ОвхӀан — Википеди\n(Афганистан тӀера хьажжина кхуза)\nХӀокху версин 3 хийцам талла безаш бу. ЧӀагӀйелла верси теллина (2021, 1 июль).\nОвхӀан, АфгӀанистан (пушту افغانستان, дари افغانستان, Afġānestān), юьззина официалан цӀе — Исламан Iамират ОвхӀан (пушту د افغانستان اسلامي جمهوریت, дари جمهوری اسلامی افغانستان) — Юккъера Малхбалера пачхьалкх ю, пачхьалкхан хӀордан йист яц. ОвхӀан къен пачхьалкхех цхьаъ ю. 1978 шарахь дуьйна чуьра тӀом бу дӀабоьдуш. Бахархой, 2013 шеран дӀаязбаран жамӀашца, 31 миллион стаг ву, майда — 652 864 км².\n(Jomhuri-ye Eslāmi-ye Afġānestān)\nШатлакхан Илли: «Dā d batorāno kōr»\n19 август 1919 (Йоккха Британех)\n647 500 км² (41-гӀа дуьненахь)\n31 108 077 стаг\n21,39 млрд долл. (96-гӀа)\n0,374 (лахара; 175-гӀа меттиг)\nафгани (AFN, код 971)\nКоьрта гӀала — Къабул. Пачхьалкхан меттанаш — пушту а, дари а.\nУнитаран пачхьалкх, президентан республика. 2014 шеран 29 сентябряхь президентан дарж дӀалаьцна Ахьмадзай Ашраф ГӀанис.\nДоза ду Иранца малхбузехь, Пакистанца — къилбехь а, малхбалехь а, Туркменица, Узбекистанца, Таджикистанца — къилбаседехь, Цийца — уггар а малхбален декъехь, ХӀиндица (нийса аьлчи ХӀиндис, Цийс, Пакистана къуьйсуш йолу Джамму а, Кашмир а) малхбалехь.\nОвхӀан ю Малхбалений, Малхбузений юккъахь, иза ю шира йохк-эцаран а, миграцин а юкъ. Къилба а, Юккъера а Азин юккъехь лаьтта цхьана агӀора, Гергара Малхбален вукха агӀора, оцуо аьтту боккха экономикин а, политикин а, оьздангаллин а регионан пачхьалкхашна юкъара гергарлонаш лелоран коьрта роль ловзо.\n1.1 ЦӀе схьаялар\n2.3 Геологин хӀоттам\n2.4 Охьадоьду хиш а, Ӏаьмнаш а\n2.5 Пайден маьӀданаш\n3.1 Исламан а, монголийн а мур\n3.2 Хотаки династи\n3.3 Дурранийн пачхьалкх\n3.4 Керла истори\n3.4.1 Ингалсийн-овхӀанийн тӀемаш\n3.4.2 ОвхӀанийн паччахьалла\n3.4.3 Хьалхара республика а, Даудан диктатура а\n3.4.4 Апрелан (Сауран) революци\n3.4.5 ОвхӀанийн Демократин Республика. Чоьхьара тӀом болабалар\n3.4.6 ТӀалибаш Ӏедалехь\n3.4.7 ОвхӀан махкара 2001 шарера тӀом\n3.4.8 Исламан Республика ОвхӀан\n4 Пачхьалкхан символаш\n4.3 Шатлакхан илли\n5 Пачхьалкхан-политикин хоттам\n5.1 Пачхьалкхан-политикин хоттам\n5.1.1 Пачхьалкхан корта\n5.1.2 Кхочушдаран Ӏедал\n5.1.3 Законкхолларан Ӏедал\n5.1.4 Суьдан система\n5.1.5 Лойя Джирга (Лакхара кхеташо)\n5.2 Бакъо ларъяран меженаш\n5.3 Чоьхьара а, арахьара а политика\n6 Административан декъадалар\n8.1 Наркотикаш яр\n12 ОвхӀанера хан\nОвхӀанийн мехкан истори\nВайн эрил хьалха\nГандхара: XVII бӀешо вайн эрил хьалха\nАхеменидаш: VI бӀешо вайн эрил хьалха\nСелевкидаш: IV бӀешо вайн эрил хьалха\nпаччахьалла: 250 вайн эрил хьалха — 125 вайн эрил хьалха\nКушанийн паччахьалла: I—V бӀешо\nЭфталиташ: V бӀешо\nСасанидаш: VI бӀешо\nГазневидаш: XI бӀешо\nСаффаридаш: 861—1590 шераш\nГуридаш: 1148—1206 шераш\nСефевидаш: XIV бӀешо\nГильзейн: 1709—1737 шераш\nпачхьалкх: 1747—1823 шераш\nЭмират: 1823—1926 шераш\nПаччахьалла: 1926—1973 шераш\nРеспублика: 1973—1978 шераш\nРеспублика: 1978—1992 шераш\nПачхьалкх: 1992—2001 шераш\nЭмират: 1996—2001 шераш\nАльянс: 1996—2001 шераш\nРеспублика: 2001 шо тӀера\n«АфхӀан» гӀажарий дош ду, гочдича «вистцахилар» я «дистцахилар» хуьлу; тюркийн меттанашкахь Ауган (Афган) гочдо «дӀавахана», «къайлаваьлла» олий. Иза йоккхуш йолу арахьара къоман цӀе ю. Иштта цӀераш тохкуш хилла шайн лулара къаьмнашна хьалха, царна шайн мотт ца хуу дера. Иза иштта шолгӀа цӀе а ю пуштунийн — пачхьаьлкхера уггар а йоккха этнически тобан. Боккъал а ОвхӀанийн мохк тӀекхача хала бу, цхьацца бахьнашца лаьмнашка дӀабахна я дӀакхелхина долчу цигара къаьмнашна аьтту болуш а бу, иза бахьанехь тайп-тайпанчу Юккъерчу Азин даккхархойх шайн мохк паргӀата а битина.\n«ОвхӀанаш» боху термин къоман цӀе санна лелош ю, лаххара а, исламан мур болабаллалц. Цхьа могӀа Ӏилманчаша дийцарехь, исторехь «овхӀанийн» боху дош хаало дуьххьара 982 шарахь; оцу хенахь и цӀе яккхара малхбуза дозанехь ХӀинд хица дехачу овхӀанийн тайп-тайпана къаьмнийн.\n1333 шарахь Къабуле ваханчу мароккийн некъахочо Ибн Баттута яздо:\n«Тхо кхирстира Къабулехула, хьалха йоккха хилла йолчу, оцу меттехь хӀинца деха гӀажарийн тайпа, шайха овхӀанхой олуш долу».\n«Иранике энциклопедехь» дуьйцу: Этнологин агӀора, гӀажарийн маттахь «овхӀан» боху терминах пуштунаш олу. И термин яьржаш ю тӀехь-тӀехьа ОвхӀанан арахьа, хӀунда аьлчи пуштунийн тайпанийн уьйр тахана уггар а лараме ю оцу пачхьалкхехь, шен барамца а, политикин агӀо а.\nЦул сов, цуо билгалдоккху: И этнически тоба «Avagānā» цӀарца дуьххьара хьахийна хӀиндера астронома Varāha Mihira VI-гӀа бӀешо долалуш бинчу «Brihat-samhita» балхехь.\nИ хаам тӀечӀагӀбеш бу пуштунийн литературехь, масала, XVII-гӀа бӀешеран пуштунийн маттахь яздеш хиллачу назманчин Хаттак Хушаль-ханан белхашкахь:\nӀарбашна хаа иза, иза хаа румахошна: овхӀанаш пуштунаш бу, пуштунаш овхӀанаш бу!\n«ОвхӀан» термин хьахийна шен дагалецамашкахь Бабур императора XVI бӀешарахь: оцу хенахь цу дашо билгалдохура Къабулан къилбехьа долу латтанаш, цигахь бехаш дукхаха берш пуштунаш а бу.\nИштта, 1808 шарахь ОвхӀанехь британийн дипломатийн мисси коьртехь хиллачу сэр Элфинстон Монстюарта, шен жайнехь «Account of the Kingdom of Cabul and its Dependencies in Persia and India» яздора, шеш овхӀанаш теша Бану Исраилан тайпанах хиларх, шайн юьхьиг Юсупан кхоалгӀачу кӀантах ОвхӀанах йолаяларх. Циггахь Эльфинстона яздо и теори бакъ ца хилар а, цуьнан делил ца хилар а.\nXIX бӀешарахь и цӀе лелайора деккъа пуштунийн латтанаша, ткъа оццу хенахь пачхьалкх евзаш яра Къабулан пачхьалкх цӀарах. Пачхьалкхан кхечу дакъошкахь историн цхьацца муьрашкахь яра йозуш йоцу пачхьалкхаш, масала, ХVIII бӀешо чекхдолуш XIX бӀешо долалуш хилла йолу Балхе Пачхьалкх.\nТӀеххьара, пачхьалкхан Ӏедал шордина, цхьана карадерзийна даьлчи, овхӀанийн куьйгалхоша тӀеийцира «ОвхӀанистан» шайн пачхьалкхана. «ОвхӀанистан» шайолу пачхьалкхан цӀе санна хьахийна 1857 шарахь Энгельс Фридриха, цунах официальни цӀе хилира, 1919 шарахь Йоккхабританех паргӀатъяьллачул тӀехьа пачхьалкх дуьненан юкъараллаша къобалйича, и цӀе чӀагӀйира 1923 шеран ОвхӀанийн Конституци тӀехь.\nКоьрта йаззам: ОвхӀанан географи\nОвхӀан лаьтта ГӀажарийн лам-акъарин къилбаседа-малхбален декъа тӀехь. Алсама долу мехкан дакъа лаьмнаш ду, царна юкъахь йолу атагӀаш а ю.\nМаьхкан къилбехьа ю Бактрийн аре, оцуна тӀехь лаьтта гӀум-сазлаьттах йолу гӀум-аре, иза Кхаракумийн чеккхе ю. Къилбехьа а, малхбалехьа цунна гуо бина лаьмнийн системаш: Паропамиз, шин рогӀах лаьтташ йолу — Сафедкох (=КӀайн лаьмнаш), Сиахкох (=Ӏаьржа лаьмнаш), кхин а Гиндукуш.\nКъилбехьа ду ЮккъераовхӀан лаьмнаш а, Газни-Кандагаран чӀаплам а. Малхбузехь, Иранан дозанца, лаьтта акъари Наомид (=бӀарздаларан гӀум-аре) а, Систан кӀаг а. Йисттера къилбе дӀалоцу Гауди-Зира кӀагго, сазлаьттан-тӀоьнан гӀум-арено Дашти-Маргос (=валаран гӀум-аре), Гармсер а, Регистан а гӀум-аренаш.\nГиндукушан малхбузехьа лаьтта 3000-4000 м локхалла йолу лам-акъари Хазараджат. Пакистанан дозанца бу пачхьалкхан уггар лекха лам Ношак, шен локхалла 7492 м а йолуш болу.\nОвхӀанехь субтропикийн континентан климат ю, Ӏа шила ду, ткъа аьхке екъий, йовхий ю. Температуран а, йочанийн а юккъера барам хийцало локхалле хьаьжна: Ӏай +8 тӀиера −20 °C тӀе а, кхин лахара а, аьхка +32 тӀиера 0 °C тӀе кхаччалц. ГӀум аренашкахь 40-50 мм йочанаш хуьлу шарахь, ткъа чӀаплаьмнашкахь — 200—250 мм, Гиндукушан мох кхета басешкахь 400—600 мм, ОвхӀанан къилба-малхбалехь, ХӀиндин океанан тӀиера муссонаш кхочучахь, 800 мм гергга. Максимум йочанаш хуьлу Ӏай а, бӀаьста а. 3,000-5,000 м лакхахь лайн чкъор лаьтта 6-8 баттахь, кхин а лакхахь — шалаьмнаш ду.\nОвхӀан дукхахберг Альпийн-Гималайн лелачу асан тӀехь бу, Туранан платформан къилбан дозанехь йолу Бактрийн аре йоцург.\nОхьадоьду хиш а, Ӏаьмнаш аНисйе\nОхьадоьду хиш, ХӀинд хих кхеташ долу Къабул доцург, хӀордах ца кхета. Уггар доккханиг царех мехкан къилба дозанца охьадоьду Амударья ду, хи дуьллуш дӀасадоккхуш Герируд а, Гильменд а ду. Уьш Фарахруд, Хашруд, Харутруд хишца кхета Систан кӀаг чу, цу чохь кхуллу Хамун цӀе йолу цхьа тоба теза хин Ӏаьмнаш. Охьадоьду хиш схьадовлу шалаьмнашкара. Аренан хиш бӀаьста деста, ткъа аьхка лекъа. Ломан хишца алссама гидроэнергоницкъ бу. Дукхаха йолу кӀошташкахь шайн хьашташна а, латтан хи дилла а лаьттан бухара хиш бен дац.\nОхӀанан лаьттан кийра пайден маьӀданех буьззина бу, амма уьш доху меттигаш таяр ледара ду, тӀекхача халчу ломан кӀошташкахь хиларна.\nТӀулган кӀора а, мехала металлаш а, бериллий маьӀда а, саьнгал а, туьха а, шагатӀулг а, лазурит а, барит а, целестин а ду лаьттан кийрахь. Йолуш ю маьхкдаьтта, Ӏаламан газ, гипс доллу меттигаш. Теллана цӀестан, эчиган, марганцан маьӀданаш.\nКъабул уллора Айнак олу цӀаста доллу меттиг лору Евразехь уггар а йоккха (тӀаьхьалона 240 млн т. гергга маьӀда ду шеца 2,3 % цӀаста а долуш (мах хадийна 2006 ш.), Къабулана гена йоцуш ю эчиган маьӀда доллу меттиг Хьаджигек (тӀаьхьалона 428 млн т. гергга маьӀда ду шеца 62-68 % эчиг а долуш), иза лору уггар а йоккху къилбаазин регионехь.\nКоьрта йаззам: ОвхӀанан истори\nДуккха а бӀешерашкахь ОвхӀан Персин империн малхбален дакъа хилла. Оцу хенахь дуьйна иза гӀажарийн оьздангаллин декъахь ю\nОвхӀан шира историн пачхьалкх ю. Дуьххьара нах ОвхӀан махка охьахевшина, лаххара а 5000 шо хьалха. Дуьненахь хьалхачарех яртийн юкъараллаш оцу регионехь яра[тешам боцу хьост?].\nӀилманчашна хетарехь, гӀажараш лелош долу цӀеран дин (зороастризм), кхолладелла ОвхӀан махкахь 1800—800 шерашкахь вайн эрал хьалха, ткъа Заратуштра ваха а ваьхна, вала а вела Балхахь. Ширачу малхбалерчу гӀажарийн меттанашкахь, масала, авестийн маттахь, къамел дора оцу регионехь зороастризм тоеллачу хенахь. VI бӀешерашна юккъахь вайн эрал хьалха, Ахеменидаш юкъбалийра ОвхӀан шайн Персин империна.\nАхеменидийн импери 330 шарахь вайн эрал хьалха юьйжира Македонийн Искандаран ницкъаца, ткъа ОвхӀан цуьнан империн юкъа ягӀара. Македонийн Искандаран импери йоьханчул тӀехьа ОвхӀан оцу регионехь вайн эрал хьаха 305 шо кхаччалц доладеш хиллаболу Селевкидийн пачхьалкъан дакъа хилира. Буддизм дин коьрте деара оцу регионехь.\nГрекийн-бактрийн пачхьалкх шен уггар а таеллачу муьрехь\nЦул тӀехьа регион Грекийн-бактрийн пачхьалкхан дакъа хилира. ХӀиндийн-грекаш бохийра скифаш, ОвхӀан махкара лаьхкира вайн эрал хьалха II-гӀа бӀешераш чекхдовлуш. Грекийн-бактрийн пачхьалкх лаьттира вайн эрал хьалха 125 ш. кхаччалц[хьост?].\nI бӀешарахь Парфянийн империино караберзийра ОвхӀан. II бӀешерашна юккъахь а, чекхдовлуш а Кушанийн импери центр ОвхӀан махкахь а йолуш, буддийн оьздангаллин тӀехоьттира. Кушанаш бохийра Сасанидаш III бӀешарахь. Цхьаболчу куьйгалхоша шайх кушанаш олура (ткъа махаъара, Сасанидаш куьйгалла дира, лаххара а, оцу регионан декъан). ТӀеххьара а, кушанаш халлакбира гуннаша, церан меттиг, шайн рогӀехь, дӀалецира эфталиташ, V бӀешеран хьалхпарчу декъехь оцу регионехь шайн пачхьалкх коьллина болчу. Эфталиташ бохийра Тюркийн каганатан эскарша 557 шарахь. Амма, эфталиташан а, кушанийн а тӀехьешна аьтту белира жима пачхьалкх Къабулистан кхолла, тӀехьуо Саффаридийн бусулба куьйгалхоша схьабаьккхира мохк, цул тӀехьа Саманидийн а, Газневидийн пачхьалкхашна юкъах хилира иза.\nОцу муьрехь ОвхӀан мехкан юккъехь Бамианийн тогӀена чохь кхоьллира буддийн килсийн комплексан юкъайогӀу Буддин Бамианийн ж1араш, церан хан 6 бӀешо ю, уьш хӀиндийн исбаьхьалла Гандхара юкъара ю, ткъа бахархоша буьйцура Гандхарийн (мотт), иза хӀиндийн меттан Деванагарин цхьа кеп ю.\nИсламан а, монголийн а мурНисйе\nОвхӀан 750 шарахь — Ӏаьрбийн Халифатан малхбален дакъа.\nбӀешарахь малхбуза ОвхӀан Ӏаьрбаша схьабаьккхана, чу шайн оьздангалла а, ислам дин а деана. Амма ислам чагӀ бӀешарахь бен ца делла, регион Саманидийн импери юкъа ягӀча.\nбӀешарахь махка Юккъера Азера баьхкира прототюркаш (тюркийн дай). ОвхӀан махкахь кхоллаелира Газневидийн импери (коьрта шахьар Газни), шена юкъахь Иранан, Юккъера Азин, ХӀиндин дакъош долуш. Тодала дуьйлира Ӏилма а, оьздангалла а.\nXII бӀешарахь чӀагӀъелира, шайн Ӏедал кӀелахь ОвхӀан а, лулара лаьттанаш а вовшахтоьхна, меттигера овхӀанан династи Гуридаш. бӀешераш долалуш Гуридийн пачхьалкх къарйира Хорезмо.\nXIII бӀешарахь регионан тӀелетира Чингисханан монголийн бӀо. ОвхӀан юкъабахара Монголийн империн, оцу махкахь лаьттира Куртийн династин монголийн кӀелара пачхьалкх. ОвхӀан Хулагуидийн пачхьалкх а, Чагатайн улус а олучу монголийн шина улусан дозанехь бара. XIV бӀешеран шолгӀа декъехь ОвхӀан АстагӀа Тимаран империн юкъахь яра, ткъа иза велча кхузахь куьйгаллехь бара цуьнан тӀаьхьенаш, царех гӀараваьлларг моголийн Сийлахь Импери кхоьллина волу Къабулан эмир Бабур ву.\nXVI — бӀешерашкахь ОвхӀан къийсира Сефевидийн Ирано а, ХӀиндера моголийн Сийлахь Империно а.\nКоьрта йаззамаш: Хотаки, ОвхӀанера ханийн мехкаш\nXVIII бӀешарахь ОвхӀанан мохк туркойн Сефевидийн Персийн импери юкъахь хилла. Перси гӀелъелча, масех гӀаттам а бича овхӀанийн кхолла аьтту белира цхьа могӀа элийн мехкаш — Кандагарийн а, Гератийн а. Кандагарийн элийн мохк бара Мир Вайсас кхоьллина пуштунийн Хотаки династин Ӏедал кӀелахь. шарахь овхӀанийн эскарш тӀелетира Сефевидана, кхин тӀе церан коьрта шахьар Исфахан схьа а яьккхира, амма тӀаьхьа иэшам хилира Надир-шахера.\nНадир-шаха шен Ӏедал даржийра ОвхӀан махкахь, амма цуьнан Ӏедал гӀийла хилира, иза веллачул тӀаьхьа шарахь Сефевидийн импери юьйхира.\nДурранийн импери ша тоеллачу хенахь\nКоьрта йаззамаш: Дурранийн пачхьалкх, ОвхӀанера ханийн мехкаш\nДурранийн импери коьллина Кандагарехь 1747 шарахь тӀеман баьччо Ахьмад-шаха Дурранис. Иза яра дуьххьарлера шаболу овхӀанийн мехкаш вовшех тоьхна коьллина овхӀанийн пачхьалкх. Амма цул тӀаьха цуьнан болх дӀакхоьхьучара импери йохийна масех пачхьалкх кхоьллира — Пешаварийн, Къабулан, Кандагаран, Гератан.\nОвхӀан XIX бӀешераш чекхдовлуш.\nКоьрта йаззамаш: Доккха ловзар, Ингалсийн-овхӀанийн тӀемаш\nШен Евразин юккъахь стратегин латтар бахьанехь, ОвхӀан махках къийсаман арие хуьлу оцу хенан шина онда пачхьалкхашна Британийн, Российн имперешна юкъахь. Оцу къийсамна цӀе елира «Доккха ловзар». Ӏалашо ОвхӀан мехкан доладар йолуш, Британийн империно цхьа могӀа тӀемаш бира, амма, тӀеххьара а, 1919 шеран 19 августехь ОвхӀан бозуш цахиларх дери дан дийзира.\nАманулла паччахь Берлине зерат дар. Оцу зерато долийра ОвхӀанан а, Германан а стратегин накъосталла\nКоьрта йаззамаш: ОвхӀанан паччахьалла, ОвхӀанан Эмират\nДипломатин гергарло ду Российн Федерацийца (гергарло хоьттина РСФСРца 1919 шарахь — ОвхӀан пачхьаллла яра РСФСР йозаш цахиларах дери дина хьалхара пачхьалкх).\nХьалхара республика а, Даудан диктатура аНисйе\nКоьрта йаззам: ОвхӀанийн Республика (Даудан диктатура)\n1973 шеран 17 июлехь ОвхӀанехь нуьцкъала Ӏедал хийцира. Монархи дӀаяьккхира, пачхьалкхехь республика кхайкхийра. И мур исторехь цхьанаэшшара бацара. Президент Мухьаммад Дауд гӀиртара реформашца пачхьалкх тоян, амма иза цуьнга кхочуш ца дан делира.\nАпрелан (Сауран) революциНисйе\nКоьрта йаззам: Сауран революци\n1978 шеран апрелехь махкахь йолаелира революци. Президент Мухьаммад Дауд шен доьзалца вийра, ткъа Ӏедале еара коммунистийн ОвхӀанан Халкъан-демократийн парти (ОХДП).\nОвхӀанийн Демократин Республика. Чоьхьара тӀом болабаларНисйе\nКоьрта йаззамаш: ОвхӀанийн Демократин Республика, ОвхӀанера 1979—1989 шерашкара тӀом, ОвхӀанера чоьхьара тӀом\nАминан гӀала советийн КТУн леррина эскар тӀелеттачул тӀехьа\n1978 шеран апрелехь, Саурин (Апрелан) революцино кхайкхина ОвхӀанийн Демократин Республика. Пачхьалкхан корта хоьттира Нур Мухьаммад Тараки, ткъа Революцин кхеташонан председатель — Хьафизулла Амин. Правительствос болийра хийцамаш, масала, секуляризаци, оцуо чӀогӀа карзаха ехира овхӀанин юкъараллаш. Пачхьалкхехь болабелира чоьхьара тӀом. Куьйгаллера ОХДП парти 1967 шарахь дуьйна екъалора шина фракцина — Халкъ а, Парчам а. Нур Мухьаммад Тараки, Халкъ фракцин корта, къайлаха вийра шайн фракцин декъашхочо, иза, Амин Хьафизулла пачхьалкхан корта хоьттира. ССРС Амин тешаме стаг цахийтира, мичча хенахь а Малхбузехьа верза там болуш вара иза.\nЦуьндела советийн куьйгалхоша барт бира Амин дӀаваккха, коммунистийн правительство мостагӀашца лараялийта ОвхӀане эскар а дагӀийтара. ЖамӀ, ССРС юкъагӀоьртира, хӀинца боьдуш болчу, чоьхьарчу тӀаман. АЦШ официалан позици: ССРС ОвхӀанан тӀе а летта иза дӀалаьцна. Президентан гӀалин советийн леррина эскар тӀелеташ Амин вийначул тӀехьа, Революцин кхеташонан председателан дарж дӀалецира Парчам фракцин коьрто Кармаль Бабрака.\nСоветийн эскаршца тӀом буора овхӀанийн муджахидаш. Цхьана хенахь царна гӀо дора финансашца а, герзашца а (дӀасалелон ракетийн комплекс «Стингер») АЦШ, Цийс, кхин а цхьа могӀа пачхьалкхаш а. Цасоццуш йолчу доьхьалоно ССРС куьйгалхошга ОвхӀанера эскарш арадаха дийзийтара.\n1986 шеран 4 майхь ОХДП ЦК 18-гӀа пленуман бертаца Б. Кармаль мукъаваьккхира «могашалла бахьанехь». ДӀаваккхар бахьана Ӏедале Горбачев веана ССРС хилла хийцамаш бара. ОвхӀанийн Демократийн Республикин керла Революцин кхеташонан председатель 1 октябрехь хоьттира Наджибулла Мухьаммад. Цхьа бутт баьлчи, 30 ноябрехь, керла Лойя джирга конституцийца хаьржира иза пачхьалкхан керла президент. Саурийн революцино дӀадаьккхина дарж мета хоттийра. Советийн эскарш арадехира пачхьалкхера 1989 шарахь. Советийн эскарш арадаьхначул тӀехьа (1989) а Наджибулла Ӏедалехь висира кхин а кхаа шарахь.\nКоьрта йаззамаш: ОвхӀанан Исламан Эмират, Исламан Пачхьалкх ОвхӀан, ТӀалибан, «Йохонйоцу паргӀато» операци\nТӀалибаш Гератехь, 2001 шеран июль\n1989 шарахь Советийн эскарш арадаьхчи чоьхьара тӀом ца сецира, ткъа кхин а чӀагӀбелира. Пачхьалкхан къилбаседехь баьччийн тобано кхоьллира Къилбаседа альянс. 1992 шеран апрелехь гӀевттанаш Къабул чубевлира, ОвхӀанийн Демократийн Республика юьйжира. Ӏедал къуьсуш Ахьмад Шах МасӀудний, Гульбеддин Хекматиярний юкъахь дов лаьттачу хенахь, коьрта шахьар Къабул чу яккхий тоьпаш йиттира шина агӀоно, дукхаха йолу оьздангаллин а, историн а хӀолламаш халлак бира. Оцу хенахь пачхьалкхан къибехь чӀагӀлуш яра «ТӀалибан». Дукхаха болу тӀалибаш пуштунийн къомах бара, шеш овхӀан халкъан гӀуллакх дан хитина хилар кхайкхийра цара. Церан Ӏалашо яра ОвхӀанехь ШариӀатан низам тӀехь исламан пачхьалкх кхоллар.\n1996 шо кхочуш уьш доладеш бара мехкан алсама долчу декъан, сентябрехь Къабул схьаяьккхинчул тӀаьхьа Наджибулла Мухьаммад вийра, ткъа Къилбаседа альянс аратеттира генарчу дозанерчу къилбаседа провинцешка. ТӀалибийн Ӏедал керста динан тоха са долуш а дацара (иштта, масала, дуьненан юкъараллаш гӀовгӀайешшехь, царна юкъахь цхьайолу бусулба нах беха пачхьалкхаш а, тӀалибаша лелхийтара архитектурин хӀолламаш — Буддин Бамианийн хӀолламаш, уьш керстанийн жӀараш ю аьлла), къиза а дара — масала, къйн куьйгаш дӀадахара, зударшна а, зудаберашна а ишколе лела ца магадора, уллохь верас воцуш урам тӀехь лела а ца магадора иштта кхин дӀа а\n1980-гӀа шераш чекхдовлуш ОвхӀанехь йолайо яккхийн масштабашца наркотикаш кхио. Уггар дукха опиаташ — 4600 тонн — гулйира 1999 шарахь, тӀалибаш Ӏедалехь болуш. 2000 шарахь йокъал йолуш гулйира 3275 тонн опиуман петӀамат. Оцу шарахь тӀалибаш сацадайтира опиуман петӀамат кхиор шаьш доладечу латан тӀехь, жамӀаш — 2001 шарахь ОвхӀанехь кхиийна уггар а кӀезга опиуман петӀамат: 185 тонн опиум, кхин тӀе цунах дукхахъерг гулйина Къилбаседан альянсо доладечу Бадахшан провинцехь.\n2001 шеран 11 сентябрехь кхерамаллин акташ хиллачул тӀехьа дуьненан террористан бен Ладен Ӏусаман карийра тӀалибий ОвхӀанехь лачкъа меттиг. И бахьана а хоьттира АЦШ ОвхӀанан тӀелата. Амма, журналисто Пепе Эскобара дийцарехь, коьрта бахьана дара тӀалибаш Кеп:Гоч янза 3 (ТОПХӀ, Туркменистан — ОвхӀан — Пакистан — ХӀинди) йилла пурба ца далар АЦШ бохучу мехаца. АЦШ ОвхӀанан тӀелатаран план йолуш яра 11 сентябрь кхача ах шо хьалха а.\nОвхӀан махкара 2001 шарера тӀомНисйе\nКоьрта йаззам: ОвхӀан махкара тӀом (с 2001)\n2002 шо долалуш йинчу «Йохонйоцу паргӀато» цӀе йолчу операцино тӀалибийн Ӏедал дохийра. Амма, «ТӀалибан» орамца йоха ца елира. Коьрта ницкъаш дӀабахара Вазиристанан ломан кӀошташка, кхин берш паризанийн тӀом бан буьйлабелира ОвхӀан махкахь а, Пакистанехь а.\nИсламан Республика ОвхӀанНисйе\nТӀалибийн Ӏедал доьжначул тӀехьа кхайкхира хӀинцалера Исламан Республика ОвхӀан. 2001 шеран декабрехь Боннан конференцехь овхӀанийн политикахо Карзай Хьамид хоттийра Ӏедал хотталц йолчу ОвхӀанийн администрацийн коьрте. 2002 шеран июнехь Лойя джиргас (ОвхӀанан массо а къаьмнийн, тайпанийн, тобанийн тхьамданийн Лакхара кхеташо) хаьржира иза цхьана хана мехкан президент. 2004 шарахь тӀеийцира керла Конституци, дӀабаьхьира дуьххьарлера президентан харжамаш, цигахь туьйлира Карзай Хьамид.\n2009 шеран 20 августехь махкахь чекхбевлира рогӀера харжамаш, толам юха а баьккхира Карзай Хьамида.\nТахана мехкан коьртехь ву Гани Ашраф (2014 ш. дуьйна).\nМухха делахь а, махкахь хьалха санна дӀабоьдуш бу чоьхьара тӀом, амма оцу декъахь бу ОвхӀанера Кхерамазаллин гӀоьнна кхоьллина Дуьненан юкъара ницкъаш (ISAF).\nКоьрта йаззам: ОвхӀанан байракх\nХӀинцалера байракх тӀеэцна 2004 шарахь. Байрак тӀехь го лакхара охьа Ӏаьржа-цӀе-баьццара басара кхо могӀа, юккъахь (цӀе могӀанан юккъахь) йиллина ОвхӀан пачхьалкхан эмблема. Ӏаьржа басо гойту историйн хьалхе — британийн колонизаторашца хилла тӀемаш, цӀе — паргӀатонна Ӏанийна долу цӀий, баьццара — исламан Ӏадатехь болу бос. Байракхан барам — 7:10.\nКоьрта йаззам: ОвхӀанан ХӀост\nОвхӀанан ХӀост (Къоман эмблема) ю пачхьалкх кхоьллинчу хенахь дуьйна. ХӀостан тӀехь го гуонаха кан болу минбарца маьждиг. Маьждиган тӀетоьхна шиъ ОвхӀанан байракх. Лакхахьа го маьлхан зӀаьнаршца серла даьккхина Шахадат — ислам динан символ, оцу бухахь хоттийна такбир (йоза «АллахӀ воккха ву»). Маьждиг кӀелахь бусулба рузманца долу терахь 1298 шо ду, 1919 шо ду григориански рузманца, пачхьалкх паргӀатъяьлла яьлла хан ю иза. ХӀост ОвхӀанан байракх тӀехь а ю.\nКоьрта йаззам: ОвхӀанан шатлакхан илли\nТаханлера шатлакхан илли тӀеэцна 2006 шеран май баттахь. Шатлакхан иллин дешнаш пуштунийн маттахь ду, оцу юкъахь такбир («АллахӀ воккха ву») а ду, иштта ОвхӀанехь мел деха къаьмнийн цӀераш а йоху оцу юкъахь.\nКоьрта йаззам: ОвхӀанан политикин структура\n2004 шеран Конституцица, ОвхӀан президентан кепара куьйгалла долу исламан республика ю.\nПрезидент Карзай Хьамид а, Президентан Гварди а Къабулехь.\nПрезидент ву пачхьалкхан ТӀеман ницкъийн Лакхара баьчча, цуо кхуллу правительство, хоржу (шина хенал сов ца хилчхьана) деа шеран массара а къайлаха кхаж тосуш. 2009 шарахь, кхечу пачхьалкхийн карахь йоллушехь, ОвхӀанан президент хаьржира Карзай Хьамид. 2014 ш. сентябрехь ОвхӀанан президент хаьржина Ахьмадзай Ашраф Гани.\nПравительствон корта бу Президент, Парламентан пурбанца кабинетан декъашхой хиттош волу. Правительствон карахь ю бюджет, законийн проекташ, нормативаш, инструкцеш кхин дӀа а. Правительствехь 27 стаг ву.\nКоьрта йаззам: ОвхӀанан Къоман Ассамблей\nОвхӀанан Парламент 2006 шарахь\nЗаконкхолларан Ӏедалан лакхара меже Парламент ю. ОвхӀан махкахь цунах олу Маджлес-е мелли олу, иза лаьтта лакхара (Мишрану джирга), лахара (Волеси джирга) палатех. Лакхара палатехь 249 депутат ву, уьш хоржу дуьххьара а, массара а дакъалоцуш болу къайлаха харжамашкахь деа шеран.\nОвхӀанан суьдан система йозуш яц пачхьалкхан Ӏедалах. ХӀинца, 2001 шеран Боннера барт кхочушбархьама, пачхьалкх цхьана хенан юхайирзина 1964 шеран суьдан системе, оцу юкъахь Ӏадатийн шариӀатан бакъо иэйелла европийн бакъонийн системан элементашца. Оцу юкъахь къастийна билгалдаьккхина шариӀатан хьесап доццушехь, билгала дина, законаш исламан коьрта бӀогӀешна дуьхьал хила ца дезар.\nЛойя Джирга (Лакхара кхеташо)Нисйе\nКоьрта йаззам: Лойя джирга\nПачхьалкхийн куьйгаллин лакхарчу меженашкахь ю Ӏедалан Ӏадатийн меже — Лойя джирга («Беза гулам», «Лакхара кхеташо»), оцу юкъа богӀу парламентан шинне а палатийн декъашхой а, провинцийн округийн кхеташон председателаш а.\nБакъо ларъяран меженашНисйе\nКоьрта йаззам: ОвхӀанан Къоман Полици\nПолицин тоба парадехь\nОвхӀанан полици кечамбаран лагерехь\nНизам лардаран меженаш лаьтта, 2010 шарахь 90 000 стаг гергга йолчу, ОвхӀанан Къоман Полициех.\nЧоьхьара тӀом бахьанехь полицин декхарш кхочуш до эскан тобанаш. Коррупци а, йоза-дешар цахаар а полицешна юкъахь, белхалошна юкъахь лакхарчу тӀегӀантӀехь лаьтта. Полицийн тобанаш кечъеш ю НАТОн инструкторша.\nЧоьхьара а, арахьара а политикаНисйе\nКоьрта йаззамаш: ОвхӀанан чоьхьара политика, ОвхӀанан арахьара политика\nОвхӀанан Президент Карзай Хьамид Германехь Юнг Франц Иосифца (аьтту агӀора) а, Джонсон Джеймсца (аьрру агӀора) а\nХӀинца а махкахь боьдуш бу АЦШ а, НАТО а дакъалоцу чоьхьара тӀом. 2001 шо чекхдолуш Къаьмнаш Вовшехтоьхна Кхолламан Кхерамазаллин Кхеташоно Дуьненан юкъара кхерамазаллин гӀоьнна болу ницкъаш (ИСАФ) кхолла пурба делира. И тоба ю НАТОн эскаршан юкъара. Цара дакъалоцу президентан Карзай Хьамидан правительстван гӀодарехь а, махкахь коьрта инфраструктура меттахотторехь а. 2005 шарахь АЦШс а, ОвхӀана а куьг яздира шина а пачхьалкхан стратегин доттагӀаллин тӀехь барт барехь а, и гергарло ехачу хана хиларехь а. Оццу хенахь, дуьненанюкъара юкъараллаш пачхьалкх метта хотто масех миллиард доллар делира.\nОвхӀанан административан декъадаларан карта\nКоьрта йаззам: ОвхӀанан административан декъадалар\nОвхӀан унитаран пачхьалкх ю, административан декъадалар ду 34 провинцина (вилаят, velāyat), уьш, шайн рогӀехь, кӀошташна екъало.\nКоьрта йаззамаш: ОвхӀанан тӀеман ницкъаш, ОвхӀанан Къоман Эскар, ОвхӀанан къоман хӀаваан корпус\nОвхӀанан таханлера тӀеман ницкъаш юхакхоьллина АЦШ а, НАТО а инструкторийн гӀоьнца. 2010 шеран январь баттахь тӀеман ницкъийн барам — 108 000 стаг. 2014 шарахь ойла яра церан барам 260 000 стаге кхачо.\nТӀеман ницкъаш декъало ОвхӀанан къоман эскарний (ОКЪЭ), ОвхӀанан къоман хӀаваан корпусний. ОКЪЭ лаьтта корпусех, уьш екъало бригадашна а, батальонашна а. Иштта, ОКЪЭ юкъайогӀу леррина кхоьллина батальон а.\nОКЪЭ тӀеман гӀирсах долу деза герз — дукхаха дерг, ССРС дина ду, ирсан кхаьчна ОДР ТӀН — БМП-1, БТР-60, БТР-80, танкаш Т-55, Т-62, кхин а АЦШ — гӀашлойн тӀеман машенаш M-113 а, Humvee а.\nТӀеман-хӀаваан ницкъаш лаьтта ОвхӀанан Къоман хӀаваан корпусах. Цуьнан герзах ду, коьртаниш, советаш дина вертолёташ — Ми-8, Ми-17, Ми-24, иштта чехословацкин Ӏаморан кеманаш L-39.\nОвхӀанан къоман эскаран салтий 2005 шарахь\nКъоман тӀеман-хӀаваан корпусан Ӏаморан кема L-39\nКоьрта йаззам: ОвхӀанан экономика\nОвхӀанера руман стоьмаш\nОвхӀан чӀогӀа къиен пачхьалкх ю, йозаш ю кхечу пачхьалкхийн гӀоьнех (2009 шарахь 2,6 млрд долл., ткъа пачхьалкхан бюджет 3,3 млрд долл. бен яц).\nЧВБ 2009 шарахь цхьана синна 800 долл. кхочу (рицкъ эцадаларехь дуьненахь 219-гӀа меттигехь ю).\nБолхбечарех 78 % юьртабахамехь (31 % ЧВБ) бу, 6 % промышленностехь (26 % ЧВБ) бу, 16 % хьашташкхочушдарав сферехь (43 % ВВП) бу. Болх ца хиларан барам — 35 % (2008 шарахь).\nЮьртабахаман рицкъ — опиум, ялта, стоьмаш, бӀараш; тӀаргӀа, не1.\nПромышленностан рицкъ — барзакъ, саба, мача, удобрени, цеманц; кузаш; газ, кӀора, цӀеста.\nЭкспорт — 0,6 млрд долл. (2008, къайлаха йина экспорт йоцуш): опиум, стоьмаш, бӀараш, кузаш, тӀаргӀа, холхаз, мехала а, ахмехала а тӀулгаш.\n2008 ш. коьрта эцархой — ХӀинди 23,5 %, Пакистан 17,7 %, АЦШ 16,5 %, Таджикистан 12,8 %, Нидерландаш 6,9 %.\nИмпорт — 5,3 млрд долл. (2008 ш.): промышленностан рицкъ, дуург, текстиль, маьхкдаьтта, маьхкдаьттан рицкъ.\n2008 ш. коьрта йохкорхой — Пакистан 36 %, АЦШ 9,3 %, Германи 7,5 %, ХӀинди 6,9 %.\nВовшехтоьхна Къаьмнийн Кхолламо арахецна ОвхӀанан карта. Оцу тӀехь гойту кхераман тӀегӀанаш, регионан кхерамазалла, наркотикаш яр\n2008 ш. август бутт чекхболуш Вовшехтоьхна Къаьмнийн Кхолламан наркотикашна а, зулам дарна а тӀиера урхалла (UNODC) зорба туьйхира шайн хӀора шеран доклад ОвхӀанехь опиуман петӀамат кхиадарах лаьцна. Оцу тӀехь чӀагӀдо: «Цкъан а цхьана пачхьалкхо таханлера ОвхӀан йоцучо, ца кхиийна оццул наркотикаш, XIX бӀешерашан юккъехь Цийс кхиийнврш дӀаяьхча».\nАЦШ а, НАТО а эскаш чудаьхкинчул тӀехьа наркотикаш яр совделира мосийттаз, (цитата — наркотикаш яр хӀора шарахь шозза тӀекхета). Къаьсттина (немцойн политик) — наркотикаш яр совделира ОвхӀанера тӀом НАТО куьйга кӀелахь болуш 40-за (2001—2014), кхечу хаамашца 2001—2008 шерашкахь ОвхӀанехь 2-2,5-за совделира опиаташ яр а, героин дар а. Тахана юккъера Росси а, ЕС пачхьалкхаш а ю ОвхӀанера догӀучу героинах балехьъерг. Билгалла доккху, тӀеххьарлера итт шарахь Россехь цӀеххьана тӀекхетна наркотикаш лелор ОвхӀанера наркотрафик бахьанехь хилар.\nUNODC хаамашца, ОвхӀанехь кхиайо 90 % сов дуьненан базаре кхочушйолу опиум. Опиумийн плантацийн майда 193 эзар гектар ю. ОвхӀанийн «наркобаронийн» 2007 шарахь хилла пайда 3 млрд долл. совбаьлла (иза, тайп-тайпана мах хадорца, ОвхӀанан официальни ЧВБ 10 % тӀиера 15 % кхаччалц бу). ОвхӀанехь дийначу опийн петӀаматан майда хӀинца сов ду Колумбиера, Перура, Боливиера цхьана кокин майданалла а. 2006 шарахь махкахь кхиийна 6100 тонн опиум, ткъа 2007 — рекордан ялта 8000 тонн.\nЦуьнца цхьана, Карзай Хьамидан правительствос доладечу, къилбаседехьа а, юккъехь а, ца кхиадо 20 % бен овхӀанийн опиуман петӀамат, ткъа дисина дакъа — къилбан провинцешкара Пакистанан дозанехь — НАТОн эскарш а, тӀалибаш а лелачу зонехь. Наркотикаш яран коьрта юкъ — Гильменд ю, и провинции ТӀалибанан бен бу, где площадь посадок составила 103 тыс. га.\nОвхӀан ю ОвхӀанера Кхерамазаллин гӀоьнна кхоьллина Дуьненан юкъара ницкъашна (ISAF) куьйга кӀелахь (АЦШ церан жоьпалле дӀаелла тӀеман операцеш чекхъевлчи), амма дуьненан юкъара ницкъийн аьтту ца болу шаболу ОвхӀан мехкан доладан, церан куьг кхочу меттиг Къабул а, цуьнан йисташ а ю.\nКъаьмнаш Вовшехтоьхна Кхолламан (ООН) терхьашца, 90 % гергга Европе йогӀу наркотикаш ОвхӀанера схьайовлар ду. ISAF, шен агӀора, дешнашца кхайкхадо, шайн эскарша машар латторхьама, ОвхӀанехь операцеш яр, ОвхӀанан правительствон наркобала дӀабоккхуш гӀодан шеш кийча хилар. Ткъа иза бен церан дуьхьанцалера дуьйна Ӏалашо а яцара.\nПетӀамат кхиадар бен, дукха хьолахь, овхӀанен ахархойн тӀедан хӀума дац.\nОвхӀан — дуьненахь уггар а дукха опиум киориг бу; петӀамат кхиадар 22 % лагӀделла 157 000 гектаре кхаьчна 2008 ш., амма шен историн лакхарчу барамехь лаьтта; 2008 шарахь уьш кхио дика ца хиллачу денца гулдина опийн барам охьабаьлла 5500 тонне, 31 % ю 2007 шерца дуьстича. Шаерг кечйича 648 тонн гергга цӀена героин дердара цунах. Массанхьара коррупцино а, пачхьалкхехь доцу низамо а новкъарло йо наркотикашца дов латто. Европехь а, Малхбален Азехь а духкуш долу дукхаха долу героинан дакъа ОвхӀанан опиумах (2008) деш ду.\nКхазакхстананан «Кхераман маххадоран тоба» цӀе йолчу консалтинган кхолламан директора Сатпаев Досыма тӀечӀагӀдина боху, наркотикаш йо ТӀалибан боламан дуьхьал йолу ОвхӀанан тобанаш. Царна гӀоьнна, НАТОс бӀаьргаш тӀекъуьйлу наркотикашца болу болх ца гархьама., Стенфордан университетан профессоро Бернстам Майкла, боху ТӀалибано наркотикаш ца магайора, лелочаран къиза та1зар а дора. Цуо НАТО бехке йо наркотикаш бахархошка лелаяйтарна.\nНТФС хьаькамо Иванов Виктора Москвохахь конференцехь кхайкхийра барам боцуш героин дар дебар, опиуман петӀамат дийна майданаш 30-за совйовлар, оцуо регионехь йолу дуьненан юкъараллийн политика лартӀахь ца хилар гайтар.\nЦТУн ОвхӀанера этносийн тобанаш еха меттагаш гойту карта (2005 ш.)\nКоьрта йаззам: ОвхӀанан бахархой\nБахархойн барам — 28,4 млн (2009 ш. июлехь маххадор)\nБахархой тӀекхетар (шарахь) — 2,6 %\nДуьнен тӀебовлар — 45,5 стаг 1000 юкъахь (дуьненахь 5-гӀа меттиг)\nБалар — 19,2 стаг 1000 юкъара (дуьненахь 8-гӀа меттиг)\nЦхьана зудчунна беран барам — 6,5 бер зудчунна (дуьненахь 4-гӀа меттиг)\nБераллехь балар — 247 бер 1000 юкъара (дуьненахь 1-ра меттиг)\nБахаран юккъера барам — 44,6 шо (дуьненахь 214-гӀа меттиг)\nГӀалийн бахархой — 24 %\nЙоза хаар — 43 % божарий, 12 % зударий (маххадийна 2000 шарахь)\nОвхӀан махкахь дукха къаьмнаш ду. Цуьнан бахархой тайп-тайпан меттанийн доьзалера этносийн тобанера бу — иранан, тюркийн, кхин дӀа а.\nУггара алсама этносин тоба ю пуштунаш — барам бахархойх 39,4-42 %. ШолгӀаниг — таджикаш — 33-38 %. КхоалгӀа тоба — хазарейш — 8-10 %. ДоьалгӀа этносин тоба — узбекаш — 6-9,2 %. КӀезиг йолу этносан тобанаш — аймакхаш 4,3-10 %, туркменаш 1-3 %, белуджеш 0,5-2 %. Кхин этносийн тобанаш, царна юкъахь кхазакхийн Сиргели тайпа а, 1-4 % ю.\nКоьрта йаззам: ОвхӀан махкара гӀаланаш\nОвхӀан махкара гӀаланаш бахархойн барамца (2009)\n1 Къабул Къабул 2 938 300\n4 Мазари-Шарип Балх 333 800\nКъабулера мехкарий шайн Ӏадатера духарца йиш локху Дуьненан юкъара зударийн дезчу денна 2002 шарахь.\nКоьрта йаззам: ОвхӀанан оьздангалла\nОвхӀан шира истории йолуш бу. Иза ларйина вайн дене кхаччалц шайн меттанашца а, холламашца а. Амма дуккха а историйн холламаш бохийра тӀамехь. Бамиан провинцехь Буддин гӀарабаьлла болу шиъ холлам халлакбира «Т1алибан» боламо, уьш цӀу дин лелочеран жӀараш ю аьлла. Кхин гӀарабевлла архитектурин холламаш бу Кандагар, Газни, Балх гӀаланашкахь. Хари хин тогӀера Джамин момсар юкъаялийна ЮНЕСКО Дуьненан т1аьхьен объекташна. Мухьаммад пайхӀамаран (Делера салам хуьлда цунна) оба ларъеш ю Кандагар гӀалара Халх Шарипехь.\nКоьрта йаззам: ОвхӀанан спорт\nКоьрта йаззам: ОвхӀан Олимпийн ловзаршкахь\nБузкаши — овхӀан къоман спорт. Бере бекъна бу шина декъе, арахь ловзу, хӀора тоба гӀерта схьа а яьккхина газана цӀока шайгахь сацо. ОвхӀан махкара девлла ОвхӀанан жен жӀалеш.\nКоьрта йаззам: ОвхӀанан литература\nХӀара дакъа юхаяздан дезаш ду.\nБахьна дийцарийн агӀонгахь каро мега.\nМазари-Шарипера сийна маьждиг\nЙоза хааран барам чӀогӀа лахар делахь а, персин классикан поэзи ОвхӀанан оьздангаллехь коьрта роль ловзош ю. Поэзи даиман а яра дешарна коьртехь Иранехь а, ОвхӀанехь а. Цунна иза оьздангаллех дӀаийна. Персин оьздангалла хьалха санна боккха Ӏаткъам беш ю ОвхӀанан оьздангаллин. «МушаӀара» цӀарца девзаш долу къевлина назманчийн къийсадаларш сих-сиха дӀахьо халкъехь а. ХӀора цӀачохь аьлча санна, доьшуш дацахь а, ду цхьаъ, я масех байтийн жайна.\nПарси меттан малхбален диалект шуьйра евза «дари» цӀарца. Ша и цӀе схьаяьлла «парси-э дербари» («паччахьан грнхьара парси»). Шира цӀе «дари» — парси меттана дуьххьарлерчарех цхьаъ ю — карлаяьккхина 1964 шеран ОвхӀанан Конституцино, «овхӀанаша шайн мохк меттан ага ларар гойтуш».\nКоьрта йаззам: ОвхӀанан дин\nХьажа иштта: ОвхӀанера керста дин, ОвхӀанера протестантизм, ОвхӀанера католицизм\nКоьрта дин ду ислам — иза лелош бу 99 % бахархой. Дукхаха берш суннийн охлера ханафийн мазхӀабера бу; 19 % кхоччуш бахархой шиӀийш бу.\nОвхӀанехь болчу керстанаш (30 эзар) кхечу мехкашкара бу. Керста динан йоккхаха йолу агӀо лору протестантизм. 2000 шарахь ОвхӀанехь яра 240 протестантийн тобанаш, царех 124 яра пятидесятникийн. Дуьненан юкъара керстачеран диканиш даран «Open Doors» кхолламан талламан жамӀашца 2015 шарахь керстачаран гӀело ярехь ОвхӀан 5-га меттигехь ю.\nМахкахь бу бахаи динехь берш (15 эзар), хӀиндин динехь берш (10 эзар), сик’хаш, цӀеран динехь берш, кхин дӀа а.\nПачхьалкхан телерадиокомпани — RTA (Radio Television Afghanistan, رادیو تلویزیون ملی افغانستان), юкъадогӀу RTA TV телеканал а, Radio Kabul радиостанци а.\nUTC+4:30 дуьненан сахьтан асанийн картин тӀехь:\nцӀехо-можа — зона UTC+4:30 аьхка (апрель-октябрь) Дуьненан къилбаседан эхиг;\nкъегина-можа — зона UTC+4:30 шадолчу шарахь\nОвхӀан бу UTC+4:30 сахьтан асанехь. Аьхкен хан тӀе ОвхӀан ца йолу.\nКатегори «ОвхӀан» ца карийна.\n↑ Afghanistan. The World Factbook. Central Intelligence Agency (2007, 13 декабрь).\n↑ 1 2 Атлас мира. Государства и территории мира. Справочные сведения. — Роскартография, 2010. — С. 14. — ISBN 978-5-85120-295\n↑ 1 2 Afghanistan. International Monetary Fund. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 21 августехь. Теллина 2009 шеран 1 октябрехь.\n↑ «Afghan» Архивацийина 28 февралехь 2009 шеран. (with ref. to «Afghanistan: iv. Ethnography») by Ch. M. Kieffer, Encyclopaedia Iranica Online Edition 2006.\n↑ «Transactions of the year 908» Архивацийина 14 ноябрехь 2012 шеран. by Zāhir ud-Dīn Mohammad Bābur in Bāburnāma, translated by John Leyden, Oxford University Press: 1921.\n↑ Afghanistan’s Constitution of 1923 Архивацийина 26 февралехь 2015 шеран. under King Amanullah Khan (English translation).\n↑ География Афганистана\n↑ Афганистан. Ру — Костыль для Карзая Архивацийина 13 апрелехь 2015 шеран.\n↑ Afghanistan Архивацийина 31 октябрехь 2009 шеран., Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2006 (specifically John Ford Shroder, B.S., M.S., Ph.D. Regents Professor of Geography and Geology, University of Nebraska. Editor, Himalaya to the Sea: Geology, Geomorphology, and the Quaternary and other books).\n↑ The history of Afghanistan, Ghandara.com website Архивацийина 27 июлехь 2013 шеран.\n↑ 1 2 3 Онлайн энциклопедия «Кругосвет»: История Афганистана\n↑ Афганистан: Ностальгия по «Талибану»? — Фергана. Ру Архивацийина 17 февралехь 2009 шеран.\n↑ Хайдар Махмадиев. Нельзя преуменьшать опасность, исходящую от производства наркотиков в Афганистане Архивацийина 15 ноябрехь 2013 шеран. (Хьаьжина 25 майхь 2013)\n↑ PRESS CONFERENCE ON AFGHANISTAN OPIUM SURVEY 2004 (Хьаьжина 7 октябрехь 2011)\n↑ Антинаркотический фронт\n↑ Afghanistan Election Data Архивацийина 11 сентябрехь 2010 шеран.\n↑ «ArmyTimes.com» — More than 100,000 new Afghan forces by December(ТӀе цакхочу хьажорг)\n↑ 1 2 Afghan army and police forces must grow much larger | Washington Examiner(ТӀе цакхочу хьажорг)\n↑ Neue Solidarität: Для спасения планеты Западу нужна дружба с Россией — Новости Политики — Новости Mail.Ru\n↑ 1 2 Депутат Европарламента Пино Арлакки (Pino Arlacchi): Сегодня именно Россия и страны ЕС являются главными жертвами героина, поступающего из Афганистана\n↑ Американцы идут к талибам с мечом (Коммерсантъ, 3 июля 2009)\n↑ Александр Ъ-Габуев Мак всему голова// Афганистан продолжает наращивать производство опиума (оьр.). Газета «Коммерсантъ» № 155 (3731) (29 августа 2007). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 21 августехь. Теллина 2009 шеран 25 июнехь.\n↑ ООН: В 2007 г. Афганистан произвел 93 % всего опиума в мире (оьр.). РБК (28 августа 2007). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 21 августехь. Теллина 2009 шеран 25 июнехь.\n↑ Георгий Зотов Афганская доза России (оьр.). Аргументы и факты № 35 (1348 (30 августа 2006). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 21 августехь. Теллина 2009 шеран 25 июнехь.\n↑ WorldFactbook Afghanistan (engl). WorldFactbook (10 сентября 2009). Теллина 2009 шеран 10 сентябрехь.\n↑ 1 2 Как остановить поток наркотиков из Афганистана?\n↑ Взрывной рост наркопроизводства в Афганистане\n↑ Bureau of Democracy, Human Rights and Labor Afghanistan (ингалс.). International Religious Freedom Report for 2013. The Office of Website Management, Bureau of Public Affairs (2013). Теллина 2015 шеран 31 июлехь.\n↑ Global Christianity (ингалс.). The Pew Forum on Religion & Public Life (19 December 2011). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2013 шеран 23 майхь. Теллина 2013 шеран 13 майхь.\n↑ Patrick Johnstone, Jason Mandryk. Afghanistan // Operation World 2001. — London: Paternoster Publishing, 2001. — 798 p. — (Operation World Series). — ISBN 1-8507-8357-8.\n↑ Most Baha'i Nations (2005) (ингалс.). The Association of Religion Data Archives. Теллина 2014 шеран 7 мартехь.\n↑ Table: Religious Composition by Country, in Numbers Table: Religious Composition by Country, in Numbers (ингалс.). Pew Research Center (18 December 2012). Теллина 2015 шеран 31 июлехь.\nОвхӀан Викиларма чохь\nОвхӀан Викикерланаш чохь\nОвхӀан Викигид чохь\nВикиларма: Атлас: ОвхӀан\nВодовозов В. В. Афганистан // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.\nГустерин П. В. Установление договорных отношений между Советской Россией и сопредельными с ней странами Ближнего и Среднего Востока Архивацийина 8 декабрехь 2010 шеран.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=ОвхӀан&oldid=7027475»\nТӀаьххьара хийцам бина 2021, 24 декабрь 14:01\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 24 декабрь, 14:01.


Меркела а, Макрона а дехна Путине Навальныйн могашалла гал цаяккхар\nВидеозIенехула къамелаш хилла Оьрсийчоьнан президентан Путин Владимиран Германин канцлерца Меркель Ангелица а, Францин президентца Макрон Эммануэльца а. Къамелехь Германин а, Францин а лидерша кхайкхам бина Путин Владимире шен политикан оппонентан-оппозиционеран Навальный Алексейн могашалла гал цаялийтар. Оцу хьокъехь хаам бина Францин президентан пресс-векалто.\n"Партнерашца айдинчу хаттарца доьзна, долчу хьолах лаьцна оьшшу информаци елла", — боху Кремлерчу хаамо. Хилла къамел ма-дарра довзуьйтуш дац.\n"Новичок" дIаьвшо талхийна могашалла метта а ялийна, Дечкен-баттахь Германера Оьрсийчу юхавеара Навальный Алексей. Политик а, цуьнан агIончаш а тешна бу цуьнан могашаллина тIекхевдинарш Оьрсийчуьра Iедалхой хиларх. Чиллан-баттахь кхело цунна хьалха "Ив Роше" гIуллакхца доьзна цIахь яккха тоьхна хилла хан набахтин хьесапе ерзийра. Владимир-махкарчу №2 набахтехь ву политик. ДIадахначу кIиранах иза леткъира, букъ а, ког а лозу шен, парггIат вижа вуьтуш вац ша, аьлла. Оьрсийчоьнан набахтийн урхалло (ФСИН) Навальныйн могашалла тоаме ю аьлла. Ткъа Владимир-махкарчу набахтеша низам лардарх тергамбечу юкъаралллин комиссин куьйгалхочунна Григорян Владимирна хетарехь, оппозицин лидеро моттаргIанаш лелайо шен могашалла дика йоцу кеп хIиттош.\nГерманин, Оьрсийчоьнан, Францин лидерийн къамелехь хьахаелла Украинан малхбалера ситуаци а. Меркела а, Макрона а Путинан тидам тIеберзийна Оьрсийчоьно тIеман акцеш совцорах болу а, Минскехь тIеэцна болу а барт ларбан безаш хиларна.\nБелоруссехь лелачу харцонашна реза яц Европа\nИштта дийцаредина кхаа пачхьалкхан куьйгалхоша Беларусера хьал а, Шемахь, Либехь машарбар а, Оьрсийоьнанний, Европан Бартанний юкъаметтигаш а.\nОьрсийчоьно коронавирусна дуьхьал арахецна "Спутник V" Европан Бартан мехкашка кхачорах къамел а дина кхаа лидеро, боху Германин канцлеран пресс-векалто.\n"Дийцарш ларамечу, парггIатчу хьолехь дIадаьхьна, барт бина массо а актуале гIуллакхаш юкъахь дицаредеш хила", — боху Кремлерчу хаамо.


Оршотдийнахь кхелахоша диъ шо хан кхайкхийна Соьлжа-ГIаларчу "Мемориал" офисан куьйгалхо Титиев Аюб "билламза маьршаваккха катоххий" аьлла, тIедожийна Евроберто. Цунна кхел яр доьзна ду, цо бинчу бакъонашларъяран белхаца, нийса кхел дIаяхьа цуьнан хилла бакъо а ца ларйина аьлла, билгалдаьккхина Европан пачхьалкхаша.\nИштта карладоккху цара, 2009-чу шарахь Титиевл а хьалха "Мемориалан" куьйгаллехь лаьттина Эстемирова Наталья йийнарш а бехке озоза хилар. Европан Кхеташонан адамийн бакъонашкахула йолчу комиссин куьйгалхо Миятович Дуня саготта ю, Титиевна хан кхайкхорна. Нохчийчохь адамийн бакъонаш Iалашъеш цахиларан а, оцу махкахь "мостагIалле а, кхераме а хьал хиларан" рогIера масал ду иза аьлла цо.\nЮха а кхайкхамбо Миятовича Оьрсийчоьне дуьненаюкъара декхарш кхочушде аьлла, ишта терго латтае боху цо, кхелан системех пайда а оьцуш, бакъонашларъярхошна тIаьхьадевлла леларна а. Титиевн гIуллакх бахьана долуш, юха а Оьрсийчоьнан Инарла прокуроре Чайка Юрийга дехар дан дагахь ю ша аьлла Миятовича, хьалха дахьийтина дIахьедар цо шен жоп доцуш дитинехь а.\nШеларчу кхело оршотдийнахь набахтехь даккха 4 шо туьйхира бакъонашларъярхочунна Титиев Аюбна. Наркотикаш лелош хилла иза аьлла, бехкевинера иза. Шена наркотикаш кхийсина яра, ткъа дуьхьал айдина бехкзуламан гIуллакх политикан бух болуш ду аьлла, дIахьедира Титиевс а, цуьнан белхан накъосташа а.


11 шо кхаьчна журналист Политковская Анна Москох йийна\nПолитковская Анна. Маршо Радион архивера видео тIера даьккхина сурт.\n2006-чу шеран ГIадужу-беттан 7-чу дийнахь Москохь йийра «Новая газетан» корреспондент, бакъонашларъярхо Политковская Анна. Тахана 11 шо даьлча а хууш дац цунна герз тоха аьлла омра делларг мила ву. Журналист ехачу хIусаманна хьалха цунна уллера мосуьйттоза тапча тоьхнера зуламхоша.\nМаршо Радионо дийцина ма хиллара, Политковская юьш ша дакъалаьцна хилар даре динарг ву цхьа стаг. Иза ву милцо болх беш хилла Павлюченков Дмитрий. 2012-чу шарахь Политковская йер вовшахтохарна цунна 11 шо хан туьйхира.\nКхин а пхи стаг: вежарий Рустам, Джабраьил, ИбраьхIим МахмудовгIар а, церан гергара стаг Гайтукаев Лом-Iела а, милцо хилла Хаджикурбанов Сергей а журналист ерна бехке вира бехкъасторхоша 2014-чу шарахь.\nНохчийчохь болх беш Iедалшкара харцо ловш болчу нахана гIо дина яра Политковская Анна.


Къилбаседа Кавказерчу терроран духьал опецарехь дакъалаьцначу зудчо вийна шен доттагI\nНохчийчоь - Чиллан-бутт, 1995\nЛипецкан областехь 42 шо долу зуда бехке лерина шен вевза стаг верна. Цуьнан ши накъостана а хенаш тоьхна и зулам хьулдарна. 2016-чу шарахь шен доттагI йолчу вахон маларш молучу хенахь цу шина зудчуьнан дов делира. Цу шина дов даьлча, цхьана зудчуьнца хилла стаг гIоьртира шеца хьошалгIа еана, шен доттагI месаш тIера схьалаца. Цу мIаьргонехь цу зудчо стоьла тIера урс схьа а эцна, цунна вортана чу урс туьхира. Маситтаза цуьнан урс тоьхначул тIаьхьа, уьрсан дитт сеттира. Цул тIаьхьа, цо маIар биттина вийра шен доттагI.\nТалламхоша дагардича хиира цунна 30 урс а, маIар а тоьхна хилар.\nПетаран дас а, цуьнан доттагчо а стаг вийнчу зудчунна гIо дира дакъ дIадолла. Цара цуьнга дош делира хиллачух айкх ца довла, амма тIаьхьо шен доттагI вийна зуда полисхойн хьукмате а еана, ша динчу зуламна даре дира.\nДов хаттарехь цо мукIарло дира шена урс а, маIар а и стаг верхьама билгал мича тоха хаьара Къилбаседа Кавказерчу терроран дуьхьал операцехь ша дакъалаьцна хиларна, цига яхале хьалха лерина Iаморшкахь ша дешна хиларна а. Къилбаседа Кавказерчу терроран дуьхьал оцерацешкахь дакъалацарна, кхело цунна къинхетам а бина, 7 шо ах шо бен хан ца туьхира, ткъа цуьнан шина доттагIчунна стаг вер хьулдарна 25000 сом гIуд туьхира.


Туркойчоьно шен дозанашкахь талораш дарна бекхам беш кеманашуа тохарш дира Шемин а, Иракъан а дозанашкахь куп тоьхна лаьттачу «Исламан пачхьалкх» шайх олучу тобанашна а, курдойн Белха партин тIемалошна а. Шинарийдийнахь НАТО-н тIеман альянсан рогIера доцу цхьаьнакхетар хилла оцу хьолан хьокъехь.\nТуркойн Iедалан дехарца гулбеллера Брюсселехь шинарийдийнахь НАТО –н тIеман альянсан векалш. Ша а цу альянсан мехала декъашхо йолчу Анкарас и дехар даран бахьана дара даханчу кIиранах 32 стаг вен а вуьйш, иттанашна чевнаш а еш туркойн Суруч гIалахь хилла терроран эккхийтар а, цул тIаьхьа туркойн урхалло луларчу Шемахь ша шех «Исламан пачхьалкх“ олучу террорхойн ДаIиш тобанан а, ткъа иштта курдойн а тIеман позицешна тIе бомбеш еттар.\nНАТО тIеман альянсан чоьхьарчу низамашца, шен дозанийн дохон йиш ца хилар я къоман кхерамазалла хьашаран зил тIе кхаьчча аьлла хеташ йолу альянсан муьлха а декъашхочуо рогIера йоцучу консультацешна гулдаларе деха йиш ю. Къилбаседа атлантикан альянсан официала сайта тIехь билгалдаьккхина ду, карарчу хенахь и санна долу кхераме хьал Туркойчоьнна тIе хIоьттина хилар.\n„Туркйончоьно цу цхьаьнакхетаре кхайкхина шен махкахь террорхойн тIелатарш бахьана долу кхолладелла хьал вуно кхераме хилар бахьана долуш а, ткъа иштта альянсера шен партнерашка ша цу хьокъехь яха лерина йолу гIулчаш йовзийтархьама а“, - аьлла яздина цу хаамехь, НАТО альянс Туркойчоьнан куьйгаллина белшашгIортош хилар билгал а доккхуш.\nАла догIу, Шемахь а, Иракъехь а тIемаш буьйлабелча дуьйна схьа а, ткъа иштта ДаIиш тобано шен зуламаш цу шина пачхьалкхехь лела дечу шина шарчохь а цигарчу хьолана юккъе ца гIуртуш Iара Анкарара Iедал. Шен дозанна уллохь лаьттачунна ша саготту хилар а, ткъа иштта Асад Башаран режим йожон езаш хиларх ша тешна хилар а Эрдоганан урхалло лечкъош дацахь а, хIетте а гаррехь я ДаIишна а, я Асадна дуьхьалчу тIемашкахь дакъа ца лоцура цуо.\nЦул совнаха, иттанаш шерашкахь официала Туркойчоьнан а, Шемин а, Иракъин а долахь ларалуш долчу лаьттанех кийсакаш а яьхна, шайн пачхьалкхе кхолларехь къуьйсуш болчу курдойн тIеман а, политикан а жигаралла алсам яларо а гIайгIане еш яра и урхалла. ХIинца амма, Суруч гIалахь терроран эккхийтарш хиллачул тIаьхьа, ДаIишна а, курдойн позицешна а бекхамаш тIелатарш дина Туркойн куьйгалло.\nПолитологна Чапханов Русланна хетарехь, Эрдоганан урхаллин шина агIор хьажийна долу и тайпа дера жоп ларамаза дац. ГIажарийчоьнца Малхбузенан дагадийларш диканца чекхдолар а, ГIажарийчоь юха а Гергарчу Малхбалехь мехала ловзархо а, партнер а хилла дIахIуттуш хилар а, ткъа иштта Курдойн пачхьалкхе кхоллаялар цкъа а ца хиллачу кепара герга хилар а ду цуьнан бахьанаш.\nЧапханов: „Суна хетарехь, ГIажарийчоьнца Малхбузенан барт хилла, хьалха санна и пачхьалкхе Гергарчу Малхбалехь цхьа ша-тайпа жандармерин ролехь санна хир ю. Ткъа иза цхье ца хилийта а, цунах цхьаннах дозуш дукха хIума ца хилийта а, паралеллехь иштта Курдойн пачхьалкхе кхолла гIерташ санна а хетало. Туркойн дозанна уллохь, цунна тIехула дIадоьлхуш ду и хIумнаш, иза цунна мегаш ца хилар кхеташ а ду. Цундела цу ситуацина Туркойчоь юккъегIоьртича санна хета суна“.\nЦу юкъана НАТО альянсан декъа йолчу цхьа могIа нуьцкъалчу пачхьалкхаша шаьш Туркойн урхаллина церан террорхошна дуьхьалчу къийсамехь оьшшучу кепара белшашгIортон кийча хилар дIахьедина.\nИштта, масала, Цхьаьнатоьхначу Штаташа цу хьокъехь карладаьккхира, Курдойн Белхалойн Парти хIинца а террорхойн могIаршлахь лаьтташ хилар а, Туркойчоьнан куьйгаллин шен дозанийн а, шен бахархойн а кхерамазалла ларйан бакъо хилар а.\nИштта НАТО альянсан куьйгалхочуо Стотенберг Йенса а шинари дийнахь альянсан цхьаьнакхетар схьадоьллуш дIахьедар дира, Къилбаседа Атлантикан тIеман цхьаьнакхетаралла шен партнерца Туркойчоьнца ю аьлла. „НАТО вуно кIирйелла терго еш ю хуьлуш лаьттачунна тIехь, тхайн парнтеран Туркойчоьно йохучу гIулчашна реза а ду тхо“, - элира цо.\nБрюсселехь гулйелла НАТО альянсан саммит а йолуш, Европерчу яккхийчу гIаланашкахь Анкарана дуьхьал акцеш дIахьош бу курдойн сепаратистийн агIончаш. Иштта оршот а, шинарийдийнахь а Берлинехь а, Венехь а, Парижехь а митингашка бевллера Малхбузехь террорхойн парти ларалучу Курдистанан Белхалойн партин агIончаш.\nЦара Эрдоганан урхалла бехке йо, исламхошца тIом барна метта курдошна бомбеш еттарна.\nЦара Эрдоганан урхалла бехкейо


Чехин могашаллин министра дарж дитина COVID-19 бахьанехь\nОршотан дийнахь ша шегара дарж дуьту, аьлла Чехин могашаллин министра Войтех Адама. Цуьнан бахьана ду пачхьалкхехь коронавирус цIеххьана дIасаяржа йолаялар – уьно болар сихдарца дуьнентIехь хьалхарчу меттигашка кхаьчна Чехи.\nВойтех шегара дарж дита кхайкха долийра оппозицин жигархоша кху деношкахь. Премьер-министра Бабиш Андрейс баркалла аьлла Войтехна шен болх хIинццалц схьа дика барна. Ткъа ша экс-министра бахарехь, вирус дIалакъош цо шега далург дерриг а дина ша даржехь волуш.\nБIаьста Чехино шогга дуьхьало йира коронавирусна. Оцу бахьаница Европехь уггаре лахара дара цигахь ун даржар а, цунах хуьлу баларш а. Цуьнца доьзна эксперташа хестайора и пачхьалкх.\nАьхкенан беттанашкахь дерраш а санна дIадехира махкара карантинан дехкарш. Амма Марсхьокху-баттахь цIеххьана деста дуьйладелира уьнах цомгуш хуьлучийн терахьаш – 10 миллион вахархо волчу Чехехь карарчу муьрехь дийнахь-буса цомгуш хуьлу 2000 сов вахархо (бIаьстачул дуккхаза а сов).\nКарантинан хьал юхадерзош ду пачхьалкхо.\nКоронавирус цIеххьана яржайоьлла Европерчу кхин а масех махкахь, масала, Испанехь, Францехь, Британехь.\nКарантин массо а бахархошна юхахIоттийна дIадахначу кIиранах Израило.


"Ахмат- Аренана" юьстах\nЧиллан-бутт 06, 2018\nСаIудахойн футболисташ Соьлж-ГIала баха дагахь бара, амма цхьана хIумано новкъарло йинчух тера ду царна.\n2018-чу шеран дуьненаюкъарчу футболан чемпионатна кечамаш беш ю Оьрсийчоь. Матч дIаяхьа билгалъяьккхина 11 Европан декъан гIала, иттанаш шахьараш футболан тобанхошна кечамаш бан дIатаръечу меттигийн тептаре нисъелла. Муьлха клуб муьлхачу гIала гIур ю къастор хьешашна тIехь дара.\nНохчийчоьнна дагахь доццург хилла – ларбеш Iарбой бара, ткъа богIурш Мисаран футболхой бу.\nСтохка аьхка Соьлж-ГIала дуьненаюкъарчу футболан федерацин (ФИФА) тептаре яккхар, дуккхаъчарна дагахьдоцург дара.\nХIунда аьлча, оццу хеначохь цхьа могIа пачхьалкхаша шайн бахарошка кхайкхам бира, Нохчийчуьрчу Iедалехь болчара адаминй бакъонаш ларъеш яц, цига даха ма гIерталаш аьлла.\nХIетахь кхолладелира хаттар: муьлхачу тобано къастор ю Соьлж-ГIала?\nСаIуда Iарбийчоьнан футболан Федерацино гурахь дIахьедира, цкъачунна шаьш Соьлж-ГIалахь куп тоха дагахь хиларх, амма бина баьлла шайн сацам шаьш Лахьан-беттан тIаьххьарчу деношкахь бовзуьйтур хиларх, чемпионатан финал хилале кхаж тосучу хенахь.\n"СаIуда Iаьрбийчоьнан спортхошна климатца а, динлелорца а товш ю Нохчийчоь, амма делахь а, тIаьххьара шайн хиллачу бертах кхаж таса масех де дисинчу заманчохь дIахоуьйтур ду шаьш", - аьлла, хаамбира ТАСС агенталле федерацин пресс-гIуллакхоша.\nГIуран-беттан хьалхарчу дийнахь Оьрсийчоьнан вице-премьера тIечIагIдира, СаIуда Iаьрбийчоьно Соьлж-ГIала къастийна аьлла. Амма шаьш саIудхоша дош ца элира.\nЦIеххьана ГIуран-бутт бовш хеза Нохчийчу йогIург Мисарара футболан тоба ю аьлла.\n"Массо а гIаланаш вовшах тера ю, амма цхьана соьлж-ГIалахь бен яц олимпикан стадион "Ихмад-арена", - иштта кхетийра цара шайн харжамах, ("Ахматан" метта Iарбойн хаамийн egypt-today.com гIирсо "Ихмад" дашах пайдаэцна кхузахь, Барановн дошамехь "ихмад" - "дIаяйъар", "догдалар" бохург ду.\nИштта гIоле хета "фараонаш" шайх олучу Мисарара футболистийн векала Фаиз Махьмуда бахарехь, стадионна уллохь отел хилар а, шина минотехь дIакхочу хьешан хIусаме, Iаламат дика спортзалехь мел оьшу гIирс хилар а.\nТобан директора Лахита Ихаба Соьлж-ГIалара стадион къасторан кхи бахьанаш довзийтина yallakora.com. гIирсана еллачу интервьюхь: къовсадаларш дIахьондолчу гIаланашна герга хилар Соьлж-ГIала, хенан хIоттам шайна товш хилар, оцу махкахь бехарш бусулбанаш хилар, хIунда аьлча, чемпионат йолалучу хенахь болало мархийн бутт а, шайн спортхошна атта хир ду аьлла хета цунна, динлелор цхьатерра долчу къомаца.\nМисарарчу футболан фанаташна хетарехь, кхи цхьа бахьана а ду цигахь - нохчийн мехкарийн хазалла.\n"Ахматал" а гIоле Азов хетча\nТкъа хIун до саIудхоша? Нохчийчоьнан коьрта стадион дIалоцу Мисаран тобано, тамаш бу хьанна а реза хилахь паччахьалла.\nЦкъачунна СаIуда Iаьрбийчоьно латтош ю интрига, цхьана а кепара дIахьедарш а ца деш.\nОцу юкъанна, Ростовн кIоштарчу Азовн бахархоша Лакомовн цIарахчу стадионехь тидам бина СаIуда Iаьрбийчоьнан паччахьаллин векалийн.\nХаамийн гIирсаша дийцарехь, шайна хIиттийначу хьелашна Iаламат чIогIа реза а хилла футболан тоба.\nХIинцале а Оьрсийчоьнан футболан фанаташа тобанийн кечамаш бечу базийн карта вовшахтесна. Ростов гIалина герггахь билгалъяьккхина СаIуда Iаьрбийчоь, ткъа Соьлж-ГIалахь – Мисара.\nХаамийн championat.com гIирсан информацица, дуьххьара ду ФИФА-н рейтингехь уггар а ледара лоручу командашна тIедиллар дуьненан чемпионат схьаеллар.


Малхбузерчу Европе дIабахаре сатуьйсуш бехаш бу Полшерчу мухIажирийн хIусамашкара нохчийн доьзалш. Архивера сурт.\nПольшехь бехачу нохчийн хьал цу махкахь националистийн хьежамаш алсам мел бовлу а телхаш схьадогIуш ду. Цхьана хенахь юкъаралла а, политикан куьйгалла вуно нохчашца озабезам болуш хиллачу цу махкахь нийса бIостанехьа синхIоттамаш бу Нохчийчуьра бевдда баьхкинчу нахаца боьзна.\nКарарчу хенахь Польшехь бехаш 7-8 эзар нохчий бу. Йоллучу пачхьалкхехула яьржина Iохкучу 11 мухIажарийн лагерехь, гергарчу хьесапехь 200 сов нохчийн доьзал а бу, шайх Iедало сацам баре хьоьжуш, бохуш дийцира цу махкарчу нохчийн диаспорин куьйгалхочо Ильясов Шарпуддис.\nИ терахь цхьатера ца лаьтта, хIунда аьлча Беларусехула Полше сехьабуьйлуш а, сехьа бовла кечбелла а кхин а дуккха а вайнах хиларна. Бакъду, тIаьхьарчу хенахь бовлане а нохчий дозанел сехьа ца бовлуьйтуш чIагIбелла Полшин доза лардаран хьукматан белхахой. Ткъа сехьабовла кадаьллачарна а тховкIело яла сихлуш дац Iедал. Иза стенца доьзна ду дуьйцу Ильясовс.\nИльясов: «ЧIогIа гIийла ду вайн хьал кхузахь. Кехаташ далар а вуно ледар ду. Тирасполехула сехьадовлар а сацийна цара. ХIунда аьлча, вайн нах цIаоьхуш бу боху цара. Шаьш хьийзош ду Iедало олий, кхуза схьа а богIий, юха «стоп» тухий цIа а боьлху боху. Я шаьш кхуза схьадаьхкича цу буьйссанехь таксица Германе дIабоьлху боху. Цигахь цхьа ах шо даьллачул тIаьхьа уьш кхуза схьа юхахьовсабо цигарчу Iедало, тIаккха юха кхузахь «Ва-а, орца дала!» бохуш, адвокаташ лоьхуш лела... ЧIогIа ледар ду-кх вайн хьал кхузахь».\nПолшерчу юкъараллехь ксенофоби тIаьхьарчу хенахь алсамяьлла хиларан тоьшалла дара даханчу кIиранахь эзарнаш меттигера бахархой националистийн кхайкхамаш а беш урамашка бовлар. Нохчашна а шайна тIехь хаало и хийрачаьрга а, бусалбачаьрга а юкъараллехь яьржаш йолу гамо, бохуш дийцира Ильясовс.\nИльясов: «Къовлаелла араяьлла зуда гича туйнаш диттина меттигаш а ю, урамехь схьабогIучу вайн кегирхошна шишнаш диттина меттигаш а ю. И цхьа националистийн цабезам бу-кх цара лелош».\nВуно боккха лазам бу Полшехь нохчашна Брестехь беларусхойн-полшхойн доза а хадийна, цу махка сехьабовла гIерташ хан йоккхуш болу махкахой, бохуш дуьйцу нохчийн диаспорин векало. Шайн ка ма доллу царна гIо дан а гIерта шаьш боху цо.\nИльясов: «Оха царна ахча а дахьийтина, берашна а, царна а тIеюху хIуманаш а яхьийтина, кхузара баханчу вайн наха цигахь церан жимма самукъадаккха концерт луш хIума а дина. Далучу агIор тхайгара царна накъосталла дан гIерта тхо. Кху Полшехь бехачу нохчийн шайн а яккхий таронаш ма яций, вукху Европерчу пачхьалкхашкахь санна».\nТIаьхьарчу хенахь социалан машанашкахула кест-кеста аудиокхайкхамаш баьржа Брестехь Полше кхача Iалашонца Iачу нохчийн доьзалшкара, нохчийн а, суьйлийн а къомахчу наха шаьш дехьадохур ду шу а аьлла, Iеха а дина, ахчанаш а, документаш а схьа а даьхна, тешнабехк бина шайна бохуш.\nИ тайпа нехан вонах сайоккхуш болу нах дуккха бу, бохуш дуьйцу Ильясовс.\nИльясов: «Ас аудиокхайкхамаш а бинера, ма лахьара аш цу нахе ахчанаш, ма тешахьара шу царах бохуш. Цаьрга ахча дIа а лой, юха орца доьхуш хуьлу вайн нах, церан сурташ дIаса а туьйсуш, хIара стаг вевзий шуна, кхо тхан ахча даьхьна бохуш. И бахьана долуш девнаш а хуьлу. Ас юха а дехар до, ма лахьара аш цу нахе ахчанаш! Шайна мила ву ца хуучу стаге ахча муха лур ду?»


Нохчийн мотт кхиор - юкъараллин г1уллакх Нохчийн Республикехь хаза гIиллакх хилла схьадогIуш ду 25-чу апрелехь нохчийн меттан де даздар\nКху шарахь итт шо кхочу нохчийн меттан де билгалдоккхуш Нохчийн Республикин Куьйгалхочо Кадыров Рамзана куьг яздина Указ арадаьлла.\nНохчийн меттан хьехархойн балха тIехь нислуш йолу халонаш, церан кхачамбацарш хууш,\nнохчийн маттаца доьзна долчун декъехь болх беш схьабогIуш бу шен коьртехь Дашаева Лайлаъ Хамзатовна йолу Нохчийн дешаран белхахойн говзалла лакхаяккхаран институтан нохчийн меттан а, литературин а кафедран белхахой. Институтан коьрта Iалашо ю Iилман методически агIор хьехархошна гIо-накъосталла дар. Ненан меттан хьехархошна хала ду болх бан цхьана агIор, церан тIетовжа методически литература, гIо-Iаматаш кIезиг хиларна. Делахь массо а хьехархо лехамехь хила веза, массо а агIор керлачунна тIекхиа гIорта а веза.\nНохчийн дешаран белхахойн говзалла лакхаяккхаран институтехь нохчийн меттан хьехархошна лерина курсаш дIахьо оха. Цу курсашкахь хьехархошна таханлера урок, говзаллаш царах лаьцна дуьйцуш, мелла а церан балхана пайдехьа хиндерг царна дIахьоьху.\nТIекхуьу къона тIаьхье дайн ламасташца, къоман гIиллакх-оьздангаллица, иман долуш хилийтарна тIехьажийна бу ненан мотт хьоьхучу хьехархойн болх. ХIинцалерчу ненан меттан урокашкахь хьехархочун коьрта ши декхар ду: ненан матте дешархойн безам кхоллар; биллина ненан мотт цаьрга бийцийтар.\nТаханлерчу хьелашкахь ваха хууш, ша ала дезарг, лело дезарг, шен лелар нийса дIакхехьа хууш волу стаг кхиорна тIехь хьехархочо уггаре хьалха шегара масала гайта дезаш ду. Кегийчарна нохчийн матте марзо кхуллуш уггар хьалха хьехархочо ша оцу меттан хазалла, цуьнан цІаналла, цуьнан исбаьхьалла гойтуш бийца беза и мотт. Цундела доккха жоьпалла ду нохчийн меттан хьехархошна тIехь.\nВайн гIиллакх-оьздангалла, махке болу безам, доьзалехь барт-марзо ненан меттан буха тIехь кхуьуш ю. Цундела ненан меттан урокашца цхьаьна йогIу вайн гIиллакх-оьздангалла хьоьхуш йолу урок. ХIунда аьлча ненан маттахь Iамадо кегийрхошна дайн сийлахь Iадаташ, оьзда гIиллакхаш, йовзуьйту дуьненан хазалла, исбаьхьалла. ХIора доьзалехь, нохчийн мотт бийцаре терра бен, цуьнан сий-пусар даре терра бен, вайн къоман гIиллакхаш, дика Iадаташ, халкъан ламасташ, къоман истори ларлур яц вайга.\nИнститутан ламаст хилла дIахIоьттина хIора шарахь апрель баттахь нохчийн меттан денна лерина нохчийн меттан хьехархошна юкъахь конкурс дIаяхьар. Кху шарахь бархIолгIа кхочушеш ю оха иза. Дуьххьарлера конкурс 2010-чу шарахь дIаяьхьира «Нохчийн меттан хьехархо» аьлла.\nКъамел дерзош суна массо а нохчийн меттан хьехархо а, вайн махкахой а декъалбан лаьа ненан меттан денца. Баркалла ала луур дара нохчийн мотт кхиорна, кегийрхошна иза дIахьехарна а тIехь къахьоьгуш мел волчунна. Кхин дIа а и болх дIабахьарна тIехь Дала аьтто бойла церан массеран а.\nОбновлено (25.04.2017 14:25)


Нохчийн мухIажар Оьрсийчоьне дIавалале кхин а талламбан сацамбина Киеверчу кхело\nНохчийчуьрчу Бакаев Iелин гIуллакхехула экстрадицин талламбар Дечкен-беттан 25-чу дийне кхаччалц дIадахдан сацамбина Киеверчу кхело, хаамбина бакъоларъяран "Вайфонд" организацино. Нагахь санна, ша Оьрсийчоьне дIалахь, маса Нохчийчу а вигина, ша Iазапехь валлорна, йа кхел йоцуш верна кхоьру Бакаев.\nБакаев бехкево даймахкахь оьрсийн тIаман базана 2017-чу шарахь тIелатарна. Интерполехула лоьхуш вара иза Оьрсийчоьно, амма 2019-чу шарахь лехамашкара дIаваьккхира бехкевийриг. Саццанза иза дIавоьху Оьрсийчоьно. Кавказ.Реалиица хиллачу къамелехь Бакаевс дийцира, Украинехь шен хьокъехь кхел йоьду масех шо а ду аьлла.\n"ТIаьххьарчу хенахь и кхеташонаш шина минотехь хуьлу. Чувоьду, ши хаттар до, тIаккха шина баттана талламабан дIатотту хан. Миграцин полицехь хоьттура, Басаев Шемал муха хета хьуна, хьан хIусаме оьрсийн салтий баьхкича, хIун дийр дара ахь бохуш", - дийцина Бакаевс, ша Украинан а, Оьрсийчоьнан а низамаш цкъа а дохийна цахилар билгалдоккхуш.\n2018-чу шарахь дуьйна Украинан прокуратурехь ду Бакаевн паспорт. Цхьана ханна оцу пачхьалкхехь ваха бакъо луш делла кехат ду цо шеца лелош. Карарчу заманчохь шен доьзалца цхьана мухIажарийн куьпахь вехаш ву Нохчийчуьра вахархо.\nБакаевн гIуллакхах дуьйцучу "Вайфондо" билгалдоккху, цунна Оьрсийчохь тIаьхьабовлар политикан буха тIехь хилар. Оцу бахаьанашца, бакъонашларъярхошна хетарехь, хьалхо Интерполехула лоьхучуьра дIаваьккхира иза.\n"Оьрсийчоьнан Iедалхошна а, Нохчийчуьрчу диктаторан ражна а дуьхьал йолчу йиллинчу шен позицица а дика вевзаш ву Бакаев. Оцу кепара нах Оьрсийчоьно шен пачхьалкхехь байина ца Iаш, дозанел арахьа а бойу. Нагахь санна, цхьана агIор Украино Бакаевна депортаци яхь, йа иза Оьрсийчоьне дIалахь, цо йохайо адамийн бакъонийн коьрта принципаш. Бакаев Оьрсийчоьне дIалахь, цуьнан декъазчу тIаьхьенах жоьпалла Украинана тIехь дуьсу", - аьлла, дIахьедина бакъоларъяран организацехь.\n2017-чу шарахь Нохчийчохь ялх вахархо тIелеттера Росгвардин тIеман дакъа дIатарделлачу кертана. ТIематасадалар хилар бахьана долуш вийра 6 эскархо, байъира шаьш тIелеттарш а.\nОьрсийчоьнан низамаш лардон органийн векалийн версица, оцу тIелатарехь дакъа долуш ву, иза хуьлуш Оьрсийчоьнел арахьа хилла волу Бакаев Iела. Цул тIаьхьа аудиокхайкхам а бина, Бакаевс политикн тховкIело йийхира Украинехь.\nУкраинин миграцин сервис дуьхьал ю цуьнан дехар кхочушдан. Бухе диллинарг ду Оьрсийчохь Бакаевна дуьхьал дехкина бехкаш. Цуьнца цхьана 2019-чу шарахь шен базера дIаваьккхира Бакаев Интерполо.


Нохчийн Республикан Парламентан Председателан Абдурахманов Д.Б. нохчийн меттан Денна лерина долу декъалдар\n25 апреля в 10:17 (2013 г.)\nВайн къоман дахарехь даздеш долчу денойх уггар а деза дерг а, вайн къоман уггар а сийлахьчу денойх дерг а, соьга хаьттича, Нохчийн меттан де ду. Иза даздо вай х1ора шарахь 25-чу апрелехь.\nСтеган къам къастош берг буьйцуш болу мотт бу. Мотт - вайн ойланан а, кхетаман а, хьекъалан а, дахаран а ца хилча йиш йоцу г1ирс бу. Нохчийн мотт- вайн къоман а, х1ора нохчичун а дахаран хазна ю.\nБевзаш болчу оьрсийн яздархоша, поэташа, кхечу къаьмнийн а цхьаьна, 1илманчаша, хестийна вайн къоман мотт, и хесто хьакъ болу дела. Эвлаяаша а, дина дайша а, бусулба дин даржочу муьрехь, цу динан бакъо а, нийсо а юьйцуш, нохчийн маттахь бина нахана шайн хьехамаш. Къоман мотт хаар яхь хилар ду.\nНохчийн Республикан Конституци т1ехь билгалдаьккхина ду нохчийн мотт а, оьрсийн мотт а, цхьатерра бакъонаш а йолуш, пачхьалкхан мотт бу, аьлла. Стага, шен къоман мотт и безаш велахь, лоруш велахь, шен мотт бийца хууш велахь, шен къам ша ларар а, цу къоман яхь йолуш волу стаг ша хилар а гойту. Нохчийн меттан говзанча вара Нохчийн Республикан хьалхара Президент хилла волу, Россин Турпалхо Кадыров Ахьмад-Хьаьжа. Цунна и ч1ог1а а безара, цо и бийца а бийцара, ладог1а дог а доуьйтуш, к1орггера кхета а веш. Нохчийн мотт а буьйцуш, кхетийра цо вайн нохчийн къам т1еман къизачу шерашкахь, нийса некъ вайн къомана гойтуш. Иштта, нохчийн матте шен ден хилла боллу ларам болуш, меттан сий-пусар деш, схьавог1уш ву Нохчийн Республикан Куьйгалхо волу, Россин Турпалхо Рамзан Ахматович Кадыров.\nХ1ора доьзалехь нохчийн мотт бийцаре терра бен, цуьнан сий-пусар даре терра бен, вайн къоман г1иллакхаш, дика 1адаташ, оьздангалла, халкъан ламасташ, къоман истори ларлур яц вайга. Эзарнаш шерашкахь вайн мотт а ларбеш, цунах дозалла а деш, и бийца а буьйцуш, хилла болчу вай дайшна, наношна, нохчийн 1илманчашна, яздархошна, политикашна, динан дайшна хьалха доккхачу декхарийлахь ду вай тахана, вешан мотт а болуш, нохчийн къам хиларна. Къоман дахарехь хала мур т1ех1оьттича, вайн къам цу халонашка, баланашка ца эшадайтинарг вайн мотт бу, х1унда аьлча, маттаца лардеш ду къоман г1иллакхаш, 1адаташ, ламасташ.\nХьомсара махкахой! Аса даггара декъалдо шу Нохчийн меттан денца!\nДуьне мел лаьтта, вайн къоман хаза г1иллакхаш, 1адаташ, ламасташ массо а къаьмнашна довзуьйтуш, кхуьуш, хазлуш, доттаг1аллин, гергарлонийн, уьйрийн мотт хилла, бехийла вайн нохчийн мотт!


Германи -- "Little Olympia" спортан тобанера нохчийн бераш, Берлин, 25Марс2012\nТахана оха шун тидаме юьллу "Адамаш, хиламаш, зама" программа. Нохчех Малхбузенерчу пачхьалкхашкахь кхоллаеллачу ойланах лаьцна ю иза.\nТкъех шо хьалха дара иза. ТIом баьлла дуьне доьхна хьийзачу нохчий хьийзачу деношкахь Чехехь Нохчийчу рицкъ хьажо дагахь араяьлла хиллера цу махкахь евзаш йолу журналист, цхьамогIа гуманитаран вошахтохараллийн жигархоша накъосталла а деш.\nУггаре а дукха цу сагIа гулдечу меттиге баьхкинарш къаной хиллера, коммунистийн Iедалш лайна болу а, оьрсийн эскарш ПрахIин юккъехь лаьттина денош дагадогIу а баккхийн зударий а, божарий а.\nГIуллакх кхиамца хилийта нохчий а кхайкхича дика хир ма дара, цаьрга шайна тIебеана бала бийцийта безара аьлла цига шена бевза мухIажираш кхайкхина хиллера цу журналисто. Нохчий сихонца баьхкина схьакхаьчнера цо билгалъяьккхинчу меттиге, цу хенахь уггаре а бахамаш болчу наха бен хохкуш йоцучу «Мерседес 600» олучу машена а хевшина….\nЦул тIаьхьа дуккха а шераш девлла. Цу хенахь нохчий хьашт хилча каро хала хиллехь а, тахана нохчийн къелла яц Евробертан территори тIехь.\nТкъа тахана муха хьожу цигара бахархой вайнахе оццу Чехехь а, кхечу Малхбузерчу пачхьалкхашкахь а? И хаттар дийцаре деш кху программехь дакъалецира Чехехь евзачу цхьана компанехь доккха дарж дIалоцуш волчу Сухий Мартина а, Францерчу Страсбургехь ехачу Бакуева Луизас а, Парижера Iилманчо Вачагаев Майрбека а, Вашингтонера яхархочо Паскушева Эльзас а, Австрехь вехачу Шалиев Казбека а, ткъа иштта Норвегин вахархо волчу Маршо Радион корреспонденто Чабаев Лемас а.\nХIара программа кечйинчул тIаьхьа кхечира хIара хаам. "Бангкок пост" газето дийцарехь, Тайландехь аэропорташкахь талламах чекхбаха аьлла омра делла Iедалша уйгурийн а, нохчийн а къомах болу цу махка кхаьчна нах.


Шема ваха лаам хиллачу Магомадовн арз луьстур ду кхело\nСтигалкъекъа-бутт 28, 2018\nОьрсийчоьнан Лакхарчу кхело шинариндийнахь луьстур ду чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан Академехь доьшуш хиллачу Магомадов Анзоран арз. Шемарчу даIишхойх дIакхета гIортарна а, герз лелорна а бехкевинера иза Ростовн тIеман кхело.\nКIентан гергарчара а, адвокаташа а чIагIдарца, герз кхоьсинера цунна полисхоша, ткъа кийтарло яйтинера жимчу стаге, тIехь Iазап латтош, ницкъбийр бу бохуш, кхерамаш тийсинчул тIаьхьа. Кхело набахтехь даккха 9 шо кхайкхийнера Магомадовна Зазадоккхучу-баттахь.\nМасех шо хьалха Магомадов Анзоран ваша шен доьзал буьгуш Шема дIа а вахана, "Исламан пачхьалкх" шех олучу тобанхойх дIакхеттера. Мессенджерехула шен вешица хилла зIе ФСБ-но Анзор цунах дIакхета лаам болуш хилча санна тидинера аьлла, дийцина кIентан нанас Гендургуноева Маликас. Стохка гурахь Шемахь бомбанаш еттачу хенахь вийра Магомадов Адам.\nРостоврчу СИЗО-хь латтош ву карарчу хенахь Магомадов. Апелляци луьстур ю кхело шинаридийнахь. Тоьхна хан охьаяккхийта гIерта адвокаташ.


Паччахьан политико дIовше мотт лиебеш,\nГIалагIазакхийн станицаш кхерамна йохкуш,\nIазапехь латтийра нохч-гIалгIайн къаьмнаш…\nЛуьрачу тIемаша гIелдина нохчийн халкъ, доккха са даккха кхиале, вуьшта а нилха боцу сингаттамаш дебош дуьйладелира I9-гIа бIешераш вайн махкахь. Эзар бархI бIе хьалхарчу шеран, март беттан хьалхарчу дийнахь паччахьалле веъна Александр I шен дененан, Екатеринин I, политика карлаяккха ка-мIараш тийса волавелира. Ткъа Екатеринин садууш хилла, коьрта лаам, Российн латта шордар, массо маьIIехь шен Iуналла чIагIдар бара. Делахь и Iалашо кхочушъяр Александр I ерриге а къилба-седан Кавказ шен когакIела ялорна тIедоьгIна дIадолийра. Цуо масех инарла хьажийра, роггIана, кавказе: Гудович, Тормасов, Ртищев – Къилба-Седа Кавказана тIехь олалла чIагIдан лууш. Амма ламанхой къар ца лора. Царна шайн маршо езара. ПаргIат бусулбан дин лело а, ворхIе дайх дисина гIиллакх ца хьашийта а, маьрша тIаьхье кхио а.\nЛаманхоша луьра къийсам латтабора кхайкхаза баьхкинчу хьешашца. Иза ца товра Александр I-чунна. ТIаккха цуо Кавказе инарла Петр Алексеевич Ермолов хьажаво. Къаьсттина нохчийн карзахалла, цуьнца цхьани майралла, доьналла – ницкъаца хьаьшна а дIаяккха хьалха Iалашо хIоттайой. П.А. Ермоловн къизаллийн лар иэсехь карлаяьлча, хIинца а дог Iовжадо, яхь йолчу муьлхха а нохчичуьна кийрахь. Цуо олалла дина итт шо (I8I6-I826) къаьсттина инзаре, ирча зулам алссам доккхуш даьхкира Нохчийчохь. Къинхетамза ягайора ярташ, хIаллакдора адам, дагахь доцу таIзарш дора маьршачу нахана. Нохчийн ярташ ягийначу меттехь, шен коьрта гIап юьйгIира Ермоловс, «Грозная» аьлла, шена хетарех цхьа буьрса цIе туьллуш.\nЦу заманахь Ермоловс яздина кехаташ кегош билгаладолу, инарла дог тешна хилла, кхерам тасарой бен нохчий куьйгакIела совцораг ца хиларх. Вайнаха «къиза ярмол» олуш хилла Ермоловх. ХIора, нохчий бехачу юьртана дуьхьала гIалагIазакхийн станицаш йохкуш хилла цуо. Дуьйш-дерзош хилла вайнехан латта гIалагIазакхашна дIаделла. Дукха хьолахь Теркаца йолу нохчийн ярташ ягийна, цигара нах бохийна, хIаллакбина дIабаьхна. Ткъа уггаре а вайн боккха лазам, Ермоловс диначу зуламех, иза къинхетамза ягийна Дадийн-Юрт ю! Эзар исс бIе ткъеясналгIачу шеран, сентябрь беттан пхуьйтталгIачу дийнахь, дийца даьлла бахьна доцуш Дадийн-Юьртана гуо лоцу инарла Ермоловс шен эскарца. Ши бIе цIийнакIур бен боцчу Дадийн-Юьртана Ермоловс а, цуьнан инарла Сысоевс а, полковника Бекович -Черкаскис а тIететтинарг гIашсалтин ялх роти, ворхI бIе гIалзакхин динаберий, йиъ курпал хилла.\nСхьахьебина тIом боцуш, юьртана гуо лаьцна эскар дайча, гуш долу ирча сурт диканна доцийла хууш, юьртан молла момсаратIера кхайкхира, дуьнене а орца доккхуш санна. Юьртахой а кхийтира, кхайкхаза бохам кхаьчна хиларх. Амма боьхна-м ца хьоьвзира уьш. Цхьаммо а яхь дIа ца елира. Халкъо олуш ма хиллара: гIаж таккхол волу боьрша стаг юьртан майдане гулвелира, шайн герзех сихлахь ка а детташ. Нохчийн халкъан бартан кхолларалехь ишта гойту и къиематде.\nШен нанас биллинчу кIедачу цу меттахь,\nНабарна вижнера БахIадаран ва Муьстарг.\nСалт дуьллу ма хезира цу лекхачу маьждигехь,\nТIаккха лен ма велира БахIадаран и Муьстарг:\n– ХIара хIун ду ва техьа, со вина сан баба?\nIуьйранна малх кхетта, малх лоцу хан яцара,\nСалт дуьллу хеза суна цу лекхачу маьждигехь.\nАраялий ладогIахь, со вина сан нана.\nАраяьлла ладуьгIийра кIант винчу ва нанас:\nХьаьтташна гуо лаьцна човкарчий ва санна,\nУьшална гуо лаьцна куьйса эрз ва санна,\nКхолха гуо лаьцна ма карийра цу Дади-Юьртана.\nХьаьвзина чуяхара кIант вина ва нана.\n– Iаьржа де ду хIара, ас вина сан кIанат,\nКхолха гуо ма лаьцна кху Дадин ва юьртана,\nСалт дуьллуш ма лаьтта цу юьртан маьждигехь.\nХьо вижий ма Iилла ас вина сан кIант.\nЙоьхна Iуьйре ю хIара, яхь йолчу кIенташна.\nШеран исс ва баттахь сайн кийрахь лелийна,\nКху хазчу дуьненчу ваьккхина,\nДуьзна куьйра ва санна, набарна ва теIаш,\nАганан ва гIожтIехь пхьаьрсан дол ва туьйсуш,\nАс хьуна баийна и хьена кIайн кхача\nХьакхин цIий ва санна хьарам би ас хьуна,\nЮрт йоккхучу кху дийнахь хьо стешха ва хилахь!\nХ1инцца, къаьхьачу тIеман къизаллера довла гIерташ долчу вайна Iаламат дика хаьа, мел доьналла оьшу, муьлхха зудчунна и, тIеман кIуьрана юккъе воьдучу шен кIанте, къамел дан. Делахь а, вайн кхин цхьа хIума а хаьа, бIешерийн кIоргенера тахнене кхаччалца, вайн оьздачу наноша шайн кIентий а, мехкарий а дедайша лийринчу сийлахьчу гIиллакхан гурашкахь кхио гIерташ хьанала къахьегнийла. Даймахкана тIе бохам боьссича, яхь йолу нохчийн кIентий цкъа а ца лаьттина юьстаха. Ткъа Нохчийн халкъан бартан кхолларалехь вуьйцучу БахIадаран Муьстаргах дерг аьлча, халкъан иллино кхин дIа а иштта дуьйцу:\nСин метта топ кхетта цIиен экха ва санна\nТIиехьа ши куьйг ва тоьхна, ша хьалаиккхира\nБахIадаран и Муьстарг йоьхначу Iуьйранна.\nОьздачу шен дегIа тIеман бедар ерзина,\nШа вина шен нана къинтIера яьккхина,\nТерсамаймал дуткъа тур пхьаьрса кIел ва лаьцна\nБархI сонан ва мажар шен буйнахь ловзаеш,\nЮьртан юккъехь диначу рузбанан маьждиге\nШа вахна хIоьттира БахIадаран и Муьстарг.\nВай масална далийначу халкъан иллехь, дукха хьолахь вуьйцуш верг БахIадаран Муьстарг велахь а, вай хаа декхарийлахь ду, цу луьрачу тIамехь доьналла а, доза доцу майралла а массо дадиюьртхоша гайтина хилар. Бакъду, къаьсттина цIе йоккхуш хилла дика кIентий а, тIаьхьарчу тIаьхьенийн мехкарийн эшаршкахь а, халкъан иллешкахь хестош берш – уьш Муьстарг, НоIа, ЯсаI, иштта кхин а дуккха хилла. Нохчийн къонахоша цу тайпана доьналла майралла гайтарх оьрсийн салтий цец бовлуш ца хилла. Дуьненна хууш дара вайнехан кIентий муха тIемлой бу. Амма шайн са ца кхоош, къонахий санна нохчийн оьзда мехкарий летта цу буьрсачу тIамехь. Царехь цхьаъ ю вай хьахийначу халкъан иллехь юьйцу Iаьмаран Заза.\n– Йоьхна Iуьйре ю-кх хIара, БахIадаран ва Муьстарг, –\nБохуш цунна тIеара Iаьмаран Заза, –\nБIаьргин нуьраш ва дайна ва къена и наной\nЦу керта ва юххехь шаьш хебаш ма лаьтта,\nМарзойн цIерш ва кхобу и эвхье несарий,\nМарзойн цIерш ва йохуш, ва кхойкхуш ма лаьтта\nЙоьхна Iуьйре хили-кха кху дадиюьртахошна.\nIуьйре мел йоьхна еънехь а, жима къуонах-м вац воьхна. Доццачу къамелехь иза лараво йоьIан дог эца а, шен дагара хаита а, сирлачу кханенаха йолу Iаьмаран Зазин дегайовхо чIагIъян а.\n– ЛадугIуш хилахьа, Iаьмаран, хIай, Заза,\nАс дечу къамеле йоьхначу Iуьйранца, –\nБохуш лиен ма велира БахIадаран и Муьстарг, –\nХьешана диначу цу дуьхьала оти чохь\nШу баьрччехь ва долуш, тхо духхехь ва долуш,\nЦIоцкъамийн багара и бора ши бIаьриг\nСайга хьажабе аьлла, ас хьайга ва аьлча,\nМоьттура ва хьуна, кхоьлина буьсур бу,\nТахана хьажалахь, Iаьмаран ва Заза,\nКIант майра муьлха ву, доьхначу ва дийнахь, –\nБохуш юкъа ма вахар БахIадаран и Муьстарг\nДаьккхинчу туьраца, дагна дар ва велла.\nIуьйранна болийна тIом делкъанга белира,\nДадийн – Юьртахой мостагIех лиеташ, къар ца луш.\nМолханан кIуьрана садоIийла ва йоцуш\nДеттачу дашна бIаьрг белла йищ йоцуш\nШаьш лиета бевлира и дадиюьртахой…\nДеригге а дуьне цец даьккхинера цигахь майралла, доьналла гайтинчу нохчийн мехкарша. Юьртара къонахий тIамехь гIело лан боьлча, мехкарий маьждиган майда бевлира йоьза чаранаш эцна, цара вота хьайира, тIеман гIовгIа хьулъеш, тIам тесна хелхаран «чинк» ехира къонахий дог ира-кара хIоттош. Мехкаршна хьалха бевлла хилла, халкъан иэсехь шайн сийлахь цIерш яха бисина Дадин Айбика, Айдин Джансика, Iаьмаран Заза. Вота тоьхна а, хелха бийлина а Iеш бац уьш цу буьрсачу тIамехь. Цара герз тIекхоьхьура, чов йоьхкура, хаддаза мала хи латтадора. ТIеман гIирс лахбелча, патармаш дуза коьчал йоцуш тIемлойн гIаддайча, Дадийн-Юьртара зударша а, мехкарша а хедо йолийра бора кIажарш, шайн месех германаш еш патармаш дузийта.\nСийначу цIарах йогуш яра Дадийн-Юрт. Садукъдеш гIаьттинчу кIуьро, буькъачу боданца йийсаре лецира урамаш. Хаддаза дуьйлучу герзаша Iадийна Iоьхура бежнаш, угIура жIалеш, доьлхура бераш, тийжара къена зударий. ТIеттIа марсабуьйлура тIом, хIора урамехь, кертахь, хIусамехь еш дуьхьало яра мостагIчунна. Пхи бIе сов стаг вийра цу цхьана дийнахь Дадийн-Юьртара.\nТIаьхьо, оьрсийн сийлахь поэта Лермонтов Михаил Юрьевича «Мцыри» цIе йолчу шен поэми тIехь дуьйцур ду, дийна дисина, кхо шо кхаьчна бер, оьрсийн инарлас йийсаре лаьцна дIадигарх. Вайнахана тIаьхьо хуур ду, цунах дуьненна вевзаш художник Петр Захаров хиллий а, ша нохчий хиларх цуо дозалла деш хиллий а.\nИза деригге а тIаьхьа хир ду. Ткъа эзар исс бIе ткъеясналгIачу шеран, пхуьйтталгIачу сентябрехь оьрсийн паччахьан эскаро къиематде хIоттийнера Дадин-Юьртахь.\nЦхьа а ца кхоийра – зударий, бераш, къаной. Тоьпан хIоано лацанза виснарг, тоьпан цхьамза Iуттуш, дегIах чекхбоккхий, леккха хьалаойи, лаьттах тухура.\nЧевнаш хиллачарна, гIо даран меттана, герз тухура, гIоли хилла, уьш хьалалелхарна кхоьруш санна.\nЦIенош дагадора, бежнаш а, уьстагIий а шаьлтанца цоьстура. Маса хьийзира Делан мостагIий, нохчийн доь дуьненчуьра дайа гIерташ санна. Бакъдерг хIунда ца дуьйцу, Дадийн-Юрт чим бина, ягийна, мерцина, лаьттаца шарйира цу къаьхьчу дийнахь.\nПаччахьан кIайн эскар сов дукха хиларна\nИ дадиюьртахой сов кIезга хиларна\nДели ала ва хIума кIелхьара ца долуш\nБохийна, багийна, байина дIабехира\nИ дадиюьртахой доьхначу цу дийнахь.\nЛарамза дийна йисина масех йоI йийсаре лаьцна, дIайига сацам хилира цу къизачу зуламан дай хиллачу, оьрсийн эскаран инарлийн Сысоевн а, полковник Бекович-Черкаскин а. Цара омра дира салташка, муьшца вовшахабехки, йийсаре лаьцна мехкарий бурамца Теркаха дехьа баха аьлла. Шайга аьлларг кхочушдира салташа. Уьш тешна бара, Дадийн-Юьртара тIом шайн толамца бирзина хиларх. Делахь а, хIора йоIана улле цхьацца гIарол хIоттийра.\nБурам дIадолабелира. Мехкарий вовшашка хьоьвсира. Кхийтира мехкарий хIоранна шайн дагахь долчух. Массеран а ойла цхьаъ яра: нохчийн оьздачу мехкаршна балар гIоли хийтира, сийсазчу йийсарехь Iазап токхачулла. Царна балар, балар а ца хийтира, къинхетамза хIаллакйиначу шайн юьрта, йолчу таронца, чIир а оьцуш, Веза – Воккхачу Далла дуьхьала баха аьтто хиларна. И дара царна гергахь Iаламат мехала.\nВовше кхин цкъа а бIаьра хьаьвсина, сацам чIагIбелира мехкарийн. Терка юккъе кхечира бурам. Шайна гIарол ден цхьацца салти эцна хичу тилира Дадин Айбика, Айди Джансика, Iаьмаран Заза, цаьрца хилла кхин масех пекъар а. Дукха цIаьххьана мехкарша и доьналлин кеп хIоттаярна Iадийча санна лаьттара бурам тIехь биснарш. Терко хьулйира, цкъа а нур довра доцу нохчийн мехкарин оьздангалла. Амма и яха йисина халкъан иэсехь.\nШи бIе шо гергга зама ю нохчийн къомо шайн зевнечу иллешкахь и доьналлин гIулч хьестайо. Бакъду, хьакъболу мах ши эзар уьссалгIачу шеран февраль беттан шолгIачу дийнахь, вайн мехкан куьйгалхочо шен сийллалин Указ арадаккхарца хадийра Дадийн-Юьртара мехкарийн а, цаьрца цхьаьна массо а нохчийн зудчун а.\nДадийн-Юьртара мехкарша даьккхина цIена гIазот а, вайнехан массо а зудчо хьегна къай-балий тидаме эцна, сентябрь беттан кхоалгIа кIирандийнахь хIора шарахь даздар дIахьо вайн махкахь, «Нохчийн зудчуьн Де» билгаладоккхуш…


"ГIалгIайчоьнан тайпанийн Кхеташонан" декъашхошна критика йина нохчийн лаккхарчу политикаша\nДелимханов Адам а, Даудов Мохьмад а\nИнстаграмерчу шен агIонехь хIоттийначу эфирехь вистхилла нохчийн парламентан спикер Даудов Мохьмад, Нохчийчоьнна а, ГIалгIайчоьнна а юкъарчу дозанех йолчу гIалгIайн тайпанийн Кхеташонан декъашхойн позицина критика еш. Нохчийн парламентан спикеро дIахьедина, Кхеташонан декъашхой – Нохчийчохь "куьйг лун нах бац" аьлла.\n"Шух цхьахволчо дIахьеде, хоккху дийнахь, оццу меттигехь Фортанган доза хадон дагахь ву ша алий, ас дош ло-кх, шун хечех байракх а йина, хийистехула дIасавохуьйтур ву аьлла. Олуш ма-хиллара, дIа а хьарчийна, юхахьажор ву", - аьлла Даудовс.\nСпикеро билгалдаьккхина, гIалгIайн къомах а, ГIалгIайчоьнах а хьакхалуш цахилар ша бохург, буьйцурш беккъа тайпанийн Кхеташонан декъашхой бу аьлла. "Iедале гIерта жIуга" ю аьлла цо уьш.\nИ латтанаш цкъа мацца а гIалгIайн дара алий, ШарIица а догIуш, дуй баа аьлла масех де делла цо тайпанийн Кхеташонан массо а жигархочуьнга. Шегахьара, дIахьедо цо, ша а ву дуй баа кийча, и латтанаш хилла а ду, дан а ду нохчийн аьлла.\nОццу суьранна Пачхьалкхан думан депутат Делимханов Адам вистхилира ГIалгIайчоьнан тайпанийн Кхеташонан декъашхоша динчу дIахьедаршна кIоршаме жоп луш. "ЖIуганийн тоба" ю элира цо царна, нохчашна шайн хетарг дIаяккха аьлла, питана а тосуш.\nТIаьхьо нохчийн парламентан депутат волчу Ханбиев Мохьмада билгалдаьккхира шен вистхиларехь, шаьш лелорриг лелочу нохчийн эмигранташца цхьаьнакхетча гIоле ду ГIалгIайчоьнан тайпанийн Кхеташонан декъашхошна аьлла.\n"Шу санна ловсакхаш (болтуны) ю уьш а, царна а хазахета, шуна а санна, дукхалуьйш", - дIахьедира цо шен видеохь.\nНохчийн куьйгалло оцу кепара шога реакци яран бахьана дара, кху деношкахь ГIалгIайчоьнан тайпанийн Кхеташоно, шина субъектана юкъахь дозанех куьйгашъяздинчу бертан хьокъехь дискусси карлаяккха еза аьлла, нохчийн а, гIалгIайн а къаьмнашка бина кхайкхам.\nМасех де хьалха Кадыровс "провокаторш" бу элира, "националистийн карта ловзон гIерта" протестхой, ГIалгIайчоьнна дуьхьал ницкъбоккхур бу аьлла, кхерам а тосуш.\nКарарчу хенахь Ессентукехь дIайоьдуш ю гIалгIайн протестийн ворхI лидерна тIехь кхел. Царнабехкедиллина Iедалан векалшна дуьхьал ницкъбаккхар. Набахтехь яккха ворхI шарера исс шаре кхаччалц хенаш ехна царна прокуратуро.


Оьрсийчоьнан регионашлахь Дагестан, Нохчийчоь ю уггар дукха дотацеш еллачех ю\nФедералан бюджетера уггар а дукха дотацеш кхаьчначу Оьрсийчоьнан регионашлахь хьалхара а, кхоалгIа а меттигаш дIалаьцна Дагестано а, Нохчийчоьно а. 2021-чу шарахь субъекташна делла цхьа триллион сов сом.\nДиллинчу хьастийн хаамашца, 2021-чу шарахь Дагестанна кхаьчна 77,5 миллиард сом. Уггар лакхара гайтами бу иза Оьрсийчоьнан регионашлахь. ШолгIа ю Якути (56 миллиард), кхоалгIа – Нохчийчоь ю 51,8 миллиард соьмаца, хаамбо РБК агенталло. Ма-дарра аьлча, дотацеш алсам кхочучу пхеа субъекташна (аннекси йина ГIирма а лерича) федералан центро регионашна дала дезачу ахчанан доьалгIа дакъа кхаьчна.\nЭкономистана Потапенко Дмитрийна хетарехь, дотацеш латтор цхьана Къилбаседа Кавказана хилла ца Iа, иза федералан центран политика ю.\n"80 гергга регионашлахь донорш вайн ворхI бен вац. Цхьа бух а болуш деш хIума ду иза, иза урхала даран схема ю. Экономикан агIор хьо возуш ца хилча, хьан таро ю, федералан центрна оьшуш доцу, йозуш йоцу политика дIакхехьа", - билгалдаьккхина эксперто.\nКъилбаседа Кавказан башхалла юьйцуш, Потапенко Дмитрийс тидам тIебохуьйту "дуккха а болчу къоначу а, "мецачу" а бахархошна. Ткъа массо а революцеш юьйлалора, "меца" кегийрхой дукха болчу меттигашкахь. МаьIна доцуш дара Iедалхошна, хIоьттина хьал шайн куьйгакIел ца латтор, иштта латтош ду-кх дотацешца.\nОьрсийчуьра Къилбаседа Кавказан регионашкарчу социалан-экономикан хьолах лаьцна хIитточу дукхахйолчу рейтингашкахь мехкаш тIаьххьарчу могIаршкахь хуьлу. Царна юккъехь уггар къаьсташ ю Нохчийчоь, кхечу оцу кепарчу гайтамашкахь уггар а кхачамбоцург – белхазалла. Балхахь боцчу нахана компенсацеш яларца, Росстатан зерашца, Нохчийчоь хьалхарчу меттигехь ю Оьрсийчохь.\nКъилбаседа Кавказан ялх республикех пхиъ аутсайдер ю налог гулъярехь. 2021-чу шеран зерашца, царна нисъелла йоллу пачхьалкхехь гулйина 0,2 процент налог. Оццул кхаьчна ала тарло йисинчу ялхолгIачу республикана – Дагестанна.\nОьрсийчоьнан регионашлахь пачхьалкхо хIоттийначу лахарчу барамца (МРОТ) уггар кIезиг алапаш оьцу нах дукха хиларца билгалъяьккхина Къилбаседа Кавказан пхи республика.\nИнвести ян бIегIийла долу мехкаш толлучу Оьрсийчоьнан регионашлахь тIаьххьара хилира стохка Чиллан-баттахь Къилбаседа Кавказан республикаш. Нохчийчоь а, Дагестан а – 77-чу а, 78-чу а меттигашкахь, 80-чу могIарера 85-чу могIаре кхаччалц дIатаръелира ГIалгIайчоь, Къилбаседа ХIирийчоь, ГIебарта-Балкхаройчоь, Тыва, ГIалмакхойчоь, Кхарачой-Чергазийчоь.\nДечкен-баттахь Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана дIахьедира, республика хьашташна федералан центро шарахь 300 миллиард сом ло аьлла. "Суна а моьттура, вайна къаьстина Ичкери оьшура аьлла. Амма, ас дуй буу, вай кхаа батте а девр ма дац. Ойла яйша, Оьрсийчоьнан махкана, Нохчийчоьнан республикан халкъан хьашташна цхьана шарахь 300 миллиард дойу, - дIахьедира Кадыровс, Нохчийчоьнан дозана тIехь "газ а, мехкадаьтта а, серло а яц" аьлла, тIе а тухуш:


Шемахь веллачу цIийндех тIеман ветеран стенна ца во хоьтту зудчо\nШемахь вийначу шен цIийндех Григоров Николайх лаккхара пенси хIоттадайта гIерта Псковера цуьнах йиссинарг. Ахчан дуьхьа ца лела ша, и хаттар принципиале хIума ду шена боху цо.\nШемахь вийна цуьнан майра, ткъа Iедало ца лору иза тIеман ветеран. Рапорт яздина хила дезаш дара Григоровс тIеман ветеран хила лаарца ша дийна волчу хенахь, амма ца кхиина иза.\nНаггахь бен цIахь ца хуьлура Григоров: эскаран декхаро дIаоьцура йоллу цуьнан хан, дуьйцу цунах йиссинчу хIусамнанас Натальяс.\n"Цхьа цамгар санна хIума дара и цуьнан. ВДВ, Оьрсийчоь, арми, президент, Iедалхой – цаьргахьа вара иза. Оьрсийчоьнехьа вара иза. Ша мехала специалист а хетара цунна. Цо олура - нагахь со цига хьажавахь, гIур ву со", - дагалоьцу Николайн хIусамнанас.\nДийцаре ца дира Шема вахар а. 2017-чу шеран ГIадужу-баттахь Москвара омра кхечира цуьнга, ткъа Лахьан-беттан 27-чохь дIавахара иза Шема. Наггахь бен телефонехула зIене а ца волура. Ша волу меттиг а, ша лелочух а цкъа а дуьйцуш ца хилла цо. Цундела Натальяина ца хаьа, Оьрсийчоьно Шемахь йолийначу операцех хIун аьлла хетара Николайна. Амма иза тешна ю, шен хIусамда даггара лелла хиларх.\n"Контрактца вахана вацара иза цига, йа ша цхьаъ а ца ваханера. Оьрсийчоьнан эскаран векал хиларе терра цига хьажийна вара иза. ТIеман гIуллакхдархо ма вара Николай. Цуьнга цхьаммо а хоьттуш хIума а дацара, лаьа хьуна цига ваха, йа ца лаьа", - дуьйцу Григорова Натальяс.\nИ бохам хилале хьалха телефон а тоьхна, кестолгIа догIучу кеманца цIа вогIур ву ша аьлла хилла эскархочо. Зазадоккху- беттан 17-чохь кхо шо кхочура кхушиннан кIентан, оцу дийнахь цIахь хила лууш хиллера да.\n"Керлачу хаамашкахь хезира суна, кема чудоьжна бохуш. Амма сан коьрте а ца деара, цу чохь иза хилла хир ву аьлла. Суьйранна, кхи цо жоп ца делча, цуьнан накъосташка яздан юьйлира со, иза хоьттуш. "Наташа са ма гатде" бохуш, со теян гIертара уьш. ДоттагIчун хIусамнанас элира соьга, со лоьхуш командир ву аьлла. Кийрахь мел дерг хедира сан тIаккха", - дагалоьцу Николайн хIусамнанас.\nСтохка Зазадоккху-беттан 6-чохь Шемарчу Хмеймим авиабазехь охьадуссучу заманчохь доьхнера оьрсийн АН-26 транспортан кема. Оьрсийчоьнан тIеман министраллехь хаамбира, цу чуьра 39 стаг велла аьлла.\nСий деш, ларамца дIавоьллира Григоров Николай, Iорадккха а ца лууш. Ницкъахоша го бинера кешнашна, тIе ца битира журналисташ а, ур-атталла гергарчарна а дихкира суьрташ йа видео яккха. Сихонца компенсаци а дIаелира Натальина. Юридикехь компетенте йоцчу, цIийнда велла стрессехь йолчу зудчо, хIун кехаташ ду а ца хьоьжуш, куьйгашяздира шега кхийдочу документашна. ТIаьхьо тидам хилира цуьнан, иза валарх деллачу кехат тIехь билгалдаьккхина цахилар, Николай тIеман декхарш кхочушдечу заманчохь кхелхина хилар.\nКхечу регионашкарчу ша санна биссинчу зударшна ахча жимма совдаьккхина луш дуй а хиира Натальина. ТIеман комитете яздира цо цунах лаьцна, амма цуьнга жоп кхечира, кхуьнан цIийнден тIеман ветеран хиларан официалехь статус яц, цундела кхунна ца догIу кхи сов ахча аьлла.\n"Никрлайн кехаташ тIехь йина билгало хила еза, иза тIеман ветеран ву аьлла. Тхох цхьанхьа а цхьа а кхеташ вац. Ца кхета, ас стенца къийсам латтабо а. Соьга олу: "Ветеран ма ву иза, кхи хIун оьшу хьуна?". Ас боху: "ХIан-хIа, ветеран вац иза". Цара ву олу, ас вац олу, ишта тоти (попугай) санна Iаш ду-кх тхо: иза ветеран ву - ветеран вац бохуш. Юьхьанца цара бегаш бо моьттура суна, юха кхийтира со, уьш баккъал а кхеташ боций".\nИ баттахь тIекхета ахча 1000 сом гергга ду боху Натальяс. Амма ша къуьйсург ахча дац боху цо, и ша хаттар шена принципиале ду боху цо.\nНизамашкахь шена догIучул а совдаьккхина хIума доьхуш яц Григорова Наталья. Ишта къаръяла дагахь яц иза, ша бакъяллалц къийса лаам бу цуьнан шен дуьхьа а, тIейогIучу хенахь шен метта нислур волчун дуьхьа а.\n"ХIун хаьа, кхул тIаьхьа цхьаъ аттачу даккха а ма тарло Iедалхоша, хийца тарло низамаш а, - дегайовхонца боху Натальяс. – Дукхахболу нах цхьанхьа а ца бовлу арз оьций, шайна ца хууш хиларе терра".\nОьрсийчоьнан тIеман министраллан официалан терахьашца, Шемарчу тIамехь 40 эскархо ву велларг. 50 стаг тIемашкахь велла вац аьлла, билгалвоккху урхалло, церан могIарехь бу – оьрсийн масех доьхначу кеман чохь а, вертолеташ чохь а белларш.


Оьзда мотт бицболуьйту оьрсийн ДУМАн гимно\nМангал-бутт 21, 2013\nОьрсийчоь -- ДУМан депутаташ бу шайн гимне ладугIуш ирахIиттина, 11Ман2013\nОьрсийн пачхьалкхан ДУМано гучуяьккхина шен керла гимн. Оьрсийн блоггерша беламе а яьккхина, массанхьа яржийна иза. Маршо радион Москохара корреспондента Бамфорф Тома яздина цунах лаьцна.\nОьрсийчоьнан пачхьалкхан ДУМан гимнан мукъамаша шира немцойн къоман гимн дагатосу. Вуьшта, оьрсийн «частушки» олучу эшаршкахь санна, «цхьа жимма тамашийна, беламе, хIумма доцург а ду». КIеда аьлча, хIокху тайпа мах хадийна оьрсийн интернетехь оьрсийн ДУМАно хIокху баттахь шира, паччахьан заманара шен цIарах йолу гимн карлаяккха бинчу сацамна.\nОьрсийчоьнан де тIекхачале ДУМАн кхеташонехь лекхира и гимн хIокху беттан 11-чу дийнахь. Цунна дехха тIараш диттира. Гимн лекхнарг вара 75 шо долу Кобзон Иосиф – Советан заманан уггар евзаш йолу билгало а, вовшашкхеттачу зуламхойн тобанашца уьйраш хиларна бехке веш волу а, урхалла дечу «Цхьааллин партин» депутат а.\nДУМан спикер волчу Нарышкин Сергейс аьлла, 1906-чу шарахь кхоьллинчу паччахьан заманан парламентан таханлерчу дийнан ДУМАнцо йолу историн уьйр хилар гойтуш ю и гимн.\nНарышкин: "Кху мехкан тоьллачу классикан школан гIиллакхаш лардеш язбина бина бу цуьнан мукъам. Ткъа цуьнан дог ойуш долчу йозано вайна дагайоуьйту вайн хьалхалера заманца йолу, хадон йиш йоцу уьйраш а; маьршонан а, демократин а мехалла а; даймехкан парламентан гIиллакхаш кар-караэцар а. Кхеташ ма-хиллара, вайн пачхьалкхан сийлалла а. Оьрсийчоь боху цIе тIаьххьара юхаерзийнера 1990-чу шарахь."\nКобзонан цIе йоккхуш Нарышкина элира, оцу гимно «цуьнан къеггинчу кхоллараллин дахарехь цо кхин агIо гайтина хилар а», «пачхьалкхан парламентаризман исторехь цо ша-тайпа лар йитина хилар а».\nОьрсийчура интернетан машанехь къамелаш деш берш оццул комаьрша бацара.\nЖивой Журнал олучу агIонна тIехь "ivanpodeda" цIе лелош верг реза ца хилла, тодинчу озаца: «Хьуна хьалха, къоман векал, Оьрсийчоьно лаьттах корта беттар бу» лакха йолочу гимнан дешнашна.\n«Къаьхьа де ду иза, кхин дош дац а дац цунна ала. Аса цхьана цхьаъ царах харжина а вац. Цул сов, аса цкъа а цхьаннена хьалха корта охьа ца таIийна. Суна хетарехь, дукхах болчара а ца дина иза.\nИза цхьа тамашийна, беламе а, дош доцу гимн а ю иза» аьлла яздина "ivanpodeda" цIе лелочу блоггеро. Схьагарехь, 20II-чу шарахь ДУМе хиллачу харжамашкахь бозбуунчаллаш лелийнера бохуш бийцина бехкаш бу цо хьехийнарш.\nКобзона гимн локхуш яьккхина видео YouTube тIе яьккхина ю. Цунна бухахь дитина йозанаш, оьзда боцчу маттахь яздина ду, бохуш ерзайо шен материал Маршо радион Москохарчу корреспонденто Балмфорф Тома.


Германи -- Саррацин Тило, 22Стиг2012\nНемцойн ХIанновер-гIалахь латарш хилла, бусулбачу нахаца гома волчу скандалечу политикан Саррацин Тилон киншка йийцаре еш хиллачу суьйренехь. Вовшахлеттарш бу цу политикан хьежамаш къобалбеш болу кегирхой, цуьнан дуьхьалончаший. Цхьаболчара гаррехь расист лоруш волу Сарацин кхечара „бакъдерг, хьул а ца деш, ма-дарра олуш верг“ лору.\nХIанноверехь вовшахтоьхна яра шен расистийн хьежамашца вевзаш волчу политико Саррацин Тилос а, ткъа иштта цуьнан дуьхьалонча йолчу Лахара Саксони лаьттахь интеграцин министро Озкан Айгюла а дакъалоцу суьйре.\nЙийцаре еш хилларг Саррацинс ши шо хьалха язйина хилла йолу бусулбачаьрча а, кхечу мехкашкара Германе баха схьаоьхучу иммигранташца а гома йолу йиншка яра, „Германи шен куьйга ша хIаллакйеш ю“ боху цIе а йолуш.\nСаррацина яздечунна а, цуо юкъараллехь даржочунна а дуьхьал болчара „Расизм – иза зулам ду“ боху йоза тIехь долу транспарант ирах яхийтар бахьана долуш царна тIелеттера суьйрене ладогIа баьхкина болу расистийн хьежамаш болу меттигера кегирхой. ТIаккха и ши тоба, буй-тIара а еш, чучча яхнера. Полици схьа а кхаьчна, цара уьш дIасакъастоллалца а, леташ хилларш цу кхерчара арабаххалца а дIа ца тийра и дов.\nСаррацинс язйина хилла йолчу киншкано Германехь даккхий къийсадаларш кхоьллинера иза араяьллачу муьрехь, амма хIинца а дIабирзина бац цу тептар тIехь массо а бу аьлла болчу Iилманчаша а, аналисташа а кхардаме а, аьшпене а, амма уггаре хьалха шайн нацистийн хьожа бахьана долуш кхераме а лоруш йолчу тезисаша кхоьллина болу йилбаз-мохь.\nЦуо чIагIдо, масала, иммигрантийн доккхах долу дакъа Германе и мохк баа Iалашонца догIуш ду, бусулбачийн доьзалшкара бераш хьекъална эшна хуьлуш ду, туркоша лерина дукха бераш до Германехь, Iедалера шортта ахча даккхархьама, ткъа жуьгтийн цIийца цхьа лерина мискъазараттала кегий хIумалгаш ю, уьш кхечу къаьмнех къастош, церан леламаш а, амалш Iалашъеш а, бохуш.\nХийла цуо яздеш дерш псевдоIилмана тIе а тевжаш, буьттуш аьшпаш бу, бохуш, тоьшаллаш дина цIе яхханчу Германерачу антрополин а, социалан а, политикан а Iилманчаша, амма нохчийн цхьана кицанахь олуш ма - хиллара, „харцлуьйчунна мер кIеллахь караво теш“.\nЦундела муьлхачу а харц-шайхашна а, харц-Iилманчашна а тIаьхьа хIитта нах карош ма-хиллара, Саррацинан а бу Германехь шортта агIончаш, къаьстина, нацистийн хьежамаш болчу кегирхошна юккъехь.\nХIанноверехь дIаяхьанчу суьйренахь цкъа мацах Туркойн махкара Германе схьабаьхкинчу иммигрантийн доьзалера йолчу немцойн министро Озкан Айгюла а элира, Саррацин дуьйцуш дерг цIена бакъонца расистийн лозунгашкара схьаэцна хIумнаш ду, аьлла.\n„Доллчу дуьнентIехь а Германин сий дожош ву хьо, - элира цуо Саррацине. - Хьуна дицделла хир ду, и ахь дуьйцуш долу хIумнаш кху махкахь дийцар бахьана долуш мас миллион адам хIаллакхилла“, - аьлла, наци заманчохь Германехь дина хилла долчу зуламшна нундохуш.\nТкъа ша Саррацин цу бехкашна шек а вац. Цуьнан бахьана а ду шек ца хила. И киншка араялар бахьана долуш Берлинерачу сенатехь шен депутатан мандатах ваьлла ца Iаш, иштта немцойн Къоман банкехь урхаллера а дIаваьккхинера иза ши шо хьалха. Амма хIетте а цунна зе ца хилира и бахьана долуш: киншках бестселлер хиларна цуо цу тIехь масех миллион евро са яьккхина.\nБакълуьйш хиллачух тера ду Саррацинас хIинца дуьйцуш дерш 70 шо хьалха дийцина нацистийн коьрта идеолог хилла волу Геббельс, „аьшпаш эхьдоцуш мел буьтту а, царех тешаш берш алсамох хуьлу“, аьлла волу. ТIетоху догIу: тешна а ца Iаш, цу аьшпех мах бала кийча берш а, аьлла.\nХIонноверехь тасадаларе дирзина Сарацинаца хилла цхьаьнакхетар


"Цхьа наггахь сайн кIантах чIогIа дог лозу сан"\nГIуран-бутт 28, 2018\nЖибек а, Тимур а\nЗаьIапчу ненера схьаваьккхина кIант буоберийн хIусаме дIавеллера Iедалша. Кху деношкахь юха схьалур ву аьлла, дош делла дена а, нанна а\nШи шо хьалха доьзал кхоьллира Тимура а, Жибека а. Жимчохь дуьйнна гIудалкх чохь йисина Жибек, заьIапхойн цIийнехь ехаш яра. Иза доьзалхочух а хьаьрчина, цо кIант вича, кхачам боллуш беран Iуналла дийр дац нанас аьлла, доьзалхо схьа а ваьккхина, буоберийн интернате дIавигинера социалан белхахоша. Бер кхаба а, лело а хьелаш дацара цу Жибек а, Тимур а дехачу интернатехь.\nШайн доьзалхочуьнца цхьана даха луучу зудчо а, хIусамдас а шарахь сов дехарш дира Iедале, хIусам йоьхуш. Эххар а гIо кхечира царна. Дацара орца Iедалхошкара: цхьана бизнесхочо совгIатна эцна цIа делира цушинна чохь Iен. Ткъа хIинца, хетарехь, кхин хьийзо бахьанаш дац Iедалан, да а, нана а берах хьего.\nМасех де даьлча буоберийн цIийнера шаьшиннан кIант цIа валор ву Жибека а, Тимура а.\nЛоьраша аьттехьа а мегар дац доьзалхо дуьненчу ваккха аьлла, дихкинера шена бохуш, дагалоьцу Жибека. Амма шен дахарехь Тимур вевзича, лиира шена боху цо, бер дан.\n"Гакиш латточу цIийнехь вара сан кIант. Иза дуьненчу ваьккхинчул тIаьхьа, со гIийла яра. Иза ша а вара ледарчу хьолехь, цундела дIавигинера. Цхьа доьзал а хилла, юкъахь тхайн кIант кхион лаьа тхойшинна", - дуьйцу Жибека.\nДIоггара доккха дацахь а, интернатехь хиллачу хIусамал а дуккха а гIоле ду Тимуран а, Жибекан а керла цIа.\n"Чоьхьадовла! ХIара ду-кх тхан керла цIа! Ткъа хIара тхан жIала ду, Киреше ю кхуьнан цIе", - баркаллица а, дозаллица а гойту шайн хIусам Тимура а, Жибека а.\nДийнна шарахь кхарех доглезначу наха вовшахдиттинчу ахчанах чохь оьшу йийбар а, техника а эцна хIусамдас а, зудчо а.\n"ХIара тхан кIентан чоь хир ю. Оха хIинцале коре бойнаш а оьхкина, цунна лерина терха а эцна, - гойту Жибека. – Маьнга а, ловзоргаш а эцчхьана довлу тхо. Тхо-м дитахьа! Уггар коьртаниг ду-кх – тхан кIентан хIусам хилар".\nШайна совгIат динчу стеган цIе яккха ца лиира Тимурна а, Жибекна а.\n"ГIадужу-баттахь хаамбира тхоьга, тхуна совгIатна цIа луш ду аьлла. Хазазетар совдаьллачу аса набаран суй ца бира шина буса. Юучух бат а тоханза, юьзна яр-кх со, - дуьйцу Жибека. – Ма чIогIа хазахеттера тхойшинна! Оцу стагна хьалха горхIотта реза яра со. Стохка йоьлхура со, ткъа хIинца еларца тIеоьцу аса шу".\n"Цхьа чIогIа дика бер ду сан кIант. ХIинцале а гIо до цо суна мачаш тIеюхуш, ша юучух дакъа а до суна, - боху Жибека. – Доцца аьлча, кхета-кх иза, со могуш йоцийла. Юург а ца къестайо, шена дIаелларг юу. Буоберийн хIусамехь марзвелла хир ву-кх иза цунна. Цхьа наггахь чIогIа дог лозу сан цунах!"\nЦкъачунна болх беш вац Тимур. Кхеран жимчу кIантана а санна, даим а терго оьшу Жибекна а. Iедало хIоттийна, баттахь догIучу 100 долларх хене бовлу уьш. ХIетте а шайн дахарна белха а ца боьлху, латкъамаш а ца бо. Жибека байташ язйо, эшарш а локху, кечъялар а деза цунна.\n"Iаламат ирс долуш зуда ю со: кIант а, цIийнда а, хIусам а ю сан!"- йоккхаерца дуьйцу Жибека.\nМахкана пайден доьзалхо кхиор ву шаьшиммо аьлла, тIелаьцна Жибека а, Тимура а. Берийн бешахь меттиг лохуш ду и шиъ шайн кIантана. Ткъа шайн доьзалхочунна массо а хIуманна тIехь кхачо хилийтархьама, бизнес йоло Iалашо ю цу шиннан.\nФранцино депортаци йина нохчо Исмаилов Мансур ву Москварчу аэропортехь латтош\nХьабиб "UFC-н проект" ю, "Ахматан" векалца иза летарг цо доьхху ахча ло ша, боху Кадыровс\nКраснодар-махкахь полицин декъан куьйгалхочунна хан тоьхна кхаъ эцарна\nФСБ-но вийначу Узбекистанан вахархочун зудчунна депортаци ю еш ГIирмера