьлча сайна хаьа дела, хазалла – дIадала йиш йолуш долу IиндагI дуйла. Хаза йолчуьнан хазалла ша́ дIа ца ялахь а, хьуна иза хазахетар хийцадала йиш йолуш дуйла сайна хуу дела. Цундела го вайна шайн хаза зударех дIа а къаьхке, хаза боцучу зударшца ирс лоьхуш берш.\n[Бакъдолуш, «хазалла» бохучунна ха́дам буьйцуш долу дукха жайнаш дешна хьуна ас, хIокху ха́дамал нийса ха́дам а ца карийна суна: «Бакъдолуш, хазалла – догцIаналла ю». Ткъа, масала, хазаллехь паччахь лара мегар йолчу хьан зудчо хьуна ямартло йича, хьан бIаьргашна дукха боьха гуш хир йара иза. Юьхь тIера ирча, Iаьржа бос болу зуда хьоьца догцIена хилча (ямартлонах хьо ларвеш, хьан хIусам а, хьан бераш а, хьан сий а лардеш), хазаллин паччахь хетар йара хьуна иза].\nЦуьнан цIерачаьрца сан йолу юкъаметтиг хIинццалц схьа хIокху итт шарахь сов йолчу хенахь доьххьаралерачунна тIера хийцаелла яц сан – вовший дезар а, вовший лерам бар а, наг-наггахь хьажа-хIотта вахар а. Цхьаболчу майрошна санна, цуьнан гергарчу нахах сан доьзалан гIуллакхашна юкъагIерташ стаг а карийна вац суна, шайна хетарг тхуна тIедожо гIерташ верг а гина вац суна. Муьлхха а майра а, зуда а санна вовший реза хиларш а хилла тхойшинан, оьгIаз дахарш а хилла тхойшинна юкъахь, цкъаъа сан стунцахойх цхьаъа юкъагIоьртина вац тхойшина резахиларна а, оьгIаз дахарна а.\nТаханлера дийне кхаччалц къеда болх беш ас яьккхинчу хена чохь доьзалехь нислуш долчу девнех лаьцна 20 000 сов гIуллакх тIедеана суна. Сайна оцу балхахь зеделлачунна тIе а доьгIна, билггал ала йиш ю сан: и вас хилла долу зудий-майрий шаьшшинна Iаддитахьара, гергара нах а, дехьа-сехьара (бала боцу) нах а цаьршина юкъа а ца гIерташ, оцу гIуллакхех дукхах дерш барт хилла дIадирзина хир долуш дара.\n(Цундела, хьайн стунцахой хьайн да вийна мостагIий болуш санна цаьрца гамлой ма лела хьо, иза вон хIума а, хьарам хIума а ду хьуна. Йа цаьрца болчу лерамах дIа а хаьдда, гIиллакх лело дезар диц а дина, хьайн стунвешига хьайн вешига санна къамел а деш, юккъе эвхьазло йогIур йолу некъ а ма лелабе ахь. Йа хьо а – хIай хIусамнана, хIай нус – хьайн марзахошца болчу лерам тIера дIа ма яла, цхьана кертахь дара алий, цхьаьна дехаш дара алий. Хьайн деца а, вешица а, ненаца а ма леладо ахь гIиллакх!)\nОха тхайн дахар доьххьаралерачу деношкахь мерза моз а долуш, тIаьхьа-тIаьхьа догIучу деношкахь къаьхьа дIовш а долуш ца хилийтира, дукхах болчу майранаш а, зударша а санна.\n(Иза иштта хIунда хуьлу вайна хууш ду. Ткъа иза иштта ца хилийта, вайн халкъа юкъахь дуьйцуш долчу дийцаро бохург дан деза. Дас шен кIанте хIора баттахь керла зуда ялайе аьлла хилла бохуш дуьйцу иза, цунна цунах лууш дерг – хIора баттахь хьайн зудчунна керла коч эца, керла зуда санна хир ю хьуна иза бохург хилла. Доьзалан дахар даим карладоккхуш хила деза, коч эцарца а, зезагаш эцарца а, цхьаьне цхьанхьа садаIа дахарца а, хIорозза хаза дош аларца а, иштта кхидIа а)\nТхайн дахарехь цо лело дезаш долчу хIуманна юккъе со а ца гIиртина, ас лело дезачунна юккъе иза а ца гIиртина. Дуккха а хьолехь доьзалехь дов латтаран бахьана зуда майрачуьнан холхаза куй шен коьрта тилла гIертар ду, цуьнан меттана доьзалехь да хила гIертар ду, йа майра зудчуьнан корталай шена тIетилла гIертар ду, нуй муха хьакха беза а дуьйцуш, баклажан муха хадо еза а хьоьхуш, коч муха яра еза а Iамош.\n(Суна гина долчу дукхах долчу девнашкахь коьрта бахьана – майра доьзалан да ца хилар а, зудчо доьзалан дукъ дерриге шена тIелоцуш хилар а ду. Цхьайолчу хенахь цаьршинан бехках ца хуьлу иза, масала хIусамда бан болх боцуш виссича, хIусамнана шега далург дан ца хьаьжча ца йолуш хуьлу. Ткъа дуккха а долчу хьелашкахь цаьршиннах цхьанне бехк болуш хуьлу иза: хIусамда масала къаьркъано а, бала ца кхачаро а талхавой дIавоккху, тIаккха и дукъ хIусамнанас тIелаца дезаш хуьлу, йа хIусамнана урхалла шена дезаш хуьлу, и бахьана долуш и шиъ дIасакъаьста. Ткъа и дерриге хIума гIалат ду)\nАс цунах хIуманаш лечкъа ца до, цо сох а хIумма лачкъа ца до. (Къеда болх беш велахь, нехан ерриге къайленаш дIайийца еза бохург дац иза, доьзалца доьзна долчу хIуманна тIехь вовший тешаш хилар а, вовший хIумма а лечкъа ца дар а ду иза). Со цунна а харц ца лоь, иза суна а харц ца лоь. Сайгахь долу даьхни цунна дуй хоуьйту ас, сой дIасавоьдучу метте массанхьа иза йига а юьгу ас, йа сой воьдий хоуьйту ас. Ша йоьду меттиг цо суна а йовзуьйту, ша мичча йоьдуш елахь а. Тхан бераша а и амал схьаэцна – даим бакъ лер а, вовший тешаш хилар а, дерг ма-дарра лечкъа а ца деш дийцар а, пуьташ боттар вон хетар а, иза ца дезар а.\nТIаккха, АллахIаца дуй ма буу ас, сайна цуьнгахь карочал совнаха догцIоналла а, хьекъале хилар а, хIусам лело хаар а ма ца лоьху ас. Иза малхбалехьара зударех цхьа зуда ю, шайн доьхьа а ца бехаш шайн хIусаман доьхьа, шайн хIусамден доьхьа, шайн берийн доьхьа бехаш болчу зударех цхьаъ ю иза. Тхоьга яийтархьама меца Iа иза, тхоьга наб йайтархьама сема Iа иза, тхоьга садаIийтархьама кIад а ло иза, тхо диссийтархьама ша́ ерриге па́на а хуьлу иза. ХIусамехь уггар хьалха хьалагIоттург ю иза, уггар тIаьхьа дIаюьжург ю иза. Саццаза цхьаъ деш ю иза, цIано латтош ю иза, цхьаъ тоьгуш ю иза, даим цхьа гIуллакх деш ю иза. Со цхьаъ язйеш хилча цуьнан ойла ерриге суна паргIато хилийтарна а, суна хазахетийтарна а тIейахана хуьлу. Со вижина хилча бераш тедо цо, хIусам тейо цо, суна новкъарло йийр йолу массо хIума дIа а йоккху цо.\nСан гергарло долчуьнца гергарло ду цуьнан, сан мостагI – мостагI а ву цунна. Кхечеран зударий нах реза бан гIерташ хуьлуш белахь, иза – со реза ван гIерташ хуьлу. Кхиболу зударий чIагарш-зIенаш йа духарш лоьхуш белахь, уггар чIогIа цунна лууш долу хIума тхан тхешан чохь Iен хIусам хилар ду, мехах хIусам луьйцуш хенедийла дезар доцуш.\nСан да-нана а, сан йиша-ваша а деза цунна, даим цаьргара суна цхьа дика хIума дуьйцуш хуьлу иза. Церах цхьаьнца дика хиларехь соьгара кхачамбацар хилча, со дика хиларга гIатта во цо, суна дицделча со дага а воккху цо. Цхьайолчу хенахь, жимма самукъа доккхур дара-кх олий дагадогIу суна, цунна а сан йишина юкъахь нахана юкъахь санна цхьажимма йистхилар хилча. Делахь а, вовший езар а, ларар а, догцIена хилар а бен кхин хIумма ца карадо суна цаьршингара.\nДуьззина долу масал ду иза малхбалехьарачу зударийн (нохчийн зударийн а!), шен дуьненахь шен майра а, шен хIусам а бен кхин хIумма девзаш боцучу! Цхьаболчу кегийчу нахана оьшуш боцучу… Европе а, Iаьмирке а, (Россех а) деша а боьлхий, цигара цIа богIучу хенахь керахь цхьа кехат а долуш, тIема кIелахь цхьа зуда а йолуш. Ах дуьне гергга некъ беш и зуда схьа а ялайой, тIаккха иза йа хаза а ца хуьлуш, йа сий долуш а ца хуьлуш, йа догцIена а ца хуьлуш… Дайна хьекъалш а, телхина амалш а ю-кх, шаьш лахара хетар ду-кх, гIийланиг ондачух тарвала гIертар а ду-кх.\nШа́ Iаьмиркера цхьа зуда ялийча, йа кинош чохь схьаоьхьуш йолу цхьаъ ялийча, йа хьешацIа чохь болх беш йолу цхьаъ ялийча, ша́ цхьана эланан нуц хилла моьттуш, шен дола яккхий гIаланаш евлла моьттуш, шен дола атомни бомба яьлла моьттуш, шен цIе Маршонан хIоллам тIехь дIаязйина моьттуш..!\nБакъдолуш, вайн зударий дуьнена тIехь уггар дика зударий бу, шайн майрошна уггар дика зударий бу, шайн берашна уггар къинхетаме наной а бу, уггар сийлахь синош долуш а бу, уггар цIена амалш йолуш а бу, шайна дина хьехар а, луш болу дика кхетам а уггар дика дIаоьцурш а, тIелоцурш а бу!\n ДIадаханчу бIешарахь Шемахь (Сирехь) ваьхна волу Шейх Iалий ТIантIавий (Дала къинхетам бойла цунах) хIокху вайн карарчу заманахь вайн къома юкъахь вехаш волу «Шейх Iе́ла» волуш санна, хIинца вайна яздича санна хуьлу цуьнан цхьадолчу яздарш. ХIара яздар а иштта ду. Тахана вайн доьзалшна юкъахь иэгаш долу дуккха а хIуманашна хIокху шен кIеззигчу дешнашца чулацаме дарба дуьйцу цо: зуда ялош йа ялийна волчунна дика хьехарш до цо, дикчу зудчуьнан мах мел лакхара бу а хоуьйту цо, доьзал боха ца бохийта бахьанаш а дуьйцу цо, дикчу зудчуьнан масалш а дуьйцу цо, ирс долуш хиларна хIун оьшу а дуьйцу цо. Иштта хаза маьIна долуш хIара яздар долу дела, цхьайолчу меттигашкахь жимма хийцам а беш, къовларш юкъахь цхьадерг сайгара тIе а тухуш, хIара вайн матте даккха лиира суна, вайна массарна а хIокхунах пайда хиларга догдохуш. Олхазар.\n ХIокху шина къовлар юкъахь дерг Шейх Iалийн кхечу алар тIера схьаэцна ду. Хьажа: «Бехк боцуш иза дIайахийта ца лаьа суна...».


Корматаллин юкъараллаш денъяла ца туьгу\nНохчийчоь - Хьехархойн профессиналийн юкъараллан гуламехь, 4Тов2012\nСоветан пачхьалкхаца цхьана йоьхна профессионалан цхьаьнакхетараллаш меттахIиттаза ю дуккха мехкашкаш. Ткъа белхалойн йолуш йолу юкъараллаш а яц хила ма-доггIу шайн гонашка язбеллачу нехан дола деш а я и доладан гуьнахь долуш а.\nМасех куьйгалхо хийцавелла кху тIаьхьарчу итт-цхьайтта шарахь дешаран а, Iилманан а министараллехь. Цаьрца цхьаьна хийцалуш лаьттина лакхарчу тIегIан хьаькамаш а, маьхькIамхой а.\nХIинцалц схьа хийца а ца луш, цу урхаллехь шен гIант лардеш схьавогIург ву профсоюзан цхьаьнакхетараллан Герзелиев Хизар. Министр Байханов ИсмаIал хIоттаваллалц Iедалдайша кхин дIоггара бехке дуьллуш хIума а доцуш, дика ларалуш схьавогIуш хиллачу цуьнан болх карарчу хенахь бийца баьккхина министараллехь.\nХьехархошна а, ишколан кхиболчу белхалошна а гIодарехь, церан хьашт-дезарш луьстуш, само ярехь, дукха ледарлонаш йийлийтина профсоюзо бохуш, бийцаре бина цу цхьаьнакхетараллин болх тIаьххьара дIаяьхьначу кхеташонехь.\n«Школан хьаькамашна беш леткъамаш бу. Дешархошна хьехар жигарадаккха, хьехархойн белхан шовкъ лакхаяккха луш долу алапан стимул-дакъа олу ахча нийса дIаса ца доькъу бохуш, резабацарш къаьсттина дукха ду. Оцу а ,кхечу а хиламийн бала цакхочурш а хилла, юьстах Iаш ю профсоюзаш». Герггарчу барамехь ишта Iоттта-баккхаме хьехийна Герзелиевн Хизарс куьйгалдечу урхаллин болх.\n«Нагахь санна хIара шо дале профсоюзан цхьаьнакхетараллан балха тIехь дикачу агIор хийцамаш ца хилахь, и дIаса а хецна, цуьнан меттана хьехархойн бакъонашларьян керла юкъаралла а кхуллур ю», - дIахьедина министро Байханов ИсмаIала. Цу кхеташонехь хьахаделла цхьацца бахьанаш а хIиттош, нагIуллакх долуш а доцуш а хьехархойн алапаш тIера ахчанаш сецадар а.\nМассо школашкахь бохург санна йоккха гIовгIа лаьтта и болх жигарбаккхархьама тIедала долийначу ахчанна гонах. ХIокхара даладелла болх бина олий, цхьайолчу ишколашкахь хьехархошна 5-6 эзарнаш ахчанаш ло, кхечарна 1-2 эзар бен ца кхочу.\nДукха школаш ю, масала, цIано ечу белхалошна цу ахчанах дакъадеш, бакъду, царна и ца луш ерш а яц кIезиг. Цу тIехула а лаьтта къап-къирс, лергаш таIIийна IадIаш профсоюз а йолуш. Цу хьокъехь, шайна и дан а ма догIу, шаьш хьаькамна тIедахана а лелла бохуш, дуьйцуш бу хIара зударий, Новр кIоштан_цхьана ишколан белхалой.\n«Тхойшиъ ахча схьа а эцца арайолуш, профсоюзан хьаькамо саца а йина, «Собардел, ала хIумма а дуй шун? Ахча-м ца сецадо шун?» - аьлла хаьттира. Оха тхайн коьрта хаттар ца луш долу стимул-ахча ду аьлча, цо делла жоп ишта дара. «Шуна ахча догIуш ду. Оха массо школе кехаташ дIасадахьийтина шуна ахча дIадалар тIедожош. Тхо шун школе а кховчур ду. Цу юкъагIерта гIуллакх дац цхьанненан а». Оха и ахча тхуна ца луш уггар дуьхьалваьлларг дIа-м велира».\nУьш буххера дуьйна а реза бац шайн аьтто цабечу профсоюзна. Шайн агIонча а, накъост а лорий аш ишколера профсоюзан хьаькам, аьлла хаьттича, цара дийцира кхин дIа.\n«Тхан цхьа накъост а вац и хьаькам. Тхоьга хьожуш-м вац иза. ОьгIаз а воьдий, вист а ца хуьлуш, дIаса-м лела и кхузаш, ас машен стенна хоьхку моьтту шуна бохуш, веза а веш. Моьттур ду цо иза тхан дуьхьа хоьхку».\nСтимул-ахча дала долалучу хенахь шайн школерчу профкоман хьаькамо аьлларг карладаьккхира кхечу школан белхалочо.\n«Лурчаха и ахча дала долалуш, ша хаза кхаъ боккху шуьга, элира профсоюзан хьаькамо, шуна а лур ду ахча, аьлла. Амма дала-м ца делира. Ша галваьлла хиллера, элира тIаьхьо. Тхуна и догIуш ца хилча, кIоштахь болчу профсоюзан хьаькамаша догIу бохур дарий?»\nЦо лачкъа ца дора цуьнан балхана ша резацахилар.\n«Со-м яц реза. Тхуна тIе а хIоьттина, тхан бала кхача безачу меттана, хIара мелхо а тхох мостагIий а дина, геннахула лелаш ву. Тхуна хьалхаваьлла хила ца веза иза. Кхин цо гIодеш ца хилча, оха хIун до цунах?»\nПрофсоюзо бечу балха тIехь кхачамбацарш дагардийраш вуно дукха бу хьехархошлахь а. Цара чIагIдарца, школашка кхочуьйтуш а яц садаIа, дарба лелон курорташка а, санаторешка а кхача бакъонаш. Де эшначунна, валар-висар нисделлачунна гIодар а ду кхузахь наггахь бен нислуш доцу «тамаше» хIума. Хьехархой а, кхиболу белхалой а профсоюзна реза ца хила бахьанаш дукха ду Нохчийчохь.\nПрофессионалан юкъараллаш ледара ю Нохчийчохь


Нохчийн футболисташа –заьIапхоша Оьрсичоьнан майданашкахь толамаш боху\nФутболех ловзарехь рогIерчу толаме кхаьчна нохчийн «Ламанан аз» цIе йолу заьIапхойн тоба. Цо зевне толам баьккхина Соьлж-ГIалахь дIайирзинчу рогIерчу «Кавказан йоккха кубок» къовсучу турнирехь.\nЦул сов буьрканех ловзарехь гоьбевлла вайнехан спортахой шолгIачу гонан финале а бевлла Оьрсийчоьнан заьIапхошлахь дIахьучу чемпионатехь. Цу шовкъечу, миллионаш дегнаш йийсаре дечу футбол-ловзарехь бахчабеллачу нохчийн заьIапхоша шайл тIаьхьайитна Москохара «Олимпро», Барнаулера «Динамо-Алтай», Волгоградера «Академи», Новгород кIоштера «Нижегородец»,ишта кхечу регионашкара а буьрканан тобанаш.\nАла дашна, кху тIаьхьарчу шерашкахь Нохчийчохь «Ламанан аз» тоба санна, спортехь оццул дукха хастаме, сийлахь кхиамаш баьхна кхин тоба ян а яц. Iедалан хьостано а бакъ ма-дарра, «Ламанан аз» тоба кхоьллина 2002 шарахь. И кхуллуш гIо-накъосталла дина ООН «Юнисеф» берийн фондо.\nТоьл-тоьлларг,диканиг юкъа а воуьйтуш, луьттуш хийцамаш бе-ш латтахь а, гуттар а тобанехь къахьоьгуш ву, 18-35 шерашка кхаччалц хенаш йолу ткъех футболист. Цхьацца меженаш дIаяьхначу заьIапхойн тобанна баьчча-капитан ву футболехь шозза Европан чемпион хIоьттина, цхьана шарахь дуьненан къийсадаларшкахь дато мидал яьккхина Межиев Адам.\nЦу тобанах дуьйцуш кхидIа тидаме эца догIу цу тобанан массо декъашхо Нохчийчохь льттинчу тIемашца доьзна, мина-фугасаш лелхар бахьнехь, цхьацца меженаш дIаяьхна заьIапхой хилар.\nЦеран, куй биллал бен боцчу жимачу махкарчу кIентий футболех ловзарехь баккхий толамаш цара, кIадо хIун ю ца хууш, хир хаддалц хьацаршлахь къахьегарца дузу дукха махкахоша.\nБакъду,и тIемаш бахьнехь боху цхьаболчара, чот йоцуш дукха зIаьIапхой хилар бахьнехь харжам боккха хилар а ду шенначул бахьана боху кхечара ,иштачех ву футболан говзанча,40 шарахь хьалха дуьйна цуловзарца мел дозаделларг дIаяздеш цхьа оьла тетрадаш гулдеш схьавкеъна,хьехархо филолог, историн говзанча теркахо Бетризов Руслан.\nБетризов:«Нохчийн футболисташа-заьIапхоша пачхьалкхехь дIахьучу къийсадаларшкахь хьалхара меттигаш яхар доккха хIума а, бакхий толамаш а бу. Коьртачех цунна бахьана ду цара вуно чIогIа къахьегар,шаьш ца кхоош.\nКъа ца хьегча хир бацара сел бIаьрла кхиамаш. Дера бацара. ШолгIа бахьана ду, суна хетарехь, царлахь харжам боккха хилар. Тхан мохк жима белахь а и тIемаш бахьнехь заьIапхой дукха бу Нохчийчохь. Тренерийн харжам бу заьIапхой дукха хилар бахьнехь.\nОцу хенара нах кхузахь тIемаша дебийна. Кхин цхьа бахьна а го суна. И доьзна ду яхь, доьналла хиларца а. Кхечарел оьшуш даций вай, бохуш мехкарша а, кIенташа а шаьш-шайн ир-кара хIиттор а ду,къармазалла а гайтар а ду».\nНохчийн футболисташа –заьIапхоша Оьрсичоьнан майданашкахь толамашка кховчар шатайпа, Iаьржа забар-бегаш бохучу маьIнехь кхетош берш а бу махкахь, дукха бацахь а.\nИ санначара бохург юккъерчу дешнашца аьлча, вайнехана заьIапхой тайп-тайпанчу къийсадаларшкахь толамашка кховчарна даггара «баркалла» ала догIу церан могIарш дебош къардайна хьийзинчу Оьрсийчоьнан тIеман министараллина а, кху чохь и къематдан хIоттадойтуш омранаш динчу пачхьалкхан коьрта буьйранчина Путин


Ассаламу1алайкум варахьматуллах1и вабаракатух1у.Дела реза хуьда шуна х1ара болх барна,Дала аьтто бойла кхин д1а йоккхучу хаьнна. тхан цхьа хаттар дара шуга!вайна ма хаъара вайн ц1ахь долу хьал даьхница г1ила ду т1аьхьар хена чохь,баккхий аьттунаш кхузахь а бац,ишта хьолехь вай хилча царна уьшург (бич1ёгара) эца мегардуйте кхузахь вайн г1улкхашна ца боху вай и, ишта цуьнна фатва хир дарий-те?\nАхь хоьттуш долу хаттар дукха хоттуш хаттар ду. Цунна жоп а цхьана агIор тIелаца хала ду, делахь а иза ду Делан динехь дерг.\nЛачкъийна хIума шена лачкъийна юй хуъушехь мехах иэцар а, елча схьаиэцар а хьарам ду, вай иза билгалдира хIокху хаттаршкахь: «Лачкъийна хIума иэцар», «Лачкъийна хIума елча схьаэцар». Иштта вай билгалдира керста-нехан махкахь вехаш волчу бусалба стагана церан хIума лачкъо мегаш ца хилар, хIокху хаттарехь: «Керста-нехан хIума лачкъор».\nТкъа хьарам долу хIума даим хьарам ду, цхьаъа башхула йоцуш, ахь иза дикачу Iалашонца деш делахь а, йа вочу Iалашонца деш делахь а. Хьан Iалашо мел дика хиларх, цу Iалашона тIевуьгу некъ а, и Iалашо кхочуш ен гIирс а хьарам хила мегаш дац. Iалашо дика хилчахьана, некъ а, гIирс а мухха хилча а мегар ду боху хIума бусалба динехь нийса дац. Масала, бусалба нахана даьхни эшара аьлла, къаьркъа а, наркотик а юхкуш ахча даккха мегаш дац, иза хьарам ду. Иштта ду лачкъийна хIума иэцар а.\nЦундела, массо бусалба стаг ларвала веза, шайтIано ша Iехорах – «хьан Iалашо дика ю, цундела ахь хIара «жима» хьарам дича хIумма а дац» - аьлла, Делан оьгIазло шена а, шен гIуллакхна а оцу харц некъаца тIеяийтарх а!


Кхин цкъа а ненан маттах… » Нийсо-Дагестан\n07.04.2021 99 0 niyso\nНенан мотт. Вина юрт. Бералла. Дайн кешнаш. Даймохк.\nШеко йац. Хуьлийла а дац. Х1ара дешнаш хезча боккъалла а къонах волчун кийрахь дог тохадала дезаш ду, пхенашкахь ц1ий а кхехкош, йа иза цхьана ханна сецош…\nНенан маттаца доьзна ду ша дерриг. Иза безарца, бийцарца, 1алашбарца кхоллалуш бу безам шен къоме, винчу юьрте, Даймахке.\nЦундела ненан матте болу безам винчу доьзалехь, х1усамехь, ков – керташкахь, лула – кулахь и бийцича бен хир бац.\nУггаре коьртаниг и ду, олий хета суна. Цул т1аьхьа берийн бешахь (детский сад), ишколашкахь тидам т1ебаххийтина бийца беза иза. Бакъдолуш, Дагестанехь берийн бешаш вуно к1езиг ю, къаьсттина ненан мотт буьйцуш. Амма ишколаш ма ю иза 1амо а, 1алашбан а, денбан а лерина.\nТахана х1ара къамел дар ларамаза дац. Госдумехь массех шо хьалха т1еэцна цхьа маь1на доцу закон: «Ненан мотт шен лаамехь 1амор» ч1аг1деш. Вуьшта аьлча, шен бер ишколе дохуьйтучу муьрехь, ден – ненан бакъо ю заявлени а яздина, цуьнга и ца 1амойта(?!) Цуьнан метта, ала дашана, вайн республикехь шен бер «Дагестанская литература» уроке яздан(?!) Халахеташ делахь а, иштта дакъаза баьлла дай – наной вайн къоман юккъехь болуш а бу(?!)\nТахана шаьш лелориг цхьаъ ду моьттуш хила а тарло уьш. Ва амма, т1аьхьо дохко-м бер бу уьш, юьхькъаржа а хир бу. Сан даго иштта боху. Хиндериг хенан йохалла билгалдер ду. Замано ша дерриг д1анисдер ду…\n…Суна дика дагадог1у масех шо хьалха ишколе дайн – нанойн собране нисвеллера со. Дукха къамелаш дира оцу сарахь хьехархоша а, дайша – наноша а, бераш ледара доьшуш хиларах лаьцна.\nДиректора доглазарца хьахийра ненан мотт 1амор ледара хиларх а… Т1аккъа ц1еххьана суна улло лаьттачу дешархочун нана, ц1еро ягийча санна хьала а оьккхуш, мохь бетташ шен къамел дан д1ах1оьттира: «Аса а ца 1амийна и ненан (нохчийн) мотт, сан берашна а ца ошу и. Ишкол яьккхинчул т1аьхьа и цхьанхьа оьшуш а бац, цхьамма соне буьллуш а бац!»\nЧохь мел вверг а, директор а (кхечу къомах йолу) 1адийча санна лаьттара. Амма вист хила, бехк баккха х1уттуш цхьа а вацара. Дов ца дезарна д1атийна 1ара уьш…\nВист хила пурба а даьккхина къамел д1адолийра ас: «Тахана ненан мотт ц1ахь, ишколлехь, юьртахь, арахь вайга ма бийца бохуш цхьа а вац. Цуьнах доккха дозал деш хила дезара вай. Ткъа кхузахь дечу къамелех цецвуьйлу со. Ненан мотт ца оьшу, бохучух, кхета а ца кхета. Йа кхета лууш а вац. И тайпа къамелаш нийса а ца хета!»\nОццу зудчо багахь цхьацца жам – жим а дина, шек д1а а йоцуш д1ахьедийра: «Хьо хьайн газет д1а а ч1аьг1ина, болх боцуш висарна кхоьруш хир ву? Ас яздеш а дац, доьшуш а дац иза(?!)»\nИштта дакъаза догъойла йолуш дай – наной, ненан мотт ца безарш алсам хиларна Госдумас т1е а эцна и аса хьахийна долу закон.\nДагестанехь х1ара «Нийсо» газет а, Махачкалахь арайолуш радиопередача бен кхин ненан маттахь х1умма а дац кхузахь долчу тхан. Телевидени, театр, зорбане йолуш книжкаш муххале а йац. Уьш хир йу, ала, догдаха меттиг а бац…\nТкъа кхечу массо титульни къомийн маттахь и берриге г1ирсаш болуш бу. Цундела церан актераш, яздархой, поэташ, 1илманчаш бу – кх! И царна доккха дозалла а ду!\n…Д1аели берийн каникулаш. Уьш ишколашка д1аболалур бу. Халахеташ делахь а, сан коьрте цхьа г1ийла ойланаш хьийза – кх: «Хир бу – те х1инца а вайн юккъехь, тхуна ненан мотт ца оьшу, бохуш, болу дай – наной(?!)»\nУьш болш белахь ма дакъаздаьлла ненан мотт 1аморан г1уллакх…\nИшттачаьрна лерина яздина ас х1ара мог1анаш:\nХийра мотт ма бийца ас\nцкъа а ца аьлла…\nХийра мотт ма бийца ас цкъа а\nНенан мотт д1атосуш и х1унда\nХетарна ишттаниг дакъаза\nБехкбоккхуш байташкахь иза\nМаттах и д1акъаста хилича\nДе доьхча Даймохк а бухкур бу\nХ1ун хир ду дуьненчохь ишт\nГ1ел лойла вайн Махкахь\nЯьхь, г1иллакх, оьздангал хир\nма йац цаьргахь,\nКов – керт а йуьтуш уьш оьхур\nКхолламо хьийзор бу т1аьхьо\n1ер - дахар дуьсур ду хилла\nНенан мотт буьйцур бац т1ек-\nВон – дика хуур дац адмашца\nСуьйренца ховшур бац ден–\nМогшалла хиларах шерашца\n…Хийра мотт ма бийца ас\nцхьаьнге ца аьлла,\nХалхета, ненан мотт д1атосуш\nДакъаза хета сун ишттаниг\nХууш цуьн ца хилча ненан\nИшттачех юкъ – кара сун къа\nАьлча а, вайн Махках, вайн\nИ байна дисарна кхоьруш дог\nМотт байча довр ду – кха вайн\nкъам а, нах…\nАвтор: Ларамца 1абдулнесаран 1умар.