Делаца а, адамашца а лелоеза юкъаметтиг\nХьуна хаийла, хьо Iачу меттехь а, хьо новкъа воьдуш волуш а, хьо вижина волуш а, хьо сема волуш а, хьо дийна волуш а, хьо веллачул тIаьхьа а хьох хедар воцу хьан накъост АллахI хилар, хьан Дела а, хьан Эла а, хьан Кхоллархо а волу. Ахь Иза хьахийначу меттехь хьоьца хуьлуш ву хьуна. Лекха хинволчу АллахIа аьлла:\n«Со хьахийначуьнца хир волуш ву Со».\nХьайн динехь хьайгара доьвллачу кхачамбацаршна сагатделла хьан дог доьхначу хенахь хьоьца хир волуш ву хьуна Иза. Лекха хинволчу АллахIа аьлла:\n«Сан доьхьа шайн дегнаш духучаьрца хир волуш ву Со».\nХьайна Иза баккъалла вовзахьара И лоцур вара ахь хьайна накъост, адамаш дуьтур дара ахь юьстах. Ткъа нагахь хьайн ерриг хенахь хьан Иза хьайца хилийта ницкъ ца кхачахь, верлахь ларлолахь цхьа де а, буьйса а хьо хьайн Делаца висна воцуш дIадахийтарх а, айхьа Цуьнга кхайкхаран марзо хьайна ца хуьлуьйтуш хан дIайахийтарх а. Хьо Делаца цхьаьна висса везаш а хилча, хьо цуьнца къамеле вала везаш а хилча, хьуна довза деза айхьа Лекха хинволчу АллахIаца лело деза гIиллакхаш.\nИ гIиллакхаш хIорш ду хьуна: корта (тIех сов) айбина ца лелар, бIаьрг ца оьшуче ца хьажор, ойла сирла хилийтар, дукха къамел ца дар, меженаш тийна хилар, кхоччуш сацам беш хилар, ца магийначух ларвалар, хилла яьллачу Делан кхелана дуьхьал ца вийлар, даим зикр дар, даим ойла еш хилар, диканиг вочул хьалхадоккхуш хилар, Дала кхоьллинчу хIуманца йолу ойла дIахадор, Делан возаллийна муьтIахь хилар, эхь хетарца дог кIад далар, Дала яздина долу рицкъа хьайна хир дуй хууш дукха генара некъашца рицкъа ца лехар, Дала хьайна уггар диканиг хоржур дуй а хууш болх Цуьнан кера дIабалар.\nХIара ша-дерг хьан хила деза хьан коьрта Iалашо дийнахь а, буса а, хIунда аьлча уьш ахь хьайх цкъа а къаьсташ воцучу накъостаца лело деза гIиллакхаш, ткъа Цо кхоьллина долу массо кхин долу хIума хьох хьан цхьайолчу хенахь дIакъаьсташ хуьлу.\nНагахь хьо Iелам-стаг велахь, Iелам-стеган гIиллакхаш хIорш ду хьуна: хало ловш хилар, даим кIеда-мерза хилар, корта хьала а ца айбеш эсала лараме охьахаар, Дала кхоьллинчу цхьана а нахана тIехь куралла ца йар – зуламхошна тIехь бен, уьш шайн зуламах бухакхетийтархьама –, адамаш вовшахкхетачу меттехь эсалла йовзуьйтуш хилар, эрна къамел а забарш йар а Iаддитар, дешархочуьнца кIеда хилар, кураллаш ечуьнна доьхьало йан сих ца валар, кхетам боцург хазчу кхеторца кхетор, цунна оьгIаз ца ихар, «ца хаьа суна» ца олуш вазвалар Iаддитар, хаттар деш волчуьнга кхоччуш ладогIар, цуьнан хаттарх кхоччуш кхета хьажар, кхечуьнан тешалла къобал дар, ша галваьлча нийсонна тIе юхаверзар, дешархочунна зен дийр долчу массо Iилманах иза ларвар, пайдане Iилма дешархочо Iамочу хенахь цуьнан ниййат Лекха хинволчу Делан доьхьа ца хиларх иза ларвар, «фардул Iайн» дерг Iаморал хьалха «фардул кифáйат» Iаморах дешархо ларвар – ткъа цунна «фард Iайн» дерг цо шен гучахь дерг а, къайлах дерг а Делах кхерарца тодар а ду, ша Iамош долчуьнца цкъа доьххьара иза ша Iамал еш а хилийтархьама, тIаккха ша олучух цунна шена пайда а хилийтархьама –.\nНагахь хьо дешархо велахь, дешархочо Iелам-стагца лело деза гIиллакхаш хIорш ду хьуна: цуьнга доьххьара маршалла а, салам а далар; цунна хьалха дукха къамел ца дар; шега шен хьехархочо хаьттича бен вист ца хилар; пурба даьккхинчул тIаьхьа бен хаттар ца дар; цо аьллачунна доьхьал – «хьенеха ахь аьллчунна доьхьал дерг ма-аьлла» - ца алар; цунна хьалха ша хиина волуш шен накъосте хеттарш ца дар; агIонашка дIай-схьай ца хьежар… муххале а хьо охьахаа веза шен корта хьала а ца айбеш, тийна, гIиллакхе, хьой ламазехь волуш санна паргIат… иза кIад велча цуьнга дукха хаттарш а ца деш, иза хьалагIаьттича хьала а гIоттуш, иза шен цIа кхаччалц цуьнга новкъахь хеттарш а ца деш, шена гучах гича нийса ца хета хIума цуьнгара даьлча цунах лаьцна вон ойла а ца кхоллайолуьйтуш – иза ша ву шен къайленаш дика йоьвзаш – иштта хIума шена гича Мусас Хизире – Делера салам хуьлда цаьршинна – аьлларг дага даийта деза цо:\n×Цо элира: «Цуьнан (хIурда кеманан) охIлу хи буха дахийтархьама дохий ахь иза? Ма-вон хIума ди-кх ахь »Ø.\nЦо дагадаийта деза шена, Мусас шена тIехула схьагинчунна тIе а доьгIна Хизирна йина йолу инкарло гIалат хилла хилар.\nНагахь хьан да-нана делахь, беро шен деца-ненаца лело деза гIиллакхаш хIорш ду хьуна: цаьршима къамел деш ладогIар; и шиъ хьалагIаьттича хьалагIаттар; цаьршимма де аьллачунна муьтIахь хилар; цаьршинна хьалха волавелла дIа ца вахар; цаьршинначул лакха шен аз ца айдар; и шиъ шега кхайкхича цаьршинна жоп далар; шен ма-хуьллу и шиъ реза дан хьожуш хилар; цаьршинна хьаставелла муьтIахь хилар; ша цаьршинна дина дика а, ша цаьршинан гIуллакхе хьажар а цаьршинна хьалха ца дйцар; цаьршинга раз ца хьежар; шен юьхь хабийна цаьршинан юьхьдоьхьал ца хьажар; цаьршинан пурбанца бен цхьанха а ца вахар.\nХьуна хаийла, и лакхахь берш дIабоьвллачул тIаьхьа, кхин долу адамаш хьоьца йолчу юкъаметтигца кхаа декъе декъа луш хилар: йа доттагIий, йа боьвзаш берш, йа боьвзаш боцурш.\nТкъа нагахь санна хьуна боьвзаш боцучу нахаца хьан юкъаметтиг ян езаш хилахь, цаьрца ахь лело деза гIиллакхаш хIорш ду хьуна: цара деш долчу къамелана юкъа ца гIертар; церан эрна къамелашка ла ца дегIар; цаьргара дуьйлуш долу вон дешнаш тергал ца дар; цаьрца дукха веттаваларх а, хьайн цаьргара хьашт хилийтарх а ларвалар; нагахь санна цара къьобал дийр ду аьлла хетахь, кIедачу хьехамца цаьргара дуьйлуш долчу вочу хIуманашана церан тидам тIебахийтар.\nАмма хьан динан вежрий а, доттагIий а – ахь цаьрца лело езаш ши агIо ю:\nХьалхарниг: Накъосталла а, доттагIалла а лелоран бехкамаш бовзар, тIаккха цу бехкамашца хьайна уьш лахар а, доттагIаллийна а, вежараллийна а мегар болчу нахаца бен вежаралла ца лелор. Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла:\n«Адам шен доттагIчуьнан динехь хуьлу, цундела шу хьовса шаьш хьаьнца доттагIалла леладо».\nНагахь санна хьо хьайна хьайн дешарехь накъост лохуш хилахь, хьайн динехь а, дуьненахь хьайна доттагI лохуш хилахь, ахь ларде и лахарехь пхи хIума:\nIовдал стагца юкъаметтиг лелорах хуьлуш цхьа а дика дац хьуна. Иштта йолчу юкъаметтиган тIаьхье генавалар а, иза хадар а ю хьуна. Iовдалчу стеган хьоьца хир долу уггар дика хьал – хьуна пайда бан а лууш цо хьуна зен дар ду хьуна. Хьекъале мостагI Iовдалчу доттагIал гIолий ву хьуна. Iелас – Дела реза хуьлда цунна – аьлла:\nВерлахь, ларлолахь, ларлолахь\nЖехIил стагца юкъаметтиг лелорх,\nМел дукха нах бохийна галбаьхна\nЖехIил стагца юкъаметтиг лелоро.\nХир ю хьан наха цIе йоккхуш\nХьан лелар хьаьнца ду хьаьжжина,\nШи мача цхьатера хилча\nЦу шинне цхьатера цIе яьккхина.\nШи хIума ул-улло хIоттийча\nСов долу цаьршинан терахилар,\nШи стеган ши дог цхьанакхетча\nДовзало цаьршинна вовший.\n2. Хаза гIиллакх хилар.\nАхь накъосталла ма леладе вон гIиллакх долчуьнца – оьгIаз вахча а, дегIан марзо меттах яьлча а шен са шен керахь ца сацалуш волчуьнца. Iалкъама АлIутIóридий цIе йолчу Iелам-стага – Дала къинхетам бойла цунах – ша лечу хенахь шен кIанте весет деш аьлла: «ХIайн сан кIант! Нагахь хьайна цхьанца накъосталла лело лаахь, ахь леладе иза айхьа шена гIуллакх дича хьо ларвийр волчу стагца, хьо шеца цхьаьна хилча хьо хазвийр волчу стагца, хьуна тIе цхьа хьашт хIоьттича хьуна гIо дийр долчу стагца. Ахь накъосталла леладе, ахь шега диканца куьг кховдийча хьоьга а кховдор доьлчуьнца, хьоьгара цхьа дика гича цуьнан тидам а бийр болчуьнца, хьоьгара цхьа вон гича цуьнан тергам а бийр боцучуьнца. Ахь накъосталла леладе ахь цхьаъ аьлча хьох тешар волчуьнца, хьо цхьаъ дан гIоьртича хьуна гIо дийр долчуьнца, шуьшиъ вовший къовсавелча хьо шел хьалхавоккхур волчуьнца». Iелас – Дела реза хуьлда цунна – аьлла хIокху мукъамехь:\nХьан бакъволу ваша хьоьца даим хир верг ву хьуна,\nШа-шена зен дина а хьуна пайда бийр берг ву хьуна.\nЗаманан шеконо шен лазамаш тIеэгийча хьуна,\nХьо гулвеш, лазамийн гулам дIабохор берг ву хьуна.\n3. Динца дика хилар.\nАхь накъосталла ма леладе къинош леточу стагца, доккха къа леточара соцуш воцучу стагца, хIунда аьлча Делах кхоьруш верг доккха къа летош хир вац, ткъа Делах ца кхоьруш волчуьнгара вон ца хила тешам бац, Iалашонаш а, хьолаш а хийцадаларца иза хийцало дела. Лекха хинволчу АллахIа аьлла Шен Пайхамаре – Делера салават а, салам а хуьлда цунна –:\n×Хьо муьтIахь ма хила Оха шен дог Тхаьш хьахорах духатоьхна волчунна, шен лаамана тIаьхьаваьлла волчунна, шен болх бицбелла хилла волчуннаØ.\nХьо ларло къинош леточу стагах, къинош летор а, Iесалла а даим гуш хиларо хьан дагчура цаьрга бол цабезам дIабойъур бу хьуна, хьуна уьш атта а хетар ду хьуна. И бахьана долуш дегнашна атта хета гIийбат дар, иза дезаделла долу дела. Ткъа и гIийбат деш болчарна цхьаьанан стеган пIелгах дашо мохIур гича, йа Iелам-стага дуьйхина кIадин духар гича чIогIа доьхьал боьвр бара уьш цунна, йоккха инкарло а йийр йара цара цунна, ткъа, гIийбат цу массо хIумнал докха ма-ду.\n4. Дуьне дезар чIогIа долчу стагца накъосталла ма леладе.\nДуьне дезар чIогIа долчу стагца цхьаьна лелар хьо вуьйр волу дIовш ду хьуна, хIунда аьлча адамийн амалшца ду цхьаннах тарвалар а, цхьанна тIаьхьавазар а. Иштта хилла ца Iаш, цхьана амало вукха амалх дакъа схьаоьцу, шена хаа а ца хууш. Ткъа дуьне дезар чIогIа долчу стагца цхьаьна леларо хьуна дуьне дезар алсамдоккхур ду, «зáхIид» стагца цхьаьна леларо хьан «зухIд» алсамдоккхур ду.\n5. Бакъ лер.\nХарц луьш волчуьнан накъост ма хила хьо, цо Iехо там болуш ву хьуна хьо. И стаг тера ву хьуна йилбазлагIах а, бIарлагIах а, хьуна генахь дерг герга а хоьтуьйтуш, хьуна гергахь дерг генахь а хоьтуьйтуш.\nСхьахетарехь, хьуьжаршкахь а, маьждигашкахь а хьуна карор бац и дерриг хIумнаш шайца долуш берг. Цундела ахь дан дезарг ши хIума ду: йа нахах веттаваларх дIахадар – хьо маьрша вуьсур волу хIума ду иза –, йа ахь хьайн накъосташца церан дакъошка хьаьжжина юкъаметтиг лелор. Цундела хьуна хаа деза, хьан «вежрий» кхаа кепара буй:\n· Хьан эхартана волу ваша а – цуьнца ахь дин лардан деза;\n· Хьан дуьненна волу ваша а – цуьнца ахь хаза гIиллакх лардан деза;\n· Новкъахь гича хьо вист хуьлуш волу ваша а – цуьнца хьо цуьнан вонах а, цуьнан питанах а ларвала веза, цуьнгара хьайна маршо а ларйан еза ахь.\nНах кхаа кепара бу:\nЦерах цхьаберш даар санна бу, ца хилча мегар доцуш.\nШолгIаниш дарбан молханаш санна ду, цхьа йолчу хенахь оьшуш, вукха хенахь ца оьшуш.\nКхоалгIаниш цамгар санна бу, цкъа а оьшуш боцуш. Делахь а, цкъацкъа цаьрца гIуллакх тIехIуттий бала богIуш а хуьлу Делан лайга. Иштта нах шайца адамалла а, пайда а боцу нах бу. Цундела цаьрца дика хила веза, церан вонах кIелхьаравалархьама. Цу нахах цхьа стаг гар хьуна боккха пайда бу, нагахь хьуна и пайда ган хаахь. И пайда хIара бу – цуьнан вон хьолаш а, Iамалш а хьуна гича, хьуна иза боьха хетар ду, цундела хьо цу хIуманех ларлур ву. Ирс долуш ву кхечуьнца шена хьехам хуьлуш волу стаг. Ткъа цхьа бусалба стаг вукха бусалба стагна куьзга санна ву. Iийса-пайхамаре – Делера салам хуьлда цунна – хаьттина хилла: «Хьуна гIиллакхаш хьа Iамийна?» Цо жоп делла: «Цхьамма а гIиллакхаш ца Iамийна суна, делахь а сайна кхетам боцучу стеган ца кхетам гича цунах ларлора со». Баккъалла, ма-бакъ лийна-кх иза – Делера салават а, салам а хуьлда вайн Пайхамарна а, цунна а –, адамаш шайна кхечаьргара гуш долчу вочу хIуманех шаьш юхакхетахьара церан гIиллакхаш кхачаме а хир дара, гIиллакхаш Iамош хьехархой а оьшур бацара.\nШолгIаниг: Накъосталла лелоран бакъонаш ларйар а, накъостан хьакъ лардар а. Шуьшинна юкъахь юкъаметтиг чIагIйелча, хьуна а, хьан накъостана а юкъахь накъосталла тоделча, хьуна тIехь ахь лардан дезаш масийтта хьакъ ду, ахь уьш лардар гIиллакхе а ду. Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла:\n«Ши бусалба ваша ши куьг санна ву… цхьана куьйго важа куьг дIадуьлу».\nДелан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – цхьана дийнахь «сивак» яккха цхьана дитта тIе а вахана, цхьаъ нийса а, важа сеттина а ши «сивак» а яьккхина хьа а вена, шеца хиллачу шен асьхьабана нийса «сивак» дIаелла хилла. ТIаккха цу асхьаба аьлла: «ХIай Делан Элча! Нийсаниг дIеэца хьакъ долуш верг хьо ма-ву!» ТIаккха Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла:\n«Ши накъост цхьана сахьтехь бен цхьаьна ца лелахь а, цу сахьтах лаьцна хаттам бийр болуш бу цуьнга: - Лекха хинволчу Дала шена тIедиллина хьакъ лардира цо шен накъостаца, йа лар ца деш дайъира цо иза? – аьлла».\nКхин а аьлла Делера салават а, салам а хиларо:\n«Ши стаг цхьана лелар вац цкъа а, цаьршиннах шен накъостаца уггар кIеда хиллар Далла дукха везна бен».\nНакъосталлин гIиллакхаш хIорш ду: шен даьхни шена хьашт делахь а шен накъостана далар – нагахь иза шега ца далахь, шен совдаьлларг цунна оьшучу хенахь цунна далар –; иза дехар дан ша волчу вале, цуьнан хьашташ кхочушдарехь шен дегIаца цунна далуш долу гIо дар; цуьнан къале ларйар; цуьнан кхачамбацарш къайладахийтар; наха цунна аьлла долу, цунна халахоьтуьйтур долу вон хIума цуьнга дIа ца кхачор; цунна хазахетар дийр долу, наха цунна аьлла дика хIума цуьнга дIакхачор; иза вистхьулучу хенахь цуьнга дика ладогIар; цуьнца къийсавалар Iаддитар; цунна уггар дукха езачу цIарца цуьнга кхайкхар; цуьнгара шена доьвзаш долчу дикчу хIуманашца иза хастор; шена цо динчу диканна цунна баркалла алар; цуьнан сий дойъуш хIума шена хезча, цуьнан сий лардар, шен сий ша лардийр хиларе терра; оьшуш хилахь цунна кIеда-мерза хьехам бар; цуьнгара даьллачу гIалатна цунна къинтIера валар, цуьнга вон вист а ца хуьлуш; иза дийна волуш а, иза веллачул тIаьхьа а хьо хьой волуш цунна доIа дар; иза веллачул тIаьхьа цуьнан доьзалца а, цуьнан гергарчаьрца а дика юкъаметтиг лелор; шен хьашташ кхочуш де а ца бохуш, цунна атталла езар, шен гIуллакхех цуьнан дог паргIат дуьтуш; цунна хаза мел хеташ долчу хIуманца хазахетар гучудаккхар; цунна ца дезаш долу хIума хилча сингаттам гайтар; ша гучахь цунна гойтуш дерг шен дагчохь а хилийтар, цуьнга болу безам къайлах а, гучахь а цхьатерра хуьлуьйтуш; иза шена гича цуьнга салам хьалха далар; хиъна Iачу меттехь цунна охьахаа шен меттиг йалар; иза хьалагIаьттича цуьнца хьалагIаттар; цо къамел деш, иза валлалц ладогIар, цуьнан къамелана юкъа а ца лелхаш.\nЮкъарчу чулацамца аьлча, шена шеца лело лууш йолу юкъаметтиг лело еза шен накъостаца. Шен вешина шена дезарг ца дезаш волчуьнан вошалла шалхо ю, дуьненахь а, эхартахь а цунна бала а бу иза.\nХIара лакхахь дийцинарг ахь хьайна боьвзаш боцучу нахаца а, хьайн доттагIашца а лело деза гIиллакх дара.\nАмма кхоалгIа дакъа – хьуна боьвзаш берш – хьо ларло церах, хIунда аьлча хьуна вон гур дац хьайна боьвзаш болчаьргара бен. ДоттагIчо гIо дийр ду хьуна, хьо ца воьвзарг хьуна герга хир вац, ткъа ша-долу вон хьуна боьвзачаьргара ду, шайн меттанашца хьуна шайн доттагIалла гойтуш болчу. Цундела хьайн ницкъ ма-кхоччу хьайна боьвзарш кIеззиг хилийта ахь. Ткъа нагахь санна хьан цаьрца юкъаметтиг лело езахь, доьшучу меттехь, йа рузбан маьждигехь, йа вуьшта маьждигехь, йа цхьана шахьарехь, йа базарахь, делахь хьуна тIехь ду церах цхьа а лахара ца хетар, хIунда аьлча иза хьайл дика ву йа вац хьуна ца хаьа дела. Церан дуьненан бахамаш бахьана долуш уьш хьайн дагчохь базбалийта а ца беза ахь. Ахь уьш иштта базбахь – хIаллакьхир ву хьо, хIунда аьлча дуьне а, цу дуьнена тIехь дерг а Далла гергахь лараме доцу дела, ткъа хьан дагчохь хIокху дуьненан охIлу даз мел ло, лекха хинволчу Далла гергахь хьо ларамаза хуьлу.\nВерлахь, ларлолахь церан дуьненан даьхнина доьхьал айхьа царна хьайн дин даларх. И хIума динарг ша-верг царна гергахь ларамаза хуьлу хьуна, тIаккха цаьргахь долу даьхних а хеда хьуна иза. Нагахь цара хьоьца мостагIалла леладахь, ахь царна доьхьал мостагIалла ма леладе, хьо царна бекхам бан гIертахь собар тоьар дац хьан, тIаккха цаьрца долу мостагIалла бахьана долуш хьайн динах а вухур ву хьо, чIогIа кIад а лур ву хьо. Цара хьо хьан юьхь дуьхьал хесточу хенахь а, цара хьан лерам бечу хенахь а, цара хьуна шайн безам гойтучу хенахь а дукха царна кIад а ма ло хьо, хIунда аьлча хьо иза баккъалла ду йа дац хьаьжча, бIе дакъанах цхьа дакъа а карор дац хьуна иза. Гучахь а, къайлах а уьш хьоьца цхьатера хиларга дог а ма даха ахь, цара хьуна тIаьхьашха вон къамелаш дича цец а ма вала хьо, оьгIаз а ма гIо хьо царна, хIунда аьлча хьо баккъалла нийсачу агIор хьайга хьаьжча, хьуна хьайца карор ду уьзза хIумнаш, ахь хьайн доттагIашца а, гергарчаьрца лелош. И хилла ца Iаш, хьайн хеьхархочуьнца а, хьайн деца-ненаца а карор ву хьуна хьой иштта: уьш доьхьал болчу хенахь айхьа церах лаьцна хьахор доцург уьш доьхьал боцуш хьахадо ахь. Ткъа ахь дIахададе оцу хьайн боьвзачаьргара хьайна церан даьхни дезар а, церан лерам безар а, цаьргара гIо дезар а; бакъдолуш, даьхни дезаран цхьа лаам шеца болуш верг, дукхах долчу хьолехь эшамехь вуьсу, даьхни доцуш вуьсу, иштта лаам шеца болчу хенахь сийсаз хуьлий дIахIутту.\nТкъа нагахь ахь цхьаьнга хьайн цхьа хьашт кхочуш дар а дехна, цо хьуна гIо дахь, Лекха хинволчу Далла шукр де ахь, цунна баркалла а ала ахь. Нагахь цо хьуна кхоччуш гIо ца динехь цуьнгара бехк ма баккха ахь, цунна реза воцуш а ма лела хьо, и бахьана долуш юкъа мостагIалла ца долийтархьама. Баккъалла волу «муъмин» - Делах тешаш волу стаг санна хила хьо, кхечунна бахьанаш лохуш. Менепакъ стаг санна ма хила хьо, кхечеран кхачамбацарш лоьхуш. Ахь ала: «Хьанна хаьа, суна цо кхоччуш жоп ца далар суна доьвзаш доцучу цхьана бахьанийна хилла хила а ма-мега». Царна цхьанна а хьехар дан ма хIотта хьо, хьан хьехар къобал дийр хиларан билгалонаш хьайна галлалц, и билгалонаш йоцуш ахь хьехар дахь цара иза тIе а лоцур дац, хьан мостагIий хилла дIа а хIуьттур бу уьш. Нагахь уьш цхьана Iилманан хаттарехь галбовлахь, ахь шайна хьехарга уьш догдохуш а боцуш, делахь хьеха ма хьеха ахь царна: хьан Iилманах пайда а эцна, тIаккха хьан мостагIий хир бу хьуна уьш. Амма нагахь санна уьш цхьана Iесаллийна чуэгна хилахь – Iилманан хаттаршкахь галбовлар бахьана долуш – делахь кIеда-мерза хьехар дрца нийсо хьахае ахь царна, хьайгара кIоршаме дош а долуьйтуш. Нагахь хьайна цаьргара лерам а, дика а гахь, Далла шукр де ахь хьой царна везийтарна. Нагахь хьайна цаьргара вонаш гахь, Лекха хинволчу Дела кера дIа а лой уьш, Делаца ларло хьо церан вонех. Царна дов а ма де ахь, цаьрга ала а ма ала ахь: - «Шуна сан хаькъ хIунда ца доьвза? Со хьенеха кIант мунех ма-ву! Iилманашца дозалла дерг а ма-ву со» - але, бакъдолуш, и къамел Iовдалчу нехан къамел ду хьуна, ткъа нахана юкъахь уггар Iовдалниг – ша хестош, ша цIанвеш, ша-шена хесташмаш беш верг ву.\nХьуна хаа деза, Дала иштта нах хьуна тIетосур ца хилар, хьогара даьлла цхьа къа бахьана долуш бен, цундела АллахIе гечдар деха ахь хьайн къиношна. Хьуна хаийла, и санна болу нах хьуна Дала тIетасар Дала хьуна деш долу таIзар хилар. Айхьа цаьрца юкъаметтиг лелочу хенахь хьо хила церан хьакъ хезаш, церан харцо ца хезаш, церан дикаллаш юьйцуш, церан воллаш ца хьехош.\nХьо ларло таханлерачу Iелам-нах хила гIертачу нахах, къаьсттина хилпалонаш а, къийсамаш а Iамош болчерах. Хьо ларло церах, бакъдолуш уьш хьо ларвеш Iаш бу хьуна шайн хьIаг бахьана долуш, кхолламан харцахьаралла хьуна хирдерг лоьхуш. Шайна хетачуьнца хьуна хьукм деш бу уьш, хьуна тIахьашхула хьан кхачамбацаршца луьйш бу уьш, шаьш цхьанакхеттачу меттехь хьан гIалаташ дагардеш бу уьш, шаьш оьгIах баханчу меттехь а, шаьш хьоьца къовсучу меттехь а и хьан гIалатлонаш хьан юьхьадуьхьал тохархьама. Хьан цхьа а галвалар Iад ца дуьту цара, хьан цхьа а гIалатна геч а ца до цара, хьан къайлах дерг къайлах а ца дуьту цара. Доккхачунна а, жимачунна а хьуна хьесап до цара, доккхачунна а, жимачунна а хьоьца хьагI лелайо цара, кхин болу вежарий хьуна доьхьал боху цара эладитташ лелорца, моттбеттарца а, доцург кхолларца а. Уьш хьуна реза хилахь – церан гучахь дерг хьеставалар хир ду; уьш хьуна оьгIаз болхахь – церан къайлах дерг хьагI хир ю; хьуна гучахь уьш хаза духарш доьхна бу, амма шайн кийрахь уьш хьо хIаллакван кечйелла берзлой санна бу.\nХIара ду хьуна доттагIалла схьагойтуш болчеран хьал, ткъа хьуна шайн мостагIалла схьагойтуш болчеран хьал муха хила деза? Ибн МаIрýф цIе йолчу къéдано – Дала къинхетам бойла цунах – аьлла:\nХьо ларло хьайн мостагIах цкъа\nХьо ларло хьайн доттагIах эзарза.\nХила тарло хьан доттагI хийцавелча\nЗен хуьлу агIонаш дукха йоьвзаш хьан.\nИбн Таммáма а аьлла иштта:\nМостагIчо оьцу хьан доттагIера пайда,\nХьо ларло накъостий алсам хиларх.\nЦамгарш а вайна дукха хьолехь кхета,\nВай дуучу даарх а, молучу маларх.\nХьо хила веза ХIилáл ибн Iалáъ Арриккъийс ма-аллара:\nАс гечдича нахана, цхьаннеца хьагI йоцуш\nВелира со паргIат мостагIаллех.\nМостагIе хотту ас маршалла гича,\nМаршаллийца ларло со мостагIаллех.\nВекхалой хьожу со оьгIазчу стаге,\nДузийча санна сан дог цо хазаллех.\nСо маьрша ца вуьту ца боьвзачара,\nХир вуй-те со маьрша суна безачарех?\nАдамаш цамгар ю, дарба – Iаддитар ду,\nЦабезам совбалахь со хедар ву вошаллех.\nНах маьрша бита ахь, хьо маьрша вуьтур ву,\nГена воцуш хила хьо нехан безамех.\nАхь гIиллакх леладе, собаре хила хьо,\nЦа хьехош хIумма а адамийн вонех.\nКхин а хьо хила цхьаболчу хьекъалчаша ма-аллара: «Хьайн мостагIчуьнга а, доттагIчуьнга а хьо хьожуш хила резахиларца, и шиъ сийсаз а ца веш, йа дукха ваз а ца веш. Хьо лараме хила куралла а ца еш, хьо эсала хила сийсаз а воцуш. Хьайн массо гIуллакхашкахь юкъарчу хьолехь хила хьо, дехьий-сехьий йолу ши агIо ший а ларамаза ю хьуна. Аьлла ду:\nЮкъара агIонаш леха ахь, бакъдолуш уьш\nНийсачу некъа тIе хьо вуьгу йолу агIонаш ю.\nХьо ма хила дукха чIагIвелла, йа бала боцуш,\nИ ший гIиллакх аьшнаш дина ду».\nХьой новкъа воьдучу хенахь дIай-схьай ма хьежа хьо, тIехьа хьежар дукха а ма хилийта ахь хьайн, гулйеллачу тобанашц тIехIотте а ма латта хьо. Нахана юкъахь хьой охьахуучу хенахь когийн бухьигаш тIе ма хаа хьо, куьйга пIелгаш чучча а дахийтина ши куьг цхьанахоттарх а ларло хьо. Кхин а хьо ларлуш хила хьайн маж ловзорах а, мохIур ловзорах а, цергаш юкъа хIума Iиттарх а, мера чу пIелгаш Iиттарх а, дукха туйнаш кхийсарх а, шатт йахарх а, хьайн юьхь тIера мозий дукха дIалехкарх а, дукха хьайн дегI дIасаийзорах а, нахана хьалха а, ламазехь волуш а, йа кхин йолчу хенахь а дукха багагIитторах а. Хьо хиъна Iаш волу меттиг тийна хила еза, ахь деш долу къамел цхьатерра нийса хила деза. Хьайга цхьа хаза къамел деш волчуьнга ладогIа деза ахь, хьой дукха цецвалар а ца гойтуш, юхадийца а ца олуш. Туьйранаш а, кхин долу дийцарш а дийцича тап але IадIе хьо. Хьайн бераш хьайна хазахетар а, хьой церах воккхавер а ма дийца ахь, хьайн месаш а, хьайн къамел а, хьайн жайнаш а, иштта кхин долу хьайх лаьцна хьайн хIумнаш хьайна хазахетар а ма дийца ахь. Зуда кечлуш санна кечвала а ма гIерта хьо, лайш санна дукха ларамаза а ма лела хьо. Дарбанна бIаьргаш тIе дукха хIума хьакхарх а ларло хьо, дарбанна месаш тIе дукха даьтта хьакхарх а ларло хьо.\nХьайн хьашташ кхочуш де бохуш чIогIа дехарш а ма де ахь, цхьа а стаг зулам дан меттах а ма ваха ахь. Хьайн доьзална цхьанна а хьайн даьхнин барам ма бовзийта ахь – доьзал а боцуш, кхечу нахана иза ца бовзийтар кхин а хьалхара ду хьуна – хIунда аьлча хьан даьхни царна кIеззиг хетахь хьо а ларамаза хетара ву царна, ткъа иза царна дукха хетахь – цкъа а хьуна реза хир бац уьш. КIоршаме а ца хуьлуш лараме хила хьо хьайн доьзалца, заьIап а ца хоьтуьйтуш кIеда а хила хьо цаьрца. Хьайн чохь гIуллакх деш йолчу зудчуьнца а, йа хьайн лайца а цкъа а забарш ма йе ахь, церан дегнаш чура хьооьга болу лерам дIабоьвр бу хьуна.\nНагахь ахь цхьаьнца къовсуш хилахь лараме хила хьо, хьайн цакхетамах а, сихваларх а лар а ло хьо, хьайн тешаллийна тIехь ойла а йе ахь, хьайн куьйгаш меттах дахар кIеззиг а де ахь, хьайна тIехьа болчаьрга юхахьежар кIеззиг а де ахь, жIаьла охьахууш санна хьайн шина голана тIе охьа а ма хаа хьо. Хьайн оьгIазло дIаяьлча бен вист а ма хила хьо. Нагахь санна паччахьо хьо шена герга вигахь – хьо цунах ларлуш хила, гоьмукъан ираллех санна. Хьо чIогIа ларло дикаллехь бен кхин доттагIалла доцучу стагах, хьуна хало хилча хьуна доттагI воцучу стагах, бакъдолуш и стаг мостагIалла уггар доккха долу мостагI ву хьуна. Хьайн даьхни хьайн сийл деза а ма хилийта ахь.\nТкъа хIара дакъа тоьар ду хьуна – хIай къонаха – «нисваларан юьхь» йовза, цкъа хьайга цуьнца хIун дало хьажа хьо. Кхо дакъа ду хьуна хIокху чохь: Дала омру динчунна муьтIахь хиларан гIиллакхийн дакъа а, Iесаллех ларваларан дакъа а, нахаца лелоеза юкъаметтиган дакъа а. Оцу кхаа декъо чулаьцна Делан лайно шен Кхоллархочуьнца а, Цо кхоьллинчаьрца а лелоеза юкъаметтиг. Ткъа нагахь санна хьайна уьш хьайн сица догIуш карадахь, хьайн дог цаьрга доьрзуш карадахь, цаьрца Iамал йан лууш иза хилахь, делахь хьуна хаийла хьо баккъалла Делан лай хилар, Лекха хинволчу Дала Шех тешарца хьан дог нуьре а дина, хьан кийрара и дог Шех тешарна даьстина хилар.\nБаккъалла бакъдолуш хаийла хьуна юха а, хIокху «нисваларан юьхьан» чаккхе а хилар, цунна тIехьа къайленаш а, кIоргенаш а, Iилманаш а, довзарш а хилар. И ша-дерг ас дитина хьуна сайн «Динан Iилманаш дендар» цIе йолчу жайни тIехь, цундела иза талла хьажа хьо.\nАмма нагахь санна хьуна хьой каравахь, хIокху гIуллакхашца Iамал йар хьайна дазлуш, хIокху тайпана долу Iилманна айхьа инкарло еш, хьан сино хьоьга олуш: - «ХIун пайда бийр бу хьуна ишттачу Iилмано, Iелам-нахаца хьо охьахиъча? Маца хьалхавоккхур ву хьо хIокхо хьан нийсархошна? Паччахьашна а, церан гIоьнчашна а хьалха муха хьалаайвийр ву хьо хIокхо? Рицкъанашка а, бусалба нехан даьхни тIехьажарга а, къеда хиларга а муха кхачор ву хьо хIокхо?» - делахь хьуна хаийла шайтIано хьо Iехийна хилар, цо хьуна хьо воьрзур волу а, кхочур волу а меттиг йицйина хилар, ахь лохийла хьайна хьой санна цхьа кхин шайтIа, хьайн иштта харц лаамашка кхачор долу хIумнаш цуьнга хьайна Iамадайта.\nТIаккха юха а хаийла хьуна: цкъаъа паччахьалла доьрзур дац хьоьга хьо Iаш волчу хьан кертахь, хьан юрт а, хьан мохк а ца бийцича а! ТIаккха хьо оцу паччахьаллийна тIаьхьавалахь – иза хьайга доьрзур доций хуъушехь – хIокху дерриг Iаламийн Далла гергахь долу хедар доцу паччахьалла а доьвр ду хьан, даим долу ниIмат доьвр ду хьан.\nДелера салам а, Цуьнан къинхетам а, Цуьнан беркаташ а хуьлда шуна. Хастам бу АллахIана доьххьара а, тIаьххьара а, гучахь а, къайлах а. ГIора а дац, ницкъ а бац Лекха а, Воккха а волчу АллахIера бен. Делера салават а, салам а хуьлда вайн элана Мухьаммадна а, цуьнан охIлунна а, цуьнан асхьабашна а.\n Бухари, Муслим, Тирмизи, Ибн МаджахI.\n БайхIакъú, «АззухIдул Кабúр»; Ибн Аби Iáсим, «АззухIд»; Абу НаIúм, «Хьилйатул Авлийáъ»; Ибнул Джавзú, «Сафватус-сафвахI»; «Кашфул Хафá». Кхин а и маьIна долуш аьлла Имам Ибн Раджаба – Дала къинхетам бойла цунах – «ДжáмиIул Iулýми вал хьикам» тIехь, 198 агIо.\n Сурат «АлкахIф», 71 айат.\n Абу Давуд, Тирмизи, Ахьмад, Албáнú «Силсилату ахьáдúсис-сохьúхьáхI».\n Сурат «АлкахIф», 28 айат.\n «ЗухIд» - бохург, шена тоам болчу хIуманах тоам а бина IадIар ду, дуьнена тIе ца верзар ду, Делаца йолу юъкметтиг чIогIа хилийтар ду, массо хIумнал дукха Дела везар ду, Иза воцучуьнца хьашт ца хилар ду.\n БайхIакъú, «ШуIабул Иймáн»; Дайламú, «Алфирдавсу бимаъсýрил хитIóб».\n «Кашфул Хафá», «Тафсúр АттIабарúйй», «Тафсúрул КъуртIубúйй».\n Цу дешнашца ца карийра суна и хьадис. Делахь а, масийттаммо дийцина иштта: «Ши бусалба стаг вовшахкхетча, цаьршиннах Далла уггар дукхавезаш верг цаьршиннах юьхь уггар екхаелла хир ерг ву». «Ши стаг вовший Дела доьхьа везаш хилча, цаьшиннах Далла уггар дукха везаш верг шен ваша чIогIо везаш верг ву». Ибн Хьиббан а, иштта кхиберш а.


Францехь ваха хаа лууш ву Оьрсийчохь веха Сноуден Эдвард\nГезгмашин-бутт 15, 2019\nИнформаторш ларбарна хьажийначу горгачу стоьлан декъашхошна хьалха къамел деш ву Сноуден Эдвард, Страсбург, Зазадоккху-бутт 15, 2019 шо\nОьрсийчохь вехачу Iамеркан Цхьаьнатоьхначу Штатийн Къоман кхерамазаллин агенталлан белхахо хиллачу Сноуден Эдварда дIахьедар дина, ша сатесна хиларх лаьцна, президенто Макрон Эммануэла Францехь ваха хаа шена бакъо яларе. Цо интервью елла Францерчу France Inter радиостанцина. Иза эфирехь хир ю гергарчу деношкахь.\nХьалхо Iамеркан NPR (Къоман юкъараллин радио) радиона ша еллачу интервьюхь Сноудена билгалдаьккхира, ша Оьрсийчу ваха лууш вацара, ткъа цига ларамаза кхечира ша, Москох аэропортехь ша кема хуьйцуш волчу заманна Iамеркан Iедалша шен паспорт харц дарна аьлла.\nШен мемуарийн книга араяларца доьзна The Guardian газетана еллачу интервюхь Сноудена дийцира, шен Оьрсийчуьрчу дахарх лаьцна. Цуьнан дешнашца аьлча, "хаьлхалера шерашца дуьстича, иза карарчу хенахь мелла а кIезиг кхоьруш ву, шена бохам хиларна, лечкъош вац шен юьхь, маьршша дIасалелаш ву Оьрсийчохь".\nСноудена бакъдира ши шо хьалха ша Iамеркахо ялийна хилар. Цу шиммо доьзал кхолларх лаьцна кехат делла Москох загсехь.


ОвхIанистанехь Iожалхой и лилхина, 16 стаг вийна\nНангархар провинцерчу Джелалабадан аэропортна гергарчу гIишлошъяран организацина тIемалоша динчу тIелатарехь мел лахара а вийна 16 стаг, хаамбо меттигерчу Iедалхоша. Провинцин губернаторан пресс-секретаро Хогьяни Атауллас дийцарехь, ши Iожалхо иккхинчул тIаьхьа гIишлоъяран компанин дозан тIе масех тIемало хьаьддера.\nИшта пресс-секретаро бахарехь, полисхошна а, гIаттамхошна а юкъахь герзашца тасадаларш хилла эккхийтар хиллачул а тIаьхьа. Вийна 16 стаг, чевнаш йина 10-нна. Царех дукхахберш гIишлошъяран компанин белхахой хилла. ТIелатар дина кхоъ вийна.\nЦкъачунна динчу зуламах жоьпалла цхьаммо а тIелаьцна дац, Хогьянис дийцарехь. Делахь а, ОвхIанистанан малхбалехь а, къаьсттина Нангархарехь а жигараллийца хьийза "Талибан" болам а, "Исламан пачхьалкх" шех олу тоба а.


Мултимедиа, Охан-бутт 07, 2019\nКIиран-де 7 Охан-бутт 2019\nПолицих ведда нохчо, "низаме" Кадыров, "Ахмат Арене" бехк кхийдор\nНохчийчоьнан векалалла Бакох\nАзербайджано а, Нохчийчоьно а барт бина Бакох нохчийн векалалла схьаелла. Иза хилла Оьрсийчоьнан пачхьалкхан Думан депутат Делимханов Адам Азербайджанан президентца Алиев ИлхIамца цхьаьнакхеттачул тIаьхьа.\nКуршлахь спортхой летта, Москвахь ахча кхоьсина корах ара, Хьабиба жоп делла Макгрегорна\nГIалгIайчохь лоьцуш бу митинг хIоттийнарш\nПротестхойн боламан хьалханчийн цIийнех хьовса баьхкинера полисхой. Жигархошкара а, церан гергарчу нахера а дIаяьхна телефонаш а, техника а. Талламаш бинчул тIаьхьа пхи стаг лаьцна витина.\nМализаев: "Со шайга къар ца велча, сан гергарчийн кочабахна уьш…"\nКху деношкахь социалан машанашкахь йийцарейо, Мализаевн вашас а, хIусамнанас а дIаязйина рогIера видео. Лаамехь дина дIахьедар ду-те и, йа даим санна, Iедалхоша бертаза дайтина хIума ду? Мализаев Минкаила дуьйцу цунах ма-дарра.\nОхан-бутт 03, 2019\nПольшехь лецна нохчий, кхеле ийзо Росгварди, Иракъера бераш\n"Ас дуккха диканаш дина пачхьалкханна, ткъа цо суна - хIумма а"\nНохчийчуьрчу бахархошна ца карабо белхаш, ткъа цхьаболучарна шайна а ца лаьа Iедална болх бан. Официалехь дIаязбалаза белхаш бечийн процент уггаре дукха ю Нохчийчохь. Росстато (пачхьалкхан статистикан урхалло) гойту махкахь къинхьегамхойх 64% Iедална болх беш бацар.\nВийна нохчо, аьшнашвайтина Мализаев, Шема марах яккхар, йина дисквалификаци\nДа Винчи Леонардан "Спаситель мира" сурт дайна\nИсторехь уггар а деза лоручех, доларчу коллекцехь латтош хилла "Спаситель мира" да Винчи Леонардан сурт тидамера даьлла музейн а, исбаьхьалчийн а. The New York Times хьостано хаамбина дайначу суртах. Ишта яьккхина хьостано, хIинццалц къайленехь латтийна хилла, и сурт долчун цIе а.\nМагасехь хиллачу митингна тIехь терго латточу полисхойн кеп-кепара суьрташ. 2019 шо\nОхан-бутт 01, 2019\nТитиевн къар ца валар, Шемара цIадалийна бераш, даьгна маьждиг\nКхин цкъа а ша ца везачу нехан дегнаш тIера воьжна Евкуров Юнус-Бек – махкахь референдуме дахка догIучу гIуллакхийн кочар дацдан гIортарна бехкево иза Магасехь гуламашка буьйлучу наха.\n"Пачхьалкхо къоьллехь дитина тхо"\nВай тергалбо блогеро Абдурахманов Тумсос а, Кадыровн агIончаша а YouTube-хь гIитто къийсамаш. Оцу къийсамашкахь мила нисло бакълуьйш?\nБлогер Абдурахманов 94 %\nКадыровн накъостий 0 %\nШий а агIо а харц ю 6 %\nДIаваха, ша юхавогIур ву а аьлла. Порошенкос баркалла олу шен агIончашна\nШен цIа – цIен цIа: хьешашна Нохчийчоь йовзуьйтург\nПIаьнгазахь таллам болийна, Кадыровс Зеленский декъалвина, Теркйистехь бер хи чу дахана\nТкъа сов стаг лазийна ПIаьнгазарчу девнехь


Къилбаседа Кавказера хьал дика ду аьлла хеташ дукха нах бу Оьрсийчохь\nНохчийчоь --Соьлж-ГIала, Дечк19, 2015\nОьрсийчура йозуш йоцучу талламан тобано, Левада-Центро бинчу талламца Къилбаседа Кавказера хьал тоделла аьлла хеташ бу ах сов Оьрсийчура бахархой. Кхин а алсам респонденташ бу Кадыров Рамзанах теша мегар ду аьлла хеташ.\nЛевада-Центро Къилбаседа Кавказера хьолаца боьзна шен таллам дIабаьхьна Оьрсийчурча масийтта регионехь Зазадоккху-беттан 20-23 деношкахь. Цу юкъаозийна хилла 1600 стаг. Цу талламца а догIуш, 54 процент бахархоша мах хадийна цу регионера хьал гIоза-декъал а, тийна а ду аьлла.\nХIара шо долалуш Дечкен-баттахь иштта ойла йолуш вара 44 процент респондент. Къилбаседа Кавказера хьал гIоьртина ду аьлла хеташ бу 30 процент Левада-Центран талламехь дакъалаьцна болу нах.\nТкъа вуно во а, эккха мегаш а хьал ду цу регионехь аьлла хеташ бац 3 процент респонденташ а бен. 13 процент дала жоп доцуш бисина.\nТIейогIучу заманах лаьцна аьлча, 22 процент нах тешна бу гергарчу цхьана шарахь Къилбаседа Кавказера хьал кхин а толур ду аьлла. 10 процентана хета иза чолхечу дера ду аьлла. Ткъа 54 процент бахархошна хетарехь, Къилбаседа Кавказера хьал кхин хийцалур дац. 14 процент нах дала жоп доцуш бисина.\nЛевада-Центро бинчу талламан цхьа дакъа хьажийна ду Нохчийчоьнан куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна. Цуьнан жамIаш а ду Кадыров реза хир волуш.\nИштта 55 процент респонденташа дIахьедар дина Кадыров Рамзанах теша мегар ду аьлла. Цу тайппа таллам беш цу кепара ойла йолучу нехан терахь 2006-чу шарахь дара 33 процент. 21 процент талламехь дакъалаьцначу нахана хета Кадыровх теша мегар дац аьлла. Кхин а 24 процент респонденташ дала жоп а доцуш бисина.\nКхин а масийтта терахь. Левада-Центро бинчу талламца, Кадыров Рамзан лоруш а, цуьнан цIе яьккхича дикачу агIор ойла кхоллалуш а бу 35 процент цу талламехь дакъалаьцна нах.\n21-на процентан Кадыровх ала цхьа а вониг дац. 25 процент юккъера ойланаш йолуш бу цуьнах. Дала жоп доцуш бисина 8 процент респонденташ. Ткъа Кадыров Рамзанах цхьа а ала диканиг доцуш болу нах бац 7 процент а бен.\nНохчийчоьнан куьйгалхочо хIинцале а дикачу агIора мах хадийна Левада-Центро бинчу цу талламан. Ша чIогIа реза хиларца тIеэцна, шех лаьцна бинчу талламан жамIаш, аьлла яздина Кадыровс шен Instagram-ра агIонехь.\nБадалов Руслан бакъонашларъярхо ву. Цуьнга хаьттира оха стенца доьзна ду Оьрсийчурча бахархошна хетарг аьлла.\nБаъконашларъярхочо Байсаев Iусамас а билгалдоккху Къилбаседа Кавазера хьал мелла а хийцаделла хилар. Бойучу нехан терахь лахделла, амма иза дац адамийн бакъонаш ларъярца доьзна хьал цу регионехь тоделла бохург аьлла хета цунна.\nКхин цхьа хIума а ду. Левада-Центран белхахоша хетарехь, цара бинчу талламанна Iаткъам бинарг ду Оьрсийчоьнан зорбанан гIирсаша юьхьарлаьцнарг. Украинера хиламаш бу Оьрсийчурча Iедалшна коьрта хетарш. Цундела Къилбаседа Кавказ жимма юьстах йисина кху тIаьхьарчу хенахь. Ткъа, хууш ма-хиллара, Оьрсийчоьнан юкъаралла чIогIа йозуш ю телевизионехула дуьйцучух.\nПутин вазвар Оьрсийчохь лахлуш хилар гойту Левада-центро бинчу талламаша\nПутин юха а президент хила лууш бу ах сов оьрсий\nКремлан версех цатеша Малхбузенехь


Кадыровн критик эккхийта гIортарх гIуллакх толлуш ду Австрехь\nНохчийчоьнан куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна критика еш хиларца гоьваьллачу блогерна Магомадов Сайд-Хьусейнна кху шеран Марсхьокху-баттахь тIелата гIортар толлур ду Австрин бакъоларъяран органаша. Венерчу прокуратурано тIечIагIдина, таллам беш хиларх, яздо "Кавказский узел" интернет-ресурсо, меттигерчу зорбанашна тIетевжина.\nМагомадовс дийцарехь, кIело кечъеш хилла аьлла хетачех цхьаъ лаьцнера Венехь. Ткъа блогер вен гIиртинера Брегенцехь.\n"Цара (полисхоша.-Редакцин билгалдаккхар.) элира соьга, оцу стагана тIаьхьадевлла лелаш дара шаьш масех баттахь, цуьнан хIора даше ла а доьгIуш. Царна къаьстинера, со вен дагахь машенна буха бомба йилла Iалашо хиларх цуьнан", - дийцина Магомадовс Австрин журналисташка.\nМагамадовс дагадоуьйту, Австрехь Кадыровна критика еш хилла кхин блогер Умаров Мамихан (Венера Анзор) верна бехкеболчийн цIераш стохка ша Iораяхар. Цул тIаьхьа Нохчийчохь бехачу цуьнан гергарчу нахана кхерамаш тийсинера.\n"Нагахь санна, ас гечдар ца дехахь, диъ шо долчу сан вешин йоьIан логах урс тосур ду шаьш бохуш, кхерамаш тисийнера цара", - дIахьедина Магомадовс Der Standard хаамийн гIирсана.\nКъинтIера баха блогер реза ца хилча, Нохчийчохь бехачу цуьнан цIийнах болчу наха видео дIаязйира, Магомадовна неIалт кхайкхош. Ролика тIехь рогI-рогIана иза сийсазвеш, республикан Iедалхой аьшнашбар сацаде боху цуьнга.\nКавказ.Реалиин хьосташа хаам барехь, Магомадовна кIело йина аьлла, хета нах лецира Мангал-баттахь. Царех цхьаъ – Нохчийчоьнан вахархо ву. Оцу хенахь официалехь тIечIагIйина яцара и информаци.\n2020-чу шарахь пачхьалкхал арахьа вийра Кадыров Рамзанан политикан ши оппонент – Австрехь веха Умаров Мамихан а (Венера Анзор), Францехь вехаш хилла блогер Алиев Iимран (Мансур Старый) а. Цул совнах, Швецехь тIелатар дира нохчийн оппозицин блогерна Абдурахманов Тумсона.


Мохьмад Пайхамаран сурт шайн берашна гайтарна дай-наной протесте бевлла Британехь\nЗазадоккху-бутт 26, 2021\nЙоьдучу урокехь дешархошна Мохьмад Пайхамаран сурт гайтина хьехархо балхара дIаваккхар тIедожош, Британерчу Батли гIаларчу школана хьалха протесте бевллера бусулбачу берийн дай-наной. Оьрсийн Свобода сервисо бина и хаам.\nИсламехь Пайхамаран сурт диллар магош дац. Дуьхьалонан акци ваьллачух цхьаммо дIахьедина, Пайхамаран сурт гайтарца боллу бусулбанаш сийзазбина аьлла. Нагахь санна, хьехархо балхара дIа ца ваккхахь, шайн бераш кхечу школе дохуьйтур ду аьлла, кхерамаш тийсина дайша-наноша, яздо Би-би-си гIирсо.\nШколехь болийна талламаш берззалц дешаран куьйгалло хьехархо мукъавитна хьехарх. Школан директоро къинтIерабаьхна бусулбанаш, динех лаьцна берашна дийца деза, амма ларлуш хила деза аьлла, тIе а тухуш.\nБританин дешаран министраллан векало дIахьедина хьехархочунн кхерамаш тийсар магийта мегар дац аьлла. Коронавирусан ун даьржинчу юкъанна протесташ хIиттор а хила йиш йоцург ду аьлла, тIетоьхна хьаькамо.\nМохьамад Пайхамаран сурташ гайтинчу школашкахь бусулбанаша протесташ яр кест-кеста нислуш ду Европерчу школашкахь.\nЯхначу гурахь Францехь школан хьехархо Пати Самюэль вийра Нохчийчуьрчу вахархочо. Ша веле хьалха дешархошна гайтина хиллера цо Шарли Эбдо журнало Мохьмад Пайхамарна ехкина хилла карикатураш, цаьрца дешан маршонех дуьйцучу заманчохь. Оцу тIехула вийра Пати 18 шо долчу Нохчийчуьрчу мухIажаро Анзоров IабдуллахIа.


Кадыров жоьпе озавар дехна Талламан комитете бакъонашларъярхоша\nОьрсийн низамашца цхьанадогIуш дац Нохчийчоьнан куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна дуьхьал Талламан комитето бехкзуламан гIуллакх ца даккхар аьлла бакъонашларъяран "Мемориал" центро а, Москван Хельсинкан тобано (МХГ) а. Лахьан-беттан 4-чохь йоьдучу кхеташонехь Кадыровс хазийнарг ду цара дуьйцург.\nХIетахь республикан куьйгалхочо массарна а хезаш, кхайкхамбира, критика еш комментареш юьту блогерш а, журналисташ а, социалан машанашкахь леларш а совцабе, эшахь "байина а, чубоьхкина а, шайн хьаштдерг дина а" аьлла.\nБехкзуламан гIуллакх Кадыровна дуьхьал шаьш ца айдарх кхетийна Талламан комитето: "хаамийн гIирсашкахь Кадыровс цу кепара дина дIахьедар бакъ ца хиларна а, ша Кадыровс а цхьана шен нохчийн нохчийн маттахь вистхилар нийса гочдина дацара аларна" а аьлла.\n"Тхешан дIахьедарехь оха яздира, Кадыровн бехкзавийла гIертар хала ду кхетон. Шена хьалха баьхкинчу даржхошна хьалха дина къамел ду и, полисхой а, хьаькамаш а зуламечу гIуллакхашна юкъа а ийзош", - аьлла "Мемориало" шен "Кавказ.Реалиица" хиллачу къамелехь.\n"Мемориал" а, МХГ тоба а Оьрсийчоьнан Талламан комитетан куьйгалхочуьнга Бастрыкин Александре а, инарла прокуроре Краснов Игоре а яьлла. Цара доьху, Нохчийчуьрчу Талламан комитетан, Кадыровна дуьхьал гIуллакх даккха дуьхьалояр, низамехь цахилар тIе а чIагIдай, Кадыров жоьпе а озий, зуламах бина хаамаш кхачо йоллуш ца теллиначарна таIзар де аьлла.


"Оьрсийчохь дерриг ахча Путинан ахча ду"."Пандорин Архив" схьайиллича…\nVladimir Putin Pandora paper collage\nОьршоьтан дийнахь масех Малхбузерчу пачхьалкхийн Iедалша а, низам лардечу урхаллаша а дIахьедина, шаьш кIоргга талламаш бийр бу араяьллачу "Пандорин Архив" материалехь низамаш талхорца доьзна Iорабаьхначу нахалахь шайн бахархой буйла толлуш, аьлла. Къайлахчу архиван рогIера документаш даьржича, дуьнентIерачу иттех сов юрисдикцехь йолу офшорийн компанеш йовзийтича, журналисташа бан болийначу талламийн лорах ду дина дIахьедарш. "Панамера кехаташ" зорбане даьхначул тIаьхьа довзийтинчу документийн бараме кхоччуш ду хIинца йовзийтина архив – дуккха а баккхий хьакамаш а, пачхьалкхийн куьйгалхой а бу тептарахь. Оцу могIаршкахь карийна Путин Владимиран гонера Оьрсийчуьра бахархой а, ю царалахь журналисташа Оьрсийчоьнан президентан езар, цунна йинчу йоьIан нана шех олуш йолу Кривоногих Светлана а.\n"Пандорин Архив" арахецначу Дуненаюкъарчу журналистийн-талламчийн консорциумо (The International Consortium of Investigative Journalists, ICIJ), бахарехь, талламна буханисделла 12 миллион документ евзаш йоцчу хьостанера цуьнга кхаьчна шо хьалха. И кхо терабайт гергга йолу материалаш листина дерриг дуьнентIерачу журналисташа. "Пандорин Архив" шен дукхаллица "Панамерчу кехаташка" кхочу, амма башхалла ю цуьнан, карадаьхкина документаш цхьана меттера а доцуш, офшораш тIечIагIъеш йолчу кеп-кепарчу 14 компанера хилар. Оцо чолхене доккху, стенгара евлла и архиваш боху хаттар, гойту хакерша уьш Iораяьхна цахилар (Mossack Fonseka компанино чIагIдора, "Панамера кехаташ" даьстинарш хакерш бу, бохуш). Финансашца леладен зуламаш Iорадохучу Американ Цхьанатоьхначу Штатийн финансийн министраллерчу цхьана декъан (The Financial Crimes Enforcement Network, FinCEN) документаш а девлира нахала – цигахь а бира бехке хакерш.\n"Пандорин Архивехула" гучуевллачу яккхий цIерашлахь ю Урдунан паччахьан IабдаллахI ШолгIачун цIе – цо офшорийн фирманашкахула 100 млн сов доллар дайъина Британехь а, Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташкахь а гIишлош оьцуш (ша IабдаллахIа официалехь бакъдина иза, бехкбиллина журналисташна, ша а, шен доьзал а кхерамна кIел тесна, аьлла). Документаша тIе IиндагI дожийна Британехь премьер Iийначу Тони Блеерна а (цуьнан векалша официалехь харцдина цо хIусам оьцуш, йолах хьалхавалархьама, офшорах пайдаэцна бохург), Чехин премьер-министрна Бабиш Андрейна а (Би-Би-Си радион корреспондента цуьнга, цо стенах эцна Францехь вилла, аьлла, хаьттича, тIара тоьхна Бабишна хадечу ницкъхочо), Украинан президентна Зеленский Владимирна а, иштачу тептаршка кест-кеста нислуш волчу Азербайджанан президентна Алиев ИльхIамна а, цуьнан доьзална а (Британехь масех бIе миллион долларна гIишлош эцна АлиевгIара).\nЙоху "Пандорин Архивехь" цIерш Оьрсийчуьрчу нехан а (52 стаг). Бакъду, "Панамера кехаташ" дагалаьцча, кху тептарахь яц пачхьалкхан куьйгалхойх лаьцна сенсаци – хьалха Iорадаьхначу документаша вовзийтира "Путинан бохча", олий, журналисташа хьехош хуьлу виолончелист Ролдугин Сергей. "Арахьарчу агентийн" статусе яздинчу "Важные истории" ("Мехала истореш") газетан журналисташна карийна тептаршкахь Первый канал (Хьалхара канал) телекомпани карахь йолчу Эрнст Константинан цIе – офшорехула дакъалоцу цо, Москвахь тиша кинотеатраш йоха а еш, чохь кинотеатраш йолу керла супермаркеташ йохкуш. Хоуьйту "Пандорин Архиво" Путинан къайлаха езар хилла бохуш юьйцучу, цуьнан йоьIан нана лоручу Кривоногих Светланин Монако махкахь офшорхула эцна апартаменташ хилар – Путинан доттагIчунна, бизнесменна Тимченко Геннадийна тIеязйина ю и петар. Хьахош бу гучудевллачу документаша Оьрсийчуьрчу "Ростех" корпорацин куьйгалхочун Чемезов Сергейн доьзал а – офшорехула цо доладо 22 миллиард соьмах эцначу бахаман, юьцу оцу могIарахь яхта а, Испанера вилла а.\nЭрнст Константин, Кривоногих Светлана, Чемезов Сергей, коллаж\n"Пандорин Архивца" болх бину журналисташа бахарехь, документашкахь хьехочу Оьрсийчуьрчу даржхоша, ма-дарра аьлча, ца талхийна низам, ала хIума дац цаьрга, моттаргIанаш лелорна бехк биллар доцург: патриотизмах, "Малхбузенан кийтарлонех" лаьцна къамелаш а деш, шайн ахча Малхбузехь кхобу цара, церан бераша шайн хиндерг аьттехьа а ца дузу Оьрсийчоьнца – ша масех шо даьлча Швейцарин паспорт схьаоьцур ду, яздора, масала, лечкъа а ца деш, депутатан Слуцкий Леонидан йоIа.\nIорадевллачу документийн хьокъехь дуьйцу Маршо Радиона ша еллачу интервьюхь оцу документашца болх бинчу "Важные истории" газетан журналиста, коррупци а, зуламашна вовшахкхетта тобанаш а зуьйчу Центран (Organized Crime and Corruption Reporting Project, OCCRP) регионалан редактора Шлейнов Романа.\n– Дуьххьара гучуйовлуш яц и тайпа материалаш. ХIинца девзину документийн хIун башхалла ю?\n– Цецвоккхург уьш вуно дукха хилар ду. "Панамера кехаташ" а дара дукха, амма дуьнетIехула офшораш чIагIеъчу цхьана структурера дара, ткъа хIинца девзинарш и снначу масех меттера ду. Офшораш латтош болу дуккха а регистраторш а, юридикан фирманаш а йовзуьйтуш. "Пандорин Архив" хьалха карийначу материалел дуккха а йоккха ю.\n– Оцу документашца йолчу "Оьрсийчоьнан лорах" хIун алалур дара? Йовзуьйтучу цIерашка хьаьжча, и лар тIех йоккха сенсаци луш а яц.\n– Гуш йолу лар а ю тидаме эца торуш. Кхузахь кхето деза, стенна гIерта Оьрсийчуьра бизнесхой офшорашка. Стенна ца тосу уьш цара дIа? Дера ца тосу шаьш цIерачу бизнесан тIаьхьалонах тешаш бацарна. Оьрсийчохь хьал цхьа а тешам боцуш, гаранти йоцуш, кханалерчу дийнах бIобулийла доцуш ду, бизнес хьайгара маца дIайоккху а ца хууш. Даржхойх, пачхьалкхан, политикан векалех, пачхьалкхан компанийн куьйгалхойн доьзалех дерг аьлча, царна а го сурт иштта. Телевизорш чохь, пропагандин гуламашкахь кепаш мухха а лелаяхь а, Iедална муьтIахь шаьш болуш санна лелахь а, уьш дика кхета пачхьалкхехь цхьа а хIума тешаме доцийла, хиндерг гуш доцийла. Муьлххачу а даржхочуьнца ахь камел дича, гуш ду иза доллучух а дика кхеташ хилар. Церан гергарчу нахах дукхахберш Оьрсийчоьнал арахьа беха. Уьш ма-хуьллу сиха шолгIа паспорт дакха хьовсу, арахьа фондаш кхуллуш хьийза – муьлххачу а хенахь шайна дIабаха аьтто кечбеш я шайгара таронаш берашка дIалуш бу. Оцунна некъ цхьаъ бен бац – офшораш, хIунда аьлча, Малхбаленна шаьш маьршша бовзийта ца баьхьа уьш. Ур-атталла президентан гонера нах а, церан гергарнаш а хьийза шайна юьстахара бух лохуш, халкъанна хьалха, Оьрсийчохь дерриг а дика ду, бохуш, шаьш патриоташ гойтуш, моттаргIанаш лелаяхь а. Ткъа вайна гуш ду иза иштта доцийла, шайн хьал къайладаьхьина хьийза уьш, лечкъадо цхьацца офшорашкахь, трасташкахь.\nОьрсийчоьнан президент Путин Владимир а (Аьр), Ростех корпорацин куьйгалхо Чемезов Сергей а\nЦхьадолу церан хьал схьадалар стенгара ду хаалуш хуьлу, цхьадерг – ца хуьлу, масала, стенгара даьлла иттанаш миллионаш долларшкахь ахчанаш пачхьалкхан компанин куьйгалхочунна, цуьнан алапа, тIедогIу рицкъ, декларацино бахарехь, дукха а ца хилча? Ма-дарра аьлча, кхеташ ду и ахчанаш стенгара девлла, уьш къайленехь латто деза ахчанаш ду.\nМасех шо хьалха тхуна дийцира эксперташа, ахча схьадаьлла меттиг цахьехорхьама, иза стенах духку цахаийтархьама лелош йолчу офшорех лаьцна. Оцу наха вовшашка дIасакхуьйсу векселаш, декхарш, тIаккха уьш дуьту, "гечдо", иштта ловзадо ахча, лар йойъуш. Шаьш наханна хьалха неIалташ хьежочу Европехь шайна бенаш боьгIна цара.\n– Алссам дийцахь, хьо автор а волуш, "Важные истории" газето бинчу талламех – Путинан гонерчу нехан офшорех я Путинах чIогIа тера ю олучу йоьIан ненан Кровоногих Светланин гIишлойх лаций.\n– Оцу зудчух тхуна хиинарг ду офшоран компанехула цунна Монакохь гIишлош нисйина хилар, корех ара хIорд а гуш, уллехь казино а йолуш, дика петар ю иза. 2000-чу шерийн юьххьехь дуьйна ю иза цуьнан, елла цунах 3,6 миллион евро.\nBrockville Development цIе йолчу офшоран фирмина тIеязйина ю The Monte Carlo Star куьпара цхьа петар – 2006-чу шарера лаххара а 2017-чу шаре кхаччалц цуьнан бенефициар яра Кривоногих Светлана:\nПетар офшоран компанехула эцна. Тхуна гучудаьлла Кривоногих Путинан уггаре а уллерчу гонца зIенехь хилар – офшоран долахо лоруш йолчу компаница гергарлонашкахь Путинан кхиболу доттагIий а бу. Масала, оцу компанех пайдаэцна мехкдаьттан Gunvor трейдеран миноритаран дакъа долахь долчу Тимченко Геннадийца а, Путинан бераллера схьа доттагI волчу Колбин Петрца а уьйрашкахь болчу наха. Со кхета, конторийн дуккха а клиенташ хуьлийла ду, амма оццул чIогIа оцу компаница возавелла волу стаг президентан гонера ца хуьлийла дац. Кривоногих Светланех лаьцна "Проект" газето хьалха яздина хилларг бакъдеш информаци ю иза ("Проекто" ше талламехь къадийра, Кривоногих Светанин йоьIан да Путин хила тарло, аьлла - "вуно тера ю йоI президентах", бохура цо, цул тIаьхьа масех журналистна карийра йоьIан суьрташ интернетехула – М.Р. билгалдаккхар).\nПрезидента кест-кеста олу, "офшорашца дерг дита деза", хьоьху бизнесменашна ахчанаш цIехьадерзор, амма вайна го цо иза дуьйццучу хенахь цуьнан уллерчу гоно офшорех пайдаоьцуш. Я и нах бац-те цо буьйцурш? ХIун дара-те цо шен гергарчарна тIера, доттагIашна, церан доьзалшна тIера дIадолийча, цул тIаьхьа кхечу бизнесменашка дехча? Амма хаьа бизнесменашна гонаха мел дерриг а лачдаьлла дуйла. 2011-чу шеран "ГIуллакхаллин Оьрсийчоь" форумехь Путина офшораш дIатаса бохура бизнесменашка, амма хIетахь беламе баьккхира цуьнан кхайкхам. Стенна? Суна хетарехь, вайн дукхахболу совдегарш кхета президентан гергарчу наха, доттагIаша офшораш юьтур йоцийла. Кхайкхамаш бо дуккха а, амма бизнесо хоьтту: стенна лелайо и моттаргIанаш?\n– Ма-дарра аьлча, Кривоногих Светланина петар Путинан ахчанах эцна-кх?\n– Оьрсийчохь дерриг ахча Путинан ахча ду. Пачхьалкхехь муьлхха а бизнес цу сахьта дIалакъалуш ю, ваьхьина бизнесмен набахти чу кхоьссичхьана, воккха совдегар вуно сиха, къехо вой, охьахааво, масех де даьлча цхьа а воцург хуьлу цунах, ткъа цуьнан активаш тIепаза йов – оцу хьелашкахь пачхьалкхера дерриг ахча а ду Путинан ахча. Бакъо йоцу нах бу вайн бизнесменаш. Уьш стенна гIерта Британе, стенна дIалечкъадо цара шайн ахча офшорашкахула? Шайгара иза муьлххачу а минотехь дIадаккхалур дуйла хаьа. Доккха хьуьнар долуш стаг ву Оьрсийчохь бизнесмен, цо бизнес лелайо, иза шегара харц дош доллушехь я аьлларг харц кхетошшехь, дIайоккхур юйла а хууш, вохон тарло иза цуьнан активаш цхьанна хазъелча а.\n– Дукха дуьйцу Оьрсийчоьнан Iедалхоша офшораш йита еза бохуш, ткъа муха ду цаьрца дерг Малхбузехь? " Пандорин Архивехь" Малхбузера политикаш а, бизнесменаш а бу вуно дукха, делахь а цигара президенташ ма бац офшораш йита дагахь?\n– Кхечу мехкашкахь иза оьздангаллица дозало. Цхьамма а ца боху бизнесменашка офшораш йита. Ма-дарра ала вай, уьш лелор низамца галморзадолуш хIума дац. Iедало ца магош дерг офшорийн гIоьнца чекхадаккхар дац вай дуьйцург. Дуьйцург ду, Iедало дIакхайкхош дерг а, баккъал а лелаш дерг а. Оьрсийчохь Iедало йита боху офшораш, цIехьа дерзаде ахча, боху, ткъа коьртачу хьаькамийн векалш, доьзалш, гергарнаш бац къарлуш. Малхбузехь хьаькаме, Iедална герга волчуьнга хотту: офшорехь стенна лттадо ахь ахча? ХIун лачкъо воллу хьо халкъах? Ял дIалуш вац хьо? Я ахча дIаса а даьккхина, низамехь яла еза ял дIа ца яла воллу хьо? И хеттарш лаьтта цигахь диллина – гирий хьуна, мел яккхий дебаташ гIевттира Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташкарчу яккхий IT-компанеша, Ирланде а, кхечунхьа а интеллектуалан бахамаш дехьа а бохуш, Iедална ял кIезиг луш юйла гучудаьлча? Америкерчу сенаторша бохура: шу кхузахь мехкан ресурсех пайдаоьцуш ду, пачхьалкхерчу экономиках дозу, шайн бизнес аш кхузахь кхоьллина, ткъа ял аш могIарчу бахархоша лучул а кIезиг ло. Делахь а дац цара талхош низам, цу тIе, Iедалан юристашкахь болчул а ницкъ сов бу цигарчу корпорацийн юристашкахь. Корпорацешкарчу юристашна карабо низамо хIиттийна дуьхьалонаш юьстахъюьту некъаш, ял ялар аттачу доккху кепаш, амма талхош дац цхьа а низам. Оьрсийчьура бизнесменаш офшорашка тоьттург ял яц, хьал кхераме хилар ду, низамо луш гаранти яцар ду, кхелашкахь нийсо цалелар ду.\nТкъа суна, журналистна, хаа луург бизнесменаша лелориг дац, суна хаа луург ду политикаша а, хьакамаша а лелош дерг. Тамаше ду тхох "арахьара агенташ" а деш, "тоьлла болу" Iедалхой шалха паспорташца бехаш хилар, офшорашка баьхна баккхий бахамаш а болуш хьийзар (масала, "Пандорин Архив" толлуш журналисташна гучуделира Оьрсийчоьнан арахьарчу министран Лавров Сергейн нуц, банкир, совдегар Винокуров Александр Израилан паспорт долуш вуйла а, "Транснефть" корпорацин президентан Токарев Николайн йоI а, нуц лаьттинарг а Кипран паспорташ кисаншка дехкина лелийла а – М.Р. билгалдаккхар).\nМатериал кечъечу юкъанна 9 пачхьалкхерчу Iедалша талламаш болийна " Пандорин Архиван" материалийн лорах.\nТаламийн персонажашка язбина Малхбузера политикаш шаьш бакъбан гIерташ хьийзачу юкъанна Оьрсийчуьрчу Iедалхоша талламийн мах божаш къамелаш до, Малхбузерчу пачхьалкхашна лен а луьйш.\nПутин Владимиран пресс-векала Песков Дмитрийс, "башха инзаре хIума" а ца гина араевллачу материалашца Кремелна, аьлла, ца гина боху цо я "къайлабаьхьина бахамаш" а. Арахьарчу гIуллакхийн министраллин векала Захарова Марияс талламаш хьахош дагадаийтина Американ Цхььнатоьхначу Штатийн президента Джо Байдена коррупцица къовсам латтор шен белхан коьрта Iалашо ю алар а, оцу юкъанна "Пандорин Архиво" Цхьанатоьхначу Штаташ "Iедална ял цалучийн коьрта бен" бу алар а. Документашкахь хьахийначу Оьрсийчоьнан бахархойх цхьана Эрнста Константина елла комментари шен офшорашкарчу бизнесах доьзна, бакъду, жоп дац цо оцу хьокъехь аьллачуьнца: "Важные истории" газета, цунна гарехь, "Америкерчу къайлахчу сервисийн омранаш тIеоьцу организаци ю", цуьнан "цхьа а юкъарло дац маьршачу журналистикаца".


Харжамашка лелачу нехан терахь кху тIахьарчу 17 шарахь ца хиллачу кепара лахделла Оьрсийчохь. Цунах лаьцна дуьйцуш ду "Оьрсийчоьнан бахархойн социалан а, политикан жигаралла: мониторинг" олучу ВЦИОМа бинчу талламехь.\n2004-чу шарахь таллам беш хаттарш динчу 55% бахархоша олура, шаьш цхьацца харжамашкахь дакъалаьцна хиларх лаьцна. 2021-чу шарахь харжамашкахь даькъальацна шаьш аьлла жоп делла 22% респонденташа. 17 шарахь 8% тIера 6% кхаччалц охьадаьлла харжамийн кампанеш вовшахтухуш дакъалаьцначу нехан терахь, 5-нна тIера 3% лахделла митингашкахь а, кхечу акцешкахь а дакъалаьцначу нехан терахь.\nРеспондентех цхьана декъо дийцина шаьш цкъа а дакъалаьцна цахиларх лаьцна юкъараллин дахарехь. 2011-чу шарахь цу тайпа нах 61% процент хиллехь а, ткъа хIинца уьш бацц 45% а бен.\nТIаьхьарчу 14 шарахь президентах тешачу нехан терахь алсамдаьлла шозза гергга. 2007-чу шарахь и терахь дара 10%. 2007-чу шарца дуьстича дукха кIезиг наха (15% респонденташа) жоп делла политикан а, юкъараллин а дахарца бала бац шайн аьлла.\nТаллам дIабаьхьна Товбеца-беттан 11-хь 1,6 эзар 18 шаре беллачу Оьрсийчуьрчу бахрхошна юкъахь. Таллам баран кеп яра – тлефонехула хаттарш дар.


Къомах хаьдда, кIелвисина веха Iилманча\nГIадужу-бутт 22, 2015\nНохчийчоьнан хьалхалера заманахь лелларг толлуш, гIарваьлла Iеламча ву Джамуханов Сулейман. ТIаьхьарчу шерашкахь Малайзехь вехаш а, цигарчу коьртачу шахьаран университетехь хьоьхуш а вара иза. Карарчу хенахь цамгаро лаьцна, махкахойн гIо оьшуш, лоьрийн цIийнахь нисвелла Iилманча.\nДжамуханов Сулейманах лаьцна яздинчу vaydahar.eu сайто иштта дуьйцу вевзаш волу Iилманча декъа а волуш иза къона волчу хенахь хиллачу цхьана хиламах лаьцна.\n„I970-чу шерашкахь Соьлжа-гIаларчу университете кхаьчнера дуьненна а евзаш йолу Iилманча, историк, Калифорнерчу Беркли университетан профессор Николс ДжохIанна. Студентех а, евзаш йолчу Iилманче хьовса баьхкинчу могIарерчу нахех а юьззинчу актан залехь ДжохIаннас историца а, историографица а доьзначу цхьа могIа хеттарех лаьцна дийцира. Хьахийра цуо шумерологи а.\nЦо латкъам бира, и Шумерех а, ширачу Кавказах а долу Iилма Iамош вайн заманчохь дукха кIезиг нах хиларна. Иза шен къамел дIадерзийна яьлча, гулбеллачех цхьаммо куьг айдира. Цхьаьнакхетар дIахьош хиллачу университетан ректоро Кан-Калико шега дош делча, жимчу стаго цIенчу ингалс маттахь маршалла а хаьттина, Шумерех лаьцна шен ойланаш йовзийтира.\nЦо шен къамел дечу юкъана профессоран юхь тIехь цецйалар гуш дара. Эххар а, ша Iачу сцени тIера охьа а йоьссина, жима стаг шеца Кан-Калик волчу хьала а воккхуш, цуо элира: „Ахь ма бохура, шун республикехь шумерологи толлуш говзанчаш бац аьлла. ХIара ма ву кийча шумеролог, вуно даккхий хаарш а долуш, шена хетачух кхоччуш аргументаци ян а хууш“, - аьлла.\nИ жимстаг Джамуханов Сулейман вара“, - иштта яздо аренца бехачу нохчийн исбаьхалхойн а, Iилманчийн а дахарах дуьйцуш йолчу сайто цу хиламах лаьцна.\nЦул тIаьхьа девллачу иттанаш шерашкахь хIетахь юхьенца мелла а эхь хеташ, къийла а луш, Iамеркерчу профессорца Шумери йийцинчу жимчу стагаз вайн заманахьлера уггаре а мехалчех историн а, филологин а Iилманча хилла.\nЦо нохчийн къоман дIадаьллачух лаьцна вуно дукха белхаш язбина, шайна юккъехь бархI киншка а, бIеннаш Iилман артиклаш а йолуш. Цуьнан талламаш Малхбузерчу Европехь а, Цхьаьнатоьханчу Штаташкахь а, Азехь зорбане бийлина. Ткъа ша Джамуханов Сулейман, Iилманийн доктор волу, тIаьхьарчу шерашкахь Малайзехь вехаш вара. Цигарчу коьрта шахьаран Куала-Лумпуран университетехь ширачу, яйначу пачхьалкхийн истори хьоьхуш вара иза.\nЦуьнан талламашна юккъехь бара, нохчийн къоман дIаевллачу цивилизацешца хилла зIе а, нохчийн меттан шира орамаш а. Иштта, масала, вайн ненан маттахь 2000 сов дешнаш карийнера цунна, англосаксонийн меттанашца цхьатерра декаш а, цхьатерра маьIна долуш а.\nХьастагIа Малайзера кхаьчначу гIайгIанечу костанца амма, карарчу хенахь Iилманчин шен талламаш сацон безна цамгар бахьана долуш. Куала-Лумпурерчу лоьрийн цIийнахь халчу операцина кечвеш ву Джамуханов Сулейман бохуш яздинера цуьнан накъосташа цхьа могIа нохчийн интернет-сайташкахь шаьш бинчу кхайкхамехь.\nДжамуханов Сулейман вевзаш волчу вайн махкахочуо, vaydahar.eu сайтан коьртачу редакторо Шерипов Эмилхана иштта дуьйцу Iилманчах лаьцна.\nШерипов: „Джамуханов Сулейман вуно бакъахьара кIант а ву, чIогIа Iилма долуш, говзанча а ву, вайн истори а, филологи а талларна тIехь дуккхаъ а белхаш а язбина, доллучу къомана пайдехь а, оьшуш а волуш стаг ву иза. Вай массара а вешашка далучу агIор цунна гIо дича, цуьнан дарбанна дакъалаьцча, нийса хир дара“.\nАзерчу пачхьалкхашкахь Малхбузехь санна мехаза лоьрийн дарба а, цомгуш хиллачунна орцах йолуш социалан система а ца хиларна, махкахойн а, Iилманчин кхолламна хийра боцучийн гIоьнах йоьзна ю Джамухановн могшалла.\nЦундела, Шерипов Эмиша ма-аллара, доллучу дуьнентIехь баьржинчу вайнаха цунна орца кхачийча, къомана а мехала волчу Iилманчина дарба дайта таро хир яра.\nМуьлхачу а юкъараллехь цу юкъараллин жигархоша цу кепара орцах а бовлий, социалан машанашкахула а, бовза-безачаьргахула а гIар а доккхий, тIехIоьттинчу киртигах иштта кIелхьарабоху шайн кхоман Iилманчаш а, исбьахьалхой а.\nХIинца рагI нохчашка кхаьчна.\nШерипов: "Вай массара а далучу агIор цунна гIо дича..."


Оьрсийн атлеташна дуьхьалъялла антидопинган агенталла\nЛахьан-бутт 11, 2015\nСочи-ГIалахь Олимпиадехь допинг толлуш йолу центр\nДуьххьара, Оьрсийчоьнан спортсменаш-атлеташ допинг лелош хиларна шек боьвлера, Москохахь, церан цIий толлучу лабораторехь, мел йолу анализ, дуьненаюккъерачу спортан низамаш а дохош, хIаллак йиначулла тIехь.\nОьрсийчоьнан Iедалша, доьхьара дIахьедар дина, ВАДА олучу оцу антидопинган цхьанатохаралло дехар а дина и жамIаш хIаллакдина шаьш аьлла.\nХьалха Совета заманахь, спорт а, Iедалан идеологи а цхьанаийна йогIуш яра. Оцу тIегIанехь баьккхина толам, вонуо мехалла лорура. Тахана а, дуьненаюккъерачу спортан къийсадаларшкахь хаьлхарчу меттигаш яьхначарна луш долу совгIаташ Оьрсийчохь, уггаре а лакхара ду.\nОцу хIумано гойту, мел мехалла а тергонехь ду и хIума. Нохчашна юккъера водуш Совета заманахь спортан мастер ваьлла ву Ахмадов Адам. Маршо радионо дийхира, оцу иккхинчу скандалах шена хетарг ала аьлла. Йоккхачу спортехь, баккхий кхиамаш баха хала ду, цхьана агIора дегIана гIора хуьлуьйтуш ца хилча, элира цо.\nАхмадов: «Даккхий жамIаш далийта, и хIуманаш ца лелош хуьлуш дац. Молх молуш ца хичла, дуьненан рекордаш хуьлуш яц аьлла хета суна. Ас санна дукха къьахегна стаг хира вац. Дийнахь кхузза Iаморш дечу хенахь, ас доьазза дора. Ахь, жижиг даарх, хьан дIеган гIора метта ца хIутту шина дийнахь.\nТIаккха, шина дийнахь хьан садаIа йиша ма яций. ТIаккха, цхьа маха тоьхча, хьан дегI меттадогIу. Оццула ницкъ болуш хIуманаш ю и анаболикаш. ТIьахьалонна-м во ю уьш. Кхераме ду. Ас-м ца лелийна уьш».\nТахана, билгала, олийла дац спортан хIинца йистаха лаьттачу нахана, лелийна оьрсийн спортсменаш и допинг, я ца лелийна. Амма, Ахмадов Адама, шена тусаделлачуьннна тIе а тоьвжаш дуьйцу, цхьана хенахь и спортехь кхиамаша лакхабахархьама, и допинг къайлахь магош яра аьлла.\nАхьмадов: «Йоккха спортехь кхиамаш баха хала ду. И молх молуш вац спортхо ву аьлча, со ца тешара. Iай, со цхьана къийсадаларшкахь волчу хенахь, со тоьлла волу кIант, юха кхин цкъа а водуш, сол хьалха волу.\nАхь, хIун дийна, аьлла шега хаьттича, ша, итта мах а тоьхна, метан а йиина, олий схьавогIу. И бераш иштта мехий детташ хьалабогIуш, вахьбогIуш леладора. Мехий тухуш, юха цIий чуьра уьш дIадоккхуш молханаш муьйлура. Оьрсийчоьнан цхьанатоьхначу тобано а, Советан пачхьалкхан тобано а, иштта мехий а детташ лела беш, а кхиабора уьш».\nОьрсийоьнан атлеташ, ша верриг къийсадаларшна юккъера ваккха мега бохучуьнна тIе ца тов, хилла волу нохчийн кхин спортхо. Бадалов Руслан-махкахь а, дозаналла арахь а цхьана хенахь гIараваьлла латархо хилла ву.\nБилгала къаста а дина, бехке боцурш, юккъера баха оьшуш дац боху цо. Дукхачу спортхоша, шай мел долу дахар дIало цунна, тIаккха, нийса хира дац, и хIума кхоччуш къаста а ца деш уьш дIабаьхча, элира цо.\nБадалов: «Доьххьара хуьлуш дац ьи молхана малар а, маха тохар а. Хьалхара меттигаш яхархьам, и хуьлуш хилла ду. Антиддопинган комитет дIа а къевлина бохуш, и хIума дар, тIехсов луьра хета суна. Схьалийцина берш юккъера дIабаха беза. Ткъа, схьалийцина боцурш, юккъера баха беза бохург, суна нийса ца хета».\nОцу юккъолгIа, антидопинган дуьненаюккъерачу комитета, Оьрсийчоьнан атлетийн федераци бехке йина Iаш яц, спортхоша магийна доцу молханаш лелийна аьлла. Иза йоккха цхьа схема ю. Оцу ша долчуьнна Iуналла деш Оьрсийчоьнан кхерамазаллийн сервис ю, аьлла хета цигахь.\nИза а, шайна буьллуш болу бехкамаш тIе ца лоцу Оьрсийчохь. Деший санна цIена бу боху спортхой. Амма, тахана а, гIарабевлачу спортхой цуьнах лаьцна комментари еха тIекхош бац.\nИштта, Оьрсийчоьнан президентан Путин Владимиро кхеташо дIаяхьа лерина ю, пачхьалкхехь мел йолчу спортан федерацийн куьйгалхошца. Цуьнан зорбан-секретара Песков Дмитрийс харц дина, и цхьанакхетар допинган скандалца доьзна ду бохург.


Хир юй Магасехь митингаш?\nМарсхьокху-бутт 14, 2018\nЕвкуров Юнус-Бек, ГIалгIайчоьнан куьйгалхо\nХалккъ - Iедал. Духьаллаттар\nГIалгIайчоьнан прокуратура кхетта, амма Iедал "ца кхета" бахархойн бакъо юйла гулам вовшахтоха\nНесарарчу жигархошна кху беттан 11-чохь шаьш хIоттабо баьхна гулам хIотто новкъарло йина юха а. Мехкан куьйгалхо хоржуш хила веза, "лакхара охьаваийтина а воцуш", аьлла ю Iедало жигархошка ца йойтучу митинган тема.\n"Хан тIекхача ши кIира дуьсуш оха президентан администраце хаам хьажийра, тхаьш гулам бан дохку аьлла – дихкира тхуна. Оха тхайна гулдала бIегIийла ду аьлла хетачу кхаа меттиган цIе яьккхинера, царех цхьаъ магор-кха аьлла. Нагахь санна оцу кхааннах цхьа а ца магаяхь, тхаьшна "аш къасттийна меттиг мега" а аьллера. Амма тхуна цхьаьнхьа а ца магийна гулдала", - дийцира "Кавказ.Реалиига" ГIалгIайн Тайпанийн Кхеташонан куьйгалхочо Ужахов Малсага.\nБахархошна гулам бан дехкар догIуш дац Оьрсийчоьнан низамашца, Iедал къасто декхаре дара ша иза дIабахьа магош йолу меттиг а, хан а, аьлла, мехкан прокуроро Васильченко Андрейс министрийн кабинетан куьйгалхочуьнга Гагиев Руслане бутт сов хьалха дахьийтина кехат а дисина жоп доцуш.\nГулам бан деккъа дIа дехка бакъо яц, администрацино альтернатива кховдо еза, аьлла дара бахначу беттан юьххьехь динчу прокуроран дIахьедарехь. Мехкан прокуроро Васильченкос низам талхийнарш жоьпе озор а дехнера Iедале хIетахь.\nКху баттахь рогIера дехар хьажийра Iедале жигархоша, ца магийна гулам дIабахьа. "Тхоьга юха а "хIан-хIа" аьлла, цу тIе хаам а баийтина, оха хьалха йина митинг магоза хIоттийна яра, шаьш тхо жоьпе озадо Магасерчу кхелехула, аьлла. Тхо прокурорна тIедахара, иза тхан агIор вара, ша юха а хьажор ду администраце дIахьедар, элира", - дуьйцу Ужаховс.\n"Кхел хилла Марсхьокху-беттан I0-чохь, пIераскана, сарахь, цундела тхо ца кхиира нах II-чу денна гуламе кхайкха. Коьртаниг – прокуроро а, кхело а тхо бакъдо, Iедало низам талхийна боху", - билгалдоккху жигархочо.\n"Гулам Iедало а магош дIабахьар оьшу тхуна, кхано гIуданаш ца деттийта, 20 эзар гIуда – тIех беза мах бу. ХIинца администрацино - кхелан сацам цунна бевзаш хила ма безий – магоре хьоьжуш Iа тхо", - элира Ужаховс.\nЦо бахарехь, мехкан куьйгалхо халкъо хаьржина хIоттош хила веза аьлла йолу цхьа митинг дIаяьхьина махкахь хьалхо, хила езарг – оццу хьокъехь шолгIаниг хир ю.\nБакъду, керла тема а ю хила безачу гуламна кечйина – халкъан лаамашка ладугIуш йоцчу мехкан парламентна резадацар дIакхайкхор. "Депутаташа хийцина мехкан конституци, даьхна тхо гуламаш бан пачхьалкхо лучу бакъонах, хьалхарчу митингехь оха хьахийнера иза, хIетахь тхуна митингехь жоп делира спикеро Евлоев Зеламхас, амма ла ца дуьйгIира оха динчу дIахьедаршка", - боху тайпанийн кхеташонан лидеро.\nМагасерчу кхело гIуданаш тоьхна хьалха митинг хIоттийначарна, и сацам тIечIагIбина мехкан лакхарчу кхело. Иза харцо ю аьлла хета Ужаховна. РогIехь арздина цо а, цуьнан накъосташа а ГIалгIайчоьнан Лакхарчу кхеле. ГIо дехна жигархоша "Правовая инициатива" ("Низаман жигаралла") юкъараллерчу юристашка. Оьрсийчохь бакъдерг ца карадахь, Европан кхеле довла а дагахь ду шаьш, боху Ужаховс:\n"Оха чуделла тхаьйн кехаташ, документаш, "Правовая инициатива" бух кечбеш ю Европан кхеле дов чудала".\nМагасехь, бахначу беттан 2-чу дийнахь хилира лакхахь буьйцу хьалхара гулам. И хилла денош девлча долийра Iедало декъашхошна гIуданаш детта. Амма еккъа цхьа тайпанийн кхеташо хилла ца Iа мехкан да халкъо харжа веза, Москох къастийна а воцуш, аьлла хетарг – масала, гуламашка юьйлучу юкъарлонашлахь ю Оьрсийчуьрчу шина партин ГIалгIайчура дакъош – "Оьрсийчоьнан интернационалан парти " а (Интернациональнаяпартия России), "Даймехкан Турсхой" а (Защитники Отечества"), иштта "Ерриг ГIалгIайчоьнан бахархойн кхеташо" юкъаралла а.\n2008-чу шарахь дуьйна ву Евкуров Юнус-Бек ГалгIайчоьнан коьртехь. 2013-чу шеран аьхка цо дитира дарж, ханна сецира мехкан коьртехь. Амма президенто Путин Владимира ша магочу кхаа кандидаташлахь яьккхира цуьнан цIе – ГIалгIайчоьнан парламенто иза чIагIвира ша ханна карахь латточу дарже. ТIейогIучу гурахь юхахаржа везаш ву ГIалгIайчоьнан куьйгалхо.


"Газпроман" латкъам листар тIаьхьатеттина кхело\nНохчийчоьнан Лаккхарчу кхело тIаьхьатеттина республикерчу бахархошна газах декхар дитарх лаьцна "Газпром межрегионгаз Грозный" компанино бина латкъам листар. Бахьана ду декхар дитар хьокъехь прокуратурана хетарг дуьйцу кехаташ кийча ца хилар.\nРогIера кхелан кхеташо хир ю цу хаттарехула тIедогIучу еарин дийнахь Оханан-беттан 4-чохь.\nНохчийчуьрчу кхело бинчу сацамца, "Газпром межрегионгаз Грозный" компани декхарелахь йина республикерчу бахархошна юхадогIур доцу декхар дита.\nЦу декхарх лаьцна дуьйцуш, цхьанне а аьтто бац ша ягийна йоцчу газах ахча дала аьлла, дIахьедар дира Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана. "Соьлж-ГIалан Заводан кIоштан кхело декхарелахь йина «Газпром межрегионгаз Грозный» компани юхадерзалур доцу дебиторан декхар чоьтера дӀадаккха, цу хьокъехь иск яла еза хан чекхяьллачул тIаьхьа аьлла комментари йина, газах дисина декхар хьокъехь хIоьттина хьал дуьйцуш, Нохчийчоьнан куьйгалхочо.


Ца аьлларг - деши, аьлларг - набахте\nОхан-бутт 29, 2014\nОьрсийчура Либерал-демократийн лидер Жириновский Владимир, ДУМера сессехь тIеман барзакъ доьзна къамел деш ву, Москох, 15Оха2014\nНохчий а, кхин болу кавказхой а, Оьрсийчоьнан бакъболу патриоташ шаьш ду аьлла, дахар а, синош а ца кхоош, дIагойтуш балахь а, шортта масалш ду, юкъараллехь уьш тIе ца оьцуш. Оцу хIуманна цхьаъ ца дахь, Оьрсийчоьнан кхане дика хира яц аьлла хета дукхачу тергамхошна.\nХIара шо дуоладелча, набахтехь яьккха ши шо хан а тоьхна чувоьллинера Хьалха-Мартан кIоштера вахархо Абдурахманов Рамзан. Кхело цуьнан бехк бира, нахана юккъахь тIемалошкхьа къамелаш дина аьлла. Кхелан сацам бича, цуьнан адвокаташ аппеляци йинера Оьрсийчоьнан лаккхарчу кхеле.\nХIокху деношкахь, Нохчийчохь бинчу сацамна хийцам ца бира цигахь а. Оцу жимчу стаган, шен хенан бен хьекъал ца хилар бахьанца, нахана юккъахь дина долу къамелаш кхоччуш бале даьлла хIинца. Ала догIу и кIант, Нохчийчохь доьххьарлера вахархо ву и хIума бехке а диллина, керлачу низамашца ма доггIу чувоьллина.\nИштта дукха хан йоцуш, Пятигорск гIалахь, гIалгIайн къомах волу цхьа жима стаг а чувоьллина набахте. Арчаков Мохьмад-Баширина, бехке дуьллуш ду, цуо университетера шен хьехархочуьнна иза оьрсий хилар тIех а тухуш, цуьнан экамечу дагана чов йина хилар. ХIинца, цуо цхьа шо ах шо чохь а доккхура ду, иштта цунна гIуда а ду тоьхна 300 эзар сом.\nКавказхойх цхаьммо дог даьттIа цхьаъ аьлча- иза пачхьалкха йоххола зулам лору, ткъа, оьрсийх волчу цхьан скинхеддо кавказхочуьнна урс тоьхча-за ларамаз валар лору. Оцу хIумнах дIабоьлла нохчий а, кхиберш а. Оьрсийчохь набахтеш юьззина ю I0 а, I5 шераш а тухуш чубоьхкинчу нохчийн кегийчу нахах. Иза шена гина, ша а цхьана хенахь чувоьллина лаьттиинчу яздархочуьнна Закриев Русланан. Оцу хьокъехь цуо иштта дуьйцу.\nЗакриев Руслан: Со Дала къинхетам а бина, и сацам юх а баьккхина аравелира цу чуьра. Нигат а дара сан, бакъдерг дуьйцура ду аьлла. Цигахь чохь бакхачу нохчех 90 процент бехк боцуш бу. Церан гIуллакхаш теллина ас. 20 а, 25 а шераш кхаьчна бераш ду уьш, I0 а, I5 а шераш а тухуш чубоьхкина».\nОьрсийчоьнан политикан тIегIан тIехь, жухIарг аьлла шен леррина цIе лелочу Жириновский Владимира, дукха хан йоцуш, кхайкхам бинера, кавказхошка шина бералла кхин доьзалла буолабайта мегар дац аьлла. Иза низамашца чIагIдан деза бохура цуо. Оцу хIуманна, ша гIезанна тIера хи санна бехк дIабаьлла цунна. Иштта шалхенаш бахьанца а, кхелхойн коррупцино а Оьрсийчоьнна вуо болх бийра бу тIейогIучу заманахь ,аьлла хета Закриев Руслана.\nЗакриев Руслан: «Уггаре а чIогIа зулам хьан до хьуна аьлча, Оьрсийчоьнна до. Оцу массо а хIуманна бахьан коррупции ю. Бехк боцурш чубухкуш бу. Оьрсийчоьнан кхелаш иза, къаьхь де ду. Зулам ду иза. Оцу берашна беш берг ницкъ бу. Вай массара а, цхьана агIора хIун дича, хIун хира дара теша, аьлла лах дезаш дара-кх».\nКъоман тахане а, кхане а, цуо дуьненахь дIалоцучу меттигах а къамел деш, Закриев Русланан ойланаш Украинехь лаьттачу хьолан гуонахь хьоьвзира. Оцу хIуманна бехк а бац. Нохчийчуьра Iедалхоша, кесст-кесста кхерамаш тосу цигарчу Iедалшна. Шена цуьнах хетарг иштта билгалдаьккхира Закриев Руслана.\nЗакриев Руслан: «Украинхой нохчий санна декъаза къам ду. Нохчех тера а ду уьш. Суна царах къахета. Ас яздина ду цхьа дийцар «Вологда тобанна юхъяр» аьлла цIе а йолуш. I99I шарахь дуьйна Нохчийчохь хилларг ду ас цу тIехь яздина. Изза сурт ду, изза сценарий ю Украинехь ерг а. Украинцаш хIаллакх бан кечбеш бу. Дала хIума ма хуьлуьйтийла царна хIумма а. Вайна а коьртах хIума йиттина.\nВай цIахь, хIинца дуккха а эзарнашкахь зудабераш ду урамашкахь лелаш. Хазалла а, жималла а дала дохкуш ду уьш. Ткъа, кегирхой кIезга бу. Иза бохам бац кхин? Вай яхь-йохь а йолуш схьадогIуш дац вай? Къоман чуьра баланс дIаялахь, вай хIаллакх хира ма ду. Украинан вайна диннарг деш ду. Ткъа, чакхе оцу гIуллакхан муха хира ю аьлча: хIара дуьйне дуолийча дуьйна ницкъ болчо гIийлачуьнна ницкъ беш схьадеъна. Иштта харц дуьне ду хIара. Церан гIуллакх дан гIерташ вац цхьа а».\n20 а, 30 шо хьалха, хиндерг гучудоккхуш цхьацца къамелаш дора баккхийчу нахера ду бохуш. Ши тIом хилар а, гоьллелца цIийлахь мохк карчара а бакъ хилира. Цул тIаьхь, лаьттара дашо эппаз схьаэца а ца бешаш, оццула гIуллакх хьалдера ду бохуш дара нохчийн. Гарехь хIара зама ю йийцинарг. И эппазаш-м, гуш дац. Охьаэгале дIагулдечух тер ду уьш.


Оппозици а каггош, Кадыров чIагIварехьа\nБакъду и терахьаш йоккхачу шеконе дохку бертахь а, бертаза а цу хиламехь дакъалаьцначу бахархоша.\nЦарна хетарехь мацах Пайхамар аьшнаш вар бахьнехь вовшахтоьхначу адамел хаъал кIезиг халкъ хилла 22-чу дийнахь Соьлжа гIалин коьртачу майдана гулдинарг. Мехкан куьйгалхочунна гIоьнна, цунна къам резахилар дIагайта цхьаьнатоьхначу цу акцин цIе «Цхьааллехь бу вайн ницкъ» аьлла, кхайкхинера.\nЦул сов хьалххехь дуьйна а эзарнашкахь кечйина нехан караделла дара кху тайпа лозунг-язораш: «Тхо Путин Владимирехьа ду!», «Тхо Кадыров Рамзанехьа ду!»,» Хир яц 5-гIа коланна!». Массо тайпа доьшийлашкахь,Iедалан хьукхмат урхаллашкахь мукъа де а кхайкхийна,бIеннаш эзарниш нах гIала дIа а оьзна и гулам вовшахтохаран бахьнах кхуьуш бацара дукхахболу бахархой.\nХьо стенна вуьгуш ву гIала? Шу хIун дан дуьгуш ду? Цу хеттаршна жоьпаш доца а, кхето хала доцуш а дара: «Уре» баха, «Рамзан» бохуш маьхьарий а,тIараш а детта, Рамзан ОЬрсийчоьнан –ГIортор, АллахIу Акбар! баха а». Ишта дара дукхахдолу жоьпаш. Цхьаболчу хьехархоша даре дарца, наг-наггахь йолчу ишколашкара дешархой хьалххехь Iамийна бара,гулахь маьхьарий а детташ, цхьацца дешнаш хазо.\nСоьлжа гIалина кIошташ гена,герга хиларе хьаьжжина,са а тасале ,кочар а дина дIаихна гIала адамех йоьттина бIеннаш машенаш, Газель-автобусаш. Iедалан балхахь мел верг а ,воцург гIала дIаозар бахьнехь ярташкахь,нах дIасалелочу машенийн къоьлла хIоьттина хилла бохуш тоьшалла до бахархоша а.\nКIоштийн хьаькамашна тIедехкинчу декхаршца хIора кIоштера гIала кхачо безаш хилла 5 эзар тIера,I0-I5 эзарне кхаччалц бахархой. ДIакхачийнарш билггал мел бу хууш дац. Делахь а цига баханчарех цхьаболчара дийцарехь хьаькамийн бIаьрг тIера туьлушшехь, цу шелонехь ца латта,новкъара хьеший а хилла юхабирзинарш а бац кIезиг.\nЛаккхарчу тIегIан Iедалдайшна, депутаташна чIогIа халонга даьлла хилла Кадыровна Iиттарш яр а, Путин Владимире цуьнан хьокъехь, и вохавар биста кхаччалц, дехаре кхайкхамаш бар а. Уьш буххера дуьйна а харц лоруш мехкан куьйгалхочунна орцах бевлларш чот йоцуш дукха бу- спортахой, Iеламнах,Iилманчаш,яздархой…\nСоциалан машанашкахь кхайкхойш ю ур-аттал беш-башха акцеш. «Кадыров-ОЬрсийчоьнан дозалла» цIе йолчу цхьаннан автор ву къоман политикан, арахьарчу уьйрийн, зорбанан,хаамийн министаран гIовс Гудаев Лоьма.\n«Тхо журналистийн го а, юкъараллин цхьаьнакхетарийн векалш а дегайовха ду цу акцин гIоьнца Оьрсийчоьнан юкъараллин дахаран могуш ницкъаш Кадыров Рамзана цIарна гонаха цхьаьнатоха,пен санна дIа а и цхьаболчу оппозицин ницкъаша деш долчу хаамийн тохар-тIелетаршна бертахь дуьхьало ян». Герггарчу барамехь ишта яздина шен истраграммин агIонехь Гудаевс.\nIедалан балхахь берш а боцуш, хьаькамаллехь берш-м бийца а ца оьшу,могIарерчу нахана хетачух аьлча, царех алсамчара маьIне ца лору,дерриг дуьне бIаьрзе а,къора а долуш санна юх-юха а эзарниш адамаш майданашка дахар. Мелхо а боху, ишта ойла-хьажам кхобучара, цу кепара адам гуламе даккхаро имижд бохучу маьIнехь цIе йожайо Iедалхойн.


Зудчух пусар ца дечун бере а ца хуьлу ларам\nНохчийн зударий бакъонех а, уьш хьоьшуш хиларх а дагабевлла Нохчийчуьра бакъоларъярхой. Айдина хаттар юккъараллехь ира лаьтта. Шел гIийлачунна куьг тIекховдор ледара гIирллакх лоруш делахь а, иза а даьржина леладаьлла ламаст ду махкахь.\nНохчийн зударийн бакъонех лаьцна конференци\nГулам нисбелла шуьйрра даздечу Нанойн денца. Иза вовшахтоьхнера «Зударий - кхиамехьа» цIе йолчу цхьанатохаралло. Цуьнан куьйгалхочо Базаева Липхана йовзийтира Iалашо.\nБазаева: «Зударшна бен ницкъ сацо беза. Тхайн ойла а, тхайна цунах хетарг а дIадовзийта аьлла къамел дина оха. Баьхкинчара цунах лаьцна шайна хетарг элира. Къинхетаме хила беза божарий зударшца. Уьш сийсазбан мегар дац».\nХIора шарахь аьлча санна, Оьрсийчохь а айдо доьзалехь къизала лела олий. Хаддаза дуьйцу иза федералан телехьожийлашкахь. Амма хьовсархойн самукъадоккхучу кепехь бен дац иза хьахош. Хьал ишта хилар гойту Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан думано тIеэца кечдинчу «Доьзалехь йинчу гIелонна таIзар лахдар» олучу низамо.\nНизам цкъачунна тIеэцна дац, амма чекхадаккха тарлуш ду. Шайна хетарехь, цо долу хьал кхин а талхор ду, боху Базаева Липхана.\nБазаева: «И низам дика а хила мега, амма тхуна хетарехь, доьзалехь лела къизалла низаме ерзош санна хета тхуна. Ницкъбар магош санна хета».\nДоьзалехь юкъаметтигаш талхар толлуш, юккъе маслаIат дан гIертачарна наггахь дицло девне даьллачу зудчун, стеган бераш. Царна хуьлу гIело, ден-ненан девнаш луьстучу хенахь, церан бакъонаш йицло, боху Соьлж-ГIалахь хиллачу гуламехь дакъалаьцначу юккъархочо, «Нохчийчоьнан йозуш йоцу юккъаралла» шех олучу цхьанакхетараллан куьйгалхочо Мациев Мамис.\nМациев: «Вайн гIиллакхашца дерриг дIанисдина дара, доьзал боьхча, дас а, нанас а дан дезарг. 7 шо кхаччалц ненаца дуьтуш дара бер, ден агIор дерриг латто дезаш дара цунна. Иза ша тайпа «алименташ далар» дара-кх».\nДоьзалехь даьлла дов дерзо атта ца хуьлу. Къаьсттина нохчашна юккъахь иза цхьана а низамца дерза а ца ло. Бахьана -нах массийта низамца бехаш хилар ду, аьлла хета дуьйцу Мациев Мамина.\nМациев: «Оьрсийчоьнан низам а, нохчийн Iадаташ а, ШарI а ду вайна юккъахь лелаш. Цунах хуьлу и кхачамбацарш. Советан заманахь атта дара. ХIетахь Iедало шен низамашка лардойтура. ХIинца кхин хьал ду».\nДоьзалера дов, доьзалш бохар шуьйра гIарадалар чIогIа эхье хIума лорура хьалха. Цхьана стага аьллачу дашо а дерзадора и санна дов. ХIинца я иштта баккхийчийн ларамбеш дацахь а, я кхечу бахьанашца делахь а, милла а хьанна а тIекхойкху, эхь а ца хеташ шайн чуьра дов даржа а до…


Обновлено 16.11.2018 10:07 Автор: Administrator 16.11.2018 10:04\nНагахь йоза-дешар цахуучара Iедална шайн резадацар оьгIазаллица а, сардамашца а дог достуш хиллехь, кхоллараллин адамаша шайн дог-ойла исбаьхьаллин произведенешкахь йовзуьйтура. Зорбанехь араяхар сихха хила йиш йоций хуъушехь, язйинчу произведенешца достура шайн дегнаш цара. Накъосташна уьш ешаро а, цкъа мацца а зорбанехь ара а евлла, дешархошка дIакхочург хиларх йолчу дегайовхоно синтем бора царна.\nОцу поэтех вара М.Мамакаев, М-С..Гадаев, I.Мамакаев. Уьш бара нохчийн маттахь вайн къоман поэзехь керла дош аьлларш, шайл хьалха аьллачу исбаьхьаллин дашах шен дикаллица, говзаллица къаьсташ долу дош аьлларш.\nМамакаев Iаьрбин ялхитта шо бен дацара «Рабфак» стихотворени цо язйинчу хенахь. 1936-чу шарахь дуьххьара зорбанера араевлира Iаьрбин стихаш. Цуьнан стихаш, кхечарех тера йоцуш, керла яра шайн кепаца, чулацамца, мукъамца. Iилманчо Э.Минкаиловс чIагIдарехь, силлабо-тонически, дактилан кепехь нохчийн поэзехь дуьххьара стихаш язйинарг Iаьрби ву. Хазачу мукъамехь, цIеначу нохчийн маттахь язйина стихаш хазахеташ йоьшура дешархоша, царех цхьаерш иллешка, эшаршка а ерзийна, лоькхура халкъо: «БIаьстенан Iуьйре», «Баркалла хьуна», «Хелхаран бал», «Маржа яI!» БерхIитта-ткъа шо бен дацара поэтан цуьнан дешнаш т1ехь даьхна иллеш а, эшарш а Нохчийчохь, тIаьхьо – Нохч-ГIалгIайн республикехь лоькхучу хенахь. Дукха къона волуш вевзаш а, везаш а волу поэт хилла дIахIоьттира Iаьрби. Вевзаш а, везаш а хиларо цуьнан дахаран сирла, цIена некъ сингаттамо кхуьйлира. Ткъа шо бен дацара поэтан СССР-н яздархойн Союзан декъашхойн могIаршка иза тIеэцча. Кхоллараллин новкъахь итт шарахь бен къахьега ца витинчу, кхоллам ца хиллачу 1арбис дуккха а лаккхара исбаьхьалла йолу произведенеш язйина. ХIора а дош, шен сих а доккхуш, поэта яздина дела, керла васташ кхоьллина дела, дешархочун сих кхеташ ду. Сих кхеташ, дог хьостуш а ду, цуьнан хIора а дашехь хесториг Даймохк, безам, Iаламан хазалла, доттагIалла, ша вина, шен бералла дIаяхана Теркайист йолу дела. Говзанчо исбаьхьа хаза диллина сурт бIаьргашна хьалха дIахIутту, Iаьрбин «Сарахь Теркан тогIехь» стихотворени ешча (и стихотворении шен I7 шо долуш язйина Iаьрбис):\nМа хаза ю-кх хьо, шера тогIи,\nМалх а бу регIа тIе лахлуш,\nКIудалца йоI хи дан йогIу,\nШа хьегнарг веъний а хьоьжуш,\nВелакъежаш, кIант дуьхьал вогIу,\nХьалххе, ша аьндерг а кечдеш.\nУьш совцу. Цара безам буьйцу,\nТерк доьду, иллица Iенаш,\nДIадевлларш, хиндерш цара дуьйцу,\nДаккхийде и шиъ, шайн ирс гуш.\nСо Iийна цу Теркан тогIехь,\nВиц а лой, тулг1еша хьоьстуш,\nЦу тогIен эсалчу хIонехь\nМархашца са тIемадуьйлуш.\nМеллаша малх хьулло регIахь,\nБIаьргашна чухьоьжу бодаш,\nДоттагI! Цу суьйренца тогIехь\nХьо Iийний, Терке а хьоьжуш?\nМа хаза ю-кх шера тогIи,\nШен бай тIе цIен зезаг даьлча,\nМа хаза ю-кх и Теркан гIайре,\nГIамар тIе баьццара къаж яьлча!\nЦхьа могIа, цхьа дош шена юкъара дIадаьккхича, и исбаьхьа, хаза кхоьллина сурт поэта ма- кхоллара хирдоцу дела, ма-ярра дIаязйира вай и стихотворени. Iаьрби поэт-лирик вара, уггаре а ховха шен синхаамаш дешархочун сине а, даге а дIакхачо пох1ма долу лирик. Iаьрбис, вай лакхахь ма-аллара, дуьххьара нохчийн литературехь кхоьллира говза васташ. Шен бIаьргашна гушдерг дIаяздарх тоам а бина Iачу поэтех вацара Iаьрби, шена гушдерг куьце, васте дерзийна, хазачу дашца варкъ а даьккхина, бIаьрг хьостучу суьртехь дешархочуьнга дIакхачо говзалла йолчу поэтех вара:\nДаккъаш дийшош, юккъеяьлла\nТийна буьйса. Эсал бутт,\nКIеза санна, аркъалбаьлла,\nЦундела пох1ма долчу Iаьрбин тоьлла стихаш цIеяххана бевзачу поэташа Э.Багрицкийс, А.Тарковскийс, Н.Асановс гочйина, 1938-чу шарахь Москвахь арадовлучу «Халкъийн доттагIалла» («Дружба народов»), «ЦIен седа» («Красная звезда») журналийн агIонаш тIехь арайийлар ларамаза дацара. 1940-чу шарахь араелира поэтан хьалхара «Теркан тулгIенаш» цIе йолу стихийн, кхаа поэмин дакъойх лаьтта гулар. Оцу шарахь дешархошка кхечира «Винчу юьрта» цIе йолу повесть. 194I-чу шарахь араелира «Нохчийн лаьмнашкахь» цIе йолу поэма, Iаьрбин цIе нохчийн литературехь гуттаренна а яха йитина йолу. Поэтан хIора а произведенино керланиг деара нохчийн литературе. Делахь-хIета, вайн хIораннан а дахаре а веана Iаьрби башха, тайп-тайпана, беркате тIеIаткъам беш. Нохчийн халкъан яздархочо М.Бексултановс шен «Тоьллачех цхьаъ» цIе йолчу эссехь («Орга»,2003, №II) яздо: «Итт-пхийтта шо кхаьчча, суо жима бер долуш, Олхазар-кIотарахь, дуьххьара айса ешна хилла Мамакаев Iаьрбин «Дагалецамаш» цIе йолчу поэмин кийсак дагайогIу суна тахна а. ДагадогIу, хIокху могIанашна тIекхаьчча:\nСо бертал бай тIехь, сайн\nКогаш а ловзабеш,\nМа Iиллир-кх хIетахь, дайн\nИллеш а декадеш…\nИштта бертал бай тIехь Iуьллуш волчу айса киншка охьа а йиллина, цигахь ма-дийццара, когаш лестийна, сайн иза муха нисло а хьоьжуш. Со жима вара, суна Iаьрби а ца вевзара я поэзи а, иза хIун ю хууш. Сайна поэзи цу дийнахь евзича санна хета суна хIинца а, я баккъал а езаелча санна. И могIанаш хIетахь дуьйна кхин дагара а ца девлла суна, цара сайна хIоттийна хилла бераллин цIена сурт а. Юха кхано, воккхахила воьлча, борхIалгIачу классе суо хьалаваьлча, «Нохчийн лаьмнашкахь» боху поэма йоьшуш, суо вилхина дагадогIу суна, хьуьн чохь леш воллучу АслагIина тIехIоьттина лаьтташ Селехьат а, ШахIид а долуш…Iаьрбин цу поэмехь каяьлларг, я цуьнан гайта ницкъ кхаьчнарг, нохчийн цIена амалш ю, юккъехь тешам а, безам а, лазам а болчу нехан уьйраш. Хьалхара сюжет ю цигахь, поэтна карийна йолу, шоллагIа – мотт бу. И мотт коьрта а бу-кх. Iаьрбин мотт чIогIа сурт хIоттош мотт бу, гIиллакхашна, амалшна, Iадаташна тIе а кхийдаш. Ткъе цхьа шо бен дацара Iаьрбин, шен «Нохчийн лаьмнашкахь» цIе йолу поэма а язйина, нохчийн поэзин лакхенашка иза кхаьчначу хенахь. Вуно къона волуш цIеяххана вевзаш поэт а хилла дIахIоьттинчу Iаьрбица хьагI-гамо йолчара оцу заманахь цуьнан дахарна кхераме мел йолу цIе йоккхура цуьнан цIарна уллехь. Царех Iедалан тидам тIехь сецнарг яра уггаре а кхерамениг: антисоветчик. Харц мотт а бина, йоцу цIе а кхоьллина, поэт набахтехь яккха итт шо хан а тоьхна, чувоьллира. Ростов, Красноводск, Чита, Хабаровск, Магадан гIаланашкарчу лагершкахь, набахтешкахь дIаяхара Iаьрбин дахаран ялхитта шо хан. Оцу ялхитта шарахь дейтта шо Магаданехь даьккхира поэта. Мацалла, шело, шена дукхабезачу Даймахках, йиша-вешех, доттагIех, уьйрех къастар хала лайра поэтан экамечу даго. Цунна цигахь девзира дика а, вон а адамаш. Вевзаш волчу поэто, журналисто I. Кусаевс ша I. Мамакаевх язйинчу статьяхь боху: «Гулаган эпопеян шерашкахь I. Мамакаевна бевзира, доттагIаллин уьйраш тийсаелира бевзаш болчу дуккха а нахаца: СССР-н халкъан артистца Г. Жженовца, цIеяхханчу конструкторца С. Королевца, яздархочуьнца А. Солженицынца (цо поэтна совгIатна делла куьйгайозанаш хIинца а лардеш ду I. Мамакаевн музейхь), эшарш лакхархочуьнца Л. Руслановаца (Iаьрбина цо совгIатна елла шен эшарш тIехь йолу экъанаш музейхь ю)».\nОцу уьйраша ваха ницкъ лора цунна, кханенах дог а ца дуьллуьйтуш. СССР пачхьалкхан баьчча И. Сталин веллачул тIаьхьа набахтешкара арабехира цхьаболу тутмакхаш. 1944 чу шарахь нохчийн халкъаца цхьаьна Казахстане дIабигинчу шен гергарчех, доьзалх 1956-чу шарахь д1акхийтира Iаьрби. Оцу хенахь «Къинхьегаман байракх» газетан редакце вогIура поэт шен керла произведенеш йохьуш. Нохчийн маттахь газет арадаккха, наггахь радиохула вайнехан эшаршка, мукъамашка ладогIа коммунистийн партино, Iедалан куьйгалхоша а бакъо ю моттийтина хан ю иза. Кхин йоккха маршо, бакъо ца хиллехь а, кхоллараллин нехан кIеззиг аьтто белира вовшахкхета, шаьш язйинарг вовшашна еша, шаьш язйинчех Iедало магийнарг газетан агIонаш тIехь араяккха. Цу хенах а, Iаьрби шена вовзарх а иштта яздо шен «Дагалецамашкахь» нохчийн халкъан яздархочо А. Айдамировс: «1957 шеран бIаьстенан юьххьехь Алма-Ата ваха дагадеара суна, сайн дийцарх а, стихех а хIун деш бу хьажа а, яздархой бовза а.\nАпрель бутт чекхбала иттех де дисинчу хенахь Алма-Ата вахана со «Къинхьегаман байракх» газетан редакцехь цхьаьнакхийтира С.Арсановций, I.Мамакаевций, Н.Музаевций, хIетта яздан буьйлабеллачу Х.Эдиловций, А.Ведзижевций, А.Боковций, Р.Ахматоваций, З.Джамалхановций. М-С.Гадаев Даймахка дIаваханера. Со цигахь волуш дийцаре дира сан «Къоналла» дийцар а, стихаш а. Стихех дерг-м Хасмохьмада соьга сайга дийцира. Уьш ледара го бохура, ритм, рифма а йоцуш, стихийн техника а ца ларъеш язйина. Иза бакълоьра. Суна ца хаьара рифма, ритм хIун ю. ТIекIел биъ я бархI могIанаш язбичахьана, стихаш хуьлу моьттура суна. Сан дийцарх къамел дира А.Ведзижевс. ЛадоьгIуш бара А.Боков, З.Джамалханов. Ахьмада къамел деш чувеара I.Мамакаев.\nIаьрбин кхолларалла суна жима волуш евзинера, чIогIа еза а еллера. Цуьнан дуьххьарлерчу книгин – «Теркан тулгIенаш» – цIе йолу стихийн гуларан мужалт даим а дагахь лаьттара суна: сийначу Теркан тулгIенаш, Iаьрбин сурт а.\nСуна Iаламат чIогIа езаеллера цуьнан кхолларалла, къаьсттина – «АслагIа, Селахьат» цIе йолу поэма. 1942-чу шарахь лаьцна, ГУЛАГ-н лагершкахь дейтта шо даьккхина, дукха хан йоццуш реабелитировать а вина, цIа веанера иза…\nИ сан дийцар хастийра Iаьрбис. Мотт а, чулацам а дика бу бохуш, суна хIун ю ца хуу композици, сюжет, кульминаци а хьехош. Iаьрбис ма-хесттора, и сан дийцар дика доций хаьара суна, аьттехьа а. ХIетте а, цуьнан къамело чIогIа маслаIат дира суна. Оцу сан дог доьхначу миноташкахь Iаьрби цига ца нисвеллехь, цо суна и маслаIат ца динехь, хьанна хьаьа, литературехь болх дIатесна хила а магара ас».\nАбузаран тоьшаллехь билгалдолу цхьаъ, иза коьрта а ду: Iаьрби цIена са долуш, дог дика долуш стаг хилар. Халкъах а, махках а къаьстина, набахтешкахь, лагершкахь яккхийтинчу хено кIоршамалла, хьагI, дегаволла ца кхоллаялийтина Iаьрбин амалехь.\nНохч-ГIалгIайн республике цIавеанчу Iаьрбис ша яздархойн Союзехь йоццачу хенахь литконсультант болх беш дуккха а къоначарна гIо-накъосталла дора. Партин могIаршка ша юхаметтахIоттийча, партбилет схьацаэцарна, литконсультант волчуьра дIаваьккхира Iаьрби. Зорбанера ара ца йоккхура «Винчу юьрта» цIе йолу повесть. Бахьана? Оцу повестехь хьахийна I3 шо нохчийн халкъо Сибрехахь даьккхинчу I3 шарца кхоллараллин нехан дашна тIехь терго латточара дозар, повестехь юьйцург кхин хан, кхин зама, кхин хиламаш белахь а. Юха а, антисоветчик аьлла цIе а тиллина, психбольнице виллира Iаьрби. И хала киртиг цунна тIехIоьттинчу хенахь орцахвеара, I.Кусаевс дийцарехь, Нохч-ГIалгIайн республикехула «Правда» газетан собкор волу Сергей Воронин. Цо, 1940 шарахь зорбатоьхна хилла повесть Москварчу библиотекера Соьлжа-гIала еана, гайта езачарна гайта а гайтина, тоьшалла дира «Винчу юьрта» повесть вайнах Сибреха бигале язйина хиларан. Цул тIаьхьа бен мукъа ца ваьккхира Iаьрби.\nХарцонаша, набахтешкахь, лагершкахь лайначу баланаша, дукхаеза йиша Тамара хеназа кхалхарца боьзначу сингаттамо а могашалла эшийнера Iаьрбин. «БIаьргех хиш Iийдало» стихотворенехь шен тиллачу ойланех, салаьцначу баланех, къастаран къахьонах, шен йишин дог хьаста ца хиллачу хенах дерг далхадо, шен бIаьрхиш а ца лечкъош, цIеначу даггара Iаьрбис:\nбIаьргийн хиш тахна…\nБехк а бац: дог ду и\nКхин йоьрзурйоцчу хьо\nХьан нанас винчун дог\nдоьлхуш ду эшна\nДуьненахь яьккхинчу йоццачу хенахь шена дукхабеза болх бан, шен йиша-вешех, доьзалх марзо эца а ца витира поэт. Цуьнан иштта кхоллам хиларан бахьана деккъа цхьаъ дара: Iаьрбина шен халкъ, Даймохк безар, пох1ма долуш хилар. Пох1ма долуш хиларна – хьагI йолчарна ца везара; халкъ а, Даймохк дукха хазачу нохчийн маттахь хесторна – Iедална ца везара. Iаьрби нохчийн литературехь дуьххьарлерниг ву доггах Кавказ, Нохчийчоь, нохчийн къам хестийначех, ша оцу хастамашца лаьмнийн баххьашка хьалавала а ца гIерташ:\nКавказ, хьо яра, сан\nНаггахь бен шен паргIат ца хиллачу хенахь Iаьрбис язйина стихаш вайн поэзин жовхIарш лара мегар ду. Поэзи езархошна иштта хета а хета уьш. «Даге» стихотворенехь поэта къамелдо шен дуккха а харцонаш лайначу дагца. Кхоллараллехь къахьега а лууш, къахьега таро ца хилийтинчу, ца хиллачу поэта боху:\nДагахь дерг дIаяздан\nХьо юьстах тилла.\nНекъаш тIе дийлла,\nХьо кIел ма дислахь!\nМуьлххачу хьелашка ша хIоьттича а, кхоллараллица йолу зIе, шовкъ ца хадош, ца гIеллуш, вехара поэт. 1957-чу шарахь араяьллачу «Органан тулгIенаш», «Нохч-ГIалгIайчоьнан поэзи» (Москва, 1959шо) гуларшна юкъаяхара Iаьрбин стихаш. Iаьрбина дика евзара, дукхаезара тайп-тайпанчу къаьмнийн поэзи. Къаьсттина дукхаезара цунна С.Есенинан, М.Лермонтовн стихаш. Церан стихаш, 30-чу шерашкахь ша радиохь болх беш волуш, хаза ешарал сов, нохчийн матте гочйира: «Ангел», «Казачья колыбельная», «Горные вершины», «Прощай, немытая Россия»; «Измаил-бей» поэмин дакъа а. Iаьрбин стихаш тIехь даьхна иллеш, эшарш а сих-сиха локхуш хезара дIадаханчу бIешеран 60-70-чуй шерашкарчу йишлакхархоша, иллиалархоша. ХIинца хезаш дац уьш. Бакъду, цуьнан стихашна юккъера цхьадолу могIанаш-м дешало къоначу «поэтийн» стихашкахь, «иллеш», «эшарш» йина лоькхуш хезачу.\nБеха бацара Iаьрбин дахаран а, кхоллараллин а некъ. Шен сил дукха халкъ деза, халкъана а веза поэт I. Мамакаев харцонаша дагна бина ницкъ бахьанехь хеназа Iожалло дIаваьхьира шен доттагI А.Айдамиров волчу Мескита хьошалгIа вахханчохь. Иштта яздо Абузара Iаьрбин дахаран тIаьххьарчу минотех: «Со волчохь цо кхо-диъ де доккхуш, тхойшинга хабар кхечира:\nГрознехь нохчий, гIалгIай а юха махках бахар дIахьедеш митингаш, демонстрацеш еш бу, цара партин обком а, кхин цхьамогIа пачхьалкхан учрежденеш дIалецна, нохчашна етташ бу аьлла. И гIуллакх чIогIа Iаьткъинера Iаьрбина… Iаьрби, шен дог дика дац аьлла, когара мачаш дIа ца йохуш, дIатевжира. Хьалха цо суна дийцинера, шена шозза инфаркт хиллера бохуш. ТIаьххьара хилларг шен йиша Тамара кхелхича а хуьлуш…Цхьа сахьт далале Iалви а, цуьнан хIусамнана Хама а, цаьрца республикин могашаллин министран заместитель Цутиев а, районан больницан коьрта лор а кхечира. Iалвига, халла масех дош олуш, вистхилла, цхьа сахьт даьлча, дIакхелхира Iаьрби. Иза дара 1958 шеран 26 августехь. Со воьхна хьийзара. Дуьненахь суна уггар дукхавеза сан доттагI со волчу хьошалгIа веача, цIеххьана дIакхелхинера. Iаьрби цIена, бакъонца нохчийн халкъан кIант вара. Цхьа гушдоцчу пхенашца шен халкъаца дозаделла дара цуьнан майра дог. Оцу дийнахь карладевлла, Iаьткъина хир дара 1аьрбина шен ден хьуьнаре дахар, цуьнан хилла Iожалла, бехк-гуьнахь доцуш ша лацар, ГУЛАГ-н лагершкахь ша яьккхина пхийтта шо хан, шен халкъ махках даккхар, оццул дукха баланаш лайначу шен халкъах ца Iебаш, оцу деношкахь цунна дуьхьал Соьлжа-гIалахь лелош дерг а.\nIожалло хеназа Iаьрби дIа а вигина, цхьана шаре а ца делира тхойшиннан цIена доттагIалла. Амма оцу кIеззигчу хенахь лаьттина и доттагIалла ерриг а оьмарна сан даг чохь дисира…»\nИштта ваьхна, шел тIаьхьа шех лаьцна ала хастаме дош а дитина, дIавахара поэт, прозаик, публицист, гочдархо Мамакаев Iаьрби. Iаьрби дIакхелхина шо даьлча дуьнен чу ваьллачу поэта Бисултанов Аптис Iаьрбина лерина ша язйинчу стихотворенехь баьстина поэтан Iожалло шен дагна бина хораме шад:\n2003-чу шарахь Нохчийн республикехь Мамакаев Iаьрби вина 85 шо кхачарца доьзна даздарш дIадаьхьира, церан юьхь поэтан литературно-мемориальни музейхь вовшахтоьхна дIаяьхьначу Iилманан-практически конференцица дIайолош. Оцу конференцехь дакъалецира тайп-тайпанчу дешаран учрежденийн векалша, поэташа, прозаикаша, культурин, искусствон а бевзашболчу наха, хьехархоша, Iилманчаша, поэтан юьртахоша. Нохчийн пачхьалкхан университетан, хьехархойн институтан, училищан аудиторешкахь, школашкахь а хеза Iаьрбин стихаш. Цуьнан озехь хаало даймахкана, шен халкъана хьанал ваца цуьнан хилла боккха лаам, дуккха а дика гIуллакхаш дан цакхиарна кхерар:\nIуьйранна ца динарг\nТешамберг товш ву,\nIаьрбин дахаран некъ хилла, шех масал эца, весет санна тIелаца хьакъ а болуш. Цундела ву иза, Поэт аьлла цIе яьккхича, дуьххьара дагабогIучийн могIарехь хьалха лаьтташ.


Израилера векаллала Къудсе дехьаяккхарна критика ловш ю Iамерка\nIамеркан Израилера векалалла Тел-Авивера Къудсе дехьаяккхарна мостагIий хилла ца Iаш Вашингтонна критика еш бу цуьнан бертахой а.\nБританин премьер-министран Мэй Терезин зорбанан секретаро дIахьедар дина, шаьш реза дац Цхьаьнатоьхначу Штаташа шайн векалалла Къудсе дехь а яьккхина, иза Изараилан коьрта гIала хилар даре дарна, Гергарчу Малхбалехь хIоьттина машар а боцуш аьллла.\nФранцин президенто Макрон Эммануэла емал дина Газа Асанехь Израилан салташа 50 сов палестинахо а вуьйш, ницкъ бар. Макрона ша масийттоза варе винера боху Iамеркан президент Трамп Доналд, Къудс Израилан коьрта гIала ю аьлла, сацам баран хир йолу тIаьхьенийн хьокъехь.\nШен дIахьедарехь Макронан офисо хааам бина, Фанцин президенто Урданан паччахьца IабдуллахIца а, Палестинин президентаца Iаббас Махьмудца а къамел дина хилар. Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министро Лавров Сергейс юха а дIахьедар дина Москох дуьхьал хиларна Iамерко шен векалалла Къудсе дехьяккхарна. Шаьш тешна ду боху цо, дуьненаюкъараллан сацамаш цу кепара хийца мегаш ца хиларх.\nIаьрбийн дуккха а пачхьалкхаша а емал йина и гIулч. Иштта Ливанан премьер-министрана Харири Саадана иза питане гIулч ю аьлла хета. Ткъа ГIажарийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министро иза "вуно докккхачу эхьан де" ду аьлла.\nСаIудийн пачхьалкхо емалдина Израилан салташа палестинахошна Газа Асанехь герз деттар, амма хIумма а ца аьлла Къудсехь амеркахоша шайн векалалла схьаелларх.\nЛондонехь визитца волчу Туркойчоьнан президенто Тайин Эрдогана дIахьедар дина векалалла дехьаяккхар "вуно чIогIа нийса доцуш хIума ду" аьлла. Цунна хетарехь, цу гIулчо бакъо дIаяьккхина Iамеркан Цхьаьнатоьхначу Штаташкара Гегрчу Малхбалерчу машаран процессана юкъахь дакъалаца.\nТуркойчоьнан Iедало дIахьедар дина шайн Iамеркера векал дагадовла цIакхойкхур ву шаьш аьлла.\nКувейто емал дина Газехь ницкъ бар. Цу пачхьалкхо дехар дина леррина Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Вовшахтохараллан кхерамазаллин кхеташо кхайкха аьлла.\nTwitter-хь шен адрес хийцина Iамеркан Израилерчу векалалло\nПротесташ ю Газан секторан а, Израилан а дозанехь: байинарш а бу