Дуьне даьккхина лела мухIажирш\nМангал-бутт 22, 2014\nГIалгIайчоь --Мацалла лаьцна нохчийн мухIажирша, ханна шаьш Iачу чоьнашчуьра ара ца бахийта, Магас, 02Тов2013\n2012 -чу шарахьчул 6 миллион сов адам махках дала дезна даханчу 2013-чу шарахь аьлла яздина ду Цхьанакхеттачу къаьмнийн юкъаралло зорбане даьккхинчу рапортехь. „Тахана дуьненчохь вуно кхераме машар ца тоар даьржина“, - элира цу хьокъехь мухIажирийн гIуллакхийн лаккхара коммисар волчу Гутерреш Антониус журналисташка.\nЦхьаццайолчу меттигашкахь шерашкахь дIабоьлхуш болу шира тIемаш а, ткъа кхечу меттигашкахь даханчу шарахь керла буьйлабелла тIемаш а, тIеман тийсадаларш а хьахийра цуо мухIажарийн тулгIе сел лакхаяларан бахьанашна юккъехь. Иштта кху тIаьхьарчу шерашкахь уггаре а инзаре гуманитаран далатохар хилла дIахIоьттина долу Шемара хьал а.\nАмма уггаре тамашийнарг кхин ду – хаддаза кху тIаьхьарчу кхаа шарчохь тIом боьдуш болу Шема дIаяьллачул тIаьхьа нах идарна тIехь шозлагIчу меттехь Оьрсийчоь нисйалар ду иза. Коьртачу декъехь Нохчийчуьра а, кхин йолчу Къилбаседа Кавказерчу республикашкара а адам дIадахар бахьана долуш.\nМалхбузехь, шена чохь Цхьанатоьхна Штаташ а, Канада а, Европа а лерича, мел кIезга а 250 эзар нохчовеха аьлла ду аренцарчу вайнахалахь лелаш долу гергара терахь. Ткъа муха беха те и нах? ХIун ду те церан керлачу дахарна уггара Iаткъаме дерг? Уггаре а халадерг?\nГерманехь а, Австрехь а бехачу нохчийн мухIажарлахь ша-тайпа хаттам дIабаьхьира Маршо радионо, цу хеттаршна жоп лоьхуш. Махках а ваьлла, хийралле арабаьккхина хилла некъ бара-те уггаре а халаберг? Я схьакхаьчначул тIаьхьа керлачу меттигашкахь дIатарвала дезар, мотт Iамош, кехаташка сатуьйсуш, болх лохуш? Я хийрачу Iадаташна юккъехь доьзал кхиор дара те?\nАвстрерачу Линц гIалахь ехачу Гадаева Бирланта иштта дийцира мухIажарийн дахарехь уггаре а халачу киртигах лаьцна.\nГадаева Бирлант: „Некъ а, ел хала белахь а, лов наха. Бераш а мичча а меттехь хьулакхуьу. Муьлха а хало а ловш хуьлу. Дахар атта дац, вай халонаш лан Iемина а ду. Амма ахь цIа туьйсуш долу са – иза ду-кх уггаре а халадерг. Хьайна нахана сагатдар, хьайна нахана юккъехь а воцуш хьо Iен везар хала ду. Араваьлча, луларчу ураме ваьлча я цхьана сохьтехь некъ бича хьайн дена а, нанна а хьо тIекхача йиш ца хилар, араваьлча хьайн ненан мотт хьуна хезаш ца хилар – ма хала ду-кх иза лан“.\nВенехь ехачу Бетергалиева Асет дийцарехь, Европерчу нахана а, хьукматхошна а нохчи муьлш бу ца хаар, уьш стенна махках бевлла бу ца хаар а, вай Европина ца довзар я башха довзахьаьгна иза ца хилар лара мегар ду уггаре а халох дерг.\nАймани: „Вайн нохчийн къам хIун къам ду, вайн муьлш ду ца хууш хIорш хилар ду хала. Дуьненан дукха Iилманаш Iамийн бу хIорш, амма вайх лаьцна кхарна хууш цхьа грамм хIума дац, ур-аталла географи агIо схьаэцча а, вай мичара схьадаьхкина ду ца хаа кхарна. Юург ло кхара, чуваха меттиг а ло, тесна а ца вуьту.\nАмма цу цхьана кхачанца дехаш ма дац адам, адамна син кхача а ма оьшу. Ткъа нохчийн кхам буу кхача кхуьйсуш лелла къам дац, цу кхачанца бехачу наха маршонехь къийсам ца латтабо вай санна. Вайн юучул совнаха кхин синкхачанаш а, маршонаш а езаш адамаш ма ду. Ткъа Европа вай иштта тIеэца кийча яц“.\nДуккхаъ шерашкахь Австрехь нохчийн а, нохчийн боцучу а мухIажарца белхаш беш ю социалан Iилма Iамийна йолу Тасуева Тамара. Цунна зеделлачух хIун ду те мухIажаршна аренца уггаре а чIогIа ницкъ беш дерг, царна ла хала дерг аьлла хаьттича, Тамара иштта дийцира.\nТасуева Тамара: „Иштта хIара цхьаъ ду уггаре а халадерг аьлла билгалдаккха хала ду. Дуккхаъ хIумнаш ду цу юккъе догIуш. Амма коьртачу декъехь, соьга хаьттича, вайнахана шаьш арадовлучу хенахь и вайн мохк, и Нохчийчоь муьлхачу хьолехь яра бохург мелла а дицделча санна хета суна. Цигахь хIинца хаза тоделла хьал а ду, тIом бац бохург хета. ЦIерачаьрна сагатло, цундела шайн цига баха бакъо яцахь, шайна цигахь кхерам белахь а, мичча агIор а цига кхача гIерта. Иза хета суна уггара йоккха хало“.\nТайп-тайпана бу Малхбузене схьабаьхкина, кхузахь баха гIертачу нохчийн мухIажарийн кхолламаш. Иштта тайп-тайпана ду уьш кхуза кхачийн некъаш а, бахьанаш а. ХIетте а, массеран а цхьа юкъара кхоллам бу церан ала йиш ю – ДегIастанна сагатдар, цуьнга сатийсар, цига ца кхочуш шаьш дисарна кхерар.\nДуьненаюкъарчу МухIажирийн Денна


Ишта атта а дац ХьаьжцIа ваха!\nХьаьжцIа боьлхурш новкъа буьйлуш бу. Цу хьокъехь хаам бо мехкан муфтиято а, Iедалан хьостанаша а. И фарз кхочушдар хаъал дазделла 3 эзар долларал тIехдаларна республикана еллачу 2600 меттигах цхьаерш схьаецанза йисна.\nМуфтиятан хьостано чIагIдарца, хьаьжой хила Iалашонца нигат дина арабевлларш, цхьайолчу Iаьрбийн пачхьалкхашкара тIемаш бахьнехь, церан кхерамазалла шеконехь цахилийта хIаваакеманашкахь кхачор бу цига дIа.\nМелла некъ борах бу бохуш, лула-куларчу мехкашкахула билеташ а эцна, новкъа а бевлла хIинцале цхьаболу нохчий. Масала Новр,Теркйист кIошташкара бахархой кху беттан 17-чу дийнахь дуьйна некъахь бу. Цунах а нехан кхин дIоггара таронаш цахиларх а дуьйцуш ву Теркаца йолчу ярташкара Халил а, Бавди а.\nХалил: "ХьаьжцIа оьхуш берш новкъабуьйлуш бу. Тхан юьртара а бахна суна хууш кхоъ. ГIебартойн махкахула бахна цхьаберш".\nБавди: "Эха буьйлабелла. Маьхаза меттигаш ю ала-м ца хаьа суна. Шайн таронца боьлхурш хьалха алсамо бара, хIинца-м мисканаш дукха бу. Атта вахалур вац хьаьжцIа. Валлай вахалур вац хьаьжцIа атта-м хIума юуш вергга-м. Ахчанаш долуш ма бац миска нах. ХIинца-м цхьаболчарна бен дIа а дац мухха вахча а карахь сом хилчахьана".\nШен чоьтах, ша хьаннал вовшахтоьхначух хьаьжцIа баха аьтто бацар хьалхадоккхур хIораммо а бохург санна могIарерчу вахархочо. Иштачех ву пенси ваххалц хьехархо болх беш схьа веъна Соьлжа - гIалара ШоIип.\nШоIип: "Суна хууш гIалара кху беттан 23 дийнахь дуьйна дIахьежор болуш бу хьаьжой. Маьхаза бохуш суна хезна а дац. Кхечара гIо а деш боьлхуш берш дукха бу дер-кх! Хьаннал тохалур дуй оццул ахча вовшаха, хIа-а?! Соьга-м тохалу дац. Пенси хьажо меттигаш мел дукха ю".\nХьаьжча баха Iедало гIо цадар, маьхаза меттигаш цаялар новкъадеънарш дукха бу. Изза йоцу таро ю и санначара ялхориг а. Дойкар эвлара Заьвди ву дуьйцуш.\nЗаьвди: "Таро йолчара гIо а деш дIаоьхурш дукха бу. Са-м яц и таро. Сан мича хир ду иза пенсии тIе а хиъна Iаш волу? Со саннарш мел дукха бу хаьий хьуна?"\nХьаннал, ша даьккхинчух боьлхурш берш дукха бац аьлла ойла кхобучех ву Гуьмсан кIоштера Вахаев Сала а.\nСала: "ХьаьжцIа ишта боьлхурш а, вуьшта боьлхурш а дукха бу. ЦIарна боьлхуш берш а бу. Хьаннал даьккхинчух боьлхурш дукха бац, кIезиг бу. И санначун йиш ца хуьлу ваха. Наха ахча а делла вохуьйтуш велахь а галдела хIума ду аьлла ца хета суна, нагахь и стаг вахийта хьакъ а волуш вохуьйтуш велахь. Билггал шен таро а йоцуш цо и ахча схьаэцнехь муххале а. Вуьшта шен кертахь даьхний а, кхидерг а, аьтто а болуш ваха, нехан чоьтах и воьдуш велахь иза кхин ду…"\nХьоладас хьаьжцIа ваха ахча делла гIийла воллучу цхьана юьртахочунна, лаьий хьуна хьо гIо, лаахь хьайна луъург а вахийта аьлла. Цу мискана ахча деллий а хиъна, цуьнан геннара гергара, 5-6 хьаьжцIахь хилла а волу юьртахо вогIу и волчу, "хьо жима вара, хьо кхуьур вара тIаккхахула а ваха, со вахийтахьара ахь" олий, цо дехар дича, дешна а волчу къаночух эхь а хетий, и пекъар фарз кхочушданза вуьсу. Цу кепара хьаьжцIа оьхучех хIинцца къамел динчу Вахаев Салас элира.\nСала: "И саннарг дар, делдахь ду эхь цахетар. Цуьнан хьаьжа муха хир ду-м хаац, амма цо лелориг эхь цахетар ду. Оцу кепара эхь-бехк а дайина цига муха воьду? Цхьамма гIо а дина шолгIа а ша воьдуш хилча, бакъволчу бусалба стага мелхо а ша цкъа хилла цигахь, шел гIаддайнарш а, де эшнарш а шорта бу, цхьа кхинарг вахийта ала декхар му дара…Нахехь ийман ледара хилар ду…"\nХьаьжцIа бахар хьокъехь махкахошца дагавийларо гойтург дара иттанна юкъахь 1-2 воцург шен чоьтах, ша хьаннал даьккхинчух ваха йиш йолуш цахилар. Цунна бахьанаш а дагардора наха шортта, коьртаниг белхан меттигийн къоьлла хиларца дозаделла а долуш.


Туркменистан олу, Нохчийчоь хеза\nГIадужу-бутт 30, 2013\nТуркменистан -- пачхьалкх йозуш ца хиларан де даздан кечамаш беш, къоман духар доьхна туркменхойн зудабераш, Туркменабат, ГIадужу-бутт, 15, 2013\nДукха пачхьалкхаш яц дуьненахь, юкъараллина шуьйрачу даздаршка эхар тIедуьллуш. Амма Туркменистан и санначарех цхьаъ ю. Гуламнаби Сахрас а, Рекнагел Чарлза а яздина цу хьокъехь.\nТуркменистанан пачхьалкхан телевизоне хьаьжча хетало, туркменашна санна шайн президент везаш а, баккхийбебеш а хIокху дуьнентIехь цхьа а пачхьалкх яц.\nХIора баттахь эзарнаш бахархой гулло стадионашкахь а, майданашкахь а пачхьалкхан а, президентан Бердымухамедов Гурбангулын а даздаршкахь дакъа лаца. Леррина кечдина хуьлу и даздарш, ма-хуьллу, тIе адам тоттий.\nОфициала календара тIехь 24 деза де ду хьесапе эцна – «Турменистанан културин а, исбаьахьаллин а белхахойн дезачу денна тIера», «туркменийн пастина» тIекхаччалц. Амма дуккха а ду, тIедиллинчу кепехь даздан деза денош. Масала, «Лулахь Бертахь Iеран де» бохург саннарш. И тайпа денош хIора гIалахь, эвлахь даздина хила дезаш ду. Цхьана масех баттахь пачхьалкхан газеташа 64-зза дIакхайкхийра деа кIирнахь даздийр долу деза денош.\nIедалан хьукматашкара белхахой а, тайп-тайпанчу доьшийлийн а, школийн а студенташ бу даздаршкахь дакъа лаца буьгуш берш. Оцу нахана шайна хан тоа а ца тоьа.\nАрслан цIе ю алар бен, кхин ша вийца ца луучу стага ишта дийцира Маршо радиога.\nТуркменистан -- Туркменхой-студенташ бу деза де даздеш дакъа лоцуш, Ашгабат, ГIадужу-бутт 26, 2013.\nАрслан: "ХIокху тIаьхьарчу 7-8 шарахь тIех дукха даздарш а, фестивалаш а хилар бахьанехь, Iедалан хьукхматашкахь болх бечу нахана дицделла мукъа деношкахь я дезчу деношкахь шен гIуллакх дар я, садаIар хIун ду бохург. Масала, хIора мукъа дийнахь цхьацца даздарш хуьлу къоман - вилспет хахкаран де я, президент вогIуш-воьдуш нисло.\nОцу кепарчу гуламашка боьлху нах, Iуьйранна 6 даьлча хьала а гIовттий, буса 11 даьлча цIабоьрзу, президент дIа а вохуьйтий. Мел верг шайн когашна тIехь лаьтта везаш ву, арахь мел чIогIа йовха елахь а, шийла елахь а. Аьттехьа а таро яц нехан шайн гIуллакх дан, книгаш еша я садаIа.”\nЦу даздаршкахь дакъа лаца даздарш дIахьучу комитето я школано тIедиллиарна кIелхьарвала цхьа некъ бу, лоьрера тоьшалла а даьккхина. Иза даккха аьтто ца балахь, масех денна тIера кIиранашна тIекхаччалц, когаш цхьаьний бахар нисдаллалц кечамаш бан деза, мачийн айрашна Iуьргаш довллалц. Когаш бахар а ду бес-бесара – хелхаран боларна тIера, гIожамашна буьххьера йозанаш тIехь долу телаташ цхьаний ласторна тIекхаччалц.\nКечамаш дIахьучу хенахь а, ша и даздар долчу хенахь а вуно луьра бакъонаш ю. Хи чохь шуьша хила йиш яц, хIума кхалла йиш яц. Гонахьарчаьрца къамел дан хIете-вете йиш яц.\nШен ХIумай цIе ю аьлла хIара стаг, Советан заманахь дуьйна лелийтина ву официцала даздаршка.\nХIумай: "Дукха дакъа лаьцна аса цу тайпа даздаршкахь. Ма-дарра аьлча, уьш цхьАна цхьаъ пайда болуш дац я, цхьаннена цига ваха а ца лаьа. Масала, пачхьалкх йозуш ца хиларан де дара (ГIадужу-беттан 27-чехь). Гуттар а сарахь даздеш Iедал дара иза. И де тIекхачале тхо хIора сарахь цунна кечам бан дигара масех дийнахь. Дийнна денош а дойъуш, меца а, хьогах а эцца хевшина Iан дезаш хилар-кх тхо.”\nЦхьана студенто Бахара дуьйцу, ша а, шеца школехь доьшуш хиллачу кхечу берашна а, фонтанна чуьра хи мелча кхетта чохь лазарх.\nБахар: «Iаламат хала хуьлу аьхкенна тIехь, тхуна мала хи а ца ло. Суна дагадогIу, со 4-чу классехь доьшуш волуш тхо дуккха а сохьташкахь арахь лаьттина. Дукха хьагделла хиларна, арахь лаьттачу цхьана фонтанна те а хьалхина, нийсса оцу чуьра хи мелира оха, тхайн хьогалла дIаяккха.»\nСих-сиха хенан хIоттамца догIуш доцу духар лелон дезаш хуьлу, тIедиллинчу кепехь даздаршкахь дакъа лаца балийна нах. ХIунда аьлча, цу даздаршкахь къоман духарца дакъа лаца деза церан.\nIаьнна тIера шийлачу деношкахь бес-бесарчу аьхкенан кучамашкахь бехха лаьттина зударий чIогIа цомгуш хуьлу. Эвлахь лелон йовха кетарш йоьхна, кхекхачу маьлхан кIле лаьттачу божарийн дегнаш малло, хи ца тоар новкъа а долий. Оцу юкъанна, гуттар а камерашна белакъежна хила беза уьш.\nТуркменистан -- Туркменхойн студенташ бу официала даздаршкахь дакъа лоцуш, Ашгабат, ГIадужу-бутт, 26, 2013\nТуркменистехь дуьххьара дац и саннарг. Бердымухамедовл а хьалха президент хиллачу Ниязов Сапармурата юкъадаьхна дара и гIиллакхаш. Цо, шен агIора, Советан системе тIеэцнера, I991-чу шарахь Туркменистан Оьрсийчоьнах дIа а къаьстина, йозуш йоцу пачхьалкх хилча.\nОцу деза денойх пайда эцара Ниязовс, ша вазвар чIагIдеш. Цунна юкъадогIуш дара, цуьнан ойланех лаьтта Рухнама-жайна школашкахь Iамор.\nТуркменистанера корреспонденташа чIагIдарехь, Ниязов веллачу 2006-чу шарахь дуьйна Iедалан коьрте хIоьттинчу Бердымухамедовс кхин а эвсара а, кхин а чолхе а дIахьо юкъараллин даздарш. Пачхьалкхан хаамийн гIирсаша 20I2-чу шарахь дIахьедар дира, Туркменистан «ирсан лаккхарчу тIегIане кхаьчна» хиларх лаьцна. Цуьнан бахьана ду бахара, Бердымухамедов харжамашкахь юхахаржар. Цу хаамна гIортор еш дара, вуно шуьйра, яккхий харжаш еш дIададьхьна даздарш.\nМакклауд Джон Лондехь туп тоьхначу ТIеман а, машаран а институтехь Юккъерчу Азехула эксперт ву. Цу даздаран стратегех лаьцна ишта дийцира цо.\nМакклауд Джон: «Цигахь гуттар а хила дезаш ду и кхиамаш гайтаран даздарш, цу къомах хиларх дозалла дарш. Политикан тIеIаткъам бан беза махкара хьал дика хилла ца Iаш, кхин а тоделла бохучу хьоле (нах) баха. И саннарг Сталинна бухахь долуш, I930чу шерашкахь гина вайна (къам) охьатеIоран ийна кеп – даздарш, къоман даккхийдедарш. И саннарг дан гIерташ Къилбаседа Корейхь а, и кеп Румынехь, Чаушеску волчу хенахь а гина вайна.»\nТуркменистан -- 18 шераш болу туркменхойн зудабераш ду, дуьххьара кхаьжнаш таса еанчехь, Ниязов Сапармуратан "Рухнама"-жайница лаьтташ, Ашгабат, Чиллан-бутт,11 , 2007\nИ даздарш туркменахойн Iедалан Iалашонаш кхочушъеш делахь а, цунах боккха мохь хилла могIарерчу туркменашна. Оцу даздаршкахь дакъа лоцуш, шайн хан яйъина ца Iаш, цара шаьш яккхий харжаш ян еза цу даздаршкахь тIедуху деза къоман духар оьцуш. Хьехархоша дешархошна тIедуьллу духарна а, кхин долчу хьашташна а цIера ахчанаш дар.\nТIаккха и ахча, духар а, сурсаташ а дахкийтинчу пачхьалкхан министраллашка юханехьа дIахьовсадо.\nЮкъ-кара харжаш дIакхехьалучул а яккхий хуьлу. КIантана костом-хечий, пхьуйшаш доцурггий, йоIана – къоман коч эцаррий халонга долу къечу доьзалшна. Харжашна юкъа догIу вилспет я, синтар эцар. Эца езарг, билгалдаьккхинчу денца йоьзна хуьлу – Къоман денна я, Къоман Вилспетан денна.


Шин книжко чулаьца дуне — Сердало\nШин книжко чулаьца дуне\nДика книжкаш, мел дукха дале а, каста наха ийце дIадоал. Цул тIехьагIа уж хетташ бола а эца безам бола а нах дукха хул. Ишттача книжкаех дар, 20 шу хьалха Наьсарерча полиграфически комбинате кепа а теха арадаьнна, Хашагульгов Iаьлий «Тешам», « Даьй гIалаш, даьй юрташ…» яха ши книжка. Уж дешача хана, цар деррига дуне чулаьцад аьле хеталу. БIаргашта хьалхашка хувцалу дIадахарийи кердача замани сурташ. Вешта аьлча, дика гуш ба замай бувзам. Цхьа эзар мара хиннадац уж книжкаш, цудухьа наха юкъе сиха дIадаьржад. Цо къаьгга тешал ду мел боккха безам ба къаман Хашагульгов Iаьлий кхолламца бувзабеннар.\nХьалхара книжка «Тешам» яхаш да. Цун юхьиг дIайолаеш, кепа техад поэта даьча йоазонна. Иштта яздаьд цо цу книжкашта юкъедахача йоазоний хьакъехьа: «Ер стихаш язъяь ткъаь итт шу гаргга е совггIа зама я. Цу хана кепа тоха йиш йолаш яцар ераш. Цу хана Iаьдал къоабалдеш дола йоазонаш мара арадувлацар. Из ха, Даьла дикаца, хIанз дIаяьннай. Паччахьалкхен оттам а хувцабеннаб. Керда зама я. Бакъда нах-м шоаш хиннараш ба, аьнна, хетталу (керда ноахалаш хьалкхийнадале а хьалкхувш латте а). Наьха кхетам, уйла-нигат хала хувцалу… Цудухьа тахан а «шоай ханнахьа» я, аьнна хет сона ер стихаш. Цудухьа зарба тоха пурам лу аз акхарна, ер книжка арадаккха лаьрхIа къахьийгачарна дег тIара доккха баркал а оалаш».\nДукхагIа уж дешаш доагIаш да Хазбиева Хьавайна, хIана аьлча из я уж шаккха книжка арадаьккхар а, Хашагульгов Iаьлий кхолламца безам болча наха товр даьр а.\nХIанз а вай къаманна юкъе дукха ба аьнна хет сона лоамашка ца хулаш, даьй баьха мохк, гIалаш, вIовнаш, малхара кашамаш ца гуш бола кхувшбоагIараш. Царна къаьстта дукха хIама довзаргда шоллагIдола «Даьй гIалаш, даьй юрташ…» яха книжка дийшача. Оздиг, Кхерахь, Бийрг, ОлгатIе, Пхьимат, Тхьаба- ерд, Хамхе, Маьт-ЦIеле, кхы массагIа я уж поэта ювца, вай къаман овлаш хьадаьнна йола моттигаш?..\nКъаьстта бIаьхий ба поэта мотт, царна юкъе да кхетаде хала дола дешаш а. Книжка арадьккхараша тIеххьарча оагIош тIа деннад цар дошлорг.\n← Июль бетта 14 дийнахьа дезду ГIалгIайчен ди\nМалагIча меттал ду оаш дукхагIа къамаьл →


"Соьга майрачунна тIе юхагIо, боху, цуьнан лай хила, боху". Шен бераш церан деца муха къуьйсу нохчийн зудчо\nНохчийчохь, ГIалгIайчохь (юкъ-кара Дагестанехь а) деца дуьсуш ду бераш да-нана дIасакъаьстича. "ГIиллакхашна" тIе а тевжаш, кхелаш а йоьлла тIаьххьарчу хенахь шайн сацамашца дайшкахьа ийза.\nПацаева Хеда йина, кхиина Нохийчохь. Иза школе а яханза яра махкахь Хьалхара тIом иккхича, дийзира церан доьзалан бомбанех, хIоьънех ида. Гергарчьарца цхьаьна ГIалгIайчохь хан яьккхира цара. Иза кхиазхо яра да велча. ТIамо човхийначу, цунах бевдда нах, тIемалой бехачу юьртахь дукха а бацара цунна тIехIитта гергарнаш. 19 шо дара цуьнан, иза кхерамаш а тийсина, шел шозза воккха волчу меттигерчу вахархочуьнга Мейриев Макшарипе маре елча.\n"Хьо ца ягIахь – ницкъаша юьгур ю, ядор ю!" – бохура цуьнга. "Сан воI цхьаъ бен вац!" – сагатдора Хедин нанас, ваша йишина ша орцахволуьйтур воцийла хоуьйтуш, – иза вен тарло, я лазор ву, латахь. "Реза ца хилахь – юхайогIур хьо", – хьоьхура Хедас гIодехначу дейишас.\nВорхI шо даьккхира Пацаевас марехь, цIийндегара а, цуьнан доьзалера а гIело а довш, амма кхераелира хан ялахь цара ша ерна. Дин кIаргдан йолаелира иза, никIаб тиллира, Делера карадора гIо. ХIеттахь, 2015 шарахь, маре дитираХедас, цхьа хан ялча кхеле дийхира деца дисина бераш кхабар шена кхачор.\nДоьзал бухуш цхьана кIентан диъ шо дара, шолгIачун – шиъ. Адвоката цунна хьийхира юхьанца бераш ган бакъо кхеле ехар, уьш схьадахар цул тIахьа а тоттуш. Кхело шалхе йитира ша бинчу сацамехь: нанна бераш гайта, "дена хетарг дуьхе а оьцуш". Мейриевс ца гойту цунна бераш, амма иза яц къаръяла лерина. Таксин фирмехь болх беш ю иза, цхьаъ ша еха, мухха а карабой а, боккху шен ши кIант ган некъ.\nНаналлин бакъо ша муха къуьйсу дена бен аьтто беш йоцчу регионехь Пацаева Хедас дуьйцу Кавказ.Реалиина еллачу интервьюхь.\n– Хьо марехь хиллачу стагца а, цуьнан гергарчаьрца а муха ю хьан юкъметтигаш?\n– ДIадахначу кIиранах кхело сайна бераш ган делла бакъонан кехат эцна пурстоьпашна тIеяхнера со, яхханчуьра ши кIант ган гIоьртира – Соьлжа олучу гIалахь бу уьш. Маьрйиша лаьттинчуьнца хилира сан къамел, цул тIаьхь со марехь Iийначун зуда а, да а арабевлира. Цара дов латтадо соьца, маьрйишас ша интернете хIиттор ду сан хьиджаб ас тиллале даьхна суьрташ, элира. Соьга нахе ма дийца боху айса марехь йолуш лайнарг, сайна еттар, хьийзор. Со вон адам ду, бераш сох тешадойла дац, бохура цо.\nМассарна а хьалха яьцна, яла езаш хилла со оцу марехь. Царна ца деза ас инстаграм-агIонехь сайгарчу хьолах, дIадаьхначу берех лаьцна дуьйцуш. Ши кIант суна дуьхьалваьккхина, шайна ца лаьа, олу, со ган. Дас, дедас, мера-зудчо шайна магоре сатуьйсу.\n– Юкъ-кара мукъане а гойла хуьлий бераш?\n– Эрна дIа дукха ихина, берашка со эккхо буьйр до, ах шо хьалха гина тIаьххьара. Вевзаш волчу цхьана стагехула аьтто белира уьш садаIа аарадахийта. Са машена а ца ховшийтира уьш Мейриевс, соьца ашен чохь нехан бераш дара, ткъа сайнаш – кхечу машенахь. СадоIучу метте дIакхаьчча, со деа бераца ловзуш Iийра, сан майра хилларг шен накъостца юьстах Iийра. Оцу хенахь цхьа вацара юкъалелаш, бераш ловзура соьца, со дIа ца теттара.\n– Хьан хиллачу майрачо а, цуьнан гергарчара а хIун боху бераш хьоьца цадитарх лаьцна, бусалба дино магош ма дац бераш ненах даха?\n– Ас со кертахь яхийта, цIенна хьалхарчу лаппагIи чохь сайн берашца, аьллера. Амма со эккхийна ла ца догIарна, сайна ечу гIелонна дуьхьалъяларна. ХIинца иза дуьхьалдетта, маьрйишас: "Хьуна дукха деза, иштта хуьлуш дац", боху. Со цIа чохь ца Iаш, кертарчу вагон чохь Iан реза яра – иза а мегаш доцчух тера дуцарна гергахь. Со майрачунна тIе юхайогIийла лаьа царна хIинца а, лай ян гIерта. Оцу хьолехь бен гойтур дац бераш, боху. Амма суна тоьъна ворхI шо оцу дахарх. Яцайора, суна вала да вацаре терра, гIелонехь кхобура.\nВежарийн МейриевгIеран кхин нсарий а лаьттина сан хьолехь. Воккхаволчу вешин бераш мотт соцучу кхачийнера, дуьйцу цара. Цкъа мардас, мала а мелла, цхьа кIант, аьчка серий а хьерчийна, ирхъуллу ша, бохуш, хьйизийна. Несо ган а гина, схьаваьккхина кIант. Хилларг луьстуш доьзало мелла волу да а ца веш, нус йина бехке. Вукхо ша кIантанна тIехь "бегаш беш вара" аьлла.\nИсс бутт болуш когавахна сан жимах волу кIант. Мардас цкъа беша а вигина, дIовш тесна, цIанданза долу цIазамаш даийра цунна. Ас иза кхераме ду, элира мардега, иза суна яппарш а йиттина, юха а даош вара боьха цIазамаш бераннна. Ас кIант чувигира, ткъа иза гинчу сан майрачо суна йиттира, мардас бер дийна гахь а, IадIе, юкъа ма гIерта, бохура.\n– Полице гIо деха яханий хьо цкъа а?\n– Дуьххьара ас тхаьш дIасакъаьстича, майра хиллачо ша, ас болх бечу автошкол а веъна, еттар ю аьлча дехна ас полицига гIо. Бераш гойтуш дацара суна хIетахь, ненах яьккхинчу Ажигова Iайшина йиттина, цуьнан куьг даьккхинчу муьрехь дара иза. Изза сайн берашна а дарна кхерара со. Вуно чIогIа кхерамаш тийсира суна хIетахь. Суна хаьара цо еттар юйла, хьалха со фитнес-клубехь яра балхахь, цо веъна, йиттича.\n– Иза муха нисделира?\n– Масех шо хьалха дара иза. Мейриевс шеца никIах яйтира соьга, ша бераш гойтуш хир ву, аьлла. Со реза хилира, амма бераш ца гойтура – еттара, со дIаяхара. Суна тIаьхьавалла лелачуьра ца соцура иза, клубан корах чуваьллера. Ас мохь эккхийтира: "Стенна гIерта хьо кху чу, зударий меттиг ю хIара, божаршна мегаш дац чуван!", аьлла. Амма цо суна, бедарш тIера а лаьцна, буйнаш биттира, гай тIе, коьртах мийра биттира. Со IадIара, сурт гуш вара фитнес-клубан да, цо еттарш хьийзарг юхаозоре сатуьйсура ас. ГIо дацара, етташ яра суна. Суна ур гира хIума юуучу текха тIехь, иза схьа а эцна, даваккха сайна еттарг, ас вуьйр ву иза, мохь хьаькхира ас сайн хьаькаме. Важа Iаш вара ша воллучохь, со оцу юкъанна кхиираМейриевна белшах урх тоха.\n– Иза шиъ спорзал чохь къайлавелира, со царна тIаьхьахьадира. Уьш неI лаьцна Iара чу чохь. Со юха а яьлла, хьал тергалдеш Iара, гира ший а, соьга а хоьжур, араваьлла, меллаша дIавоьдуш. Со гIеххьа гIовгIа ян йолаелира, и шиъ ведда дIавахара. Мейриевс мохь хьоькхура: "Вай сан беш, суна вон ду", бохуш. ТIаккха сан вешига телефон туьйхира, иза веара. Из суна духьалваккха гIертара уьш, ца дуьйцура, мила волавелла суна етта. Ас вешина дIагайтира ларш, элира: "ХIинца хьо соьгахьа валахь, ахь со ларъяхь, ас никIаб дIайоккхур ю". Ваша кхерара сан духар бахьанехь Нохчийчуьрчу полицино цхьа вониг дарна. Амма сан вашас элира: "Бекхам ахь айхьа бина цунна".\nМейриевна чевнах кхо маха баьккхира. Лоьраш кхеттера иза уьрсо чов йина вуйла. Полици еара, дареш дехира соьгара, мма майра хиллачо ша хадийна шен белш, элира. Клуберчу сан хьакамо бохура соьга: "Хуьлуш ду-кх майрачо зудчунна етташ, дац хилла хIумма а".\n– Ахь полицига гIодийхира… кхидIа?\n– ХIаъ, юха а болх боцуш йиса ца лаьара суна. Ас сайна кхерамаш тийсар дIадаицича, Магасерчу полисхочо Соьлжара шен коллега кхайкхира ша волчу, ас дерриг а ма-дарра дIадийцира. Тоьшаллаш дара сан, ас сайна туьйсу кхерамаш диктофон тIе дIаязбинера. Соьлжарчу полисхочо Мейриевца къамел дира, кхерамаш тийсар сецира. Ас сайна бераш гайтийтар а дехнера Соьлжерчу полисхочуьнга, амма цо, ша къамелаш дина Мейриевца, иза лартIахь вац, аьлла, дитира. Цуьнан хьехам юьхьар а эцна, ас чуделла арз юхаийцира. Суна сан майра хиллачо, эхь ду зудчо полице арздар, гIодехар, бохура. Бакъ ду, дац тхан зударий полицига леткъаш Iедал.\n– Хьо салафийа ю. Оцу боламан цхьаболчу декъашхоша "тIагIутан кхеле" гIодеха мегаш дац, олу…\n– Хезна суна а иза, делахь нийса кхетам бац цуьнца. Кхин некъ бацахь, мегаш ду оцу кхеле гIодеха. Iеламча Ибн База лоруш ю со. Цо а, и санначара а боху, кхел ян ШарI лелаш доцчохь хьан бакъо а, декхар а ду тIагуте гIодеха. Инстаграмехь а олу соьга, ахь низам дохийна, хьо "динах хаьдда".\n– Динан вежаршка хьайна гIодар дехний ахь?\n– [ГIалгIайн] имаме Чумаков Хьамзате ас сайн белхан накъосте Самире дехийтинера годар. Самира сан берийн дега телефон туьйхира, важа мохь хьекх волавелла, со маьждиге лелаш ю, аьлла. Полисхо а санна, Самир а веара и стаг лартахь вац олцчу жамIе. Кхин цкъа а гIоьртира Самир Мейриев кхето, амма эрна дара. ГIалгIайчохь лоруш волчу имамна Цечоев Iисана тIе а яхара со. Цо "Iедал дац шен карахь гIодан", элира.\nСлепцовскерчу суфийн имаме а дийхира ас. Иза сан майра хиллачун гергара хилла, иза волчу а воьдуш. Цо баьхна цуьнга, бераш ненаца хла деза, Мейриевс ша дIалур ду а олуш, ца делла бераш соьга схьа. ХIоразза а олура соьга цо, официалехь берех мукъаяла. Берийн цхьа ахчанаш эца воллуш хиллачух тера ду. Бераш ца гойту суна хIуьттаренна. Ас имаме дIадийцира, цо ши куьг дIасадахийтира:"Сан лата-х йиш яций хьан майра лаьттинчух!".\nМагасерчу ШарIан кхеле а яхара со. Цигара цхьанна тIе хьажийра. ГIалгIайн муфтий Iедалца эгIале дара иза. Цо цхьанхьа петарахь нах тIеоьцу аьллера соьга, амма суна изаца карийра. Нохчийн муфтиятехь аяхара со, цигара хьажийра ГIалгIайчу юха, Хамхоев Iиса волчу. Массанхьахула чекхъяьлла со. Массара а олура, хьо бакъ ю, амма майра хилларг вацара цхьаьнгга а ладугIуш. Чумаков Хьакмзат шена аьттехьа а вац авторитет, бохура.\n– Зударийн бакъонашкахьа даIваташ до цо кест-кеста. Цундела йой-те цунна критика?\n– ХIаъ, суна дагалогIу сан майра хиллачу кертахь цунна лийна, иза доьзалшкарчу несаршкахьа ву, бохуш. Нус декхаре яц дерриг а цIа шен белшаш тIехь дIакхехьа, майра а хила веза гIодеш, олу Чумаковс. Со маьждиге лела, цуьнга ладегIа йоьлча, Мейриев а волавелира цига лела, со тергалъярхьама Iара Чумаковга ладоьгIуш.\nСо полице яххалц ца сецира Мейриев суна еттачуьра. НикIаб дIаяккха, бохура, дин бахьанехь со хIераяьлла, бохура, ша суна чуьра джин эккхадойтур ду, бохура. Шен бага хьажжий хила, шена дош ма кегде, олура, амма динехь дан ма дац иштта аьлла, ас шега дийцича, хададора: "ХIан-хIа, ас аьлларг дийр ахь", олий. Ша иза дин девза а вац.\n– Муха "эккхийра" хьуна чуьра джин?\n– 2018 шарахь Аьхкинчу Барзе, "хIума хуучарна" тIейигира со, Нохчийчу. Со тешаш яцара оцу нахах. Чуяхара, зудрий бара маьхьарий хьоькхуш хезаш, кхийсалуш, цхьаъ-м моллех лата а гIертара, молла КIуръан доьшуш Iара. Соьга а дешало иза. Со джин эккош долу аяташ деша хIоьттира. Ца оьшу иштачу меттигашка лела аьлла хета суна. Цига цомгуш болу нах гулбо, джин игахь лаца а сахьт дац ахь. Пайхамара, цуьнан асхьабаша ллийнарг дац иза, ца хилла цара хьерабевлла нх цхьана гулбеш.\nСо юхаелира сайна "дарба дойтучуьра". Цул тIаьхьа со психиатрна тIейигира Мейриевс, цо со могуш ю элира, соьца къамел а дина. Майра реза вацара цо аьллачунна, аптеке а вахана, цхьа корта тентакбоккху молханаш деара. Ницкъаша мийлор ду суна уьш, бохура. Со кхийтира, суо хIаллакъяллалц иза соцур воцийла.\nДевнаш лаьттара, сан легаш Iуьйдура цо, амма ас со кхераелла ца гойтура, йоьлура, тIаккха сан батт куьйгаца дIакъийла вуьйлира иза. Берийн дуьхьа со цуьнга шозлагIа а дIаяхча дара иза. Сайна бераш схьалур доцийла, со ен иза гIертийла кхитира со. Юха а яхара динан дайшка, баккхийчаьрга аьрзнш эцна. Бераш сох къестийна латтадора, цхьа ца велирасуна гIодеш. Официалер Iедалхой а, берийн бакъонаш ларъен белхахой а гIорасиз бу. Ткъа берийн омбудсмена Чахкиева Заремас бехкейира со ас никIаб лелош хиларна.\nЛечкъа дийзиа сан цхьана ханна Мейриевх, со психиатриян хIусаме хьажо воллу иза, дуьйцура. Цуьнан вешин кIант кхиира суна тIаьхьа со пIераскана маьждига яхча. Сан лрах тхан нана йолчу кхечира иза. Амма со ванни чохь дIалечкъира, сайна тIехь никIаб яц, аьлла жоп а делла. Ас сайна бевзачаьрга телефон етта йолийра. Цундела тIаьхьарвелира и кIант.\n– Кхел йоьдучу ханна, сацамаш кхочушбечу юкъанна, школехь мукъане а бераш ган аьтто болий хьан?\n– Йоьду со школе, наггахь гойла а хуьлу. Ден къизаллах кхоьру ши кIант, сох къаьхкаш меттиг а йогIу. Амма гуш ду цара сагатдойла, суна саатдо цара.


Нохчийн яздархо Бексултанов Муса\nНохчийн тоьллачех волчу яздархочуьнца Бексуланов Мусаца тхан хилла къамел нохчийн маттана тIера доладелира. Аьлча а, матто вайн дахарехь лаца езачу меттигах.\nМасех шо хьалха тхан хиллачу рогIерчу къамелехь, Мусас дийцинера, нохчийн республикера школийн юьхьанцара классашкахь хьехар ненан матте даккха деза бохучу нахана юкъахь вара ша, бохуш. Цунах хIун хилира аьлла, аса деллачу хаттарна жоп луш, нохчийн къоман интеллигенци гуттар а ледара хиларан бахьана го шена цигахь аьлла, Мусас дийцира.\nБексултанов Муса: "Юьхьанцара классаш ненанн матте яхаран хьокъехь Москох кехаташ яздеш вара со а, Абдуллаев Лечи а, Ахмадов Муса а, кхин цхьаболу накъостий а.\nЦкъа а, шозза а президентана Кадыров Рамзанна тIе а дахара. Барт а бой, тхо дIадолхара, чукхаьчча, Тимаевн мохь болу... (Ваха, Апти олу цунах. Шуьтара ву иза, Борзера) "Тхо кийча дац, вай кийча дац 4 класс нохчийн матте яккха!" олий.\nТIаьххьара тхо дахана долуш Рамзана тхоьга элира "шайна юкъахь барт бе цкъа. Шун барт ца хилча гIуллакх хир дац," аьлла.\nДукха хан ялале телевизион чохь эли цо (Рамзана) "Iилманчаш-м ца боху хIумма а, и яздархой бу-кх гIовгIа еш."\nЛедара пал, нохчийн интеллигенци...\n"Вайн къоман доьхнарг хIун ду хьуна аьлча, вай интеллигенци хилла а яц, хир яц. ХIунда хир яц аьлча, вайн интеллигенци цхьана сагIане сатесна хуьлу. Квартира лой, болх лой, машен лой, кхин лой, важа лой... доьналла долуш ца хуьлу.\nСан цхьа ойла кхоллаелла, хIокху махкахь ахархой бу, белхалой бу, даьхнилелорхой бу, гIишлошъярхой бу, дукха бу нах. Нохчийчохь уггара ледара нах - интеллигенци ю. ХIунда аьлча церан цхьа а доьналла дац. Царгахь Iилма доцун дела. Уьш полу-интеллигенци ю. Полу-хаарш долу, полу-майралла йолуш, полу-, полу-, полу-...\nДIабаханчехь къамел дан а, бистхила а "Со" боху хIума дац церан. Цундела ца доьду вайн цхьа а хIума дIа.\nШа санна шера хаьа, 4 класс ненан матте яьккхича бер Iилманах дика кхетар дуйла а, церан хаарш дукха хуьлийла а. Оха ца бохура массо предмет нохчийн матте яккха. ХIора дийнахь оьрсийн мотт-литература а хуьлуьйтуш, ненан мотт-литература а хилийтахьара, Iалам а, математика а хьехар хилийтахьара 4 класс чекхяллалц. ХIунда хилийта?\nОцу берашна йозанан мотт Iамийта, шен да висарг! Вай кухни чохь, базарахь буьйцуш берг нохчийн мотт бу. Амма, йозанан мотт хууш хIокху махкахь бIе стаг а вац! Куръан тIехь дуй баа йиш йолуш хIокху махкахь бIе стаг вац-кх, гIалаташ доцуш, нохчийн маттахь цхьа могIа язбан хууш. ХIунда бац? Вай и мотт Iамош боцун дера, йозанан мотт. Вайн бала боцун дера. Вайн меттан бала болуш цхьа да вац кху махкахь. Хилла а вац. Тахана санна дIадодахь хир а вац."\nМаршо радио: Мотт тохар бизнесс ю, ФСБе балха вахар – нохчашна юкъахь доккха дозалла ду таханлерчу дийнахь. Цунах пайда болу, ахча даккхало. Нохчийн маттаца боьзначу балхо ца кхобу.\nБексултанов Муса: "СССР боху пачхьалкх дагайогIу-кх хьуна. Оцу пачхьалкхехь Iаламат чIогIа дика конституци яра. Цу тIехь мотт бара, кхин а дара, важа дара. Массо къаьмнаш шайн мохк кхолла йиш йолуш дара оцу Конституцин тIехь. Вуьшта дацара.\nКхузахь я конституци яц, я хIумма дац. Шена дIакъаста луучу къоман дIакъаста бакъо яц ерриг Оьрсийчоьно референдумехь къаста ца дича. Иза чIогIа ирча низам ду.\nШолгIа, я СССР йолчу хенахь я хIинца а вай нохчийн мотт Iаморах лаьцна хIумма а дац. Школашкахь со доьшуш волчу хенахь а, хIинца а, дешархошна уггар ца лоруш йолу предмет ю нохчийн мотт, нохчийн литературий ю. Хилла ю, хIинца а ю.\nХIокху шерашкахь хIун хилла хьуна аьлча, вайн Iедал долуш, вайн нохчийн президент волуш, вай нохчийн министр волуш, массо-массо а волчу хенахь, школашкахь нохчийн меттан сахьташ дIадаьхна.\nУниверситетехь аса доьшучу хенахь, дIадаханчу бIешеран 72-73-77 шерашкахь нохчийн факультетехь ъкоман отделенехь доьшуш 75 студент вара. Тахана цу факультетехь 7 хуьлу, 8-9 хуьлу я 12 хуьлу... Ткъа лоьрийн дешар Iамош 350 студент ву. Ишта низамаш Iамочехь ву, финансаш Iамочехь ву...\nЦигахь уьш хIунда бу оццул дукха? Царгара кхаъ эцало уьш деша дIаоьцуш. 8 эзар долларна тIера I4 эзар долларна тIекхаччалц. Нохчийн факультетехь 8-9 студент ву. Цу матто вай кхобуш доцун дера ца воьду цхьа а.\nВайн матто кхобуш берш муьлаш бу? Ишколехь нохчийн мотт хьоьхуш болу хьехархой а бу, эцца нохчийн меттан цхьа газета ду "Даймохк", цхьа ши журнал а ду. Кхин вайн матто кхобуш кху махкахь цхьаъа хIума дац.\nТкъа оьрсийн мотт цкъа а дIабер бац оьрсийн пачхьалкх мел ю, хIунда аьлча, Оьрсийчохь мел дехаш долу къам оьрсийн матто кхобуш ду, вай а цхьаьна. Вайн мел долу хIума оьрсийн маттахь ду. И мотт боцуш вай цхьа хIума дIа ца доьду - кехат ца доьду, телеграмма ца йоьду, план дIа ца йоьду."\nМотт бацахь - къам дац\nМотт ца хилча, къам дIадолуш хиларх ца кхета дуккха а Нохчийчура нах. Стенца боьзна бу и цакхетам?\nБексултанов: "Вай къам доцун дера. Вай кхиина даьлла меттан а, мехкан а, къоман а кхетам болу къам дац вай. Вай тайпанашкий, районашкий, тукхамашкий, хьаларий-охьарий декъа а делла, цхьа акха хIуманаш юй, шен-шен гу лакхара хеташ йолу, и тайпа хIуманаш (вай) йолун дера.\nВай къам хилча вай - вайн мотт хир бара, вайн ишколаш хир яра, чохь хазза доьналла долу интеллигенци а хир яра. И ду-кх вайн галдаьлларг. Вай къам ца хилар ду дериге а.\nСо машенахь воьдуш цхьаммо машен чуьра корехула сигаьркийн ботт аракхоьссича и сийна цIе лета-кх сох. Деллахь ма стаг вац хьо, аьлла хета суна. Ма къонах вац хьо, хIокху махкахца бала бац-кх хьан. ХIумма ян а яц хьо, олий хета."\nМаршо радио: Ненан маттах цавашар стенгара даьлла нохчашна?\nБексултанов: "Ца вашар дац иза, Iовдалалла ю. Царна и мотт коьрта буй ца хаьа. Мотт дIабаьлча бен дIадолуш дац къам. Къаьмнаш дIадовлуш ма дац. Мотт бу бовш берг. Дайначу къаьмнаша шайн мотт бицбина. Кхечу къаьмнех дIа а ийна, къам долчуьра дIабевлла уьш.\nМасала вайн нохчех цхьа 100 эзар стаг Инде охьаховшийча, мотт биц ца беш, вай цунах Даймохк бо. Вайн маттера цIераш тохку, топоними йо, кхин дерг до. Вай къам хуьлу.ю Амма вайна мотт бицло-кх, вай индийцех дIаоь. Вай къам ца хуьлу.\nИзраил бохуш ю-кх цхьа пачхьалкх. ХIокху шина эзар шарахь иштта къуьйсуш-къуьйсуш-къуьйсуш, шайн мотт ца бицбар бахьана долуш, пачхьалкх кхоьллина цара оцу Iаьрбийн деган юккъехь. И латта шайн доццушехь.\nИврит маттахь яздеш волчу жуьгтичо Нобелан совгIат эцна. Кхетий хьо? Ишта бу яхь йолуш болу нах.\nКху дуьненчохь Дала кхоьллинчу стеган коьртаниг хIун хила деза? Дала шена делла долу динний, шен моттий, шен мохккий - и кхо хIума хила деза. Оцу маттаца къам ду, махкаца къам ду."\nМаршо радио: Лакхара хьаькамо омар охьа ца доссийча, ненан мотт лараран кхин агIо яц? Я нах кхеташ бу, Оьрсийчоьно нохчийн мотт чIагI ца балийта новкъарло йийриг хиларх?\nБексултанов: "4 класс юкъаяккха аьлла тхо дуьйладелча вай дешаран министраллера ара а бевлла, цхьа Асланбек вара иза, мила вара иза - цIе йицъелла суна цуьнан - цхьаъ хьалха а ваьлла, и мел болу хьехархой говтта а бина, телевизион чухула цара яьхна йолу роликаш схьагойтуш...\nИ 4 класс нохчийн матте яккха алахь оха митингаш йийр ю бохуш, вайнехан оцу зударша, цара. "Тхан бераш Iовдала даха гIерта уьш", бохуш.\nДуьненахь (лелаш дерг схьаэцча) яздархочо яздинарг шен ненан маттахь дацахь, шен къоман яздархо лоруш вац. Аса гIазакхийн маттахь яздахь, со нохчийн яздархо лоруш вац цхьана меттехь.\nЮНЕСКОс 100 шо даьлча дIабер бу аьлла билгалбаьккхина бу вайн мотт. Нийса язбина а бу.\nЦхьана меттехь хIокху республикехь нохчийн яздина йоза гур дац хьуна. Лакхарчу цхьана хьаькамо "и хIун ду аша дийриг, нохчийн маттахь язде" аьлча, чекхдолуш дара иза. Амма вай иза ца олу. Вайна иза оьшуш дац.\nЗорбанан цIа чохь болх беш ду тхо. 7-8 шо дIадели-кх оха Зорбанан ЦIа язде боху. Дийцина-дийцина, стохка халла Делан балийца яздина оха иза (нохчийн маттахь). Цхьана агIора Дом Печати ду, вукху агIора - Зорбанан ЦIа ду.\nКху махкахь бан а боцуш урам бац - Степной, Рабочий, ва Гаражный а, дукха бу уьш... Хьо ГIалгIай махка гIо хьо, ерриг и цIераш дIа а яьхна, шайн яздархойн, суртдиллархойн, композерийн, лоьрийн а, шайн эвлаяийна а цIераш елла цара. ТIекхуьучу чкъуро цунна тидам бо."\nХьенехов Минехан министралла\nХьекъалца, дешна хиларца ца хадабо Нохчийчохь балха оьцучу стеган мах. Тайпа-тукхамера велахь бен, белхан меттиге сатуьйсийла яц боху сурт ду тахана боху сурт ду тахана Нохчийчохь.\nБексултанов: "Вай къам дац. Къам ца хиларан билгало хIун ю алий аса?\nМасала, со министр вахча аса сайн тайпана мел волу стаг дIа а вуьгий, сайн стунцахойх мел верг а дIавуьгу аса, сайн вежарий дIабуьгу... Министралла сох лаьтташ хуьлу-кх. Масех доьзалх лаьтташ хуьлу, Iовдала мел хуьлу а, гIолехь долуш.\nХьекъал долчу къомо Iилма долу стаг валаво. Цхьана декъан хьаьакам хуьлу-кх, цигахь мел верг цуьнан фамили йолуш хуьлу. Хир бац уьш хьекъална гIоли болуш-м.\nВайн мотт вай ца лелоран бахьана, хьала ца айаран бахьана кхин цхьа а дац, вай кхетам ца хилар бен. Вай Iовдала хилар ду."\nМаршо радио: И ненан мотт школехь юкъабаккхарна нохчийн наной дуьхьала хиларан бахьана иза Iаморан кеп ледара хиларца доьзна-м дац те? Советан заманахь тIехь болх бан беза школин книгаш чIогIа сингаттаме яра. Суна а дагайогIу уьш. Тахана хIун хийцаделла?\nБексултанов: "Цу хенахь рабочий (къинхьегаман), коммунистийн тема хила езаш яра. И теманаш леррина хоржуш яра. Оьрсийн маттахь ерш а яра уьш-м. Горькийн "Мать", "На дне", хIунех-минех бохуш, дагайогIий хьуна? Вай маттахь диканиш кхолла йиш йолуш ду, амма вай цу тIера ца довлу юха а.\nВаллахIи-биллахIи со чIогIа цецваьлла ву хIокху нахах. Ахьа ишколашна кхуллуш йолу Iаморан книга, хаза гIарчI-аьлла дIахIиттийна яздархой болуш, Iилманчаш болуш (кхоьллина) комисси яц цхьа а.\nЭцца шайн блат йолуш, "хIа, хIара чекхяккхахь, схьаделча аса ах дIалур ду хьуна" бохуш (хуьлу)... Цундела иштта ду-кх вайн дешар. Вайн хаарш ишта ду, вайн кхетарш ишта ду... Вай кхета а кхетта, вай хIаллак хуьлуш ду аьлла, орца даккхахь хIаллак хир долуш ду вай.\nОха и мотт дIаболуш бу боху, телевизионехь вовшах кхетий "цара хабар юьйцу, вайн мотт дIаболуш бац, массо меттахь буьйцуш бу" олу.\nБийцар бац... Оха буьйцуш берг йозанан мотт бу. Шен маттахь кехат яздан, хьесапдан, (чукховдош долу) дIахьедар дан хууш цхьа да вац хIокху махкахь.\nТелевизион ю гочдеш, мах луш нах а лаьцна. Цхьа ши-кхо стаг ву. Нохчийн маттахь нийса яздан хууш цхьа стаг вац хIокху республикехь.\nЦул сов вайн нохчий маттахь вайн меттан низамашца йогIуш кхоьллина цхьа бакъо яц. Ерриг а оьрсийн бакъонашна тIера копи йина ю. ХIора меттан шен низам ма ду. Шен Iилма доцуш мотт хуьлуш ма бац цкъа а. Шен меттан низамашца бакъонаш кхолла Iилманчаш хилла."\nМаршо радио: Таханлерчу школин программина муьлха яздархой юкъабахийтина?\nБексултанов: "Аса дуьйцу ду хьоьга. Хьажал. Франци бохуш пачхьаьлкх ю, юй Европехь? Оцу Францехь школан программина юкъавахана волу стаг вуй, уггар лакхарчу лакхене кхаьчна, лакхара ларам болуш стагву. Иза классик ву.\nВайн нохчийн школан программина юкъахь мила ву хаьий хьуна? Цхьа байт язъйинарг, ши байт язъйинарг, 3 язъйинарг ву. Цхьа книга ара ца яьлларг ву.\nЦундела вайн нохчийн литературехь (хьоьхучу литературехь) гIурт бу-кх. Цигахь хила везаш мила ву, соьга хаьттича? Яздархойх - ши Мамакаев - Мохьмад, Iаьрбий; Кибиеввий, Дикаев, Хазбулатов, Арсанукаев (Шайхи), Гацаев СаьIид, Абдуллаев Лечий, Бисултанов Аптий. Кхин цхьа вац. 50 поэтах 7-8 бен поэт вац кху махкахь школан программина юкъаваха бакъо йолуш."\nЭкаме оьрсийн-нохчийн доттагIалла\nБексултановн цхьа дийцар ду ШолгIа Дуьненан ТIамера майра фашисташна дуьхьал летта нохчо схьа а лаьцна, инзаре шийлачу набахтешкахула чекхваьллачу Париев Алхастах лаьцна. Иза а ца магадо школин программина юкъатоха?\nБексултанов: "Иза Москох ара ца ялийтина сан. Иза а ца ялийтина, кхин а цхьа дийцарш дара сан. Уьш ца довлийтина.\nЦул а сайна даийтина жоп дийца аса хьуна. "Если выйдет ваш рассказ, нарушатся налаживающиеся вот-вот отношения между чеченским и русским народом." Сан дийцарш Москох арадевлча, нохчашний, гIазакхашний юкъара доттагIалла духуш хилла-кх. Кхетий хьо? Ишта ду-кх кхузара хьал. Деллахь ду-кх.\nЛитературехь изза хьал ду хьуна. I00 сов нах бу Москох дIа а оьхуш, яздархой бу аьлла, кехаташ долуш. Тахана, хIара ву-кх яздархо ала 3-4 стаг вац кху республикехь.\nIаламат чIогIа дика прозаик Яхъяев Хьасамби вара, хьо марша. ДIаваьлла иза. Цо кIезга а яздинера.\nДикачех дика поэт Бисултанов Аптий, Абдуллаев Лечий ву. Сан могIарехь берш буьйцу аса.\nЯздеш, прозехь дикка хIума чудуьллуш Ахмадов Муса ву. Яздеш-м шортта бу, ба-м. Амма боккъалла дика яздар - Iаламат чIогIа хала хIума ду. Дика яздархо хила боху аса. Охьаяздарх, яздархо хуьлуш вац.\nШен нахана, шен доьзална, шен цIенна а пайде воцуш, хуьлуш ву. Ишта ца хила, дика яздархо хуьлийла дац.\nХьо, ишта коча галстук оьллина, волаварах, цхьаъ Iехош, вукхуьнга сагIа доьхуш, цунах бахам бан гIерташ хуьлу-кх. Яздархочун цIарах хьо цIа, машен, йоI маре йохуьйтуш, кIантана зуда ялош, цунна дакъа-петар эца лууш вуй хьо? Хьо яздархо хила йиш яц тIаккха.\nШколан программаш ишта хIаллак йина ю-кх вайн."\nМаршо радио: ХIокху шина тIамехь хьалакхиина кегийчу нехан чкъор чIогIа тамашийна хьалакхиина лору. Эхь-бехк, гIиллак-гIуллакх, я дешаршна тIехь гена бевлла а ца лору уьш. Царна тIедоьгIна хIун деш ду республикехь?\nБексултанов: Тахана санна тамашийна кегий нах, бераш - церан бехк бац иза, хIокху шина тIамна юкъа нисбелла, хилла чкъор ду иза - я гIазакхийн мотт ца хууш, я нохчийн мотт ца хууш, я гIиллакх хIун ду ца хаьа, хIун дац ца хаьа. Цхьа даьхний санна хьалакхоьллина нах бу-кх.\nЯ Дала хьала, охьа кхоьллина вайн цхьана ВУЗехь (Лакхарчу доьшийлехь) луш цхьа а дешар дац. ГIаьххьачул дика I0 класс даьккхина долу бер дуй, вай университет яьккхинчул а тоьлуш ду-кх. Ишта ду-кх тхан хьал.\nМаршо радио: ХIа, хIинца ненан маттах гIуллакх ца хилла дели. Кхеченхьа стенгахь бу кхиамаш?\nБексултанов: "Кху чохь, ванах хIокху декъехь - дешар хила иза, култура хила иза, медицина хила иза - ванах, хIара меттиг ю-кх, хила ма-еззара болх беш цхьа меттиг яц кху Нохчийчохь. Ерриг цхьа самодеятельность (фолклор) ю. Юьртахь хуьлий и дIо ца балалайка оьций, ансамбл ю, бохуш, цхьа тамашийн нах - оцу тайппа самодеятельность ю-кх массо меттехь. Iилман бух болуш цхьаа меттиг яц. Хьалха а дацара иза, хIинца а дац. Хьалха цхьа моттаргIанаш яра. ХIинца моттаргIанаш яц, иштта ду-кх дерриг а."\nМаршо радиоца телефонехула Соьлж-гIалара къамел динарг вара вевзаш волу нохчийн яздархо Бексултанов Муса.\nХьажа комменташка (20)\nМотт бацахь - къам дац!


КIира зама яьлла халкъан илланча Бетелгириев Хьусайн лоьху а, цуьнца доьзна мохк ладегIамехь беха а.\nТойла дацара цуьнан иллеш массарна а..\nКъоман илланча, байтанча, хаарийн бIов-хьехархо, бIеннаш кегийрхойн масаллин къилба, Бетелгириев Хьусайн, муьлш бу ца хуучу наха дIавигна кIира зама йолуш яьллехь а, цунах дийцар, и Деле вехар цуьрриг а лах ца делла нохчашлахь.\nМогIарерчу наха кхеторехь, мискъал зарратал а бохаме цхьа хIума хила йиш йоцуш, мелхо а дерриге къомо а ларван хьакъволуш стаг ву Хьусайн.\nЦо хьанна новкъарло йина, хьенан некъ хадийна? Мила ву те цунна тIекховддал яхь, эхь, вайнахана деза а, лераме а мел хилларг дицдина дакъазвала хьаьхнарг?\nЦхьаболучара кхеторехь мохк баккха, къам къардан веъначу къизачу мостагIчо бен ца лехна вон болх бан илланча. Цунна лиъна халкъ ир-кара ца хIиттадайта, яхье ца кхайкхийта илланча, пондарца вийна дIаваккха а, доьза вайа а.\nКхузара лаа ца хьеставо нохчийн халкъан барта кхоллараллехь илланча. Иштачех лору цхьаболчу махкахоша Бетельгириев. Цунах шена хетарг довзуьйтуш ву Соьлж-гIалин кIоштера Мурад а, Салавди а. Цу шинна санна Хьусайнах хилларг цахаар дазделларш дукха бу. Ишта нисделла тхан къамел.\nМурад: «Илланча къайлаваккхар, Хьусайн санна волчу стагана тIе куьг кхийдо доладелча, гена даьлла гIуллакх-м ду хIара. Къомана эхь а, махкана юьхьIаьржо а ю-кх иза. Стенна аьлча, Бетельгириев Европехь а шуьйра вевзаш стаг ма ву…»\nСалавди: «Хьалха ширчу заманахь тIелеттачу мостагIчл уггар кхераме герз лоруш хилла илланча. Шен лаамца я лаамза вахна те Хьусайн? Массо агIор а ойланаш хьийза коьрте. Iедало вадийна ала цуьнан иллешкахь бехке хIума а ма дацара. Хаам хаац, билггала ала».\nЦунах дуьйцург хаздеш десто, басаршца кхало ца оьшуш вуно чIогIа лераме а ву, Iаламат дика тIеоьцуш ву илланча Бетельгириев Хьусайн къаьсттина вайнехан наношлахь.\nТеркйист кIоштера Хасанова Аминат ю цунах а, цуьнан кхолларалло бечу беркатечу тIеIаткъамах а дуьйцуш.\nАминат: «Хьусайн суна илланча санна вевза дукха хан ю. Даима а хаза хетта суна цо олу иллеш. Сан берашна а хаьара суна Хьусайнан эшарш хаза хетийла.\nСагатделча, я кхин сингаттам хилча берашна а хаьара… Нана, сатедан молха ло ша хьуна олий, хIоттайора кIанта суна цуьнан эшар. Уьш цхьа чIогIа цIеначу дагтIера екаш, исбаьхьа хетара гуттар а. Ишта наноша, генахь долчу берашна цуьнан эшарш кхехьийтина меттигаш хаьа суна дуккха а.\nСуна-м хаац цуьнгара хIун даьлла хила деза цунна тIе куьг кховдо. Массо нохчо, Дала мукъалахь тешна ву, зен доцуш, могуш-маьрша Хьусайн цIавоьрзур ву аьлла».\nБетелгириев Хьусайнах къамел дерзош ала ду, жима а, воккха а цуьнан эшарш хезнарг массо а тешна ву, илланча, кхин дIа а махкахой дегнаш дело, даккхийдедан, могуш маьрша цIийнах кхетар ву, аьлла.\nИ дегайовхо алсам йоккху бIеннаш нохчаша цуьнга кхобучу цIеначу безамо.


Дагестанерчу Iаламан исбаьхьалла суьрташкахь\nДагестан боху дош хезча, нехан баьргашна хьалха тIеман тийсадаларш а, тIемалой а хIуьтту. Амма цу республикера цхьа жима стаг къахьоьгуш ву шен лаьмнийн Даймахках йолчу нехан ойла хийца. Цхьана фотокамерах а, суьрташ даха инзаре похьмаллах а пайдаоьцуш, Шапиев Мохьмадан дикка кайолу вон цIе йоккхучу регионан васт хийца. Иза а, цуьнан суьрташ а дика девза инстаграмехь.\n5 Даханчу шерашкахь къоначу фотографана коьрта кхерам цхьанна а дага а догIур доцучуьра бара. "Лаьмнашкахь терроризмана дуьхьал дIахьош дукха операцеш яра, " боху цо. Муьлххачу а жимачу стагана герз тухура лаьмнашкарчу Оьрсийчоьнан леринчу ницкъаша.\n6 Шапиев шен доттагIчуьнца белхан гIуллакхна лаьмнашкахь. 24 шо долу фотограф балха дIаэцнера Дагестанерчу президентан хьукмато. Амма иза балхара дIавелира, алсам хан аренашкахь шен экспедицешкахь яккхархьама.\n7 Чиракъ--Чай хина тIехула кхозу мархаш. Шапиевс дийцарехь, цо хIинца фрилансер фотографан а, "тайп-тайпа кхин белхаш" а до хене валархьама. Фотограф санна карьера ян сатийсам болчу цуьнан дукха хан йоцуш дуьхьара контракт хилла оьрсийн маттахь арадолчу "National Geographic" журналца.\n8 Керла диллина лайна чимаш баганна тIехь. Шапиевс шен RFE/RL-ца хиллачу телефонан къамелехь дийцира шен кху кепара Iаламан хотIана суьрташ дахаран безаман бахьана: "Со лаьмнашкахь кхиина," дуьйцу цо, "бераллехь цхьанхьа кхарста вахча, ас сайна гинчунна сурт дуьллура."


Муха даздеш хилла нохчаша керла шо ширачу заманахь\nКерла шо даздар тахана Нохчийчохьберийн ловзар а хилла датесна делахь а, цхьана хенахь нохчаша дукха лерина лелош хилла и тIекхачарца доьзнарг. Иэс листа даьккхича, кхин тIех генаяьлла а яц нохчаша Керла шо шайн Iадатехь даздина зама.\nНохчийн Iилманчаша этнографаша коччучу барамехь теллина нохчаша керла шо даздарца оьзна ламасташ. "Айра ШоIар" олуш хилла нохчаша шайн рузманах. Оцу рузманехь "Нажжойн буьйса" олуш хилла Керлачу шеран хьалхарчу буьйсанах (Нажжойн-беттан 1-ра де - январь).\nМаршо Радиона ша еллачу тIаьххьарчерах йолчу цхьана интервьюхь нохчийн вевзаш волчу этнографо Хасиев Сайд-Мохьмада дийцира ширчу хенахь Керла шо тIекхочуш хилла хIинцачул 6 де хьалха, бохуш: : "25 дийнахь (ГIуран-баттахь) долалуш хилла керла шо. Маьлхан рузмица ма бай вайн хIенанхIоттам. И де тIедале 12 де хьалха кегийрчу нехан цхьа тоба арайолуш хилла хьуьнах яха.\nЦарах ганцхой олуш хилла. ХIора юьртана уллерчу хьуьнхахь цара лохуш хилла 12 га долу наж.\nИза лаьттах хьакха ца болуьйтуш юьрта бан безаш хилла мел гена делахь а. Ткъа юьртахь бисинчара лайх гIала а йой, хи а тухуш, шаръеш хилла иза, цунна тIевала хала хилийта. Лайн межаргаш а детташ, дуьхьал бовлуш хилла юртара бахархой, къаьстина зудабераш, керла дитт дохьуш богIучарна. ТIаккха оцу гIалин буьххьера шираниг дIа а доккхий, керла ножан дитт дIахIоттош хилла. Шира дитт, дукха гена а ца долуьйтуш, циггахь дагош хилла.\nШирчу шеран Iо дика еш хилла, ерриг а хIусамехь йисина тишйелла хIумаш а ягош. Вуно ладаме ритуал хилла кхерчара цIе карлаяккхар. Керла цIе а латайой кечбеш хилла Керла шо даздеш кечбеш болу кхача.\nКерла шо тIекхочучу буса нохчаша вовше декъалбеш хилла. Кегийра нах ара бовлий хьошадгIа оьхуш хилла, ткъа цо аьтто беш хилла церан вовшашца йолу юкъаметтигаш карлаяха.\nКерлачу шеран буьйса пал таса бIегIийла лоруш хилла оцу хенахь баьхначу нохчаша. Маре гIонйолу кIант гIенах гайта мехкарша\nКотаман шалго-даьIаьхк юьллуш хилла Нажжойн буса гIевланга. Туьнкалге – куьзга а, пеша кхаба а хIоттош, хилла мехкарша Нажжой буса, гIенаха ша езарг гаре сатуьйсуш.\nКхин цхьа пал тасар хилла бепигца доьзна. ТIехьийза кIант гIенах гайта Керла шо даздеш дечу дуьрачу баьпкан оьлиган кхаа хьокхумах шиъ гIайбана кIелла буьллуш хилла, ткъа кхоалгIаниг бууш хилла. Нажжой буса гIенах байначу кIентех йоI маре йоьдург хилла гIенаха цунна мала хи делларг.\nКерлачу шеран буса даьржина хилла кхин олу пал тасарш а. Масала, уьстагIан пханара даьIахкан тIехь пал тасар.\nПалтосург цунна чекххьоьшуш хилла. ДаьIахк тIехь гучу таммагIашца дуьйцуш хилла цо хиндерг – ялта муха хир ду, хенахIоттам муха хир бу, доьзалехь хIун хиламаш хир бу (зуда ялор, бераш дар, стаг кхалхар).\nЭтнографа Хасиевс гулбинчу хаамашца, керла шо даздар тера хилла славянийн къаьмнаша даздечу "калядах": "Каляда олуш ду-кх оьрсийн, вовшийн декъалбеш. Иштта хилла вайн а. Вовшийн декъалбеш, дуьмийн байракхашца, йоьхьийн тоьпашца нехан уьйтIа хIуьттуш хилла. Эшарш лоькхуш хилла. ХIора хIусман неIаре хIуьттуш хилла, царна совгIаташ луш а хилла: хьовлан межаргаш я баIарш".\nНажжой Буса бераш ара ца довлуьйтуш хилла нохчаша, уьш боьхучух лардеш. Оцу буса, лоруш хилла, цIийна го тонаш туьйсуш лелаш ешапаш хилар.\nКерла шо даздар дIадоьрзуш хилла 3 дед даьлча, говраш хахкарца. Иза цIена нохчийн ламаст хилла. Хьалхара кхо меттиг яьккхинчунна совгIаташ душ хилла: Говр, нюйр, дирстанаш я бедарех цхьаъ.\nТаханлерчу нохчийн дахаран кепаца доьзна дац Керла шо даздар, уггар хьалха, иза ислам-динан ламасташца доцун дела. Керлачу шеран буса нах стоьлан гонаха ховший юъучух кхета, ширчу шеран Iо дика ян а, беза-вевзачерах марзо эца а, шайн лаамеш а, кханалера дика а дузу керла шо тIекхачар билагалдаккха а.


Кадиев Руслан. МУОТТ – ХАЛКЪА КХÁНИЕ - 13 Апреля 2011 - Нохчийн меттан дош тидаран дошам\nЗорба » Кадиев Руслан. МУОТТ – ХАЛКЪА КХÁНИЕ\nКадиев Руслан. МУОТТ – ХАЛКЪА КХÁНИЕ\nДукха яздина рог1иерчу зуорбаниехь кху т1аьхьарчу шерашкахь нохчи маттах лаьцна. Дукха дуьйцу нохчи муотт шира а, хьийкъина а, хаза а бу бóхуш. Амма, дийцарал т1иехдаьлла туоделла гуш х1ума дац. Миелхуо а иешна дóг1у.\nНохчи муотт шира хилар туоьшал диеш, массéра кхиетамуо схьалóцур болуш, áрахиецна талламан белхаш бац, эцца шá г1ийла къадинарг, хьахинарг цá лéрича.\nНохчи муотт хьийкъина бáхар а бáхар т1иехь чекх дóлу, тахан яздечáра кхáчуо йийриг цхьа ши б1е дуош бие ца хилча.\nНохчи муотт хаза бу бáхарх ца тоьу – и хаза хилар туоьшална вай дукхах йолчу говзаршкахь, статьяшкахь масална дукха къие хилча.\nМуотт бохург доккха х1ума ду. Маттаца хиеруо яьлла стега шие халкъах вýзу уьйр-марзуо г1иелйаларца дуоьзна. Маттуо кхуллу къóман вадд, маттаца хáдабуо стега мах. Маттаци бие бовза йиш яц шие муохк, цуьна хилларг. Ткъа муотт ца хилча къóма хиндерг а дац. Шие маттахь ца 1áмуо г1илкх, ламаст, 1илма къорчун дийцина туьйра ду.\nТáмашие хиетахь а, тиеша ца лаахь а 21-г1а б1é шоа нохчи къóмуо нéна муотт х1óра дийнахь аьлча санна, жим-жимма д1атосуш аьсха биеш дуолади. «Шие чуьрáна» бóху г1óраса маьхза хилар гучдаьлла дукха хан ю. Х1еттие а, цунах куоьрта х1уъал йина и хьиег1уош лиега к1уорда ца доа х1инца а. Сиелхана а, тахна а дá-нáна дуоьзална рицкъа лохуш бу, т1иехь, чуохь кхачуо ян а г1иерта. Дика-вуониехь хуьлу, хьáша-дá т1е а уоьцу, хьóшалг1а а буоьлху. Хазхиетар, халхиетар – иштта лурж дахаруо кхуоьхьу йоллу исбаьхьал хьуоьгу. Дуоьзалх марзуо иецар а ма луъу ца хуьлу, мýха ца хууш хан д1аяхна карайоа.\nКхузахь , дá-нáна биехках хьалха дáха г1иертар дац; дуоьзална хьалха цéра диекхар доккха ду. Дуьниенахь хьалха бовлахь а, къиемат дийнахь жуоп а дуоьхур долуш. Áла луург – дериггие а дех- нéнах дýзуш дац, маттах дерг аьлча х1ета а. Пачхьалкхана ца уоьшу муотт г1иеллуой д1абóлу. Цунна масал дуьниенахь дукха гучдийлана. Пачхьалкхуо кхуллучу хьóлаца нисдоа нáха шай 1иер-дáхар. Иштти бие хуьлийла а дац. Ткъа кхи д1а дерг хабар ду, къамиел дац.\nЦа муоьттучул лач даьлла вай махкахь маттах хьакхлуо миел йóг1у áг1уо. 20-30 шоа хьалха áла дара, ярташкахь нохчи муотт хаар, бийцар дика дара аьлла. Тахна-м и сурт нисса юг1аниехьа хийцаделла дóг1у. Г1áлахь нéна муотт хьиехар миелла а кхáчамие ду диешаран хьукматашкахь. Ткъа ярташкара ишкуолиехь нохчи метта сахьташ, дукха хьóлахь, хьанна а кóча тосу.\nМасиех б1е шоа хилла ца 1а, массуо áг1уор гиездина, литтана 1илманчаша йóза-диешар нéна маттахь 1áмуор г1уолиехь хилар ч1аг1дина чекхдаьлла. Иштта а чолхие долу йóза-диешар, долчуна т1е а хийра маттахь дуолуоруо галбоккху кхиана бáлаза болу бер кхиетам. Кхи цхьа áкхарал ю вай махкахь диенна ч1аг1йел йóг1уш: «Бéри биеша» белхалуоша пхи-ялх шоа кхаьчча а, кхáчаза а бéрашца, цхьацца тéрахьна лéрана тхьáмаш уоьрси маттахь д1ахьуош. Иза дéра ю уггарие а экамие хéнахь шие нéна маттах бéраш хиера дáхар, цéра цуьнца хила йиеза хьурматах баьхна къахкуош, къам х1аллак хиларан ирча лар. Цу балхана синг1éг1а йолуш цхьá а вац тие óли дагдóг1у. Хилча хьокъал болчу хьаькмаша ишттачу хьукматиехь муьлхха тхьáма нéна маттахь бие ма хьойла аьлла дихкина хила ца диезара т1аккха.\nЦхьа бахьан дóцуш х1умма а ца хуьлу. Муотт 1áлашбарца, кхиуорца грáфиках дуоьзнарг а к1езга дац. 70 итт шарахь цуо дуккха а иешам а бина, шие метта синие хьаьжна дóцуш т1еийдина цхьадолу аьзнаша (ë, ы, щ). И аьзнаш нохчи маттахь дац, уьш вай маттана хьáрам ду. Хьáрамчуна т1екхийдаруо биеркат ца дахьа. Цунах дика буолх бáлахьара 1арбуоша, ингалсша, уоьрсаша, иштта д1а кхиечáра а, шай маттахь дóцу аьзнаш т1еийдина дукхá хан хир яра. Шие метта ваддие хьаьжжина х1уоттина хила йиеза грáфика а, шие метта óзаца нисдиеш хила диеза т1еуоьцу х1óра дуош а.\nНисйина грáфика юкъаяларие ца хьуоьжуш, орфографи бакъиенаш а яра шие метта г1иллакхца ялуор дуолуо диезаш. Уоьрси метта бакъиенаш гуочъиеш йина чалх т1иехь шáрам ба биеза хан гéна яьлла.\nМаттана буохамие дерг таханлéра грамматикиехь ламастие дирзина, айпие бакъиенаш ч1аг1ъелла. Иза къóма хиндолчуьна кхиерамие юьхь ю гучъяьлларг, малуо йиеш миел 1и кхуьуш а йóг1у.\nЙозаниехь дифтонг ца язъяруо, дéха-дóца аз билгал доккхуш ца хиларуо маттана деъна а, дохьу а зулман чуот яц. Диеша 1éмачу бéруо къаьсттана, дуош шиена ма гарри бие ца дуоьшу, уоьрси маттахь санна. Дифтонг ца язъяруо, дéха-дóца аз билгал ца даккхаруо ишкуолиера бевлчарна а йуоьшуш ницкъ хуьлу. Цундéла а ду нохчи маттахь йиешархуой к1езга хилар.\n«Дуош иштта яздарх, диеша иштта диеза» бáхар чекх ца даьлла, и миел дукха дийцарх. Цхьана бакъиена гýрахь, дуош ма-аллара яздаруо бие нисдийр дац метта хьал.\nЙуоьшучуьнца уойла ца латйелча кхиетам атта т1аьхьа ца кхуьу.\nКхи сингаттам бóцуш санна, маттахь ч1аг1белла, цхьана хорша бирзина классни гайтамна а кóча баг1на цхьаберш. Цхьа деза дуош Ю классни гайтамиехь áла мегар дац, ДУ áла диеза бóху цхьамма, х1унда аьлча ниех, кхелли, куотам дешни классни гайтамца и нислуо дéла. Цу хьéкъал новкъа вай довлахь ялсмани, нáна, йиша ДУ гайтамие а дóхуш, шайт1а, иблис, г1ам, иштта кхи д1а а, Ю гайтамие сиехьа дáха диезаш ца хуьлу т1аккха.\nХилахь наггахь бие билгал даккхар дóцуш, цхьана бух т1иехь хуьлу нийса дерг. Луъчуххи, муоьттучуххи бух хила йиш яц. Х1ара санна йолчу меттиехь уоьшург шиекуо йоццу дáлина дáлуол хилар ду. И цигахь дац.\nМуьлххачу къóма кхáние – тахан кхуьъчу кегирхуойх йуоьзна ю: цáра буьйцучу маттах, цéра г1илкхах, уоьздангаллиех.Цкъа, адам синуойх кхоам ца хиета 1éса 1éдалуо бина 1аткъам бахьниехь, вай халкъуо сийлахь лиелина дукха х1ума дицдина, вадд иешина.\nДуьние миел ду вай х1инца даьржина лиеларх, цкъа схьа ца гулделча а, вéша óрамие юг1а ца хьаьвсича а девр дац. Вайна бусалба а, нохчи а хила лаахь.\nКъастар: Статьяш | Хьовсна: 953 | Т1едаькхна: Иса_Балаев\n1 sayidpochta • 01:09, 28.01.2019\nМаршал ду шуьга!\nКадиев Руслана язбинарг а, балхбинарг а дукха ондда болха а, бала а бу. Дала Вайн Матиаса бала болуш, вайн маттана пайдехь ялуш тойойла вайн пачхьалкхе, уггар хьалха, пачхьалкхаца, т1аккха нахаца доьзна ду шен халкъан Ненан-мотт 1амор а, денбар а, хьехар а.\n2 sayidpochta • 01:09, 28.01.2019\n"аьсха биеш" бохург х1ун Ду?\n3 sayidpochta • 01:28, 28.01.2019\nРусланаца дагвала лаьар Суна, мукъа дифтонгаш язъяхам кхетар со, амма, цу ц1ердешнашна чаккхенгара Н элпа стенна ца яздина те цо,ненаН, халкъаН, пачхьалкхаН бохучу меттехь.\n4 sayidpochta • 02:04, 28.01.2019\nАвторас нийса дуьйцу деррига а. И Вайн хьарам долу элпаш дийцича, Руслана хьахийна долу Ё,Щ,Ы элпаш доцарш а, кхин а Ь,Ъ-хьаркаш а ю вайна хьаште йоцуш. Дифтонгаш д1аяхарцани кхиссана яхийта мегар долуш ю уьш. Вайн маттахь Ь-хьаьрка цхьаннахь а дашехь йог1уш яц, дифтонгашци бен, ткъа Ъ-хьаьрка а оьшуш яц, Цуьнан меттана ' (лекхара ц1оьмалга) яззоран бакъо х1оттийчахьана, масала ЗараЪ - Зара', тилЪелла - тил'елла и.кх.д.. Дифтонгаш бахьан долуш и ши хьаьрчо (Ь,Ъ) ара ца кхиссалахь, Ё,Щ,Ы элпаш д1адаьхча цхьаъа вайна хуьлуш зе доцуш атта далур долуш х1ума ду, уьш юккъехь долуш вайн маттахь элпаш ца хилар бахьан долуш. Ы долуш цхьа дош дац, Ё - долуш масех т1еэцна дешнаш ду, царех Ёлка ду, йолка вайн маттахь База ду, ткъа нагсанна Ё-ца яззош яздан лаахь Йолка яьлчахьана даьлла и. Щ - Щётка, Вайн элпанца Шотка.\n5 sayidpochta • 02:06, 28.01.2019\nТ9 (Т-исс) г1алаташ дайтан соьга, къинт1ера довла.\n6 Иса_Балаев • 08:56, 28.01.2019\nБаркалла ду хьуна, кху сайтанца "бала кхачарна" а, кху чу хьажарна а.\nОцу Русланца з1е яц сан...\nwww.doshtidar.do.am © 2019


Къилбаседа Кавказера хьал уггар а боккха сингаттам бу аьлла Путинца хиллачу цхьанакхетарехь режиссёро Сокуровс\nАдамийн бакъонашкахула йолчу Кхеташонан декъашхошца хиллачу онлайн-цхьанакхетарехь еарин дийнахь Оьрсийчоьнан президентан а, кинорежиссеран Сокуров Александран а шога къамел хилла, Оьрсийчохь Iитталучу дуккхаъчу проблемех лаьцна цо дIа а хьедеш, пачхьалкх хийца еза аьлча. Сокуровн къамеле а, цунна Путина деллачу жоьпе а хьажа аьтто бу Кремлан сайта тIехь зорбане яьккхинчу видеохь, (стенограммехь зорбане яьккхинчу видео тIехь хIара дискусси цкъачунна яц ), яздо Свобода Радионо.\nХIун дийцина Сокуровс\nСокуровна хетарехь, Оьрсийчоьнан декъехь а йолуш, "къаьмнийн башхаллаш" лелайо цара, церан шайн "эскарш" ду, "паччахь" ваьлла церан.\n"Федераци ю, ткъа стенга яхна Оьрсийчоь?"- хаьттира Сокуровс.\n"Вайца цхьана пачхьалкхехь кхин дIа баха цалуурш, дIахеца вай", - элира цо.\n"Керлачу Оьрсийчоьнан ойла ян еза", - аьлла, дерзийра шен къамел Сокуровс.\n"Бехк цабиллар деха хIума ду, хIунда аьлча, вистхилар дацара хьайниг, манифест яра, кхерамаш гулбина", - аьлла цо.\n"Оьрсийчоьнан Федераци йоха лууш ду оьрсийн къам? Москови ян лууш ву хьо вайх? НАТО-хь лууш бу иштта хила",- элира Путина.\n"Вайн 2 эзар территориалан претензеш ю пачхьалкхехула", - боху Путина, и йоллу проблемаш массарна а хезаш йийцареян езаш цахиларх дIа а хьедеш, бехкбаьккхира Сокуровгара, къаьмнийн юкъаметтигех хаттар ду цо айдинарг аьлла.\n"Хьуна а цхьана магийта йиш йоцург ду иза. Кхераме ловзоргаш ю уьш!", - дIахьедина президенто.\nОьрсийчоьно кхобуш ю Беларусь бохург а, бакъ ца дира цо.\n"Массарна а хезаш иштта олийла дац", - элира Путина, "партнерашкахьа ларам бацахь" гIуллакх хир дац" аьлла, дIа а хьедеш.\n"Цхьадерг дуьххьала аьлча гIоле ду, цхьадерг ца дуьйцуш дитича гуттар дика ду", - элира Путина.\n"Боккъал конфликт хилла президентца"!\nМуха дирзира хьан къамел аьлла, Север.Реалии корреспонденто деллачу хаттарна жоп лучу Сокуровс аьлла: "Боккъал а конфликт иккхина сан президентца оцу цхьанакхетарехь, цундела цхьа а хIума олийла дац сан".\nСПЧ-н декъашхошца онлайнехь хилла цхьанакхетар лаьттира пхеа сохьтехь гергга.


Дудаев Муса: Сайн ненан бIаьргаш дагабогIу суна даиман а\nЧиллан-бутт 21, 2014\nДудаев Мусас шен дахарх лаьцна язйинчу книгин мужалт.\nНохчий къам дохийна цIера доккхуш ша жима хиллехь а, и ирча хан дагайогIуш ву нохчийн вевзаш волу актер Дудаев Муса. Жималлехь шена гинарг а, ша лайнарг а тахана бIаьргашна хьалха лаьтта шена бохуш дийцира цо Маршо радионна ша еллачу интервьюхь.\nОьрсийчохь воьвзучу актеран, нохчийн юккъаралхочуьнна Дудаев Мусаан, дахаран, къаьстина жималлан тIехь, Iамо мегар ду Совета заманарчу нохчийн истори. Буьззина шен бохамца, ерзаза, хIинца а, цIий Iийдалучу, йоманаш летийначу чоьвнех хилла оцу доьвзткъа шаре ваьллачу къаночуьнна жималла. Ненан кийрахь волчу дуьйна болабелла цунна и баланаш.\n1937 шарахь, цуьнан да-нохчийн литературийн бухбиллархойх цхьаъ волу Дудаев Iабди дIалаьцна Iедалша. Ткъа, ша Муса, ялх шо кхачанза а волуш, теш хилла къизалца къам цIерадаккхарна. Цуьнан дагалцемашкахь, коьрта меттиг, дIалоцу, ненан бIаьргаш.\nДудаев Муса: «Тхан чолакх яра. Тхан да дIалоцучу хенахь, 1937 шарахь, йиттинера цунна. Со кийрахь а волуш чолакх йинера иза. Чолакх нах а , баккхий нах а, цомгуш нах а, дIа ца бига бойура. Иштта ен хьийзош иза а яра. Салаз тIе ца хоуьйтуш, цIерпоштан тIе тхо далийча, куза хьарча а бина, цуьнах барма а бина, цу тIе хаийнера иза.\nЦуьнан кортали тIе тосуш а, дIаяха сихъелла цIерпошт а, дIачIогIуш неIарш а, тхан доьзал араххьий. Тхан нана а йитина тхо тIеховшуш дацара. Тхан воккхох волу ваша ведда вахана, хьакамашкара кехаташ деара. Иштта бакъо а елла чу дитира тхо. И хан дIага йогIу суна. Сайн ненан бIаьргаш а дагабогIу суна даиманна. Со гIаш схьавогIуш, соьга хьоьжуш ненан бIаьргаш дагабогIу суна».\nДудаев Мусаан берийн дуьне цу меттехь дIахаьдда. Новкъахь, баккхий а, кегий а ца хоржаш, хеназа хьалха Iожалла тIееъна гина цунна.\nДудаев Муса: «ЦIерпошти чохь, тхан вашас, буй а тоьхна, цхьа дечиг а кагйина, кор даьккхира тхуна, ара хьажа.\nЦIерпошт станцехь ца саца йора. ГIуллакхан, зударий цхьана агIора, божарий-вукху агIора. Луо дукха дара. Зударша, 3 шо а, 4 шо а долу бераш вагонан кIела хьора. ТIаккха цIерпошт дIайолалора, цу кIелахь мел верг хIаллак хуьлура. «Ва, нана орцах яла, ва Дада орцах вала», бохуш, куьг а, ког а даьккхина маьхьарий хьоькхуш нах дагбогIу суна.\nЦIерпошта дIайоьдура. ТIаккха, кхин хIун хало хила еза? Уьш бисна-кх эрна арахь. Салтийша, тоьпан цхьамзана тIе а дугIий бераш дехьа дIакхуьссура. ТIаьхьа уьдуш, ког а , куьг а даьккхинарш, оцу корехула гина ву-кх со».\nТахана боккха бала бу аьлла хета Дудаев Мусаан, 70 шо хьалха къоманна тIехь хилларг дагалацарехь. ТIекхуьучу чкъурана а, Iедалхошна а, дагахь латта дезара и Iаьржа денош, кхана и бохам хилла аьлла, кегирхошна дицдалийта ца лаьа шена, элира цуо.\nДудаев Муса: «Тахана, телехьожийлехь, кино яьккхина, и сурт гайтича, кегий нах боьлхура бацара теша? Царна дагах кхетара дацара теша? И кийрахь Iеткъаш ма ву со а. Шай дайша ца лайнехь, дендайша, ненадайша иза лайнийла хаа ма деза таханлерачу куьйгалхошна а, даржехь волчу муьлхачу стагана а. Шай чуьра дуккха нах хIаллак хиллийла хаа ма деза царна.\nТIаккха, вай махкахь, цхьанна а агIора и баланаш лайначарна, тхо дукха а ма дац дисина, шу ду-кх, бала алйна-кх аш аьлла, тхо хьостуш цхьа а вац. Тхан кийрахь дегнаш ма ду. Тхайца цхьа жимма ларам хуьлийла лаьара-кх, тхан дог оьцийла лаьара-кх».\nКарарчу заманахь, Нохчийчохь, къам цIера дахарх лаьцна дуьйцуш а дац, и хаттар стигалкъекъа беттан 10 де тIекхаччалца айдар а дихкина ду.


ФСБ-ца уьйр хиларна шеко йолуш стаг лаьцна Германехь\nДIадаханчу шинарин дийнахь Германехь стаг лаьцна, Оьрсийчоьнан федералан кхерамазаллин сервисна (ФСБ) дIаяла материалаш эцна волу стаг, хаам бо Свобода Радионо. "Шпигель"(Der Spiegel) газето яздарехь, юьйцурш ю Оьрсийчоьнан зарратан ракетийн программина оьшуш йолу лаккхарчу технологин компоненташ.\nХаам барехь, Оьрсийчоьнан гражданинца К. Сергейца уьйраш латторна шеко йолу стаг эцархо хилла, ФСБ-н лаам кхочуш беш. Цунна тIе тидам бахийтина "Американ аз" зорбан гIирсо.\nИталехь хIордан ницкъийн капитан лаьцна Оьрсийчоьнехьа шпионалла лелорна\nЗазадоккху-баттахь К. Сергей немцойн компанин куьйгалхочуьнца цхьаьнакхетта хилла Аугсбург гIалахь. Оцу стеган цIе йоккхуш яц, амма, газето яздарехь, иза хIинцале а бехке вина Оьрсийчоьнна герз дохкар доьхкуш Евробарто кхайкхийна эмбарго йохорна.\nЭкспорт йон документаш хIиттийна хилла, мехкадаьтта а, газ а йоккхуш оьшу техника оьцуш йолуш санна. Амма, ма дарра аьлча, хаам бо "Шпигела", компоненташ хьажийна хилла, зарратан бомбанаш лелочу баллистикин ракеташ ечу "Новатор" (ОКБ "Новатор") олучу Оьрсийчоьнан пачхьалкхан компанина.


Кхаари-де 25 ГIуран-бутт 2019\n1979 шо. ОвхIанистан, муха вийра Амин\n1979 шеран ГIуран-беттан 27-гIачу дийнахь Кабулера Iедал шен караийцира Советан пачхьалкхерчу эскарша.\nТIом марсабаьлла Идлибехь. Нах бу уьдуш бIеннашкахь\nКху шинарийдийнахь тIемаш болийна Шемин эскарша Идлиб-мохк карахь латточу тIемалошна дуьхьал, бIеннаш бахархой бевдда МаIарат ал-Нуманера а, гонахарчу кхечу меттигашкара а. Нах, бомбанех къаьхкина, къелхаьарбовлуш, машенашкахь, шайн ларчаш а карахь, бевдда Туркойчоьнан дозанерчу Баб-эл-Хьава юьрта.\nГIуран-бутт 24, 2019\nМаршо Радион тIаьххьара керланаш (24.12.2019)\n«Кадыровс эшахь бойур бу сий дойурш», Миллион доллар кхайкхина Apple (Керланаш кечдеш иллюстрацина пайдаоьцу Маршо Радион архивех а, официалан сайташкарчу материалех а).\n"Тешнабехк" хилла Маккина\nХIара дерриг шо а дара машанашкарчу нохчаша Путин байташкахь хастийначунна дIаделла: цхьаболучара хестош, кхечара - емалъеш. Кадыров Рамзана айфон а елира, шена санна, Путин дукхавезачу йоIана. ...Амма Макка генаяьлла, мехкан куьйгалхочо бахарехь - иза хIинца сацон сацам хилла.\nКадыров хеставайша массара а!\nНохчийчоьнан куьйгалхочо ша тIеман аренашкахь гайтина «хьуьнарш» дийца даьхча, бела бахьана долу нахана.\nГIуран-бутт 23, 2019\nМаршо Радион тIаьххьара керланаш (23.12.2019)\nНохчийчоь ю уггар къона регион, Прописка ярна гIуда тоьхна, Хашогги верна кхел йина (Керланаш кечдеш иллюстрацина пайдаоьцу Маршо Радион архивех а, официалан сайташкарчу материалех а).\nГIиргIазойчохь хIоллам хIоттийна Путинна\nОьрсийчоьнан Президентан Путин Владимиран хIоллам хIоттийна ГIиргIазойчохь, долахь долчу хьешан цIийнан кертахь. ГIиргIазойн махкахь 4,5 эзар метр лекха болу ломан бохь а бу Путинан цIе леллош.\nГIуран-бутт 20, 2019\nМосквана таIзар дар, гамонца дина тIелатар, дех "цIаван ца ваьахьа" кIант", "халкъан яздархо"\nМосквана таIзар дар, гамонца дина тIелатар, дех "цIаван ца ваьахьа" кIант", "халкъан яздархо" (Керланаш кечдеш иллюстрацина пайдаоьцу Маршо Радион архивех а, официалан сайташкарчу материалех а).\nОьрсийчоьнан минаша хIинца а дойуш ду адамаш\nОрцаллин министралло (МЧС) бинчу хаамца, 2019-гIа шо доладелчхьана Оьрсийчохь хIаллакйина ШолгIа дуьненан тIом боьдучу хенахь дуьйна эккхаза йисина 60 эзар гергга кхераме хIума. 70 шо даьлча а кхерам буьсуш бу бомбанна, гранатина я минина тIеIоттаваларан, яздо Кавказ.Реалиино.\nСталинан 140 шо кхачар даздина БуьритIехь\nСталин Иосиф вина 140 шо кхачар даздеш, йоккха концерт хIоттийнера БуьритIехь. «Кавказ.Реалиин» корреспондентца къамел динчу КПРФ партийн декъашхоша бахарехь, Сталине боккха ларам бу церан а, йоллу Кавказан а, хIунда аьлча, иза хIири хилла дела.\nЛубянкехь хиллачух дуьйцу тешаша\nЕарин суьйранна вевзаш воцчу стага, хетарехь, Калашниковн автомат йиттина Лубянкерчу ФСБ-н гIишлонна хьалха. ТIелатар дечохь хилла тешаш зIене бевлла, шайна гинчух лаьцна дийцира «Настоящее Время» телеканале.


Нохчийчохь айдина даздеш дара мехкан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан 45 шо кхачар. Оцу дийнахь схьайиллира йина яьхна дуккха а керла объекташ – йохк-эцаран центраш, маьждигаш, динан центраш. Кавказ.Реалиино дагалоьцу Кадыровн цIе коьрте хIоттош Нохчийчоьно яьхна гIулчаш.\nЦхьаьнадогIу Нохчийчоьнан коьрта шахьар йиллина а, мехкан куьйгалхо вина а денош. Бакъду, историно ца дузу ГIадужу-беттан 5-гIа де оьрсийн инарлас Ермолов Алексейс йиллинчу Грозная-гIопаца. ГIап йотта йолийна 1818-чу шеран Мангал-беттан 22-чохь, Грозный-гIалин статусе изя яьккхина, Теркан махка юкъа а лоцуш, 1869-чу шарахь.\nНохчаша Соьлжа-ГIала олуш йолчу шахьаран цIе 2005-чу шарахь республикан депутаташ хийца гIоьртира "Ахматкала" цIарца – 2004-чу шеран Стигалкъекъа-беттан 9-чу дийнахь вийна Кадыров Ахьмад вазвеш. Амма Оьрсийчоьнан президента Путин Владимира ша дихкира иза дан.\nКадыров Рамзан Iедале веъначу 2007-чу шарахь Соьлжа-ГIалин мэрино сацам арахийцира ГIалин Де иза винчу дийнахь даздар къастош.\nПандеми яржале лаьттинчу шерашкахь даздаршка кхойкхура дуьненна бевза "седарчий". Хилира Соьлжа-ГIалахь, Кадыровга иза вазвен дешнаш а олуш, актриса Суонк Хилари, актераш Депардье Жирар а, Сигал Стивен а, ткъа Оьрсийчоьнан эстрадера "седарчий" ллаа махка цахеддаш.\nНохчийчоь КадыровгIарна мутIахь яр\nТIаьххьарчу шерашкахь хIайтараллица хуьйцуш ю Нохийчуьрчу яртийн, гIаланашкарчу, ярташкарчу урамийн цIераш. Би-Би-Си радионо бинчу талламца, КадыровгIеран доьзалхойн цIерш техкина Нохчийчохь 64 урамна. Уьш схьабевллачу юьртана герга мел кхочу а дукха ю и цIерш, цуьнца цхьаьна, мехкан Iедалера коьрта даржаш дерраш а санна дIалецна Кадыров Рамзанан гергарчу наха.\nДена, нанна, мехкан куьйгалхочунна шена лерина дIахьо махкахь конкурсаш, йоху эшарш, язйо байташ, книгаш, дохку суьрташ. Бакъоларъярхоша дуккхаза а йийцина Кадыров Рамзана шен ден цIе къоман коьрте хIоттош йоху гIулчаш: ерриг а республикехь кхозу Кадыров Ахьмадан суьрташ а, царна тIеяздина цо баьхна хуьлуьйту дешнаш а. ХIора даржхо дехаре ву балхахь хьовха, цIахь а КадыровгIеран суьрташ дIадетта, ткъа Нохчийчоьнан пачхьалкхан урхаллаш декхаре ю шаьш мехкан куьйгалхо къобалвеш социалан машанашкарчу посташна буха язйинчу комментарех, хIиттийначу лайкех лаьцна дIахаийта.\nКадыров Рамзанан ден цIе йоккхучунна тIехь ду оцу цIарца "хьалхара президент" дешнаш доза а, Деле цунна гечдар деха а. Нохчийчуьра бахархой теша декхаре бу Кадыров-воккхахниг дерриг а дуьненна везаш а ву, иза гоьваьлла Iеламча а ву бохучух.\nБакъоларъярхоша дечу тоьшаллица, КадыровгIеран йозаллина тIехьа лаьтта ницкъ – мехкан куьйгалхочун шен куьйга кIел бу "нефтяной полк" олу бIо а, экстремизмна дуьхьало латтош йолу Росгвардин лерринчу ницкъийн дакъа а. Оьрсийчоьнан кхечу регионийн куьйгалхойн доцу эскар ду Кадыровн долахь.\nКадыров Iедалехь Iачу юкъанна тIаьхьий-хьалхий махкахъяьхна массо а евзаш йолу бакъоларъяран цхьаьнакхетараллаш, ткъа бухара бакъоларъяхой, маршо лоьху нах, шайца Iедал муха ду а кхетта, я дIабахна, я меттигерчу системех дIаийна.\n· Бакъоларъярхойн дахар кхерамна кIел дуй хоуьйтуш йийра "Мемориалан" (арахьарчу агентийн статусе язйина "Мемориал", амма иза реза яц цуьнца – ред. билгалдаккхар) Нохчийчьурчу декъан куьйгалхо Эстемирова Наталья 2009 шеран Мангал-беттан 15-чу дийнахь.\n· 2014 шеран ГIуран-баттахь ягийра Соьлжа-ГIалара бакъоларъяран "Iазапна дуьхьалолатторан комитетан" офис – тIемалойн хIусамаш ягор а, церан гергарнаш махкара аратийсар а толлура оцу юкъаралло.\n· 2015 шеран Дечкен-баттахь Гуьмсерчу "Мемориалан" офисна чулилхира туьтмIаьжгаш йоьхна нах, хIоаш диттира цара бухарчу белхахошна.\n· 2016 шеран Зазадоккху-баттахь тIелетира "Iазапна дуьхьалолатторан комитетан" куьйгалхочунна Каляпин Игорна "Грозный-Сити" отель хьалха.\n· Оццу шарахь лецира, набахте кхачийра "Кавказский узел" газетан журналист Гериев Жалавди.\n· 2018 шеран Дечкен-баттахь лецира, набахте хьажийра 60 шо кхаьчна бакъоларъярхо, "Мемориалан" Соьлжа-ГIаларчу офисан куьйгалхо Титиев Аюб.\n· 2020 шарахь Нохчийчохь тIелетира "Новая газетин" журналистна Милашина Еленина а, цуьнца нисъеллачу адвокатна Добровина Маринина а.\nЦа хеддаш меттигерчу хаамийн гIирсашкахула, телеканалашкахула бакъоларъярхой емалбарца мохк мукъабаьккхира царех.\nНах байъар, Iазап латтор\nБакъоларъярхойх мохк цIан а беш, долийра Нохчийчохь кхел а йоцуш нах байъар – къайлаха духьало латтош болу тIемалой а, цаьргахьа берш а бу боху хIаллакбинарш.\nЖурналиста Милашина Еленас 2017 шарахь зорбане даьккхира Нохчийчохь, йина кхел а йоцуш, байъинчу иттаннийн нехан тептар. 27 цIерш яра яьхнарш, уьш байъина Соьлжа-ГIаларчу цхьана ницкъахойн базехь, къайлаха дIабоьхкина махкарчу цхьацца кешнашка, керста кешнашка а тIехь, бохура "Новая газето". Милашинас ша бинчу талламца дийцарехь байъинчийн терахь ду 56.\nТIаьхьо прессехула гIараелира Соьлжа-ГIаларчу Лермонтов цIарахчу драмтеатран актеран Дебишева Тимуран истори. 2018 шеран ГIуран-баттахь цо гIодийхира "Iазапна дуьхьалолатторан комитете", шена йиттина бохура Соьлжа-ГIаларчу полицехь – цуьнан телефонан ноьмар хааелла хиллера наркотикаш йохкарна бехкеечу цхьана йоьIан телефон чохь. Дебишевс тоьшалла дарехь, цунна ток йиттина полисхоша, корта пенах биттина, са ца доIуьйтуш хьийзийна, цхьа полисхо ги а хаийна, хехкийтина, наркотикаш лелочийн цIерш йийца бохуш.\n2018 шеран Гуран-баттахь Австрерчу эксперта, дуьненаюкъарчу бакъонийн профессора Бендек Вольфганг хаам хьажийра Европан Кхеташонан кхерамзаллин организаце (ОБСЕ) Нохчийчохь адамийн бакъонашца лаьтта хьал довзуьйтуш. Цо тIечIагIдира махкахь низамца догIуш а доцчу кепехь дукха нах цахеддаш лоьцуш хилар.\n2019 шеран Зазадоккху-баттахь Европерчу Iазап юхадаккхаран комитето бехкейира Оьрсийчоь Нохчийчуьра а, Къилбаседа Кавказерчу кхечу регионашкара а хьал зен ша юьтуш яцарна.\n"Петухеш" яц махкахь, ур-атталла и дош а дац лелаш"\nПолитикера шен мостагIий хIаллакбина даьлча, Нохчийчуьра Iедал дуьйлира ЛГБТ бу боху нах хIаллакбан. Оцу хьокъехь информаци а гулйинера ОБСЕ-на Австрерчу эксперта Бендека. Цо Нохчийчуьрчу гей-наханна дуьхьал ю, бохура, республикан а, федералан Iедалийн позици. Бендека чIагIдарехь, оцу наханна гIелоеш хьалхаваьлла лела ша Кадыров Рамзан а, парламентан куьйгалхо Даудов Мохьмад а.\n2021 шеран Охан-беттан 21-чохь дуьнентIерачу 29 пачхьалкхо шайн арахьарчу политикан урхаллийн сайташкахула бохура, талла деза Нохчийчохь ЛГБТ-нах хьийзош хилар. Цхьанакхеттачу Къаьмнийн Инарла Ассамблеяхь оцу хьокъехь къамел дира Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн президента Джо Байдена. Цо бохура: "Вай массо а хIитта деза ЛГБТ-нехан бакъонана тIе, уьш маьрша бахийта а, кхерамзаллехь хилийта а".\nЖоп луш, Кадыровс республике кхайкхира Американ президент, цунна гур ду, бохура, махкахь "петухеш йоцийла" («петух» - оьрсийн сленгехь гей – ред.).\nЛГБТ муха го Нохчийчуьрчу Iедалхошна хаийтира вице-премьера Умаров Жамболата. Махкахь ге-нах гIелонехь латтабо бохург "беккъа дIа аьшпаш бу", элира цо. "Я ламасташца а, я кхечу кепара – идеологица, физиологица тIеюьтуш яц гомосексуализм, и тайпа хIума дац тахана Нохчийн Республикехь", – бохура даржхочо.\nСексуалан башхаллица доьзна Нохчийчохь наханна гIелоярх лаьцна дуьххьара хаам баржийнарг вара Соьлжа-ГIалара Джабраилов Амин а, Омск-махкара Лупанов Максим а. Ший а жимстаг лаьцна, тайп-тайпанчу набахтешкахь, ток етташ, кхиболу ЛГБТ-нах бийца, бохуш, кхаьбнера.\nТIаьхьо гучуделира Нохчийчохь ЛГБТ-ах хиларна борша нах лецна ца Iаш, зударий а буйла лоьцуш. Шех лаьцна дийцира шена цIахь йиттинчул тIаьхьа, махкара еддачу, ницкъаша бисексуалан "лазарх тоеш" хьийзийначу Лорсанова Амината. 2021 шарахь лачкъийра Тарамова Хьалимат, цо цул хьалха дийцира, шена доьзалехь етта, кхерамаш туьйсу, аьлла.\nКадыровн критикаш хIаллакбар\nОьрсийчоьнал арахьа дуьххьарчех вийра Гергарчу Малхбалехь Нохчийчоьнан Ичкерин президентан когаметта лаьттина волу Яндарбиев Зеламха – Катарехь 2004 шеран Чилланбеттан 13-чохь.\nЕвропехь а, Азехь а нохчийн политикаш, юкъархой баъйар жигарделира Нохчийчоьнан куьйгалле Кадыров Рамзан хIотторца.\n2009 шеран Дечкен-беттан 13-чохь Вена шахьарна юккъехь герз тоьхна вийра 26 шо долу Исраилов Iумар.\n2017 шеран Гезгмашин-баттахь Киевна юккъехь вийра Гуьржийчура нохчо Махаури Тимур.\n2017 шеран ГIадужу-беттан 30-чохь Киевехь тоьпаш туьйхира Окуева Аминина.\n2019 шеран Марсхьокху-беттан 23-чохь Берлинехь вийра Хангошвили Зеламха.\n2020 шеран Дечкен-баттахь Францехь урс хьаькхна вийра блогер Алиев Iимран (Мансур Старый).\nВена гIалина гергахь 2020 шеран Товбецан-баттахь герз тоьхна вийра Умаров Мамихан (Венера Анзор).\nБайъина Кадыровн оппоненташ Туркойчохь а: 2008 шарахь - Эдильсултанов Хьаьжи а, Джанибеков Ислам а, 2009 шарахь - Асаев Iела (Муса), 2011 шарахь - Мусаев Берг-Хьажа, Альтемиров Рустам, Амриев Зоврбек, 2013 шеран Стигалкъекъа-баттахь Онлу Медет, 2015 шеран Лахьан-баттахь Эдильгериев IабдулвахIид, 2016 шарахь - Исрапилов Руслан.\nШа Нохчийчохь кест-кеста хIаллакбора нах, тIемалой бу олий, амма тоьшалла ца карадора уьш дуьхьалонан могIаршкахь хилла ала, цундела иза даима шеконехь лаьттина бакъоларъярхойн а, гергарчийн адвокатийн а. Кадыров Iедале варца дуьйладелира тIемалой лоручу нехан доьзалш махкахбахар, церан хIусамаш ягор.\n2021 шеран гурахь Кадыровс тIедожийра шен гонерчу накъосташна Малхбузехь беха, Ичкерин Iедалехь Iийна политикаш, мехкан маршонехьа лаьттина жигархой емалбар. НеIалташ хьежочу юкъанна, махка лата кхойкхура цаьрга, я олура, "шайн кIентий бахкийта" Соьлжа-ГIала терроран тохарш дан.\n"Гражданское содействие" цхьаьнакхетараллин, "Миграци а, бакъо а" боламан куьйгалхочо, "Мемориал" Центран кхеташонан декъашхочо Ганнушкина Светланас чIагIдо: Оьрсийчоьнан низамаш дац болх беш Кадыровн Нохчийчохь. Иза хуьлийла а дацара, боху цо, Нохчийчоьнан куьйгалхочунна харцонаш лелор магийнарг Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир ца хилча.


Германи -- Немцойн полицин белхахой бу шаьш таллам бечу хIусаман неIарехь лаьтташ. Берлин, Лахь.15, 2016\nДаIиш тобанца а, кхечу джихадхошца а зIенехь хиларна шеконца исламхойн евзаш йолу цхьаьнакхетаралла йихкина Германин урхалло. Европин гIаланийн урамашкахь КъурIан декъарца гIарйаьлла хилла „Бакъдолу дин“ цхьаьнакхетаралла ю йихкинарг.\n„Хьоме йижарий, вежарий, Германехь КъурIан дихкина. Оха массаьррга а Делан коста дIакхачийна. АллахIу Акбар“ - иштта ду „Бакъдолу дин“ цIе йолчу исламхойн цхьаьнакхетаралло шен Фейсбук агIоннна тIехь шинари Iуьйранна дитина йоза.\nЦу кепара, харцдерг дийцарца цу цхьаьнакхетараллин векалша ешархошка дIахаийта гIертарг – Германехь шайна кхин дIа болх бан а, жигаралла лелон а дихкина бохург ду. Амма, „Бакъдолчу динан“ векалша харц чIагIдахь а, КъурIан немцойн махкахь дихкина дац, я дехка йиш а яц, цу пачхьалкхах цуьнан шен низамаш лелаш мел ду.\nХилларг кхин ду. 2005-чу шарахь кхоьллина йолу исламхойн цхьаьнакхетаралла кху тIаьхьарчу 5- 6 шарчохь немцойн мотт лелачу пачхьалкхийн гIаланийн урамашкахь богIу-боьлхучарна мехаза КъурIан дIасадекъарца гIаръяьллера.\n„ДIадеша!“ боху цIе а яра цу КъурIан декъаран акцин, дуьххьара Дала Мохьмад Пайхамаре, Делан салам хуьйла цунна, КъурIан доссош, цунна хазийначу дашца тиллина яра и цIе. Масийта маттахь гочдина а, хазчу йозанашца а, вуно хазчу мужалташца а, дезчу кехат тIехь а зорбане даьхна долу бIеннаш эзарнаш КъурIан экземпляраш дIасайийкъира цу юкъараллин векалша даханчу шерашкахь.\nГерманин яккхий шахьарш хилла ца Iаш, Швейцарин а, Австрин а, Люксембурган а гIаланийн урамашкахь гора „ДIадеша“ акци дIахьочеран стендаш, тIех вол-волучунна КъурIан кхийдош шайн хьадалчаш а болуш. Амма КъурIан даржораш деккъа цхьа Делан дош Малхбузехь даржийна Iаш боцийла хууш дара хIора а джихадхойн леламаш а, церан цхьаьнакхетараллаш а, машанаш а толлучу тергамхошна.\nКъайле яцара царна, „Бакъдолу дин“ цхьаьнакхетаралла а, „ДIадеша!“ акци дIахьош берш а радикалечу исламхойн могIаршкара хилар а, уьш ДаIишан агIончаш хилар а, агIончаш хилла а ца Iаш, цу цхьаьнакхетараллин белхашкахь а, акцешкахь а жигара дакъалаьцначех I00 сов кхиазхой а кегийрхой тIаьхьарчу шина шарахь Шема тIаме бахана хилар а.\nВенерчу университетан профессор волу джихадизмах эксперт Шмидингер Томас ву дуккхаъ шерашкахь Европерчу джихадхойн а, церан къайлахчу белшашгIорторхойн а леламаш толлучех цхьаъ.\nМаршо радиога цо дийцира, „Бакъдолу Дин“ цхьаьнакхетаралло немцойн мотт лелачу пачхьалкхашкахь кегирхошна радикале хьежамаш марзбарехь ловзийначу ролах лаьцна а, и цхьаьнакхетаралла ехкарна тIехь Германин урхалла дуккхаъчу ханна тIаьхьайисарх лаьцна а.\nШмидингер Томас: „Бакъдолу дин“ - иза Германехь уггаре а мехалчех политикан салафистийн маша бара. Цо вуно дукха кегирхой а, кхиазхой а джихадизман агIор радикале берзийна. Проблема хIун ю хьуна аьлча, шерашкахь цара и шайн болх цхьа а новкъарло а йоцуш бина хилар ю, ткъа хIинца цара шаьш деш долу зе дина даьлла“.\n„БIакъдолу дин“ цхьаьнакхетаралла немцойн чоьхьарчу гIуллакхийн министраллин сацамца йихкина ца Iаш, шинари Iуьйранна Германин I0 федерала лаьттанийн ткъех гIаланашкахь цу тобан филиалийн офисашкахь а, цуьнан жигархойн петаршкахь а лехамаш дIахьош яра полици.\nЦхьана Iуьйранна цхьана хенахь йоллучу Германехь яьржина Iохкучу 200 сов петаршна чу лилхинера Iедалхой, царна чохь бехаш болу „Бакъолчу динан“ векалш террорхошца уьйраш лелорна шеконе а лерина.\nЖурналисташлахь чоьхьарчу гIуллакхийн министралло яржийначу пресс-релизехь билгалдаьккхина ду, „Цу цхьаьнакхетаралло ша санначарна юккъехь уникале йолу рекрутинг кхоьллина, иза бакъболу яй хилла дIахIоьттинера, шена чохь джихадхой кечбеш болу“, аьлла.\nIедалхоша дахкочу терахьашца, мел кIезга а, 140 стаг ву еккъа цхьана Германера цу „Бакъдолу дин“ цхьаьнакхетаралло радикале хьежамаш а марзбина, Шема а, Иракъе а ДаIишах дIакхета вахийтина. Аьлча, цига ваха шайна гIодина.\nЦу цхьаьнакхетараллин куьйгаллех лаьцна аьлча, цуьнан коьртехь лаьтташ ву 52 шо долу Абу Наги ИбрахIим, Палестинера орамаш долу Iарбо. Германехь Iедалера социалан гIо а оьцуш, ша а, шен доьзал а пачхьалкхан чотах кхобуьйтуш волу и стаг миллионаш еврош мах болу акцеш дIаяхьа таронаш йолуш ву йоллучу Европехула. Даханчу 2015-чу шарахь цкъа кхеле озийнера иза Iедалхоша, ясакхаш дIаяларна тIехь бозбуанчаллаш лелош гучу а ваьлла.\nЦо кхоьллинчу цхьаьнакхетараллин декъашхойн бакъдолу терахь Iедалгна девзаш дац, амма тергамхошна хетарехь, 9-10 эзар стаге кхача мега иза. Царех мел кIезга а, 1200 стаг а, зуда а потенциале террорхойн санна го немцойн чоьхьарчу гIуллакхийн министраллина.\n„Бакъдолу дин“ цхьаьнакхетараллин могIаршлахь дуккхаъ нохчийн кегирхой а бу. Уьш Абу-Нагис доккхачу декъехь шен дегIлардархой санна даима а шена уллохь латтош бу бохуш чIагIдо цу цхьаьнакхетараллера хьал девзачу тергамхоша.\nГерманин полицино дIахецна шаьш лецна нохчийн кегийрхой\nГерманехь нохчий лецна\nОьрсийчоьнца шен политика хуьйцур яц Евробарто


"Меттигаш биссане а ца бисина, лазархой учешкахь Iохку "\nПачхьалкх COVID-19 эшон кийча ца хилла\nДагестанерчу Буйнакск гIалин коьртачу дарбан цIийнан травматолога Рашидов Мохьмада довзийтира шайгара хьал. "ЦIечу зонехь" (иштта олу коронавирусах цомгуш хиллачу нахана дарбадечу меттигах) итт дийнахь къа а хьегна, хIинца шен цIахь, изоляцехь, ву иза.\n- Муха ду хьал шун дарбан хIусамехь?\n- Инфекци йолчу нахана дарба лело кечйина оха тхешан меттиг. Итт дийнахь цкъа хийца а луш, болхбо оха. Итт дийнахь цигахь Iа, итт дийнахь цIахь, изоляцехь, Iа. Карарчу хенахь, балхара хийцавелла, цIахь ву со. Кху муьрехь къахьоьгуш бу цигахь лоьраш-травматологаш, кардиологаш, онкологаш, неврологаш. Оьрсийчоьнан могашаллин министраллин сайтехула COVID-19 цамгарца къийсам муха латто беза хьехна тхуна, уьнах ларлуш, духар тIе а озадой, дIадоьлху-кх "цIечу зоне".\n- Дарбан хIусамера меттигаш берш буй дIалецна? Шун цигахь вирус кхетта хилар бакъдинарш бу, я тесташца дерг къастадалаза дерш а бу?\n- Пехийн цагар кхеттарг муьлхха а валаво тхуна тIе. Тхуна тIехь ду чувилла везарг а, цIахь дарба лелийча тоьург а билгалваккхар. Иштта ца хилча ца долу, сов йоьттина ю цомгушчех дарбан хIусам, меттигаш биссане а ца бисина, лазархой учешкахь Iохку. Реанимацехь бац 8 меттиг бен, цундела мила мел халачу хьолехь ву къесто дезаш хуьлу.\n- Шаьш уьнах Iалашдан духар, гIирс тоьий шуна? ГIо кхочий арахьара, сагIанаш дечу фондашкара?\n- Дефицит хаало. Мехкан могашаллин министраллица цхьаьна могIарчу бахархоша а гIо до тхуна, шайн ахчанах оьцу тхуна уьнах ларден духар. Фондашкара а кхочу сагIанаш. Иштта дацахьара-м, тхан юха-юха дуьттуш, кхехкош лело дезар дара и духар. До гIо ца хеддаш фондаша а, наха а, тхоьгара доккха баркалла ду царна.\n- Къона пациенташ дукха буй?\n- Хенара нах алсам бу. Кегийчара атта лов инфекци, бакъду, наггахь цамгар генаяьлларг а хуьлу царалахь. Къонанаш вирусо 50% пехаш дIалаьцча балабо, сатураци охьайоьжча (цIийна хIо ца тоьуш хилча), салоьцучу кхаьчча. Кегийнаш оцу хьоле кхаьчча а бахало кIелхьара. Со теш а волуш, уггаре къона валар дара 45 шо кхаьчначу цхьана пациентан, амма шекар ца тоьу цамгар яра цуьнца.\n- Вирус ца яржийта хIун лело деза аьлла хета хьуна?\n- Цхьаъ делахь, нах ярташкара ярташка цалелар. Иштта ца хилча, лоьрашка тергал ца дало меттигера хьал. Шайн юьртара массо а нах бевзачу медикашна атта хир ду, мила цомгуш хилла, мила товелла, мила Iалашван веза хаа, цуьнга тIаккха бен хадалур яц уьнан зIе.\nШолгIа делахь, вайн республикехь территори деа декъе екъна ю лоьрашна. ХIора декъа тIехь схьаелла еза тIеман лазартнеш, цара гIодийр ду кIоштарчу дарбан хIусамашна цомгушнаш чубохку меттигаш совъяха. Цу тIе, масала, аппендицит я инфаркт адамашна хилар а ма даций кху муьрехь цхьаммо а юхадаьккхина.\n- Коронавирус кхеттачара дарбан хIусамаш дIалецна хиларо Iаткъам бой кхечу цамгарша хьийзочу наханна, царна дарбадойла хуьлий?\n- Iаткъам муха ца бо? Дера бо. Операцеш ян хьалхе дуьйна къастийна болу нах, иза ца йича цабовлурш ХIинжа-ГIала кхачо ойла яра юьхьанца. Амма шахьарара дарбан хIусамаш цIеххьана юьзина коронавирус йолучара. Иза къайле яц.\n- Дукхахболчарна хетарехь, Дагестанехь уьнах цомгуш хиллачийн терахь официало бохучул лакахара ду (хIара къамел дечу хенахь 2 086 ун лаьцнарг, 13 велларг – ред.). Хьо теший официалан статистиках?\n- Цунах теша хала ду. Логико гойту бакъдерг. Ахь тест йоккху, иза талла дIахьажайо, жоп кхачаре итт дийнахь хьежа веза. Оцу итт денна юкъахь пациент чIагIвала а тарло я иза вала а тарло. Веллачун дакъа гергарчара дIахьо, медицино валарх къастийна бахьана а доцуш. Аьлча а, официалехь тIечIагIдина ца хуьлу стагаца коронавирус хиллийла, цундела лахара ду Iедалан терахьаш.\n"Дийна йисийта йиш яра иза". Коронавирусах еллачу зудчух лаьцна\nНохчийчуьрчу онкодиспансеран цхьа дакъа дIакъевлина COVID-19 хааелла\nЛоьрийн алапа шозза лакхадаьккхина Кхарачой-Чергазийчохь\nКащеев Алексей: Оьрсийчохь 160 гергга медицинан белхахо велла