Кадыровн ахчано чIагIдеш ду Абу-ГIошерчу Iаьрбашка доьссина "нохчалла"\nЗазадоккху-бутт 11, 2013\nАбу-ГIош, Израилера Iаьрбийн юрт\nИзраилехь хΙора денна арадолучу «Маарив» газето хаам бо, Къуьдсана уллехь лаьттачу Абу-ГΙош юьртахь Кадыров Рамзана дайта долийна маьждиг шен доккхалийца Израилехь шолгΙаниг хир ду бохуш. Цигара бахархой нохчий бу аьлла долийначу хабаро кхачийра Кадыров и совгΙат дече. Амма Израилера а, Ιаьрбийн мехкашкара а тергамхой боьлу оцу проектна гонаха лелачух.\n«Маарив» газетан корреспондента Эли Йосис бахарехь, Абу-ГΙошера нах шайн орамашца нохчий хилар гучудаьккхинарг меттигерчу ресторанан директор Джавадат ИбрахΙим ву. Ши шо хьалха, Абу-ГΙошерчу цхьана урамна Кадыров Рамзанан ден Ахьмадан цΙе а туьллуш, и юьрт нохчех юзу проект дΙайолийра цигарчу юьртдас Жабир Салима а, цуьнан культуран зΙенашкахула гIовс волчу Жабир Ιисас а.\nИ некъ болош Нохчийчу баьхкина, Соьлж-ГΙалара Ιедал а цецдаьккхира цара. Оцу хенахь кхайкхийра Кадыров Рамзана Абу-ГΙош тΙекъаен программа. Иза, гарехь, кхочушъеш а ю.\nУггаре хьалха Маршо Радиона къасто луург дара, буй те Абу-ГΙошера нах нохчех схьабевлла, стенгара гучуяьлла те царна и къайле бохург. ХΙетахь вуно цецбевлла а, вукху агΙор, оьгΙазбахана а бара Урдунера нохчий.\nАбу-ГΙошан юьртдас Жабира, дукха хан ю, аьллера цкъа, шаьш Урдуне а лелаш, цигара зударий балабе а, гергарлонаш леладе а. ХΙетахь тхан эфирашкахь Урдунерчу тешаша харцдира ЖабиргΙара дуьйцург. Цул совнаха, дегабаам а къадийра, мекарлонаш леладечу нахана оцу Абу-ГΙошехь дечул, билггал буй а хууш, нохчий бехачу Заркъахь я Сувелехь стенна ца до Кадыровс и маьждиг, аьлла.\nДуьнентΙехь мел бу, стенгахь беха нохчий теллина а, толлуш а ву историн Ιилманча Вачагаев Майрбек. Цо а бина дукха талламаш, Абу-ГΙош йийца яьккхинчул тΙаьхьа, цигарчу нехан орамаш билгалдохуш.\nАбу-ГΙошера, цигарчу Ιаьрбех Ιаьрби ву журналист Фарид-аль-Абу-ГΙош. Ах шо хьалха цо довзийтира ша бинчу талламийн жамΙ Маршо Радион Малхбалерчу корреспондентна Бакир Ιабдул-Хьамидна. Цхьайолчу къайленашна тΙаьхьа а кхиинера и журналист.\nЖурналиста Фарида и къамел динчул тΙаьхьа иза шайна тΙекхайкхина хилла шина Жабира – юьртдас Салима а, Ιисас- цуьнан гΙоьнчо а. Цара юьхьъехира шен ша Радиона дийцинарг бахьанехь, хьо юьртахь дендолу маьждиг ца дайта араваьлла ву, бохуш, дийцира Ιаьрбийн журналиста, амма ца хΙоьттира кхин Маршо Радионехула къамелаш дан.\nЦхьаннан а шеко яц Абу-ГΙошехь нохчий бацаран. Амма Кадыров Рамзана шен проект кхочушъян йолийна, коьртаниг цигахь маьждиг дΙахΙоттор а долуш. Маьждиг диллар дика хΙума ду, аьлла хета Ιаьрбашна а, цхьаболчу жуькташна а, цаьрца бехачу Кавказера хΙу долчу нахана а. Чергази Варкъиж Ιаднан Жуьгтийн махкахь веха, историк ву иза, цхьа а документ дац юьрт Кавказца гергарлонехь ю аьла карош. Амма маьждигах дерг, и кхин ду, бохура цо\nВаркъиж Ιаднан: «Маьждиг дар меле хIума ду. Маьждиг динарг Далла гергахь хир ву. Иштта боху бусулба дино. Дика хIума ду маьждиг даг царна дагадар, иза Делан дуьхьа, нехан дуьхьа деш делахь."\nАмма кхин дукха а ца карийра Маршо Радиона Абу-ГΙошехь Кадыров Рамзана маьждиг дуьллуш хиларх баккхийбераш. Шен децIахь йогу цΙе дΙаяйъина ялале, нехан цΙерга хи деттар тамаше хетарш дуккха а бу интернетерчу социалан машанехь а, шайлахь хилам хьехочаралахь.\nОьрсийчоьнан мехкашкарчу бахархоша юха а гΙаттийна Абу-ГΙошехь ден маьждиг бахьана долуш, Нохчийчоь Кремлера дотацеш а оьцуш беха мохк бу, ткъа Кадыров Израилехьа ахчанаш лестош ву, иза харцо ю бохуш.\nАмма нохчийн политикашна дика девзачу малхбалерчу кицанехь аьлча, жΙаьлеш лета, мох хьийза, ткъа эмкалийн ковр шен лоррах дΙайоьдуш ю.\nАбу-ГIошехь банне а бац нохчий


Зудчух лаьцна дуккха а хабарш ду вайна юккъехь лелаш. Амма, и хабарш дуьйцуш лелачара, дукха хьолахь дицдо зуда а адам хилар. Цул сов, цхьа Адам-пайхамар воцург цхьана нанас кийрахь лелоза а вац. ТIехула тIе, вайн Iадаташца дуьстича а йишас вешера дIаэцна ю зударийн олуш йолу цамгарш, шолгIа делахь, кхана вай тIехIуттур долчу махьшеран арахь, хIора а шен-шен мохь базбелла, «гIолаца мила вер вара те?» - бохуш, массо а холчу хIиттинчу дийнахь, йишас боькъур бу боху вешица и беза мохь.\nАдаман декхарш дуьйцучохь, доьзал кхоллар-кхиор вайна тIедужучех хилар лакхахь хьахийра вай. Вайн дайшна дика хуучех хилла иза. ЙоьалгIачу муьре лестина воккха стаг (нагахь ламазхан хьашташ кхочуш далуш иза велахь) пхьора зуда (кIентан... кIентан иза елахь) пхьоьгIанахула чекхйолуш хилча (чохь дерг вай дийца а ца дуьйцу, цуьнан декхар ду иза) шен дегI нисдеш хьалагIоттуш хилла. ХIунда деш хилла цо иза? Цкъа делахь, цу зудчун кийрахь верг пайхамар, эвлаяъ, я шайх хила тарлуш хиларна. ШолгIа делахь, шен доь ца дайта гIерташ, дайн сий ца дойуш, тIаьхьено шен цIе а ларъяре сатуьйсуш, дахарехь валахIоьттина къахьегна хиларна. Ларам боккха хилар гайтам бац ткъа, новкъахь зуда дуьхьал нисъелча (нагахь санна ша МЕХКАН КОСТ эцна воьдуш вацахь) цуьнца эвхьаза валарх ларлуш, динна тIера вуссий, цуьнан Iуналла деш, иза верасашна тIекхаччалц дIаюьгуш хиллехь. Ларар дац иза, нагахь санна, диг-мангал а карахь, юьртана юьстаха зудчунна тIекхаьчча, ворданца елахь, иза йоьттина (дечигца я докъарца) иза юьртан пхьоьгIана ялийна, юьртарчу нахана, ханна мел жима хиларх а, «нах дац шу» ала цуьнан йиш хилча. Шен нана, йиша, сте, йоI лоручо лелош хилла хIуманаш ду кхузахь хьахийнарш. Иштта къонахий, схьагарехь, алсамо хиллачух тера ду хьалха. Нохчийн оьздачу гIиллакхех хьалхарниг лара мегар ду аьлла хеташ ву со, стаг ву ша бохуш лелаш волчо, муьлхха а зудчуьнга хьалха дIакховдош дерг вошалла хилар. Цу тIера дIадолалуш ду важа дерг дерриге а. КIеззиг мукъане а дайн воддах хIума шеца долу стаг зудчуьнца эхь-бехк лардеш хуьлуш ву. Шайн дахарехь зIакардаьхнийн амалех тар ца бала гIерташ схьабаьхкина вайн дай (хIинцца хьахийначу зIакардохнан а, виран а амалехь лору зудчун лаам кагбан гIерташ волу стаг). БоргIал а, вир а ду, дуьне а дицдой, зудчунна тIехьодург. Нохчийн кхетамах лаьцна хьахийначуьра кхин цхьа агIо а ю билгалъяккха езаш: олхазарийн, дийнатийн аматаш дика девзаш хилар, царах адаман юьхькIайн ен дерш тIелацар, акхараллийнаш юхатохар. Схьалоцур вай берзан амал: акхарошлахь шайн бен йоцург ю цаьрца цуьнан стенчо къаставо тIаьхьенна хинволу да. Иштта илгалдаьллачарех ду берзалоша сте а къевсина, къизалла хьалха ца яккхар.\nДоьзалехь а ю нохчийн шатайпа башхаллаш. Масала, безаман уьйр хаьдча зуда а, майра а атта дIаса къаьста. Кхечу къаьмнех тера доцуш йитар-витар атта хуьлуш хилла вайн доьзалшкахь. Ас ца боху иза дикачех ду. Амма, ехна, йоI бертахь йоцуш, доьзал кхоллабалар юкъара дIадаьккхичхьана дуьйна схьа (ядор а ду магош доцчух) зудчунний, цIийнадений юкъарчу уьйр-безамо хьалхара меттиг дIалаьцна. Европан къаьмнийн Iедалшца догIуш делахь а, цу шиннан цхьаьна дижар (в обособленной спальне, в одной кровати) вайна юкъахь лелла дац, дижар-гIаттар ша-ша хуьлуш хилла. Дайша лелийначарах дац, шарIо иза тIедиллина делахь а, «со хьуна оьшур юй?» - хоттуш, буьйсанна йохаллехь сте майрачунна кхузза тIехIоттар а. Зудчо хаам баллац, шена иза эшар хоуьйтуш, цIийнда сатухуш хила везаш хилла нохчийн Iедалехь.\nЦу тIе, зуда Нана лаьттаца йоьзна тарйина. Цунна кхерам стиглара охьа богIуш лору. Ткъа стагана лаьттах хьала боху, - олуш ду. И бахьана ду зуда коша юьллуш цхьа бел йиллина а къоргIа йиллар. Боьрша стагга-м цхьана гена заманахь дIавуллуш хила а ца хилла. Стеган а, зудчун а бакъонаш хьахаеллачуьра ала догIу, уьш цхьатера хилар. Амма церан некъаш тайп-тайпана ду. Вай лакхахь хьахийна стеган мотт а, зудчуьнан когаш а бихкина хиларх лаьцна. Иза гучудолу ков-керт, юрт, урд бохучул а зудчун некъ дехьа ца баларца. Маттах лаьцна аьлча: «дIадахахьа дIа, иза-м зударийн хабарш дара», - олий, боьршачо аьлларг кийчча дов хиндолчохь тIаме, чIире ца доккхуш дуьту стечо аьлларг. Иза хIунда магийтина? Магийтина зударшна тIехь кхечеран а, хIусаман а дукъ Iуьллуш хиларна.\nВайн дайша шайна тIаьхьа битина схьабогIуш бу цхьа тамашийна кхетам: «Дала декъал йина зуда», - олуш. Ишттаниш а дукха хуьлуш бац. Къонахий а, Дала декъала бина зударий а, асар санна дебаш хилча къам ша хьалха хилла долу къам хилла чекхдер дара. Къам ца хуьлийла а дац, нагахь хIусамнана генарчу Iалашоне бIаьрг тухуш тахана оьшучу хьаштийн буржалех паргIат а яьлла, даима когаш кIел хьежар а дитина, тIейогIучу кханенга хьоьжуш хилахь. И дарца цо доьзалан сий байракх йина ойур ду, цуьнан дика цIе йоккхуьйтур ю. Нагахь иза цу некъана юьстах лелхаш елахь, цо хьоьхучу некъа ца вала стаг я Турпал хила, я Дала цхьа боккха кхетам белла, цо шен лаамца ларвеш лелош хила везаш ву. Стаг зудчуьнга хьежар тахана лортIера даьлла: цунна яцон вира а, даима самукъане, елаелла, екхаелла, IатIар хьожа а етталуш йолу, ловзон сте а еза. Иза ду вайн тахана галдаьлларг.\n«И ахь боху къонахий а, хIусамнаной а туьйранашкахь бен бац», - олуш, дуккха а меттигаш яьхкина соьца. Бу! Дукха бацахь а, болуш бу! Масаллина, со кIезиг-дукха хьалха хьийзина, суна кхача хьалха бехкина йолу Айдамиров Абузаран хIусамнана яра (Дала декъалвойла иза). Шен долчу кIеззигчух тоам ца беш: «Оьшу, яккха, ядае, дIора хьенех-минех хьоьл а хьекъална-кхетамна, доьналлина тоьлаш ву? Хьо цул а оьшуш ву вукхул а; хьажал церан берашна тIехь, чохь-арахь дерг. Хьажахьа, хьастагIа вуно чIогIа юьхьIаьржа хIоттий-кх «цо»: «ХIара хьуна тIера коч, дIаяханчу аьхка лелийнарг-м яц», - аьлла. Хьомениг, дитал къомана-махкана бохург; вала хIоьттина пайда ца бохьуш долу къахьегарх хьан хIун хьала даьлла? Сох, хьайн берех къа ца хета хьуна, нехан берашна тIехь ер-ерг езаш, сатуьйсуш, къурдаш беш Iачу», - бохуш, иза гонах хьийзаш, лергах мехий дохуш хиллехь, Абузарах тахана вайна вевзаш волу Абузар хир вара аьлча, теша хала ду.\nОлхазар, я цхьа дийнат юьхьар лоций, цо адамийн гIолацарх тешаш хилла генна хьалхарчу заманашкахь. Цунах тотем олу Iилманчаша. Дукха хьолахь хан-зама яларца, иза кхетаман символе доьрзу. Цуьнца доьзна далон дуккха а масалш долуш ду. Вай шина-кхаанна тIехь совцур ду. Ширчу Грецехь саькка бухIа хилла лоруш; жуьгташа – лаьхьа; оьрсаша – цхьогал, вайн зу (Итумкхаьллаххьий, иштта дIа цу агIорхьай цунах Зудам олу). Цо гIолацарца вайна дуккха дика хIуманаш юкъадаьхна ларалуш ду. Масала, кIа хьакхаран меттана, куьйгашца кенаш дохуш гича адамех къа а хетта: «КIа хьакха нIаьнин цIоганан сакх мас санна долу, гома арсаш хIунда ца до аш?» - цо алар бахьана долуш, юкъабаьккхина бу боху марс. Иштта хIуманаш дуккха а ду цуьнца доьзна. Цундела ас и вай дуьйцуш долу дош «зу» бохучуьнца дузур дара.\nБIаьгарх дерг дерзош, юха а карладаккха луур ду, тахана ас сайна хьалха хIоттийна Iалашо тIехула лелачу, хIора стагана мин-минотехь тIеIотталуш, тIеIоттадала тарлуш долчу нохчийн гIиллакхех дийцар хилар. Церан орамаш , муха, маца юкъа деана-даьржина бохург цкъачунна бухахь ца дитича ца долучарах ду, цунах дерг дерриге а талла гIоьртича, сан къамел дахлур ду. Нагахь оьшуш хилча гучудалахь, иза кхочушдан халачех дац. Коьртаниг, - долуш дерг дIалаца, цахуург Iамо луурш бовлар ду.


Шема йоьдучун маре дохийна низамхоша\nНохчийчоьнан Хьалха-Мартанарчу кIоштера 18 шо долу Ойсаева ПетIамат лаьцна ГIебарта-Балкхарайчуьрчу полисхоша. Цуьнан Iалашо хилла, Iедало бечу хаамца, кеманца Туркойн махка а кхаьчна, цигара Шема дехьаяла, цул тIаьхьа шена тIехьийзачу кIанте маре яха.\nЙоьIан везаро масийтта бутт хилла Шемахь, «Исламан пачхьалкх» олучу тобанах дIа а кхетта, тIемаш бен. Нохчийчоьнан полицино хаамбина, Шема яха аьтто беш, Ойсаева Пет1аматна уллеяьлла хилла Cоьлж-ГIалара яхархо, кIентан нана. Кхечу пачхьалкхе воьду паспорт доккхуш а гIо лаьцна хилла йоьIна тIехьийзачу кIентан нанас. И саннарг бехктакхаман кодексна буха нислой а хууш, марнана хила леринчу зудчо бакъ ца до захало ша дина хилар.


Имам Шемал каравахана я йийсар вина? Историн къестамаш (чаккхе)\nГоршельт Теодор. Йийсар вина Шемаль коьртачу буьйранчина эла Барятинскийна хьалха 1859-чу шеран Масхьокху-беттан 25-чу дийнахь.\nИсторикца-дагестанхочуьнца Тахнаева ПетIаматца къамел. Юхь - https://www.radiomarsho.com/a/30994089.html\n– Ахь ялийна тезис течIагIъеш аьр вай, хууш ду Имам Шемална гонахарчу цхьаболучара оьрсийн инарлашца бертан къамелашна некъаш лехнийла, дагадогIу хир ду хьуна прессехь оцу заманахь яздеш хилларг, Шемала дихкина оьрсашца юкъарло лоьхучу, цаьргахьа бовла гIертачу нохчашна шена тIе дехарш кхехьийта, бохуш.\nШена тIе нохчех цхьаъ оцу хьокъехь ван воллийла а хиина, Шемала аьлла хилла, бах, иштта веъначунна I00 гIаж тоха. Иштаниг ца нисдалийта, нохчийн векалша Шемалан нана кечйина и тайпа дехар тIедахьа, цо нанна таIзар дийр дац аьлла хеташ. Хезна хир ду-кх хьуна иштаниг а? Шега дехар дарна Шемала нанна 100 гIаж тооха кхачийна, амма цунна 7-за а тохийтина, йисина гIожмаш тIеэцна шена, бохуш дуьйцу-кх. Кхеташ ду, документ дац и хабар тIечIагIдеш, делахь а имаман амал йовзуьйту дийцаро.\nТахнаева ПетIамат, историк\n– Цхьаъ делахь, даьлла лела, аьттехьа а бакъ доцу туьйра ду иза. Дуккха а кхин варианташ а ю цуьнан. Дагестанан поэтна Гамзатов Расулна а ца дисина иза хазанза. Гоьяьллачу "Сан Дагестан" книги тIехь Гимрахь гойтуш бу и "хилам". Сюжет йовзуьйту "Шемалан ненан узам" дийцарехь. Ахьулго лома тIехь, тIамехь, чов хилла, шен цIа Гимра кхочу имам. Оцу хенахь дихкина хилла эшарш лекха. Имамна ша юьрта чувоьлча хеза веллачух узам беш. I42 могIа хуьлу оцу тийжаман, автор схьа лахий, цунна оццул гIожмаш етта, буьйр до Шемала. Дешнийн да, мукъам балийна автор хуьлу цуьнан шен нана. ТIаккха йоккху цо шена тIера гIовтал охьа, букъ берзина боккхуш, гIожмаш еттийта.\nТкъа ахь юйцу вариант, нохчаша Шемалан нене дехна шен воIе алар, шайна оьрсашца барт байта магаде – иза юьхьаръэцна гуьржийн яздархочо-эмигранта Робакидзе Григола шен "Имам Шемал" новеллехь. 1932 шарахь язйина иза. Цигахь Шемала шен нанна къастийна 100 гIаж юьйцу, царех воIа шена тIеоьцу 95. КхидIа Робакиздес яздийриг ду хаза! Экзекуци диканца йирзира, цхьаьнненан а корта ца боккхуш, "тIома бевлира Кавказан цIена мукъамаш", тIаккха хелхарш, дуьйцу автора.\n– Дийцаро гойту, иза туьйранах тера делахь а, хIетахьлера хьал, хилла Шемала къобалдарца Имаматера арабовла луург.\n– Массарчул яккхий халонаш Имаматан тIаьххьарчу 10 шера чохь нохчаша лайна. 1850-чу шерашкахь, Аргутинскийс бахарехь – дуккха а къайлах нах хилла цунна хьал довзуьйтуш – вуно ирча де лаьттина Имаматехь, тIом сов бахбаларца, дукха нах хIаллакьхиларца, Нохчийчоьнан а, Дагестанан а бахархойн бахамаш дакъазбовларца доьзна.\n1850-чу, 1851-чу шеран юьххьехь чIогIа эшна де лаьттина нохчашкахь. Йоккха Нохчийчоь йоккхуш хьийза оьрсий, хьаннаш хьокхуш мехкан кIаргене дIа а оьхуш. 1851-чу шарахь Аргутинскийс яздина, имама "тешам бац нохчашка, амма церан а бац цуьнга тешам".\nЭрца ца нисделла 1851-чу шарахь нохчашка а, дагестанхошка а Шемала шена шозза байIат дайтар, тIаьххьара иза нисделла оцу шеран Лахьан-баттахь Нохчийчуьрчу Эвтарахь. Цигарчу кхеташонехь цо нохчийн а, дагестанхойн а набибашна тIедожийна, шаьш оьрсашкахьа девр дац аьлла КIурана тIехь дуй баа.\nОццу шеран Зазадоккху-баттахь оьрсашна къайлах гIуллакхдечу наха хаамаш беш хилла, халчохь бу нохчий, дан хIума дацарна уьш дагахь бу я оьрсашкахьа берза, я туркойн паччахье гIо деха. Иштта ду оьрсийн докуметашлара хIара: "Нохчий кхоьру шайгара шаьш оруш-охуш леладен тIаьххьара латтанаш а дIадахарна, ца теша Шемала шаьш Iалашдийр ду бохучух, вайн агIор сехьабовла лаьа царна, я, цхьаболучара дийцарехь, туркойн паччахье дехар дан бохку уьш, шаьш Туркойчохь тIеэцахьара аьлла".\nГуниб эвлана гергахь, Дагестан\nОьрсашкахьа верза луучунна гIожмаш етташ хилла бохучунна тIедоьгIна дагалаца деза кхин а цхьа хIума. 1856-чу шарахь оьрсашца машаран къамелаш дIахьош хилларг ву Шемалан воI Жамалуддин, 1839-чу шарахь амалтна, я закъалтна, оьрсашка дIавелларг. Ца хилла да цунна гIожмаш етта дагахь а. Амма хадийна бертан къамелаш, ГIирмехь тIом бирзина, туркойн султана оьрсашца машар бина, ша а мегар ду изза машар бан, аьлла хеташ. Амма ша йоккхур ю и гIулч, нагахь санна шена иза массо а бусалбанийн паччахь, шен дош бусалбанашна деза долчу туркойн султана хьехахь, боху шен дас, аьлла хаам битина дагахьбалламца Жамалуддина.\nИмаматера аравалар, вадар – иза даима а хилла хала, тешнабехк бар лоруш хилла, луьра таIзар а кхачош, ткъа бехк гергарчу нахана а хилла дIасабоькъуш. Имаматера веддачун доьзал муртадийн (динах бевллачийн) могIара буьллуш хилла. Низамера ваьккхинчу бусалбан зудар майрачух мукъаяьлла лоруш хилла.\nОцу юкъанна эла Воронцов "маьршачу" Нохчийчу бевддачарна ша массо тайпа диканиг латтадо, олий, даржош лелла. Шайгарчу хьоло, тIом боцуш а, эшамашка бигинчу нахах цхьана декъо лере оьцуш а хилла и тайпа прокламацеш.\n– Харжам хилла-кх, ца ваьлла бан йиш йолу харжам, мацалло дийнна тайпанаш кхин некъ боцуш битинчу муьрехь. Аала деза, цхьана Дагестанна латтийна ца Iаш, ерриг а Кхилбаседа-Малхбале Кавказна кхача латтийна хIетахь Нохчийчоьно. Цундела хилла оьрсийн эскарийн нах охьатаIо аьтто…\n– Манипуляци лело.\n– Ведана, тIаккха Нохчийчоь шегара евллачул тIаьхьа Дагестане юхаваьлла Шемал, хаттар хIоьттина адамашна хьалха - хIун хир ду кхидIа? Гумбетехь, Килирдерил меэр лома тIехь, КилатIл юьртана гергахь ша дIатарвелча, дуккха а нах тIаьхьахIуьттур бу шена, аьлла хеташ хилла Шемална. 1839-чу шарахь Ахульгохь санна. Ца баьхкина нах ур-атталла тIемашкахь яхчаелла йолчу Iаьндара а, я Гумбетера а. Амма дагалаца деза, Ведана йожжалц а, цул тIаьхьа а массарел даккхий дараш ловш, оьрсий тIеоьхучу некъашкахь оьгурш доккхачу декъанна Iаьндийн, гумбетхойн бIонаш хилла хилар.\n1859-чу шеран Товбеца-беттан 14-чу дийнахь инарла Евдокимовн эскар, шайца коьрта буьйранча эла Барятинский а волуш, Веданара арадаьлла, 22-чохь кхаьчна Iаьндийн лаьмнашка. Ткъа Гумбетера новкъадаьлла хилла шолгIа эскар. Цара 18-чу дийнахь цхьа а хало йоцуш дIалецна Шемал лаьттина меттигаш, схьабиллина шайна Суьйлийчу, ерриг а Дагестане боьлху некъаш. Деккъа цхьана-шина дийнахь оьрсашна мутIахьалла кхайкхийна гонахарчу юкъараллаша. Царна дукха тIаьхьа ца дуьсуш муьтахь хилла кхидолу къаьмнаш аьхке ерзале. Ца лиина даманхошна кхидIа тIемаш бан. Олийла дац цунах кIиллолла я кхерабалар, 1851-чу шарахь Имаматехь йолаеллачу кризасан тIаьхьало ю иза.\n– Бахархойн Имаматах тешамбар ду-кх гушдерг…\n– Иза кризис ю.\n…Барятинскийс Имам Шамалца иза каравахарх лаьцна долийна дийцарш лаьттина Марсхьокху-беттан 9-чу - 22 деношкахь. ХIун хуьлу оьрсаша луьрчу тIемашца гонеэцначу Гунибехь тIаьххьарчу сахьташкахь? Шемал реза вац юьртара аравала, караваха веза бохург аьттехьа а тIе ца дуьту цо. Гонехь бисина мурдаш кхоьру йийсаре бахарх. Царна Ахулгара дуьйна схьа (1839-гIа шо) евза цуьнан къаьхьалла. ХIетахь йисаре эцна нах гIалгIазакхийн могIара бахна, 500 зуда керста дине а яьккхина, гIалгIазакхашка маре елла.\nБарятинский. автор - Александровский С.Ф.(Википеди)\nИмам резаво гоно Барятинскийца дийцаршка ваха. Шена тешаме волу Виркейра Юнус хьажаво Шемала "сардарна тIе", шена шен уллерчу нахаца, доьзалца Макка дIаваха некъ битийта хьажа. Милютина яздарехь, "хьелаш дийцаредан".\nБарятинскийс деллачу жоьпах лаьцна яздо цуьнан гоно. Милютина бахарехь: "Цхьана хьелех лаьцна къамел дойла а дац, Шемал сихонца коьртачу буьйранчина тIеваха веза, цуьнан къинхетамах ша а, щен доьзал а тешийна". Волконскийс бахарехь: "Цхьа а хьелаш дуьйцур дац. Каравахар. Нагахь санна иза сих ца лахь – тIамца йоккхур ю эвл". Зиссермана дагалецарехь, Барятинскийс делла жоп иштта ду:\n"Ас цунна беккъа цхьа некъ кхайкхабо: цунна шена а, цуьнан доьзална а кхерамзалла".\nАмма шатайпа болчу сайн оппоненташна, уьш оьрсийн хьостанехь тешаш бацаре терра, коьрта буьйранча волчуьра Гунибе юхадоьрзу вай, Чиркейра Юнусца цхьаьна. ХIун олу цо Имам Шемале? Iабдурахьмана (иза имаман нуц ву, Жамалуддин-шайхан воI) дийцарехь, Юнуса, ша "сардал" волчуьра юхавеъча, "хаам бо, оьрсашна имам коьрта буьйранчина тIевогIийла лаьа, цуьнца юьхьдуьххьал дийцарш дан, цуьнга шегга шегара хьал а, луучух дерг а дийцийта, цуьнга оьрсашкара хьал а дийца".\nОйла йича, мел тамаше а ду деана жоп: имаме коьрта буьйранчина тIекхойкху, "шегара хьал довзийта"? Ткъа кхидIа кхеттане а кхеташ дац: "цуьнга оьрсашкара хьал а дийца"? Оьрсийн документаша бахарехь, коьрта буьйранчина тIеваха имама сацамбина, Юнус "сардал" волчуьра схьавеана цхьа сахьт даьлча.\nАл-КъарахIи Мухьаммад-ТIахIира тоьшалла дарца, Имам Шемал гонехь латточу эвлара аравала реза хилла, "ша а, шен накъостий а герзашца инарлина тIедоьлхуш а делахь, инарлас шена а, шеца ван луучунна а маьршша Макка дIадаха некъ а лахь". КхидIа йоза: "Цул сов, цара барт бира вовшашца, нагахь санна накъостий Шемалх дIакъасто оьрсий гIортахь я цаьргара герз даккха гIортахь, тIамца кхалха болчу лаамца оьрсашна тIелата". Кхеташ ма-хиллара, "караваха араваьллачо" дуьхьало ца йо шегара герз дIаоьцуш.\nШеко йоццуш ду, Барятинскийн дешнаш Юнуса имаме ма-дарра дIакхачийна хиллехь (хууш дац, кхета а кхеташ дина цо гIалат я "иштта нисделла"), имамна ша йийсар вийр вуйла хиинехь, кхо де хьалха хедда бертан дийцарш кхин деш доцийла хиинехь, со тешна ю, вер вацара имам эвлара ара. Дагадаийта деза, коьртачу буьйранчица хилла Iаьрбийн меттан пхи гочдархо, шерра хууш хилла Iаьрбийн мотт Юнусна а (имамца цхьана дешна хилла ву иза). Суна ца хета кхузахь цхьа гIалат нисделла аьлла, амма хуьлуьйтур вай ишта а. Делахь а сурт ма-дарра ца хIоттийна имамна хьалха, иза Iехийна. Хилларг хилла – йийсар вина имам, низамо бохучу кепехь аьлча, "тIамехь дакъалаьцначуьнгара маршо дIаяккхар" нисделла.\nИмам Шемал. Автор - Деньер Генрих, 1859\nЮнуса имаме иза йийсар веш ву аьлла хиллехь, со тешна ю, Шеммала Гунибах ара ког а боккхур бацара. КIоран тIехь дуй биина хилла цо.\nДоца дина цуьнца къамел. Барятинскийс дIакхайкхийна цуьнга иза лаьцна хиларх.\n– ПетIамат, кхузахь балгалдо вайшимма. Ваханий иза бертан къамел дан?\n– Ваахана, иза къамел дан вахана. Коьрта буьйранчина герга кхочу имам, тIекхаьчча вукхо олу: "Шемал, ахь тIе ца ийцира ас хьайга дехнарг, ца лиира хьуна со волчу тIеван, хIинца со веъна хьуна тIе. Хьан харжам бара тIаме гIуллакх къастадайтар, ткъа тIамо тхан аьттонца листина иза. ХIетахьлерчу къамелах бух а ца бисина. Хьо Петербурге ван везар ву, цигахь паччахьа шен къинхетамца къасторе хьежа везар ву хьайна кхочу дакъа. Ас цхьа чIагIо йо хьуна – хьуна а, хьан доьзална а кхерамзалла латтор".\n– ТIаккха хаттар кхоллало. Шемал герзаца ваьлла эвлара ара, стенна ца хIоьттина иза ша дийр ду баьхна гIазот кхочушдан? Дуьхьало ян гIорта а гIоьртиний иза?\n– ГIазот цо тIамехь дан дош делла. Кхузахь иза бертан къамел дан араваьлла хилла. Ала деза, иза цIеххьана оцу хьоле кхаьчначу сахьтехь ца хилла цунна уьллехь цуьнан накъостий. Цунах цуьнца араяьлла жима тоба дIакъастийна оьрсийн дошлоша. Бариятинскийна тIе кхо стаг ца вуьтуш нисделла хьал: Имам Шемал, Чиркейра Юнус, наиб Инкав. Барятинскийна хьалха ца нисъелла 20-30 шаьлтанах йолу тоба – кхо стаг нисвелла. Шега ша йийсар ву аьлча, цецваьлла Имам Шемал.\nХIинца буьту вай юьстах и миноташ дагалоьцу мемарийн авторш. Суна хьахо лаьа цигахь хиллачу суртдиллархочо Горшельт Теодора аьлларг.\n– Тоьллачех сурт диллина верггий?\n– ХIаъ, цуьнан куьйга яздина ду имаман тоьлла сурт. Гиначара дийцарехь, Имам Шемал тешаш ца хилла ша йийсаре кхаьчна бохучух, ша варан Iалашо, Туркойн махках, цига ша дIавохуьйта дина къамел хьахийна цо. Амма жоп хезна: "Ас кхайкхира хьо сайна тIе… хьелаш кхийдийра. Хьо ца тийшира, хIинца со веана хьуна тIе, кхин цхьа хьелаш дуьйцучохь дац". Горшельта яздина, ц ома-баххара олу ас: "Иза вола ца туьгура ша цхьа а хьелаш дийца бакъо йоцу йийсархо хиларх, хIуьттура шена масех де хьалха дийцина хьелаш хьехо. Элас цуьнга хьажийна жоп кху барамехь дара: "Кхо де хьалха ас кхайкхира хьо сайна тIе, хьоьгахьа долу хьелаш кхайкхош, Кавказехь доцург, ас муьлххачу а меттехь ваха магош дара хьуна, ткъа ахь ла а ца дуьйгIира. ХIинца хьелаш дуьйцучохь данна а дац". Шемала кеп-кепара некъаш хоьттура, амма эрна дара".\nМеттигерчу хьостанаша бахарехь, масала, Iабдурахьмана, Марсхьокху-беттан 25-чохь коьртачу буьйранчица бертан къамел дан эвлара араваьлла имам – оцу юкъанна тIом сацийна хилла, имам "юхавогIур волуш бина барт а болуш".\nГIезамахьмас, имаман воIа, иза цIеххьана лаьцнийла хиича, герзах катоьхна, цитата ялайо ас, "бина барт бохо ойла йолуш".\nБарятинскийс Марсхьокху-беттан 26-чу дийнахь Петербурге хаам хьажийна: "Гуниб яьккхина. Шемал йисарехь ву".\n– Тахана цакхетам бу Шемална гонах, ларам а болуш дина ду иза, я Чиркейрчу Юнуса къамел цунна тIе нийса ца кхачийна. Бакъдерг ду имам цхьа Iалашонаш йолуш тIевахана хилар. Барятинскийс дукха хенахь дуьйна чIагIойина хилла Шемал йийсар ван, ткъа оцу дийнахь кхоччуш сецна оцу ойланца. ЖамI деш аьлча, хIун хилла 1859 шеран Марсхьокху-беттан 25-чохь?\n– 1859-чу шеран Марсхьокху-беттан 19-чу дийнахь дуьйладеллачу машаран дийцаршкахь Имам Шемала дехна ша а, шен агIо а гоне лаьцначу ломара арадовлийтар, ХьажцIа некъ болабайтар, аьлча а, Осмалойн импере дIаваха магор. Коьртачу буйранчас шен агIор тIедожош хилла имамна а, цуьнан кIенташна а герз охьадиллар, Оьрсийчоьнан имеперел арахьа баха чIагIо яр, и дерриг а кехатца тIечIагIдар а. Ткъа имама и хьелаш герга ца дитарал совнах, шениг доьхуш хилла – ша кхин а цхьана баттахь маьрша Гунибехь витар. Амма Марсхьокху-беттан 25-чу дийнахь, ларамца делахь а, ларамза тилвина делахь а, гонехь кхобучу Гунибера коьртачу буьйранчица бертан къамел дан араваьлла, иштта воьжна йийсаре.


Жоьжахатех чекхвоккхий, иймане валош...\nОхан-бутт 06, 2016\nНохчийчоь -- "псевдоисторикашна" Ибрагимов Ризавнна а, Дидиев Абубакарна а довдеш бу Нохчийчьура Iедалан дай, интеллигенци.\nИбрагимов, Дидиев дIахецна. Ткъа Бетелгириев?\nВадийначу цхьаннах даьржина далале, важа а вадош, тIаьхьий-хьалхий ницкъахоша дIалоьцу Нохчийчохь интеллигенцин векалш. Дахначу мукъаденошкахь а, хьалхо а вадийначу кхаанах шиъ – Ибрагимов Ризван а, Дидиев Абубакар а, Кадыров Рамзанна тIе а вигина, чехийначул тIаьхьа, Iеламчехула тоба а дайтина, мукъаваьккхина.\nТкъа цкъачунна хилларг ца хууш дуьсу илланчах, Iилманчах Бетелгириев Хьусайнах. Низамца мел догIу Кадыров шена товш боцу махкахой оцу кепехь шена муьтIахьбан гIертар?\nВадийна Ибрагимов Ризван, Дидиев Абубакар, цара шаьш бахарехь, полице вигина деа дийнахь латточу юкъанна, уьш санна вигина, хIинца а латтош волу Бетелгериев Хьусайна а санна, доьза вайна гергарчара лохуш ву Устрада-ГIалара жимастаг Хумидов Iимран а.\nОцу тIаьххьарчух ала хууш дац журналисташна хIумма а, шен машенахь аравалларх цIа ца кхачар доцург.\nТкъа вукхарех дерг кху деноша гойтучу битамийн тергойича кхета массо а нах а бигинарг цхьа хьукмат юйла: Iаьржа «приораш», тIуьтмIаьжигаш кIел лечкъаш а боцуш баьхкина низамхойн духарахь нах.\nИбрагимовххий, Дидиевххий дерг кхетта вай: ший а бехкево цара историн Iилманна герга а доцу, шайна лелла аьлла хетарг даржош тептарш зорбане дахарна, Кадыровс а, цуьнан гоно а, дукхахболчу махкахоша а тIеоьцуш доцчу кепехь бусулба динах, адаман кхолламах лаьцна дийцарна.\nОцу шинга Кадыровс бартхаьттира шинарийдийнахь махкара интеллигенташ, полици, Iеламчаш а гулбина, тIе телекамераш а ерзийна.\nГулбеллачех кхин а маситтаммо емалвинчул тIаьхьа, Ибрагимовга а, Дидиевна а шаьшшиъ шайга Iоравоккхуйтуш, къамелаш дайтира.\nЦул тIаьхьа, делахваьлла а лелла, юха имане валош санна, тоба дайтира шингге а. ТIаккха юха а камераш чу дехха дийцийтира махкана шаьшшиъ мел кхераме вара, хIинца мел имане веана. КхидIа истори хьахош хIумма цаяздан, цалело чIагIо а йира шимма.\n... Оцу шинца дерг къастина лору Кадыровс а, махко а. Царна чохь велла лара деза ши «псевдоисторик». Ткъа стенга ваьхьина, хIунда вац гойтуш хIинца а Iилманча, бIеннашна францойн мотт Iамош, дуккха а шерашкахь университетехь ваьллина, иштта махко а лоруш бард-иллиалрхо волу Бетелгириев Хьусайн?\nЖоп доцуш ду. Мехкан прокуроро шен мел тIаламбо кхечу низаман хьукматаша гойтуш санна даржийна дIахьедар. Бетелгириев вадийна бевзашбоцучара, иза йоккха харцо ю, иза лехар эвсарадоккхийла талламан комитето, боху прокуроро Абдул-Кадыров Шарпуддис.\nИстори шайн кепехь кхеторна бехкевина шиъ дIахоьцуш, стенна ца вахийтина шен цIа, изза низамца йоцу гIело йина мукъане а, Бетелгериев Хьусайн?\nБахьана кхетачунна кхеташ ду, делахь а версеш массеран а шайн-шайн ю.\nМаршо Радиона хаьа иллиалархо шинарийдийнан сарралц йолчу ханна дийна варий. Бакъду, кхин шуьйра дуьйцийла дац – Бетелгериевна тхан дийцар баледаларна болчу кхерамца.\nНохчийчуьра хьал тергалдеш тахана вуно дукха бакъоларъярхой бу дуьненан маьI-маьIIехь, цкъачунна тийна Iа уьш, Нохчийчоь маьршачу ойланах цIанъян арабаьллачу ницкъо дийриг, дендерг ца кхеторна, шайгара шаьш меттахъхьайча Бетелгериевна зуламе хиларх кхоьруш. И ойла массех вевзаш волчу бакъоларъярхочо къадийна Маршо Радионе.\nЦкъачунна иштта ду хьал, мелла информацин жанран низамаш лардеш декъа дийцича. Амма Бетелгериевх хирг, дийриг гучудаларца, шеко яц, дуккха а хезар ду Кадыров Рамзанна махкара адам ша магочу а, шена тIерачу президенто магочу а семан васте дерзош, хьийзарна дуьненна хетарг.\nТкъа оьшу цунна иза, я ца оьшу, иза цкъачунна цуьнан гIуллакх хилла дуьсу.


ва баракатухI! Сан хаттар дара: масала хIусам-да молуш хилча, хIусам-нана дIаяха йиш йолуш юй, цо йитина йоцуш?\n«Доьзал кхоллар – чIагIбеш бина барт бу, сийлахь-лераме зIе а ю. Цо вовшахтуху стаг а, зуда а лекха хинволчу АллахIан Жайни тIехь а, Цуьнан Элчанан (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) Суннат тIехь а. Цо и шиъ хуьлуьйту вовший духар санна, оцу зIена куц луш лекха хинволчу АллахIа ма-аллара:\n[Уьш шуна (шу вочух лардеш долу, даим шуьца цхьаьна долу) духар (санна) бу, шу царна а духар (санна) ду]. Ткъа оцу «духар» бохучу дашо луш долчу маьIнех ду уллера хилар а, цхьаьнахилар а, йовхо хилар а, хазалла хилар а…


Чиллан-бутт 29, 2012\nФранци -- Парижера Францин конституцин кхеташонан хIусам, 21Чилл2012\nТкъа хIинца Францин конституцин кхеташоно и низам бакъонца догIуш дац, аьлла, сацам бина. Цкъа хьалха шаьш тIе а эцна, цул тIаьхьа шаьш шеконе диллинера Францин парламентан а, сенатан а декъашхоша дахана бIешо долалуш туркоша эрмлошна тIехь геноцид ца йина бахар зуламе лоруш долу низам.\nДукхахболчу тергамхоша кху шеран Дечкен-баттахь Францерчу Iедалша и низам тIеэцар кхин цкъа а президент хила кечлуш волчу Саркози Николяс бинчу тIеIаткъамца дузура.\nХууш ма-хиллара, даханчу шарахь, ша Эрмлойчу вахана волуш, цо дош деллера, нагахь санна, туркоша шаьш эрмлошна тIехь геноцид йина хилар кхидIа а харцдахь, ша шен махкахь иза чIагIдеш болчу нахана гIуда туху низам юкъадоккхур ду, аьлла.\nТкъа иза, шен рогIехь, Саркозис Францехь беха бIеннаш эзарнаш эрмлой тIекхочучу президентан харжамашкахь шен агIор бахархьама дина лорура тергамхоша.\nМухха а далахь а, и низам францойн парламентан шинна а чоьнехь тIеийцира. Кхеташ ма-хиллара, и бахьана долуш шина пачхьалкхан, Туркойчоьнан а, Францин а юкъаметтигаш вуно чIогIа телхира.\nИштта, масала, туркоша Парижера шайн векал цIавигира, Францино и низам тIеэцарх дукха боккха экономикан мах лург хилар дIа а хьедеш. ЦхьамогIа шина пачхаьлкхана юкъара проекташ сацийра туркоша, ткъа иштта дерриг а дуьнентIехь а туркойн орамаш долчу наха Францерчу сурсаташна бойкот а кхайкхира.\nДукха хан ялале и низам тIеэцначу францойн сенатан а, парламентан а декъашхоша шаьш-шайн сацам меттигерчу Конституцица богIуш буй теша, аьлла, шеконаш яржийра, иза таллар меттигерачу лаккхарчу конституцин кхеташонна тIе а дуьллуш.\nХIинца эххар а конституцин кхеташоно шен жамI нахала даьккхина. Туркоша эрмлошна тIехь геноцид яр харц деш берш зуламхой ларар Францин конституцица догIуш дац, адамийн уггаре а коьртачех йолу, шена хетарг ала йолу бакъо хьошуш ду иза, аьлла.\nТуркоша и сацам реза хиларца тIеэцна. Туркойн арахьарчу гIуллакхийн министро Давутоглу Ахьмада цу хьокхехь элира, и низам юхаэцаро шина пачхьалкхан юкъаметтигаш кхидIа кхион некъаш хилар гойту, аьлла.\nИштта цо билгалдаьккхира, кестта туркойн Iедалш лерина цхьанакхетар дIахьор ду, шаьш хьалхо Францица цхьаццайолу юкъаметтигаш гIелъярехь тIеэцна хилла сацамаш юхабахаран хьокъехь, аьлла.\nОцу юкъанна Францин президенто Саркози Николяс ша и низам керлачу кепе а дерзийна, юккъадоккхур ду, аьлла, дIахьедар дина. Цо дийцарехь, хIинцале а омра дина цо, геноцид яцареечарна гIуда тоха бакъо луш долу низам юхаязде, аьлла.\nЭрмалойн Геноцид Хьокъехь долу Низам Юхадаьккхина Францехь


Яхь дIа ца яла муьлхха а бала лов нохчочо\nНохчийн доьзалийн дахар даима а ду, цхьа ондда спорт санна, вовшашца яхьехь, масала, лулахочо нуц вогIуш, я зуда ялош цхьаъ динехь, хьо декхаре вужу "нахала ца вала", "юьхьIаьржа ца хIотта", "кхечарел оьшуш ца хила".\nВон-дика листарехь, мел дукха харж ян езахь а, бIо ца къажабо дукхахболчу нохчаша. ЙоI маре йодахь а, кIанта зуда ялаяхь а, велларг дIаверзорехь а нохчашлахь лелаш цхьа барам-къилба ду-наха дирриг дар, кхечарал оьшуш цахилар.\nГуттар гIаддайна, цхьа наггахь боцучара массара а «тIаьхьа ца биса» гIерташ. кхочуш беш бу и шатайпа билламаш. Тахана нохчашлахь лелачу гIиллакх-Iадаташца, бахархша вуно чIогIа токхамаш бийриг ду йоI цIера ялар.\nЦу хьокъехь соьга дийцира Соьлжа-гIалин кIоштан Дойкар-эвларчу яхархочо Рукъидата. ЙоI маре йоьдуш харж яр дIадолало макияж олучу юьхь-сибат, месаш куьце ялорца боху Рукъидата.\nРукъидат: «Юьхь сибате ялош, нускал кечдеш 10-15 эзар а.кхин дукха а долу, ахь лелочу басаршка хьаьжжа. ГIабалех, юккъерчу бараман гIабалех, 50—60- эзар долу. Бедарш чуяхка, юхалург еанчу чамданех долу 25-30 эзар. Хьайна ахь оьцуш хилча цу чамданех лаххаре а 100 эзар сом долу».\nМршо Радио: Цу чамданех оццул долуш хилча царна чу йохкучу хIумнех?\nРукъидат: «Ахь гIеххьа хIума эцахь 300-400 эзар-м долу. Таро йолчара 1 миллион сов харж йо и чамданаш юзуш. Цул тIаьхьа нуц вогIу,марда, марнана а догIу зIагIа дохьуш. Уьш луьстург 100 эзар даьлла а Iийр дац. Масала невцана 50 эзар делла телвизор оьцу,езаниг коч,кхидерг а, кхидерг а».\nМаршо Радио: Хьажахь цхьаъ дIадолу,кхинарг юкъадаладо,цул хьалха кхин хIума дара,тахана кхин ду. ТIаккха мила ву цхьаъ юкъадалош верг а,хIара ширделла аьлла, дIадоккхуш верг а?\nРукъидат: «Нах шаьш бу-кх. ХIокхо олу зударийн Iовдал политика ю иза. ЙоI дIайига баьхкича а йо дукха харж. Стол хIоттайо тоттий даа-мала тIехь а долуш».\nЙоI маре яхча йолучу харжах къамел динчу Рукъиятна хетарехь, мел юхаоьзна кIезиг дайича а, 250-300 эзар ахча деза цIера йолучу йоьIан дезарш листа. Бахархошца дагавийларо ма-гайттара, хIумма а кIезиг ахча ца деза велларг дIаверзо а, шолгIа, шо а кхаьчча а сагIанаш дахар чоьте эцча-м муххале а.\nЦу хьокъехь дуьйцуш ю 2-3 кIира хьалха нана кхелхина Теркйист кIоштера Зайнап.Цунна дика дагадогIу шен вежарша нана дIаерзош йина харж.\nЗайнап: «Чуртана деза, бежанна деза, мерза хIумнаш мел еза? Еккъа бежнах делира тхан 70 эзар. Кхаа дийнахь даа-мала латто а деза. Шортта ахча деза стаг верзо. ШолгIа сагIа доккхуш а,шо кхаьчча доккхуш а мел харж еза.\nТаро йолчара леллориг лело гIерат гIийла бохкурш а. И телпонаш бахьнехь массо а хIума гуш хуьлу. Хьалха мел-хIун долу а ца хаьара.ХIинца цхьа хIума къайла ца доьду. Ишта токхамаш бо йоI маре йоьдуш а».\nВон-дика листарехь харж яр а ду бен-бечу кIошташкахь тайп-тайпана. Масала ТIехьа-Мартанан кIоштехь велларг дIаверзош хаъал дукха йолу харж бахархоша дийцарехь.\nЦаре даре дарца цунна бахьна ду стаг велча дийнахь дуьйна,бежний а дойуш цунна тIехь сагIанаш дахар,тезета баьхкинарш а рицкъанах а кхоьтуьйтуш. Дуьйцуш ю Закан юьртара яхархо Мурадат.\nЦхьаболчу бахархоша шаьш мукIарло а до, тароне хьажжа а доцукш, кхечаьрца яхье а буьйлуш. ца оьшу харжаш йо цхьаболчара бохуш. Новр кIоштан Алпатов юьртара Вахас элира цунах.\nНаха динчу къамелаша ма-гайттара, вон-дика дерзоран гIиллакх-ламасташ, гIорийча санна, цхьанаметта лаьтташ дац. Уьш цхьамма омра дечуха, хийцалуш ду шо-шаре даларца. Зама мел хала еъча а, уьш, и хьашт-дезарш дазлахь бен дай цадаларх кхуьуш бац бахархой.


7 пачхьалкхе кеманаш лелар юхаметтахIотто кечлуш ю Оьрсийчоь\nМарсхьокху-бутт 24, 2020\nКеманаш дIасалелар юхаметтахIотторах лаьцна хаттар дийцаре деш ю Оьрсийчоь кхин а 7 пачхьалкхаца – Францица а, Венгрица а, Мальтица а, Кипрца а, Иорданица а, Мисарца а (КъахIира), ткъа иштта Китайца а (Шанхай), яздо "Известия" газето, шен авианекъийн урхаллерчу хьастана тIе а тевжаш. Шинарин дийнахь, Марсхьокху-беттан 18-хь, оперативан шабан кхеташонехь Росавиацина а, Роспотребнадзорна а тIедожийра оцу пачхьалкхашца стигалан некъаш схьаделлар кечдар.\nОперативан штабехь керлачу пачхьалкхашца кеманаш лелар схьаделлар тIе ца чIагIдина, хаам бо Маршо Радион Оьрсийн сервисо. "Карарчу хенахь кхечу пачхьалкхашка кеманаш лелор хьокъехь керла сацамаш бина бац", - дIахьедина оцу штабан векало.\nСацам кийча хила мегаш бу хIокху беттан 25-хь, иза дIакхайкхор бу оперативан штабан кхеташонехь, яздо "Известия" газето.\nЕвропе баха аьтто хир бац массера а. Газетан хьастано дийцарехь, Франце а, Венгре а, Мальте а рейсаш схьаелла мегаш ю цу мехкашкахь баха кехаташ долчу а, цигахь болх бан бакъо йолчу а, лоьрашкара гIо оьшучу а нахана.\nДуьненаюкъара роже а, чартеран а рейсаш совцийра Оьрсийчоьнан Iедалша Зазадоккху-беттан 27-хь, COVID-19 коронавирусан инфекцин пандеми бахьана долуш. Премьер-министро Мишустин Михаила Марсхьокху-беттан 1-чу дийнахь цхьана декъана меттахIоттийра кеманаш лелар Британица а, Туркойчоьнца а, Танзаница а. Кху беттан 15-хь Iедало бакъо елира кеманаш лелийта Швейцаре.


ХӀинца хӀокху Википеди чохь, нохчийн маттахь 208 921 яззам бу.\nНохчийчоь •Географи •Исбаьхьалла •Истори •Музыка •Юкъаралла •Ӏилма •Дерриге кеш\nЯззамийн говзанчаФорумФайл чуяккхарЮкъараллийн ков\nДийнахь хилларг — 21 январь\n1506 — Руман папин ll Юлийн пурбанца кхоьллина швейцаройн гварди.\n1775 — Москвахь "Уьшалан майданехь" хӀаллаквина Пугачёв Емельян.\n1793 — къоман конвенто магорца хӀаллаквина олаллах ваьккхина Франкойн мехкан эла XVI Людовик.\n1854 — Ламбей гӀайрен уллохь бухадахна "дуьххьара Титаник" - клипер "Tayleur" цӀе йолу хӀордкема бӀенаш пассажирашца.\n1948 — Квебекан парламентан гӀишло тӀехула хьалаяхийтина Квебекан дуьххьарлера байракх.\n1968 — Гренландехь бухадахна Боинг В-52 кема шен бортан тӀехь йиъ термохӀоьънан бумбанашца.\n1968 — Кхешанин дуьххьара гуо лацар - Вьетнаман тӀамехь уггара гӀаряьлла а, къийсаме а тӀом лаьттина меттиг йу.\n1976 — тӀехгӀовгӀан кемано "Конкорда" йина шен уггара хьалхара коммерцийн рейс Лондон - Бахьрейн хӀаваанекъахула.


Кхо де дисина Iамеркехь президентан харжамаш хила\nКхо де бен ца дисина Iамеркехь президентан харжамаш хила. Талламаш гайтарехь, цу харжамашкахь дакъалоцуш волу ши кандидат, карарчу хенахь президент волу, Обама Барак а, республиканхо Ромни Митт а цхьатерра кхаьжнаш гулдан мегаш ву. Цу хеннахь Сэнди цIе йолу дарц далар бахьана долуш кхелхинчу нехан терахь ду 102 стаг.\nЭлектросерло йоцуш вуьсуш ву хIинца а 3 миллион стаг. Тоьаш дац машенашна чудутту бензин а, мехкадаьтта а. Iамеркан президенто Обамас омра дина бохам хиллачу кIошташка кхин а алсам мехкадаьтта а, бензин а дахьийта аьлла. Иза схьаоьцур долуш ду тIеман министраллан стратегин резервера.\nХенахIоттам говзанчаш дийцарехь, Iамеркан малхбалерчу штаташна тIедогIуш ду керла механ дарц. И бахьана долуш, догIа а, догIанца ло а да мегаш ду цигахь. ЦIеххьана охьаяла мегаш ю хIаваан температура.


Оьрсийчохь кхаьънаш даларна Германехь бехке бина Hewlett-Packard компанин куьйгалхой\nГезгмашин-бутт 19, 2012\nIамерка -- Hewlett-Packard компанин Калифорния-штатерчу Пало Алто гIалахь йолу штаб-хIусам, 26Марс2008\nОьрсийчохь лакхарчу Iедалан даржашкахь болчу нахана, шайн балхана новкъарлонаш ца яйтархьама, кхаьънаш дала дезаш хьал хуьлу Малхбузерчу бизнесхойн. Масех шо хьалха Германехь шуьйра дийцра немцойн Даймлер концерно оьрсийн хьаькамашна тоьллачех машенаш елла хилар. ХIинца «Хьюлетт Паккард» фирмин куьйгалла бехке деш ду, оьрсийн Iедалхошна кхаьънаш даларна.\nЗорба туху машенаш а, компьютерш а еш йолу дуьненна а евзаш йолчу Хьюлетт Паккард фирмин лакхарчу куьйгаллехь хилла волу кхо менеджер ву немцойн прокуратурано Оьрсийчохь коррупцина декъа хиларна бехке винарг. Царех цхьаъ Германин вахархо ву, важа шиъ Финляндерий, Цхьанатоьхначу Штаташкарий ву.\nЦу кхаана бехке дуьллуш ду, Оьрсийчохь кхаьънаш далар а, эцар а, шайца болх беш болчу нехан тешам хьешар а, ткъа иштта пачхьалкхан ясакх яла езачу барамехь дIа ца ялар а. Иштта немцойн Iедалхоша шайн хьокъехь талламаш бечарна юккъехь ву, мел кIезга а, кхоъ Оьрсийчура хьаькам а, амма церан цIераш цкъачунна нахала йохуш яц.\nСаксонерачу прокуратурин векал волчу Кляйн Вольфганга журналисташка бинчу хаамца, бехкебечу зуламхоша оьрсийн Iедалерачу лакхарчу хьаькамашна кхаьънаш делла хилла, Оьрсийчоьнан инарла прокуратуре 35 миллион еврона меха компьютерш йохка тендер шаьш болх бечу фирмина ялийта цу хьаькамашна тIеIаткъам бархьама.\nКляйна дийцарехь, Хьюлетт Паккард компанис оьрсийн Iедалхошна деллачу кхаьънийн терахь 7,5 миллион евро ду. Ткъа и тайпа инзаре дукха ахча куьйгана цIена боцучу оьрсийн Iедалхошка, цхьаннан а шеконаш а ца кхуллуш дIакхачорхьама, цу тобано тайп-тайпанчу Европерачу пачхьалкхашкахь схьайиллинчу банкашкарчу чотийн дийна цхьа маша кхоьллина хилла.\nГерманерачу полицино динчу дехарца, Оьрсийчуьрчу прокуратурано Хьюлетт Паккард компанин Москохарчу филиалехь лехамаш дIабаьхьира 20I0-чу шарахь. Германин дозанна тIехь Iедалхоша лехамаш дIабаьхьира Хьюлетт Паккардан Мюнхенерий, Беблингенерий шина офисехь.\nЦул совнаха, цу скандалечу зуламан таллам дIахьош декъа яра Цхьанатоьхначу Штатийн юстицин министралла а, Iамеркера дезачу кехатийн а, биржийн а хьокъехь йолу Комисси а.\nАла догIу, Хьюлетт Паккард дуьхьарлера Малхбузера фирма яц Оьрсийчохь Iедалхошна кхаьънаш даларна тIехь гучуяьлларг. 20I0-чу шарахь немцойн машенаш еш йолу Даймлер концернан менеджерш бехке бира, Оьрсийчохь шайн концернан сайолу контракташ Iалашъярхьама, цара цу пачхьалкхерачу лакхарчу Iедалхошна деза совгIаташ а, кхаьънаш а луш хилла хиларна.\nИштта немцойн Сименс концерн а гучуелира, Оьрсийчохь шайна масех миллиард еврона лоьрийн машенаш йохка бакъо луш йолу контракташ яхархьама, цара шайх оьрсийн маттахь „откаташ“ олуш долу, ткъа тIаьхьарчу шерашкахь,гочдан а ца дезаш, доллучу дуьнентIехь а гIарадаьлла долу кхаьънаш делла хиларехь.


Къаман библиотеко лоархIаме болх дIабихьар укх шера\nНаджганцӏей бетта 29 ди 2021 шу\nДIадоча шера, шоаш баьча балхах лаьца дийцар къаман библиотеке. Кхуврча кулгалхо йолча ГIазданаькъан Радимас баркал аьлар, ший болхлошта, боаггIача боараме къахьегаш шу дIадахьарах. Укх шера, керттерча библиотеке, дIакхихьар дукха вебинараш, конкурсаш, кхетачеш.\nКнижкай кхуврча куц, чухьара хьал тоадеш дIадихьача доккхача белхаша новкъарле йинзар барттайнача коллектива, шоай болх массахана санна, лакхача боараме дIабахьа. ЛаьрхIа хинначох, цхьа хIама кхоачаш ца деш дисанзар. Из, иштта, дIачакхдалара керттера бахьан-коллектив барт болаш хилари, шоай белхаца уж лерхIам болаш хилари да.\nБIарччача шера шоашта карагIдаьнначох дийцар: Iилман белха кулгалхочун гIонча, Пхьилекъонгий Марета, библиотечни белха кулгалхочун гIонча йолча, Малсаганаькъан Л. , автоматизаце кулгалхочун гIонча Кхоартой А.\nКоллективе хьоахадир техника хувцара гIулакх, иштта, кертте оттадир сайтаца, связеца дувзаденнараш. ГIазданаькъан Радимас аьнначох, 2024 шера, библиотека лаьрхIа керда гIишло е лерхI. Библиотека кердача вахаре, керда, доккха лерхIамаш долаш дIачудаха деза вай, аьлар кулгалхочо. ХьатIадоагIача шера де дезача хувцамех, хьалхарча даькъах кхоачашде дезарех дийцар коллективе.


Адамаша адамаш лечкъаде зама юхаеана?\nКIира ду Нохчийчохь, кегий бераш ларде бохуш, цхьацца наха юккъарреллехь даржаде. Бераш идадо, Iеха а дой, бохуш, дуьйцу социалан машанашкахь а.\n«Шайн бераш лардахьара аш, юккъадаьлла -бераш лачкъор» бохуш, хаамаш кхаьчна кху тIаьххьарчу деношкахь, Нохчийчохь лелочу социалан машане. Йозанца хIоттийна болчу цуьнан автор мила ву хууш дац, амма дукхачу нехан синтем байина оцу хаамо.\nДуьйцуш ду бер тIекхойкхуш, цициг, я жIалийн кIеза а гойтий, цуьнах Iеха а лой, хьаста тIедахча, иза машен чу туху бохуш.\nИ хIуманаш махкахь хилла аьлла даре деш дац ницкъаллийн структурашкахь, амма, лерг диллина Iаш бу нах, бохуш Маршо Радиога дийцира Соьлжа-гIаларчу яхархочо.Хасанова Еситас.\nХасанова: «Кху тIаьххьарчу хенахь цхьацца эладитташ ду кхузахь дуьйцуш, бераш ларде, цабевзачу наха цициг я жIаьлин кIеза а гойтий машен чуьра, бераш Iеха а дой, лечкъадо, бохуш. Иштта дина аьлла хезна дац, бакъдерг дийцича.\nДелахь а, дас-нанас бера лардича дика ду, берийн бешахь а, ишколехь а долу. ХIинцалц хиллачу хIуманна тIе иза дара хьуна вайна тIеоьшуш».\nНохчийчохь цу тайпа хIума хира ду аьлла ца хета дукхаъчу нахана. Иза хилча а, Iедалан буьрсалла а евзаш, и кIоршме зуламаш лело цхьа а хIуттур велахь тамаш бу бохуш, кхин дIа а дийцира Соьлжа-ГIаларчу Хасанова Еситас.\nХасанова: «Бакъдерг дийцича, иза хилла аьлла хезна дац. Иштта хIума хилча а, схьа а лоцу, таIзар а до. Иштта долуш дика а хета. Дала лардойла цу хIуманех. ТIаккха а, дайшка а наношка а, кхайкхам санна ала мегар ду иза. Кху чу кхоьхьуйтуш йолу и хIуманаш дикана а яц».\nИштта бух боцу хаамаш баржош хилар юккъараллехь долчу хьолан гайтам бу аьлла, ша тайпа мах хадабо синIаткъаман говзанчаша. Селхана бен тIамах ца бевллачу нахана, тахана маьрша дахаре бирзина берш цхьанна а тайпана дог хьастина, синош тедина хIума ца дина.\nЦундела, шайна а ца хууш, муьлхачу маьттаза долчу эладиттах теша уьш, аьлла дийцира психолога Павлюк Светланас.\nПавлюк: «Со ала гIертарг хIун ду, иштта хIуманаш таханлерачу юккъараллехь хилар, машар дIахоьттинчу махкахь хуьлуш дерг ду. ТIех сов цунна терго я оьшуш а дац, амма гуттар а тесна дитахь, иза кхераме ду. Оцу хIуманна дарба ду, Iаткъам лайначу нехан синмехалла лакхаяккхар».\nНохчийчохь бераш лардан деза маньякех бохуш, бух боцу эладиттанаш даьржинчу хенахь, цхьа бохаме хаам гIарабелира. Дагестанца дозанерачу Ишхой –юьртара 6 шо долу жима кIант вайна, аьлла. ШолгIачу дийнахь винчу дуьйна къора волу иза карийна, юьртана уллехь дIадоьдучу Ясси хинан йистехь, велла.\nИза цига муха кхаьчна а, я хIун Iалашонца вахана а къастош ду талламо.\nХасанова: "ХIинцалц хиллачу хIуманна тIе иза дара вайна тIеоьшуш...»


Путин шаьш долчу вар тайнарш а, цатайнарш а бара Венехь\nМангал-бутт 06, 2018\nОьрсийчоьнан президентна дика хьошалла дира Австрин Iедалхоша, ткъа Москохан политикана резабоцучара а, туристаша а шийло "хьошалла" дира.\nТайп-тайпана хилира Венехь Путин тIеэцар\nВенехь бехачийн дахар тIекIалтеснера Путин Владимир Австри кхачаро. Австрин шахьарерчу туристашна езаеллачу меттигашка кхачо аьтто бацара гIалин хьешийн. Iуьйранна дуьйнна Iедалхоша цаторийла яцахь бен юккъерчу майдана даха ма гIерта бохуш, кхайкхамаш бора.\n"Кавказ.Реалии" порталан Венерчу корреспонденто дийцира, дерриг а лерича ялхолгIа, вуьшта Оьрсийчоьнан президентан дарже ша юхахаьржичхьана дуьххьара Путин Австри варах.\nКхайкхийначу хенал а ши сахьт тIаьхьа охьадоьссира Венерчу аэропортехь президент валош деана кема.\nШа воьдучу бараме тIаьхьависина вахар дуьххьара дац цуьнан. Путин Владимиран Iедал ду массо а меттиге хьевелла воьдуш, австрихошна цунах хьовзам хилахь а.\nТера-мера дацара Путин Iалашвар: 800 полисхочо лардора цуьнан дехьа-сехьа валар, Австрин тIеман министралло царна гIоьнна кхин а 800 герзах вуьзна эскархо веллера. Венерчу гIишлойн тхевнаш тIехь снайперш бара хIиттийна, сатесча дуьйнна тIехула хьийзаш полисхойн вертолеташ а дара.\nЛакхара хьеший шайн пачхьалкхе баьхкича, церан кхерамзалла ларъяр могIарера гIуллакх ду австрихошна, делахь а, Путин Владимир веача, иза Iалашвар тIехлерина хуьлу - 17 тIеман кема хуьлу цуьнан само еш, Венан стиглахула дIасалелаш.\nПутинан агIончийн, дуьхьалончийн митингаш\nТIаьхьа а виссина, Вене кхаьчна оьрсийн президент кортежца Австрерчу шен коллеган резиденци воьдучу хенахь, тIеман министраллан эскархошца цхьаьна полицино йоллу гIалин юкъ дIакъевлинера. Шахьаран коьртачу кхаа майдане дахар дихкинера боллу бахархошна. Уггар хьалха и бехкам хьакхалора, хIора а шайна хеттачу кепехь президент тIелаца кечбеллачу Путинан агIончех а, дуьхьалончех а.\nБакъду, Путинан фанаташлахь вацара, дегIа тIехь татуировкаш йина, Оьрсийчоьнан байракхна юкъа а хьарчавелла иттех стаг бен а. Дуьхьалончийн митингехь алсам нах гулбеллера.\nБара царлахь нохчийн, Украинан, Шеман диаспорийн векалш а, иштта церан агIо лаьцна, царех дIакхетта меттигера бахархой а.\nОьрсийчоьнан президентан Австрин журналистца ловзавийлар\nШа Австри вале масех де хьалха Путин Владимира цхьана сахьтехь интервью еллера австрихойн телевизионехь керла хаамаш бовзуьйтучу журналистна Вольф Арминна. Австрин журналисташлахь уггар шога, юьхьанца вистхилар долуш ву аьлла, вевзаш ву и репортер. Путине а и дIахаийтина хир дара.\nЦундела шен цуьнца хиллачу къамелехь ирачу хеттарех кIелхьаравала луу президент ловзаваьллера дешнашца.\nШега деллачу хаттарна дуьхьал хаттар деш, йовхарш тухуш, къежаш, хеттарш кхечарна тIе хьийсош, немцойн дешнаш къамела юкъа а далош, забаре ваьллера Вольфца. Масийттаза собар доцуш ву хьо, ахь дош ала а ца вуьту ша, юкъахвохуш элира Путина.\nОьрсийчоьнан Iедал Путинан гергарчу стагехула, "троллийн фабрикан" урхалла дечу Пригожин Евгенийгахула а,\nхакерийн тобанашкахула а кхечу пачхьалкхийн гIуллакхашна юкъагIерта журналисто аьлча, цкъа Iоттабаккхамбан гIоьртира Путин: "Ресторанан бизнес лелочу стеган ницкъ бу аьлла хета шуна Iамеркан Цхьанатоьхначу Штаташкахь я Европерчу цхьана пачхьалкхехь дIахьочу харжамашна тIеIаткъам бан? Воьлу хIума дац иза?"\nТкъа Вольф Армин къар ца лора. "Господин президент, бакъ ма дац иза. Ресторанаш лелийна ца Iаш, Пригожинан дуккха а фирмаш ма ю, тIеман министраллаца бертахь. Миллионашкахь долларшкахь ахча ма дойу цо оцу троллийн фабрикана. Рестораторна хIун оьшу и", - хаьттира модераторо, схьагарехь Европерчу журналисташлахь Оьрсийчоьнан президенте юьхьдуьххьал бакъдерг аьллачух цхьаъ волчу.\n"Цуьнга шега хаттахьа", - аьлла, жоп деллера Путина. Ишта-м Iамеркехь а ву цхьа Сорос, доллу дуьненчуьрчу гIуллакхашна юкъагIерташ аьлла, тIе а тухуш.\nГIирмана йинчу аннексех а, ахгIайре Украинана юхаяларан хьелаш дийцадаьхча, президенто Путин Владимира элира, цу хьокъехь дийцарш дан а дац, ГIирма Оьрсийчоьнах дIатохар ахгIайритIехь бехачу бахархойн маьрша лаам бара аьлла.\n"Кхин цхьана даштIехь а лаца ас хьо?- хаьттира журналисто. – Ахь бохург бакъ делахь, Нохчийчуьрчу а, Дагестанерчу а, ГIалгIайчуьрчу а бахархойн а таро яр-кх референдум кхайкхийна, Оьрсийчоьнах дIакъаста?".\n"Ал-Къайда" радикалан элементаша Нохчийчоь Оьрсийчоьнах дIа а къастийна, Iаьржа хIордантIера Таркхойн хIорда тIе кхаччалц халифат дIахIотто гIерташшехь, нохчийн къомо харжамашкахь шайн лаамехь къастийна Оьрсийчоь аьлла, дехха дийцира Оьрсийчоьнан президенто.


Германехь Къоран даржадайта ца лаьа цигарчу политикашна\nГермани --Немцошна довзийта церан маттахь арахецна Къоран, 12Оха2012.\nМассех де хьалха Германехь хIора а доьзална цхьацца немцойн матте даьккхина долу Къоран декъаран акци йолийнера цхьана меттигерачу бусулба совдегаро. Шен Iалашо цо немцошна бусулба дин а, бусулбанийн сийлахьа тептар а ма-дарра довзийтар ю аьлла дIакхайкхинера. Амма Германин Iедалхошна иза ца тайна.\n„ХIора немцойн хIусамна – цхьацца Къоран“ – иштта ю немцойн Коьлн-гIаларчу совдегаро Наги Абус дIайолийначу ша-башхачу акцин Iалашо. Цо дIахьедина, Германехь 25 миллион Къоран, немцойн матте гочдина долу, мехаза дIасадекъа дагахь ву ша, аьлла.\n„Деша“ цIе йолчу шен Къоран даржоран проектна бух буьллуш, цо шен накъосташца хIинцале а немцойн гIаланашкахь бIе сов информацин кхерч кхоьллина. Цу кхерчашкахь Наги Абун а, цуьнан боламан а агIончаша меттигерчу бусулба нахе кхайкхам бо, шайн чоьтах леррина цIечу мужалтахь долу КъорIан а эций, цу кепара бусулба боцучарна доькъуш долу сийна мужалт йолу Къоран арахоьцуш дакъа лаца, бохуш.\nКарарчу хене кхаччалц цу акцин тховкIелахь кхо бIе эзар мехаза Къоран дIасадекъа аьтто баьлла проектан дайн. Цара дийцарехь, уьш урамашкахь воьду-вогIучарна декъна ца Iаш, иштта набахтешкахь а, ишколашкахь а доькъуш ду. Цул совнаха, дезачеран аьтто бу уьш поштехула а, интернетехула а шайна тасийта.\nБакъду, Германин Iедалхой „Деша“ цIе йолчу акцин дикачу Iалашонех тешаш бац. Царна хетарехь, цу акцин бакъйолу Iалашо немцойн кегийрхой радикалан бусулбанийн могIаршка берзор хила там бу. Ткъа и болам юкъабаьккхина волу бусулба совдегар Наги Абу, Iедалхошна хетарехь, "салафиташ" олучу радикалан бусулбачийн жигархо ву. Цундела немцойн Iедалан векалш и акци ехка некъаш лохуш бу. Карарчу хенахь меттигерчу Керста-Демократин Партин декъашхоша декхаре йина немцойн полици Къоран даржоран акцина ахча стенгара долуш бохург талла.


Гали кIоштара школан дешархой, архивера сурт.\nЙозуш йоцу пачхьалкх ю ша аьлла дIакхайкхийначу Абхазехь кхоччуш дихкина дешархошна гуьржийн маттахь деша. Цуьнах лаьцна дIахьедина Гуьржийчоьнан маслаIат даран а, бахархойн цхьатерра бакъонаш хиларан а хаттаршкахула йолчу пачхьалкхан министран аппаратехь, хаам бо Кавказ.Реалиино. Тбилисехь эргIада бахна бу хилларг бахьана долуш, цара дIахьедар дина берийн бакъонаш талхош хиларх лаьцна.\nПачхьалкхан министран аппаратехь билгалдоккху, гуьржийн мотт школашкахь лелорца йоьзна проблемаш хилар Ахалгорин кIоштахь а. Министран векалш дагахь бу и хаттар дийцаре дан Гуьржийчоьнан дуьненаюкъарчу партнерашца, оцу кIошташкахь бехачу нехан ненан маттахь деша бакъо хилийтархьама.\nХьалхо хаам бинера, Гальскан кIоштахь школаш оьрсий матте йохур ю, цхьацца йоккхуш аьлла. Карарчу хенахь гуьржийн маттахь дешар дихкина ерриг а классашкахь. Зорбан гIирсаша бечу хаамашца, хIинца дуьйна дIа гуьржийн мотт а, литература а Iамор ю Гальскан кIоштахь кхечу пачхьалкхан къоман мотт а, литература а санна.


Кху шарахь Охан-бут юккъе баьлча болабелла Стигалкъекъа-беттан юккъе кхаччалц бахлур болу Рамадан бутт, бусулбанашлахь беза лоруш бу. Къаьсттина терго ян еза хIораммо а шен багара долучун дешан а, шен леларан а. ХIетте а, дозанашна тIехула вовшашна бехкаш дахкар, къийсабалар хIинцца ирделла догIу Къилбаседа Кавказехь.\nЛезгистан vs ГIалгIайчоь\nДагестанхойн политолога, юкъаралхочо Курбанов Руслана, шайн автономи кхоллийтар тIедожийначу лезгинех дуьйцучу хенахь масална, ГIалгIайчоь ялийра, 1990-чу шерашкахь Нохчийчохь тIом боьдучу юкъанна "ларамза кхоллаелла республика" ю аьлла.\nИ дешнаш гIалгIайн юкъараллах хьакхаделира.\nМеттигерчу "Мехк-кхел" юкъаралхойн организацин векалша Султыгов Сараждина а, Албогачиев Мусас а тIедиллира Курбановна, гIуллакх къастон Охан-беттан 27-чохь ГIалгIайчу шарIан кхеле вар. Шен къамелца политолога доллу гIалгIайн къам аьшнаш дина аьлла, хийтира царна. "Къонахчо санна" жоьпалла тIе а лаций, ша аьллачу дешнех жоп далар тIедожийра Курбановна. Шен ма-хуьллу хьал дайдан гIоьртира политолог, мархийн бутт бирзинчул тIаьхьа луьстур ду вай кхолладелла хаттар аьлла.\nШарIехь хаттаран йист яккха реза хилира иза, амма гIуллакх ГIалгIайчохь а ца луьстуш, Оьрсийчоьнан низамашца исламан кхелаш цигахь ян бакъо цахиларна, Гергарчу Малхбалехь кхеле хIиттар хьийхира цо - СаIуда Iаьрбийчохь я Катарехь.\nДукха ца Iаш жоп делира Султыговс а, Албогачиевс а: Курбанов провокатор ву а олуш, цуьнца дозанал арахьа дов листа реза ца хилира уьш. Шайн лаам цахиларх кхетийра цара, гIалгIайн а, дагестанхойн а, нохчийн а Iеламчашна оцу кепара хеттарш листар карадирзина хIума ду аьлла. "Мехк-кхело" юха а Наьсара билгалъяьккхира шарIан кхел вовшахтоха.\nЦул тIаьхьа, ша ГIалгIайчоь муьлхачу контекстехь хьахийра кхетон гIерташ, юха а Курбановс видео дIаязйина, Iораяьккхира.\nПолитолого шен къинтIера довлар доьху оцу видео тIехь гIалгIашка а, доллу Къилбаседа Кавказехь дехачу кхечу къаьмнашка а.\nОхан-беттан 26-чохь ГIалгIайчоьнан Конституцин кхелан суьдхо Доскиев ИбрахIим юкъа а валийна, видеохула зIене а бевлла, Дагестанерчу политологан бехказло тIе а лаьцна, шайна а, шина республикана юкъара а конфликт дIайирзи аьлла, дIахьедира Султыговс а, Албогачиевс а.\nКурбановн къамелна тIехула иккхина дов доьдучу юкъанна, Нохчийчохь бехачу орстхойн тайпа-тукхуман массо а векалша тIедожийра, шаьш нохчех схьадевлла хиларх лелон спекуляци сацае аьлла. Орстхой бехачу хIора эвлахь дIаязбинера бен кхайкхамаш. Тайпанийн цIарах бистхуьлура къаной. Царех хIораммо а дIахьедора, луларчу ГIалгIайчохь цхьана Iалашонца "нохчий бекъа дагахь болийна болх бу", шаьш садеттар дац, цхьаммо "шайна тIехь политика еш" аьлла. ХIора тайпанан къаноша дIахьедора, шаьш дукха шерашкара схьа дуьйна дан а ду, хилла а ду нохчийн къоман дакъа, бохуш.\nИ дерриге а нисделира, мархийн бутт болалучу муьрехь, дуккхаъберш цец а бохуш, Нохчийчоьнан парламентан спикеро Даудов Мохьмада луларчу мехкийн векалшка вовшах а кхетий, къийсаме девллачу дозанех долчу хеттарийн йист яккха вай аьлла, кхайкхам бинчу хенахь. Султыгов Сараждин а, Албогачиев Муса а реза хилира цхьанакхета.\n"Латта цхьана тукхамна я цхьана къомана тIечIагIдина хилча, цунна тIехь дола дар сий лардар санна лору\nОхан-беттан 26-чохь нохчийн спикеро рогIера кхайкхам бира, Къилбаседа-Кавказан федералан гонийн шахьарахь - Пятигорскехь- цхьанакхетар дIадахьа. Доллу организацин хеттарш шена тIелаца чIагIо йира Даудовс.\nБина барт боллушехь, оцу кепарчу цхьанакхетарна реза бацара ГIалгIайчохь цхьаберш. Махкарчу Тайпанийн Кхеташонан декъашхочо Бузуртанов Хьамзата бахарехь, дийца леринарг маьIне хилийтархьама, ша Нохчийчоьнан парламентан спикер хиларе терра, Даудовс "видеокхайкхамаш а ца беш, официалехь кехат даийта деза ГIалгIайчу".\nКхечу гIалгIайн юкъаралхочо Беков Мохьмада дIахьедира, дозанех лаьцна шена хетарг дIаала ша "тIедожийна дацара" Султыговна а, Албогачиевна аьалла.\n"Я къомо а, я съездо а, я тайпанийн Кхеташоно а, кхин болчу бахархойн дакъа ас дуьйцур а дац, хьалхатеттина боцучу юкъаралхойн цхьанакхетар чулацаме ду аьлла суна ца хета", - аьллачу Бековн дешнаш далийна "Фортанга" гIирсо.\n2018-чу а, 2019-чу а шерашкахь ГIалгIайчоьно а, Нохчийчоьно а дозанаш къастош бинчу бертана реза ца хиллачу бахархоша митингаш йолийра Магасехь. ТIаьхьо Оьрсийчоьнан Конституцин кхело тIечIагIдира, документна куьйгаш яздар низамашкахь хилар, бина сацам юхабаккха бакъо цахилар дIа а кхайкхийра.\nГлобализацин эпохехь латтанийн девнаш\nДозанех лаьтта хаттар оццул лазаме тIеэцаран бахьанех дуьйцучу, гоьваьллачу дуьненаюкъарчу юкъаметтигийн Кавказан проблемийн а, регионан кхерамзаллан а Центран Iилманчана этнографна Ярлыкапов Ахьмадна хетарехь, и хаттар ирдаларан бахьана ду, Къилбаседа Кавказехь кху заманан къаьмнийн проекташ шога ехкаелла хиларна латтанца.\n"Регионехь национализм кхиар таханалерачу дийнахь лахдан ницкъ бац я малхбузен а, я исламан а глобализацин\n"Таханалерачу дийнахь кегийрхой национализман авангард хилла дIахIоьттина. Ала догIу, цхьа тамашена оцу доллучо а исламах дIа а ца хадош, мел а оцу хаттарехь исламан тIеIаткъамбар алсамдоккху", аьлла, хета къамел дечунна.\nЯрлыкаповс тергалдо, девне евллаччу агIонаша кест-кеста исламан аргументех пайдаоьцуш хилар, шайн оппоненташ шарIан кхелашка а кхуьйкхуш. Регионехь национализм кхиар таханалерачу дийнахь лахдан ницкъ бац я малхбузен а, я исламан а глобализацин.\nПрагерчу дуьненаюкъарчу юкъаметтигийн Институтан Iилманан директор, профессор Аслан Эмиль тешна ву, тIаьххьарчу шерашкахь латтанашна тIехула кхолладелла хеттарш листар кхин тIе а чолхе даьлла хиларх.\n"Къилбаседа Кавказехь а, кхечу меттигашкахь а глобализацин заманахь адамашна лаьа шайн мацах дуьйна долчу дозанашца, шайна дайн латтанашца шаьш билгалдаха. Дайшкара схьадогIург кар-кара дIалуш хилар а, маьIне хилар а хаало царна цуьнца", - кхетадо Аслан Эмиля.\nЦо дийцарехь, латта цхьана тайпанна, я цхьана къомана тIеяздина делахь, цуьнан доладар - сий Iалашдар санна лору: "Iаламат билгалоне ду иза, хIунда аьлча, цхьана тайпанан, я къоман дозаллица доьзна хиларна. Цхьаъ хьайна тIелетча, хьо кийча хуьлу, хьайн дахар а ца кхоош, хьайн латта Iалашдархьама цуьнах тасавала. ХIунда аьлча, хьайн а, хьайн ворхIе дайн а сий лору ахь иза, хьуна хетарехь, дукха заманшкара схьа дуьйна латта церан долахь хиларна".\nПолитологна, стратегийн инициативийн Агенталлан экспертна Оздоев Мохьмадна хетарехь, латтанаш тIехула девнаш дийларан бахьанех цхьаъ ду, "Къилбаседа Кавказан къаьмнаш карадерзош, шайна хеттачу агIор регионера латтанаш цоьстуш, цхьангара схьадохуш, кхечунна дIалуш "Оьрсийчоьнан империно а, Советан Iедало а лелийнарг".\nСтохкалера шо довш Оьрсийчохь низам тIеийцира, пачхьалкхан дозанашна тIехула херонаш йоху кхайкхамаш бинчарна дуьхьал бехкзуламан гIуллакхаш дохуш. Бакъду, документ хьакхалуш ду пачхьалкхан арахьарчу дозанех, махкахь лаьтта латтанийн конфликташ тергал ца йо цо.


Бютукаев, Басаев, Хангошвили – кху кIиранах керланашкахь яьхна цIерш, оцу юкъанна Ивановохь лаьцна Кадыровн векал\nМарсхьокху-бутт 30, 2020\nГIалгIайчуьрчу Соьлжан кIоштан Обаргийн-Юьртахь (Троицкая) Iедалан ницкъаша леррина операци дIахьош де хьалха вийра кхо тIемало. Ницкъхойх лазийна шиъ, хаам. Хьалхо дара хоуьйтуш ши стаг вийна хиларх.\nВийна кхоъ ДАIИШ-ан агIонча вара, цаьргахь маса тоьпаш, тапчанаш, патармаш, лелха коьчалш яра, чIагIдо антитерроран комитето. Кавказ.Реалиин хьостанаша бинчу хаамца, ГIалгIайчохь байъинчех цхьаъ ву Гадаборшев. Цхьана версица, тIом бинарш хила тарло Бютукаев Асланан тобанера тIемалой.\nКеманаш дIасалелийтарх лаьцна дийцарш дIахьош яра Оьрсийчоь, барт 7 пачхьалкхаца хилла – Францица а, Венгрица а, Мальтица а, Кипрца а, Иорданица а, Мисарца а (КъахIира), ткъа иштта Китайца а (Шанхай).\nДелахь а Европе лела аьтто хир бац массеран.Франце а, Венгре а, Мальте а рейсаш схьаелла мегаш ю цу мехкашкахь баха кехаташ долчу а, цигахь болх бан бакъо йолчу а, лоьрашкара гIо оьшучу а нахана.\nРостовхь кхелан сацамца лецира "Иегован Тешаш" олучу динан тобанера 11 стаг. Динан оцу тобанера нах лецарца Ростов-махкал а хьалхаяьлла Ставрополь – цигахь 16 бехктакхаман дов гIаттийна "Иегован Тешашна" дуьхьал.\nОьрсийчохь йихкина йолчу оцу сектин декъашхойх ялх лаьцна Краснодар-махкахь, пхиъ – Волгоград-махкахь, Астраханехь а, Дагестанехь а – виъ-виъ, ГIебарта-Балкхаройчохь а, Кхарачой-Чергазийчохь а – цхьацца.\nЕвропехь "Юккъерчу Азера а, Нохчийчуьра а схьабевллачу нахах лаьтта террористийн машанаш бу кхоллалуш", - аьлла Цхьанакхеттачу Къаьмнийн организацин инарла секретаран гIовса, Цхьанакхеттачу Къаьмнийн организацин Контртерроран урхаллин куьйгалхочо Воронков Владимира оцу хьукматан пресс-центро даржийначу шен дIахьедарехь.\nМасал далош, дIахьедарехь хьахош ду цхьана Европерчу пачхьалкхехь Таджикистанера схьабевлла нах лецар. Уьш бехкебора тIелетарш дан кечбаларна а, оцу зуламна юкъа мигранташ ийзорна а. Ша далочу кхечу масалехь Воронковс хьехабо узбекех вовшахкхета кхин цхьа маша а, цуьнан декъашхой бехкебо терриризманна ахча латторна. Кхеташ дац, дуьненаюкъарчу цхьаьнакхетараллин Инарла секретаран гIовса, Оьрсийчуьра волчу Воронковс, хIун бахьаница аьлла, Европехь терроризман машанаш кхуллучаралахь нохчий а бу.\nГIалгIайчуьрчу Несаран кIоштарчу Iаьли-Юьртахь лерина операци дIахьош бара Iедалан ницкъаш – эскархоша лоьху тIемалой. "Ши тIемало хаавелла цхьана урамехь ФСБ-на, тIематасадалар иккхина. Герзаш кхуьйсучу юкъанна вийна цхьа тIемало.\nШа лазийначул тIаьхьа цо эккхийтина шех йоллу бомба, аьлла ю цхьа верси", - дуьйцу хьостано. Адвокаташа а, бакъоларъярхоша а билгалдаккхарца, тIемалой бу, олий, кхеле балочу наха дукха хьолехь тоьшаллаш до шайгара дареш етташ даьхна хиларх.\nОьрсийчоьнан статистикан Росстат урхалло доьзалш дIасакъестарх долу пачхьалкхера хьал довзуьйтуш хIоттийначу рейтингехь тоьлла сурт гайтина Къилбаседа Кавказерчу беа махко – 2020-чу шеран ялх баттахь массанхьачул а кIезиг доьзалш дIасакъаьстина цигахь.\nРосстатан терахьаша бахарехь, 1000 вахархочунна кхочу дIасакъестарш иштта ду: Нохчийчохь а, ГIалгIайчохь - 0,6%, Дагестанехь – 1,1%, Тувахь – 1,6%, Къилбаседа ХIирийчохь – 1,7%. Коронавирус яьржича, массанхьачул а сов лахделира доьзалш кхоллабалар Дагестанехь. Кхарачой-Чергазийчохь, ГIалгIайчохь.\nДагестанерчу Хасу-Юьртахь, ТIеман Сийлаллин Борза тIехь хIоллам хIоттийра кхушара коронавирусах беллачу меттигерчу лоьрашна.\nХасу-Юьртарчу дарбан хIусамехь болх бинчу кхаа медйишин а, цхьана лоьран-инфекционистан а цIерш ю тIеязйина. 60 медик ву гергарчара а, коллегаша а дузуш долчу Дагестанерчу лоьрийн «Иэсан тептарахь».\nТрамп Доналда официалехь реза хилла Республикан Партин цIарх Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн президентан дарж къовса.\nОцу хьокъехь дIахьедина цо еарин дийнахь, Республикан партин гулам берзош ша динчу къамелехь.\nГуьржийчохь президент лаьттина, карарчу хенахь Украинехь реформаш кхочушъяран кхеташонна коьртехь волу Саакашвили Михаила ша лерина ву даймахка дIаваха элира. Оцу хьокъехь яздира цо шен фейсбукехь.\nЦунна жоп луш, Гуьржийчоьнан юстицин министра Цулукиани Теяс дIахьедина, "оха къобалдо, нагахь санна Саакашвили Михаил, цIаверза ницкъ а кхаьчна, Гуьржийчу юхавар. Дозане кхоччушехь, иза лоцу процедура а йолор ю, набахте а кхачор ву", аьлла.\nКъилбаседа ХIирийчохь экстремизман материалаш яржорна 1000 сом гIуда туьйхина 30 шо долчу Михайловское юьртан вахархочунна.\nЦо шен социалан машанерчу агIоне хIоттийна хилла "Басаев Шемал – Бесланах долу бакъдерг" цIе йолу видео (шо ду и видео хьажа дихкина). Экстремизм шайца йолчу материалийн тептара язйина Оьрсийчоьнан Iедало 5000 сов видео, книга, аудиоматериал, сурт.\nШколашкахь цIеххьана коронавирус яьржина хааделча, шайггара карантин кхайкхо бакъо хир ю школийн куьйгалхойн, аьлла Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думин кхеташонехь Дешаран министраллин балханна тIехьажаран департаментан директора Романова Тамарас.\nДешар шайн-шайн ражехь долош хир ду классашкахь, школи чу бераш дуьтур ду йолчу массо а неIаршкахула, дIаса а къестош. Дай-наной школашка лоьлуьйтур бац, цаьрца долу юкъарло онлайнехь хир школийн – иштта хаам баржийна Роспотребнадзоро а.\nНесарарчу 19 шо долчу Алмазов Мусана Къилба федералан тIеман кхело цхьа шо ахшо хан тоьхна юкъарчу хьелашкахь набахтехь даккха террорхошкахьа хиларна а, экстремизм яржорна а. Талламан версица, 2018-чу шеран Чиллан-баттахь Алмазовс "Вконтакте" машанехь ДАIИШ къобалъеш массех пост хIоттийна шен агIонтIе.\nМасех де хьалха тIеман кхело 1 шо хан кхайкхийра набахтехь яккха ГIалгIайчуьрчу МаьлгIабекерчу Коттаева Хадижатна цо терроризманна пропаганда ярна.\nНохчийчоьнан куьйгалхочун Иваново махкарчу векална Эдильсултанов Iисана курхаллаш лелорна а, бинчу талламан документаш хийцарна а бехк тIебаьхьина меттигерчу кхело. Ткъа Эдильсултановс бехк тIе ца эцна шена, хаам бо цуьнан адвоката. Цкъачунна изоляторехь латтош ву Эдильсултанов. Кадыров Рамзанан Ивановора векал Эдильсултанов Iиса лецира Оьрсийчоьно аннекси йинчу ГIирмехь, дIавигира Иваново. Цуьнца цхьаьна лаьцна цуьнан ши ваша а, векалтан адвокат а, бухгалтераш а.\nBellingcat тобано а, Оьрсийчуьрчу The Insider портало а, Германерчу Spiegel журнало а бовзийтина шаьш юкъахь бина таллам. Цара Iораяьккина Нохчийчуьрчу тIеман тобанийн баьччанех хилла Хангошвили Зеламха стохка Берлинехь вуьйш дакъалаьцна кхин а цхьана Оьрсийчуьрчу вахархочун цIе. Зулам шен карах динарг хила тарлуш ву Германехь лаьцна кхобу Оьрсийчоьнан къайлахчу ницкъашкахь болх бина волу Красиков Вадим.\nBellingcat-о а, The Insider-о а, Spiegel-о а бахарехь, Красиковна Хангошвили вуьйш гIодина Оьрсийчоьнан къайлахчу сервисан ФСБ-н "Вымпел" декъехь болх бинчу Демьянченко Романа. Иза Европе веана Хангошвили велле хьалха, "Давыдов Роман" аьлла, харц цIе тIеязйина паспорт а долуш.\nХангошвили вен ши кIира дуьсуш, Словакин визица вахана Демьянченко Европе (харц паспорт гучу а даьлла, Словакино дукха хан йоццуш нон-грата кхайкхийра Оьрсийчоьнан ши векал). Германин прокуратуро хьалхо дIахьедира, Хангошвили вен Iалашо а хIоттийна, иза кхочушйинарг Оьрсийчоьнан Iедал хилар го шена, аьлла. Официалехь Москвано маситтазза дIахьедина ша зуламан декъахь яц аьлла.


Институташ нохчашна хьакъ яц-те?\nНохчийчоь -- Нохчийн Пачхьалкхан Университет, Соьлж-ГIала, 02Лах12\nНохчийн интеллигенци лаххара а кху тΙаьххьарчу ахбΙе шарахь кхиош схьаяьхкина лакхарчу дешаран хьукматаш - Соьлж-ГIалара университет а, педагогикан а, мехкдаьттадаккхаран а институташ. Уьш эвсара а яц, дешархошна тоъал хаарш луш а яц, дΙакъовла а догΙу, аьлла дΙахьедина Оьрсийчоьнан дешаран министралло. Иштта мах хадоро цецбаьхначаралахь хилла ца Ιа беккъа оцу доьшийлийн хьехархой, куьйгалхой. Цецбаьхна массо а нохчий. Ткъа шарахь тIемашкахь а кхаьбна, хIинца къам интеллектуалехь а лакъо-м ца гΙерта те Оьрсийчоь, хоьтту вовшашка дуккхаъчу нохчаша.\nНохчийчохь а, ерриг Къилбаседа Кавказехь а йолчу лакхарчу доьшийлийн мах хадош, Оьрсийчоьнан дешаран а, Iилманан а министаралло, леррина говзанчийн тоба а кхоьллина, хIиттийначу зераша гайтинчу жамIашца регионера дукхахйолу университеташ а, институташ а дIакъовла еза. Вуьшта аьлча, церан болх эвсаралла лахара йолуш, санехь бац, аьлла, сацам бина Москохарчу Iилманчийн тобано.\nГIIаддайначийн, ледарчийн могIара ехкина Нохчийчохь ю мел боху доьшийла, уьш Советан Iедал долуш пачхьалкхехь даладелла доьшийлаш ю баьхнехь а. Тоьлла лоруш хилла Миллионщиковн цIарх йолу Соьлж-ГIалара мехкадаьттан институт а яц хIинца йита магочех.\nОьрсийчоьнан дешаран а, Iилманан а министараллин говзанчаша, кхел кхайкхош санна, Iорадаьхначу зерийн жамIаша бахархойн йиш йохийна ца Iаш, йоккха гIовгIа яьккхина Iилманчийн гонехь а.\nЦу хиламан зов дIасадаьржина цхьацца Москохарчу юкъараллин цхьаьнакхетар-боламашкахь а тIехь. Комиссин сацам буххера дуьйна харцо санна туьдачех цхьаъ ву Оьрсийчоьнан студентийн профсоюзан хьаькам Казак Алексей.\n«…Кхузахь дика тергалло Къилбаседа Кавказана дуьхьала, къоман политикаца бIоста нислуш йолу харцонаш. Ма-дарра аьлча, цара чIагIдо Кавказехь йоза-дешар Iамор буххера дуьйна эвсаре а я санехь а цахилар. Цхьаболучарна моттарехь, хьун а, лаьмнаш а дика хьехархо хир ву къоначу кавказхошна, шайн ненан маттахь доьшийлашкахь хьоьхуш болчу педагогел а».\nИшта къамел до студентийн профсоюзан хьаькамо Казак Алексейс. Цо лакхара мах хадабо Соьлжа-гIаларчу Пачхьалкхан университетан а, цуьнга терра лахар мах хадийначу ГIебарта-Балкхаройн пачхьалкхан юьртабахаман академин а. Цунна хетарехь, нохчийн университет тоьллачех цхьаъ ю Къилбаседа Кавказехь а. Цундела Казак Алексей тешна ву Оьрсийчоьнан министралло нохчийн университетан болх шеконе биллар, кIоршаме, нисдан йиш гIалат ду аьлла.\nНохчийчуьрчу доьшийлийн хьокъехь Москохарчу говзанчийн тобано дина зераш\nдахарна гена хилар, цара бакъсурт гайтаран метта, харц хьажам чIагIбеш хилар билгалдоккхуш, угаре хьалха вайнехан Iилманчех хааме яьллачех ю Нохчийн пачхьалкхан университетан Iилманан проректор Мазаева Тамара. Иза даррехь реза яц шайн доьшийла кхечеран могIаре хIотторна.\n«Кхечаьрца ларалуш ю тхан вуз а. Ши тIом лайначул тIаьхьа… Тхан университет ерриг йохийна яра, лабаратореш аьтта хIаллакйина, белхахой бевдда, Iилманчаш дIасабахна… БархI шо хьалха юхакхолла йолийна тхан университет. Тхов боцчу, йовхо йоцчу хIусамашкахь, коре чIурамаш а тоьхна, къизачу хьелашкахь белхаш бина оха масийтта шарахь… Тахана тхуна Москохарчу а, кхечу кIоштерчу а доьшийлашка нисса цхьа барам-бустам хIоттор нийса а дац, я гIиллакхе а дац».\nЦу кепарчу дIахьедарца хааме яьлла университетан Iилманан проректор. Цхьа кIорге а йолуш зераш дан а, цул тIаьхьа Iилманан белхаш зорбане баха а, - боху Мазаева Тамарас, - кху заманан лехамашна жоп луш, гIирс-коьчалш еза. Масех шарахь тхуна мичара хир ю уьш? - хеттаре юьйлу Iилманча. Цо дийцарехь, Нохчийчохь тIемаш бу бохуш даьржина, эладита санна хабарш хиларна, кхечу пачхьалкхера кегийнах ца хIуьтту тахана кхуза деша бахка а.\nКарарчу хенахь Нохчийчохь даьржина хабарш ду, Соьлжа-гIалара доьшийлаш дIакъовла а сахьт дац, бохуш. Цу хиламо йиш йохийна, ладегIамехь кхобу бахархойн а. Стенна аьлча, цара дика кхетадо, нагахь баккъал а уьш дIакъовлахь, шайн бераш деша хIиттош шаьш мел къахьега деза. Къаьсттина, царна гергахь, деккъа цхьана уьш нохчий хилар бахьанехь, халонга дер ду, геналлехь долчу берашка ладегIар.


ГIалгIайн жигархо жоьпе озийна экстремистийн тоба кхолларна\nГIуран-бутт 28, 2019\nМагас, архивера сурт\nНохчийчоьнца доза нийса ца къастийна, бохуш Магасехь митингаш вовшахтоьхначерах волчу Мальсагов Мусана дуьхьал бехктакхаман гIуллакх долийна экстремистийн юкъарло кхолларна. Цунах лаьцна Фейсбукерчу шен агIонехь яздина цуьнан адвокато Беков Магомеда.\nАдвокато дийцарехь, цуьнца зIене ваьллачу талламхочо хаам бина, жигархо Владикавказерчу талламан изоляторе дехьаваьккхина хиларх лаьцна.\nКхушеран Оханан-баттахь (апрель) ГIалгIайчохь лецира, 10 де-буьйса набахтехь а даьккхина, араволу гIалгIайн кхо жигархо - Барахоев Ахмед а, Чемурзиев Барах а, Мальсагов Муса а. Цаьрга бехк кховдийнера Iедал векалшна ницкъ бина аьлла.\nЗазадоккху-беттан 26-чохь Магасехь митинг дIаяьхьира Нохчийчоьнан а, ГIалгIайчоьнан а доза билгалдоккхуш барт барна дуьхьал. ШолгIачу дийне яьллачу цу акцехь тасадаларш хилира гулбеллачийн а, полисхойн а. И бахьана долуш толлучу бехктакхаман гIуллакхехула лаьцна ву 30 гергга стаг.\nКадыровс "жоьжахатан Iазапца" кхерам тесна Берлинерчу маьждигера ЛГБТ-акцин декъашхошна\nДерусификацица а догIуш, Киевехь Грозненская урамна Ичкерин цIе тиллина\nИчкерин экс-президентан кIант Масхадов Анзор Францехь дарбан цIийне кхаьчна\nУкраинехь шен консул хIоттийна къобалъязчу Ичкерино\nСевастополера спортан школана Кадыров Ахьмадан цIе тилла лаам хиларх дIахьедина Нохчийчохь\n"Шеконе схема". ХIун нийса дац кадыровхочун кIант украинхойн тIеман лоьраца "хийцарца"?\nНохчийчохь тIом болуш деллачу берах 20 эзар делла нанна


Францехь жоьпе озийна Саркози\nФранци -- Саркози Николя Тов 1, 2014\nФранцин хилла президент Саркози Николя лаьцна, иза ша Iедалан коьртехь волчу хенахь прокуратурин а, полицин а куьйгаллина кхаънаш дала гIиртина бохучу шеконашца.\nЦкъачунна 24 сохьтана лаьцна ву Фраццин уггаре а скандале а, уггаре а дукха шен доьзалан а, безаман а дахар бахьана долуш гIараваьлла а, цу шен доларчу дахарах политикан капитал йина а хиларца вевзаш волу экс-президент Саркози Николя.\nФранцин уггаре а нуьцкъала стаг хилла волу иза лацаран бахьанехь коьртаниг – коррупци бохучу дашца ала мегар долуш ду. Саркози бехке веш ву шен тIеIаткъамах пайда эца гIертарна а, Iедалан белхахошна кхаьънаш дала гIертарна а, шена оьшуш долу хаарш цаьргара дахьарма цуо царна лакхара даржаш хьехна хиларна. И дерриге а цуо ша президент волчу хенахь, аьлча а 2007 -чу шарера 2012-чу шаре кхаччалца, лелийна хилла, Iедалхоша чIагIдарехь.\nМасала, Саркози шен адвокатца Эрзог Тьерица цхьаьна шен хьокъехь Францехь масийта шо хьалха долийна хиллачу бехкталламан гIулкхах лаьцна къайлахчу информаце кхача гIерташ хиллера. Цу Iалашонца цуо телефонехула къамелаш динера хIетахь кассацин кхелан прокурор болх беш хиллачу Азибер Жилберца.\nНагахь санна ахь шена цу гIуллакхах йолу информаци хилийтахь, ша хьуна Монакохь лакхара дарж нисдийр ду аьллера Францин президента цу Жилбере, ша деш долчу къамелашка ладугIуш дуйла а, уьш дIаяздеш дуйла а ца хууш.\nСаркози Николя лаццане а Iедалхоша шайн тидаме лацаран бахьана иза 2007 -чу шарахь президент хоржучу муьрехь шен президентан кампанина Саркозис хIетахьлерачу Либин куьйгалхочуьнгара Каддафи МухIамарера ахчанаш ийдина хилар гучудаларца доьзна ду. Тайп-тайпанчу хаамашца, 50 миллион евро деллера цунна Каддафис 2006-чу шарахь. Иза гIардаьккхинарг вара 2011 шарахь Каддафин кIант Сайф Ислам. Шен дешний тоьшаллаш ду шегахь бохуш чIагIдора Каддафин кIанта. Ткъа 2012 шарахь и тоьшаллаш Mediapart цIе йолчу интернет агIонна тIехь зорбане а девлира.\nШа Саркозис, кхеташ ма-хиллара, уьш харцкехаташ ду аьлла дIахьедар дира. И гIуллакх толлучу хенахь францхойн Iедалхойн кадаьллера кхечу мехалчу ахчанца хиллачу бозбуанчаллийн ларлаца – Францехь ехачу миллиардхочун Бетанкур Лилианца доьзна долчу. Массийтаза шеконе лаьцна яра и къаналла Алцгеймер лазар долуш йолу тароне зуда низамца доцуш Саркозина ахчанаш делла бохучуннна, амма я иза а, я Саркози а бехке хилар тIечIагдан тоьшаллаш ца карадора талламхошна.\nТкъа и тоьшаллаш хIинца церан каракхаьчна, Саркозис телефонехула динчу кхамелашка ладогIар бахьана долуш.\nИ дерриге а вуно цецвоккхуш хIума хетало Малхбузера кхелан йозуш ца хилар ца евзачаьрна. Карарчу хенахь Нохчийчохь дIайоьдуш йолчу уггаре а гIовгIане кхелан – Кутаев Русланна тIехь йеш йолчун, - терго йича го, оьрсийн кхелан, талламийн а, йоллу нийсо а, низам а лардаран система Iедалах я Iедалан векалех йозуш хилар.\nИштта кхиинчу пачхьалкхашкахь цхьа а кхета йиш йоцуш дара Оьрсийчоьнан хьалхарчу президента Ельцин Бориса шегара дарж Путин Владимире дIадалар а, цкъа хьалха а шена а, шен доьзална а керлачу Iедалло цхьа а зе-зулам дийр дац, я Iедалан ницкъаца шайн леламаш толлур а бац бохучунна гарантеш а яьхна. Иштта дара шен президенталлин ши хан чекхяьллачул тIаьхьа Путин Владимирс шегара гIант цхьана ханна Медведев Дмитрийга далар а.\nВенерчу Малхбален Европин талламийн институтан Iилман белхахо волчу Чапханов Русланна хетарехь, дустийла дац Европера а, Оьрсичуьра а лакхарчу Iедалхошна тIаьхьа халкъо а, Iедалан аппарато тидам латторан системаш.\nЧапханов Руслан: „И Саркози лацар санна долу хIум а кху Европерчу пачхьалкхашкахь цецвала оьшуш хIума дац. И саннарг дуьххьара хилла а дац, тIаьххьара а дац. Оьрсийчоь а, Нохчийчоь а цу хIуманна тIехь цхьа бIе шарана тIаьхьайисина ю кхечу пачхьалкхашкел а. Цхьа зама а еана, и система хIотта ма е-ззара а дIа хIоьттина, хийцамаш хилча, хила там бу цигахь а иштта.\nМинистр велахь а, президент велахь а – уьш менеджерш бу. И бохург хIун ду? Уьш халкъо шайн хьашташ кхочушдан дIахIиттийна нах бу, ахча а луш, ясакхш луш. И кхетам нахехь хилчхьана хийцалур ду цигара хьал а. Ткъа схьагучу суртаца иза кесталгIа хир долуш дац“.\nДера, мас-маликаш ма дац Малхбузера Iедалхой а, хьукматхой а, хьаькмаш а. Цигахь а нисло президенташа а, министраша а шайга кхаьчначу даржех шаьшна са йеш а, низамца ца догIург лелорехь цу даржах пайда оьцуш а. Амма цигахь, мел кIезга, аьтто бу и тайпа нах кхелехула жоьпе озон.\nМасала, ворхI шарана хан тоьхна чу воллира Израилан президент хилла волу Моше Кацав. Францин президент хиллачу Ширак Жакна ши шо арахь яккха хан туьхира 2011 -чу шарахь. Ткъа Германин президент хилла волу Волф Кристиан шен даржах вуьйхира, цунна дуьхьал бехкталламан гIуллакх схьа а доьллуш, 700 еврона мах болу совгIат шен цхьана доттIагIера цуо схьаэцна хилла бохучу бахьанийца.


Iилманан доьхьа деха дахар - «Ойланийн гу́ра», Имам Ибнул-Джавзий - Динул-Ислам\nIилманан доьхьа деха дахар\nЦхьана дийнахь доIа динера ас: «Йа АллахI, везан Дела! Iилма довзарехь а, Iамал йарехь а сайн лаамашка а, сатийсамашка а кха́чаве́ Ахь со, цунах сайна дезачуьнга со кхаччалц сан дахар да́х а де́ Ахь».\nИблисан вочу ойланаша доьхьало йира суна тIаккха: «ТIаккха? Цул тIаьхьа хIун ду? ТIаккха а валар дац? ХIун пайда бу хьуна дахар деха хиларх?».\nАс элира цуьнга: «ХIай Iовдал! Сан дехарх суна луург хьуна хиънехьара, ас иза ловзуш дехна доций хуур дара хьуна. ХIора дийнахь совдовлуш дац сан хаарш а, сан Iилма а? ТIаккха и бахьана долуш алсамдовлуш дац ас дIадийначу диттан стоьмаш, уьш схьадохучу дийнахь ас (уьш кхиийтина волчу АллахIана) баркалла эра долуш? 20 шо хьалха сой велла хилар дика хетар дарий суна? ХIан-хIа, валло́хIи, вайн Делора хетар дацара! ХIунда аьлча тахана суна лекха хинволу АллахI вовзаран иттолгIа да́къа а дацара соьгахь цу хенахь. Ткъа и массо хIума дахаран стом бу, АллахI цхьаъхиларан тешаллаш шена чохь суна карийна долчу, еш ойла а йоцуш кхечарна тIаьхьавазар Iадда а дитина, ойланан а, кхетаман а лакхалле со шена чохь кхаьчна долчу.\nIилманаш девзина суна оцу дахарехь, шайца сан дозалла лакхадевлла долу, шайца сан са жовхIаршца хазделла долу. ТIаккха ас эхартана беш болу кечам а совбаьлла сан, Iилма а, кхетам а боцучарна и шиъ довзийтарехь ас хьоьгуш долу къа а чIагIделла сан.\nТкъа, АллахIа аьлла ма ду элчанийн эла волчуьнга (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна): «Ахь ала: «Сан Дела! Iилмангахь сов ваккхахьа со». (Сурат «ТIо́хIа́», 114 айат). Муслиман «Сахьихь» тIехь а дийцина ма ду, Абу ХIурайратера схьа (Дела реза хуьлда цунна), Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) элира аьлла: «Делах тешаш верг цуьнан оьмаро (дахаро) дикаллехь бен сов ца воккху». IабдуллахIан кIанта Жабирера схьа а дийцина ду (Дела реза хуьлда цаьршинна), АллахIан Элчано (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) элира аьлла: «Бакъдолуш, ирсах ду Делан лайн оьмар яхйалар, нуьцкъала а, сийлахь а волчу АллахIа цунна Шега верзар далар».\nДавуьсийла, Ну́хь пайхамарниг санна еха оьмар хилийта ницкъ белара сан сайна, бакъдолуш, Iилма дукха ду, и Iамочо иза дукха мел Iамадо а лакхаволу иза, пайда алсам а бо цо.\n Ахьмад. Хьакима а, ЗахIабийс а, ХIайсамийс а нийса ду аьлла иза.