Язйина: 09.02.2018, 00:10 : Вайн Къоман Векалш, Керланаш, Коьрта, Юбилей |\n(Историн Iилманийн докторан Ибрагимов Мовсаран 60 шо кхачарна лерина)\nИза цхьа тамашийна, башха амал йолуш стаг ву. ГIиллакхе, оьзда ву. Хетарехь, лам санна, доккха долчу собаран гIад ду цуьнан тайна амал кхоьллинарг. Багара йолу Iаь кIеда-мерза, ладогIа дог доуьйтуш ю. Цо дечу къамело гойту иза кIорггера хаарш долуш хилар. Бакъду, бух боцу хIорд санна, хаарш дара аьлла кураллех хьаса-м бац цуьнан сица. Иза хьаьнцца а къамеле вала а, оьшучунна гIо-накъосталла дан а кийча ву. Цунна къеггина тоьшалла ду профессор лоруш вайн махкахь дуккха а нах хилар. Нохчаллех къилба дина вехаш ву похIме Iилманча. Цундела дуккха а бевза-безарш, доттагIий, цIеначу даггара иза лоруш белхан накъостий бу цуьнан. ХIаъ. Историн Iилманийн доктор, профессор Ибрагимов Мовсар ву. Нохчийчохь а, генна дозанал арахьа а вевзаш ву. Цуьнан хьанал къинхьегам а, муьлххачу къомах долчу адамашца мерза юкъаметтиг латто хаар а ду цуьнан цIе шуьйра йовзаран бахьана. Iилманча цкъа а мокъа Iаш вац. Иза хаддаза кхоллараллин лехамашкахь ву. Хьаналчу къинхьегамехь шен ирс карийна цунна.\nНохчийчоьнан уггаре а хазачу меттигех цхьаъ йолчу Веданан кIоштарчу Марзойн-Махкахь 1958-чу шеран чиллин (февраль) беттан 5-чу дийнахь дуьнен чу ваьлла Ибрагимов Мовсар. Шайн ворхIе дегахь дуьйна къоман гIиллакхаш, йоIбIаьрг санна, лардеш хенебийлинчу гунойн Муслин доьзалехь вина иза. Хьанал даьккхинчу напхица хьалакхиийра дас шен боккха доьзал. Цуьнан бархI бер дара: ворхI кIант, цхьа йоI.\nДиг, бел каралаццал хилчахьана ков-кертахь дан дезачунна юкъадозара Муслис шен бераш. ЙоI нанас чохь дан дезачу дезаршна Iамош хиллехь, кIентий дас кертарчу гIуллакхашна юкъаийзабора, берийн ойла акха ца ялийта, къинхьегамца церан уьйр-марзо хилийта. Цундела Муслин доьзалш халкъана, махкана пайде, вайх хIорамма а шайх дозалла дан хьакъ долуш, кхиъна.\nМассо а, лакхара дешаран кхерч чекхбаьккхина, тайп-тайпанчу меттигашкахь къахьоьгуш ву. Мовсар хилла ца Iа ИбрагимовгIеран доьзалера ваьлла Iилманча. Вайн махкахь а, генна дозанал арахьа а, иштта, дика евзаш ю цуьнан воккхахволчу вешин Мусан цIе. Иза а ву историн Iилманийн доктор а, профессор а.\nЮьхьанцарчу школехь дуьйна дика доьшуш бара вежарий. Кест-кеста кхечу дешархошна хьалха масаллина йохура церан цIерш. Церан цIийца долчух тера дара хаарийн кIоргене кхийдар. Юьхьанцара школа, кхиболчу шен вежарша санна, Марзойн-Махкахь чекхъяьккхира Мовсара. Юьртара школа юьхьанцара бен цахиларна, кхидIа Веданарчу интернатехь деша дийзира кIентан. Цигахь бархI класс чекхъяьккхина, №2 йолчу юккъерчу школехь итт класс чекхъяьккхира Мовсара.\nДешарна, Iер-вахарна хIинца санна бегIийлаш яцара нохчийн ярташкахь оцу муьрехь.Уьш хилахьара бохуш садагийна хьийзаш стаг а вацара. Делахь а, халонашна къарцалуш, деша-м дийшира цхьаболчу кегийчу наха.\nЦарах цхьаъ вара Ибрагимов Мовсар а. Исбаьхьаллин литература алссам ешарна маттана шера, хаарш кIоргера дара дешархочун. Бераллехь дуьйна ирачу хьекъалца къаьсташ волчу Мовсаран дуьнене хьежар а, ойлаяр а шатайпанчу башхаллица билгалдуьйлуш дара. Массо а хIуманна духе кхийдара иза, дерг-доцург ма-дарра довза лууш, бакъ-харц къасто лууш.\nЮьртарчу пхьоьхана хуьйшучу къаноша дуьйцучуьнца догIуш дацара школехь дуьйцург. Наггахь церан къамелашкахь нислучу галаморзахаллаша цецвохура кIант. Мовсар вина, кхиъна юрт, нохчийн дерриге а къоман ховха безам хьерчачу Хьаьжин-Эвлана юххехь яра. Цигарчу къаноша дуьйцург харц хуьлийла дацара.\nЦул сов, вайна массарна дукхавеза Кишин воI Кунта-Хьаьжа Мовсаран дайшна тIевоьссина а, церан керташкахь сискалх веттавелла а вара. Цундела, къаьсттина садуура жимачу стеган цхьабосса шена дукхадезачу адамийн къамелашкахь йолчу галаморзахаллаша.\nБераллехь дуьйна ламазца-мархица волчу кIантана товш дацара хьехархоша бусалба дин емалдар. Хетарехь, историн Iилманийн хьаьрма Ибрагимов Мовсар кховдаран бахьанин цхьадолу орамаш оцу галаморзахаллех хьерчаш дара.\nДукха хьалхе кхоллабелира цуьнан даг чохь къоман исторера къайленаш яста, шеконийн кIайдаргаш дIаяха болу лаам. Итт класс чекхъяьккхина волуш, Мовсарна билггал хууш дара шех историк хирвуйла. Бакъду, оцу Iалашоне кхача дикка къахьега-м дийзира цуьнан.\nЮккъера школа кхиамца чекхъяьккхинчу 1976-чу шарахь Советийн Эскаре гIуллакх дан вигина иза, Узбекистанерчу Самарканде кхечира. Цигахь лаьтташ дара эскаран зIенан цхьадолу дакъош. Цигахь караерзийра зIенан белхан корматалла. Ялх баттахь Iамийра оцу чолхечу белхан къайленаш. Цул тIаьхьа Одесса гIала, схьавалийра бIаьхо. Хьалхарчу классан зIенча волуш, Одессехь чекхдаьккхира цо Эскарехь гIуллакхдар.\nIилмане боьдучу новкъахь\n1978-чу шеран гурахь эскарехь гIуллакх дина ваьлла Ибрагимов Мовсар Даймахка цIавирзира. ЦIа вогIушшехь иза Нохч-ГIалгIайн Республикин пачхьалкхан университетан кечам баран отделени деша дIахIоьттира.\nКечамбаран отделени кхиамца чекхъяьккхина, 1979-чу шарахь студент хилира Ибрагимов Мовсарх. Филологин факультет яра цо деша билгалъяьккхинарг.\nДешаре болчу безамца, гIиллакх-оьздангаллица, къамелехь шалхонаш цахиларца, нийсархошна юкъахь къаьсташ волу студент сиха билгалвелира университетан хьехархошна. Тимаев Вахас, Умаров Мухарис, Гакаев Жабраила, Оздоева Фирузас, Ефанов Константина, иштта, кхечу хьехархоша а шайн семачу тидаме лецира хаарийн кIоргене кхийда студент, оьшучохь гIо-накъосталла а деш.\nШен дерриге а дахарехула чекхбоккхур бу Мовсара цаьрга болу ларам а, безам а. Амма дешарна мел тIера хиллехь а, Iилманан гурашкахь сецна дацара цуьнан къона дахар. Университетан юкъараллин дахарехь жигара дакъалоцуш вара иза. Цундела шо шаре далале комсомольцаша шайн куьйгалле а хаьржира. Университетан шолгIачу курсехь доьшуш волуш дуьйна, деза хиллехь а, мелла а самукъане долуш, оцу заманахь дукха лараме долу дукъ дIакхоьхьуш вара Мовсар.\nЮьхьанца эзар гергга студент доьшуш волчу шайн курсан комсорг вара иза, тIаккха ерриге а филологин факультетан комсорг хилира цунах. Эххар а, Нохч-ГIалгIайн Республикин пачхьалкхан университетан комсорг а хаьржира.\nБилгалдаккха деза университетан комсорг хилар, цхьана йоккхачу кIоштан Комсомолан райкоман секретарь волуш санна, доккха жоьпалла долуш дарж хилла хилар а, цуьнан белхан декхарш дукха хилла хилар а. Амма Мовсар дика ларош вара шена тIедехкинчу декхаршца. Иза комсорг волчу муьрехь кегийрхошна юкъахь дIахьош болу кхетош-кхиоран болх лаккхарчу тIегIанехь дIахIоттийра.\nСтуденташ шайн дешаран кхерчан юкъараллин дахарехь дакъалаьцна Iаш бацара. Вайн республикехь дIахьош йолчу ерриге а мероприятийн жигара дакъалацархой бара уьш. Оцу хенахь йоккха сийллала яра вайн пачхалкхан университетан студент хилар. Вайн республикехь серладолуш, даьржина Iаш дацара дечу диканийн беркат.\nИбрагимов Мовсар куьйгаллехь волуш, Россин дуккха а гIаланашкахь хилла нохчийн студенташ белхаш беш. Беркате болам бара Советийн заманахь студенташа «стройотряд» цIе йолуш дозаллица айъина дIакхоьхьуш.\nУниверситетехь доьшучу муьрехь, Нохчийчуьрчу «стройотрядана» даима а хьалхаваьлла хуьлура М.Ибрагимов. Цкъа а шаьш нохчий хилар диц ца дора вайн студенташа Россин муьлххачу гIала кхаьчча а, низамах, гIиллакх-оьздангаллех ца бухура.\nДуккха а Баркаллин кехаташ дохьуш цIабоьрзура. Цхьана а кепара шеко хуьлийла доцуш, хьалхаваьллачу Мовсаран хьуьнарех бозуш бара и юьхькIам. Цунна хаьара шен къона накъостий низаман гурашкахь совцо а, церан самукъадаккха а. Цундела дукхавезара иза массарна а. Ханна воккха вацахь а, ларам бара цуьнга университетан а, Нохч-ГIалгIайн Республикин а куьйгалхойн.\nЦунна къеггина тоьшалла ду 1983-чу шарахь Соьлжа-ГIалахь керла кхоьллинчу хьехархойн институтан балхах мокъа витина комсомолан секретарь иза хIоттавар. Нохч-ГIалгIайн Республикин пачхьалкхан университетан пхоьалгIачу курсан студент вара иза и деза дукъ тIедуьллуш. Республикин комсомолан обкоман сацамца хьажийна вара Мовсар оцу дарже.\nХьехархойн институтан ректора Умаров Мухарис самукъадаларца тIелецира и сацам. Иза тешна вара дешарца а, керлачу даржаца а М.Ибрагимов ларориг хиларх. Цо университет кхиамца чекхъяьккхира. Институтан комсомолан болх жигарабаьккхина, хьакъ доллучу тIегIанехь дIахIоттийра. Мовсаран хьуьнар, хаарш, хьекъал, дика девзачу ректора аспирантурехь кхидIа дешар марздира комсоргана. Иштта юьхьарлецира цо Iилмане боьду некъ.\n1986-чу шарахь М.Ибрагимов аспирантуре деша вахара. Кхоллараллин лехамаш, Iилманан талламаш, наб йоцу буьйсанаш. И дерриге гина, лайна, доьналлица оцу зерех чекхваьлла ву иза.\nТахана санна атта дацара Советийн заманахь диссертаци язъян а, иза тIечIагIъян а. Алссам къахьега дезара. Ткъа къахьега хьуьнар, хьекъал, доьналла оьшу. Дешаран кеп заочни яра. Амма диссертацина оьшу талламаш дIахьош иза кхийтира, шен даго ма-бохху Iилманан болх бан лаахь, дешаран кеп хийца езаш хиларх.\nКомсомолан болх чIогIа тайнера цунна. Массарна дукхавезара, лорура, цо аьллачуьнга Соьлжа-ГIалин а, Нохч-ГIалгIайн а комсомолан куьйгалхоша ладугIура. Даржехь лакхаваккха герга ду бохуш, дуьйцуш хабарш дара. Цхьаболчара дийцарехь, Соьлжа-ГIалин комсомолан хьалхара секретарь хIотто беш кечамаш бара.\nДелахь а, уггаре и хабарш жигарадевллачу хенахь, цIеххьана комсомол дIатесна, иза аспирантуре очни деша вахара. «Iедало стройотрядашна тIехь деш долу куьйгалла» яра цуьнан диссертацин тема. Дешар очни кепе дерзоро таро хилийтира диссертацина тIеверза.\n1989-чу шарахь Ленинградерчу пачхьалкхан университетехь боккхачу кхиамца тIечIагIйира Мовсара Iилманийн кандидатан диссертаци. Иттех шарахь сов болх бира цо Iилманийн кандидат ан дисс ерт аци тIечIагIйинчул тIаьхьа, Нохч-ГIалгIайн Республикин пачхьалкхан хьехархойн институтехь, хьехархочун, лакхарчу хьехархочун, историн кафедрин доцентан даржашкахь белхаш бира цо.\n1995–1999-чуй шерашкахь оццу кафедрин куьйгаллехь болх бина М.Ибрагимовс. Муьлххачу даржехь хиллехь а цуьнан лаам цхьаъ хилла: нохчийн къоман тIекхуьуш долу чкъор ийманехь, гIиллакхехь, Даймохк безаш, кIорггера хаарш долуш, халкъана, махкана пайдехь хилийтар. Цо доггах къахьегна, тахана а хьоьгу шена хьалха болу студенташ иштта хилийта лууш.\nШегара хаарш кхоа ца деш, дIаделла, хан-зама ца лоруш деша, Iама луучарна. Тахана дукха хьехархой бу М.Ибрагимовс Iамийна вайн школашкахь къахьоьгуш.\n1997-чу шарахь Мовсара Iилманийн докторан диссертацина тIехь болх дIаболабо. «Юкъаралла а, Iедал а Сийлахь-боккхачу Даймехкан тIеман шерашкахь (Къилбаседа Кавказан къаьмнийн республикийн масалшна тIехь)» яра диссертацин тема.\nЛарамаза дац аьлла хета Iилманчас къастийна и тема харжар. Ша схьаваьллачу нохчийн халкъан лазамаш ца бевзаш хуьлийла дацара иза. Дуьненна хууш ду инзаре ирча денош оцу муьрехь нохчийн кхолламехь хиллий. Вайнехан дуккха а яхь йолу кIентий буьрсачу тIеман арахь лаьтташехь, Сталинан хьадалчаша махках баьхна нохчий а, гIалгIай а. ХIинца-м массара дуьйцу иза. Амма оцу хенахь и дийца, хьахо хIуттуш дукха нах бацара.\nДелахь а, Мовсар шен диссертацехь Iилманчин тидам тIеозийра, цкъа а ца хилча санна, бицлуш лаьттачу оцу лазамна. Москварчу пачхьалкхан хьехархойн институтехь 1999-чу шарахь чIагIйира цо диссертаци. Ткъа 2000-чу шеран чиллин (февраль) беттан 16-чу дийнахь Россин Федерацин дешаран министерствос тIеэцначу сацамца, историн Iилманийн докторна Ибрагимов Мовсарна историн кафедрин профессоран сийлахь цIе елира.\nЦуьнан бIе гергга Iилманан статья а, ворхI монографи а ю зорбане яьккхина. Царна юкъара билгалбаккха луур дара цо шен вешица, Ибрагимов Мусаца цхьаьна бина болх. Иза 2003-чу шарахь зорбане яьлла книга ю: «Чечня: через круги ада переселения и депортации».\nБоккха талламан болх бу иза, яздинарг бакъдолчунна тIера схьаэцна хиларна далийна тоьшаллаш (библиогафин билгалдахарш) долуш. Къоман исторехь дегаIийжаме киртигаш хилла даьхкина шераш, вайнаха лайна Iазап-бала буьйцу оцу книги тIехь.\nОьрсийн паччахьан ямарт политика бахьанехь, XIX-чу бIешеран юккъехь нохчий Хонкара дIакхалхар а, 1944-чу шеран чиллин (февраль) беттан 23-чу дийнахь Сталинан хьадалчаша вайнах Казахстане а, Юккъерчу Азе дIахьовсар а дуьйцу.\nИштта, дешархойн тидаме диллина авторша ХХ–ХХI-гIий бIешераш хотталучу муьрехь Iедалан тIаламазалла бахьанехь, буьрса тIом кхехкаш, Нохчийчохь лаьттина бодане денош. КIорггера Iилма, бух боцу хIорд санна, хаарш, ира хьекъал, доьналла долчу историкаша шайн книги тIехь, цхьаннах ийза а ца луш, майрра яздо вайн махкахь тIеман цIе кхарстаран бахьанех, и тIемаш бахьанехь халкъана, махкана хиллачу зенех.\nМехала книга ю Ибрагимов Мовсара а, цуьнан воккхахволчу вашас а язйинарг. Нохчийн къоман къаьхьа чам беттало истори йовза луучо еша хьакъ долуш ю иза. Иштта мехала белхаш профессоран дуккха а бу. Царах цхьаъ «Вклад чеченского народа в победу над фашизмом в Великой Отечественной войне» книга ю. Дукха хабарш хезара немцойн фашисташа тIелатар дича, Даймахкана нохчаша накъосталла ца дина, тIамехь дакъа ца лаьцна, бохуш. И хабарш цхьа а бух боцуш хилар гойту Мовсара шен 2005-чу шарахь зорбане яьллачу книги тIехь.\nОцу темина дукха Iилманан белхаш бина цо. Масала, 2007-чу шарахь цо язйина «Чеченская Республика в период Великой Отечественной войны». Цхьана а кепара шеко хуьлийла доцуш, нохчийн халкъо хьанал къахьегна хилар гойтуш ю историка 2015-чу шарахь язйина «Подвиг во имя Родины» книга а. Бийцина ца валлал дукха бу профессора бина и тайпа мехала белхаш. Цуьнан хьанал къинхьегам, Iилманехь яьхна кхоллараллин лакхенаш тидаме эцна, 2001-чу шарахь «Почетный работник высшего профессионального образования Российской Федерации» сийлахь цIе елира М.Ибрагимовна. Цунна иза хьакъ а яра. Халкъана, махкана эшначохь цкъа а ша кхоийна вац иза.\nНохчийн къоьжачу лаьмнаша амал яхчийна, халкъан дуьхьа ваца Iамийна, диканаш дебо марзвина, дерриге а дуьне маракъовллал деган комаьршалла, сирла са долуш стаг ву Ибрагимов Мовсар.\nДийцина ца валлал дукха долчу, Нохчийн Республикин Куьйгалхочун, Россин Турпалхочун Кадыров Рамзанан диканех цхьаъ ду Москварчу пачхьалкхан хьехархойн институтан историн кафедрин куьйгаллехь хилла Ибрагимов Мовсар, 2004-чу шеран хIутосург баттахь кхайкхина цIавалор. Иза цIаверзор ларамза дацара. Иза Нохчийн Республикин къаьмнийн политикин, арахьарчу зIенийн, зорбанан, хаамийн министр хIоттийра.\nЧолхе зама яра иза. Гобаьккхина халкъан мостагIий бара тайп-тайпана зуламаш деш. Царал а жигара хьийзаш Росси йохийна, масийтта декъе ерзо лууш болу малхбузерчу пачхьалкхийн векалш бара. Церан ахчанах Iехаелла, Даймахках сийна цIе яьлча а бен ца хеташ, цхьацца питанаш кегош, хьийзаш, Россин бахархойн «Бакъонаш ларъяран» тобанаш кIеззиг яцара.\nОцу хьолехь дIаболийра Ибрагимов Мовсара Нохчийн Республикин къаьмнийн политикин, арахьарчу зIенийн, зорбанан, хаамийн министран даржехь болх. Масех бутт балале, цо Нохчийн Республикин пачхьалкхан къоман политикин концепци кечъяйтира.\nШуьйра йийцаре йинчул тIаьхьа, 2004-чу шеран лахьанан (ноябрь) баттахь республикин Iилманан-практикин конференцехь тIеийцира цуьнан дуьххьарлера кеп. Нохчийн Республикин Куьйгалхочо Кадыров Рамзана Президентан даржехь волуш, дуьххьара тIе куьг яздинчу Указаца тIечIагIйина ю и концепци.\nМехала документ хилла дIахIоьттина иза. Министр волуш, кест-кеста кечйора цо Нохчийн Республикин, Къилбаседа Кавказан, Ерригроссин, Дуьненаюкъара Iилманан конференцеш. Дийцаре дохкуш тайп-тайпана гIуллакхаш дара, дакъалоцуш дуьненна бевза Iилманчаш хуьлура.\nМехала яра Мовсаран дIадолорца юкъаяьккхина «ДоттагIаллин цIерпошт» цIе йолу акци. 2005-чу шеран мангалан (июль) беттан 22-чу дийнахь новкъаелира Россин массо маьIIе кхача Iалашо лаьцна Соьлжа-ГIалара цIерпошт. Вайн республикера бIе гергга стаг вара цIерпоштан еа вагон чохь: артисташ, яздархой, журналисташ, Iедалан белхахой.\n«ДоттагIаллин цIерпошт» беха некъ беш, Къилба-Сахалине кхача лерина яра, яккхийчу гIаланашкахь цхьацца-шишша де а доккхуш, цигарчу бахархошна къоман культура йовзуьйтуш, доттагIалин зIенаш дIатосуш.\n«ДоттагIаллин цIерпошта» тIехь новкъа бевллачеран Iалашо яра вайн къомана тIехь кхоьллинарг харц цIе хилар, вай террористаш цахилар дIахаийтар, къоман культура йовзийтар. Шина баттахь сов лийлира «ДоттагIаллин цIерпошт» Россин аренаш гезъеш. Эххар а, Москвахула, Санкт-Петербургехула чекхъяьлла, 2005-чу шеран товбецан (сентябрь) беттан 20-чу дийнахь Соьлжа-ГIала цIайирзира.\nДуьйцила доцуш, мехала гIуллакх дара «ДоттагIаллин цIерпошто» динарг. Цо йовзийтира Россин бахархошна бакъйолу къоман юьхь, гайтира цуьнан похIмечу кIентийн а, мехкарийн а хьуьнар, корматалла.\nЦхьаболчу шуьйрачу хаамийн гIирсаша къинхетамза юкъайиллина дегазалла, херонан шело дIаяккха ницкъ кхечира цуьнан. Кханенан ойлаеш, къоман хиндерг серладала, нохчийн халкъан адамалла дIайовзийта лууш йина беркате ойла хиллера Ибрагимов Мовсаран «ДоттагIаллин цIерпоштах» хьирчинарг.\nЮкъараллин гIуллакхашна алссам тидам тIебахийтахь а, министра шен белхан коьрта декхарш тидамаза дуьтура. Иза министр волуш, пачхьалкхан хаамийн политика цхьаъ яра, массо а газет, журнал цхьана куьйга кIел дара. Хьанна хIун оьшу хаара, белхахо муьлхачу даржехь лакхаваккха веза, муьлхачу даржера воссо веза хаьара.\nДелан къинхетамца масех кIоштан газетийн редакцешна керла гIишлош йира, регионан шуьйрачу хаамийн тоьллачу белхахошна «Нохчийн Республикин хьакъволу журналист» сийлахь цIерш елира. Ибрагимов Мовсар министр волуш, дуьххьара билгалдаьккхира Нохчийчохь шайн белхан декхарш кхочушдеш кхелхинчу журналистийн де. Йолчу таронца гIо-накъосталла дира оцу журналистийн доьзалшна.\nТкъа уггаре а коьртаниг, ерриге а министерствон болх низамехь дIахьош бара. ХIора кIиранах кхеташонаш йора, кхиамаш а санна, ледарлонаш а йийцаре еш. Газета тIехь цхьа гIалат хилар а йоккха ледарло лоруш яра. Бехкениг билгалвоккхуш а, жоьпе озош а вара. Цундела массера цуьнга ларам бара. Цуьнца болх бар дозалла хетара.\nИбрагимов Мовсар 60 шаре кхаьчна хиларх теша хала ду. Иза массо а хенахь санна, товш, хаза стаг ву. Цуьнан оьздачу синан хазалла ю иза серлавохург. Халонашка, бохамашка ца каглун амал, эшамашка ца хьашало синъондалла ю.\nДерриге нохчийн халкъ санна, вайн махкахь кхихкинчу буьрсачу тIеман къахьо гина, иза лайна ву иза. ХIусамах а, чохь хиллачу йийбарх а ваьлла. ТIеман къизалло хеназа вожийна ваша лахьтин кийра верзийна. ТIехь да воцуш дисинчу вешин берашка гIийлачу ойланашца бIаьрахьежна. Делахь а, цуьнгахь доьналла хилла дерриге а халкъе тезет хIоьттинчу муьрехь шен цхьаьннан лазам айбина ца хьийззал.\nЦергаца балда лаьцна, цо шегахь хуьйдина дегаIийжаме баланаш а, кийра морцу гIайгIанаш а. Мел хала делахь а, цкъа юьхьарлаьцначу Iалашонна юха ца волуш, хьалхахьа дIагIиртина Ибрагимов Мовсар. Цундела кхаьчна иза толамийн лакхенашка.\nТахана Нохчийн Республикин пачхьалкхан университетан Даймехкан историн а, политологин а кафедрин профессор ву иза. Ибрагимов Хьамзатан цIарах йолчу Россин Iилманийн академин Комплексни Iилманийн-талламан институтан коьрта Iилманан белхахо а ву, Нохчийн Республикин хьехархойн университетан историн кафедрин профессор а, Кишиев Кунта-Хьаьжин цIарах йолчу пачхьалкхан университетан профессор а ву.\nХалкъана, махкана пайдехь болуш, шайн да-нана санна оьзда, кIорггера хаарш долуш доьзал а хьалакхиийна Мовсара а, цуьнан хIусамнанас Зинас а. Церан виъ доьзалхо ву: ши кIант, ши йоI. Йоккхах йолу йоI Залина Москвахь университет чекхъяьккхина, юрист ю.\nКIант ВахIид, дуьненна евза Плехановн цIарах йолу академи чекхъяьккхина, банкехь болх беш ву.\nШолгIа кIант Мурад Россин Губкинан цIарах йолу мехкадаьттан а, газан а университет чекхъяьккхина, шен корматаллица болх беш ву.\nТкъа жимах йолу йоI хIинца студентка ю, юрист хила Iалашо лаьцна доьшуш.\nНохчийчоь ирсе кхачо йолчу беркатечу кханенан исбаьхьа заза ду. Цхьа мискъал а шайн дех тера хилахь, цхьа а шеко яц, уьш вайн мехкан дозалла хилла дIахIуьттург хиларх. Царна эхь ду кхечу кепара хилахь. Нохчийн къоман тоьллачу адамех цхьаъ ву церан да. Цунна деш дукха тоьшаллаш ду, белхан накъосташа а, иза вевза-везачара а.\nЦо ца лехна бахамаш, ца къийсина даржаш, ца къихкина халонех. Хьаналчу къинхьегамехь ирс карийна, цунах воккхавеш схьавеана. Иза ваьхна Iилманан серло яржош. Вайх хьерча оцу серлонан беркат дикане, адамалле, къинхетаме, комаьршалле кхойкхуш.\nМа дика ду иштта адамаш вайн махкахь долуш.\n№10, пIераска, чиллин (февраль) беттан 9-гIа де, 2018 шо\nВремя: 2019-05-19 22:23:14


Путина Владимир а (аьрру агIорхьара), Кадыров Рамзан а\nОьрсийчоьнан президентана а, Нохчийчуьрчу Iедалшна а жоьпалла тIехь ду вен дагахь тIелатар дарна нохчийн блогерна Абдурахманов Тумсона Швецехь а, кхин болчу Кадыров Рамзанан критикашна тIелатарш дар а.\nЦунах лаьцна дуьйцуш ду Евробартан Талламан юкъарлоно а, ситуационан центро а кечйинчу докладехь. Цуьнан чулацам бешна SVT - Швецин юкъараллин телевизионо. Цунна тIетидам бахна Кавказ.Реалиин редакцин, хаам Свобода Радионо.\nШвецин телеканала хиина ма хиллара, Швецин пачхьалкхан кхерамазаллин сервсисо (СЭПО) жамI дина, блогерна вен тIелатар Нохчийчуьрчу Iедалша дина хилла аьлла.\nЕвроперчу талламо кечдинчу рапортехь дуьйцуш ду, Тумсо а, кхиболу нохчийн блогерш а байъа гIортар далур дацара, президент Путин оцунна дуьхьал хиллехь.\nДокладехь дуьйцуш ду, Оьрсийчоьнан а, Нохчийчоьнан а Iедалша адамаш дойъуш пайда эца мега Росгвардин "Терек" лерринчу тобанах бохуш. 2019-чу шарахь и тоба а, цуьнан командир Висмурадов Абузайд а санкцийн тептарнаюкъатуьйхира Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташа, ткъа кхушара Зазадоккху-баттахь - Европан барто.\nАбдурахманов Тумсона вен дагахь тIелатар дира 2020-чу шарахь Чиллан-баттахь, Стокгольмана къилбаседехьа йолчу Евле гIалахь. Оьрсийчоьнан вахархо Мамаев Руслана, Шапиева Эльмира цIе йолчу зудчо гIо а деш, цуьнан петар чу а ваьлла, жIов карахь тIелатар дира блогерна.\n2021-чу шарахь Дечкен-баттахь Швецерчу кхело, 10 а, 8 а шераш хенаш а тоьхна, чудоьллира тIелатар дина шиъ.\nКхушара Охан-баттахь Германехь юкъахдаьккхира блогеран ваша - "Вайфонд" бакъонашларйон вовшахтохараллин белхахо - Абдурахманов Мохьмад вен гIортар. Зулам дан гIоьртинарг хила мега аьлла шеко йолуш оцу гIуллакхехула жоьпе озийна ву Оьрсийчоьнан вахархо Дадакаев Валид, цуьнца декъа хилла аьлла шеко йолуш ду Iедалш немцойн контрталламан белхахо.\nКадыровн критикаш даима а санна вен гIортаран объекташ хуьлуш бу тайп-тайпанчу пачхьалкхашкахь. Кхушара ГIадужу-баттахь, Оьрсийчоьнан 4 махкахо а, Узбекистанера а, Украинера а кхин а ши стаг а лецира Туркойчохь, блогер Халитов Хьасан вен гIорта дагахь хилла аьлла шеко йолшу.\nСтохка Марсхьокху-баттахь Оьрсийчуьра Ахтаев Сар-Iела а, Магомадов Салман а лецира Австрехь, блогер Анзор (Мамихан Умаров) цара вийна аьлла шеко йолуш. Оццу хенахь талла долийра Брегенцехь блогер Магомадов Хьусайн вен гIортар а.\nКарарчу хенахь Германехь луьстуш ду нохчийн сепаратистийн командир хилла Хангошвили Зелимахна верца доьзна гIуллакх. И зулам дарна бехке веш ву Оьрсийчоьнан тIеман талламан сервисан белхахо.\nПутин Владимиран а, Кадыров Рамзанан а зорбан-секретараш ца хIиттира кхачам боллуш SVT телеканала бинчу талламна комментари ян.


Селфи - нохчийн шира дош!\nСелфи боху дош нохчашлахь дукха даржаро хоьтуьйту наг-наггахь иза ворхIе дайшкара дуьйна схьа вайн ненан маттахь лелаш хилча санна. Жима а, воккха а, бер а, гIеметтахIоьттинарг а – цхьа а вуй-те аьлла а хетало, мобилан телефонаца ша шена сурт даккханза?\nКъайлаха-къулаха шен цу сартех воккха а веш, ирча даьлларг оцу сохьта дIа а дойъуш, хаза даьлларг я профиле хIоттош а, бовза-безачарна дIасатосуш я, кхин ца хуьлчу даьлча, шена дагалецамашна дуьтуш. Хийлачарна тIаьхьарчу масех шарчохь марзделла, хийламмо лелош хIума ду иза.\nБакъду, атта мукIарло ца до дукхахболчара, шаьш а цу лазаро лаьцна хиларх – эхь хета, я наха „кхуо хIун леладо“ аларх кхоьру. ХIетте а ша шена хазхетар, ша шех воккхавар – иза еккъа цхьа вайн заманан билгало яц, иза хIора адаман сица, цуьнан Iаламца ду, даима а хила а хилла. ХIинца санна и хIума малха даккха, иза гаррехь лелон, иза кхечаьрца декъа техникан таронаш ца хиллехь а.\nВуьшта иза делахь, муха тудура дара ширчу наха шайн тоьлийн пеношна тIехь дехкина сарташ, шаьш а, шаьш лелориг а гойтуш? Муха тудур дара, дуьненчу даьллачу, мотт ца луьйцучу берана уггаре а хаза хеташ, цуьнан самукъадолуш долу аз – иза цуьнан цIеран аз хилар?\nМуха кхето дезара, цивилизацино дуккххаъ бIешераш хьалха куьзга кхоьллина хилар а, ткъа хIинца и куьзганаш вайн хIора а петарахь дуккхаъчу терахьашкахь кхазар а? Цундела харц хир дац, селфи даккха сатийсам адамашкахь даима а хилла, амма иза даккха аьттонаш ца хилла алар.\nДуьххьарлера селфиш дац, цхьаболчарна ма-моттара, тIаьхьарчу шерашкахь мобилан телефонашца юккъедевлла. ХIан-хIа, уьш дуьххьарлера автоматикан кнопка тIехь йолу фотоаппарат кхоьлличхьана а, аьлча а 1900-чу шарахь дуьйна дохуш ду. Цхьаццадолчу хьостанашца тIаьхьаьрлерчу оьрсийн элин Николай ШозлагIчун йоI Анастасия лара йогIу, дуьхьарлера селфи сурт даьккхинарг – ша шена даькхинера цуо иза, куьзгана а хьожуш.\nКуьзгана а хьовсуш зудбераша даьхна сарташ дара вайн заманахь а селфиш моде даьхнарш – дагдогIий шуна, кхо-диъ шо хьалха зудабераш, цхьа ша-башхачу кепехь шайн смартфонаш схьа а лоций, балдаш а дуса дой, эсала бIаьргаш а бой, куьзгана хьалха дохуш хилла и сарташ? Доналд Дак - балдаш олура царех, ДиснейгIера мултфилмерчу бедан Даккан муцIарх цара шайн батош тарйеш хиларна.\nСелфи боху дош ингалс маттерчу „селф“, „ша“ я „ша шена“ бохучу дашах схьадаьлла ду. Нохчийн маттахь селфих „шашеналг“ я „шашалг“ ала хьакъ ду бохург дийцаре даьккхира масех бутт хьалха цхьана дуккхаъ вайнах гуллучу интернет сайта тIехь. Амма муьлха а керла термин санна, хетарехь, хийрачу маттераниг тIеэца аттох долчу нохчийн кегирхошлахь и дош дарда ца даьржира.\nСелфи -сарташ хIуммаъ шен къоначу дахарехь кIеззиг даьхна йоцучу 22 шо долчу Джамбекова Элизас Маршо радиога дийцира, нохчашка и башха мода кхачарх а, яржарх а лаьцна. Цуо дийцарехь, тоххарехь къоначу чкъуран ловзар долчуьра дIадаьлла селфица дерг, хIунда аьлча башха къоначарна тIаьхьабуьссуш гIеметтахIоьттинарш а бац, шаьш шайна сарташ дахарехь.\nДжамбекова Элиза: „И селфи боху дош чIогIа даьржина вайнахана юккъехь. Хьалха смартфонаш еза йолчу хенахь, уьш эца массеран а таронаш яцара. ХIинца-м уьш йоцуш стаг вац, жима а, воккха. Берашкахь а тIаьхьа ю хIинца керла-керла яьлларг телефон. Ткъа и смартфонаш чIогIа атта ю лелон, цаьрца сарташ даха а атта ду вуно, масала, нагахь санна хьо хьуо елахь, уллохь хьуна сурт даккха стаг а воцуш, хIуммаъ хала дац айха хьайн сурт даккха.\nСелфиш иштта яьржина нохчашна юккъехь. Хьалха алсамох зудбераш дохура уьш, амма хIинца кIенташа а, баккхийчара а доху. Зудбераша шаьш цхьа керла тIеюха хIума эцча, я шаьш цхьа хаза юургаш а йина, шун кечдича, дохуш шаьш шайна сарташ. КIенташа, масала, шаьш машен эчца я шаьш мехкаршца ирах Iачу хенахь доху.\nУр-атталла гIеметтахIоьттинчу зударша а доху уьш вуно дукха. Сурт даккха цхьаммо а ца олу, и дош дошамна юккъера а дIадаьлла хIинца, массара а селфи олу“.\nХарц хир дара селфиш дахар беккъа вайнахана сел чIогIа марзделла аьлча. ХIан-хIа, доллу дуьне а ду цу дагаро лаьцна. Муьлхачу а Европийн гIаланийн урамашка ваьлча, иттанашкахь го шаьш шайн сарташ дохурш, туристаш хуьлда уьш, я меттигера бахархой.\nЙоккха IалагIож елира масех шо хьалха Нелсон Мандела веллачу тезета вахана Iаш волчу Цхьаьнатоьхначу Штатийн президента Обама Баркаъас, Британин премьер-министро Кэмеронс, цхьа кIайн месаш йолу зуда юккъе а хаийна, тезетахь цадогIучу агIор гаррехь самукъадаларца шаьшна селфиш дахар гIардаларо.\nЦуьнца цхьаьна догIуш хетало нохчашлахь лелаш долу цхьа кхин сурт, цхьана тезетахь рагIу кIелахь кадам схьаоьцучехь могIара Iаш ву иттех жимстаг, хIора а уккал чу а эккхийтина, шайн смартфонашка хьожуш а волуш. Цхьаммо йозанца комментари йина цу суртана, хIара ду-кх „гIарчIъаьлла“ тезет, вай-фай а йолуш, селфиш дIасатасса а йиш йолуш, аьлла.\nНохчийчуьра куьйгалла а, муфтиятера Iелимаш а, махкара бу аьлла болу дешна нах а - массо а ву интернетехь шайн селфиш эфире дохуш. Уьш а бац цхье - Римера Папа Франциск а ву цаьрца нийса аьлча санна, кест-кеста шен селфиш, католикаш олуш ма-хилла, „орби ет урби“, аьлча а дуьненна а, гIалина а гойтуш.\nЗудчунна тIехула машенаш а йохуш дIабахана хьаькамаш\nРицкъ дагоро цецбаьхна нах


Нохчийчоь юкъахь йолчу Оьрсийчоьнан арахьарчу политикан коьрта хаттарш билгалдохург мехкан президент ву. Цунах лаьцна дIахьедина Кремлан векло Песков Дмитрийс, Украина ша Оьрсийчоьнах дIатухур яра аьлла, Нохчийн республикан куьйгалхочо Кадыров Рамзана динчу дIахьедарна комментари еш, хаам бо РИА "Новости" агенталло.\nПесковс билгалдаьккхира Кадыровн бакъо хилар Оьрсийчоьнан кхечу гражданийн санна шен кандидатура рогIерчу президентан харжамашкахь дакъалаца хьалхататта.\n"Амма, вьшта, суна дагадаийта лаьа Оьрсийчоьнан Федерацин арахьарчу политикан лардаш билгалдохург Оьрсийчоьнан пачхьалкхан куьйгалхо хилар, ткъа вайн массеран а ирс хиларна, субъект санна Нохчийчоь а юкъайогIучу Оьрсийчоьнан пачхьалкхан куьйгалхо ву Путин Владимир Владимирович", - дагадаийтина Оьрсийчоьнан президентан зорбан-секретара.\nДечкен-беттан 24-хь Кадыровс дIахьедира Оьрсийчоьнан презиндентан метта ша валахьара, ша "дукха хенахь дуьйна схьаяьккхина хир яра Украина, эскарш а дахийтина цига, къепе хIоттор яра" аьлла. Цунна хетарехь, Украина ю Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн Iуналлан кIеллахь.


ХӀинца хӀокху Википеди чохь, нохчийн маттахь 206 755 яззам бу.\nДийнахь хилларг — 21 февраль\nДуьненаюкъара ненан меттан де (ЮНЕСКО)\n1784 — II Екатеринин омрица ГӀирман портан а, гӀопан а цӀе тиллина Севастополь.\n1804 — Уэльсехь аьттонца чекхдаьлла цӀерпошт зиер.\n1848 — Маркс Карла а, Энгельс Фридриха а зорбатоьхна «Коммунистийн партин манифестан».\n1885 — йина яьлла шен заманара уггар лекха адамо йинарг — Вашингтонан холлам.\n1913 — Балканийн тӀемашан жамӀашца Грецин декъа яхана Янина.\n1918 — Цинциннатера зоопаркехь елла тӀеххьара каролинан попугай (сурт тӀехь).\n1935 — Москохахь дӀайиллина хьалхара дуьненаюкъара кинофестиваль.\n1995 — Фоссетт Стив исторехь дуьххьара ша дехьаваьлла Тийна океанах аэростат тӀехь.


81. Сурат АТ-ТАКВИР\n(Маккахь доьссина‚ дерриге а 29 аят).\nМалх дIахьарчича‚ إِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ\nседарчий охьаэгча‚ وَإِذَا النُّجُومُ انكَدَرَتْ\nлаьмнаш /шайн меттигашкара/ дIадоладалийтича, وَإِذَا الْجِبَالُ سُيِّرَتْ\nпхора 1 эмкалш Iу воцуш йитича, وَإِذَا الْعِشَارُ عُطِّلَتْ\nакхарой гулйича 2 ‚ وَإِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ\nхIордаш дагийна‚ царах цIе хилча‚ وَإِذَا الْبِحَارُ سُجِّرَتْ\nсинош /шайн дуьненахь хиллачу догIмаш чу/ дIадерзийча 3 ‚ وَإِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ\nдийна долуш /кешнаш чу/ дIадоьллина хиллачу зудабере 4 хаьттича, وَإِذَا الْمَوْؤُودَةُ سُئِلَتْ\nх1ун къа бахьанехь иза дийна хилла аьлла, بِأَيِّ ذَنبٍ قُتِلَتْ\n/нехан Iамалш тIеяздина/ тептарш дIасадекъча (цаьрга шайга д1аделча)‚ وَإِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ\nстигал /уьстагIан цIока йоккхуш санна схьаоьзна/ д1аяьккхича‚ وَإِذَا السَّمَاءُ كُشِطَتْ\nжоьжахати дIалатича‚ وَإِذَا الْجَحِيمُ سُعِّرَتْ\nялсамани /Делах кхоьруш хиллачарна/ гергаялийча – وَإِذَا الْجَنَّةُ أُزْلِفَتْ\n/И массо а хIума хилча, тIаккха/ синна хуур ду, ша хIун деана 5 . عَلِمَتْ نَفْسٌ مَّا أَحْضَرَتْ\nХIан-хIа! Дуй боу Ас дийнахь хьулдечу, буьйсанна гучудолучу (къегачу) седарчех. فَلَا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ\n/Маьлхаца, баттаца/ дIасалелаш‚ тIаккха /малх д1абузучу хенахь/ къайладовлуш долчу седарчех а‚ الْجَوَارِ الْكُنَّسِ\nбуьйсанах а‚ иза Iаржъелча‚ وَاللَّيْلِ إِذَا عَسْعَسَ\nIуьйренах а‚ иза серлаяла йолаелча: وَالصُّبْحِ إِذَا تَنَفَّسَ\nбаккъалла а, иза (Къуръан) сийлахь долчу элчанан 6 дош ма ду‚ إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ\nнуьцкъала долчу, Шегахь Iарш йолчун (Далла) гергахь чIогIа долчу‚ ذِي قُوَّةٍ عِندَ ذِي الْعَرْشِ مَكِينٍ\n/шена кхин маликаш/ муьтIахь долчу‚ цигахь ша тешаме долчу. مُطَاعٍ ثَمَّ أَمِينٍ\nМа вац шун накъост (Мухьаммад) жинех /цхьаболчу керстанашна ма моьтту/. وَمَا صَاحِبُكُم بِمَجْنُونٍ\nЦунна 7 и (Джабраил-малик) ма гира серлаяьллачу анахь (стиглан арахь). وَلَقَدْ رَآهُ بِالْأُفُقِ الْمُبِينِ\nИза-м а вац шега къайлаха (нахана ца гуш долу) доуьйтучу ваьхьех хIумма а эшадеш (нахах хьулдеш‚ ца дуьйцуш). وَمَا هُوَ عَلَى الْغَيْبِ بِضَنِينٍ\nИ (Къуръан) ма дац /цхьаболчу керстанашна ма моьтту/ шена не1алт 8 аьллачу шайтIанан дош. وَمَا هُوَ بِقَوْلِ شَيْطَانٍ رَجِيمٍ\nШу мича доьлху /цу Къуръанна инкарло еш/? فَأَيْنَ تَذْهَبُونَ\nИза беккъа хьехам бу Iаламашна‚ إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِّلْعَالَمِينَ\nшух ша нисвала лиъначунна. لِمَن شَاءَ مِنكُمْ أَن يَسْتَقِيمَ\nШуна луур-м дац, Iаламийн Да ша волчу Далла ца лаахь. وَمَا تَشَاؤُونَ إِلَّا أَن يَشَاءَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ\n1 Пхора эмкалш хьахийна кхузахь, уьш Iаьрбийн уггар сийлахь даьхни хиларна.\n2 Къематдийнахь массо а акхароша‚ дийнаташа везачу Делан омранца кхиэл оьцур ю дуьненахь шайна бохам бийначаьргара‚ тIаккха цаьрга "чан хила" эр ду.\n3 ШолгIа сур (Исрафило зурма) лекхча (къематде хIуттуш), хIор са шен дуьненахь хиллачу дегIа чу дIагIур ду лекха-воккха волчу Делан омранца. Сабунийс цуьнан маь1на иштта дина: къематдийнахь синош цхьаьнатухур ду: къинош динарг- къинош диначуьнца жоьжахати чохь, дика 1амал йинарг- дика 1амал йиначуьнца ялсаманехь.\n4 Бусалба дин тIедале цхьацца болчу Iаьрбийн Iадат хилла шайна дуьненчу даьлла зудабер, дийна а долуш, каш чу дIадуллуш, йоI шена дуьненчу ялар ца дезаш а‚ куралла еш а. Бусалба дино дIадаьккхина и боьха Iадат.\n5 ХIор синна хуур ду оцу къематдийнахь, ша хIун кечдина хилла дуьненахь долуш оцу денна.\n6 Элча – кхузахь: Джабраил-малик. Цо иза лекха-воккха волчу Делера дахьаш долу дела, цуьнан дош аьлла.\n7 Мухьаммад-пайхамарна ﷺ гуш хилла Джабраил-малик шен хазачу суртехь, и ваьхьий дахьаш догIуш.\n8 1аьрбийн дешан رجيم Раджим юьхьанца маь1на хилла Т1улгаш бетташ, эккхориг. И хилла ч1ог1а сийсазалла, не1алт алар. Дукха хьолахь и сибат шайт1анна деш ду. Цуьнан маь1на ду: Дала Шен къинхетамах генадаьккхинарг.


Динул-Ислам - Суннат ламазаш - Терхь ламаз\nТерхь ламазан хадам\nТерхь ламаз – иза къаьсттина мархин баттахь, пхьуьйра ламазал тIаьхьа дуьйна Iуьйра ламазан хан кхаччалц йолчу юкъахь деш долу суннат ламаз ду.\nВай оцу ламазех терхь олу, тархь олу, терхьаш олу, терхь ламаз а олу. Iаьрбийн маттахь тара́ви́хь олу.\nТерхь ламазан хьукм\nТерхь ламаз чIагIдина суннат ду. Иза суннат хилар тIехь массо Iелам-нехан барт хилла а бу.\nТерхь ламазан дозалла\nДелан Элчано (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) аьлла: «Рамадан баттахь, иза бакъ хиларх а, парз хиларх а теша а тешаш, шена мел хиларга дог а дохуш, АллахIа доьхьа цу беттан буьйсанашкахь ламазаш динчунна гечдийр ду цуьнан дIадаханчу къиношна».\nКхин а аьлла цо (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна): «Бакъдолуш, нуьцкъала а, сийлахь а волчу АллахIа парз дина рамадан баттахь марха кхабар, ас суннат дина цу баттахь ламазаш дар. Рамадан бутт бакъ хиларх а, парз хиларх а теша а тешаш, шена мел хиларга дог а дохуш, АллахIа доьхьа цу баттахь марханаш кхаьбнарг а, ламазаш динарг а къинойх цIанлур ву, шен нанас ша доьххьара винчу хенахь санна».\nОцу хьадисашкахь хьахийна долу «цуьнан буьйсанна ламазаш дар» бохург терхь ламазаш дича а кхочуш хуьлу, Имам Нававийс (Дала къинхетам бойла цунах) доьххьаралера хьадисан маьIна деш ма-аллара.\nПайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) кхин а аьлла терхь ламазех лаьцна: «Имам ва́ллалц цуьнца (терхь) ламаз динчунна АллахIа иза яздийр ду цо и буьйса ерриге ламаз деш яьккхича санна».\nТерхь ламаз жамаIатца а, ша цхьамма а дар\nТерхь ламаз жамаIатца дар гIолий а, мелехь а, деза а ду, ша цхьамма дечул а, хIунда аьлча Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – цхьайолчу хенахь иза жамаIатца дина долу дела, цул тIаьхьа, Iумара (Дела реза хуьлда цунна) ша халиф волчу заманахь асхьабашка иза жамаIатца дайтина дела, массо асхьабаша хIетахь иза жамаIатца дина а долу дела. Луучо ша цхьамма дича а нийса хуьлуш ду иза, делахь а гIолий дерг а, деза дерг а дитина хуьлу иза ша цхьамма динчо. Цхьаболчу Iеламнаха аьлла: рамадан баттахь маьждиг чохь терхь ламазаш данне а ца деш дитар мегаш дац.\nТерхь ламазан хан\nЦуьнан хан пхьуьйра ламаз динчул тIаьхьа дIайолалой, Iуьйра ламазан хан кхаччалц ю.\nТерхь ламазан ракаIаташ\nТерхь ламазан ракаIаташ йа бархI ракаIат ду, йа ткъа ракаIат ду. БархI ракаIат хилар деана Iаишас (Дела реза хуьлда цунна) аьллачу дашехь, «Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) буьйсанна деш долу ламазаш сов ца дохура цхьайтта ракаIатал, рамадан баттахь а, йа кхечу беттанашкахь а». Ткъа оцу цхьайтта ракаIат юкъара кхоъ витр ламаз ду, диссина бархI терхь ламазана ду. Кхин а, Iумаран (Дела реза хуьлда цунна) заманахь, цо асхьабаш терхь ламаз дан жамаIатехь гулбинчу хенахь, цара а цхьайтта ракаIат динера аьлла деана ду.\nКхин а, цара цу хенахь, витр ламаз доцург, ткъа ракаIат терхь ламазаш динера аьлла деана а ду, цундела иза – ткъа ракаIат даран тешалла ду. Цхьаболчу Iеламнаха хIара тIаьххьарниг иснадаца нийса дац аьлла, цхьаболчара нийса ду аьлла, цигара схьа цхьаболчара бархI ракаIат дича гIолий ду аьлла, вукхара ткъа ракаIат дича а дика ду аьлла.\nТерхь ламазехь доьшу сураташ\nТерхь ламазехь къаьсттина цхьа сураташ дешар, йа хIоккхул-оццул дешар суннатехь деана дац. Ткъа дукхах болчу Iеламнаха, терхь ламазашкахь берриге баттахь Къуръан цкъа дешна чекхдаьккхича дика ду аьлла, хIора буьйсанна цхьацца жуз доьшуш. Иза дича дика дерг а, мелехь дерг а ду, луучо кхин а кIеззиг деша а мегаш ду.\nТерхь ламазан куц\nТерхь ламазан куц кхидолчу ламазийн куц санна ду.\nТерхь ламаз дIадолош, азан даран а, къамат даран а меттана «Ассола́ту джа́миIахI» эр ду. Цхьаболчу Iеламнаха, иза хIора керла ламаз дIа мел доладо эр ду аьлла, цхьаболчара доьххьара ламаз дIадолош аьлча тоьар ду аьлла. И дешнаш олуш хезча, къаматехь санна, хезаш волчо эр ду: «Ла хьавла ва ла́ къуввата илла́ билла́хI». «Ассолату джамиIахI» хIора ламазана алар а, цунна жоп луш «Ла хьавла ва ла́ къуввата илла́ билла́хI» алар а суннатехь къастийна деана а дац, йа ШафиIийн мазхIабера хьалхалерачу Iеламнаха хьахийна а дац, цундела уьш иштта ца олуш Iаддитича а гIалат дац.\nНиййат дечу хенахь, терхь ламазана ниййат хила деза, йа рамадан беттан буьйсанна ден ламаз дан аьлла ниййат хила деза, юкъара суннат дан аьлла ниййат дича терхь ламаз хир дац иза.\nТерхь ламазехь «Фатихьат» а, цул тIаьхьа доьшу сураташ а чIогIа дешар суннат ду.\nТерхь ламаз деш хIора шина ракаIатал тIаьхьа салам дала деза, диъ ракаIат цхьана саламца дар нийса дац. Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) аьлла: «Буьйсанна деш долу ламаз шишша ракаIат ду».\nХIора ши ламаз дIа мел долу, садаIар дика ду, луучо Къуръан доьшуш, йа зикр деш, йа хьехам беш. Иза иштта дика хилар вайна девза, хьалха-хьалха хиллачу бусалба наха иза деш хилла хиларца. Iеламнаха ма-аллара, цара, шаьш терхь ламазаш дехха деш хиларна, хIора диъ ракаIат дIа мел-дели садоIуш хилла, ткъа Маккахь болчара хIора диъ ракаIатал тIаьхьа тIаваф деш хилла. «Терхь» - аьлла оцу ламазан цIе а «тарви́хьахI» - «садаIар» бохучу даш тIера схьа тиллина ю, хIора шина ламаз юкъахь цара садоIуш хилла дела.\nТерхь ламазал тIаьхьа витр ламаз дар\nВитр ламаз жамаIатца дар суннат дац, мархин баттахь бен. Рамадан баттахь витр ламаз жамаIатца дар суннат ду, терхь ламазел тIаьхьа деш делахь а, дацахь а.\nНагахь санна ша Iуьйкъа ламаз дийр делахь, витр ламаз цул тIаьхьа дан тIаьхьататтар гIолий ду, терхь ламазал тIаьхьа а ца деш, ткъа шена луучо терхь ламазел тIаьхьа жамаIатца а дийр ду иза.\nТерхь ламазел тIаьхьа витр ламаз цкъа динчул тIаьхьа, Iуьйкъа ламазал тIаьхьа юха дан мегар дац витр ламаз, хIунда аьлча Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) аьлла долу дела: «Цхьана буьйсана чохь ши витр дац».\n Ахьмад, Насаий, Ибн МаджахI.\n Ахьмад, Абу Давуд, Насаий, Ибн МаджахI.\n «ТIорхьут-тасри́б» тIехь Имам Ал-Iирокъийс дийцина иза.\n Малик, СаIид ибн Мансур.\n Абу Давуд, Тирмизий, Насаий.


Бексултанов Муса. Хьаьркаш | ВАЙНАХ\n10.10.2016\tЛитература, Проза Оставить комментарий\nАьхке. Тов. Цана. Мангал.\nЙол юттуш дай, йоIIий хьуна уллохь, гена доццуш.\nЙоьIан дукха ховха хилар, дукха къона, дукха жима…\nКхо-диъ шо воккха хьо а. Хьакхалой ткъа мангал! Мангал хьакха ма ца ло: йоIа ца вуьту, цо ца вуьту, ала буьххьехь ловзарш деш, ела къежаш, йол Iенош.\n«И йол дIанисъе, йоI, охьа чу а ца кхуьйсуш!» – дас бухара деш долу дов.\nЙоI, цецъяьлча санна, соцу.\nЮха соьга хьожу.\nЙоIа белаш саттайо тIаккха, шен бехк бац, бохуш санна.\nЙол кхин цкъа а йогIу чу, ца кхуьуш санна, ца ларош.\nЙоIа «оьгIаза» яхна «ухI» до, ши ког а тухуш ала тIе охьа.\nШи балда а дусадо.\nДас йол хьала мосазза кхуссу, мохо коч човхайо йоьIан.\nКоч йоца хуьлу, дукха йоца.\nХьаьрса стомма чIаба ловзу; бIаьргашка кхочуш хадийна кIуж а.\nДас юха а бур-бур до.\nЙоI йоьлуш, шалха йоьду.\n– Мангал хьакха ца ло, кIант? – йоьIан да суна реза вац.\n– Аьрта бу-кх хIара, – олу ас, аьлха хьакха а волалуш.\n– Мангал-м, хьо ваха, бац, мангалхо ву-кх аьрта, – шаданца йол гулъян вулу.\nДIогарчу йоIа мотт боккху суна я ша-шена: «ХIинца хьуна а!» – бохуш санна.\nАс цергашца балда лоцу, вела ца вала, дIа ца гайта.\nМангалан кес ца даккхало.\nХьакха ца ло мангал.\nСо охьахуу баца юккъе.\nОйла ерриг а дIасаяьржа, ойла хила а ца хуьлу.\nЙоI дIайоьду ворданахь, тIехьа йистте охьахиъна, шен ши ког а ловзабеш.\nГена ялале дега хьожу йоI, иза гуш ву-вац хаа.\nТIаккха суна шен чIаба ластайо, некха хьалхара схьа а лоций.\nАс буй гойту, дов деш санна.\nСуна дика хуьлу, цхьа хала.\nЙоI дIайов, дIайоьду иштта, цхьа атта йоьду, дукха атта.\nТIаккха сарахь дада кхочу: «Эхь дац иза, эхь! Дийнахь сарралц элан литта а ца доккхуш… Хьо дан хIун деш вара кхузахь, ва гаур?»\n«ЭхI, дада, дада! ХIун мангал буьйцу-кх ахь, хIун йол… ма ца хаьа-кх хьуна, дада, ма ца кхета-кх хьо, кхета-м! И жима йоI, цуьнан ловзар, юха иштта атта дIаяхар, сан ерриг гIайгIа а эцна, сан ерриг гIайгIа а…»\nХIинца мичахь ю техь-кх хьо, мила «Iехош» йоьлу те…\nМа дукха шераш ихи-кх дIа, ма дукха ги-кх мехкарий а: йол, аьхке, хьан ловзар; вайшинна дина девнаш цара, цхьа бен а доцу, башха а доцу, до ца до а ца хиъна долу – цхьа хьашт доцу девнаш…\n2001 шо, 5 февраль\nИ тайпа хIоттам: сингIайгIа я дагалецам – ца ваьхначу дахарх болу, сино ша лоьхуш санна – цIарца уллохь хуьлу гуттар а, хьо хьуо хьайца цхьаь висча, йоккха йогучу цIарна уллохь, тийналлий, буьйсий бен, кхайкха хазе кхин стаг а воцуш…\n…юха сарахь а, малх бузуш, суьйре генна лацаелча, гуьйренан еха суьйре (гIаш а, зезагаш а, охьа а эгна), анайистаца цIеран асанаш хин тачанашца юткъа яхъелча: лакхахь бода, Iаьржа мархаш, куьг кхочче йистина стигал, – ткъа дехьа – анайистал – цхьа сирла къоьжа гене а гуш…\n…хIорд а бу-кх иштта сингIайгIане, зIе ца хеда лаьмнаш а лекха, дIога тIехъяьлла дIайоьдучу зудчун цкъа сецна хьажар а…\n…дуьххьара дерг – тIаьххьара санна, хIоразза а керла хуьлуш: хIорд, сийна цIе, лаьмнаш а лекха, анайист оьхьу хьажар а цхьа…\nДуккха а дукха шераш хьалха, жима волуш, «нана яла хьан», – бохуш, нанас хьистинчу генарчу бераллехь, ас сих-сиха дегабаам бора цхьацца хIуманна, со сих-сиха оьгIаз воьдура хьайбана я адамна, суо гаьн тIера чукхеттачу къеначу кхурана, ког тасалуш вожийначу некъа тIерачу тIулгана а.\nСуна хаьара, цара иза сан хIуьттаренна лелош дуйла, сан ловзарна новкъарло ян.\nТIаккха ас буьйсанна, дIавуьжуш, Деле дIалора уьш: цунна иза хилийталахь, Дела; вуккхунна – кхин; га кагдалийталахь, тIулг бердах а бохуьйтуш.\nСамаваьлча, Iуьйранна, га жимма кагделча санна хетара суна, цхьанхьара-м иккхича санна – суна иштта гуора; тIулг карош а ца хуьлура; тхан эсана кур тоьхна старгIа, багах мазаш а оьхуш, олла а елла, лаьтташ карайора.\nСуна иза чIогIа хазахетара.\nСо боккъал а тешара царна иза иштта хилла хиларх – сан Дела сан хеннара вара, суна халахетча, хала а хеташ.\nЮха хIинца – Дала схьа мел кхоьллина хIума юха дIаоьцуш хилар хиъначул тIаьхьа, – сайн шераш генна дIалестича, – со воккхаве, хIетахь, бераллехь, Дала сайн дехаршна жоп луш ца хилла, дуьххьалдIа моттуьйтуш хилла я суна сайна кхоллалуш хилла и тайпа суьрташ; со воккхаве, Дела адам хилла цахиларна: къинхетам а, комаьршо а, собар а – дерриг а Цуьнгахь Цхьаьнгахь хилла; со воккхаве, Иза бен кхин деха воцуш, Иза Цхьаъ бен – дала а.\n1999 шо, 4 май, буьйса\nЦхьа т1аьхьа-т1аьхьа, шо-шерашца, денош дац мел ло сайн, гуьйренаш язло-кх суна, сина 1аьткъаш, есташ, маццахлера шира чов санна, дуьххьара лаза юьйлалуш, цхьа кхерам бохьуш санна хеташ, цхьа т1аьххьара кхерам, мажделла г1а иэга доладелча, де дацделча, суьйре а – суьйренах тера йоцуш – ехха яхъяла йолаелча, маьрк1аже а, йицъелча санна, анайистаца лацаелча, са дег1ах къаьста-кх сан, кхерамо 1ададой, каш лаьхьтера мохь-орца санна, кху лаьттара дада хьодуш, са сирлачу сийналле, 1арш лекхачу пана, цигара д1а а, кхин а гене, хан йоцчохь, зама а.\nМа язло-кх гуьйре суна, цуьнан сецар, латтар цуьнан, иза хьоьжуш санна хеташ, цо сайга д1акхойкхуш санна: «Некъ беха бу-кх вайшиннан ч1ог1а, кечамашна кечлохьа», – бохуш санна хеташ цо, геннара д1акхойкхуш санна.\nГурахь вала хала дуй-те? Гуьйре сайн хета-кх суна – суо гурахь лийр волуш санна, гуьйренцанна иштта д1авоьрзуш, гуьйре ма-ерззара, б1аьстенга тийса кхин са а доцуш, б1аь-стиэга я жималле, ч1инг иккхинчу бералле а…\n2004 шо, октябрь\nСо санна, цкъа жима бер…\nКху чуьрчу цхьана к1ентан х1умане (диъ, пхи шо хир долчу) куьйгашна хи доттуьйтуш 1а со, лохачу г1анта а хиъна. Саба хьоькху ас, юха охьдуьллу, хи лоху ас, кара ца до, цкъацкъа куьйгашна т1е а 1ена.\n– Х1ай, к1ант, х1ай! И хи цхьанаметта сацадехьа, сан куьйгашна т1аьхьа а ца кхоьхьуш. Хьажал, иштта, ас куьйгаш т1ехьура ду хьуна, – олу ас цуьнга.\nЦо г1умаг1 кхин меттах ца йоккху, хи цхьанаметта охьа1ена.\n– Гой хьуна, иштта! – олу ас, вела а лой.\nК1ант а велало.\n– 1амика-а,1амика-а! – мохь бетта цо шен воккхохволчу вешига, – хи муха дутту хаьий хьуна, хи муха дутту…\nГуттар а суо жима волуш, кху беран хеннара, тхайн ц1енна геннахь, москалшка хьоьжуш лаьттара со, т1еваха а ца ваьхьаш.\nСо цаьрга хьоьжу дикка хан а яра, «къулд-къулд-къулд» деш, юсаеллачу йоккхачу москале.\nУллохула боккха некъ бара, машенаш а, нах а лелаш.\nНаггахь цхьацца велалора, геннара соьга схьа а хьожий.\nЦхьа воккха стаг волавелла т1евеара, к1айчу можах куьг а хьоькхуш, белабелла ши б1аьрг а болуш.\nШен киснара йовлакх доккхуш, нийса дуьхьал охьа а хиъна, йовлакхца сан мара а лаьцна: «Хинт1 алал!» – элира цо.\nСан марш генна охьаяьхкинера, мерак1ело а шелъеш.\nАс «хинт1» элира.\n– Кхин а ч1ог1а!\nАс кхин цкъа а элира.\n– Гой хьуна, – элира цо, вела а велла – бухарниш д1аяьхча, ц1енаниш т1ейог1у хьуна! – аьлла.\nХьан дира-те суна х1етахь и хьехар, буйннал долчу жимчу берана, х1инца дага-м ца дог1у, цхьана дикачу стага дина хир ду-кх, со санна цкъа бер хиллачу, со санна, цкъа жима бер…\nНазад: Бурчаев Хьалим\nВперед: Элина Сайдулаева


Магас шахьара «Боалий беш» яха проект дика чакхъяьлар — Сердало\nДIадахача кIира Магас шахьара администрацен сайта тIа хоам баьбар шахьара бахархошка шоатта деннеи кIиранденнеи «Боалий беш» дIаювча дакъа лаца дIабувла аьнна. Цул совгIа шахьара дас ЦIечой Беслана а кхайкам баьбар интернета ший юкъара оагIошка, шоай шахьаре хургйолча беша гаьнаш дIайогIача къахьегаш наха дакъа лацар дезаш, уж тIабехаш. Тхоай газета оагIошка оаха а баьбар цох бола хоам.\nИз дIа-хьа баьржача хана цига дакъа лаца саг воагIаргвац, эшаш болх бац из, цхьаболчар ма гIолаш цига яхаш а пайда боаца къамаьлаш дора интернета цхьайолча оагIошка. Дале а цу деношка цхьабола мехка бахархой салоIаш, е шоай коашка болх беш, е хьоалчагIашка дIа-хьа ухаш хиннабале а, Магасе шоатта деннеи кIиранденнеи боалий гаьнаш дIайогIаш шоай хьамсарча шахьара фо цIена хургдолаш, цул совгIа чам болчунна баа сом а хургдолаш къахьегаш хиннаб Магаса бахархой. Уж боацаш мехка кхыча юрташкара а шахьарашкара а нах бар укхаза дакъа лаца баьхка, шоашта маьл боаккхаш къахьегаш.\nШоаш кхайкадаьча тайпара администрацен болхлой ара а байна, цига шахьара дукха бахархой шоай берашца тIа а баьхка, кастта ГIалгIайчен керттерча шахьаре Магасе хургйолча «Боалий беша» гаьнаш дIайогIаш хилар нах. ХIаравар шийна маьл баккхарца, цу Даьла раьза хургволча вIашагIкхетарца чам болаш къахьегаш вар. «Боалий беш» хургья 1076 га ягIаш. Из боарам цу таьрахьаца белгалбаьб къаьнарча Магаса яьннача ханаца биста.\n«Магасе боалий беш дIачIоагIъеш бIаьшерашка бахаргбола маьл бола вай къахьегам чу хьу вай, воашта дукха еза вай хьамсара шахьар Магас хозъярца, кхувшбоагIарашта из хургйолаш. Укхаза дакъа лоацаш къахьегаш мел хинначарна баркал оал аз, къаьстта кагийча берашта, кхувш боагIачарна», — аьнна белгалдир гаьнаш дIайогIача хьинаре къахьегаш хиннача шахьара дас ЦIечой Беслана.\nДерригача дунен тIа чIоагIа дика а эзди а лоархIаш гIулакх да моллагIа га дIайогIар. ХIаьта бусалба динга диллача боккха маьл а ба цунгахьа. Шоашта цIена фо, баа сом Iалашбарал совгIа Даьла раьза вар, маьл баккхар Iалашдаьд боалий беш дIайийначар. Га дIаегIача сага кхоачаргдолча диках дувц, ГIалгIайчен Мехкда волча чуйоагIача дин гIулакхех йолча урхален кулгалхочун гIонча волча Манкенаькъан Зембулата Iийсас:\n«Даьла раьза хилва цунна, Анаса дийцад: Элчано – 1алйх1иссалату вассалам – аьлар аьнна: «МоллагIча цхьан бусалба сага га дIайогIарг ма яц, ялат дIадуврг ма дац, цу тIера оалхазаро, саго, хьайбо диача цох цунна маьл хулаш мара». Укх хьадийсага вай ладийгIача, га дIайогIа, ялат дIаде воаллача сага ший нигат тоаде деза, сона а кхычарна а пайда хилба укхох, аьнна. Наха къинтIера ваьнна а волаш цIена Даьла духьа цо из дича цунна маьл дIатIаухаргба цох. Вешта аьлча, бакъ ма дий, е саго, е оалхазаро, е хьайбо цунга хаьтта хIама а доацаш цу тIера хIама йоаккхарг хилар. ХIаьта нигат цIена хилча саг са я варгвоацаш, цкъар из юкъ дIаялча кхы дIахо цун къа хьега ца дезаш дилла маьл хила йиш йолаш болх ба из, духдувла хий санна», – иштта маьл болаш да-кх вай га дIайогIар. Магаса шахьархой цу дакъа хургба Дала аьннадале.\nЦхьа эзар совгIа йола гаьнаш дIайогIаш хилча вайна ма харра дукха къахьега деза, ма хетта низ эша цу гIулакха, цудухьа шоатта деннеи кIиран деннеи болх бича, оршот дийнахьа юха а баьхка йиса массехк га дIайогIаш балха чаккхе еш къахьегаш хилар Магаса шахьара бахархой.\nБолх мел дукха, хала бар аьнна барт хилча, дог ца а эккхаш дIатIаэттача дукха юкъ ялале дIачакхбоал. Укх наькъа шоай барт а, хьинар а, шоай шахьар дукха езар а хьагойтар Магаса бахархоша. Фарал духьа долаш, дукха сом хьалуш хийла Магаса «Боалий беш», Даьла къахетама ер денош геттара хоза дахкарца гаьнаш дIайогIачарна атта хиннад.\nЕрригаш цу проектаца дIаегIараш лакхе белгал ма дарра 1076 га я.\n← ГIалгIай мехка къаман юкъара газет деша


Венехь, дуьненаюкъарчу карате турнирехь тоьлла меттигаш яьхна нохчаша\nОхан-бутт 16, 2012\nАвстри - Дуьненаюкъарчу Карате Турниран совгlаташ, Вена, 14Оха2012. (Азимова Сийлаха)\nЕвропера а, ткъа иштта Оьрсийчура а, Украинера карате латархой гулбеллера Австрехь дIаяхьначу дуьненаюкъарчу турнире. Цигахь дакъа лаьцначу спортхошна юкъахь дуккха а нохчийн латархой бара. Царах маситтамма хьалхара меттигаш яьхна.\nЖима а, воккха а, зуда а, боьрша стаг а, къена а, къона а цхьана туху тайп-тайпанчу къаьмнашка а, дине а хьаьжна ца Iаш, церан мотт вовшашна кхетачу тIегIане боккхуш йолу хIума ю спорт. Цуьнан масала дара Венехь дIаяхьна хилла дуьненаюкъара карате турнир. Белгера, Германера, Украинера, Оьрсийчура, иштта цхьа моггIа кхечу пачхьалкхашкара спортхой гулбеллера, шайн говзаллехь къовсабала. Дуккха а нохчийн латархой бара царна юкъахь баккхийчеран а, берийн а категорешкахь.\nТурнирехь дакъалаца а, Iуналла дан а лерина Белгера веанчу Европерчу карате латархойн цхьанакхетараллин президент волчу Бройгелманнс Алайнс билгалдаьккхира, ша и кепара мехала къовсам Австрехь дуьххьара тергал беш ву, аьлла. Цунна хетарехь, и турнир лакхарчу тIегIанна тIехь кечъйина а, дIаяьхьна хиларан тоьшаллех цхьаъ ду, цу юккъехь дакъа лоцучу спортхойн тайп-тайпаналла а, церан орамаш а, къаьмнаш а мел вовшашна генара хиларх а, уьш татами тIе бевлча, цара вовшашка лакхара ларам гойтуш хилар. Цул совнаха, Европерчу карате цхьанакхетараллин куьйгалхо ша хиларх терра, цуо билгадоккху нохчийн тренера Бисаев Хаважис куьйгалла дечу шайн Австрерачу декъаца цхьанаболхбар къаьстина дика дIадоьдуш хилар а.\nАвстри - Европерчу Карате Юкъараллин Президент Бройгелманнс Алайн, Вена, 14Оха2012\nАлайн Бройгелманнс: «Тхан Европерчу кхечу цхьанакхетараллашний, Австрерчу декъанний юккъера цхьанаболх бар чIогIа кхиаме ду. Цкъа а ца гина суна Австрерчу каратен декъехь я чкъура бос бахьана долуш йолу конфликташ кхоллалуш, я цхьаннан орамаш я дин бахьана долуш вас еш, я халахетар деш. Соьга хаьттича, каратехь уггаре а коьртачех хIума ду иза».\nДуьненаюкъара карате къовсадаларш вовшахтоьхна йолу Венера Бушидо карате клуб масех шо а ду тайп-тайпанчу къамнийн векалш а, меттигера бахархой а малхбалера латарш Iаморехь вовшах иэйтарна а, царна юккъера дозанаш дIадахарна а тIехь болх беш йолу.\nОвхIанера а, Сербера а, Боснера а, Нохчийчура а спорт езархой а, ткъа иштта меттигера бахархой а бу цу клубан декъашхошна юккъехь. Иштта бераш а, баккхийнарш а бу. Къаьстина ала догIу, дуккха а зударий а, зудбераш а карате Iамош хилар, шайна юккъехь доккха цхьа дакъа вайнеханарш а болуш. Лерина зударшна а, мехкаршна а лерина шен цхьа меттиг а, билгалдаьхна денош а ду Бушидо клубан куьйгалло, новкъа-нацкъаруа хIума а доцуш цаьрга спорт лелаяйта.\nКарате турнирехь дакъалоцуш бусулба а , кериста а дин лелош болу латархой бара. Къаьстина вайн заманахь, Европехь бусулбачаьрца доьзна дуккхаъ а цатешамаш а, шеконаш а яьржиначу муьрехь, мехала хета каратехь бархIалгIачу данан долахо волчу Бройгелманнсана и хIума.\nАлайн Бройгелманнс : «Нагахь санна керстачара бусулбачаьрца цхьаьна спорт лелош хилча, ткъа дуккха а кхинболу нах, кхузахь санна, цаьрга хьовса гуллуш хилча, иза тIедогIучу бIешерахь адамийн а, къаьмний а барт хиларехь дерриге а гIолехь хир ду бохучун билгало ю. Иштта вайн ма-хеттара сиха-м ца нисло дерриге а дика дIа, хIетте а хIара санначу хиламаша и хIума герга даладо».\nТурнирехь дакъа лоцуш хиллачу 100 герга спортахошна юкъахь хьалхара меттигаш яьхначех бара дуккха а нохчийн карате латархой а. Шайн-шайн категорешкахь дика жамIаш гайтинчех вара Абдулвадудов СаьIид а, Минсултанов Аюб а, Ахмадов Заур а. Зудаберашна юккъехь толаман меттигаш яьхначех ю ши йиша Бисаева Зараиъй, Фаризий, Курбанова Аминий.\nВенехь хилла дуьненаюкъара карате турнир


Оьрсийчоь -- Оьрсийн гIаланийн майданашкахь дихкина долу кавказхойн хелхар.\nИ тоба кхолла дагадеанарг ю Москохара журналист Кириленко Анастасия. Иза дан цо сацам бина кавказхойн хелхар майданашкахь дан дехкарна дуьхьалоярхьама.\nДеношкахь цхьана кавказхойх а боцчу кегийрхоша, гарехь, уьш азиаташ бу, видеокийсак яржийна интернетехула, шаьш Москох кавказхойн хелхар деш гойтуш. Цара лелочух хелхар олийла а дац, кавказхойниг-м муххале а. Куьйгаш а айдина, цхьа теманаш до цара, хелхарх тардеш.\nАмма къаьмнашка цабезам шорбеллачу юккъараллин иза кавказхойн хелхар хиларх шеко яц, цундела реза боцурш бу интернетехь хелхар аьшнашдеш дукха а.\nШена оцу хьолехь уггаре а ца тайнарг - комментареш еш болу нах бу, бохуш дуьйцу социалан машанехь кавказхойн хелхар Кремлана герггахь дендолу тоба вовшахтоха йолаеллачу Кириленко Анастасияс.\nКириленко: «Суна уггаре а цатайнарг ду Керлачу Шеран буса ЦIечу Майданехь муьлш бу а ца хуучу наха, хIун ю ца хуург лелош, хелхабийлина, уьш кавказхой бара аьлла даржор.\nИза кавказхойн хелхар ду олийла а дац. И видео 2 минотехь бен яц. Ткъа комментареш: "мича хьоьжуш ю полици", "Москох оьрсийн юхь-сибатш наггахь дац гуш", иштта кхин дIа а. Иза гуш лаьтташехь доцург кхоллар ду.\nНагахь санна ЦIечу майданехь шина минотехь хелхавала а йиш яцахь... Иза, тIехула тIе, кавказхойн хелхар а дац. Оцу хIумано гойту къаьмнаш цадезар мел чiогIа дистина юккъараллехь. Сан белхан накъостий- журналисташ а бу уьш санна. Кавказхойн хелхар - иза низам дохор ду, хьошалгIа баьхкинберш хьалхабуьйлуш бу кхузахь, олу цара а.\nСо, бакъдерг дийцича, ца кхета, мичара баьлла и цабезам? Ирх герз кхийссар-м, со кхета, дика хIума дац . Со Москох еха дукха хан ю, амма кавказхойн хелхар деш суна гина дац цкъа бен. Иза а цхьана даздаршкахь. Ткъа интернетехь видеороликаш ю, и хелхар ког баькхинчохь долуш санна. Нах реза бац шайна интернетехь гиначунна. Цигахь-м дукха хIума гур ма дуй».\nДуьненахь а, лоруш долу хазачу кепаца а, кура ког шаршорца а кавказхойн хелхар Кириленко Анастасияс вовшахтоьхначу тобано дийр ду тIедогIучу оршотдийнахь. Оцу тобанехь кавказхой банне а бац. Дуккха а наха, шайний-шайний хууш делхьара, шаьш а догIур дара хелхаршка, бохуш яздо цуьнга.\nКириленко: «Оьрсаша ца до арахь хелхар. Суна ца хаьа, иза цхьа комплекс а хила мега. Оцу кавказхойн хелхаран коча дахна адамаш. Цхьа гIалгIа-м чувоьллина. Доцца аьлча, и хьал да воккхвийр волуш дац. И тоба кхоьллина ас. Кхо стаг ву цу юкъахь. Оршотдийнахь хелхадевр ду тхо ЦIечу Майданехь. Кхиберш хьовсур бу. Коьртаниг - кавказхоша шайн хелхар лардина а ца Iаш, изза оьрсаша а дича, кхузахь цхьа гетто ю ца моттийта..».\nОьрсийочьнан дог ларалучу Москохарчу ЦIечу Майданехь кавказхойн хелхар шаьш дар дукхачу нахана товр доцийла хаьа Кириленко Анастасияна. Амма уьш ца кхета, боху цо, ша дийригг церан дуьхьа дуйла. Цунах лаьцна кхин дIа а дуьйцу журналиста.\nКириленко: «Суна хетарехь, нахана товр дац ас долийнарг. Суна хIинцале цхьацца хаамаш кхаьчна интернете, со хьекъал долуш яц, аьлла. Цара бахарехь, хелхар Iовдалчу нахий бен ца до. Кхин цкъа а олу ас, оцу хIумано гойту юккъараллехь мел кIоршаме даьлла къаьмнийн юкъаметтигашца дерг.\nЦарна моьтту, и кавказхойн хелхар цхьа вон хIума ду. Суна кхин комментареш а гина, масала, шена а хууш делхьара, ша а йогIура яра, вогIур вара хелхаршка, бохуш. Суна коьртаниг ду екъаелла йолу юккъаралла меттаялор. Иштта кхин дIа а долхахь КхозлагIчу Рейхе кхочур ду вай. Хелхарна дуьхьал болу нах Кавказ дIакъастае бохуш бац. Уьш дукхачу хьолехь импариалисташ бу.\nЦарна моьтту, Оьрсийчоь шен хIинцалерачу дозанашца хила еза, амма кхечу къаьмнийн ламасташ лелор дехка деза, аьлла. Иза лартIехь дац. Ас сайн блог чохь яздина, кавказхойн хелхар дарца ас оьрсашна а гIо до, аьлла. Оцу хIумано пайда бийр бу. Цаьрга ойла йойтур ю. Иза ца яхь, вай Бирюлеверчу накъостийн кепе доьрзур ду».\nТахана Оьрсийчохь цхьана а тайпа хелхаршна гонах гIовгIа ца лаьтта, кавказхойн хелхарна гонах санна. Хьо мичча а дIа а хIоьттина, маьттаза лоруш долу ламбада ваьлча а мега, "хIорс тох" бохуш, кIант а, йоI а ца даьлчхьана. Бразилхойн латар а, хелхар а лоруш долу капуэйра а хилла цхьана хенахь Iедалша ца магош. И латар ду а ца олуш, цара иза хелхаран кепехь дина, бIеннаш шераш хьалха.\nНохчийчохь цхьаболучара забаренна олуш ду, синбахамаллан министран даржера мокъаваьккхинчу Музыкаев Дикалус вайнеха хелхарца цхьа хийцамаш а бина, иза леларца а, вадарца а цхьана а доьзна, кхиберш ца кхеттачу агIор юккъедаьккхича дика хир дара, олий.\nКавказхойн ловзар хIоттор ду оьрсаша Кремлана уллехь


Киргизерчу Кара-Балтахь ворхIшеран школа чекхъяьккхина Мусбека. Даймахка юха цIа дирзинчул тIаьхьа дешна Веданан № 1 йолчу юккъерчу школехь. 10-гIа класс суьйренан школехь доьшуш чекхъяьккхина. Поэзига шовкъ йолчу кIентан яздаран корматалла хьалххе гучуяьлла. Школехь дуьйна а стихаш язъеш хилла иза. Мусбекан стихотворенеш зорбане йовла юьйлаелла 1950 шераш чекхдовлачу муьрехь. Поэтан дуьххьара зорбатоьхначу стихотворенех ю 1958 шеран 30 апрелехь «Ленинан некъ» газетехь араяьлла «Лаьттан седа» цIе йолу стихотворени. ХIетахь дуьйна хаддаза араюьйлу цуьнан поэтически произведенеш газетийн, журналийн, юкъарчу гуларийн агIонаш тIехь.\nЮккъера школа чекхъяьккхинчул тIаьхьа, 1961 шарахь Кибиев Мусбек деша воьду Москва, М. Горькийн цIарах йолчу литературни институте. Оцу институте кхоллараллин похIма дерг, исбаьхьаллин литературехь шен таронаш гайтинарг бен дIа ца оьцу. Кибиев Мусбек институте дIа а эцна, цо иза Iаламат дика доьшуш чекх а яьккхина.\nЛитературни институтехь доьшучу хенахь дуьйна а поэтан алссам стихаш арайийлина Нохчийчохь зорбатоьхна ца Iаш, Москвахь, Ростовехь, Молдавехь, Гуьржех, Украинехь, кхечахьа а арадовлачу журналийн, газетийн агIонаш тIехь а, юкъарчу гуларшкахь а. Оьрсийн матте а яьхна, цуьнан стихаш зорбатоьхна «Дружба народов», «Дон», «Техника-молодежи» журналаш тIехь, «Литература и жизнь», «Молодежь Молдавии», «Грозненский рабочий», «Комсомольское племя» газеташ тIехь.\nКибиев Мусбекан дуьххьарлера книга араяьлла 1962 шарахь. Иза «Ши зама» цIе йолу стихийн гулар яра. ШолгIаниг, – «Наьрташ» цIе а йолуш, 1964 шарахь араяьлла. Церан чулацаман хьокъехь, поэтан кхоьллинчу халонаш лайначу, амма и халонаш эшийначу нохчийн къоман векалийн вастех лаьцна литературоведа Туркаев Хьасана яздо: «И нах – шен халкъ – турпалаллин туьйранашкахь буьйцучу наьртех тарбеллера Кибиев Мусбекана. Уьш бан а бара, наьрташ санна, цхьаьнге а ца эшабелла, ца къарбелла нах. Цундела поэзин хьалхарчу книжкин чулацамехь вайна гуш, наьрташ санна онда а, майра а болчу къонахийн васташ ду».\n«Ши зама», «Наьрташ» цIерш а йолчу оцу гуларшна юкъаяхначу стихашкахь шера гуш дара нохчийн поэзехь хIинццалц хиллачух къаьсташ долу стихан хатI, стихан форманаш къоначу поэтан кхоллараллехь хилар. Масала, «КIайн седарчий» цIе йолу стихотворени:\nДогIано корах кIайн седарчий-тIадамаш детташ,\nКху сан коран бIаьргах цIенна стигал йо.\nЛар а юьтий,\nБIаьрга тIоьхла оьгуш го.\nТIаккха чехка, чехка довлий,\nШишша-кхоккха вовшах кхетий,\nКерла-керла юхаъ кхуьу,\nЮхаъ дов уьш,\nИ боьжжинчохь кхиънарг лета;\nКуьйган эккъаннал хинйоцчу цу меттехь а\nДар, даларрий кхачо йоцуш хиларх кхетош,\nКибиев Мусбекан кхолларалла шен чулацамца, маьIница кIарглуш, цуьнан поэзин исбаьхьаллин хотIан шатайпаналла кухьуш хилла хан ю 1960-гIа шераш – 1970-гIа шераш дуьйладелла мур. КIорггера, шуьйра хаарш луш йолу Литературни институт кхиамца чекх а яьккхина 1967 шарахь Нохчийчу цIа веана поэт. Юьхьанца Кибиев Мусбека болх бина Нохч-ГIалгIайн пачхьалкхан педагогически институтан «За педагогические кадры» газетан редаторан даржехь. Цул тIаьхьа цхьана муьрехь «Ленинан некъ» газетехь, тIаккха «Орга» альманахан редакцехь белхаш бина. Поэтан дахаран дукхаха йолу хан ша винчу юьртахь Дишна-Веданахь дIаяхна. Веданан районан «Колхозан дахар» газетан редактор лаьттина иза.\nНохч-ГIалгIайн книжни издательствехь арайийлина поэтан керла книгаш:«Денойн чам» (1969), «Шийла цIерш» (1975),«Лаьттан куьзга» (1984),«Беттан догIа» (1985),«Седарчийн чIара» (1988),«Хьекъалан бохь» (1992), «Хаьржинарш» (2012). Оьрсийн маттахь араяьлла «Вершина разума» (1993). Москвахь 1995 шарахь зорбатоьхна «Лунный дождь» цIе йолу книга.\nМуьлххачу а бакъволчу поэтан санна, шуьйра чулацам болуш ю Кибиев Мусбекан поэзи. Нохчийчоьнан сийдаран ойла кхиош, къонахалла, доьналла, хьуьнар, гIиллакх-оьздангалла, къоман беркате ламасташ чIагIдеш ю поэтан кхолларалла. Даймахке безам балхош вац иза я шен къам дарехь хестош стихаш яц цуьнан. Даймахке йолу шовкъаш, къоман къонахашца йолу уьйраш къаьсттинчу, шен бен доцчу сурташца, ондачу дешнашца, шатайпанчу васташца гойту автора:\nДаймехкан чIагIонаш –\nЛаьмнаш а хьистина,\nШен ши тIам листина,\nДоьллуш, уьш даржийна\nТIемашка – таьптаре –\nБеттан бIаьрг хьоьжуьйтуш,\nМаьлхан бIаьрг хьоьжуьйтуш,\nЦаьрга и доьшуьйтуш,\nАьрзу Iа тапъаьлла…\nТIаккха а долало\nЛаьмнашна дола ден\nЛистаран болар дан.\nДахар а дедайн сан\nТIемашца дендо цо…\nНийсса кIел – Iаьрчашка –\nХIора а хьалахилла, –\nДIабай уьш, ойла хьош…\n«Даймехкан суьрташ» цIе йолчу оцу стихотворенехь а, лакхахь ялийнчу «КIайн седарчий» стихотворенехь а къеггина билгалйолу Кибиев Мусбекан поэтика, цуьнан шен бен йоцу стихкхолларан башхаллаш.\nКибиев Мусбек-поэт дахаре хьежар, цунна дахар гар Iаламат шатайпана хилла. Шена дахар гаран башхалла ю поэта вайна тамашийна хетачу, чолхечу васташка ерзийнарг, цуьнан къаьсттина долу йозанан хатI кхоьллинарг. «Даймехкан суьрташ» стихотворенехь автора кхоьллина суьрташ-васташ а цу тайпана ду. Нохчийн мехкан олхазаран – аьрзунан – васт ду стихотворенин исбаьхьаллин дIахIоттам кхолларехь поэтан хаьржинарг. Схьадиллинчу таьптаран хьесапехь шен тIемаш даржийна аьрзуно даймехкан чIагIонаш хилла лаьттачу лаьмнаш тIехула. «ТIемашка – таьптаре – Беттан бIаьрг хьоьжуьйтуш, Маьлхан бIаьрг хьоьжуьйтуш, Цаьрга и доьшуьйтуш, Аьрзу Iа тапъаьлла…». Таьптарш тIехь дIаяздеш хилла къоман дахарехь коьртаниг. Къоман «дахаран агIонаш» йовза таро хилла таьптарш доьшуш. Аьрзунан тIемаша – таьптарша довзуьйту я карладоккху лирически турпалхочунна шен халкъан хьалха дIадахна дахар. Цуьнан ойланехь схьахIуьтту вертанан даьржинчу тIемашца «аьрзунех айбеллачу» къонахийн – дедайн – сибаташ. Амма шайн дойшкахь «дIабай уьш», лирически турпалхочун ойла а «хьош», къайлабевли. Стихотворени шайца чекхйолучу могIанаша «И суьрташ хилла ду Даймехкан ломахь. И суьрташ долуш ду сан деган долахь» шуьйрачу ойлане воккху. Даймехкан истори, хьалха хилла дIадахнарг тIепаза дайна дац, иза адамийн дегнашкахь, ойланехь ду. Замано хIума дIахьо, дойу, амма къоман ламасташ, дайн доьналла, гIиллакхаш дайа йиш яц, уьш тIекхуьучара сийдеш, шайн замане хьаьжжина кхиош дIакхехьа деза.\n«Даймехкан суьрташ» стихотворенин лексика дош хоржуш хIоттийна ю, маьIна кIаргдеш, айамен ойла кхуллуш ю. Поэт даим а хилла шен поэзин маттах доьзначуьнца лехаме, дош лерина лелийна цо.\nКибиев Мусбекан поэзин башхаллех лаьцна Арсанукаев Шайхис яздина: «Мусбекан поэзин шатайпаналла, чолхалла йозуш ю, цуьнан шен дахаран кхолламах. Цуьнан шен Дуьне ду, цуьнан Дуьнене, Iаламе, адаман дахаре шен хьажар ду, шен Аз ду, шен йозанан хатI ду, шен философи ю. Иза Поэт-философ ву. Суна хетарехь, цундела ду-кх Мусбекан поэзехь деган синхаамел сов философин ойланаш нисъялар».\nПоэтан синхаамаш, цуьнан синхьегам лирически турпалхочун ойланашкахь хаало, амма и ойланаш а шатайпанчу, чолхечу васташкахь ю:\nХьекъалан бIаьргашка –\nIушка – ца сецалой,\nОйла – и Iаьржа дин –\nХьоду сан, мац а лой;\nХьадарх са тедарца\nДIакъаьсти лаьттах и,\nДарц гIиттош хьаьдда и.\nБажа и болало.\nЦо хьоьшург латта дац –\nИ лаца атта дац.\nЦуьнан дуьхь-дист а дац,\nЯ багахь дуьрста яц.\n«Мацъелла ойланаш» цIе йолчу стихотворени тIера ду и могIанаш.\nОйлане вохуш, философски маьIна шайца долуш ю Кибиев Мусбекан /алам гойтуш йолу стихотворенеш а. Уьш алссам ю поэтан кхоллараллехь: «Зезагийн бIаьргаш», «Лаца полла, лацалахь», «Iаж», «Беттан догIа», «Беттан берг», «Беттан буьйса», «Седарчийн юнаш», «КIайн седарчий», «Шийла цIерш», «Дей, буьйсий», «ХIордан байракх», «Керла шо», «Елха стигла», «Буьйса», «Гуьйре», «Iаламан дош», «Седарчийн суйнийн дарц», «Даймехкан лаьмнаш», «Акха шовда», «Сизаш», «Баттара баьлла малх», «Бос богу зезаг», дуккха а кхиерш а. Оцу произведенийн башхалла ю Iаламан исбаьхьаллин суьрташкахула автора муьлххачу а доккхачу маьIне вуьгуш хилар: халкъан кхоллам, дайн доьналла, къоман ламасташ, доттагIалла, безам – оцу дерригена а ойлаяре воккху цо Iаламан суьрташкахула.\nКибиев Мусбекан безаман лирика а оцу хоршахь ю. Безамах лаьцна стихаш: «Сийна седа», «Йицъяц хьо ас», «Сийна бIаьргаш, даккхий бIаьргаш», «Аттйокх хилла екар ю», «ТулгIенийн тIемаш», «Кхеталахь», «Хьахийнчохь накъоста…», «ТIетохар, дIадаккхар…», «Кхардам», «Хьуна-м хIинца моьтта хир ду…», «Г. Б.», «Эвххьаза хьаьжна…», «Маьлхан барт», «Цхьаболу безам а…», кхиерш а. Поэтан лирически турпалхочо безаман ойланехь лоьхург а адамалла ю:\nХьо ирча ю, боху.\nЯ тайпа-тукхам хьан\nЭвлахь а дац боху.\nХIума дац: сан дагна\nТоьъна хьан хазалла.\nТайпа ду вайшиннан –\nПоэтан безаман лирикех лаьцна Арсанукаев Шайхис яздина: «Мусбекан лирически турпалхочун безам а бу шатайпа, тийна, оьзда, къамелана шера боцуш, шен деган неI шуьйра дIайиллина йоцуш, ийзалуш, эхь хеташ, эвхье».\nКибиев Мусбекан поэзи метафоршца, дустаршца, стихан хIоттамца, исбаьхьаллин сурт, васт кхолларца чолхе ю, амма бес-бесара ю, хьал долуш ю. Ритм, рифма тайп-тайпана ю цуьнан стихашкахь. «Буьйса» цIе йолчу стихотворенин шина строфахь кхаа тайпана рифмаш ялийн автора:\nБутт го мархаш тIехьахь стиглахь,\nЗIаьнарша лам дато бо.\nАхках тера доьдуш цигахь\nЧа такхийна тача го.\nIаьржа буьйса хьаьдда йоьду,\nБода баржош лаьмнашкахь.\nХеза, хеза жIаьлеш леташ\nКъорра лаьмнийн ярташкахь.\nХьалхарчу строфан хьалхарий, кхоалгIий стихаш зударий рифмашца ю (стиглахь – цигахь); шолгIий, йоьалгIий – божарийн рифмашца ю (бо – го). Вукху строфахь шолгIачуй, йоьалгIачуй стихашкахь дактилически рифмаш ю (лаьмнашкахь – ярташкахь). «Баттара баьлла малх» стихотворенехь шина дашах лаьтташ йолу рифмаш ялийна автора (стелаIад – Iелахь Iад):\nЙоьIан, сан ирсана стиглара стелаIад,\nБезаман бос керчош, дIа ца довш, Iелахь Iад!\nРифмаш янний йоцуш стихаш ю поэтан.\nПаргIат дешнаш ловзош, дош тайп-тайпанчу маьIнехь далош, аллитерацех, ассонансах пайдаоьцуш, антитеза ялош язйина стихаш ю поэта:\n…Дийна полла санна, сийна\nЗезаг ловзу бацалахь,\nТийна мох дIа, и лестийна, –\nЛаца полла, лацалахь.\nКхечу стиотворени тIехь:\nКхолу бай и дари.\nАре хедош, Орга\nБурош хьийзош горга.\n«Дош» цIе йолчу стихотворенин цхьа дакъа:\nЦIарал довха – дош ду,\nШал а шийла – дош ду,\nДош доцург – дош дац.\nМазал мерза дош ду –\nДашал доккха дIовш дац.\nСтаг во дашо,\nДоьдий, тIаккха маьттазвоккху.\nДашо шерачу цу арахь\nДато гIала хIоттайо,\nГIалахь гIарол хIоттаво.\nПоэзин яккхийчу жанрашкахь «ШагатIулг» легенда а, «Маьлхан поэма» а язйина поэта. Кибиев Мусбекан прозехь а болх бина. Цо яздина дийцарш: «Седарчийн чIара», «Дикане безам», «Жен жIаьла», «Расха говр», «Кхечанхьа лехна меттиг». Язйина шиъ повесть: «Эхь дайна тIелатар», «Бекхам», очерк «Аьчгапхьар». Царна зорбатоьхна 1988 шарахь араяьллачу «Седарчийн чIара» цIе ййолчу книги т Iехь. Еа баснийн автор ву поэт: «Дахка», «Зов», «Чан лараш», «Пхьагал».\nАрсанукаев Шайхис лаккхара мах хадабо Кибиев Мусбекан кхолларалли: «Нохчийн къоман поэзехь, шен хатI долуш, шен аз долуш, шен дуьнене хьежар а, шен дуьне довзар а долуш, билггал, лараме меттиг дIалаьцна ю М. Кибиевн стихаш, поэмаш, легендаш. Уьш къаьста дешархойн дегнашкахь цхьа сирла, догдика, къинхетаме синхаамаш гIиттош хиларца.\nШен хIумма а атта ца хиллачу дахарехь къамелашна, дозаллашна, хьехамашна, кхайкхамашна башха тIера ца хиллачу авторан ерриге а кхолларалла кхойкху адамашка ойлаяларе, собаре, нийсоне, вовшийн лараре, бартхиларе, кхойкху вайн генарчу дайша, тIаьхьено – тIаьхьене луш, таханенга кхачийначу, хIинца де-дийне гIеллуш, духуш лаьттачу нохчийн оьздачу гIиллакхашна, ламасташна тIе юхадерзаре».\nНохчийн хIинцалерчу литературехь мехала ю Кибиев Мусбекан поэтически кхолларалла. Бакъду, цуьнан исбаьхьаллин дашах кхоччуш марзо эцархьама, литературехь мелла а зеделларг долуш хила веза.\nКибиев Мусбек кхелхина 1997 шеран 16 ноябрехь ша винчу юьртахь Веданахь.\nШи зама. Стихаш. Грозный, 1962. Наьрташ. Стихаш Грозный, 1964. Денойн чам. Стихаш Грозный, 1969. Шийла цIерш. Стихаш, баснеш. Грозный, 1975. Лаьттан куьзга. Стихаш, легенда. Грозный, 1984. Беттан догIа. Грозный, 1985. Седарчийн чIара. Повесташ, дийцарш, очерк. Грозный, 1988. Хьекъалан бохь. Грозный, 1992. Хаьржинарш. Стихаш, поэмаш, баснеш, проза. М.2012.\nВершина разума. Стихи, поэмы. Грозный, 1993. Лунный дождь. М., 1995.


"Туркойчоьно тIемалой кхеран каралой, дуьне диина бевлла-кх уьш..."\nЛахьан-бутт 05, 2016\nТуркойчоьнан президенте ЭрдохIан Реджепе тIемалой схьабоьхуш дина дехар жоьпаза дуьсийла луурш кIезиг бац.\n"Туркойчоьно тIемалой кхера каралой, дуьне диина бевлла-кх уьш..."\nМехкан куьйгалхочо Хонкар махкахь лецна бохучу тIемалойн хьокъехь ЭрдохIан Тайипе дIахьийтина кехат шуьйра дийцаре даьккхина хаамийн гIирсашкахь а, интернет машанехь а.\nМа-дарра аьлча, Iедалехь болчара лечкъа ца до уьш лецарх шайна хилла хазахетар.\nЛецна бохуш кхайкхош берш бу Оьрсийчоьнан ницкъашна герзашца дуьхьало еш тIамехь бахчабелла, меттигера ницкъаллин структураш еххачу хенахь Iаткъамечу ладегIамехь кхаьбна, мух-мухха а боцу гIаттамхойн баьччанаш Вадалов Асланбек, Газиев Тархан, Саидов Махран.\nУьш къиза, даккхий зуламаш дина, вер-ваккхарш деш хийлаза эскархошна, низамхошна, маьршачу нахана герзаца тIелетарш дина талорхой бу. Цу кхаамма вийнарг ву лаххаре а шовзткъане гIоьртташ стаг. Герггарчу барамехь чулацам ишта болуш Хонкар пачхьалкхан президенте Эрдоган Тайипе кехат хьажийна Кадыров Рамзана шен махкахой схьабоьхуш.\n«Тхо тешна ду Инарла прокуратуро и талорхой схьабоьхуш оьшуш мел долу кехат хьем ца беш дIакхачор ду аьлла. Ас вуно чIогIа дехар до хьоьга и зуламхой схьабаларехь гIо-накъосталла дар доьхуш. Iаламат маьIне дара и талорхой кхела хьалха хIиттор».\nИшта яздина мехкан куьйгалхочо шен дехар-кехатахь.\nЭрдохIана Тайипа тIемалой хьокъехь муьлхачу сацаме вогIур ву ала хала ду.\nБакъду, могIарерчу нахана хетачух аьлча,церан цуьрриг шеко яц, нагахь уьш Оьрсийчоьне схьалахь, цу кхаанне а дийна воллушехь жоьжагIате гойтур хиларан.\nЦунах дуьйцуш ву кхузара хьал дийцарехь а доцуш тIех дика вевзаш волу Соьлж-гIалин кIоштан Дойкар эвлара Мовсар.\nКхара дов суьде кхочуьйтуш а дац\nМовсар: «Уьш схьалойла суна-м ца лаьа. Вадалов, Газиев кхара валхош волу дукха хан ю, цергаш хьекхош.\nБакъду, галбевлла и кхо кIант кхера карлой, дуьне диъна бевлла-кх уьш.\nИза-м хаьа суна. Кххечу пачхьалкхашкахь санна бехке лоруш волчуьнан, цуьнан бакъболу бехк къаста а беш, кхара дов суьде кхочуьйтуш а дац.\nЦул сов кху Оьрсийчохь а, цуьнан кIошташкахь а ву боху тIемало дийна схьалоцуш ван а вац – вен а вуьй дIавоккху.\nИ ирча суьрташ, цара шаьш гайта а гойтуш, кест-кеста нислуш ду Дагестанехь а, Кабардахь а, луларчу ГIалгIайн махкахь а, Нохчийчохь а …\nШайн луъург тIехь кхолла а кхуллуш кхара-м бехке воцург а во хIаллак…»\nХонкар пачхьалкхехь лаьцна бохучу тIемалойн, нагахь уьш ОЬрсийчу схьабалабайтахь, церан хила тарлучу кхолламах дийцина Мовсар чIогIа сатесна ву ЭрдохIана уьш схьакхачо пурба лур дац аьлла.\nЦарна тIехь ницкъ беш, уьш сийсазбеш, Iазапе лоцур бу кхара"\n"Ас ткъех шарахь болх бина полисхойн урхаллехь. Суна дукха бевзина лаьцначу стагана тIехь шайна луъург кхолла а кхуллуш, кханенан ойла яр доцуш, къизалла гайтина талламхой.\nСуна лаъане лаац, стогаллех, доьналлех бохо, боьхачух хьожа ца йогIучу кхузарчу ницкъаллин структурийн кара уьш кхочийла.\nЦарна тIехь ницкъ беш, уьш сийсазбеш, Iазапе лоцур бу кхара».\nИ къамел динарг ву заводан кIоштехь могIарера полисхо болх бина, тахана пенсехь волу соьлжагIалахо. Иза цхьа вац шен хьажам-ойланца.


Делан лаамца Дала леррина къобалвинчу Іийсан векал волчу ПахІала яздо, Дала леррина къобалвинчу Іийсана тешаме а болуш, Эпасехь бехачу Делан нахе.\nВайн Да волчу Делера а, Веза Эла волчу Дала леррина къобалвинчу Іийсагара а долу дика а, синпаргІато а хуьлда шуна.\nДекъала хуьлда вайн Веза Эла волчу, Дала леррина къобалвинчу Іийсан Дела а, Да а. Цо Іийсаца декъалдина вай стигалшкахь массо а тайпана синан декъалдаршца.\nДуьне а кхоллале, вай Іийсагахула къастийна дара Цо, Шена хьалха вай цІена а, деза а хилийтархьама. Шена вай деза дела,\nхаьржина Дала, Ша леррина къобалвинчу Іийсагахула вайх Шен бераш дархьама. Иштта яра Цуьнан Іалашо, иштта бара Цуьнан лаам.\nЦунна везаш волчу Цуьнан КІантехула Цо вайна деллачу сийлахьчу диканна вай хастамаш бойла Цунна.\nІийсас, Шен цІий Іанорца мах а белла, вай паргІат а даьхна, вайн къиношна геч а дина. Ткъа иза Дала вайна шортта деллачу дикане хьаьжжина ду.\nИ дика тІех дукха делла вайна Дала мел хуьлучу хьекъалаллица а, кхетамца а.\nШен къайлаха йолу Іалашо йовзийтира вайна Дала, ткъа и Іалашо хьалххе дуьйна билгалъяьккхина а ю, Цо леррина Къобалвинчуьнца йоьзна а ю.\nТкъа Делан Іалашо иштта ю: хенаш кхочуш хиллачу хенахь Цо стигалахь а, лаьтта тІехь а мел дерг цхьаьнатухур ду, Ша леррина Къобалвинарг коьртехь а волуш.\nШа леррина Къобалвинчуьнгахула Дала вай Шен долахь хилийта хаьржира. Массо а хІума Шен лаамца а, сацамца а кхочушдеш Волчо, Шен Іалашоне хьаьжжина, билгалдаьккхинера иза иштта.\nДала леррина къобалвинчу Іийсага хьалха дуьйна сатуьйсуш долчу вайга Делан сийлалла даздайта дина дара иза.\nШаьш кІелхьардовларх лаьцна болу билггал бакъболу хаза кхаъ шайна хезча, шу а Дала леррина Къобалвинчуьнца цхьаьнатуьйхира. Цунах шу тешна дела, Дала шуна тІе Шен мухІар туьйхира, Ша лур ду аьлла долу Шен Деза Са даларца.\nШен долахь берш кхоччуш паргІатбаххалц, Делан Са Дала вайна лур долчунна закъалтана делла ду. Дала иза Шен сийлалла вайга хастадайтархьама дина.\nИ дерриге а бахьана долуш, Веза Эла волчу Іийсах шун долчу тешарх а, Делан долахь болчу массаьрга а шун болчу безамах а лаьцна сайна хезначхьана,\nсайн доІанашкахь, шу дага а лоьцуш, саццаза шуна тІера Далла баркаллаш боху аса.\nВайн Веза Эла волчу а, Ша леррина къобалвинчу а Іийсан Дала, сийлаллин Дас, Шех дерг кІоргге хаийта шуна хьекъалаллин а, довзийтаран а Са лойла.\nШун дегнашна тІера пардо дІадоккхийла Цо, шу тІекхайкхина долу сатийсар а, Шен нахана лур ду аьлла долчун хьал муха ду а, Шех тешаш долчу вайна чохь лела барам боцу боккха ницкъ бохург хІун ду а шуна хаийтархьама. И боккха ницкъ\nШа леррина Къобалвинчунна чохь лелийтира Дала. Иза, веллачуьра ден а вина, стигалшкахь Шена аьтту агІор охьахаийра Цо.\nЦо Иза охьахаийна, стигаларчу массо а хьаькамел а, куьйгалхойл а, ницкъел а, олахойл а лакхара а вина, муьлхха а кху заманчохь йоккхуш йолчу цІарал лакхара вина ца Іаш, массо а хин йолчу заманашкахь йоккхур йолчу цІарал лакхара а вина.\nШадерг Цуьнан когашка а диллина, Иза Дала динан ерриге а тобанна веллера, массо а хІуманна тІехь коьртаниг хилийта.\nІийсах тешачийн ерриге а тоба – Дала леррина Къобалвинчун дегІ ду. И тоба Цунах кхоччуш юзуш ю. Ткъа Дала леррина Къобалвинчо массо а хІума массанхьа а Шеца дузадо.


Гуьржийчоь -- Гуьржийчоьнан президент Саакашвили Михаил а, Францин президент Саркози Николя а зорбанан конференцехь, Тбилиси, 08Гезг2008.\n10 шо хьалха Марсхьокху-бутт болалуш Гуьржийчоьнан а, ша пачхьалкх хилар шен лаамца дIакхайкхийначу Къилба ХIирийчоьнан а юкъаметтигаш чIогIа галйевлира. Марсхьокху-беттан 7-чу дийнахь цу хенахь Гуьржийчоьнан президент хиллачу Саакашвили Михаила омра делира къилба-хIирийн сепаратисташна дуьхьал операци дIаяхьарх лаьцна. Гуьржийчоьнан эскарша яккхийн тоьпаш йиттира Цхинвали, цул тIаьхьа тIеман ницкъаш гIоьртира цу республикан ерриг а территори дIалаца.\nАмма сепратисташна тIехIоьттира Оьрсийчоь. Оьрсийчоьнан президенто Медведев Дмитрийс Марсхьокху-беттан 8-чохь тIеман операци йолийра "Гуьржийчоьне машарбайтар" цIе йолу.\nГуьржийчоьнан официалан версица, тIеман конфликт йолаелира Марсхьокху-беттан 7-чу буса, хIирийша, гуьржийн ши машарбархо а лазош, Авневи эвла яккхийн тоьпаш еттарца.\nМуха йолаелира 2008-чу шарахь Марсхьокху-баттахь Оьрсийчоьнан а, Гуьржийчоьнан а тIеман конфликт? Аьтто барий-те иза ца хилийта? "Настоящеев время" телеканало цунах лаьцна къамел дира Саакашвили Михаилца.\n– Кху деношкахь дагалоцуш бу Къилба ХIирийчу эскарш хьажийначу Оьрсийчоьнна а, Гуьржийчоьнна а юкъахь 10 шо хьалха хилла тIом. Хьуна хIун аьлла хета, хIинца юй Гуьржийчоьнан Оьрсийчоьнах ларъяларан стратеги?\n– Яц, халахеташ делахь а. Вай кхета деза 2008-чу шарахь Оьрсийчоь тIегIортаран Iалашонех. Оьрсийчоь Гуьржийчоьнна пачхьакхан санна тIелетта хилла ца Iаш, цуьнан пачхьалкхаллана тIелатар динера цо. ХIунда аьлча цуьнан пачхьалкхалло проблемаш кхоллара Москохна, кхиаме реформаш дIаяхьарца а, кхечуьнца а. Цу хенахь Iалашо яра Тбилиси дIалаца а, Iедал хийца а, Гуьржийчоь йозуш йоцу пачхьалкх санна хIаллакъя а.\n– Хьоьга дуккхазза а хиттина, 2008-чу шарахь дIадолийнарг мила вара бохуш. ХIинца муха жоп лур дара ахь, цу хаттарна?\n– ДIадолийнарг мила вара бохург хIун ду? Буьззинчу барамехь Iовдало а, хьекъалх тиллачо а бен дуьйцур дац Гуьржийчоьно тIом болийна бохуш.\n– Хетарехь, и тIом бахьана долуш вуно доккхачу халахетарх чекхбевлла гуьржий. Юха тIом боло мегаш ву аьлла волу политик къобул вийр вац наха. Иштта дуй иза я дац?\n– Иза бакъ дац. Оьрсийчоь яра иштта хьал кхолла лууш ерг. ТIом, бакъ ду, бохам бара. БIеннаш адамаш кхелхина. Иттаннаш эзарнаш неха дезна шайн хIусамаш йита. Уьш дIакхетта 90-чу шерашкахь дуьйна болчу мухIажарех. Гуьржийчоьнан Iуналлера яьлла Абхазехь шен хиллачу территорех а, Цхинвалан регионах (Къилба ХIирийчоьнах) а.\nЦуьнца цхьаьна, суна хетарехь, гуьржийн хьекъал алсамдаьлла. Уьш кхеташ бу, иза Путина еш йолу шантаж хиларх: "Кхисса ма ло, оха эр ду шоьга, мила харжа веза, мила – ца веза. Иза аш ца дахь кхин некъ бац шуна". Цунах гуьржий чекхбевлла.\n– Ткъа эскархой буй Гуьржийчохь, Туркойчохь санна, Iедалан мукъ шайн кара а эцна, дерриг а кхечу агIор дерзо кийча болу?\n– Ахь дукха питане хаттар ло.\n– 2008-чу шарахь хилла эскархой а, хIинца берш а тайп-тайпана эскархой бу аьлла-м ца хета хьуна?\n– ХIа-хIа. Гуьржийчохь бисина хIинца а тIеман ницкъаш, хьалха хиллачаьрца буьстича дIоггара дика бацахь а. Полици а йисина, хьалха хиллачуьнца юьстича эшам хилла ялахь а. Пачхьалкхан институташ а йисина, уьш хIинца кхуьуш яцахь а.\nХалахеташ делахь а, цигахь юха а юкъаяьлла коррупци. Со ала гIертарг хIун ду? ТIеман сацам бац цу конфликтан. Тхоь олу: "2008-чу шарахь Гуьржийчоьно тIом болийра". Амма тхан тIом бан таро йолу коьрта бригада цу хенахь Иракъехь ма яра. Нагахь тхо тIом бан дагахь хиллехь оха иза мичча хенахь а цIаялор ма яра. Iамеркахошца цу тайпа барт ма бара оха бина. Амма оха иза цIа ца ялийра.\nЦу хенахь тхан ерриг а арми, баккъалла а аьлча, меттахъяла доьналла долчу юьззина йоцчу кхаа бригадех лаьтташ яра. Шу кхетийта боху ас, гуьржийн эскархой иттазза кIезиг бара, Оьрсийчоьнан Къилбаседа Кавказехь маневрраш ян баьхкинчул тIаьхьа цIа баха "дицделла" цигах хиллачу Оьрсийчоьнан гIашсалтийн ницкъел а. Тхо иттаза кIезиг дара царел. Цундела, хила ма доггIу, цу хенахь а дацара Гуьржийчохь тIамца гIуллакх чекхдаккха гIортар, хIинца а дац иза.\n– ТIамца и хаттар дерзалур дацахь, ткъа хIун некъаш ду иза дIадерзо, ахь иза хьахийна хиларна хоьтту ас?\n– 2008-чу шарахь Гуьржийчоь кIелхаьряьккхинарг ду. Европерчу пачхьалкхийн 7 лидер веара кеманца, Путин кхерамаш туьсуш а волуш, ша бомбанаш тухур ю бохуш, уьш тхоьца митингехь лаьттира. Уьш Гуьржийчу баьхкира, шаьш церан кема чудоуьйтур ду, бохуш кхерамаш туьйсуш Оьрсийчоьнан эскаран векалш а болуш. Ас вуьйцург президент Качиньский ву. Саркози а веара, цул тIаьхьа Меркел а, кхин берш а баьхкира. Амма цу хенахь Гуьржийчоь мехала яра, тхан дипломатин цхьаала яра.\nХалахеташ делахь а, тхо дIадевлла яккхийчу пачхьалкхийн радарашкара. Гуьржийчоь дукха пайда боцу пачхьалкх хилла дIахIоьттина. ХIинца иза дукха атта Iаткъам бан таро йолу пачхьалкх ю. Гуьржийчоьнга тIамца дIадерзалур дац шен латтанашца доьзна хаттар. Цхьа некъ бен бац цу тайпачу жимачу пачхьалкхана. Иза бу дипломатин дакъа кхочуш хилар а, кхечарна таме хилар.\nХалахеташ делахь а, иза хIинца доцуш ду. Цундела оха, мел лаххара а, иза меттахIотто деза.\nГуьржийчоьнна а, Оьрсийчоьнна а юкъахь тIом эккха тарлуш хиларан бух кхоллабелира 90-чу шерашкахь. Абхазино а, Къилба ХIирийчоьно а дIакхайкхира шаьш Гуьржийчоьнах йозуш йоцуш хилар. Оьрсийчоьно гIортор йира сепаратисташна.\nГуьржийчоьно и ши регион шайн республикаш ларара. Амма уьш шен Iуналле эца баш гIерташ а яцара иза. Хьал хийцаделира Гуьржийчохь президентан харжамашкахь Саакашвили Михаил тоьлча. Цо юьхьарлецира Гуьржийчоьнан цхьаалла юхаметтахIотторан курс. Оццу хенахь Оьрсийчоьно паспорташ декъадолийра Абхазехь а, Къилба ХIирийчохь а. Эххаре а Оьрсийчоьнан паспорташ дара 2/3 а абхазойн а, 80 процент хIирийн а.\nОфициалан кепара 2008-чу шарахь хилла тIом дIабирзира Марсхьокху-беттан 16-чу дийнахь.\nЦхьана кIиранах вийра 400 сов гуьржий, Оьрсийчоьнан агIонан дараш дара 70 стаг. ТIом дIабирзича Оьрсийчоьно офцициалан кепара къобал дира Къилба ХIирийчоь а, Абхази а йозуш йоцуш хилар. Оьрсийчоьнан Iедалша гIо дира цу шинна Гуьржийчоьнца "доза" къасто.\nОьрсийчоьнна тIаьххье Къилба ХIирийчоь а, Абхази а къобал йинарг яра кхин а 6 пачхьалкх: Никарагуа а, Венесуэла а, Науру а, Вануату а, Тувалу а, Шема а.\nШайн кегийрхой Шема леларо гIайгIане баьхна пIаьнгазхой\n9 шо даьлла Оьрсийчоьно Гуьржийчоьнца 5 динан тIом бина\nОьрсийчоь бехке йина Гуьржийчоьнан президенто


Оьрсийчоь -- Оьрсийн президент Путин (Аьр) Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров (Аьт), Ново-Огарево, 01Заз2007\nОфициалан хаме ма даккхара юха а дала долош ду Нохчийчохь , къам додарна Кремло къастийна 10 эзар сом ахчанаш. Оццул ахча, хууш ма хиллара, махках а баьхна Сибреха ховсийначу нахана массарна а, я цигахь бинчарна а луш дац, доьзалехь цхьанний бен. И ахчанаш дала долийна ду 5-6 шо. Цхьа даккхий ахчанаш долуш дахдина масийтта шаре, стенна делахь а, и схьаэцаза бисинчара а,схьаэца реза боцчара а.\nIедалхоша кхайкхорца ахча дала билгалваьккхинарг 95 эзар стаг ву, дIаделларг 70 эзар сов ву маьхькIамхоша чIагIдарца. ТIаьххьара хааме мА-даккхара, хIара карахь болу заздоккху бутт бале бахархошна дIакхачо дезаш ду далаза дисна ахча.\nИ ахча схьаэцаза бисинчарна юкъахь кIезиг бац, Москохо луш дерг 100 эзарниш хилча а, схьаоьцур дац аьлла чIагIбелларш а, и ахча-мерцхалг кхийдочу Путин Владимиран коьртехь волчу Iедална хеттане а эхь ца хета аьлла ойла ерш а.\nИштачех ю Тамара а. Цо ях а ца луш боцца бовзийтира цу хьокъехь шен хьажам.\nТамара: «Нехан бала а болуш Путинан Iедал дара, цунна эхь хета декхар дара бахархошна и мерцхалгаш кхето. Цу итт эзарнах каш тIе хIотто лартIахь тIулг а ца эцало.Дуьйцу хезча а эхь ду-кх иза».\nСоьга бохийначу нохчашна гIоьнна аьлла къастийначу ахчанан хьокъехь йист хиллачу Тамарин санна дог-ойла ерш дукха бу.\nЮха а дала долийначу 10 эзарнийн хьокъехь, кхехка а кхехкаш, карзахе дуьйцуш ваьллира Новр кIоштера вахархо, Юккъерчу Азехь вина волу 61 шо долу Аболханов Муса.\nМуса: «Цу итт эзарнах йогIуш хIумма а яц. Бахьана ду цара лелориг. Делла аьлла дIадоккхуш бу уьш. Шайн долчух-доцчух а баьхна, бохийна нах, миллий, мацаллий белларш, хIаллакьдина адам, Iаьна юккъехь къам доха а дина. Цхьа бехк а боцуш дакъаза даьккхина адам. И дерриг меттахIотто луш дерг итт эзар ду? Цунах хIун меттахIуттур ду. Стенца дуста деза иза? Кху Оьрсийчохь волу паччахь халкъах дог лозуш мел воцу и саннарг хир ду-кх. жима а нахах эхь хеташ бац лакхара дуьйна охьа».\nМаршо радио: - Iедалехь берш меттахбевлча цхьа хийцам хила тарлорий-те?\nМуса: «Хила тарлора. ХIунда аьлчи, дIо-о Малхбалехь чу хи а хьаьдда цIено талхийча 2-3 миллион ахча ло. Тхуна итт эзарш. Цунах со а ца кхета .я кхиберш а ца кхета. Бакъду Iедалехь болчара хIумма а дийр ду аьлла-м ца хетта суна.»\nДохадар хьокъехь къамел мел дечара, хIинцца вистхиллачу Аболханов Мусас санна, Оьрсийчохь дехачу къаьмнийн бен-бен мах хадор санна кхетадо нохчашна. Къам дохадар бахьнехь, зе меттахIотто санна луш долу итт эзар ахчанаш. Оьрсийчохь дехачу кегий къаьмнийн боху бахархоша- суьйлийн. нохчийн цхьа мах хадабо Кремло, гIезалойн. оьрсийн кхин мах, кхечеран кхин… И тайпа бекъам-къестамаш мел бу цкъа а нийсо хир яц пачхьалкхехь. я бахархойн Iедале тешам а хир бац. Ишта хьажам берш кIезиг бац.


"ШОВДАН КОЬРТЕРА ТАРХАШ" = КХУ ТЕПТАРАН ШОЛГIА КИЙСАК\nКатегория: История Дата публикации Автор: Admin Просмотров: 5809\n«Тхо-Iа-хи», нах-хуррин мохк.\nКавказан Юкъан, цуьнан Малхбален агIонгара дахарш, кху кхотептаран (трилоги) дакъошкахь дукха хьехорна, Кавказан (Жима Кавказ) малхбузерачу агIонга кхевдира ду вай хIинца. Цу агIонгара, вайна ладаме йолу кIошта ю, кхузаманан гуьржеша, «Тао» олу мохк. Цу генарчу шираллехь, историн тешаллаша цу мехкан йоккху цIе масех хилла: «Диаэна» («Да-Iа-эни», гIазкх., «Владелец, живёт божественный») – ассирийцаша; «Дайаэни» («Да-йа-эни», гIазкх., «Владыка, есть божество»), я «Диаухи» («Дай-Iа-хи», гIазкх., «Отцы, живущая река») – хурри-урартуоша; «Таохи» («Тхо-Iа-хи», гIазкх., «Мы живущие река») – нах-ораман этносо а. Хетарехь, цаьргара схьаэцначу греко-римхоша, шайн аларе (диалект) ерзийна и цIе; иштта, «Тайк» аьлла йоккху цIе – шираэрмалоша; «Тао» – гуьржашха («хи» олу чеккхе йоцу, йоца цIе). Кхул тIаьхьа вай а, цу махках йоккхура йолу цIе хира ю, кху чурхин турпалхойн маттахь «Дай-Iа-хи», я «Тхо-Iа-хи» аьлла. Иштта цкъацца, яздархочуьнан дешнашца «Тао» аьлла, йоцца яккха а тарало иза.\n«Тао» (эрм. «Тайк») олу и кхузаманан кIошта ю, дешнашца цуьнан хазалла йийцалура йоцу, «Араратан акъарин» малхбузехьара цхьа маьIаг. Историн цхьацца муьрашкахь, кху кIоште кхочачу баьччаша, паччахьаша зовкх хьоьгуш хилла цуьнан жилIаламах. Шайн бIош гулабечу юкъана, хIара кIошта хоржуш хилла цара, хиларна иза кхин а цхьа ладаме агIо йолуш – мостагIий тIекхачалура боцу лаьмнин кIошта. Iаламо кхоьллина дазонаш долу и латтан кийсаг, шена гонахьара цу лекха лаьмнаша, церан даккъаша тIеузу шена, дукхачеран дагадохарца доьзна бIаьрахьажар.\n«Тао», я «Тхо-Iа-хи» мохк Iуьллуш хилла, «Чхьар-хи» (Чоро́х; тур. Çoruh nehri) олучу хино кхоьллина, атагIан юкъ лоцуш. Цу генарчу шираллехь, грекаша йоккху цIе а хилла «Акамсис» аьлла, эрмалоша «Вох» а олуш. Кху меттигерачу бахархойн дахаран пха ларалуш долчу цу Чхьар-хин хьаста, лаьмнин кийрахь ду. Гонахьара, буьрсачу хин генаш шена чуоьцуш, цо кхоьллина кIорга а, сетташ а долу дукха чIажаш. Цундела и мохк олаллин кIелабалор, даима, Iаламата хала гIуллакх хилла цу махке сатесначарна. «Тхо-Iа-хин» махкана генахьа, къилб-малхбузехьа шен хьаста долу и хи, и мохк хадош невр-малхбалехьа доьдуш ду, Батуми олучу гIалана гергахь «Iаьржа хIордана» чудожа. Цо, шен хин лакхенехь, аьтту бердаца тIеоьцуш ду доккха, «Чормайри» олу, ломан кур тIехь хьаста долу, изза цIе йолу хин га а. И кур бу (3255 метр лекха), кхузамано «Капуйт» олучу лаьмнашкахь. АтагIа кхоьллина хин хьасте мел таьIа а, соьналлин дукхалла лахлуш, лаьмнаш дерзина долуш ду. Дитташ а кхуьуш дац, адам дехачу дехийлашкахь а, церан куьг кхочачу аренашкахь бен. Цу Чхьар-хин атагIан юккъехь дикка гатталуш ду и чIаж, кIорга Iин кхуллуш. Цуьнан буьрсалло, цу меттехь кхоллаеллачу тархан тIегIенашна елла йоьалгIа, пхоьалгIа халонан категореш.\nЦу махкахь, уггаре а чIогIа хидестар нисло апрель-май а, ноябрь а батташкахь. Цу хин бердашца дукха кхуьуш ду нар, инжир дитташ. Цу хин лахенгахь иза шорло, цуьнан цхьацца йолчу меттигашкахь, дуга кхион аьтто а болуш.\n«Тхо-Iа-хи» мехкан невр-малхбузе дазо кхоьллинарш ду «Пархар» (хьажа лакхарчу суьрте) олу, «Малхбале-Понт лаьмнин», уггаре а лекъа даккъаш. «Пархар» цIе йолуш ду хи а, иштта цIе ю, цу хи тIехь Iуьллучу дехийлан а. Кхузахь, цу лаьмнин даккъаш тIера мехаш хьекха долало гуьренан тIаьхьарчу муьрехь. «Гуьйренан гIаш эгон мох», я «Пархрци» (перс.м. «barkrizi») олу цу мехех. Ткъа «Пархар» алар, хетарехь схьадаьлла ду, гIажарийн «paruhvaura» дашах (Страбонас хьахийна цIе ю «Paruadrhz», я «Paracoauraz» аьлла). И «pouruxvaura» бохург, гIазкхашха аьлча «полная благоденствия» бохург ду, Авесто цу лаьмнин иштта цIе яккхарца, кхолладелла маьIна долуш. Циггара бух болуш ду, согдийцаша «bагхаг» (гIазкх., «святое место, храм») алар а, персаша шайн лирикехь «farxar» (гIазкх., «место счастья, безмятежности, текущих вод и теней») алар а. Понтан лаьмнин уггаре а лекха кур (Качкакари - 3932 метр) бу, «Пархаран лаьмнашкахь» (кхузаманан Турцехь, «Качкар» цIе йоккхурш ду, доллу «Пархаран лаьмнаш»). Цу лаьмнашкахь ю хьоле эчиган маIданаш, и бахьана долуш шираллехь и меттиг хилла Iаламата ладамечех. Масала, Урарту паччахь волчу Аргишти-I-чо, кхузахь оьцу ял дашоца, детица, езаца оьцуш хилла.\n"Iаьржа хIордана", «Чхьар-хин» атагIана юкъахь Iуьллуш хиларе терра, «Пархаран лаьмнашкара» жилIалам (климат) тIуьна ду, хьоле ораматаш кхиош. ХIордан сизал 500 метар лакхенгахь йолу лаьмнин басешца кхуьуш ю цитрусаш, чайнан кондарин аренаш (плантаци). Кхин лакхахь кхуьуш ю ийна хьаннаш, шайна юкъахь дукхаха долуш цIаабалган (каштан; семена каштана - кIохцалботт, албIар), пепан, пхан дитташ. Лакхене мел гIурту уьш хуьйцу зоьзан хьаннаша, 2000 метар лакхенга кхочачу меттехь и цхьа зез бен ца кхуьуш. Цу лакхенгахь, юкъ-юкъа, кегийра Iаьмнин бIаьргаш а, ло дуьллучу дазоне кхаччалца кхуьуш бу альпийски (лаьмнин) байш (хьажа лахарчу суьрте).\nБешачу шано кхуллу кегийра татолаш. Вовшаха кхеташ цара кхуллу «Чхьар-хин» аьрру га «Пархар» (цу генан дохалла ду 56 км; иза кхоллало шан-догIанан хих). «Тхо-Iа-хин» къилб агIонгара дазо кхоьллинарг «Цахкавет» лаьмнаш а долуш, къилб-малхбалехьара дазо ду «Мецрац» лаьмнашца. Цу къилбера лаьмнин баххьашкара гуладеллачу хиша кхуллу «Чхьар-хин» аьттубердан га, «Олти» (цу генан дохалла ду 144 км; иза кхоллало шан-догIанан хих). Цу «Олти» хин а ду, иштта кхолладелла шен генаш. Аьтту агIонгахь Iуьллу, шорта хи долу «Тортум» (цу генан дохалла ду 112 км; иза кхоллало шан-догIанан хих). Иза охьадогIуш ду кIоргачу, цхьаццанхьа готталучу чIажехула. И Тортуман чIаж, шираллера дуьйна сийдолуш хилла шен кемсашца, цунах даьккхиначу чагIарца. Иштта зайтдаьттан а, кхин долчу стоьмин а ниIмат, цхьана цу махкана хилла ца Iаш, луларчу кIошташна а кхачош хилла цу махко.\nЦуьнан лакхенгара «Казаренс» хин га схьакхетачу меттехь бу, шира, «Тортум» олуш хиллачу гIопан саьлнаш (лахара сурт).\n«Чхьар-хина» тIекхача 4-5 км йисначу меттехь, и «Тортум», «Олти» хих дIакхета цуьнан аьррубердан га хуьлуш. Цу «Олтих», доккхаллица шолгIа лору га «Бердик» дIакхетчул тIаьхьа дIасхьадаьржий, цхьа километр хиллал шуьйралла оьцу. Цу хин генах а схьакхета, «Партез» олу аьрру га, шен схьадалар «Кармир порак» олучу лаьмнин бIаххьашкара долуш. Иштта, и лаьмнаш ду, «Тхо-Iа-хин» мехкан малхбалехьара дазо. Цу лаьмнашкахь, мелла а неврехьа, алсама долчу шовданаша уьшале йиначу кIоштара (Криакунк) дIадолалуш ду «Кура» хи а.\n«Тхо-Iа-хин» махкана гонахьара вуьш хиш санна, цу «Курас», шен хи дIаэдеш дац цуьнан хих. Иза чекхдолуш ду йоллу Кавказехула, «Каспи хIордана» чудожа. Кхузаманан муьрехь, «Тао» олу и историн мохк Турцин махкана юкъабоьдуш бу, еа вилайеташна юкъахь бекъна а болуш: Артвинан, Карсан, Артаанан, иштта Эрзруман а.\nШира оьмар чекхъялла, керлачу оьмаран хьалхарчу шеран, бIаьстенан цхьа де дара малхо къагийна а, делкъан тIаьхьенга кховдийна а. Кху чIаже кхочу хиша гомхалла эцна, шайн дестар лахдина бутт бара карараниг. Лаьмнаш доцчу аренашкахь товхоно ницкъ бахь а, кху лаьмнин Iалам, коччуш аьхкенан карадахаза дара хIинца а, и аьхке тIекхача диснарг, цхьа-ши кIира бен дацахь а.\nТIулга тIехь, бIевнна гергахь Iаш ву къано. Цуьнан, тIехьажарехь доьзткъеитт шо хира ду. Цуьнан юьхь тIера хершнаша, моьнаша гойту, цуьнан дахар аттачех хилла ца хилар. Цуьнан хьажар а ду, аьрзунан санна ира, ша бIаьрса ира дацахь а. Иза тидам беш Iа, байтIехь буьхьигца ловзачу, шен, жимах волчу кIентан шина бере а, воккхачу кIентан берин берашка а. Меллаша ког боккхуш тIееъна боргIал, берин буьхьигца ловзар тидаме эцна лаьттара, наггахьа шен тIилдигах маIар а хьокхуш. Ловзучу веа кIантах цхьаъ, Була, меллаша бIоргIална тIеволавелира. Ткъа боргIал, стешхачарех яцара. ХьогIалла ца гойтуш гергавахначу Булас тешшийтана боргIал схьалоцуш, шен шина варош юккъе а юллуш лаьтта охьахиара, цуьнан ира маIарш йолчу когин маьршалла дIайоккхуш. Цкъа моцаха, шена цо тоьхна зIокарна, бекхам бан лерина вара кIант. ЦIоган тIера, масех масс яккха кхиара Була, баккхийчара олуш хезарна: «боргIалан куралла тIилдигаш а, цIоган месаш а ю». И тайпа бегаш бевзина йоцу боргIал, Iаламата чIогIа тохаелира мохь олуш. ТIаьххьаре а карараялла боргIал ца едира, тIемаш тухуш кхоссаелла, Булин букъах маIараш йохийтуш, цуьнан укал чу зIок етта елира, тIемашца гIо а деш. Уккал чутаIийча а, я куьйгашца дIакъевлича а, оьгIазяхна боргIал юхаяла дагахь яцара. Ша еттачу зIакарх ца Iебаш, куьйгин жижигаш бухадаха санна ийзадора цо. Була ша а, хIинца, баккъалла а кхеравеллера. ТIаьххьаре а, мохь белира цуьнга: «Iале-е-лай!» олуш.\n- ХIу? – Iоттаме велакъежира, шен сира, еха можах куьг хьокхуш Дикберд.\n- Мангална, тIулг карий? Э-э, сан ваша! И боргIал хьа ю, массо а боргIалшна юккъехь турпал. Кху дехийлахь а, и цхьаъ бен, талорхо ю ала хьакъ йолуш яц. Дуьло, орцаха довла шайн вешина! – элира къаночо.\nКхуо и аларе ца хьоьжуш, Байбух вара дIахьаьдда воьдуш, сихаллехь карабеъна буткъа сара а болуш карахь. Ишттачу меттехь, гонахьа дерг тидамехь латто Iемина боргIал, кIентан букъ тIера чу а кхоссаелла, масех гIулч нацкъара а ялла, ега а елла, «IуьъIари-Iуь-о»! олуш йийкира.\nШа кхерийна кIант а витина, ша йолчу орце вогIург вайча, едда, кхин а нацкъара ялла, дуьхьала йоьрзуш, лаьттаха маIарш а хьокхуш лата кечъелира боргIал. Ша тIаьхьа кхуьура воцийла кхетта Байбух: «Йитахь, хIинца лацалура яц иза» элира цо орцаха вогIачу Геланче. И шиъ юха а вирзина, кIант теван вахара. Ткъа боргIал, цкъа чуйоду кеп а хIоттийна, хьогIечеран шеца бала боцийла ша кхетча, шен толам дIачIагIбан санна, юха а йийкира «IуьъIари-Iуь-о»! олуш.\n- Собарде ахь, цкъа тхан карайогIура ю хьо! – олуш, буй ластийра Геланчас.\nБерин тидам беш Iачу Дикбердас, церан, хIорранан мах хадийнера, дахарехь цара бан тарало некъ хетарехь билгала боккхуш. Цунна хаьа, мила муьлхачу новкъа гIура ву. Хьаьнгара, хIун хьуьнар, я ледарло яла тарало. ХIинццехь, и хила тарало ледарлонаш дIайоху некъ ца бахь, иза кхеташ ву, цунах зулам дериг хиларх, уггар хьалха и тайпа анташ долчунна шена. Царна юкъахь къаночо къастийна цхьа кIант вара, жимачу кIентан кIентех волу воккханиг, Байбух. «Кхечу берелла онда ву иза, царелла кхин воккха вацахь а. Иза собаре ву, цундела тIех чIарх-аьлла а вац иза. Цуьнан ловзар а собаре ду, иза дукхаха, царна тIехь верасаллениг ву, – бохуш, ша тидме эцнарг, ойланан хьесапе диллина Iара къано,\n– Хьажал, жиманиг охьакхетча, уггар хьалха, иза вахара цунна гIонна, ша тIаьхьаведда буьхьиг а йитина. Жимма хьалха, Булина, уггаре а хьалха орцаха ваьлларг, юха а иза ву. ХIаъ, иза хьалхе йолуш хира ву, кху массеран Iу а хира ву, цу Везачо энис цуьнан хан яхъяхь. Амма, цулла жимаха волу Байболат, бIаьрла кхане йолуш хира ву. Тахана, кхо шо бен цуьнан дацахь а, ша-тайпа амал йолуш ву иза. Кхуьнан воккхачу кIентан кIант волчу Дарти кIант, и Геланча, хьалхе езаш хира вац. Иза, даима тIаьхьахIоьттинарг хира ву, шен дахарехь кхечарна. Важа, цулла жимаха волу Була а, кхин тIех кхиамаш болуш хира вац шен дахарехь. Воккхаха волчу кIента Ачин, вукха шина кIентан Эльсин, Боршан бераш ду, БакIуж, БаIаш, Шакур, Турка. Уьш баккхийра хилла. Уьш, бахамахь цхьацца гIуллакхаш деш бу. БакIуж, кху махкахь виса лерина ву. Шакур, Турка а, шина даггахь лелаш ву. Хетарехь Ачан тIаьхье, цхьа Дарта воцург, берриш а бух латто кхузахь бита безара бу. Элсий, кху дехийлан корта хила беза. Амма, берхIитталгIачу шаре ваьлла БаIаш, ойла акха лаьтташ ву. Цунах, дика тIемало хира ву. Кху махкахь кхиана тIемало, дукхаха римхойн, парфин, я уггаре а ца оьшу, эрмалойн йолах волу бIахо хуьлу. Цундела иза, ас сайца, хийрамахка вуьгура ву. И тIехьевзина Мархатай а, ша боьрша стаг санна тIах-аьлла ю, берхIитталгIачу шаре ялла а йолуш. Цуьнца йогIуш ю, тхо новкъадовлале, яло езаш а ю. Цуьнан дега, Шишболате захало дIахьахо деза ас» бохура генаяллачу Дикбердан ойлано.


– Дад, цхьа хӀума дара сан хьоьга ала лууш. Цхьана минотехь ладугӀур дарий-те ахь? – велакъажарца ден бӀаьра а хьоьжуш.\n– ХӀаъ, ладугӀур ду кӀант. ХӀун ду хьан соьга ала лууш? – элира дас, цхьа а гӀайгӀа йоцуш санна, дӀа-схьа а бӀаьргаш а кхарстийна.\n– Дад, дагадогӀий хьуна ас хьоьга хаьттина, хьуна цхьана сахьтана балхахь мел ахча ло аьлла. Ахь суна хӀора дийнахь деллачу ахчанах ас, дерриге а дохка а ца духкуш, цхьа дакъа гулдора. Итт туьма ахча гулди ас.\n– ХӀан, дада, хӀара итт туьма ахча ду хьуна, балхахь санна, соьца а цхьана сахьтана охьахуур варий-те хьо? Ма чӀогӀа лууш ву со хьоьца, цхьана сахьтана бен дацахь а, къамел дан, – сихвелла, шен киснара ахча схьа а эцна, шен дега дӀакховдийра кӀанта, догдахарца шен ден бӀаьра а хьоьжуш.\nОцу дехаро цец а ваьккхина да, голаш тӀе охьа а лахвелла, нийсса шен кӀентан бӀаьра а хьоьжуш, кӀентан белшаш тӀе шен ши куьг диллинчохь, сацавелира.\n– КӀант, хаьа суна, кху дахарехь а, балхахь а хьаьдда-ведда лелаш, хьо ас вицвиний. Амма, ца хаьара суна, хьо иштта чӀогӀа хьаьгна вуй соьца охьахаа а, къамел дан а, аьлла, велакъажарца шен кӀентан хьаьж тӀера месаш нис а йина, къевллина маравоьллира цо.\nХьомсара дай-наной! Ма мотталаш, оцу шайн берийн дегӀан а, синан а хьашташ еккъа юург-мерг а, царна йо харж а бен яц. Цара шайн дагахь дерг ма-дарра схьа ца алахь а, уьш хьаьгна хуьлу шуна вайца охьа а хевшина, даггара къамелаш дан. Царна ма лаьа шайн гӀайгӀанаш а, хазахетарш а дена-нанна довзийта, сих-сиха вайх дагабовла. Берийн дахарехь уггар а доккха масал ма ду да-нана. Цундела, хӀора дийнахь дацахь а, вай, дай-наноша, жимма мукъане а хан яккха езара вешан берашца, цаьрга лерина ладугӀуш!