СУМБУЛАТОВА Радима. Ненан мотт – аганан илли - ГАУ «Издательский дом»\nСУМБУЛАТОВА Радима. Ненан мотт – аганан илли\nХIора дийнахь аьлча санна, хазлуш, толуш, исбаьхьа а хилла, овкъаршлахь юхаденъеллачу Соьлжа-ГIалина юккъехь яра школа.\nШколан дахар шен рожехь дIадоьдуш дара, берийн хазахетарш, халахетарш шеца а долуш.\nДешаран шеран тIаьххьара чийрик йоца хиларна, дешархой ма-хуьллу шайн хаарийн мах хьехархошка лакхара хадабайта гIерташ, дешарна тIебирзинера. Шайн къастийна урокаш-математика, русский язык, обществознание – яра церан…\nНохчийн меттан урок къастийнарг наггахь бен вацара. Царна хетарехь, нохчийн мотт башха оьшуш бац, оьшур а бац, даржехь лакхавала, юкъараллехь шен «ас-со» чIагIдан а. Школан урокийн расписанехь а бара нохчийн мотт тIаьххьара дIаязбина.\nБерашна гуш яра цунна елла меттиг: иштта меттиг пекъарна кхочуьйту. Коьрттехь, баьрччехь а йоцуш, неIсагIехь яра хIокху школехь нохчийн маттанна билгалйина меттиг. Еа-пхеа урокехь кIадбелла, физкультура урокехь хIиттина дешархой, цхьа а лаам боцуш, богIура тIаьххьарчу уроке. Тахана а, иштта дог-ойла йолуш класса чу баьхкинчу дешархойн де дика а дина, шен кIеда-мерза къамел дIадолийра куьцехьчу хьехархочо:\n– Бераш, таханлера урок,кхечарах тера йоцуш,башха урок ю. Хууш ма-хиллара, НР-н Куьйгалхочо, Россин Турпалхочо Р. А. Кадыровс шен Буьйраца апрель беттан 25-гIа де «Нохчийн меттан Де» ду аьлла, дIакхайкхийна. Вайн меттан сий-ларам хьалабаккха, иза бийцар шардан, цуьнан оьмар яхъян, цуьнга шовкъ-безам чIагIбан Iалашо йолуш дIакхайкхийна и Де.\nХIокху дуьненахь шен мохк боцуш адам,халкъ,къам хила йиш елахь, шен мотт боцуш хила йиш яц. Нагахь буьйцуш мотт белахь, оцу маттахь ойла еш, иллеш олуш, эшарш локхуш, цаьрга ладугIуш, уьш шайна ца хезча, сагатлуш, сахьийзаш, цаьрга юх-юха а ладогIа лууш хуьлу оцу халкъан нах. Вайх хIораннах а иштта кIант, йоI кхиахь, вайх кхана а нохчийн халкъ хир ду…\nДегIера кIадо дIаяьлла, хьехархочо мел олу дош сутара схьалоцура дешархоша. Царалахь а къаьсттина лерина ладугIуш яра Аминат. Нохчийн мотт гуттар бара цуьнан синехь, иллийн, эшарийн, назманийн а мукъамехь лекхалуш. Цунна шен синехь юх-юха хезара шен ненан меттан Iаь,аганан иллин мукъам, бераллера туьйранаш. Цуьнан синан кIоргенехь дара, цунна хаза кхаъ бохьуш догIург, амма дацара лерсинехь.\nХьехархочо дуьйцург хезаш яцара Аминат, халла цхьадолу дешнаш бен. Ялх шо хьалха, хIара пхоьалгIачу классехь доьшуш йолуш, зуламхоша кхеран цIа эккхийтира. Кхунна чIогIа дукхавеза да велира, нана ехха больницехь Iиллира, чевнаш дIа ца йоьрзуш. Ша больницехь йолуш, шен хьал-де хаа баьхкинчу гергарчаьрга шен дена, нанна хIун хилла хаа лууш, ша йистхила йоьлча, ша йистцахилаелча, хиънера йоIана шена хилларг. Оцу хенахь дуьйна моттцахууш,наггахь долу дош бен ца хезаш, къора яра Аминат, шена гIийла хезачу дашца синна боккха кхаъ кхочуш. Нохчийн меттан урокехь иштта лерина ладоьгIуш, шена цкъа а ца гинчу берашка, цецъялла, хьоьжура йоI. Цуьнан цецъялар шашаха дIаделира, хьехархочо классан уьн тIе: «Нохчийн меттан денна» – лерина сочинени язъе аьлла, тема дIаязйича.\nХIинццалц Нохчийн мотт шайна оьшур бац баьхнарш, и ойла хилларш, дахаран масех некъ дIасабоьдучу шаьш дIахIиттича санна, ойланехь бара. Массо а, тIебирззина, нохчийн маттах нохчийн маттахь язъеш бара, шайна дукхадезачу дех-ненах, йиша-вешех язъяр шайна тIедиллича санна. Корехула чукхеттачу маьлхан зIаьнарша хазахетарна екхаелла дешархойн яьххьаш серлаяьхнера. Цкъа а ца хиллачу тIегIане баьккхинчу нохчийн маттах цIена, хаза, сийлахь дош яздан гIертара уьш, шайн баккхийбер лечкъа а ца деш.\nУрок чекхъяьллий хоуьйтуш, горгали бийкира. Шен сочинени хьехархочуьнга дIаяла сихвелла цхьа а вацара. Хьехархо а яцара уьш сихбеш. Цхьацца тIе а вогIуш, дешархоша шайн сочиненеш хьехархочун стоьла тIе охьаехкира. Цкъа а ца хиллачу тайпана белабелла-бекхабелла, хьехархочун Iодика а еш, класса чуьра арабуьйлура дешархой. Классан уьн тIехь дIаяздина: «Нохчийн меттан денна» – йоза а дуьтуш, класс чуьра араелира хьехархо а.\nГуттара а санна, буьйсанна хан яьллачу хенахь, шен дешархойн сочиненеш еша йолаелира хьехархо. ГIалаташ дукха делахь а, чулацам дика берш схьакъастош, леррина йоьшура цо уьш, цхьадерг шен тетрада тIе дIаяздеш. Дика язйинчарна юккъера, къаста а йина, ша охьайиллира хьехархочо Аминатан сочинени. КIирандийнахь садаьIна, оршотан дийнахь школе баьхкина дешархой цецбевллера, урокийн расписанехь, хIинццалц «Родной язык» аьлла, дIаязйина урок «Чеченский язык» аьлла, хийцина а, тIаьххьара а йоцуш, лакхахь дIаязйина а. Расписанина уллехь хаам бара: «Тахана, апрель беттан 25-чу дийнахь, школехь даздаран хьолехь билгалдоккхур ду «Нохчийн меттан де», яздархоша, журналисташа дакъалоцуш. Марша догIийла шу!»\nИ ши хIума – расписанехь хийцам, нохчийн маттахь хаам а – керла хиларна, хаза кхаъ санна, тIеийцира хьехархоша а, дешархоша а.\nУрокаш дIаюьйлаеллий хоуьйтуш, зевне бийкира школан горгали. Шайн-шайн класс чу бахара хьехархой а, дешархой а. Дуьххьара а, тIаьххьара а школехь нохчийн маттахь нохчийн маттах сочинени язйина цхьайтталгIачу классан дешархой синтеме бацара, шайн сочиненийн хьехархочо хадийна мах муха бу ца хууш. Классехь хIоьттина тийналла йохош, меллаша, кIеда -мерзачу, аьхначу маттахь йистхиллачу хьехархочо элира:\n– Хьомсара дешархой! Цкъа а «Нохчийн меттан де» къастийна а, дIакхайкхийна а, даздина а дацара вайн махкахь. Сайн а, шун а цIарах даггара баркалла ала лаьа суна Ахьмад-Хьаьжин Рамзанна, иштта нохчийн меттан сий-ларам барна. Дела реза хуьлийла цунна!\nОцу Денна лерина сочиненеш язйира аш шоьтан дийнахь вайн хиллачу урокехь. Со реза ю аш язйинчу сочиненешна. Шайн маттаца, халкъаца, махкаца йолчу уьйрах дика дош аьлла аш, йозанехь гIалаташ делахь а. Дикачарна юккъехь а дика сочинени Дикаева Амината язйинарг ю…\nДешархоша, хьала а гIевттина, Аминат декъалъеш, массара а цхьаьна тIараш туьйхира. ТIаккха кхийтира йоI къамел шех лаьцна хиларх. Куьйгаэшара «шен маттахь» масех дош аьлла,шена хьалха Iуьллучу шина кехат тIе «Баркалла шуна!» – аьлла,даккхийчу элпашца яздина, ша яздинарг массарна а гайтира цо. Хьехархочунна ша яздинарг дIагойтуш, бIаьрхиш охьахьаьлхира йоьIан. «Баркалла Хьуна, Медни Нурдиевна!» – дашна тIе хьаьжначохь тIунделла хьехархочун бIаьргаш, Аминатан бIаьрхиш а гича, гучудевлла шайн бIаьрхиш лечкъа ца дора дешархоша. Шен сочинени дикачарна юккъехь къасторна аьлла «Баркалла Хьуна!» хилла ца Iара иза, хьехархочо нанас санна, шен динчу Iуналлина, тергонна, масех шо хьалха шех тешарна, цуьнан шега хиллачу, болучу безамна «Баркалла Хьуна, Медни Нурдиевна!» – олуш яра иза, ша а, шен нанас а цунна дуккхазза а аьлла долу.\nЯлх шо хьалха, Аминат больницера араяьлча, лерринчу школе дIа ца лахь, дешарна, кхетамна тIаьхьаюьсур ю элира лоьраша. Нанна ца лаьара йоI уьйрех хадо. Аш школехь хьехначул тIаьхьа, ша а цIахь Iамор яра, школехь деша йитахьара бохуш, дехар динера нанас. Аминатан ненан дехар дагах кхеттарг, йоI шена тIелаьцнарг яра тахана кхуьнца цхьаьна бIаьрхиш охьаоьху хьехархо – Медни Нурдиевна.\nМедни Нурдиевнас, шен бIаьрхиш меллаша дIадохуш, школехь дIадахьа леринчу даздаршкахь сочинени еша бакъо йийхира Аминате. ЙоIа корта таIийра, ша реза юй а хоуьйтуш.\nДукха адам дара зала чохь: хьехархой, дешархой, дай-наной, яздархой, журналисташ.\nНохчийн маттах нохчийн маттахь къамелаш дира школан директоро, яздархоша, журналисташа, стихаш йийшира, эшарш лийкхира дешархоша. Шен рогIехь йистхиллачу Медни Нурдиевнас, Нохчийн меттан Денца зала чохь берш декъалбина, ша дош дехаран бахьана довзийтира:\n– Ткъе итт шо сов хан ю ас нохчийн мотт, литература хIокху школехь хьоьху. Оцу ткъе итт шарахь ас шега сатийсинарг кхочушхилла Де ду хIара. Шу дерриге а хIокху сийлахь-дезачу Денца декъалдеш, сайн дешархочо Дикаева Амината шен сочиненина юкъадалийначу дийцарца дерзо лаьа суна сайн къамел:\n«Мацах цхьана заманахь цхьана пачхьалкхан доккха эскар кхечу пачхьалкхана тIе а летта, Iаламат дукха адам дийна, и мохк хIаллакбеш. Веддарг бен кIелхьара ца волуш, хIаллакдина цу махкара адамаш. Куьйгех гIоьмаш а тоьхна, дуккха адам дIадигна толамхоша шайн махка, лай а дина, дацо: божарий, зударий, бераш. Дукха генарчу махкара баьхкинчу мостагIаша дIахадийна оцу йийсарийн шайн махкаца а, халкъаца а йолу зIе. ДIабигначех цхьаберш дIаийна оцу пачхьалкхерчу адамех, шайн мотт, гIиллакхаш, Iадаташ а дицделла.\nТкъа шо хьалха, и къиза мостагI тIелеттачу хенахь, кхо шо долу йоI дIайигна, шайн гIайгIанца, сангаттамца цхьа-а дисина дай, наний хилла балано охьатаIийна, хеназа къанделла зама токхуш. Iуьйранна а, суьйранна а, шеран массо а заманахь, шен йоI дагара ца йолуш, тийжаш-йоьлхуш нана хилла. Яйначу йоIанна гатдечу сино а, йоIанна йоьлхучу ненах хетачу къино а кIелвуьтуш да а хилла.Иштта зама токхучу дена хабар хезна, шайн йоI эцна, эла, и шайн йолуш санна, луларчу пачхьалкхехь вехаш Iаш ву аьлла. Шена хезнарг хIусамнене дийцина, цунах дагаваьлла, бакъ ду-дац хьажа, кхечу махка ваха араваьлла да. Бехха некъ бинчул тIаьхьа, шена буьйцуш бен ца хезначу махка кхаьчна йоьIан да.\nХехошкара бакъо а яьккхина, элан ков-керта а хIоьттина, дехар а деш, дийцина дас:\n– Лераме эла! Хьан керта со вархьама ца веана, цаваьлла веана генарчу махкара.Ткъа шо хьалха бертахь, ирсе доьзал бара сан, шун луларчу пачхьалхера къиза эскар тхан махка даллалц. Оцу эскаро, жима-воккха, стаг-зуда ца къестош, хIаллакдира тхо. Дуккха а адам дIадигира. ДIабигначаьрца цхьаьна тхан жима йоI а йигира. И йолу меттиг ца хууш, цунна дукха сагатдина оха. Сингаттамо хуьйдина, кIелъюьссуш ю йоьIан нана. И тхан йоI, ахь, эцна ялийна, кхиийна бохучу хаамо валийна со хьан керта. Лераме эла! Сингаттамо хуьйдина оцу йоьIан ненах къахетий, цо ша набаро Iехаяллалц Деле дехаршца дечу доIанашка ладогIий, хьайн дог кIаддалийтий, тхан йоI тхоьх схьакхетийтахьара ахь.\nЦецваларан кеп а хIоттийна, вела а велла, жоп делла эло:\n– И хIун къамел ду ахь дийриг, сан керта а веана?! Сан йоI хьан муха хуьлу?!\nСо – эла, ткъа хьо – цхьа миска…\nДIагIо, аравала сан кертара, ас хьо чуволлале!\nЦара дуьйцург хезна, араяьллачу йоIа хаьттина шен дега-эле:\n– ХIун боху цо, дада? ХIара мила ву? – аьлла.\n– Хьо шен йоI ю, дIайигийта шега боху, – аьлла, жоп делла эло.\n– Со муха ю хьан йоI, мила ву а ца хууш, хьенан ву а ца хууш волчу? Со хьуна хьалха лаьттачу элан, цхьаъ бен йоцу, хьоме йоI ю, – аьлла йоIа.\nОцу дешнаша кийра мерцина, дог а доьхна, корта охьабахийтина, боккхачу сингаттамца, ша йоьIан нанна дIакхачо безачу шийлачу кхоаца шайн махка, шайн цIа боьду некъ юьхьарлаьцна, дIаволавелла кхайкхаза веана хьаша. Бехха некъ бинчул тIаьхьа, шайн махка, юьрта, цIа кхаьчначу йоьIан дас дерриг а ма-дарра дийцина йоьIан нене. Дуккха а йилхинчул тIаьхьа, шен цIийнадега дехарца йистхилла йоьIан нана:\n– Ма дика ду-кх, вайн йоI хьуна дийна карийна, хьаьнгахь ю хиъна! И дийна ю аьлла хезначахьана, серладаьлла сан б1аьрсинна хIинццалц бодане хилла хIара маьлхан дуьне. Даго хьоьху суна: вай вовшахкхетар ду, вайн йоI соьца цIа йогIур ю. Со цкъа ган, сан меттан Iаь, и аганахь йолуш ас цунна хийлазза лекхна йиш хаза еза цунна. Меттан а, эшаран а мукъам – цуьнан синехь денлур бу, еххачу хан-замано набарехь, белча санна, латтийна болу.\nБеха некъ бан кечам а бина, шайн йоI цIа яло Iалашо йолуш, арадаьлла дай, наний. Дукхе дукха беха некъ а бинчул тIаьхьа, эла вехачу махка, юьрта, цуьнан ков-керта кхаьчна хIара шиъ. Юха а шен керта веанарг вевзинчу эло, мохь тоьхна, шен хехошка омра дина:\n– Схьалеца, дIабехка, чубохка и харцлоь нах! – аьлла.\nШен къа-бала, сингаттам, гIайгIа ялхо йолаелла нана юкъахйоккхуш, йистхилла шен керта баьхкинарш хаабелла, уьйтIа яьлла элан йоI:\n– Хьажахьа, зуда, сайн дай, наний долуш, хIокху цIа чохь, хIокху кертахь хьалакхиъна а, хIокху юьртарчу сайн нийсархошца уьйр-марзо йолуш яьхна а йолу со, хьан йоI муха хуьлу?! Ишттаниг хуьлийла а ма дац! Хьо, сингаттамо галъяьккхина, кхаьчна тхан керта. Кхечанхьа лаха хьайн йоI, араялахьа, дIагIохьа хIокху кертара!\nХIокху дуьненахь ша тIаьххьара йоьлхуш санна, доггаха йилхира нана, элана а, йоIанна а хьалха голаш тIе а хIоьттина. Шен дехарна цара жоп ца делча, меллаша хьала а гIаьттина, цаьргахьа букъ ца берзош, бIаьранегIар тухучу мIаьргонехь а шен йоI шена гучураяларна кхоьруш, кевл араелира нана, шен сатийсамца, къинхетаме дог оцу кертахь дуьтуш. Сингаттамо гIора а эшийна, генадоццуш охьадогIучу хин йисте охьалахъелира нана. Цунна гора эсала хьажар, Iаьржа ши бIаьрг, ша жима йолуш хьистинчу а, хIинцца шена гинчу а шина йоьIан, хIан-хIа, цхьана йоьIан ши бIаьрг.\nИ ши бIаьрг нанна бицбала йиш яцара. Муха бицлур бара, хан яьллачу хенахь, набаро Iехийначу хенахь, йоьIан елхаро ша самаяьккхича, цо шен хаза ши бIаьрг дIахьаббаллалц, гIенаша и Iехаяллалц, ша цунна аганан йиш лекхна хилча?! И сан йоI ю! И сайниг ю! Хийлазза ас, и теян гIерташ, хьоьстуш, шега мотт бийцина, аганан йиш лоькхуш, гIенашка Iехаяйтина сан йоI ю иза. ЦIаьххьана, бIаьрхийх а ийна, меллаша ненан аганан иллин мукъам белира, легашка хIоьттина хораме шад бостуш, богучу кийрара. Ненан богучу кийрара схьабаьлла мукъам аренца баьржина, эла вехачу юьрта, цуьнан ков-керта кхечира. Мукъамехь аз а хезна, йоьIан са карзахделира, дог тохаделира. ХIинццалц, дуккха а шерашкахь, шена хIун ду а ца хууш, шен деган а, синан а кIоргенехь, наггахь лерсине а кхочуш, бекна, лекхабелла, цуьнан сагатдина, сахьаьстина мукъам бара хин йистера схьахезаш. Цуьнан лерсинна хьоме, дагна аьхна дешнаш а, мукъам а бара даго а, сино а дIахудуш. Ша садоIуш Iачу четар кIелахь, хьалагIаьттина, ладоьгIура йоIа…\nСинна аьхначу мукъамо шена тIекхойкхура иза. Меллаша кевл араяьлла, леррина ладоьгIура йоIа кхечарех тера хила йиш йоцучу шен бераллерчу, шен хьомсарчу ненан мукъаме. Доггаха шен нене а кхойкхуш, мукъаме ненан мотт шена схьахезачу агIор едира йоI, и ду-кх сан ненан аз, хIинццалц хьенан, хIун аз ду а ца хууш, ас сайн деган къайленехь кхаьбна, къийлина, лардина, аьлла. Хин берда йистехь долчу диттан IиндагIехь охьахиъна, ша ага техкош йолуш санна, куьг хьалха а туьйсуш, охьаоьхуш б1аьрхиш а долуш, йиш лоькхучу шен нанна тIекхаьчча, йоьIан мохь белира: «Нана! Сан хьоме, сан хьомсара Нана!» – аьлла.\nШа сочинени ешна яьлча, меллаша куьг хьаькхна, шен бIаьрхиш дIадаьхна, шен нанна уллехь хиъна Iачу Аминатана тIе а яхана, Медни Нурдиевнас элира: «Схьайолахьа, и хьайн хьекъале хаза корта мараболлийтахьа соьга!» Зала чуьра адамаш а, Медни Нурдиевна сочинени ешна яьлча, шайн бIаьрхиш дIадохуш дара. ХьошалгIа веанчу яздархочо нанна, Хьавана а, Медни Нурдиевнина а доккха баркалла а аьлла, Аминатина совгIатна шен киншка елира…\nСамукъане, адамийн дог-ойла иракарахIоьттина, хаза чекхделира Нохчийн меттан де, овкъаршлахь юхаденъеллачу Соьлжа-ГIалина юккъерчу школехь, Нохчийн мотт баьрчче а баьккхина.\nНЕНАН МАТТАНА АЬХНА БОЦЧУ МАХКАХЬ кхерчан йовхо гIийла хаало…\nМуса МУТАЕВ. Хайбах


Нуьцкъала къахьоьгуьйтучу нахах лаьцна дIахаийтар арахецна Iамерко\nДагестан -- Леш болх беш хилла меттиг. Лавашан кIошт. 2013.\nIамеркан Пачхьалкхан Департаментан дIахаийтар довзийтира Цхьаьнатоьхначу Штатийн пачхьалкхан секретаро Помпео Майка еарин дийнахь. Цо билгалдаьккхира и документ мехала гIирс хилар, кхузаманахьлера лоллан бода дIасалалларехь.\nЦу докладехь дуьйцуш ду, хIун дан деза хIора пачхьалкхо адамаш дохкаран зуламах эшам хиллачу нахана а, цу тайпа зуламаш ца дайта а, ткъа иштта таIзар дан а адамаш духкучу нахана Iамеркехь а, дерриг дуьнентIехь а.\nУггаре хьалха цу тайпа зуламаш эшам беш ерш ю меттигера юкъараллаш, аьлла ду дIахаийтарехь. Помпеос дийцарехь, низамаш лардон органийн белхахой Iама барца а, адамаш Iеха ца дайта а, уьш ида ца дайта а юкъаозо беза диндай а, хьехархой а, тайпана хьалхара нах а, меттигерчу индустрин куьйгалхой а, юкъараллийн хьлханчаш а. Цо билгалдаьккхира кхузаманахьлера лолла хилийта йиш йоцу хIума хилар.\n2002-чу шарахь Iамеркехь тIеэцна адамаш дохкарх зулам даьлла нах ларбарх лаьцна низам. Цу низамо билгалбаьхначу барамаша бохург кхочуш ца дечу пачхьалкхийн уггаре лахарчу кхоалгIачу тIегIанехь йолчу пачхьалкхашна юкъатоьхна Пачхьалкхан Департаменто Беларусь а, Оьрсийчоь а, Туркменистан а.\nСтохка кечдинчу дIахаийтарехь а яра Оьрсийчоь кхолагIчу тIегIанехь. Амма кхушарахь билгалдаькхина ду, Iедалша дIаоггара къахьоьгуш хIума ца лелийнехь а, жимма дикачу агIор хийца делла хьал, адамаш дохкарна юкъаозийна нах кара а беш аьлла.\nДокладехь билгалдоккхуш ду Оьрсийчоьнан Iедало ша зуламхой лецна хиларх хIара ю аьлла информаци кечйина ца хилар. Яц Оьрсийчохь цу хаттарехь къоман стратегин план а, министраллашна а, хьукматашна а цу агIор тIедехкина декхарш а. Цул сов, Оьрсийчоьнан пачхьалкхан структураша хоуьйтуш дай адамаш дохкарх лаьцна хIумма а.\nЦуьнца цхьана, цу документан авторша дийцарехь, Къилбаседа Корейно а, кхин а цхьамогIа пачхьалкхаша а, барт а бина, Оьрсийчу хьежош бу шайн белхалой. Масала, Къилбаседа Корейно Оьрсийчу балха вохуьйту хIора шарахь 20 000 стаг.\nКоррупци хиларо а, Iедалан белхахоша дакъалацаро а новкъарло йо низамаш лардечу органаша бечу балхана. Цхьацца дикачу агIор гIулчаш яьхнехь а, цхьана а кехаташна тIехь хьахош боцучу нахе нуьцкъала болх байтар шуьйра даьржина ду Оьрсийчохь, билгалдоккху докладан авторша.\nЦуьнца йоьзна хьехош ю карарчу хенахь Оьрсийчохь дIайоьдуш йолу футболан дуьненан чемпионат кечйеш лелийна харцонаш. Белхалошна, дукхаха берш Юккъерчу Азера мигранташ а болуш, алапа дIа ца луш меттигаш яьхкина цу пачхьалкхехь. 2017-чу шарахь цу тайпачу мигрантех 17 белхахло а велла Оьрсийчохь.\nПачхьалкхан Департаментан докладехь дуьйцуш ду, кху тIаьхьарчу 5 шарахь Оьрсийчоь юьсуш хиларх лаьцна, нуьцкъала болх бойтуш болу нах чухула бовлу а, болх бан балабо а пачхьалкх.\nЦу нахана юкъахь бу Оьрсийчуьра а, Европерчу пачхьалкхашкара а, Юккъерчу а, Къилба-Малхбалерчу Азера (Вьетнам а, Къилбаседа Корея а) къаьмнех болу нах.\nОфициалан боцчу хаамашца, Оьрсийчохь бу 5-12 миллион кхечу пачхьалкхашкара белхалой. Оьрсийчуьрчу Iедалша ларарехь, царах 1,5 миллион стаг ву, низамаш а дохош, цу пачхьалкхе кхаьчна.


Харжамашна кечам болийна Нохчийчохь. ДоьазлагIа а хир вуй Кадыров республикан куьйгалхо?\nКхин а 8 бутт баьлча, кхушара Гезгмашин-беттан (сентябрь) 19-хь массо а тIегIанера кхажтасар дIахьуш, Нохчийчохь хоржур ву республикан куьйгалхо. Цул сов, нохчийн харжамхойн дезар ду меттигерчу парламентан а, Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан думан а, Соьлж-ГIалан думан а депутаташ а, ткъа иштта 2 гIалан а, 14 кIоштан куьйгалхо а, 173 юьртда а харжа.\nФедералан а, регионан а, муниципалитетан а тIегIанашкарчу харжамашна кечам болийна республикехь. Дукха хан йоццуш кхеташо дIаяьхьна цу хьокъехь республикан харжамийн коьртачу комисстно. Цуьнан куйгалхочо Байханов Iумара шен накъосташна хьалха кхочуш дан деза коьрта декхарш хIиттийра, шайна юкъахь харжамашна техникица кхачам бар а, харжамийн каппашкахь веб-камераш дIахIиттор" а долуш.\nНохчийн республикан харжамийн коьртачу комиссин кхеташонехь даьккхина сурт\nХаржамашна кечамбар дIадолош Москвахь нохчийн парламенан гIантда, Даудов Мохьмад цхьаьнакхийтира "Единая Россия" партин инарлин секретарца Турчак Андрейца, хаам бо Чечня FREE.RU сайто.\n"2021-чу шарахь Гезгмашин-беттан 19-хь хин болчу харжамашна "Единая Россия" партин Нохчийн республикан дакъа кийча хилар довзийтира(ас)Андрей Анатольевична", - яздина шен хиллачу цхьаьнакхетарх лаьцна Даудовс шен социалан машанерчу агIонехь, Кадыров Рамзана шена тIедожийна декхар кхочуш деш ша иза дина хилар билгал а доккхуш.\nДаудов Мохьмад а (аьрру агIорхьа), "Единая Россия" партин инарлин секретарь Турчак Андрей а\nКхеташ ду, Гезгмашин-беттан 19-хь хир долчу кхажтасарехь коьртаниг республикан куьйгалхо харжар хилар. Нагахь Кадыровс шен кандидатура кхоже йиллахь, цу хьокъехь цо цхьа а дIахьедар дина дац цкъачунна, цо доьазлагIа а дIалаца мега Нохчийчоьнан куьйгалхочуьн дарж.\nКадыров Рамзан дуьххьара Нохчийн республикан куьйгалхо хIоттийра Оьрсийчоьнан президента Путин Владимира 2007-чу шарахь. Цул дуккха а хьалха дуьйна дуьйцуш дара и дарж Кадыровс дIалоцур ду бохуш, 2004-чу шарахь Стигалкъекъа-баттахь тIелатар а дина, цуьнан да Оьрсийчоьнан Iедалша нохчийн администрацин куьйгалхо а, тIаьхьо президент а хIоттийна Кадыров Ахьмад-Хьаьжа вийначул тIаьхьа.\nПрезидент Кадыров Рамзан а, цуьнан нана Аймани а, инаугураци хиллачул тIаьхьа, Охан-бутт, 6-гIа, 2007 шо\nДелахь а, Кадыровн собар дан дийзира республикерчу шен харжамашкахь дакъалаца бакъо йолу хан хиллалц. Цундела 2004-чу шарахь Товбеца-баттахь президент хIоьттина Алханов Iалу Нохчийчохь тIеоьцура, оцу даржехь ханна волу куьйгалхо санна.\nКремло гIортор йина президент хIоьттина Алханов Iалу\nИштта хила а хилира. Кадыровн 30 шо кхачарца Алханов даржера дIавелира. Амма и хан тIекхачале, Бесланехь бохам хиллачул тIаьхьа, президента Путина "губернаторийн харжамаш" дIабаьхнера. Цу хьокъехь низам тIеийцира Оьрсийчохь 2004-чу шеран ГIуран-баттахь.\nКерла кеп юьхьар а лаьцна, Кадыров шолагIа а Нохчийчоьнан куьйгалхо хIоттош, цуьнан кандидатура меттигерчу депутаташка тIечIагIъяйта парламенте кховдийра президенто Медведев Дмитрийс.\nОццу хенахь, 2012-чу шеран Охан-баттахь, Медведевс хьахорца, федералан низам тIеийцира, регионашкахь бахархоша дакъалоцуш куьйгалхо харжарх лаьцна. Амма нисса цхьа шо даьлча Медведевн метта президент хIоьттинчу Путин Владимира хийцира иза, харжамаш а ца беш, федерацин субъекташна бакъо луш куьйгалхо парламенте харжийта.\nКъилбаседа Кавказерчу республикашкахь бахархошка президент ца харжийта иза дина хилар баш хьулдеш а дацара. Дукха хан ялале, иза тидаме а эцна, нисса дIа бахархоша шайна куьйгалхо харжарх юхаелира Къилбаседа Кавказера 5 республика-Дагестан а, ГIалгIайчоь а, ГIебартойн-Балкхаройчоь а, Кхарачойн-Чергазийчоь а, Къилбаседа ХIирийчоь а. Йисира ша цхьа Нохчийчоь.\nКадыровс Нохчийчоьнан куьйгалхочун даржехь йоккху хан чекхйолуш яра 2016-чу шарахь Зазадоккху-баттахь. Амма 2015-чу шарахь Охан-баттахь цо зорбан гIирсашкахь дIахьедира, ша республикан куьйгалхочун дарж дита лууш хиларх лаьцна.\nКадыровс чIагIдора, ша "тIкъозза дийхира" ша "дIахецахьара" аьлла, хIунда аьлча болх бан "атта дац", ткъа гIантах ша цкъа а "ца тийсавелла", бохуш.\nДелахь а, 2016-чу шарахь Зазадоккху-баттахь Путин Владимира хIоттийра Кадыров Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнан декхарш кхочушдийриг, ткъа оццу шарахь Гезгмашин-баттахь хиллачу харжамашкахь Кадыровс толам баьккхира, 97,94% харжамхойн кхаьжнаш а гулдеш.\nЮккъехула аьлча, 2016-чу шарахь хиллачу харжамашкахь Кадыровца и дарж къовсуш вара кхин а 3 стаг - низамо тIедожийнера альтернативан кандидаташ хилар. Царах коьртаниг лоруш вара, Нохчийчохь юьйцуш хезна а йоцучу "Кхиаман партин" цIарах хьалхатеттина кандидат, Усманов Идрис. Цуьнан аьтто белира 0,84% процент кхаьжнаш гулдан. Коммунистийн партин векало Батаев ГIайрсолтас гулдира 0,63% кхаьжнаш, ткъа "Справедливая Россиия" партин республикерчу декъан хьлханчана Денильханов Султанна кхечира - 0,53% кхаьжнаш. Оцу харжамашка баьхкира 94,8% республикера харжамхой.\nРогIерчу харжамашкахь Кадыровн метта кхин стаг Кремло хьалхатоттур ву, бохучух тешаш вуно кIезиг нах бу Нохчийчохь а, цул арахьа а, социалан машанашкахь наггахь цхьацца хаамаш гучубовлахь а, иза кхечу дарже балха вохуьйтуш ву бохуш.\nИштта, стохка Стигалкъекъа-баттахь "Незыгарь" тelegram-канала хаам бира, Къилбаседа Кавказан гонан президентан векал хIоттош волчу Кадыровн метта хIоттош республикан парламентан куйгалхо Даудов Мохьмад ву, аьлла.\nЦхьболчу тергамхоша и хаам баккъалла а хила мегаш долу хIума санна тIеийцира, хIунда аьлча дуьйцуш дара "Незыгарь" тelegram-канал Оьрсийчоьнан президентан администрацица доьзна ду, ткъа цо хьахийнарг дукхачу хьолехь хуьлуш Iедал ду, бохуш.\nОьрсийчуьрчу вевзаш волчу журналиста, юкъараллин жигархочо Шевченко Максима, масала, Кавказ.Реалиина еллачу интервьюхь элира, Кадыров Оьрсийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан коьртехь го шена аьлла.\n"Кадыровх вуно дика чоьхьарчу гIуллакхийн министр хир вара. Оцу эксперменто хазахоьтуьйтура дара дуккха а нахана, дисциплина вуно толур яра. Нохчийн полици махкахь тоьллачерах ю. Адамийн бакъонаш талхорца йоьзна эксцессаш дIаяьхча, дисциплина хиларца, говзаллина Iамийна хиларца нохчийн полицино бIаьргбузуьйту шех", - элира Шевченкос.\nМуха нислур ду Кадыровн тIебогIучу харжамашца доьзнарг? Кху деношкахь Трамп Дональд социалан машанашех дIахадийча Нохчийчоьнан куьйгалхочо дIахьедира, Американ президент а, ша а цхьадолчунна цхьатера ву аьлла.\n"ХIинца со а, Трамп а цхьацца хIуманашна тIехь вовшех тера ву: хьалха социалан машанашкахь цо суна блок хIоттийна хиллехь, хIинца Везавоккхачо шен меттахIоттийна нийсо, эххаре Трамп Дональдан аккаунташ а дIакъевлина", - яздира Кадыровс шен Telegram-каналехь.\nЦул сов, кIоршаме адамийн бакъонаш талхорна ша а вуно луьрачу санкцешна кIеллахь волчу Кадыровс дIахьедира, нагахь 45-чу Американ президенто демократи а, адамийн бакъонаш а лоруш хиллехь, ишттаниг цуьнца хир дацара аьлла.\nТрамп эшна рогIерчу харжамашкахь. Ткъа Трампал а "тIаьхьа ца виса" гIорасиз-м хир вац-те Кадыров, юха а Нохчийчоьнан куьйгахочун дарж дIалацарехь? Вуьшта аьлча, Кадыровн метта кхин стаг хIоттор-м вац-те Кремло?\nИштта сценарий хилахь тамаш бу, аьлла хета Нохчийчохь хуьлург бIаьргбиллина шен тидамехь латточу Бостонерчу университетехь дуьненаюкъара юкъаметтигаш Iамочу Гадаева Элинина: "Наггахь цIера хьал гIоле гуш нисло геннара хьаьжча. Нохчийчохь шен политика Кремль хийца дагахь хиларан цхьа а билгало гуш яц. Кадыров республикина куьйгалла деш волуш а динна чIор кхуьуш ду. Царна кхин дахар муха хир ду аьлла дуьхьалхIотто а ду хала. Цул сов нохчийн юкъаралла кIадъелла. Нохчашна кIордийна тIемаш а, республикехь лаьтта гIоьртина хьал а. Цундела дуккха а нах бу махкахь хьал чолхе даларна кхоьруш. И нах бу, мухха а делахь а, Кадыровна шайн кхаьжнаш дIалур берш, нагахь цунна кхетташ кхин альтернатива ца хилахь".\nПеревод этого материала можно найти здесь.


Нахаца яхь х1унда яц?\n27 апреля в 12:19 (2010 г.)\nНахаца яхь х1унда яц хьан? Юьртахойх, нийсархойх эхь ца хета хьуна? Даим чохь вижина 1уьллу хьо, балхах къехкаш! – х1ора дийнахь шен майрачух бехкаш дохура зудчо, - Цхьана дийнахь мукъне а къа хьегна, чу сом деъна вац хьо! Са ма гатдехьа, зуда! Дала кхобур вара со-м! Къинхетаме ву иза! Цу шиннан дов к1ордийначу лулахочо цхьана дийнахь хаза кеп х1оттийра. Церан рог1ера т1ом болалушшехь, тхов т1е а ваьлла, товхи чухула охьа ахчанан туп кхоьссира цо. И ахчанан туп нийсса дивана т1ехь 1уьллучу х1усамден гай т1е юьйжира. Хьажал!!! Хьажал, зуда! – инзаре мохь белира жуккаран, - Ас ца бехира хьоьга: со Дала кхобур ву!? Вахь-хьа-хьа! Хьажа х1инца! Цо суна диначу совг1ате! Ас г1ийла диинчу дуьненна къинхетам беш, суна ахча дели-кх Цо! Хастам бу Хьуна!..\nЦу минотехь чоьхьавелира цу ахчанан да.\n- Хаза-м леви ас хьо! Вахь-хьа-хьа! Хьо хьаха ву къа ца хьегна х1ума дукхадезаш! Хьо зен дира ас х1ара. Схьало х1инца сан ахча а, со д1авоьду, - элира лулахочо.\n- И хьаха ду хьуна цахиндерг! Тиларчу вахна моьтту суна хьо!... Суна Дала дина дика ду х1ара!\n- Ас санна, хьанал къахьега ахь, вижина а ца 1уьллуш, нехан х1умане са а ца туьйсуш! Давай мая деньга!\n- Никакой эта ни твоя деньга! Моя эта!\nЦхьана к1иране делира церан дов, кхин йист ца йолуш. Юьртан къеда юкъахьаьвзина, цуьнан говзалла бахьна долуш, ахча шен дега д1а а кхочуш, дирзира и хьовзаме г1уллакх.\nСан ю уьш!\nКиров-парк олуш цхьа билгала меттиг яра-кх вайн Соьлжа-Г1алахь т1ом балале хьалха. Ткъа цу паркехь хилла зоо-маь1иг массарна а дагайог1у хир ю.\nЦхьана дийнахь цига йигира Белитас шен йоь1ан йо1 – пхи шо кхаьчна Амина.\nЦу зоо-маь1игехь дара х1ора а шайн клетки чу хаийна, башха 1уналла деш, лерана терго еш, лелош экзотически (кхечу махкара) олхазарш. Масане дара уьш кхузахь: какаду, колибри, тоти, шоршал, можа-хьоза, канарейка, зарзар, т1аус.\nСел исбаьхьа, безамехь дара и олхазарш: т1ера мас-бедарш я сийна-можа, я к1айн – баьццара, я стигалан басахь, я мокха-бероза, я ц1ен бос бетталуш овкъаран басахь йолуш.\nЦхьадолчийн коьртахь месала к1уж бара, я когаш т1ехь шарбалан кепехь дусаделла пелагаш, вукхеран – чухьаьвзина з1акарш. Уьш х1ора а дара шайн цхьацца корматаллаш, говзаллаш йолуш: я эшарш лоькхура, я къамелаш дан г1ертара. Хьуьйсучеран вуно ч1ог1а самукъадолура царех.\nЖимачу Аминина ч1ог1а даг чу дижна хиллера и тамашийна, куц хаза, башха олхазарш. Цара цецъяьккхина лаьттара иза, дерриг дуьне а дицделла.\nЦарна т1е п1елгаш хьежош, саццаза тамаша бора цо: «Ва-а баба! Ва-а баба! Ма хаза ду уьш! Ва-а баба, церан к1ужалш, церан з1акарш ма хаза ю!\n1аббалц Амина цаьрга хьежа а хьежийтина, ц1а яха дагахь йоь1ан куьг лоцуш, не1арехьа д1айолаелира Белита. Амма цунна моьттург бакъ ца хиллера.\nАьчган решеткех йиначу кертах тасаелла Амина, бабас мел схьаийзаярх, схьа ца яккхалора.\n- Сан ю уьш! Сан ю уьш! Сан ю уьш! Уьш сан ю! Суна еза уьш! – саццаза бохура цо, – Сан ю уьш!\n- Ю-те! Дера уьш-м хьан! Кхин цхьанне а яц! Хьан ворх1е а дех йисина, хьан долахь ма ю уьш! Яло, тахна ц1а яхийта вайшиъ! Ма кхардабе нах! Яло, кех ялийта вайша! – бохура собар кхачийначу бабас.\n- Ца йог1у со! Сан ю уьш! Сан ю уьш! Сан ю уьш! – иштта гойтура йо1а шен цу олхазаршка бахна боккха безам.\n- Са довш ма лаьтта вайна! Вай, хьо ма да адмашка! Ма къарйина-кх ахь со! Кхин ялаяйтал хьо кхуза! Ялохьа бабина, цкъа ц1а яхийтахь вайшиъ! Т1аккха кхана базара а яхна, бабас хьуна кхин а диканиш, хазаниш оьцур ма ю, Амина! Ялохьа, хьайга аьлларг дехьа!\nМел дехарш дарх, хьестаяларх, г1уллакх ца хуьлура. И дов д1ахезна, экскурсовод а, кхиболу хьовсархой а т1егулбелира. Амине дехарш деш бара уьш, бабас аьлларг де бохуш. Хьаьстина, кхетийна, йо1аца т1аьххьаре а кех яьлла, ц1а яхара Белита.\nЦул т1аьхаьа ши к1ира а делира, к1еззиг синтеме дара х1усамехь а. Цхьана мукъачу дийнахь (Павел Мусоровн сквер олуш хаза меттиг яра-кх вайн г1алахь) сада1а яхара Белитий, Аминий.\n«Лоьхучунна т1енисло экха а» - олуш кица ду оьрсийн къоман. Цунне дайна, царна шашах т1енисъелира цу зоо-маь1игехь хилларг сана йолу тоти. Кхузарчу скверехь ша цхьаъ йолаелла, кхерсташ лелаш хиллера иза. Ма хаза а яра ша, стигалан басахь мас-бедарш а, жимо чухьаьвзина з1ок а йолуш. Буйннал бен яцара дег1ана а.\nБацалхула, бай т1ехула, шен цхьацца г1урт а буьйцуш, сакъоьруш лелаш хиллера иза. Цунах б1аьрг а кхетта, инзаръяьлла, мохь бетта йолаелира йо1:\n- Ва-а, баба! Д1ахьажахь! Цигахь хилла тоти ма ю иза! Со евзина цунна! Ва-а баба! Схьалацийтахь иза вайшинга! Ма хаза ю, ма дика а ю! Сан ю, сан ю иза! Ципа-ципа-ципа!\n- Схьайола бабина! Схьайола! – аьлла, т!екхайкхира Белитас а и дагахь а доцуш шайна карийна тоти.\nШа х1окхара т1еехаре сатесна йолуш санна, цу минотехь, шен цхьа чалх а юьйцуш, йолаелла кхарна т1ейог1уш йоллу-кх! Сов ч1ог1а цу балхах йоккхаеш, саццаза йоьлура йо1. Доза дацара Аминин г1адъяхаран. Инзаръяьккхинера иза шен сел хиллачу аьттоно.\n- Ва-а баба! Ма дика а ю х1ара! Шега аьлларг до, вайга ян лууш хилла х1ара, со евзина кхунна! Ма дика а ду вайна х1ара карийна! – бохуш, саццаза йоьлура йо1.\nАминин кара а хиъна, шек д1а а йоцуш, цхьаъ дуьйцуш 1ара жима тоти. Мел хаза а яра ша: сийна-к1айн мас-пелагаш, коьрта т1ехь к1уж болуш, чухьаьвзина з1ок, месала шарбалан когаш болуш. Безамехь, самукъне олхазар хиллера иза.\n- Хоттаелин хьо кхунах? Далла бу хастам, х1ара хьуна еллачу! Цхьаннан ц1ера едда лелаш хир ю, декъала хиларг! Ц1ахь лелочарех ю, кхузара д1абоьлхуш, оьрсаша д1ахецна хила а мега, кхунна новкъахь г1ело ца хилийта.\nИ нисъелла тоти кхаьргара д1аяха дагахь а яцара: мелхо а адамийн йовхонах, тергонах хьаьгна хиллера и миска.\nШайн ц1а еара иза Белитассий, Аминассий. Йоь1ан марахь яра тоти, саццаза цо т1е ховха куьйгаш хьоькхуш, барташ дохуш, хьоьстура иза.\nШаьш чоьхьа довларцаний мохь бетташ, кхаъ баьккира йо1а:\n- Ва-а дада! Хьажахьа х1оккхуза! Со карийна кхунна! Со лоьхуш хилла х1ара! Ша т1ееара, со евзира кхунна! Ва-а дада, ма дика а хилла х1ара! Кхуьнан з1ок мел хаза ю, месаш мел к1еда ю! Хабарш дуьйцу, шега аьлларг кхета! – ирсе кхаьънаш дохура Аминас.\n- Далла бу хастам, шу вовшахкхетта! Х1ара чоъ гатйинера ахь и юьйцуш! Тховса парг1ат наб йийр ю ас, цу балхах воккхавеш! Кхана кхунна т1ера мовлад а йоьшур ю вай, нах чу а кхайкхина! – аьлла, забар йира воккхачу стага.\nТкъа Аминин нанас Тоитас базара а яхна, тотина г1еххьа хир йолуш, серех йина ц1аьлг (клетка) а ийцира, иза чухао. Нисъелла яра и клетка, шена чохь пурхнехьа тесина, тотина т1ехаа йина г1ажалг а йолуш. Цу ц1аьлган сонехь лаьтташ жима ной а яра, цунна хи а, юург а чуйилла х1оттийна.\nДерриге а тоделлера х1инца, шен керлачу х1усаме кхалхийра цара и жима хьаша - нисъелла тоти. Массо а вовшашна реза вара, вовшех самукъадолуш, марзо оьцуш, дуьненах воккхавеш.\nШен ц1аьлга чуьрчу г1ожа т1ехь 1ара тоти, цхьацца г1урт а буьйцуш, чохь мел волчун самукъадохуш. Чуоьху лулахой цецбуьйлуш, саццаза буьйлура цу тотех баккхийбеш.\n- Кхунна къамелаш дан ма хаьа! Суна дукхаеза х1ара! Сан ма ю х1ара! – олура Аминас хьешашка.\nШен хьомечу тотин 1уналла Аминас ша дора, юург тосура, хи дуттура, ц1аьлга чуьра нехаш д1айохура. Наггахь х1аваэ сада1а ара а хоьцура цара шайн жима доттаг1а. Тотина керла дешнаш 1амо г1ертара йо1, цхьадерш цунна шена хууш а дара, хьалха хиллачу х1усамехь 1емина.\nМасала, цкъа тотис динарг дийца ца к1ордадо берашна цкъа а. Лулахо веара цаьрга тотига хьажа. Тоти дош хеташ вацара и вон бага йолу, к1оршаме стаг. Ц1аьлга улле а вахна, тотина яппарш ян волавелира иза. Беро а лелор дацара цо лелийнарг. Амма тотис цуьнан мах хадийра, хадо хьакъ болу. Иза шен ц1аьлга чу п1елгаш г1ерто волавелча, «Дур-рак!» - элира цо. «Г1огг1!» - аьлла белар иккхира чохь. Шена массо а резахилча, кураяьлла, кхин а масехза «Дурак!» бехира цо цу стаге.\nШен тотис мел динарг вуно хазахетара Аминина. Цунах йоккхаера иза, амал а тоеллера йоь1ан т1аьхьарчу хенахь.. Екхаелла, елаелла хуьлура иза даима.\nИштта цхьана эшшара д1аоьхура цу доьзалан самукъне, маьрша дахар. Цушимма вовшех марзо оьцура, дуьненах, дахарх йоккхаеш.\nАмма и тайна, и хаза уьйраш хедира т1аьххьра а цхьана къаьхьачу дийнахь.\nАьхкенан сирлачу дийнахь Аминин нанас Тоитас чуьра арахийцира тоти, цуьнга х1аваэхь сада1ийта. Коьллаш т1ехула, зезагаш юккъехула полларчашна т1аьхьа лесташ, лелачу цунна цициг т1екхаьчна хиллера. Писун м1араша йинчу дерачу чевнех кхин метта ца йог1уш, кхалхар хилира цу нисъеллачу тотин.\nШен хьоме тоти чуеъна, маьнги т1е охьайиллина, цунна хилла бохам ца лалуш, мелачу дог1анах, саццаза йоьлхура Амина. Садаьлла 1уьллучу тотина т1е куьйгаш хьокхура йо1а, цунах къахеташ.\nЦуьнан тийжар ца лалуш, дадас элира:\n- Хьо йилхина кхачаяларх, юха денлур ма яц х1ара, ва Амина. Хьайна иштта ницкъ ма бехьа, со а ма вохий ахьа. Дера къа ма хета кхунах, х1ара дахарх хаьдда хьоьга ца лалой а ма хаьа, хьуна х1ара езийла а ма хаьа. Собаре хилахьа, Амина…


ГӀум — Википеди\nХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа ГӀум (маьӀнаш).\nГӀум — семса охьахиина ломан порода, ткъа кхин а ломан породан буьртигех адамо йина материал. Дукха хьолахь лаьтта дикка цӀена кварцан минералах (хӀума — мркхазан диоксид). «ГӀум» дош дукха хьолахь дукхаллин терхьехь лнладо («гӀамарш»), амма дукхаллин терхьан кепан ду кхин маьӀнаш. Ӏаламан гӀум ю семса иэдина буьртигаш, кхоллаелла онда ломан породаш йохар бахьнех, барам 0,16—5 мм, йозаллин барам цхьаьна гӀамар буьртиган хийцало миллиграмман иттолгӀа декъа тӀиера масех микрограмм кхаччалц. Гулъяларан хьолашца хуьлу аллювийн, делювийн, хӀордан, Ӏаьмнийн, эолан. Хин чохь кхоллаелла гӀамарш гоьрга буьртиг болуш хуьлу.\nГӀамаран барз Мароккохь\nМожа гӀишлошъяран гӀамаран буьртигаш микроскопан бухахь\n1 ГӀамаран кепаш\nЙохк-иэцарехь гӀамаран классификаци йо схьаяларан меттигца а, тойина хиларца а:\nГӀишлошъяран гӀум — органикан боцу Ӏиена гӀирс, 5 мм кхаччалц буьртиг болуш, кхоллаелла Ӏаламо тархийн ломан породаш йохаярца, йоккху гӀамаран а, гӀамаран-жагӀан а карьерехь лерина гӀум цӀанйо гӀирс лелош а, ца лелош а.\nЭркан гӀум — йоккху эркан харш чура, къаьста лакхарчу цӀоналлийца, даккхий кеггарш а, саз-латтан иэраш а доцуш.\nКарьеран цӀанйина гӀум — йоккху карьерехь шортта хица цӀанъеш, юкъара саз-латта а, ченан дакъолгаш а дӀадохуш.\nКарьеран литтина гӀум — карьерехь яьккхина литтина гӀум, цӀанйина даккхийчу буьртигех. Лелайо кибирчиг юттуш, пенаш хьохуш, бух буттуш, силамбетонан иэр кечдеш.\nЕза адамо йина гӀум — буьртигийн семса иэр, йоккху ломан породаш (мокхаз, мармар, гӀамаран тӀулг, туф, пемза, кхин а тайп-тайпана лусталлийн а, схьаялар а долу къовкъарш) механикца атарца. Адамо йина гӀамаран буьртагийн кеп, Ӏаламанчух къаьсташа, ира а, шога а хуьлу. Уьш лелайо декоративан берамаш деш юзаран гӀирс санна а, хьохуш а, хаза эффект хилийтархьама. Адамо йина гӀум лелайо хьохуш муьлххачу чкъоьран, буьтигийн барам тайп-тайпана хила йиш ю, бераме хьаьжжина ю, проекто билгала йоккху. Дукха хьолахь лелайо Ӏаламан гӀамаран санна буьртигаш дерш. ГӀум кӀоран къовкъарех ечу хенахь лелабо дика баьгна кӀора, даганза долу дакъолгаш а доцуш, тӀулгийн породаш а йоцуш, саьнгар кӀезиг а долуш, — цунах дозу хьоху чкъоьран дикалла. Пен декорацица хьохуш, лелайо билгалчу ломан породех я къовкъарех яьккхина гӀум, цунах кхоош тоха тарло жагӀа, цуьргаш я дама оццу породан, иза бахьнехь хьахаран чкъоьран фактуран дикалла тоьлуш хуьлу.\nГОСТ 4417-75 «Песок кварцевый для сварочных материалов»(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2010 шеран 8 февралехь.\nСокровища под ногами Архивйина 2016-03-04 — Wayback Machine — фотографии частичек песка под микроскопом.\nШога кегъелла породаш (псефиташ) 10 — 1 м Окъаман тархаш Окъамаш — —\n1 м — 10 см Тархаш Каггар (блокаш) Тархийн конгломерат Каггаран (блокан) брекчи\n10 — 1 см Сицкъар ТӀо Сицкъаран конгломераташ ТӀон брекчеш\n1 см — 2 мм ЖагӀа Дресва Гравелиташ Дресвяникаш\nГӀамаран породаш (псаммиташ) 2 — 0,05 мм ГӀамарш ГӀамара тӀулгаш\nЧенала породаш (алевриташ) 0,05 — 0,005 мм Алевриташ Алевролиташ\nСаз-лаьттан породаш (пелиташ) < 0,005 мм Сацкъарш, Саз-латташ Саз-латташ, аргиллиташ\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=ГӀум&oldid=6504886»\nТӀаьххьара хийцам бина 2021, 24 август 01:25\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 24 август, 01:25.


Нохчийн Яздархой — Урок 95\nРубрика: Нохчийн Яздархой\nАВТОРХАНОВ IАБДУРАХЬМАН (1908 – 1997шш.) Авторханов Iабдурахьман вина Теркйистерчу Лаха-Неврехь, ахархочун, Гиназан доьзалехь 1908-чу шеран эсаран беттан 25-чу дийнахь. И терахь шеко йолуш ду,...\nГАЙСУЛТАНОВ IУМАР (1920 – 1980) Гайсултнов Iумар вина 1920 шарахь Шелахь ахархочун Эдалсолтин доьзалехь. Юьртара школа чекхъяьккхинчул тIаьхьа, 1936-чу шарахь, Грозненски рабфаке деша вахна Гайсултанов Iумар. Дика доьшуш чекхъяьккхина рабфак....\nЭдильгериев Хьасан (1938 - 2019 шо) Поэт, прозаик Эдильгериев Хьасан вина Грозненски районерчу lалхан-Гlалахь 1938-чу шеран 10-чу январехь Саьлгирин доьзалехь. Жимчохь даьlахкийн туберкулезах цомгаш а хилла и лазар текхна Хьасана...\nАхмадов Iумар Ахмадович\nАхмадов Iумар Ахмадович вина 1927-чу шарахь Хьалха-МартантIехь ахархочун доьзалехь. Деша вахара Хьалха-МартантIерчу юккъерчу школе. Школехь доьшуш волуш дуьйна исбаьхьаллин литература дукхаезаш, школин программица Iамо еза книгаш ешна ца Iаш, кхиерш...


Швейцарех дагалецамаш (Хьалхар дакъа)\n19 октября в 17:35 (2009 г.)\nКуьркахь хьийзайо экъа санна, Цюрих гIали тIехула, гуо тоссуш, хьаьвзина, хIаваан ламица, лаьтта охьадоьссира тхан кема... Швейцари ю хIара, сан хила ца йитина Нохчийчоь, сан мехкан хиллачу сатийсамийн кхочушхилла даьлла туьйра. Швейцаре – сайн эзарза йийначу Нохчийчоьнан «коша» тIе еъна со. Нохчийчоь, хьо иштта, хIара санна ирсе гаре сатесна, ма кIезиг ца бели хьан кIентий! Трапан ламеш чекхдевлча, цу лаьтта дуьххьара айса ког буьллуш, ас къулха дийшира дагахь. Суна деза хетара и латта, суна ирс хийтира оцу лаьттан. ТIом ца гинчу кху махкахь, дай-нанойн цIий ца хуьйдинера цо, я буоберийн бIаьрхиш ца Iенийнера цкъа а Швейцарин лаьтта. Сан бакъо яра и латта иштта даздина тIеэца, сан бахьана дара ас цуьнан иштта сий дарна. ТIеман хенахь, елха ницкъ ца тоьаш, я меттиг боцуш, чIагIделла долу дог, Даймахкана генахь, Даймехкан къина, дуьххьара, паргIата дилхира сан кхузахь...\nКеманара дуьссушехь, автобусца Цюрих аэропорта чудалийра тхо, пассажираш.Кхузахь кхин дара.Аэропорта чохь, цул тIаьхьа таможнехь, дерриг адам деладелла-декхаделла дара.Боккъал а, со шайна дуьне дала йоллуш санна, совнаха ца хетара со царна.\nДуьненчуьра мел йолу пачхьалкх, кху аэропортан тхов кIела хьийзара. Тайп-тайпана къаьмнаш, бес-бесара яххьаш, керстанаш, бусалбанаш.\nКхузахь мел верг, адам хеташ дара.\nКхо-диъ сахьт хьалха, Москвахь со адам хилар дицдайтинчу суна, кхузахь, цкъа а ца гинчу наха, карладаьккхира суна.\nСо кхоьрура, кхузахь а, со нохчо санна йовзарна, юха со адам ца ларарна. Эрна хиллера кхерам.\n«Гой хьуна, уггар а диканиг – иза, хьо, тхан хьаша, нохчо хилар ду» – элира сан накъосташа. Швейцарин юкъара пачхьалкхан газетан редакторш, журналисташ Катрина, Райнхард МайергIара бара суна дуьхьал баьхкинарш. Иштта дIаелира сан хьалхара иттех минот. Аэропортера некъ бира оха Цюрих вокзале. Шозза тIекIелбина поездаш бу. Цизаьрка озар дихкина долчу вагона чохь дара тхо. Корех ара хьоьжуш йолчу суна, арара дуьне хьийза моьттура, ткъа иза-м, ша долччохь лаьтташ дара, тхан поезд хиллера шен хеначохь, шен новкъа дIабоьдуш. «Ва нах, резинках йина яций кхара поездан рельсаш? – аьлла хийтира. ЦIано ша маьждигчохь санна яра, ткъа адмийн аьттонна дан дицдина хIумма а дацара. Кхузахь, чIогIа лерам беш хиллера бераца йолчу ненан а, воккхачун а. Берашна шайн наношца лерина къастийна ю цхьа вагон. Ткъа цу чохь, тайнигаш, цIенкъахь кузаш, гуонаха гIенташ ду. Вагонан сонехь кран ю довха а, шийла хи догIуш, ткъа крана уллехь куьйгаш тIелаьцча сабанан тIадам бужу, юха мохо ши куьг дакъадо.\nШайн станци тIекхаьчнарг охьавуссу, цу чохь ловзийна тайнигаш шайн йоций а хууш, берийн куьйгаш а дуьлий, арабовлу наной.\nВагонан неIарна уллехь баьццара нуьйда (кнопка) хуьлу, и тIетаIийча охьакховдийначу никелах йинчу платформина, шайн гIудалкхаш тIейоккху заьIапхоша. Массеран а терго йо кхузахь. Iедало дихкина ду дуьнене адам гIийла хьежийтар а!\nМайергIара бехачу ураме чу хьаьвзачохь, урам болалуче бIогIамна тIетоьхна горга, цIен трафарет яра – «Privat» аьлла. ХIара урам кхузахь бехачу нехан шайн долахь бу бохург дара иза. Пачхьалкхан транспортан бакъо яц кхузахула некъ бан. Массо а урамашкахь хIора автобусан, трамвайн социйлашкахь, туьканашна хьалха а моггIар лаьтташ кIайн, Iаьржа, можа, боьмаша яьшканаш ю. ДIакхуссуш йолу хIума шен-шен яьшкана чукхосса езаш ю, масала: кехаташ, англи, эчиган хIума, сурсатийн юьхк. ЧIогIа тIалам бо кхузахь массо а рицкъан. ДIакхуссуш хIума дац кхузахь. Тайп-тайпанчу фабрикашкахь юха шозлагIа дезар до.\nКатринин хIусаме дIакхечира тхо. Стол тIехь дерриг а дуьненчохь евзаш йолу, шаьш дозалла а деш йолу Швейцарин шоколадашший, йогуртташий яра. Вайн цIахь уггар а комаьрша хIусамнана ма-хьовззара, каде хьийзара Катрина.\nИза Швейцарехь коьртачу газетан дика журналист хиларал а совнаха, дика хIусамнана хилар хаалора. ХIума кхаьллина девлча, сайха гIо деш йоллучу ас, ишкапан неI схьайиллира, нехаш дIакхисса дагахь, ведаран негIар хьалаайбира ас, ткъа иза деа декъе декъна дара. Урамашкахь лаьтташ йолу яьшканаш санна, Швейцарин хIора а хIусамехь ду иштта нехаш вовшех къастош долу ведар. Масала, тхайн йогурт лаьттина гIутакх ас кхаа декъех дIакхоьссира, пластмасса ша, гонахара кехат ша, тIехула долу даш-кехат ша.\n«Цундела, Дала шун а до пусар», – аьлла хийтира суна.


«Исламан зIаьнарш» – 25 шо — Зори Ислама\n«Исламан зIаьнарш» – 25 шо\nХIокху шеран 6-чу ноябрехь 25 шо кхечи нохчийн а, гIалгIайн а исторехь дуьххьарлера бусулбанийн «Исламан зIаьнарш» газет арадаьлла. Зорбанан ЦIийнан Актови зала чохь 3-чу декабрехь дIадаьхьира и юбилей язъяр. Дакъалоцуш бара махкахь цIеяххана бевзаш болу Iелимнах – Кадыров Хож-Ахьмад-хьаьжа, НР-н Муфти Межиев Салахь-хьаьжа, Хийтанаев Мохьмад-хьаьжа, Шахидов Адам-хьаьжа, НР-н Парламентан Председателан заместитель Жамалдаев ШахIид, НР-н къоман политикин, арахьарчу зIенийн, зорбанан а, хаамийн а министр Умаров Джамбулат, дуккха а кхиберш. Гулбеллачара лаккхара мах хадийра редакцин жимачу тобано оцу еххачу хенахь бинчу беркатечу белхан. Дош ала лууш берш дукха бара… Оцу шина сохьтехь сан ойланашкахь карлаелира дIаяьлла зама… и еха, генара зама…\n… 1990-чу шеран деношкахь айса бусалба газет кхолла Iалашо лаьцна йина ойланаш, дина некъаш… Кхоьллинчу Дала аьтто бина, кхиамца дIайоьдуш бизнес яра сан. Амма иза тоаме, кхачаме ца хетара суна – сан даго лехнарг а, цунна хIинца оьшург а кхин дара…\nIер-дахар Жимачу АтагIахь долуш кхиънера тхо, Зеврбиган Джунидан доьзалехь. Джунид Эвтарарчу Iовдин а, Iелин а вирдехь болчу муридийн тобанан хьалхара стаг вара, махкахь а вевзаш маслаIатхо а, меттан говзанча а вара. Цул сов, хьалхара зуькар олуш, вайн махкахь хиллачу берриге а эвлаяийн дахарх долу бакъдерг девзаш а, цара охьабиллина некъ шен ницкъ ма-кхоччу лелийна а вара. Доьзалехь тхо исс кIант вара, дена улле хIиттина кегий долуш дуьйна, зуькарца марзо лаьтташ кхиънера. Кхоьллинчу Дала ца делларг хила йиш яц – зуькар алар дезаделла вара со а, цхьана муьрехь, дикка хеначохь, тобанашца зуькар олуш а лийлира. Амма, Iедалан белхашкахь хиларна, хууш ма-хиллара, цIахь саца дезнера, марзо сих кхеттачул тIаьхьа атта дацара и дан. Ткъа хIинца…хIинца суна оьшург и марзо яра, къадарин тIарикъатан марзо. Оцу марзонах сан кийра бузо суна аьтто бен дерг бусалба газет дара, цунах тешара со…\nОцу Iалашонца аравелира со «Исламан зIаьнарийн» бух кхолла. Дала сан аьтто а бира. Суна дагахь а дацара, я хуьлийла а дацара, цхьана заманчохь вайн махкахь тIемаш хир бу аьлла, сан бахам хIаллакбийр бу аьлла, и бахьана долуш газетан болх соцур бу аьлла. Данне а дагахь дацара хIеттахьехь тхан редакцин гергарло тасаделла болу Курчалойн-Эвларчу хьуьжаран куьйгалхой, хьехархой КадыровгIар Iедалан куьйгалле хIуьттур бу аьлла, цул сов, хIокху газетан доладар цара шайна тIелоцур ду аьлла. Амма дерриге а Делера ду… Дала сох а, бусалба газетах а къинхетам бира. Хьалхарчу лоьмарехь Курчалойн-Эвларчу хьуьжаран балхах лаьцна яздира газето, Ахьмад-Хьажина а, Хож-Ахьмад-хьаьжина а дезаделира бусалба газет, тидам тIебахийтира тхан балхана. Цул тIаьхьа сих-сиха хуьлура тхо хьуьжарехь, царна хаза а хетара, мутаIеламийн дахарх долу бакъдерш довзуьйтура газетадешархошна. Тхо тешна дара, бусалба Iилма кхечарна дIахьоьхуш болчу КадыровгIарах тхешан накъостий хирг хиларх. Оцу Iалашонца дагадовлар хуьлура тхан оцу хьуьжаран дай болчу КадыровгIарах: Ахьмад-Хьаьжех, Хож-Ахьмад-хьаьжех. Иштта тхо дагадовлура вевзаш волчу Iелимстагах Жимчу-АтагIарчу Гаркаев Мади Махьмудах, редакцин штатехь балхахь вара Мескар-Эвлара Iелимстаг Солтагираев Саламу-хьаьжа. Гуш ма-хиллара, редколлеги юьзна яра Iелимнахах, дагадовла меттиг яра, тIетевжийла яра, цундела майрра болх дIакхехьа аьтто бара тхан.\nБакъдерг ду иза, Курчалойн-Эвларчу хьуьжарера схьа ду «Исламан зIаьнаршка» кхаьчна беркат. 2004-чу шеран 4-чу майхь Нохчийн Республикин Хьалхарчу Президента, Россин Турпалхочо Кадыров Ахьмад-Хьаьжас, кхидIа и газет лело сайн ницкъ ца тоьийла хиинчул тIаьхьа, газетана орца доьхуш ас шега яздинчу кехата тIе иштта яздира: «… со тешна ву хIара газет хила дезаш хиларх», И дешнаш Ахьмад-Хьаьжин (Дала гIазот къобал дойла цуьнан) весет санна хета суна. Нохчийн Республикин куьйгалле ша хIоьттича Рамзан Ахматовича пачхьалкхан чоьте а даьккхира хIара, Дела реза хуьлда цунна!\nРедакцин балхахь дакъалоцуш ву Кадыров Хож-Ахьмад-Хьаьжа, иза тхуна боккха юьхькIам хилла ца Iаш, йоккха сийлалла а ю, цуьнан букъа тIехьа мелла а йовхо хаало тхуна тхешан башха атта боцчу балхахь, Дала сий-ларам бойла хьан, Хож-Ахьмад-хьаьжа!\nБусалба газет бахьана долуш тхан гергарлонаш тасаделира эвлаяийн тIаьхьенах болчу безачу нахаца: Теркайистерчу Хантиев Кана-Шайхан тIаьхьенах волчу Ахметханов Мухьадица (Дала гечдойла цунна), СурхохитIерчу (ГIалгIайн мохк) БатIал-Хьаьжин тIаьхьенах волчу Белхароев Султан-хьаьжица, церан доьзалашца. Хьаххийнначуьра ала лаьа суна, БатIал-Хьаьжин вирдан накъост волчу Алиев Минкаилах лаьцна. Цхьаьна муьрехь масех лоьмар журнал арадаккхарехь оха доьхуш а доцуш гIо-накъосталла дира цо тхуна, Делан дуьхьа ду шен и аьлла, Дела реза хуьлда цунна! ЦIерш яха лаьа, оцу муьрехь газетаца уллера зIе латтош, газетан накъостий, дика доттагIий хилла лаьттинчу цхьамогIа жигархойн – Iилманчийн, яздархойн. Уьш бара вайн махкахь дика бевзаш болу: этнограф Саидов ИбрахIим (БергIатойн-Эвла), философин Iилманийн доктор Акаев ВахIид, яздархо Юсупов Iазиз (Девкар-Эвла), яздархо, поэт Сулейманов Ахьмад, кхиберш.\nРедакцин тоба де-дийне даларца къонлуш а, кхуьуш а ю. Министра Умаров Джамбулата тIедилларца, замано лоьхуш а ма-хиллара, болх керлачу тIегIан тIе баьккхина дIахьош бу, электронни кепехь беш болу болх алсамбаьккхина редколлегис.\n← Сийлахьчу дешнийн дозаллех\nКунта-Хьаьжин хьехамаш →\nЖизненный путь Яхмат из Украины\nЕсть женщины в чеченских селениях…


Нохчийчоь --иллиалархо-бард Бетелгериев Хьусайн.\nМасех де хьалха лар йоцуш вайначу бардан Бетелгириев Хьусайнан кхолламах дерг хууш дац тахана а.\nIалавди: «Кху тIаьххьарчу деношкахь хиллачу хаамо дегнаш дохийна сан а, дукха нехан а..."\nГитара-пондарца иллиалархошлахь, илли-эшар, мукъамаш кхето охIла болчу говзанчаша а, могIарерчу наха а – массара а Iаламат дика тIе а оьцуш, Нохчийчохь шуьйра, тIех дика вевзачех цхьаъ ву Бетельгириев Хьусайн.\nЦуьнан кхолларалло, Даймахках, къомах, даккхийдедеш, хьааме тедо ладогIархойн дегнаш, тешадо гIайгIа, бала боцчу, ирсечу кханенах…\nЗазадоккху-беттан тIаьххьарчу дийнан суьйранна иза хаамза вайна аьлла, къаьхьа кхаъ Iорабаьлчахьана сингаттамехь бу хьанала, беркате, дика ойла мел кхобуш болу нохчий.\nИнтернет машанехь, телпонаш чухула могIарерчу наха а тIехь шайлахь сихонца дIасабаржийна Хьусайн муьлш бу ца хуучу наха вигна, карош вац боху хаам. И ирча кхаъ мел хезначара Деле воьхуш ву иллиалархо.\n«Ванах, бакъ дуй те иза? Цуьнгара хIун даьлла? Ва-а дела, мила ваха- те цунна коча?! И санначунна тIе а кхийдаш хилча, кхечеран къа мича даха деза? Дала могуш-маьрша цIехьаверзавойла Хьусайн!\nЦхьа Дела воцург накъост воцуш дисна-кх нохчийн къам». Герггарчу барамех ишта дешнаш хазадо йиш йоьхначу бахархоша Бетельгириев Хьусайн хьокъехь. Нахе кхеттане кхета ца ло илланча вигар бахьана. Цу хиламо, забар а йоцуш, кхерамах дуьзина дукхахболчу вайнехан дегнаш.\nСтенна? Мича? ХIун динчунна? Иштаниг муха мегар ду? Цу а, кхечу а коьртах дуьйлучу, жоьпаза дуьсучу хеттарша лазаме сагатдо нехан. Ма-дарра аьлча, хьокхунна, оцунна вигна аьлла, шайн шеконаш гIарьяха а хIуьттуш бац тахана дукха нохчий.\nОцул луьра лору цара карарчу хенахь кхузахь кхолладелла хьал.Хьалха –Мартана кIоштера хьехархо Iалавди ву Бетельгириев Хьусайнах дош олуш.\nIалавди: «Кху тIаьхьарчу деношкахь хиллачу хаамо дегнаш дохийна сан а, дукха нехан а. Бетельгириев Хьусайн мича вахана ца бIарзбелла бу боху цуьнан доьзал а, гергарниш а, и мел вевзарш а. И ца вевзаш кху Нохчийчохь стаг,суна схьахетарехь, хир а вац. Цул машаре стаг мила хир вара? Илланча.\nЦуьнан да а хилла боху халкъан иллеш олуш. Дукха адам ду-кх,хIун ду техьа,муха ду техьа бохуш, Хьусайнна саготта, иза цIаверзаре дог дохуш. Цхьа ахча долуш вехаш стаг хилча-м саяккха вигна эр дара… Махкаххьа-м хета а, вета а вовзара иза. Цо дIа мел олу иллеш чIогIа чулацаме хуьлура.\nЧулацаме доцурш-м цо ала а дера ца олура. Франце пачхьалкхехь а, ур-атталла иллеш баьхна ма ву иза. Илланча вара-кх иза цIена. И воцург кхин стаг ца карийна те царна аьлла хетта цкъадолчунна. Дала рицкъ цIадерзадойла цуьнан».\nБетельгириев Хьусайн хьокъехь вистхилла хьехархо Iалавди а,и санна бIеннаш кхиболу бахархой а дегайовха бу зе-зулам доцуш, могуш-маьрша Хьусайн цIа вогIур ву аьлла.\nДукхахболчара кхеторехь Бетельгириев санна болчу хьехархо-иллиалархочунна а тIекхийда, харц тIеIаткъам бан болабахь,иза вайнехан юкъараллин кхетам боршам хьаькхначу цIенкъане нисса лахбаларан гайтам бу.\nЦундела дукхахберш дегайовха бу халкъан илланча, Европан пачхьалкхаш биста кхаччалц,нохчий сий айина, вайнехан хьокъехь кхечу къаьмнийн хьажам юьхькIаме лакхабаьккхина гитара-пондарча, шен махкахойн дегнаш дело, ирсе бан, церан гIайгIа-баланаш байбан сап-сов цIа вогIур ву аьлла.


ХIинцца дина бер нехашла дIакхоьссина нанас\nДечкен-бутт 20, 2015\nНохчашлахь наггахь бен хьалха заманашкахь нисдала ца торург. Доьзалехь а доцуш ша дина бер, эхь къайла хьош, нехаш юхкучу дIакхоьссина Соьлж-ГIалахь цхьана цхьана зудчо. Карийна и зуда. Карийна берана а, шен цIийх яцахь а керла нана а.\nДеношкахь Соьлжа-ГIаларчу «Беркат» базарахь нораш хьекхучу хенахь коммуналан Сурсад урхаллерчу шина белхалочунна нехийн яьшкичохь карийна хIинцца дуьненчу даьлла жима бер.\nЦу сохьта цаьршимма хаам бина Iедалерчу нахе, иштта кхачийна бер дарбанан цIийне. Бер охьадиллина йоккха юкъ ца ялар бахьана долуш, жимма шелделла, кхи зен ца хуьлуш даьлла и.\nДарбанан цIийнехь болх бечу Сумбулатова Заирин йишас Мархас дуьйцу шена Заирас ма-дийццара.\n"Сан йиша-лор ю и бер дендеш"\nОлуш ду, цхьа вон доцуш дика ца хуьлу, ах сахьт хьалха къизачу зудчо, шен эхь хьулдеш, ненан марзонах ваьккхинчу кIантана карийна керла хIусам а, кхечу зудчуьнгара ненан марзо а.\nАмма хьоьгийла дац бер дIакхоьсинчу ненах, полицин векалш дера бу, и карийначу дийнахь уггар луьра таIзар дан лерина а бу уьш.\n"Ен догIу цуьнан нанна!"\nБер дIакхоьссина нана лоьхуш къа хьега а ца эшна. Шен гира эхьана беза мохь охьабиллинчул тIаьхьа, цIий дIаихина, дог а малделла, охьайоьжначу цунна лоьрийн сиха орца кхаьчна, цунна ша-шех хилларг хIун ду а хаале, кхачийна Соьлж-ГIаларчу Дарбанан цIийне. Циггахь гучудаьлла цо къайладахьа леринарг.\nНохчийчохь иштаниг сихонца гIарадолу, хаамаш Ватс Апо Iорабоху.\nДарбанан цIийнан хIусамехь система хIоттийна Iуьллучу жимчу зудчуьнга хеттарш до Iедалан белхахоша, амма цкъачунна я кхетамчохь яцахь а, я ша динчо эхьдоссийна елахь а, багара жоп ца долу цуьнан.\nНохчийчохь хIара санна хIума иккхича, кар-кара оьций, массара а луьстуш, чекхдоккху. Тахана а дицдала тигац дестечо мерайоьIана еттарх лаьцна.\nМаршо Радиоца хиллачу къамелехь тайп-тайпана яра дог-ойла тергамчийн.\nЖимчу АтагIарчу яхархочо Дукаева Хьалимата бехк зудчан хила а ца Iаш, оцу беран ден а хета шена боху.\n"Шен мелверг сийсазваьккхина цу зудчо"\nШех схьадаьлла бер лендолчче дIа а кхоьсина, шена дарба лаха араяьллачу зудчуьнга къаьсттина цабезам гIаьттина, масала, Маршо Радиоца къамел дечу Соьлжа-ГIаларчу Мадаева Iайшатехь.\n"Массо а нохчашна а эхь ду иза!"\nНехан тоьшаллаша а, хIоьттинчу суьрто а гойту бер дина нана я наналла оьшуш а, я оьздангалла шеца тоъал хилла йоцийла. Халахеташ делахь а, кхузаман битам бу хилларг. Бер къайлаха дан а дина, дIакхоьссинчо дуккха а дукха тахана нахера юьйлучу ледарлонийн, харцонийн терахь дуьзна. ГIиллакх-оьздангалла хьашарна дерг наха кхин а хазор ду. Иштта шен дош эр ду кестта низамо а.\nДимаева Лиза, Маршо Радиона леррина, Нохчийчоь\nКъам юьхьIаьржа хIитториг\nПолисхошна шишша зуда яло тIедиллина Iедалхоша\nТIалибаша йийна нохчийн кхо зуда\nНохчийчуьра бахархой лецна Истанбулехь антитерроран операцехь\nНохчийчоьнан дозанал арахьа веха 150 вахархо цIаверзор ву\nСаьнгаро хьош йолу йоI кIелхьараяьккхина Гуьмсехь\nПатриот: "Шун дукха хан ца йисна, IадIе шу!"\nДимин Iумар гича, пондарехьа дирзира дог\nМуцураев Тимур везарш а, цавезарш а\nПолисхошна шишша зударий балор тIедиллина Iедалхоша\n"Оьрсийчохь ву иза - декхаделла цуьнан уггар а ирча гIан"\nКараерзалур юй-те кавказхошка Сибрех?\nАбдулаев Леча. Истори\nАбдулаев Леча. Хьан йи хьо, Нохчийчоь?\nТовбеца-бутт 16, 2018\nЦ1ена нохчийн кепахь локху пондар. Ч1ог1а самукьадакхи цо. Спасибо за такой репортаж\nИ пондарч ц1а гина мавац ишт корматал йол стаг нахан войзаш хил цавез. Ма дик пондарч ву из.


Цензурана дуьхьалояран гуламера, Москох, 2012\nДуьненаюкъара кибер-маршонан де ду Зазадоккху беттан 12-гΙа де. Интернетехь нахана парггΙат юкъарлонаш лелон аьтто беш къастийна иза ЮНЕСКО-но 2008-чу шарахь. «Дозанаш доцу репортераш» цΙе йолчу журналистийн юкъаралло шарахь цкъа арахоьцу «интернетера маршонан мостагΙий» бовзуьйту «Ιаьржа тептар». Цуьнан хьалхарчу могΙаршкахь хΙоразза а нисло Оьрсийчоь.\nПачхьалкхашлахь интернет-маршонан мостагΙийн ши гара ду, «Дозанаш доцчу репортер» юкъаралло бахарехь. Махкашкара ерриг интернет шен куьйга кΙел эцна хьийзаш ду цхьа гара. ШолгΙаниг ду, кибер-аре тергонехь а кхобуш, цучуьра шена товш боцу нах дΙалехьош.\nИнтернетан луьра мостагΙ Китайра Ιедал ду. Оьрсийчоь шолгΙачийн масал ду, ЮНЕСКО-но тоьшалла дарехь. Китайно деккъа дΙа цхьана дехкарца дΙаяьккхина шен бахархошкара маршо. Ткъа Оьрсийчоьно ю, боху, нехан интернетехула парггΙат хетарг, гург, луург дийца бакъо, амма цо лерг диллина терго йо хьан хΙун, муха олу.\nКитай, ГΙажарийчоь, Шема, БахΙрейн, Вьетнам ларало уггаре шуьйра кибер-къоланаш дан а, интернетехула нехан ойланаш долаяха а марзъеллачу пачхьалкхех.\nКитайхь дуккха а лоьцу интернетехь Ιедална хьашт доцург дуьйцу нах. Оьрсийчоьно а лоьцу уьш, Китайна дукха тΙаьхьа ца юьсуш.\nРунетна, аьлча а, Оьрсийчуьрчу интернет-машана чΙада тоха бакъо елларш, кхеташ ду, ФСБ а, цуьнца йозу а Ιедал Ιалашден хьукматаш ю. Царех дукхахйолучара къайлаха бо шайн цензура латторан болх – дΙакъуьйлу товш йоцу сайташ, хедайо зуламе шаьш лору тексташ.\nКарарчу ханна Оьрсийчохь ткъеха сов ю официало экстремистийн ю аьлла цΙе тоьхна йихкина юкъарлонаш, иштта зуламе лоруш ю церан сайташ а. Уьш доккхачу декъанна Ιедало харц лоручу керста а, бусулба а динийн гаранаш леладен юкъараллаш ю. Церан декъахь ю Кавказ-Имарат а, дуккха а жамаΙаташ а.\nΙедалша интернетехь маьршша хетарг аларна лецначу нехан чот а ю Оьрсийчохь кхуьуш. Къаьсттина луьра а, сема а хьийза интернетера «экстремисташ» а, «террористаш» а дΙалехьош Къилбаседа Кавказера кибер-цензорш.\nДашна ала, дахначу шарахь ГΙебарта-Балкхаройчоьнан полицино дΙахьедира, ша маситта эзар вахархо Ιораваьккхина шайн макахошлахь экстремизме ойланаш интернетехула яржош, аьлла. «Одноклассники», «Фейсбук», «Вконтакте», уьш санна кхийолчу а интернетерчу социалан машанехь маьршша хетарг дΙасаязден кегийрхой бара буьйцурш. Царех массех стаг бехктакхаме а озийна Нальчикехь.\nИзза хьал ду Дагестанехь а, Нохчийчохь а.\nДеношкахь Терйистехь лаьцначуьра дΙахийцира Ιедалша интернетехь шена паргΙато ю аьлла хеташ хилла цхьа жима стаг. Иза муха нисделла, хΙун дара дагадоуьйту вайна Маршо Радион корреспондента Хасимиков Ιусмана.\nХасимиков: " Ша маьрша ву а, цу декъехь шена маршо ю а моьттурш, дукха хьолехь, кегийрхой бу. Жимма а хьекъало сагатдеш волчунна моттане а ца моьтту Нохчийчохь интернетца маршо ю. Кегийчарна ца хаьа шайна тIебазбелла мел кхерам бу.\n18 шо долуш жима стаг ву лаьцнарг. Суна дукха хан хьалха бевзина нах бу цуьнан да а, девежарий а, нана а, къинхьегамхой, даима а гIишлош еш, болх беш. ХIокху 18 шо долчу кIанта "Одноклассники" чохь цхьана тIемалочун сурт хIоттийна шен агIон чу. Цхьамма иза дIадаккха аьлла. Кхо ца даьккхина. Вукхо, хьо стаг велахь, хьайн цIе йийца, аьлла - дIайийцина. ШолгIачу дийнахь еъначу полицино лаьцна, итт дийнахь етташ а кхаьбна, цIаваийтина.\nИза доцуш а шорта ду масалш. Маьрша дац, цхьана а агIор маьрша дац. ХIумма а ала а маьрша дац, дийца а маьрша дац. Ма-дарра хьайна гушдерг дийцар - хьо мостагI санна туьду-кх кхузахь".\nИнтернет - шен билгалваьлла да а воцуш, электронан маша хилар Оьрсийчохь цатовчу хьаькамийн могΙарахь кхерамзалла ларъен хьукматаш хилла ца Ιаш, бу дуккха а политикаш а, Ιедалан дай а. Президента Путин Владимира, масала, ши кΙира хьалха, ша ФСБ-н куьйгалхошца кхеташо дΙахьош, уьш декхаре бира ша экстремисташ лоручу нахана интернетах пайдаэцар дехка. И болх дΙахьош цо магадо ФСБ-на, кхелан сацамашка а ца хьоьжуш, сайташ дΙакъийла.\nМасех шо ду Европан а, Ιаьмеркан а, кхечу континентийн а пачхьалкхаш интернетах пайдаэцаран, аьлча а, дехкарш даран юкъара кеп яржон гΙерта. Амма ца карийна царна барт хΙинца а. Цхьанатоьхначу Штаташна хетарехь, адамашкара дешан бакъо дΙайоккхуш нисло Китайно я Оьрсийчоьно ма-баххара кибер-цензура юкъаяьккхича. Ткъа вукхарна хетарехь, Штаташа тΙех сов маршо ло нахана интернетах пайдаэцарехь.\nЮкъара сацам хилла бацаро куьйгаш даьстина Китайн а, Оьрсийчоьнан а. Оцу шина пачхьалкхо юкъахь кхоьллина, я юьстахара оьцуш ю хΙинца интернет луьтту технологеш. Царна хьежадо шайн бюджеташкара миллиардаш долларшкахь ахча.\nХьоло гойту Советан Ιедал доьхначул тΙаьхьа Оьрсийчохь цензура йоцуш лаьттина зама исторехь юьсуш юйла. Газеташ, телевидени, радио информаци яржорехь еккъа шаьш бен хьостанаш а йоцчу хенахь лийлира Ιедало кхоьллина цензуран урхаллаш. Амма интернет, тΙехь и тайпа Ιу а воцуш дуьнентΙеялар – иза нонсенс яра. ХΙинца иза а шен меттахΙуттуш ду – аьлла дош, къадийна ойла, тусаелла маршо дΙахадош, дΙаюкъуш, интернет шайн караерзор ю кху дуьненан мукъ шайгахь болчу буьйранчаша – пачхьалкхашкарчу Ιедалхоша.\nЦундела хаа ду Нохчийчуьрчу маршоезархошна а – верийлаш, терго еш хилалаш шаьш-шайн! Компьютер а, йоза ден гΙирс а, шаьш диса биъ пен а шайн долахь хиларх, ма мотталаш шаьш хетарг ма-дарра дΙасадаржон маьрша ду! Кхочур ду цхьана къорачу буса, я шийлачу Ιуьйранна шун неΙаре кибер-маршо шуна марах йоккху Ιедал.\nИнтернетехь а яц маршо


Нохчийн литературехь шен лар йитина цо\nБурчаев Хьаьлим, яздархо\nМуьлхха а яздархочуьн юьхь, пох1ма билгалдоккхуш цхьаъ я масех говзар хуьлу. Масала, Айдамиров Абузаран «Еха буьйсанаш» роман, Мамакаев Мохьмадан «Даймехкан косташ» стихотворени, Гадаев Мохьмад-Салахьан «Даймахке сатийсар» я «Ц1ен-берд», иштта кхиболчийн а. Уьш цу яздархойн уггаре тоьллачех, церан ц1е халкъалахь яржийнарш ю. Ишттачех ю Арсанукаев Шайхин «Ненан мотт» стихотворени, цуьнан ц1е ма яьккхи нохчийн исбаьхьаллин литература езачарна дуьхьалх1утту башхачу яздархочун, оьздачу стеган юьхь-сибат, цуьнан кхийолу говзарш а дагайог1у.\nДукха хан йоццуш вайна юкъара бакъ-дуьнена кхелхина нохчийн халкъан поэт, вуьззина нохчи хилла чекхваьлла волу Арсанукаев Шайхи. Иза нохчийн литературехь цкъа а йоврйоцу шен лар юьтуш д1аваха. Дешнашкахь сов вийлар доцуш, шен к1еда-мерзачу амалца, к1орггера чулацам болчу шен дуьнене хьежамашца, ойланийн аьхналлица, оьздачу г1иллакхца кху дуьненахь чекхваьллачу Арсанукаев Шайхис дахаран масал а дити вайна, шел т1аьхьа бисначарна а, т1ебог1учарна а. Шен дагахь а, маттахь а дерг а цхьаъ долчу къонахех вара иза. Иза цхьаьнгга а харцлийна я цо цхьаьнца дарж къийсина а меттиг яц. Даккхий хабарш дийцар, деза дешнаш кхийсар, хьехамаш я кхайкхамашбар а дацара цуьнан 1ер-дахарехь а, кхоллараллехь а. Ша лайнарг далхош, леткъамаш бар а дацара. Кхузахь я кхечанхьа шегара осала х1ума далийтина а вацара. Кху доккхачу дуьненахь цхьанна а новкъарло ша ярх ларвелла а вара Шайхи. Цундела ю Арсанукаев Шайхин лирикин турпалхочун ойланаш, ламанан шовда санна, сирла-ц1ена, мокхазан тарх санна собаре-онда, бакъдерг санна сацамболуш аьхна. И г1иллакх цо ша ваьхначу, кхиийначу лаьмнашкара схьаэцнера. «Лакхенан г1иллакх» стихотворенехь уьш шега кхачаран къайле а йосту цо шен ешархочунна:\nКура ду сан лаьмнийн дог –\nОсалла йо кхузахь сийсаз,\nВоккхачун пусар до вай,\nКхерчан са – Нана ю сийлахь!\n«Весет» ц1е йолчу стихотворенехь нохчийн т1екхуьучу х1ора а чкъурана декхардеш т1едуьллу Арсанукаев Шайхис г1иллакх-оьздангаллин, доьналлин, къонахаллин онда бух хилла схьабог1уш болу ненан мотт ларбар, биц цабалар:\n…Хазнашлахь хазна ю\nНенан мотт къоман.\nНенан мотт мел бека,\nКъам дуьсу даха…\nАрсанукаев Шайхин дуккха а байташ, иллийн, эшарийн мукъамашка а яьхна олуш ю йишлакхорхоша а, илланчаша а. Цуьнан «Хан-Г1ала», «Тимуран тур», «Къизаллин хелхарш», кхийолу а поэмаш цо язйина вайн Нохчийчоьнах, цуьнан д1адаханчух а, хиндолчух а йолчу йоккхачу г1айг1анца, бовхачу сатийсамашца.\nАрсанукаев Шайхин адамаллин, къинхетамаллин, ойлийн ц1еналлин, къонахаллин барам бан а бацара. Шена дуьненахь яккха еллачу оьмаро хьистина стаг вацара иза: бераллин а, къоналлин а шераш Сибрехан жоьжахатехь д1адахьа доьг1на а, ткъа г1еметтах1оьттинчу муьрехь Нохчийчохь къиза гонаш баха т1ебеъначу т1емийн халонаш лан язделла а хиллера цунна. Амма Шайхи осалваьлла, воьхна, текъамашка воьжна гина стаг а вац. Мелхо а, массара а цецбуьйлуш дуьйцура цуьнан доьналлах, къонахаллах лаьцна. И цо гайтинера хийлаза, 1ожаллин кхерам шена т1ех1оьттинчохь. Шен сий а, ц1е а, яхь а ца йожош, стогаллица дахарх чекхваьлларг къонах лоруш хилла вайн дайша. Иштта къонах ша хилар Шайхис гайтира, тур-тапча а даьккхина, нахана юкъахь маьхьаре а ца вуьйлуш, шен оьзда, чулацаме, дагна аьхна йолчу байташкахь а, шен дахаран новкъахь а.\nВезачу Дала нохчийн халкъан массо а чкъурана дуьненахь лелаш долу саг1а дойла Шайхина цо мел т1аьхьа дитина исбаьхьаллин дош! И цо яздина шена доза доцуш дукхадезаш хиллачу нохчийн халкъана а, Ночийчоьнна а, цундела вайн дегнаш чохь гуттаренна а яха йисина Арсанукаев Шайхин ц1е. Дала гечдойла цунна, ялсаманин веза хьаша хуьлийла цунах!


Бакъо юй Iедалан динан мехаллаш хьеян?\nТIаьххьарчу шерашкахь маситта бIе бусулба жайна, тептар экстремизмалла шеца карорна деша а, даржо а дихкина Оьрсийчохь. И дерриг а ловш Iийна нах. Амма деношкахь геннарчу Къилба-Сахалинскан гIалин кхело КъурIанан аяташ а оцу могIара а хIиттийна, жайнешкахь хьахо дехкаро догдохйина нехан.\nТIаьххьарчу шерашкахь маситта бIе бусулба жайна, тептар экстремизмалла шеца карорна деша а, даржо а дихкина Оьрсийчохь. И дерриг а ловш Iийна нах. Амма деношкахь геннарчу Къилба-Сахалинскан гIалин кхело КъурIанан аяташ а оцу могIара а хIиттийна, жайнешкахь хьахо дехкаро цецбаьхна цхьаберш, оьгIазбахийтина кхиберш.\nОцу хьолаца дузу Маршо Радионо кху кIиранан шен хаттар. Шуна хIун аьлла хета, нийса дуй дин девзаш а воцчу цхьана прокурорна я суьдхочунна дуьнено а деза лору жайнеш, тептарш Оьрсийчохь «экстремизмалле литературан» декъа хIиттон тешор? Мила хила веза и къастам бан охIла?\nХIоттийначу хаттарна жоп дала лаам болучарна - тхайн телефонаш.\nПрагера телефон: + 4 20 72 40 19 8 32.\nАш горгали баийтича, тхо тхаьш а девр ду шуьца зΙене.\nШайна хетачух лаьцна язде тхан сайте а: radiomarsho.com.


"ШОВДАН КОЬРТЕРА ТАРХАШ" = кху тептаран ялхалгIа кийсак - 6 Июля 2016 - NAHI\nГлавная » 2016 » Июль » 6 » "ШОВДАН КОЬРТЕРА ТАРХАШ" = кху тептаран ялхалгIа кийсак\nЦу Трапезундан дехьа бехаш хиллачух тера ду: скифинаш (авт.«скифаш»), моссинойкаш (сан.тIет. «массо-некъи»), тибаренаш (сан.тIет. «тIе-ба-аренна»), халибаш (сан.тIет. «хьоле-ба») «Ирис» хи тIекхаччалца. Батумина, Трапезундана юкъахь долчу лаьмнашкахь бехаш хилла мосхиш (сан.тIет. «маса-хи», гIазкх., «быстрая река»; иза ду /Чорохи/, дуьнентIехь уггаре сиха а, маса а долу хи), таохиш (сан.тIет. «тхо-Iа-хи»), саспираш (сан.тIет. «»). Бакъду, и ваьрраш дехачу мехкин дазонаш ма-хиллара девзуш дац (хетарехь билгалдина ду). Лакхахь хьахийначу ваьррех, аса кIела сиз хьокхуш Iарждинарш, шайн этнически бухца нах-хурри, я хурри-нах тайпанаш хилла. Уьш, греко-риман Iаткъамо цу махкара аратеттина ду, «Дарьялан чIажна» гергадахар тIедожош. Цу махкахь дисна церан дакъош «Понтан паччахьаллина» а, тIаьхьо, «Трапезундан империна» а чохь дисина ду. Уьш, шеко а йоцуш, тIедаьхкиначу халкъаша шайх тардардеш, гайта юьхь йоцуш дайначех ду тахана.\nАса лакхахь хьахийна и ворхI ваьр доцург а, кхечу цIерашца билгалдевлла ду кхин тайпа тешаллаш а, цу тешаллашна лерина баххаш а.\nШира мохк «Хайаса» (Хай/хой-Iа-са), изза «Диауэхи» (Дай-Iа-хи), изза «Таохи» (Тхо-Iа-хи) олуш, Жима Кавказана, кхаа цIарца евзуш хилла, цхьа кIошта ю иза. Кхузаманан Iилмано, харцхьадаьхначу тешаллашца бух кхуллуш, цуьнан бакъ хилла дай – автохтонаш (хурри-нах-урартуой) эрмалошна тIеязбеш, эхьдоцуш лачкъийна а, дIаелла а истори ю тахана, цу махкана гонахьа кегориг.\nХеттин яздина шира тешаллаша хьахош бу и мохк, «Хайаса (Хай/хой-Iа-са) мохк» олий. Урартуоша, «Диауэхи» а олуш, ассираша, «Даяени» олуш хилла цу махках. Урартуой, нах-ораман этнос хиларна, цу заманчохь цу махках цара йоккху цIе а хила еза «Дай-Iа-хи», я «Тхо-Iа-хи» аьлла. ХIунда? Цкъа делахь, «Чорох» хин атагIахь Iуьллуш и мохк хиларна а, зайл-йозанан биллам, симитин («аккадайн» ду бохачу йозанца нисдина) меттан бух тIехь схьабастар болуш (гочдар) а хиларна. Хурритин, урартуойн зайл-йоза, ма-аллара, я ма-хаззара гочдар долуш дац кхузаманчохь. Иза иштта хилча, цу цIерашна чудиллина маьIна а, харц бух гойтуш хира ду. Хинццалца (къаьсттина, тIаьххьара ши бIешо), дуьненна евзуш хилла йоцу истории кхуллучу муьрехь, Iилман дастар а хилла буьйдалла йолуш а, кхачамбацарш долуш а. Цуьндела, цу хенара историно ма-кхоллара и цIераш магор а, яхар а нийса дац тахана, иза ца хиларна бакъ Iилма.\nШирачу оьмаран II-гIа эзар шарашкара дуьйна, Къилб-Малхбален «IаьржахIордайистехь» цу махкахь а, гергахь а дехаш хилла ваьрраш ду: «халдайн» («Хьал-Да-йа», я «ХIал-дай»; 5-2-гIа ш.оь.бIешараш.), «халибан» («Хьали-ба», «Хьоле ба»), «диауэхин» [(дай-Iа-хи); таохи (тхо-Iа-хи)], «махалонан» (изза «макрон»; «Ма-хIал-ан-ва»), «моссиникин» («Массо-некъи», я «Маса-некъи»), «санаран» (сана-ара; -ари), «дрилан» (дар-или), «чанахин» (ча-нахи), «тибаренан» («тубала», «ТIе-бара-эни», я «ТIехь-ба-аренна»; гIазкх., «над ними эни/правители»; «Есть /они живут/ над равниной»), иштта, тIаьхьо кхоллалура долу «иберин» ваьрраш а. Цу ваьррин, вовшашца боьзна орам («нах-хурри орам») ширбалаза хилла, хетарехь долу шираллин дазо, эзар шаре далаза а долуш.\nАнтични, «шираэрмалойн» яздархоша билгалдина тешаллаш ду, и ваьрраш этнически цхьа орам болуш хилар а, церан локальни йолчу меттиган, я тайпанан цIарах цIе тиллар бен башхалла йоцуш, «хурро-нах-урартахойн мотт» буьйцу, цхьа халкъ иза хилар чIагIдеш. Страбонас а, чIагIдеш ду изза. «Ширагрекин» историк волчу Ксенофонтас (V-гIа ш.оь.бIешаран чеккхе) деш долчу тешалло а, билгалдо: «80 стади (авт. «1 стади - 117 м») яккъаш йолуш лаьтта эвлаш, цхьаерш яккхий а, вуьш кегийра а ю. Церан бахархоша, вовшенга мохь тоьхча а хезара долуш, лаьтта уьш. И мохк, Iаламата дукха гонаш, Iаннаш долуш бу». «Кардухиш, халибаш, халдаш, макронаш (сан.тIет. «махалон», «макъалон»), колхиш, моссиникаш, койташ, тибиренаш персин паччахьана кIелахь дацара». «Халибан тайп, уггаре а майрачех дара, церан махкахула тIехбовлачу «эллинех» леташ, куьйган тIом бора цара … мостагI бIаьрга гича, иллеш, хелхарш дора цара».\nЦигахь дехачу массо а «хурро-урартахойн» тайпанин цIе йоккхуш, шира историкаша олург ду: «уггаре а майра тайп», «массарелла бIахьалалла йолу тейп» олий. Каппадокин сардал волу римлянина, Флави Арианас (II-гIа ш.оь. бIешо), цулла, дикка тIаьхьа дечу тешалло а боху: «…трапезундашца, Ксенофонтас дийцарехь дазо долуш бу колхиш. Цо дийцарехь, и халкъ уггаре бIахьалалла а, барамбоцу хьагI трапезундашца йолуш ду, цо церан йоккху цIе «дрили» (сан.тIет. «дар-или») ю, суна хетарехь, уьш санаш (сан.тIет. «санаараш») бу; хIинца а уьш бIахалалла йолуш а, «трапезундахошца» машар хирабоцуш мостагIий бу уьш, чIагIйиначу меттигашкахь бехаш; и халкъ шайн паччахьаш боцуш а, дукха генара дуьйна Римана ял яла езаш а бу. Амма, зуламхой болчу цара, яла ма-еззара луш яц и ял» бохуш дуьйцу цу Арианас а.\nШира историкаша хьахош ду, цу «колхин» тайпанин, «дечиг бIаьвнан архитектура яра» аьлла. Цу дечиг бIаьвнех, «моссина» олуш хиларна, цигахь дехачу тайпанин цIе а, «моссиники» хилла» бохург ду, «грекин» поэт волчу Аполлони Родосскис яздеш. Суна хетарехь, и «массиники» олу тайпанан цIе, «массо-некъи» (гIазкх. маьIна, «все ветви», /-роды/ ) бохучу кхетамца йозуш хила еза. Гергара гараш (некъий) вовшахатоьхча, кхоллабелла барт хила беза иза «массо-неки», я ма-дарра аьлча, «массо-некъий» аьлла. Кхерам тIебогIачу заманчохь, вовшашка сиха хаам бан аьтто болуш, хиттийна хилла «моссиникин» махкахь йолу и бIаьвнаш. Делахь а, ницкъболчу доккха эскарна дуьхьало еш, дуккхуо а дуьхьала латта, чIагIонаш ца хилла уьш.\nЦарна генадоцуш дехаш хилла «таохи», я «диауэхи» олу халкъ. Уьш, «хурриташ» бу. Церан и цIераш кхоьллинарг, масех кхетам хила там бу, «таохи» - «тхо-Iа-хи», «диауэхи» - «дай-Iа-хи» аьлла. ТIех маршо езаш, халкъ хилла иза.\nКсенофонтас цхьана тIамах лаьцна хьахочу хенахь гойтуш ду, цу халкъана шайн маршо, сий лардар, дахаралла а деза хеташ хилар: «… грекашна гинарг дара буьрса сурт, - бохуш яздо цо, - Наноша шайн бераш Iинах а кхуьссуш, шаьш царна тIаьххье чулерхара, герз доцуш, я гIорадоцуш бисначу божарша а изза дора. Iин чукхоссавала дагахь ведда вогIу, хаза духар дуьйхина цхьа стаг, Стимфала-ГIалара волу Лохаг Энейс ша схьалаьцча, иза шена тIаьхьа а озош чукхоссавелла, шаьш шиъ вийра цо. Адам кIезга йийсар деш, дукха маIашйолу даьхни, варраш, уьстагIий карадаьхкира» бохуш яздо цу греко.\n«Таохашна» гергахь, лулахой болуш даьхна ду «халибаш» олу тайпанаш. Иштта даьхна цу махкахь «халди» а, «мар» а олу ваьр. Иза хилла, шайн шираллера схьадалар, «Ван» Iоманна гергахь а долуш. И ши цIе - «халда», «халиб» цкъацца цхьаъ лоруш ю Iилманчаша. Сан хьесапехь, цу шина цIаро билгалдаьккхинарг ши ваьр хила деза, дикка уллера генетикан орам а болуш, говзаллица, я меттигаци бен къаьсташ а доцуш.\nЦуьндела, цхьаболчу талламхоша «халиба-халдай» а олу царех. «Халдашна» генабоцуш бехаш хилла, «махалонаш» а. Уьш а, цу «халиба-халдайн» га ду аьлла хета суна, «нах-ораман» этнобух а болуш.\nЦеран («халиб») тIеман гIирсах лаьцна дуьйцуш, цу Ксенофонтас яздо: «Халибаша лелош дара воьтанан кIадех дина гIагI, кийран лахене кхочура долуш, дохалла а долуш. Цу тIе тегна хуьлуш долчу пиллагин метта, цара лелош дара, дегIан гонахьа озийна къовлуш дихкина, даьIна долу машшаш. Цара, иштта лелош дара, настаршна доьхку гIагI а, таьжнаш а. ГIодаюккъе йихкина лелош яра, «лаконан» туьрах тера йолу шаьлта. Ницкъ кхаьчча, шайн мостагIна Iуттий, цуьнан корта боккхий, шайца дIахьора цара» боху тешалла ду, цо тIаьхьадитина.\n«Махалонаш» а хилла туьрсаш а, гоьмукъаш а долуш. ГIагIан метта лелош, чоболу тIеухкаргаш хилла церан (вертанаш). Ткъа «моссаникин» туьрсаш а хилла, яккхийра, кIайн чо болу стун ниI тIеозийна а долуш. Аьтту куьйгахь лелош йолу гоьмукъаш, ялх гола (кхаа метарал сов) еха а, цхьа юьхьиг ира йолуш, бух тIехь гоьрга чхьонкар йолуш хилла ю. Голашка а кхочуш йоцу, церан хитон, стомма маша буьйзаначу галин, чIогIачу кIадех йина хилла. НиIарх дина таьжнаш, «пафлагонан» кхесах тера, коьрта тIехь тIилдаг а долуш хилла. Иштта, цаьргахь хилла эчиган дагарш (гIазкх., «секира») а. МостагIчух лата шаьш тIедоладелча, дог ойъу илли олуш хилла цара.\nХIордайистехь дахар долу «тибаренан» халкъ («ТIе-ба-арена»; гIазкх., «Есть /живут/ над равниной»), чIагIйиначу эвлашкахь дехаш хилла. ХIордан талархой (гIазкх., «пират») хилла бу, «чанахи» («Ча-нахи»; гIазкх., «медведь-нахи») олу «колхин», кхин цхьа халкъах долу тайпанаш а. И халкъ, барамбоцу бIахалалла йолуш, «грекин» гIаланашна кхераме хилла. Уьш хIордаца некадеш, «Дуьненаюккъерачу хIорда» тIе боьлхуш а хилла.\nЦу хIордайистехь дехачу тайпанашна, девзуш хилла чIерийлийцаран гIуллакх. Вётанан тайх йина бойнаш а, кеманан четарш а, дика мухалла йолуш, еш хилла цу говзанчаша. ХIордан кеманаш дар а, хIорданека дар а, дика девзуш хилла «колхидахошна» (царна юкъахь хилла бу и чанахиш а, тибаренаш а). И «чанахиш», «махалонаш» вовшаха а кхетта, паччахьаллин амат долу барт кхоьллина хилла «Анхиал» цIе йолу паччахь, я баьчча коьртехь а волуш. Бакъду, «римлянаша» царна новкъарло йиначух тера ду, шайн пачхьалкх кхолла. Керла оьмар йолаеллачу, хьалхарачу шарин муьрехь, Колхидан махкахь кхоччуш дай хуьтту, кхечахьара тIедаьхкина долу хийра ваьрраш.\nКерла оьмар йолалучу муьре кхаччалца йолчу хенахь, ша мохк «Колхида» («КIол-хи», я «КIол-хи-да», кхуз.нах-мет.маьIна «КIелахь-хи-ду») а, цуьнан автохтонни халкъаш, ваьрраш а, лара мегара дац «иберин» ваьрраш, кхузаманан гуьржий хIетте а. Делахь а, цу колхин, иберин юкъара болу генетикан шира бух, цхьаъ бу шайн хьостехь. Колха-диуэхин ваьрраш цу кIоштара дIадахчий бен, дай хIиттина бац и ибераш цу Малхбузен Кавказан. Билгалдаккха деза кхин цхьаъ, иза, колха-диуэхин ваьрраш дерриш а, цIенна дIадахна ца хилар цу мехкашкара. Бухадиснарш, хенан йохаллица дIаийна, олалле даьхкиначу халкъашца – иберех, грекех, эрмалойх, парфа-гIажарех (тIаьххьара и кхо-диъ халкъ, индоевропейцин макрорасах ду), иштта кхечарех а.\nВай доцца хьахора ду «иберин» (и-ба-ари), изза болчу «картвелин» (коьрта-ва-эла) ваьррах лаьцна. «Картвелин» (коьрта-ва-эла), я изза йолчу «Иберин» паччахьалла доладелла зама лору, ширачу оьмаран 242-гIа шара тIера П\_Ф\_арнаваз хьалхара паччахь хIоьттичахьана.\n«Картвелин», я «иберин» халкъ, шен хьостехь, шина халкъан доьзало кхоьллина олуш ду. Иза иштта хилча, «иберин мотт» кхуллуш дакъа лаьцнарш а ду, цу боккхачу шина доьзалан меттанаш. Ондачарех болу царех цхьа доьзал, бухахь даьхначу «ширакавказхойн» орамах долу, «нах-ораман» ваьррех ваьр, «хой» хилла. ШолгIаниг, индоевропейцин маттаца мелла а хьакхадалар долу, Мидин махкара (Ариан-Картли) тIедеъна, олаллехь хиллачу халкъан дакъа хиллачух тера ду. Цунах дерг хьахадо «Мокцеваи Картлисаи» олучу балхо. Изза къобалдо, «Житие святой Нины» олу Арсен Бери (XII-гIа бIешо) тешалло а. Цо боху: «…тхо, картвеллаш, тIаьхьенаш ю церан, Ариан-Картли махкара арабевлла схьакхелхиначеран». И адам деана зама, А.Македонски Кавказехь волу хан хила еза (ш.оь. 330-гIачу шарера мур). Ткъа ша прагуьржийн халкъ кхолладала, доладелла хила тарало, ш.оь. V-гIачу бIешарера дуьйна. «Гаргара-каха-эретин» а, «хонан» («хана», «ха-Ана», «ханой», «ха-Iа», «хали-ба») а тайпанаш ду, «гуьржийн» халкъ кхуллуш дакъа лаьцнарш. Уьш, доккхачуьнга диллича, «халда-хонан меттан» нах-ораман тайпанаш хилла. Уьш иштта, историна бевзаш бу, «хиониты» олу цIарца а.\n«Ширагрекин» историк а, географ а волчу Страбонас а билгала дина ду, цуьнан хенахь цу «Иберехь» ехаш, этнически къаьсташ йолу ши тоба хилар. «Мокцевай Картлисай» олучу хенан хаамаша (гIазкх., «хроника») дийцарехь а, бухахь даьхна автохтонан дакъа, «бIахалалла йолу хонаш» хилар билгаладолу вайна.\nСтрабонас (63-гIа ш.оь.шо – 23-гIа к.оь.шо.) ишттаниг яздо: «Иберин аренгахь» беха бахархой латталелорехьа оьзна а, машаре а бу, шайн духар эрмалойн а, мидихойчух а долуш; ткъа лаьмнашкахь беха бIаьхьалалла йолу дукхаха берш. Церан дахар тералла йолуш ду лулахь бехачу скифашца, сарматашца, гергарлонаш а ду. Делахь а, цара а леладо латта. Кхераме хьал кхолладелча, цара иттанаш эзаршках шайна юккъера а, скифаш, сарматех а, адам дIахIоттадо» (2, агIо 234). Кхузахь къамел доьзна дац индоевропейцин а, кхечеран а ваьррин ладамаллех лаьцнарг, цу шина тешалло дуьйцург ду, нах-меттан бухца а, и бух коьртаниг хиларца а доьзнарг.\nЦул совнаха, шира тешаллаша хьахош ду бохуш иштта кхетамаш бу юкъабевлла Iилманан бешахь – «арменохалибаш», «халда-халибех дIаийна скифаш», вуьшта шаьш «скифаш» (скифинаш, аспе\_й\_раш) а.\n«Арменохалиб» олу кхетам кхоллабалар доьзна ду аьлла хета суна, Плиний Старшечунна, Ксенафонтан яздаро бина Iаткъам. Цхьанна а агIора догIуш дац, кхузаманчохь хIетте а, кавказхой (халибаш), индоевропейцашца (эрмалой) цхьанабузу этнически единица санна, уьш хиларна тайп-тайпана расаш. Кхузахь шеко а йоцуш гуш ду, Плиний Старшин иза гIалат хилар, ма-хиллара иштта цуьнан гIалат, цо и «арменохалибаш» беха меттиг сакасенашна, я Сакасенан махкана тIехула ларарна (цо билгалдоккху макронин дахар а, Чхар-хи а, цу тIера дIаIоьхкуш хилар). И санна дерг яздан тарало, географица цхьаа гергарло доцчу стага. ХIунда аьлча, Кура хин аьттубердаца Iуьллу Сакасенан мохк цхьанабаза йиш ца хиларна «Чхьар-хица» (Чорох, Абсарр, Арпас) Iоьхку кIошташца. Цу шина махкана юкъахь, кIезгачу барамехь 200-250 км юкъ а ю, масех мохк а бу. Цуьндела, Воккхачу Плинис (гIазкх., «Плиний Старший») дуьйцург, дерриг а дац бакъдолучунна гергахь а, бакъ а.\nМакронаш, я махалонаш цу шира тешаллаша цхьатерра лоруш бу санашца (са-на-ари), я чанашца (ча-нахи). Уьш Iан меттиг хилла «Понтан ламнаш» а, «Чхьар-хин» атагIа а. Цуьндела, сакасанаш лаха беза, Кларджетина къилбехьа йолчу коштахь а, макронашна малхбалехьа а. Ксенофонтас а хаам бо вайна, «Арпас» (хIинцалера «Чорох») хи тIекхаьчна эллинаша, кхин дIа а бахара скифин (гIазкх., «скифены») ваьрран латта тIехула» аьлла. Иза, вайна девзу бакъдерг ду. Скифин «Ас» ваьр хиларо вайна бакъо ло, «Спер» олу, цу махкахь билгалъялла и цIе а, цу этносца юза. ДIакхоьссича а и ваьр, я варрин тобанаш кхоьллинарш хилла, Гимниада гIалина гергахь йолчу кIоштахь баьхна скифаш. Ксенофонтан тешалло хьахош йолу и Гимниада, я изза йолу Баберд («Ба-берд», гIазкх., «есть берег\_обрыв») гIалана а, «Фех» («Хурлар-даг» – 2433 м.) олу ламанна юккъера юкъ, пхеа дийнахь эллинаша некъ бина хилла, летаршца боьлхуш уьш хиларна. Тахана вайна хаьа, цу ломаний, Баберданий юкъахь, хетарехь хилар 60-70 км юкъ. Цу шираллера бIоша, мел дукха а, кхо де-буьйса лоцура долу, некъ бу иза.\nХалдаш, скифинаш (скифаш) цхьатерра хилла бохург суна хета, эрмалойн, я гуьржийн генезисца йоьзна цхьа Iалашо кIелайиллича санна. Цу эрмалоша бахахь а, халиба-халдайн гонахено шех дIаэбина и скифаш. Суна, иза церан гIалат хета, кхин дерг ца лерича. Скифаш, ширачу оьмаран V-гIачу бIешарашкахь дIакхелхина бу Къилбседа Кавказе а, цигара IаьржахIордйисте а. Уьш Хьалхарачу Азера а, ТIехьарачу а Кавказе дIабовлар доьзна хила тарало, йоллу Хьалхара Азен, Жима Азен, Мисаран дай болу гIажарийн хьагI гуш. 512-гIачу ш.оь. шарахь, «Гелон» олу «скифин» шахьар а ягош, «персаша» кхарстар до. Бакъду, скифин хаттар дIадаккха, Дарий-I-рчо (522-486 ш.оь.шш) арадаьккхина гIуллакх, цунна ма-хеттара чекх ца долу цу муьрехь (514 ш.оь.шо). Иза, цуьнан, гIиллакхан (гIазкх., «моральни») эшам хилла. Цуьндела ала лаьа эрмалойн а, гуьржийн а Iилманчашка: «Шен букъа тIехьа, хьогIе вала тарало мостагI а вуьтуш, Дарий гIура варий те, цуьнан ваьрхошна, я халкъана тIелата?».\nКху, «историн хаам» олучу чурхен юьххьехь аса хьахийра «Диауэхи», «Таохи» олучу махках лаьцна а, иштта цуьнан чеккхенехь, пракартвеллан этнодекъана юкъахь, хила таралуш «халибан» дакъа хиларх лаьцна а. И «халибаш» а, церан мохк а хилла Чхьора-хина малхбалехьа а, «таохашна» неврехьа а. Цхьаа шеко йоцуш, и мохк цхьатерра лоруш бу кхузаманан Гугаркан малхбале, я Кларджетан кIошта. Иза бу, шираллехь, «Катарзане» олуш хилла мохк. Кхузаманан этнически проблемана, керла кхетор дан гIертачара хьахош а ю и шира термин, «катарза» («ка-тар-Аза»; «ка+тар+Аза», гIазкх. маьIна, «удача+хребет/горы/+«Аза» мохк») олий.\nКъилб-Малхбузен Гуьржехан хилла, историн кIоштан шорте йолу дакъа, Турци пачхьалкхана чудогIуш ду тахана. «Эчиган культура» кхоьллина и халибаш бехаш хилла Анатолин малхбалехьа а, Жимачу Азин невр-малхбалехь долу «Понтан лаьмнаш» чулоцуш а, иштта кхузаманан Гуьржехан кIоштахь («Тао-Кларджети») а. Тахана, кхин ерш ца йийцича а, дазонца йолу и «Тао-Кларджетан» кIошта, кху дIадахначу 2400 шарахь хилла ю Персина, Римана, Иберина, Арменина, иштта кху тIаьхьарчу пхи бIешарахь Османан, Россин имперешна юкъахь. «Катарза» 1 цIарна чубиллина бу аьлла хета суна «ка», «тар», «аза» олу кхо кхетам. Бакъду, къийсамехь лаьттачу эрмалойн, гуьржийн, царна лобби хилла лаьттачара а, кхин кхетамаш бу адаме кхийдош. Цара боху «кат» бохург иза «лахара», «лахе» бохург ду. «Арза», я «арз» бохург цара дузу, «аджара» цIарца. Индоевропин матте и дош дерзо гIерташ, «т» элп, «л» элпаца хуьйций а, шайна деза маьIна даккха гIерта царех цхьаберш. Ткъа вуьш гIерта, «з» элпах «дж» аз а дина, цунах, «ча» олу дийнат кхолла. И гIучIа кего церан аьтто боккхург ду, и цIе язйина хилар «зайл-йозанца» а (тахана а, цу йозанан биллам кхоччуш схьабеллаза бу), иза адаме схьаелла хилар грекин маттахь а. Иза, кхин ладаме лоруш а дац цара, эрмалойн «ча» боху дешан параллелеш хилчахьана индоевропейцин маттаца. И дерриг а жамIе далийча, цу «ардж» (ча) дашах хуьлу ваьрран этноним а, иштта меттиган топоним а. Цу шина цIарах цхьаъ, «Лахара ардж» олий йоккхуш ю.\nСан хьесапо боху, цу лакхахь аса хьахийна кхо кхетам бу и «Ка-тар-Аза» аьлла цIе кхоьллинарг. «Ширанахматтахь» «ка» боху дашо Iорадоккхург ду, гIазкхашха аьлча «удача», «удачный», «ладонь» бохург. «Тар» дашо чулоцу кхетам бу «лам», «дукъ», гIазкхашха аьлча «к лицу» бохург а. «Аза» олу кхетамо цу шираллехь билгалбинарг хилла, «Араратан атагIахь», «Аракс» хин лакхенгахь хилла мохк «Аза». И «Аза» мохк, цуьнан латта тIехь эрмалой гучабовллалца, диауэхи\_таохин ваьррин, «шолгIа даймохк» лору ага хилла ду. Шен шираллехь (аса юьйцург ю, Урартун паччахь Аргишты I-ниг ваьхна зама – ш.оь. 785-гIа шо), цу «Аза» («Ка-тар-Аза»; гIазкх., «удачные горы, страны Аза») мехкан нацкъара кIошта хилла и «Катарзане» - «Аза мехкан, аьтто болу лаьмнаш».\nОцу хенахь, Халдазан хьошаллера мукъаваьлла Шот, «Понтан лаьмнин» ирхе йоккхуш вара, шен аьтту агIонга хьаьжча гуш, «К-ю-корт» («Кюкюрти») олу кур а болуш. Шена тIедиллиначу пхеа декхарх цхьаъ, кхочушхиллера цуьнан сийсара. Дикка Iийра иза Халдазца дагара дуьйцуш. «Кху махкахь а висна, римхойн, я грекийн чухIоьттинарг хуьлачулла, цу невр лаьмнин когашкахь ежа, байтIакусказ (гIазкх., «тетерев») хилар тоьлу, амма маьрша, - элира цо,\n- Дистина хиш гамделча а, бахамехь ладамечех болу кхин белхаш юхатеттина со эчиглалош хиларо, шух цхьаа цец ца ваьккхи. Ткъа со, тIаьхьало кечъеш ву, цу неврехь эчиг къен хилахь а бохуш» - мукIарло деш, тIетохар дира цо. Бакъду, Шотас цуьнан ойла ца йина бохург, харц дара халдичуьнан. Амма, кху чолхечу хенахь, эчиган мах айъабала тарабаларца йоьзна, са лара Iеминчу пхьеран, жигаралла леринера цо иза. Делахь а, Халдазан дог-ойла, ма-ярра евзинера цунна. ХIинца иза, хьошалгIа ваха везаш висанера, кхин а виъ къонах: дрил Вамп, махалон ГIал, кулхи Дула, ча-нахин Анхиал.\nДуьххьарлера-юкъараллин дIахIоттам ларош болу «санаш» бехаш хилла IаьржахIордйистехь, цу меттера лаьмнашкахь. Трапезунт олучу гIалана неврехьа, цу хIордайистонца болу некъ церан махка йистехула чекхболуш хилла. Колхидахь олалла хIоттийначу римхоша, ял ялар тIедожийна хилла «санашна». Амма, Аррианас дийцарехь, гIажаршна а ял елла боцу «санаш», и ца луш дуьхьала бовлу, Трапезундахь бехачу грекашца, барт хирабоцу мостагIалла а лоцуш. Иза билгаладолу вайна, ширачу оьмаран 2-гIачу бIешарахь, Флавий Аррианас яздиначу йозанехь: «… уьш (колхин ваьрраш) дурсе хира бу, я вай уьш, цу махкара лохкура бу». Цуьнан и дешнаш кхочушдан санна, таIзаре тIелетарш леладора римхоша хаддаза. Иза, шо а, я итт шо а дацара, и тайпа балахьегар шолгIачу бIешаре баьллера. Де-дийне мел долу а, чIагIлуш бара римхой. Байъиначеран метта, цара тIекхуьйлуш бара керла бIахой. Хаддаза дIабоьлхачу гIаттамаша, адам нилхдеш дара. Хенна пенаш, кибарчиган пенашца хуьйцуш, тIеман гIирсашца и гIепаш чIагIъеш болу римхой, лахка гIора доцчу автохтонни ваьрраша, дог дилланера маьршалла хира ю бохучух. ХIинца, доллу «колхидан» тайпанаш дара, «Даръялан тIехуле» а, Къилбседа Кавказ а Iалашо лаьцна, цу агIонашка кхалхар дан кечделла. Цуьнан ачо яра Шотан ойлане а, цуьнан дехийле а хьаьвзинарг.\nМацахлера дIахIоттам (гIазкх., «патриахальни») болуш, лаьмнашкахь дехачу ваьрраш тIе, «скептухи» олу цIарца шайн векалш хIитто гIиртиначу паччахьин а, тахана, «басилевса» цIарца сардалш тIехIитто гIертачу греко-римхойн а, ницкъ кхочуш хилла бац ламанхойн дахаран кеп хийца. Йоллу малхбузен кIошта лайлелоран пачхьалкх ян гIертачаьрга, хIордайистенан лахенаш бен, цу къепе ца ялаелла. ТIамехь шаьш йийсар бинарш, кху Кавказехь ца буьтуш, цара сиха метрополе, я дуьненна йисте дIахьажош хилла, цигахь уьш лай санна бохка. Цкъацца, и ламанхой шайн олаллин кIелабало церан аьтто балахь а, амма церан юкъараллан урхаллин метта, шайниг хIотто ницкъ ца кхаьчна цу Iаткъамбархойн. Ламанхойн коьртехь даима хилла шайн баьчча а, ваьррин Кхеташо а. Ткъа Шот, тахана, цу санойн, Кхеташонан корта бара. Кху кхолладеллачу хьолан нийса мах хадор, Iаламата башхалле гIуллакх хетара цунна. Цундела, шен махка ма-кхеччи, цо векалш бахийтара дрил волчу Вампе, махалонин ГIале, кулхин Дуле хьошалгIа кхайкха. Цаьрца дага а ваьлла, ча-нахин Анхиал волчу, тIаьххьара ваха леринера цо. Цундела, шен ваша коьртехь волу талламан тоба яхийтира цо, цу махкара хьал ма-дарра довза. Цул совнаха, лаьмнин лакхенашкахула кхин цхьа тоба а хьажийра цо, Трапезундана малхбузехьара а, къилб-малхбузера а хьал талла, цигарчу мехкин дайн, меттигера тхьамданин ойланаш йовза а.\nАре тидамехь латтош, ира бIаьрг бетта аьрзу санна, берд айъабеллачохь лаьтташ вара тахана Шот. Цкъа, дайша кхиийначу дехийлага, тIаккха мехкан аматашка, юха хIордйистера хьалабогIучу чIажера некъе, бIаьрг беттара цо. Иза, шен тайпанхошца цхьаьна, ша кхайкхина хьеший тIеэца, дуьхьала веъна лаьттара. ХIара, малх кхетта де а дара, дог-ойла ойъуш. Гонахьа гуш долу Iалам, шен Iаьнаре йирзина эзарнаш йолу хаза хьожанашца хIаваъ Iабош, массо а зезаг, малхо дохдина орамат, тхино тIундина латта, лаллаелла йоьду марха, дерриг а шен-шен хьажам болуш цхьана ницкъано нисдина дара - цIеналле, шийла хIоне, синтеме, керланиг хиларца. И Iалам нисдинарг, Веза-Воккха волу «эни» вуйла шена хаарна, адаман дахар нисдар шен декхар хетара Шотана. Цуьндела цуьнан ойла яра, цкъа яхначу хене кхевдаш, тахана кхолладелла хьал хьесапе дуьллуш, кхане тидарца, хила тарало сурт хIотто гIерташ. Цунна моьттура, кхоллам нисбийриг и «эни» велахь а, ша санна берш, цу «энига», оьшшу кхоллам нисбайта бахьанаш кхуллурш бу. Делахь а, кху тIаьхьарчу хенахь и ойла, мелла а шекьялларг яра цуьнан. Цуьнан бахьана дара, цхьана зератхочуьнца (гIазкх., «странник») хилла къамел. Цо дийцира кхунна, «Ханаана» махкахь цхьа геланча-назорей 2 ваьлла бохуш, шен цIе «Iийса» 3 а йолуш. Иза, зудчо винехь а, амма шен кхоллавалар да воцуш хилла ду цуьнан бохург дара тамашийна а, Iаламате а. «Иза, яIудан халкъ нийсачу навкъа а, балех даккха а ваийтина ву. Кхечу халкъашна, масала хила йиш йолуш ду цуьнан дахар а, цо бо хьехам а. Цуьнан хьехам бовзийту дош, адамин дагнашка кхачо, араваьлла ву ша а» бохура цо.\n«Мила ву и геланча ваийтинарг?» аьлла диначу Шотан хаттарна жоп луш, зератхочо дийцира, цхьаъ бен дуьненан да воцчу «Эллахах» лаьцна а, Iийса-пайхамарах лаьцна а. Цо дийцира, цуьнан аматех, сифатех лаьцна: «Дерриге а дуьненна, массо а халкъашна тIехь лаьтташ верг, цхьаъ Деэла (Да-Эла) бен вац. Цу Дала кхоьллина ду дуьне а, цу дуьненан жилIалам а, чохь са долу массо дийна хIума а, и доцург а. И «Эллахь» олург, цхьанна а вайна евзачу хIуманах тера вац. Иза массанхьа а ву, амма цхьанненна а гуш а, я гина а, хезаш а вац! Цуьнга массо а хIума кхоллало, денло, Цо бен далар ца ло. Седарчий, малх, бутт, кхин болу сайраташ, Цуьнан ницкъо лелош ду. И массо хIума лелор, цуьнан бен лаам а, ницкъ а бац…! Коьртаниг, Цо, ловш дац, Шех накъост тохар…!». Адам галадаьлла меттиг кхоллабелча, Цо, дуьненчу Шен геланчаш бохкийтуш бу, и адам нийсачу новкъа даккха» олий. Масала, царех хилла бу Нох, И-бара-хи-Ма олу Ибрахим пайхамарш, кхузаманна вевезина и Марьяман кIант Iийса а. Цу тIаьххьарачуьнга, вай, Дела олучу «энис» делла, «инжийл» олу Iаламате тептар. Цо тахана, цу шен геланчана Iийсана, тIаьхьахIиттийна дегнашкахь догкIедалла а, къинхетам а болу адмаш. Церан хьехамаш бу, кхузаманан динан кеп» бохуш дуьйцура зератхочо.\nОйланашца боьзна дегалецамаш юкъахабохуш, гергахь лаьттачу цхьаммо, Шотан тидам самабаьккхира:\n- Вайн хьеший хила мега, чIажан ног (гIазкх., «поворот») йолчохь и гучабевлларш, - аьлла.\n- Ба а бу, сур-элин байракхаш ю церан билгалонаш, - элира, цо аьлларг тIечIагIдеш шолгIачо а. Беза хьеший тIеэца, араваьллера дехийлан массо а вахархо. Гонахьара эвлашкара адам а дара кхуза деъна, цу гулабеллачарна юкъахь гуш. Эвла мел ю, дедда хьийзара, цкъаа туьйш доцу «берин цIоз». Шайн уггаре а хаза духарш дуьйхина, хила таралучу ловзаршка сатесна маьхкарий, гулахь лаьтташ бара, шайга забарш ечарна дуьхьала забаре кхиссарш а еш, зевне аьзнашца деларш а хазош. Аьрда-цIа лаьттачу майданахь бина, кечамаш бара хьешашна лерина. Кху тайпана вовшахкхетарш, кест-кеста хуьлуш дацара, деза деношкахь бен. Цуьндела, дукха дийцарш, хетарш дара бахархоша дуьйцуш. Бакъдерг хууш верг, масех бен вацара эвлахь. Хьеший тIеэца кечвеллачу Шотас леринера, доккха сагIа а доккхуш, кегийрахошна яхьаралла къовса синкъераме меттиг кхолла. И болх беш воллачу Шотана, дуьхьала балийра хьалха цхьаъ а, цул тIаьхьа кхин шиъ а, хаамаш бохьуш веъна геланча. Цара дуьйцург цхьатерра дацахь а, «санаш» бехачу махкана неврехьа а, невр-малхбузехьа а, онда бохам хила кечбеллачух тера бара. Цара дийцарехь, грекаш а, римхой а цхьанакхетта, хIорда тIехула, лаьттахула жигаралла айъанера. ХIордйистонца Iоьхку дехийлашкахь а, Батома-ГIалахь а, цигара дIа Кулхидан махкахь а хилла ца Iаш, зенаш хила тарало кху лаьмнашкахь а, бохург дара цара дийцинарг. «ГIаттам хьаша доьлхуш ду шаьш» цара бахахь а, шайн новкъахь цара инзаре зуламаш а, талорш а дан таралора, яхна хенаш дегалецамашка ехкича. ХIинццалца, муьлххачу а дехийлана уьш гергабаьхкича, цара хIоттош яра ультиматум: «Ял ло! Боьрша, могаша нах ло, шайн бIанна юкъа!» олий. Йала ял яцахь, я луш йацахь, хама боцуш ницкъалгIа даьхне дIадуьгара, я доьзалш, лай метта бохка буьгура. Цунна лерина, хIордайистошкахь лаьтташ хин кеманаш дара шайца болуш совдегарш а, махбарахой а. Римхошца, грекашца хьогIе долу «чанахин» ваьрраш доцурш а, церан Iаткъамна бухара долуш дацара хIордаца деха, «доттагIаллехь» лору кхин ваьрраш а. Тахана а, геланчаша деънарг изза дара.\n- Мичхьа бу цу лахенгара, харцонца къовсаме хIитта хьакъ болу боьрша нах? – аьлла диначу хаттарна, иштта жоп делира геланчо.\n- Даьхне дерг, уьш лохкий лома воьду. Дала хIума доцург, хьаннашкахь лачкъа воьду. Дуьхьало йинарг цара воьш ву, озабелларш шайца дIабуьгуш бу церан доьзалшца цхьаьна. Тахана, адамо йо дуьхьало совъялла, цуьнца цхьатерра грекин, римхойн кIизалла а ялла сов. «Пайда хира боцу, йозалла ю хIара» олий, гIора доцу бакхий нах а, цамгархой а бойъуш бу цара. - ХIорда тIехь, даима «инзаре талорхой» хилла чанах, мичхьа бу тахана? – аьлла хаттар дира, цу хаамо дог-ойла йохийначу Шотас.\n- Латта тIехь кхолладелларг, ма-дарра хууш доцчух тера ду царна. Цу тIе, дукхаха болу хинкеманхой, гIаттаман цIе хьевзиначу кIоште бахна, цигарчу хьолах пайдаэца. Биснарш, римхойн хIордахошна дуьхьало ян, цу хIордан шортонашка арабевлла. Ткъа дуьхьало йоцу чIерийлецархойн хинкеманаш, даима хин бердашца нека деш лелачу грекин хIонц хилла.\nЦкъачунна, и грекаш лаьмнин кIоргенашка гIуртуш бац.\n- Мичхьа ву шун баьчча Анхиал? Цо, хIун боху? - Къаной Кхеташонан цIарах ду бохуш, тайп-тайпана хабарш ду тхан махкахь лелаш. «…халкъ лаьмнашкахь кIелхьара даккха; дисна хинкеманаш ханна, невре, Джикети махка дIадига; хIорда тIехь талорш совдаха, греко-римхойн агIончаш, цаьрга озабезам лелориш чIанабаха; латта тIехь а, хIорда тIехь а кхолла талорхойн тобанаш; иштта кхолла церан хIонцах пайда бен йолу совдегарин, къепалхойн тобанаш; цаьргахула Iалашде халкъана оьшура дерг». Ткъа Анхиал, ломахь йолчу шен гIопахь хила веза, гIаттамхойн тобанаш кечъеш. Со, цуьнан цIарах ваийтина ву, шуьга а, кхечаьрга а дуьхьалонна кечамаш бе ала, – элира геланчас, цуьнга хьажча, ша дуьйцучух тешаш вуй те хIара аьлла а хеталуш, ладугIучунна.\n«катарза» («ка-тар-Аза»; «ка+тар+Аза», гIазкх. маьIна, «удача+хребет/горы/+«Аза» мохк») - Иза бу, Жима Кавказера «Кларджети» цIарца бевзу мохк а, ваьр а. Дуьххьара иза гIарабаьлла, ш.оь. 785-гIачу шарахь, Урартун паччахь хиллачу Аргишты I-чо (786-764 ш.оь.шш) неврехьа кхарстар дича. Цу кхарстарехь цо шен мехкан олаллин кIеладаладо «Дуауэхи» (Дай-Iа-хи), «Шериази» (Шера-Аза), «Забахае» (Заб-хи), «Эриахи» (Эри-Iа-хи, гIазкх. маьIна, «река, где живут Ари»), «Апуни», «Катарза», «Гулухати» (Го-ло-ха-тIе. гIазкх. маьIна, «Снежная вершина, и дозор наверху»), «Уитерухи» (Iу-ю-тIера-хи) олу мехкаш.\nгеланча-назорей  – Керста дино олуш ду, Iиса пайхамар Назаретехь вина олий, амма иза вина меттиг, Вифлеем а лору. Филиппера долу, апокрифически инжил тIехь, Iийса пайхамаран «назорей» олий йоккху цIе, цу Назарет гIалица зIе йогIуш яц, кхерста дино магийначу инжилахь санна. «Назара» бохчу дешан маьIна ду, «ду бакъдерг». Хетарехь, и инжил яздиначунна девзуш хилла керстан яздарш ду, шайна тIехь Назарет гIала хьахийна доцу шира тешаллаш. Цу муьрехь, Iийса пайхамар цу гIалара ву бохург, массара а къобалдеш хиллачух тера дац. Грекин мотт буьйцу керстанаш юкъабевлича нисделлачух тера ду, маьIна девзуш доцу и «назорей» дош нисдар Назарет гIалица. «Геланча» бохучу дешан маьIна ду, гIазкхашха аьлча, «Посланник».\n«Iийса» (Иса, ‘Иса, Исус, Иисус - пайхамар )  – Вайн этнос, Ибрахиман тIаьхьенаш елахь, Iийса цIе кхоьллинарг, нах-маттан кхо кхетам бу ишттачу варианташкахь: «I», «Iа»; «й», «йа»; «с» «са». ЦIе кхоьллина и лексема кхаа дешадекъе екъча (Iа + йа + са), билламалла кхоьллина пайхамаран цIеран маьIна гучадолу вайна – «Дух ду са», я «Са ду Дуьхан», ма-дарра аьлча «Дуьхан са». Билгалдан деза хьалхарачу дешадекъехь «а» хийцадалар «и» озаца, я элпаца. ГIазкхашха аьлча, лингвопереход нисло нах-маттахь.\nКъамкъарган мукъаза аз «I» а, дош «Iа» а, нахчийн маттахь масех башхалла йолуш ду:\n1). «(багара йолу) Iа», садеIар; гIазкхашха «пар», «дыхание»;\n2). «Iаьнаре дерзар», «хьакха», «хIуп ала», гIазкхашха «испарение», «дуновение»;\n3). «Iа», гIазкхашха «зима»;\n4). «хилар», «дахар», гIазкхашха «нахождение», «пребывание», «проживание»;\n5). адаман дуьхан синмехалла, я вайн масалехь «Делан са», «Сийлахьа Са», гIазкхашха аьлча, «Божественный», я «Святой Дух». Аз, я дакъалг «й», «йа» догIуш ду гIазакхин «есть», я «эта» олучу маьIница.\nНах-меттера дош «са» гIазкхашха аьлча, «душа» бохург ду. Вайна ма-хаъара, Iийса-пайхамаран са кхолладелла, ненан кийра хIуп аларца кхоллаеллачу сарсалах – АллахIан ницкъах.\nПросмотров: 762 | Добавил: erzu | Рейтинг: 5.0/6