Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - ЦIийнада зуда яло нийат долуш ву сан\nАссаламу Iалайкум! ХIара сайт карийна, кхузара айса пайда оьцур бу аьлла чIогIа дог тешна ю со, Дала мукъа лахь. Хилларг хIун ду аьлча, чIогIа бала латтош цхьа хIума ду соьгахь, цуьнан кIоргера ойла йича хьера ялаза юьссу со. ЦIийнада зуда яло нийат долуш ву сан, амма и цо ялаяхь, дог иккхина йалан бен де долуш яц со. Мел дийцарх, бахарх, шена Дала хьанал динарг ша дIатоттар дац олуш ву иза. Хаза барт болуш Iаш хуьлу тхо и къамел доладаллалц. Цундела, хаа лаьара суна сайн бакъонаш, са пурбанах доьзна дуьйла иза, тIаккха иштта шена дага ма-деъана яло мегаш дуй и зуда, бухарчуьнгара хилла цхьани кепара зен доцуш, йа эшам боцуш? Хьайн тарлахь жоп дала хьажа, ма хуьллу сиха, Дела шен доьхьа! Дела реза хуьлда!\nЛераме йиша! ХIокху хьан хаттарна айсачул дика жоп хенан йохаллийца а, дахарца а хIума алсам зеделла волчу, хьекъалца сол гIолий хир волчу, асчул кхетам говза а дика а лур бу аьлла сайна хеташ волчу вайн цхьана Iеламстаге дахьийтира ас, цуьнгара иштта хIара жоп а деана. Ас чIогIа догдоху, хьайн дагца дерг жимма ахь тIаьхьа а теттина, хьайн хьекъалца ойла а еш ахь хIара юх-юха доьшуш дикка дешар. Кхин а ас догдоху АллахIе, Цо хьан синна паргIато йар а, Цо хьуна синтем балар а, хIокхунах хьуна пайда бар.\n«Бисмилла́хIиррохьма́ниррохьи́м. Вассолату вассаламу Iала́ росу́лилла́хI. Ассала́му Iалайкум ва рохьматулла́хIи ва баракатухI! Тхан бусулба вежарий, йижарий. Вайна юкъахь инзаре бохаме хIуманаш эгар, доьзалш бохар АллахI а, Цуьнан дин а вайна дага ца дар ду, хилларг хилла даьлча бен. Iалийн кIанте Ал-Хьасане цхьана стага аьлла: «Сан йоI ю, ас и маре хьаьнга елча нийса хета хьуна?». Цо цунна жоп луш аьлла: «АллахIах кхоьруш волчуьнга ло ахь и маре. ТIаккха цунна и езахь, цо лоьруш а, сийдеш а кхобур ю и, ткъа цунна и ца езахь, зулам дийр дац цо цунна». ХIара проблемаш ца хилийта, бусалбанашна ша́ саннарг дуьненахь кхин доцуш долу, шайн дин хаа деза, хиъначул тIаьхьа лардан а деза. Тхан бусалба йиша, динах а, дика а долчу хIумангахь хьайл оцу хIуманехь лакхарчаьрга хьажа, хьо санна болу дуккха а зударий-эмгарш тарлуш, бертахь бехаш карор бу хьуна, шайна цунах проблемаш а ца еш. Иза хьекъалха ду, собарха а ду, яхь хиларха ду. Хьан царал эшнарг хIун ду? Уьш санна яхь а, собар а, доьналла а, ийман а долуш яц хьо?\nЗуда ялор шолгIаниг, цигахь цхьа биллам (бехкам - условие) бу майрачунна: иза царна юкъахь шега нийсо ялур ю аьлла тешна а, билггал хууш а хилар ду. И ялург хиларх тешна а, билггал хууш а вацахь, цо шолгIа зуда яло мегар дац. Цул совнаха шолгIа зуда ялор суннат дац, я важиб (тIедоьжна) дац, мегаш а, бакъо йолуш а хилар бен.\nЦхьаннал сов стеган зуда хила магаран масех бахьана ду:\nВайна ца хууш, цхьаннал сов зуда хила магарехь шеко йоцуш дуккха бохамаш бухатохар ду. И бохамаш юкъараллехь баьржина хила тарлуш бу. Церан кхерам массо метта кхача а, чIагIбала а йиш йолуш бу, хIара нийса закон вайна юкъахь ца хилча. Ткъа цо хIоранна а хьашт лоруш а, тидаме оьцуш а ду: цхьана стеганиг а, тобанийнаг (дуккха неханиг) а.\nХIокху «къа́ну́но» (законо) тидаме лаьцначу хьаштех ду, масала божарех «гIарийзат» (зудчуьнга хьашт хилар) чIогIа дерг а, «шахIват» карзахдериг а хуьлуш хилар. Цуьнан зуда цомгаш хила тарло, я цуьнан ламаз доьхна хан яхлуш хила мега, я майрачуьнгахь лаам боцуш хила мега иза, ткъа майра зуда йоцуш веха Iан а, собар дан а ницкъ ца кхочуш хила мега. Цо хIун дийр ду тIаккха? Цунна дика дац кхин зуда ялор, шен хьашт цуьнца кхочуш дан, хьанал а, цIена а долуш, хьарам агIор «шахIват» (хьар) чекхдоккхучул?\nЗударийн дукхалла алсам хила а тарло божарийн дакхаллал, къаьсттина, уггар дика къонахой а, кегийрахой а хIаллакбинчу тIамал тIаьхьа. ТIаккха кхузахь юкъараллин а, зударийн шайн а «маслахьат» (пайда) ду уьш эмгарш хилар, шаьш буьгуш волчуьнга цхьаннал сов дIа а нисбелла. Иза маслахьате ду царна, дуьненахь шаьш деха ерриге хан къена йоIстаг хилла, я маре ца юьгуш йиссина къена зуда а хилла бехачул, мар-зуда хиларан дахарх (супружеская жизнь) хада а хаьдда. Цул совнаха, оцу дахарехь долчу синтемах а, безамах а, ала хIума доцуш цIена хиларх а хаьдда. Иштта нана хиларан ниIматах (диканах, зовкхах) а, оцу мар-зудчун дахаре кхойкхуш, церан кийрахь а, чохь а долчу «фитIратан» (природа, врожденное свойство, амал) кхайкхамах а хаьдда.\nИ мар-зудчун дахар кхаа некъахь цхьаъ бу, зуда яло гIора долуш болчу божарийн дукхаллал сов болчу хIокху зударшна хьалха. Оцу кхаа некъах цхьа некъ ца лелийча ца бовлу уьш:\n1 – Ерриг шайн оьмар (хан, дахар) яккха езаш хуьлу уьш марехь цахиларан къахьонехь.\n2 – Я урх малйина дIахеца езаш хьал хуьлу цера, самукъадаларан гIирсаш хилла уьш ба́хийта, божарийн хьарам ловзарна.\n3 – Я царна зуда йолуш волчу стаге маре баха магош некъ хIутту, уьш кхаба а, олучу хIуманах уьш ларбан а гIора долуш волчу.\nТIаккха шеко яц, хIара тIаьххьара кхоалгIа некъ нийса а, Iедале а, бакъо а, цхьалхадаккхар а, дарбане а молха хилар. Ткъа иза вайн Ислам дино шеца сацам а, кхел а йинарг ду, цундела вайна (бусулбанашна) юкъахь лелош дерг и ду. [АллахIал дика а, хаза а хьукм (сацам, кхел) долуш верг мила ву, цунах (Цуьнан хьукманах) тешаш болчарна гергахь?] (Сурат «Ал-МаидахI», 50).\nТхан бусулба йиша, хьо, ахь ма-бохху, оццул холчу а ма хIотта, гIайгIане а ма хила! Хьайн майра лоруш а, везаш а, цунах доглозуш а, къахеташ а хила. Хьан дика Iу ма ву и. Хьо а, хьан доьзал а ма кхобу цо. Лакхахь вай дийцинчу хьаштех цхьа хьашт цуьнгахь делахь, иза оцу тIехь собаре а, сатухуш а, чохь и бахьанехь дов латтош а вацахь, и дика ду, шен хьакъ доьхуш я лоьхуш вац и. Хьал иштта дацахь, тIаьхь-тIаьхьа духуш, телхаш дIадоьдуш делахь, иза чIогIа кхераме а, бохаме а ду шун доьзална массарна а, хьуна къаьсттина. Юх-юха деша вай яздинарг, дика кхета хьажа, собаре хила. Дахар дохарал, доьзалан барт эгIарал вон а, хала а дукха хIума дац хьуна. Иза шен хьокъах (бакъонах) ваккха ма гIерта. Изза хьал хьоьга хIоьттича, Исламо хьуна кечйина а ма ю, оцу хьолах а, халонах а яла меттиг!\nХьан цIийнада хьо зуьйш хила а тарло, ялийча ахь хIун дийр ду хьожуш. Я цуьнан и яло нийат делахь, я чIогIа лаам а, сацам а белахь а, АллахIан лаам а, сацам а хIун бу ца хаьа вайна. Маса стаг ву ша йина ойла я бина чIогIа сацам чекх ца болуш висина. ТIедогIург АллахIана бен хууш дац. Цундела оцунга ла а догIе, жимма дай де хьайна и гIуллакх. Цул доккханиг тIекхачахь хIун дийр ду вай?! Бакъдерг аьлча, цул доккханиг тIеда́н дан а дац моьттуш бу вайн зударий. Паччахь замангахь, Теркал сехьа а бевлла, Дади-Юрт олу нохчий юрт ягош хилла гIазкхий, зударий а, бераш а хьалххе эвлара арабаьхна хилла юьстах, ларбар дуьхьа, божарий массо а юьртахь биссина хилла, латаран дуьхьа. ГIазкхаша цIийнош дагош, адамаш дойуш, шайга далуш долу цхьа хIума кIелдуьтуш ца хилла. И дерриге а гуш хилла эвлан йистехь лаьттачу зударшна а, берашна а. ТIеялийначу эмгаро аьлла бухарчуьнга: «Ма доккха де ду хIара (елха а ийзош), дай, вежарий, майранаш бу-кх бойуш, юрт ю-кх вайн ягош!». ЛадоьгIна, бухарчо аьлла: «Хьо суна тIееана де хIокхул доккха дара хьуна».\nОцу дешнаша гойту цара и хала ловш хилар. Цхьаболчарна и ша цаларар, шен сийдайар санна, шена тIе эхь доуьйтуш долу хIума санна хета. Иза иштта дац. И цхьанне юьхьIаржо яц. Ерриг хIож кхета ерг майра ву, цо нийсо ца яхь зударшна юкъахь. Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) аьлла: «Ши зуда йолуш волу стаг, цаьршиннах цхьангахьа валахь, къематдийнахь цхьа агIо охьаяхана йолуш вогIур ву». Абу Давуд, Ат-Тирмизий.\nДага ма деъна ялош яц зуда. Хьоьх дагаваларх хIума дац, хьуначул дика цуьнан гIора кхочур дуй нийсо ян хуург дац кхечунна. Хьуначул дика иза АллахIана бен ца вевза. Дагавалар хьоьх а, кхечух а цкъаъа бохаме хир дац. И ялийча ша тIелоцуш дерг доккха жоьпалла дуй хаа деза цунна а, кхечарна а. Вайнаха санна, лелийчахьана ша волу, и хала хIума дац аьлла хеташ велахь, Iехавелла иза. Хийрачу стагана зулам дича санна ду шен чохь йолчу зудчунна зулам дича а. Иза шен зуда яра аьлла и лай ю моьттуш, ша цунна лардан дезаш хьаьккъаш дац моьттуш хила ца веза и. Зударшна юкъахь нийсо еш церан юуш йолу хIума, цара тIеюхуш ерг, чохь Iеш йолу меттиг, кхийолу царна оьшуш йолу хIумнаш, де-буьйса (24 сахьт) даккхар хIора йолчехь – цхьатерра хила деза. Дагна цхьаъ вукхарел алсам езар доцург, дог цуьнан карахь ца хиларна. ХIетте а, иза а шен ма-хуьллу дайдан а, вукху зударшна и безам тIебекъа а хьажа веза и, керланиг жима, я хаза, я хьалдолуш хиларе а ца хьоьжуш.\nМайрачуьнгара зудчунна догIуш долу хьаькъаш:\n1 – Зудчуьнан напгIа. Майра декхарийлахь ву шен зудчунна оьшург латто: юу хIума, тIедухар, молха, кхин цунна оьшург мар-зудчун цIа чохь, стеган аьттоне, гIоране хьаьжжина, иза цунна муьтIахь мел ю. Цо шех майрачуьнга пайда оьцуьйтуш бацахь, майра цунна хIумма а ца латтийча а волуш ву.\n2 – Майра шен зудчуьнца ва́ха ма-веззара цхьаьнавахар. АллахIа омра дина майранашка шайн зударшна дика дарца, уьш лерарца, цаьрца лелош йолу юкъаметтиг (отношени) кIеда-мерзаллийца, гIиллакхца лелаярца, царна хазахетар дарца, цаьрца собаре хиларца, зудчуьнгара хуьлуш болу цатам ларца. Иза цуьнан гIиллакх лакхара хиларан а, ийман дуьззина хиларан а белгало ю. Пайхамар (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) шозза къовсавелла хилла Iаишатаца, хьалхавала вадарехь, нах боцучу меттехь, цуьнца кIеда-мерза хилар шегара гойтуш. Иштта дIа кхин а ду уьш.\n3 – Иза ларъян декхар ву и. Цуьнца ваха ма-веззара цхьаьнавахарха ду, цо и ларъяр цуьнан сий дойъур долчу массо хIуманах. Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) кхо стаг ялсамане гIур вац аьлла: зуда божарех ца ларйеш верг а, божарех тарйала гIерта зуда а, маларна тIераниг а.\nВай АллахIе доьху вайна хезнарг, хиънарг лело аьтто бар, Цуьнан дин тIехь дехаш долуш Цо вай дIакхалхадар, Шен йоккхачу ялсаманахь вай цхьанатохар!».\nЧекхдели вайна кхаьчна жоп. Ткъа сайн агIор, ас хьуна хьалха дина хилла долу хьехар дан лаьа суна юха а, иза билггал дарба дуй сайна хуу дела: эхартах лаце ойла алсам йе, каш чохь хир долчуьнца бала кхачар алсам хилийта, къемат дийнахь АллахIана хьалха хьесапана хIоттор хиларан сингаттам алсам хилийта - дуьненаца болчу баланашна бIаьрхиш а Iенор дац ахь, эхартахь декъал а хир ю хьо. ТIаккха, хьайна хьайн доьзалх беркат дар доьхуш Деле доIа деш хила, даим АллахIан дикане догдохуш хила, хьайн дахаран Iалашо хIун ю (!) сих-сиха дагадоуьйтуш хила. Дала къинхетам бойла хьох.\n02.04.2010 = 17/04/1431


Гуьржийчоь – Цхинвалехь йохийначу хIусмашна уллех дIайоьдуш ю оьрсийн салттий тIехь болу тIеман машен, I8СЕН(ГЕЗГ)2008\nРапортан Коьрта ЖамI\nЦара дина долу коьрта жамI ду, Къилба-ХIирийчоь йозуш йоцуш пачхьалкх ю аьлла къобул яро, алсам даьккхина цуьнан Москох йозуш хилар, аьлла. Цуьнах лаьцна Маршо радионна ша йеллачу интевьюхь дийцира «Дуьненаюкъара кризизийн тобанан» векло Шитс Лоренса:\n«2008 шаре кхаччалц Къилба ХIирийчоьно юкъаметтигаш лелайора кхечу Гуьржийчурча регионашца. Тахана доза дIакъоьвлина ду. Цхьана а стеган бакъо яц цу дозанехула дIасалела, Ахалгорин кIоштIарчу бахархой боцучера. Бюджетах лаьцна аьлча, Къилба- ХIирийчоьнан Iедалша дийцарехь, 99 процент ахча луш ду цаьрна Москохара. Ах хиллала Къилба-ХIирийчохь болу лаккхарчу Iедалан белхахой, Оьрсийчура бахкийтина бу цига. Массо а, кхечаьрца йолу юкъаметтигаш, Оьрсийчухула лелош ю. Цхьана а кепара дуьненаюкъаралла яц цигахь хаалуш. Цулхьалха Европехь Кхерамазаллехула а, Цхьанабелхан а Организацин а, Евробертан а векалш бара цигахь. Евробетан дуккха а, тайп-тайпана проекташ яра цигахь. Европехь Кхерамазаллехула а, Цхьанабелхан а Организацин цIарах тергамхой а бара. ХIинца уьш боцуш бу. Къилба-ХIирийчу Европерачу миссийн векалш буьташ бац. Тхоьга билгалдаха делла долчу массо а хьелашца, цхьа а шеко а йоцуш, иза йозуш хилар вуно алсам даьлла».\n2008-чу шарахь, цигара тIом дIаберзош, Оьрсийчоьно шена тIелаьцна долу декхарш кхочуш деш дац, бохуш дуьйцу Шитс Лоренса:\n«Цу бертийн уггара коьрта дакъа долу, хьалха шаьш хиллачу меттигашка эскарш дIадигар кхочуш деш дац, я Къилба ХIирийчохь а, я Абхазехь а. Оьрсийчоьнан куьйгалхоша дIахьедарш до, хьелаш хийца делла, цундела, ма-дарра аьлча, хIинца кхин хьал ду цигахь, бохуш».\nКъилба ХIирийчоьнна гонах хIоьттина долу хьал теллинчулла тIаьхьа, шаьш динчу хьехарех лаьцна иштта дуьйцу «Дуьненаюкъара кризизийн тобанан» векло Шитс Лоренса:\n«Къорггера долу политикан а, цу мехкан статусех лаьцна долу а хаттарш хIитто хьалхе ду. Дика хир дара, агIонаш шайн экономикан юкъаметтигаш юхаметтахIиттор Iалашонца, некъаш лахарх лаьцна барт бан гIоьртича. ХIинца, вай ма-аллара, Къилба-ХIирийчоьнна а, йисинчу Гуьржийчоьнна а юкъахь доза къоьвлина ду. Тхан хьехамех лаьцна аьлча, оха динчу рапорта тIехь аьллча ду, жим-жима йеш нахана юкъахь йолу юкъаметтигаш дIанисйича дика хир дара, ткъа цунна дозанаш дIаделлар оьшу, аьлла. Дуьненаюкъарчу организацишна болх бан хьелаш кхолла деза, цаьрна муха дIасалела беза бохуш, билламаш бахка а ца гIерташ, иштта дIа кхин а. Хала хеташ далахь а, цкъачунна иза вайна гуш дац».\nНохчийн Эскархой А, ГIишлошярхой А Къилба-ХIирийчохь\n2008-чу шарахь Августехь, Къилба-ХIирийчохь хиллачу тIамехь, жигара дакъа лоцуш бара «Малхбале» цIе йолчу Нохчийчурча батальонан эскархой. Муха тIеоьцуру уьш хIириша а, гуьржаша а дуьйцу цу регионера хьал шен тидамехь латтош а, иза дика девзуш а волчу Маршо радион корреспонденто Кусов Олега:\n«ХIириша нохчий тIеэцара цу хенахь, уьш шаьш лардархой болуш санна, зеделларг долу а, шайн цIахь тIамах чекхбоьвлла болу а, шаьш кхеча армех лардеш болу а нах санна. ТIкъа гуьржий реза бацара царна, хIунда аьлча, Кадыровн режиме цера хьажар ду, Кремло тIехьажа ваийтина стаг иза волуш санна».\nТIкъа хIинца буй-те Къилба-ХIирийчохь нохчийн тIемалой? Кусов Олег:\n«Малхбале» батальонера эскархой Къилба-ХIирийчура дIабаханчулла тIаьхьа, цига гIишлошярхой баьхкира Соьлжа-гIалара. Цигахь, премьер-министр волчу Бровцев Вадиман, тоба гучуялале дара иза. ХIинца цхьабола Нохчийчура гIишлошярхой Цхинвалихь бисина а хила мега. Амма уьш дукха кIезиг хиларна, уьш гуш а бац цу гIалийн урамашкахь, церах лаьцна цхьанне а хууш хIумма а дац. Дукхах берш дIабахана цигара. Ткъа нохчийн тIеман тобанаш Къилба-ХIирийчоьнан территори тIехь яц».\nЦхьаболчу хаамашца, карарчу хенахь Къилба-ХIирийчохь а, Абхазехь а дIатарйина ю, мел-лаххара а, ши тIеман база. 7-гIа база - Абахазехь а, 4-гIа база - Къилба-ХIирийчохь а. Цигахь ву 7 эзар 400 салтти. Зорбанан г1ирсаша дийцарехь Оьрсийчоьнан эскарш дIатардина ду цигахь, уггара лекхачу меттигашкахь, дIахьажча Тбилиси ган аьтто а болуш.


Инфоурок › География ›Конспекты›Конспект урока на тему "Элпаш Е,е яздар", (1-ра класс).\nУрокан ц1е: « Йозанан жима а , доккха а элпаш е , Е яздар».\n1алашо: йозанан жима а , доккха а элпаш е, Е довзийтар. Уьш шаьш а , дешдакъошкахь а яздан 1амор.\n1 .Предметни: берашна девзар ду йозанан жима а , доккха а элпаш е , Е . 1емар ду уьш нийса а ,хаза а яздан.\nПознавательни: Берийн алсамдер ду тидаме хилар , ойлаяр. Берашна хуур ду Е элпо шиъ аз билгалдар (Дешан юьххьехь , мукъачу элпана т1ехьа нисделча).\n3. Личностни: берийн алсамбер бу дешаре лаам. Берийн лаам хир бу оьшучохь г1о-накъосталла дан. Берашна 1емар ду диканиг довза , шайн амалех и кхио.\nЛовзар : « Караде д1алевчкъина дешнаш».\n-Бераш уьн т1е д1аяздина ду дош. Цу даша юккъехь д1алевчкъина ду дуккха а дешнаш. Шуна уьш каро деза. Аса цкъа хьалха г1о до шуна. Х1ун ю латта охкург? (Бел).\n-Караде и дош. (Берашна карадо дешнаш: бел , ела, хало, ала, лаха, болх, лахе, ела).\n(Уьн т1е д1аяздо и дешнаш).\n-Муьлха дешнаш ду совнаха? (Еха, ела).\n-Х1унда? (Элп Ее яздан вайна ца хаьа , дисина элпаш яздан хаьа).\n-Бераш , вай долчу хьошалг1а веана Ч1ирдиг. Ч1ирдигана карийна зунаш , вовшех евлла , вовшийн лоьхуш. Цунна карийна уьш вовшехтоха некъ. И некъ бу дика дешар , шуна бен далур долуш г1уллакх дац и. Цундела вай долчу веана Ч1ирдиг , и дика г1уллакх шуна далур ду аьлла. Цо шуна керла т1едахкарш деана. Уьш ду зуьнан суьрташ чохь. Бераш шуна 1алам дукха дезий? (Деза).\n-Х1ора зу хьа а оьцуш шайна кхочуш далур долу г1уллакхаш харжа. Далур доцург цхьани толлур ду вай. (Бераша план х1отта йо)\n-Вайна тахана девзар ду йозанан жима а, доккха а элпаш е ,Е. Шуна 1емар ду уьш хаза а , нийса а , ша-ша , дешдакъошкахь хоьттина яздан. Евзар ю Е элпан башхаллаш.\n4. Йозанан жима а , доккха а элпаш е , Е довзийтар ,яздар.\nЙозанан жима а , доккха а элпаш е , Е яздар.\n-Бераш, шайгара элпаш юкъара схьахаржа зорбанан жима а , доккха а элпаш е , Е . Мичахь хуьлу зорбанан элпаш? (Книгаш т1ехь).\n-Хьанна девза шуна йозанан доккха а ,жима а элпаш е ,Е? Схьагайта.\n-Х1ара йозанан жима элп е ду,х1ара йозанан доккха элп Е ду.\n-Х1ун кхиамаш бехи аша? (Суна девзи йозанан жима а , доккха а элпаш е , Е).\n-Массарна девзин шуна? Юха гайта сунна. Дика ду , зуьнан да–нана карий вайна. Х1инца цхьацца к1орни каро еза.\nЙозанан жима элп е яздар.\n-Муьлханиг ду шолг1а т1едиллар? (Элпаш е, Е яздар).\n-К1орнеш каро уьш яздан деза гуттара хаза. Далур дуй вайна иза?\nУьн техь гойту йозанан жима элп яздан.\n-Т1адам буьллу белхан мог1анан кхоалг1ачу декъана лахахь , хьалавоьду тасалуриг юьллуш . Лакхарчу белхан мог1анна т1е кхачале хьаьвзаш охьавог1у лахарчу белхан мог1ане. Техкарг юьллу , цунна т1ера д1а тасалуриг юьллу.\nХ1аваэхь яздо элп е.\nКисточкица яздо элп е.\nТептарш т1е д1аяздо элп е.\n-Х1ун кхиамаш бехи аша? (Суна 1еми йозанан жима элп е яздан).\n-Хьан яздина угара хаза? Хьанна карийна к1орни? (Д1ало уггара хаза яздинчунна к1орнеш).\nЙозанан доккха элп Е яздар.\n(Хьехархочо уьн т1ехь гойту элп Е яздан).\n-Т1адам буьллу белхан , гоьнан мог1анашна юккъе, аьрру аг1ор хьаьвзаш горга сиз яздо . Лакхарчу белхан мог1анна техь аьтту аг1ор воьду. Кхузахь лечкъарг юьллуш , хьаьвзина охьавог1у лахарчу белхан мог1анна т1е. Кхузахь юьллу техкарг , цу т1ера д1а тасалуриг.\n-Д1аязде массара элпаш Тептарш т1е. Дага даийта деза , аша хаза ца яздахь , зуьнан к1орнеш карор яц.\n-Хьан кхочуш ди дика г1уллакх? Х1ун кхиамаш бехи аша? (Суна 1еми йозанан доккха элп Е яздан).\n-Хьанна карий зуьнан к1орни? (Д1ало хаза язйиначунна).\nТ1адамаш лаьтта 1ена, 1ена, -\n(Бераша куьйгаш хьалха охьа а дохуьйтий, байтан хьалхара мог1а бешча, парг1ат лестош, куьйгаш дегадо. Цул т1аьхьа, куьйгаш лесточуьра саца а деш, цкъа хьалха керан юкъ хьалаерзайо, т1аккха охьаерзайо) .\n6. 1амийнарг т1ечч1агдар.\n-Уггара хьалха айна хаа деза х1ун ю х1етал-металш т1ехь юьйцург? Мила ву гуттара хьекъал долуш?\nИза боьтту - шура ло,\nТ1аккха шура шуна ло.\nЦунах олург, дийцал аш,\nШуьгахь буй те иза 1аш? (Етт)\nБиъ ловзуш берг, шиь 1уттуш ерг;\nЦхьаъ ластош ерг? (Етт)\nЙоьдуш йитина йоьдург,\nйог1уш йохьуш йог1ург? (Етт)\nКорта шарбеш йолу х1ума? (Ехк).\n-Х1оттор ю вай ЕХК дешан схема. Маса дешдакъа ду ЕХК дешан? (Цхьаъ).\n-Ала ЙЙЭХК? (Муьлха аз хеза дешан юьххьехь? (Й).\n-Ала ЙЭЭХК, Муьлханиг ду шолг1а аз? (Э).\n-Ала ЙЭХХК. Муьлханиг ду кхоалг1а аз? (Х),\n-Аз (Х) мукъа длгау я мукъаза ду?(Мукъаза ду).\n-Ала ЙЭХКК. Муьлха аз ду доьалг1а? (К).\n-Маса элп , аз ду ЕХК дашехь? (Кхоъ элп , диъ аз ду).\n-Х1унда ду диъ аз , кхоъ элп? (Берийн жоьпаш).\n-Е элпо шиъ аз билгалдо дешан юьххьехь , мукъачу элпана т1ехьа нисделча.\n-Аьзнийн цхьанаэдаларш дуй цу дашехь? (Ду ЙЭ).\n-Схемехь муха билгалдоху уьш? (Царна лерина еък1овш цхьаъ йолуш санна ши бос болуш хуьлу).\n-Йилла схема. (Бераша юьллу. Уьн т1ехь йолчуьнца талам бо нийса йилларан).\n-Х1ун кхиамаш бехи аша? (Суна 1еми дешан схема йилла).\n-Х1ун керланиг хии шуна? (Е элпо ши аз билгалдо (Й) , (Э)).\n-Хьанна карийна зуьнан к1орни? Дика болх бинарг муьлханиг ву?\nЙозанан жима а элп е дешдакъошкахь кхечу элпашца хоьттина яздар.\n-Д1адеша и дешдакъош. Муха хоьттина элп е кхечу элпашца? (Вукху элпашца куьйгаш лаьцча санна ду хоттар).\n-Хьан яздина гуттара хаза?\n-Ма дика бераш душ у , боху Ч1ирдига . Ерриге к1орнеш карий шуна. Массара ч1ог1а дика болх би. Цундела Ч1ирдиг сих-сиха вог1ур ву вай долчу хьошалг1а.\n-Муьлха элп яздира вай? (Вай яздира йозанан жима а , доккха а элпаш е, Е).\n-Е элпах х1ун керланиг хии шуна? (Е элпо шиъ аз билгалдо дешан юьххьехь , мукъачу элпана т1ехьахь хилча).\n-Муьлханаш ду уьш? (Й,Э).\n-Е элп ду алп ду? (Берийн жоьпаш).\n-Е элп мукъа элп ду , амма мукъа аз дац. Х1унда аьлча цунна чудог1у мукъа а , мукъаза а аьзнаш.\n-Х1ун кхиамаш бехи аша? Мила ву уггара къинхетаме?\n1алашо: йозанан жима а , доккха а элпаш е, Е кхин д1 а довзийтар. Уьш шаьш а , дешнашкахь а яздан 1амор.\n1 .Предметни: берашна кхин д1а а девзар ду йозанан жима а , доккха а элпаш е , Е . 1емар ду уьш нийса а ,хаза а ша-ша , дешнашкахь кхечу элпашца хоьттина яздан.\nРегултяивни: берашна 1емар ду шайн белхан план х1отто, цуьнан рог1алла а ларъеш , кхиамаш баха. Берашна хуур ду шайн кхиамаш бовза , царех шайна хетарг д1аала, кхачамбацарш нисдан.\nПознавательни: Берийн алсамдер ду тидаме хилар , ойлаяр. Берашна хуур ду Е элпо лелош болу ши некъ: шиъ аз билгалдар (дешан юьххьехь , мукъачу элпана т1ехьа нисделча), цхьа аз билгалдар (мукъаза элпашна т1ехьа хилча).\nЕе элпах лаьцна байт 1амор.\n-Шуна Ее элп дика 1амийта байт 1амор ю вай.\nЖимчу к1ентан бац цхьа бехк,\nШа кагьели «къена» ехк.\nКхо церг бен а ца йиси,\nХ1инца цунах Е хили.\n-Стенах тера ду элп эл Е? (Ехках).\n-Даладе масалаш элп Е хьалхахь долу дешнаш. (Ехк, етт, еха , еса).\n-Элп Е дешан юьххьехь хилча х1ун г1уллакх леладо цо? (Ши аз билгалдо)\n-Кхин муьлхачу меттехь хилча билгалдо Е элпо ши аз? (Мукъачу элпана т1ехьа хилча).\n-Бераш , вай цхьана туьйхира зуьнан доьзал . Шуна ч1ог1а реза ву Ч1ирдиг. Вай г1о дан деза царна 1аьнна кечам бан. Тахана вай гулдан деза 1ежаш. Уьш царна дукха деза. Хьовсал , х1окху 1ежаш т1ехь ду вайна лерина т1едахкарш. Цу т1ера деллар кхочушдинчунна йиш хир ю и 1аж саг1ина зуьнан к1орнешна бала. Шуна лаьий саг1ийна х1уманаш яла? Х1унда? (Иза мелехь ду).\n-Цундела шун йиш ю дика деша , мел баккха. (Схьа а оьцуш 1ежашна т1ера т1едахкарш кхочуш дарур дерш схьакъастаде. Белхан план х1отта е.\n-Вайна тахана кхин д1а а девзар ду йозанан жима а , доккх а элпаш е, Е. 1емар ду уьш дешнашкахь яздан. Хуур ду дешнийн схеманаш х1итто.\n-Х1ун кхиамаш бехи аша? (Тхуна 1еми йозанан жима а , доккха а элпаш яздан).\n-Хьан яздина гуттара хаза? Цунна ло вай 1аж.\nЭлпаш е,Е дешнашкахь яздар.\nУьн т1е яздо дешнаш.\n-Муьлха дешнаш яздина даккхийчу элпашца ?Х1унда?\n-Шина тобане декъа дешнаш. Муьлха дешнаш далийна аша хьалхарчу тобане? (Лерира, бен, еара, еса).\n-Х1унда далийна аша уьш цхьана тобане? (Кегийчу элпашца яздина).\n-Муьлха дешнаш яздина шолг1ачу тобане? (Сану, Нуна).\n-Х1унда далийна и дешнаш цхьана тобане? (Уьш даккхийчу элпашца яздина).\n-Х1ун кхиамаш бехи аша? (Суна 1еми е элп дешнашкахь яздан).\n-Хьан яздина хаза?\nКерла дешнаш кхоллар. Дешан схема х1оттор.\nМел – ( бел, тел)\nГел – ( цел).\nПес – (кхес)\nБен – (пен).\n-Бераш д1адеша уьн т1ера дешнаш. МЕЛ дашехь элп М д1а а даьккхина Б дилла . Муьлха дош хили? (Бел).\n-Юха элп Т диллича ? (Тел).\n(Иштта толлу важа дешнаш) .\n-Х1инца х1оттор ю вай БЕЛ дешан схема. Маса дешдакъа ду БЕЛ дашехь? (Цхьаъ).\n-Ала ББЕЛ. Муьлханиг лу хьалхара аз? (Б).\n-Аз (Б) мукъа ду , я мукъаза ду? (Мукъаза).\n-Ала БЭЭЛ. Муьлханиг ду шолг1а аз? (Э).\n-Ала БЕЛЛ. Муьлханиг ду кхоалг1а аз ? (Л).\n-Маса элп ду БЕД дашехь? (Кхоъ).\n-Муьлхачу элпана т1ехьа ду элп Е? (Б).\n-Х1ун эр дара аша: мукъаза элпана т1ехьа хилча х1ун башхалла хуьлу Е элпан? (Берийн жоьпаш).\n-Мукъаза элпашна т1ехьа нисделча Е элпо билгалдо цхьа аз (Э).\n-Схема йилла массара.\n-Аьзнийн цхьанаэдаларш дуй БЕЛ дашехь? (Ду БЭ).\n-Х1ун керланиг хии шуна Е элпах лаьцна? (Е элпо цхьа аз билгалдо мукъачу элпана т1ехьа хилча).\n-Д1аеша предложенеш. Муьлхачу элпаца йолайо х1ора предложени? Х1ун юьллу чаккхенга?\n-Хьан язйина и хаза? Цунна 1аж лур бу вай?\n-Муьлха элпа яздира аша тахана? (Элпаш е,Е).\n-Х1ун хаьа шуна Е элпах лаьцна? (Е элпо билгалдо ши аз мукъачу элпана т1ехьахь хилча , дешан юьххьехь хилча. Цхьа аз билгалдо мукъазачу элпана т1ехьа нисделча).\n-Хьан гулди угара дукха 1ежаш? Хьан даьккхи саг1а?\nВсего просмотров: 377896


Оьрсийн талламча вийна аьлла бехкевийриг дIалур вац Гуьржийчоьно\nОьрсийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан талламча Шишкина Евгения юьйш дакъалаьцна ву аьлла, бехкевечу 28 шо долчу Сумбаев Ярославна экстрадици яр юкъахдаьккхина Гуьржийчоьнан Iедалхоша, яздо "Коммерсанто". Хьостано билгалдаккхарехь, Оьрсийчоьнан а, Гуьржийчоьнан а юкъаметтигаш талхарца доьзна ду экстрадицин процесс сацор.\nСумбаевн гIуллакх политикан бух болуш ду аьлла, тешна бу гуьржийн журналисташ. Кхечу пачхьалкхашна Оьрсийчоьно кибер атакаш ярх цунна хуучух тера ду, цундела Шишкина ерна иза бехкеван гIерта.\nОьрсийн ницкъаллийн структураша хьалхо дехар динера Тбилисига, талламча ер ца хьахоша, поездан билеташца цо харцонаш лелор таллархьама Сумбаев схьалахьара аьлла. Стигалкъекъа-баттахь Тбилиси реза хилира Сумбаевна экстрадици ян, амма цуьнан адвокаташа латкъамбира Гуьржийчоьнан Лакхарчу кхеле.\nАстраханера орамаш долуш ву Сумбаев. Стохка гурахь дIалаьцнера иза Тбилисехь Интерполан дехарца. Поездан билеташ духку "Российские железные дороги" компанийн-агентийн почта яьстина хакерийн тоба вовшахтоьхна цо аьлла, бехкевеш ву иза Оьрсийчохь. Ишта федералан а, дуьненаюкъарчу а лехамашкахь вара иза, банкоматех пайда а оьцуш, банкан картанаш тIера ахчанаш лечкъадарна. Хакерийн атакаш йина ша аьлла, бехк тIелецира Сумбаевс хьалхо. Амма цо тIе ца дуьту, ша талламча верна бехкехилар.\nОьрсийчоьнан а, Гуьржийчоьнан а юкъаметтигаш ийгIина, байначу баттахь парламентийн ассамблейн йоьдучу кхеташонехь гуьржийн парламентан спикеран гIант дIа а лаьцна, оьрсийн депутато Гаврилов Сергейс къамел динчул тIаьхьа протесташ йолийча. Кху беттан 8-чохь дуьйна Оьрсийчоьно совцийна Гуьржийчу лела шайн кеманаш.


Еарриг а Европехь нохчий, гIалгIай бохийна де дагалоцуш цхьаьнакхетарш ду дIахьош Чиллан-беттан 23-чохь. Массо а аьлча санна Малхбузерчу пачхьалкхийн коьртачу шахьаршкахь дагалецамийн суьйренаш я митингаш кечйина вайнаха.\nФранцехь Парижехь а, Ниццехь а, Нантехь а дIахьура ду цу кепара цхьаьнакхетарш. Францин коьртачу шахьарехь нохчий а, гIалгIай а вовшахкхетарх лаьцна дуьйцу Парижехь вехачу историн Iилманчано Вачагаев Майрбека: „ТIаьхьарчу 18 шарахь цхьа а шо юккъера ца доккхуш Чиллан-беттан 23-чохь вовшахкхета нохчий. Кху шарахь иза Республикан майда цIке йолчу Парижан юккъерчу майданахь хир ю. Кегий а, баккхий а нах гулло цига, францхой а гулло, нохчашца озабезам болуш болу. И цхьа митинг ю аьлла хета суна массо а нохчий хIора шарахь гуллуш“.\nНиццехь хIора шарахь санна къам дохоран де дагалаца нах вовшахтухуш ву нохчийн, гIалгIайн ассоциацин куьйгалхо Магомадова Рамзан: „1944-чу шарахь вайнахана дина долу таIзар массарна а дIадовзийта Iалашо ю тхан. Францхойн маттахь брошюраш а ю оха кечйина. ДIадохор гина баккхий нах а, цигахь бинаберш а бу оха кхайкхна. Беллачарна тIера доIанаш а деш, сагIанаш а дохуш хIума дийр ду оха“.\nАвстрехь хазанехасанна мехала конференцин хьесапехь цхьаьнакхетар ду цигарчу нохчийн шина юкъараллин цхьаьнатохаралло дIахьош. „Ичкерия“ цIе йолчу цхьаьнатохаралло а, „Нохчийн нанойн маша“ цхьаьнатохаралло а кечйина ю и дуккхаъ австрихойн политикера а, исбаьхьаллера а хьеший кхайкхина йолу суьйре.\nНикархо ИбрахIима дуьйцу „Тахана вай кхуза кхайкхина беза хьеший а бу, политикаш а, жигархой а. Вайн Iалашо ю кхузарчу Iедалашна вайн тIехь йина геноцид йовзийта. Цу тIехь вайн дика аьтто а баьлла кху шарахь“.\nКъам дохор дагалоцуш цхьаьнакхетарш иштта Ослохь а, Хелсинкехь а, ХIаагехь а, Нью-Йоркехь а, цхьа могIа кхечу гIаланашкахь а дIахьош ду пIераскан дийнахь.\nХьанна новкъабеана нохчий махкахбахар дагалоцуш хIоттийна Соьлж-ГIалара хIоллам?\nИэсехь а доцу денош билгалдохур ду Нохчийчохь\nДепортацех яьхначу филмийн чот кхуьуш ю, ...уьш гайта дихкинехь а\nНохчийчоь: лецарш, зенаш, махкахбахар...\nНохчий Страсбургехь цхьаьнакхетар юкъахдаккха гIерта шайгахь тIехь сов Iилма хета молланаш\n«Лайначу баланах мукъа ца довлало тхо»\nТасадаларш хилла Тбилисехь


www.islamannur.org - IУМДАТУЛ-АХЬКАМ: Парз лийчарах дерг дуьйцу дакъа\nIУМДАТУЛ-АХЬКАМ: Парз лийчарах дерг дуьйцу дакъа\n28. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Цкъа, хих валар тIедоьжна а волуш, Меднарчу цхьана урамехь Пайхамар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) дуьхьал кхийтира суна. Цуьнах къайла а ваьлла, (цIа) а вахана, лийча а лийчина, (цул тIаьхьа Пайхамар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) волучу юханехьа схьавеара со). Ткъа цо хаьттира: «Мичахь вара хьо, хIай, Абу ХIурайра?». (Аса) жоп делира: «Хих валар тIедоьжна вара со. Цундела, цIена а воцуш, хьан гуламехь сецар ца дийзира суна». (Аса аьлларг хезначу Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна)) аз айдира: «ТIехсийлахь ву-кха АллахI!» («СубхьааналлахI»). Бакъдолуш, бусалба (цкъа а) нажжаз хуьлуш ма вац!» (ал-Бухари: 283, Муслим: 371).\n29. Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) декхарийлахь волучу хих ша волучу хенахь цкъа дуьххьара шен ши куьг дуьлура. ТIаккха ламаз дале хьалха ша ма-эццара ламаз оьцура цо. ТIаккха шен шина куьйгаца месаш хьакхайора цо, юккъе массанхьа пIелгаш а кхачош. Ткъа (коьртан) дерриге чкъор тIунделлийла шена билгалдаьлча, кхузза хи дуттура цо шен (коьртана) тIе. Цул тIаьхьа кхийолу дегIан (ерриге меженаш) хих йохура цо».\n(Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна)) дийцина: «Со а, АллахIан элча а (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), (лийчар тIе а доьжна, хих дала дезча) - цхьана пхьегIара хи (хIораммо а шен-шен) канахь схьа а оьцуш, луьйчура» (ал-Бухари: 272-273, Муслим: 321/43-45,316).\n30. Пайхамаран (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) зудчо Хьарисан йоIа Маймуна (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Декхарийлахь волучу хих вала везачу Пайхамарна (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) кечдина хи диллинера аса охьа. Ткъа цо шен аьтту куьйгаца аьрру куьйга доьттира и шозза я кхозза. ТIаккха шен бехкен меттиг цIанйира цо. Цул тIаьхьа шозза я кхузза шен куьг лаьттах я пенах хьаькхира цо. Цул тIаьхьа бага а, мерачу а хи кхаьрзира цо. ТIаккха шен юьхь а, ши пхьарс а билира цо. Цул тIаьхьа шен коьртана тIе хи доьттира цо. ТIаккха шен дерриге дегI даьккхира цо хих. Цул тIаьхьа, (ша лийчиначу меттигера) дехьа а ваьлла, шен ши ког билира цо. ТIаккха аса (гата тайпана) цхьа бехчалг еара цунна. Ткъа и дIа а ца оьцуш, шен шина куьйгаца хи охьадегон волавелира иза» (ал-Бухари: 274, Муслим: 317).\n31. Iумаран кIанта IабдуллахIа (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина: «Цкъа ХаттIабан кIанта Iумара АллахIан элчане (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) хаьттира: «Тхох хьанна а, хих валар тIехь а долуш, дIавижа мегаш дуй-те?». Цо жоп делира: «Мегар ду, нагахь цо ламаз эцнехь. ТIаккха, хих валар тIехь а долуш, дIавижа йиш йолуш ву иза» (ал-Бухари: 287, Муслим: 306).\n32. Пайхамаран (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) зудчо Умм Салама (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «(Цкъа) Абу ТIалхьан зудчо Умм Сулаймас, АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) волучу а еана, элира: «ХIай, АллахIан элча! Бакъдолуш, АллахI бакъдерг (аларехь) эхь хеташ вац-кха! (Ткъа дийцахь суна): зуда лийча езаш юй-те, нагахь гIенах стагаца шен эвхьаза гIуллакх деана гахь?». АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) жоп делира: «Еза, нагахь цунна ша (самаяьлча) тIуналла гахь» (ал-Бухари: 130, Муслим: 313).\n33. Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «(Гуттар а) АллахIан элчанан (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) духарна тIера ораллин (лараш хица) дIацIанйора аса. Ткъа цул тIаьхьа ламазе араволура иза, (оцу хенахь а) коч хин тIеданех якъаелла яьлла а йоцуш».\nМуслиман ривайатехь аьлла: «АллахIан элчанан (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) духарна тIера оралла, хьакха а йой, дIацIанйора аса. Ткъа цо иза а тIехь шен ламаз дора» (ал-Бухари: 229, Муслим: 288).\n34. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Нагахь (стаг шен зудчун меженех) еа меженна юккъе охьа а хаахь, ткъа цо (шен Iоврат зудчун Iовратна) чоьхьа а даккхахь - лийчар тIедоьжна цунна».\nМуслиман ривайатехь аьлла: «…васвалар ца хиллехь а» (ал-Бухари: 291, Муслим: 348).\n35. Абу ЖаIпар Мухьаммад бин ал-Хьусайн бин Iали бин Абу ТIалиба (АллахI реза хуьлда царна) дийцина: «Цкъа со, сайн деца а, иштта кхечу нахаца а цхьаьний IабдуллахIан кIант Жабир (АллахI реза хуьлда цаьршинна) волучохь дара. И нах цуьнга хетта бевлира: лийчарах дерг муха хила деза аьлла. Цо жоп делира: «(Оцу гIуллакхна) цхьа сахь хи тоьуш ду». Цхьана стага элира: «Суна тоьур дац и оццул». Жабира элира: «(Дера) хьайчул дукха месаш йолчунна-м тоьъна и, хьол диках волучунна а!». Цул тIаьхьа, тхуна хьалха а ваьлла, имаман меттиге дIа а хIоьттина, ламаз дайтира цо тхоьга цхьана кучахь.\nМуслиман риватехь оцу дийциначунна тIе аьлла: «Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) гуттар а кхузза дуттура шен коьртана тIе хи» (ал-Бухари: 252-255).\nЦо дийцина: «Суна тоьур дац и оццул» аьлларг - ал-Хьасан бин Мухьаммад бин Абу ТIалиб вара (АллахI реза хуьлда царна), ткъа цуьнан да - Мухьаммад ибн ал-Хьанафи вара.


Цхьа бутт хьалха дара иза. Фейсбукехь цхьа вуно хаза байташ яра оьрсийн маттахь Соьлж-ГIаларчу цхьана, кхин къона а йоцчу зудчо яржош.\n- Оффай, ма тайна ю уьш! Ас сайн «Нана» журнала тIетоха мегий хьан уьш? – хоьттура яздархочо Джумалаева Лулас байтийн да язъеллачуьнга.\n- Сан могIанаш кхин эхI-аьлла а ма бац, Дела реза хуьлда оццул боккха мах хадорна. Магайой ахь сан уьш зорбане? – цхьа кура хоьттура Фейсбукехь «Эл Эмм» шех олучо.\nЦул тIаьхьа иттаммо а яздира байташ вуно бIаьрла, дагах кхеташ ю, мега дера уьш нахала яха, аьлла.\n...Амма цхьа адам делира юкъа, «Эл Эммина» цхьа вон тохар деш, човхош. Цо интернетерчу Стихи.ру сайте байташ ешнарг а хьовсош, дагахьбаллам боссийра массеран а коьрте – ПЛАГИАТ.\n«Эл Эмма» шен ю бохуш Фейсбуке йохучу байтийн дуккха а хьалха дуьйна а болуш нисделира шайн авторш. Эццахь массара а емалъян йолийра нехан могIанаш лечкъош йолу «Эл Эмм», хIетахь яррах, йоцуш ю иза Фесбукехь хIинца а.\nРогIера масал шен Маршо Радион ду. Кхушеран бIаьста тхан авторо шен рогIера эфир кечйинера нохчаша вовшашца ечу забарех лаьцна «Лекъаш яц вайнехан барта кхолларалла» аьлла. Цунна а дира къола.\nЦхьаъ бен доцчу нохчийн «Даймохк» газетан агIонтIе елира ши бутт хьалха, Гезгамашин-беттан 29-чохь «Забар – вайн дахарехь» аьлла» ирта. Маршо Радионо ма-яхккара, могIа а ларбеш, охьаехкира журналисто ярташкара оха гулйина забарш.\nМаршо Радионо хаамбира «Даймехкан» сайте, оццу иртанна бухахь, шун журналисто тхан болх шена долаэцна аьлла. Жоп шеггара автор ю бохучуьнгара деара. «Хударан кедах Iехабелла махках бевллачарна дуьненах а плагиат таръелла! Халкъан забар – иза юкъара ю,» - аьлла.\nБакълоь «Даймохк» газетехь тоьллачех ларалуш йолу корреспондент Амаева Б. – забар юкъара ю. Амма дуй юкъара эфир дIахьочу тхан журналисто олурггий, цо язде корреспондентан дешнашший?\nМаршо Радионо тема йолош олу: «Вайнехан кицанаша а, аларша а, дустарша а санна, ненан мотт хазбеш, тобеш, кIаргбеш, шайнчул дакъалоцу, шен маттехь аьллачу забарчуе дашо а».\n«Даймахко» а боху тхол тIаьхьа, ах шо гергга хан яьлча ша тоьхначу материалехь изза, хийцина яц цхьа а цIоьмалг. Доцца аьлча, плагиат гуш ю цхьа аэкспертиза а, я кхел а ца оьшуш. Амма эхьдоцург шайга бехкбаьккхинарг а волуш ерзийна газетан материална бухахь иккхинчу диалогехь «даймахкахоша».\nБоккхачу лазамца тIеоьцу цхьаболчу авторша шайн болх кхечара лачкъор. Къаьсттина халонга долу къола музыканташна.\nРамзаева Бирлантца, массарна а евзачу пондарчица хилара тхан плагиатах лаьцна къамел. Маршонан байракх шегара охьа ца йиллархьама еха Бирлант даймахках а хьоьгуш кхечу махкахь, кхечу континента тIехь.\nЦуьнан эшаршкара цхьаболучара лоькху тахана Нохчийчохь хьена ду а ца хьахош дешнаш, вукхара – караэцна цуьнан эшарийн мукъамаш. Уггаре халаниг ду Рамзаева Бирлантна цо шен эшарш ша къонахий лоруш хиллачу нахана лекхана хилар, таханлерчу къолахоша цуьнан эшарш цо къонахий ларране а а ца лорручу нахана лоькхуш нисдалар.\nКанадерчу Торонтохь – иза, Чехин коьртачу шахьарахь Прагехь – тхо.\nРамзаева Бирлант: Уьш стенна беша сан эшарш лекха, со-х а ца еший царех?!\nСоциалан машанашкахь дижаза дуьйцу нохчаша кхин а цхьана плагиатах. Ростовхь ю «Окраина» («Дозанан йист») цIе а йолуш байтанчийн юкъарло. Цига а лелаш, цигахь шен ю а бохуш, Ахматова Раисин а, Сулаев Мохьмадан а оьрсийн матте яьхна йолу байташ долаерзийна цхьамма – Пехтерева Маринас.\nОцу нохчийн шина поэтан ша лачкъийначу байтийн кочарх кинжка йина, иза ара а хецна цо. Оцу зудчун плагиатах лаьцна дехха орцанаш дехира Нохчийчуьрчу жигархоша Пехтеревас байташ тIейиттинчу Стихи.ру сайте. Сайто къера а хилла, билгалдаьккхина тIаьххьара а, байтийн авторш Ахматова а , Сулаев а хилар, уьш шен цIарх Пехтеревас сайте хIиттийна хилар а.\nХи санна даьлла лелачу плагиаталлах Маршо Радионо къамелдира нохчийн публицистца, хьехархойн институтехь болх бечу Iилманчица Серганова ТIаусца. Иштта нисделира и къамел.\nСерганова ТIаус: Цхьанна низам лелаш, вукхунна - ца лелаш хила йиш яц\nОьрсийчоьнан гражданаллан кодекса тIехь силадолу 70-гIа дакъа ду плагиатах а, авторийн бакъонех а лаьцна. Амма Серганова ТIауса ма-аллара, дага ца йогIу цхьаммо кхечунан интеллектуалан бахам лачкъийнера аьлла кхелаша куьйгана цIена боцу нах бехкебина меттиг.\nХIун ду ала оцу хьокъехь. Масех шо хьалха Вашингтонерчу Брукингсан интситуто IилмангIирсашца талламаш а бина, билгалдаьккхира Оьрсийчоьнан президента Путин Владимира ша шегарчу дарже хIоттале хьалха ша язйинчу Iилманан кандидатан болх хIоттийна Питтсбургерчу шина профессоран Кинг Вильяман а, Клиланд Дэвидан а йозанаш а лечкъийна аьлла.\nБинчу талламо бохура Путинан плагиатан барам NI_MPU бу, аьлча а, юккъерчу хьесапера. 218 агIонах хIоттийначу Путинан диссертацехь нийсса вуно доккха дакъа нисделлера, хIора дош а диссертанто хьахийна воцчу оцу шина Iилманчин белхашна тIера схьаэцна. Иштта лачкъийна Путина ша шен кандидатан балха юкъаэцна 6 диаграмма а, бохура къола Iорадаьккхинчу Вашингтонерчу институто.\nАмма скандал йирзира Оьрсийчохь шина Iамеркахочунна неIалташ а хьежийна.\nИштта ехачу пачхьалкхехь Ахматова Раисин, Сулаев Мохьмадан, хьумаршийн, я илланчин Рамзаева Бирлантан похIма муьлш бу а ца хуучара лачкъор-м дан къад болуш хIума а!\nШех "къола" а ца олу къола


Молдова - Абхазин а, Къилба ХIирийчоьнан а векалаллаш Тирасполехь (Приднестровье).\nАбхази а, Къилба ХIирийчоь а йозуш йоцу пачхьалкхаш лору Шеман Iедало. Цунах лаьцна дуьйцуш ду Шеман арахьарчу гIуллакхийн министралло бинчу хаамехь. Сухумехь а, Цхинвалехь а хир ю Шеман векалаллаш. Ткъа Димакъехь схьайоьллур ю абхазийн а, къилбахIирийн а дипломатийн хьукматаш.\n2008-чу шарахь Абхази а, Къилба ХIирийчоь а йозуш йоцу пачхьалкхаш хиларх лаьцна сацам бира Оьрсийчоьно. Иза хилира оццу шарахь Марсхьокху-баттахь, масийтта дийнахь Оьрсийчоьнна а, Гуьржийчоьнна а юкъахь тIом хиллачул тIаьхьа.\nТбилисино а, Малхбузерчу пачхьалкхаша а и территореш дIалаьцна лоруш ю. Оьрсийчоьно санна Абхази а, Къилба ХIирийчоь а йозуш йоцуш пачхьалкхаш ю аьлла сацам бина Никарагуано а, Венесуэло а, Науру Республико а. Цхьаьна юкъана изза динера Вануату а, Тувалу а пачхьалкхаша. Делахь а тIаьхьо цара хийцира шаьш бина сацам.\nДIадаханчу кIиранах Iамеркан Цхьаьнатоьхначу Штатийн Пачхьалкхан секретаро Помпео Майка кхайкхам бира Москохе, Абхазера а, Къилба ХIирийчуьра а эскарш арадаха аьлла. Цо дIахьедар дира, Вашингтоно уьш Оьрсийчоьно дIалаьцна йолу Гуьржийчоьнах дIакъасто йиш йоцу территореш лору аьлла. Помпеос билгалдаьккхира Iамерко Тбилисина кхин дIа а гIортор еш хилар.\nШемахь 2015-чу шарахь дуьйна дIатарйина ю Оьрсийчоьнан тIеман контингент. Оьрсийчоьнан эскархой гIо деш бу Шеман президентан Асадан эскаршна оппозицин герзаца йолчу тобанашца тIом беш.


Роскомнадзоро шайн ресурсаш дIакъовлар къовсур ду нохчийн оппозицин IАДАТ боламо\nСоьлжа-ГIаларчу Заводской кIоштан кхелан сацаман буха тIехь Роскомнадзоро дIакъевлина Оьрсийчоьнан территори тIехь Нохчийчуьрчу Iедалхошна оппозицехь лаьттачу IАДАТ боламан интернет-ресурсийн цхьа дакъа. Блок тохаран бахьанашлахь Нохчийчоьнан прокуроран гIовса хьахийна "Кадыровн зуламе режимах" лаьцна публикацеш.\nМангал-беттан 12-чохь тIеийцира кIоштан кхело сацам, амма IАДАТАН сайт хIинцца дIакъевлина. Блок тоьхна иштта ACTIVIST_CHAT, IADAT_CHAT, IADAT, ютьюбан видеохостингера боламан канална а, социалан "ВКонтакте" машанара "Карфагенон" тобанна а.\nНохчийчоьнан прокурароран гIовса билгалдоккху, телеграм-каналаша а, ютьюбера аккаунто а зорбане йоху материалаш "зуламе битам" а, "негативе чулацам" а болуш ю, иштта "пачхьалкхан куьйгаллина а, бакъоларъяран органашна а дуьхьал" экстремистийн дIахьедарш долуш ю аьлла.\nЛингвистийн талламан зерашца, адам ницкъбан дуьхьалдоккхуш ю хIара комментареш: "Кадыровн режимна дуьхьал болийначу къийсамах схьакхета"; "Вайн къийсам эвсара хилийтархьама, оьшу ахча, цундела ма кхера вайн юкъарчу гIуллакхна шайн бахамера ахчанца харж ян"; "Вай хIораммо а ша шегара жоп деха деза".\nКарарчу хенахь Оьрсийчоьнан бахархой тIе ца кхачало оппозицин боламан цхьайолчу ресурсашна, провайдеро хаамбо: "Оьрсийчоьнан низамийн тIедахкаршца а догIуш, цхьайолу ссылкаш йоцуш ю".\n"И сацам къовса гIуртур ду тхо. Амма, вайна хууш ма-хиллара, тахана Оьрсийчохь режимна товш боцурш дIакъовлуш бу гуттаренна а, цундела интернетехь тоьхна блок юьстах юьтуш, оцу агIонашка вала йиш ю VPN-н олучу технологешца. Йиллина керланаш тхайн майданашкахь зорбане йохур ю оха кхин дIа а, тхан агIонаш еша аьтто хилийта, VPN-ца тхан сайте бийла а ца оьшуш", - дIахьедина Кавказ.Реалиина еллачу комментарехь IАДАТАН векалша.\nКарарчу хенахь Нохчийчохь Iедалехь болчарна дуьхьал лаьттачу оппозицин IАДАТ боламо дIахьедира, дукха хан йоццуш изза цIе а йолуш, шаьш кхоьллинчу сайтана хакерша тIелетарш до аьлла.\nСтохка Охан-баттахь кхоьллинчу IАДАТ телеграм-канало ша "Кадыровн диктатурина дуьхьал йолийна халкъан болам" лору. Нохчийн оппозицин IАДАТ телеграм-каналан зерашца, яхначу аьхка Нохчийчохь лачкъийна вигира мел лахара а 212 стаг. Лачкъийна бигинчу цхьаболчийн кхолламех Маршо Радионо шен агIонашкахь яздира.\nЗазадоккху-баттахь юкъаяьккхира телеграм-канало "Ютуху мозий" проект: мила, мичахь вадийна, хIун зуламаш дина кадыровхоша хоуьйту цо.\nКавказ.Реалиица къамел динчу "Iазапна дуьхьалояран комитетан" юриста Янгульбаев Абубакара бакъ лору IADAT-о яржош йолу информаци: "Суна гарехь, IADAT-о информаци лецначийн, байначийн гергарчаьргара, лулахошкара лахьайо. Цо аьлла масех меттиг зен сан а дезна, паблик бакъ луьйш карийра", – элира юриста.\nКарарчу хенахь IАДАТ канале язвелла ву 16 эзар стаг, дийнахь 250 эзар стага йоьшу цара зорбане йоккху материал, дуккхаъчара пайда а оьцу царех, - аьлла ду йиллинчу статистикехь яздина.


Шегара бегаш дIабаьхча, мегар а вацара нохчо!\nГIуран-бутт 12, 2015\nНохчий ларбеш, церан синош дахаран Iаткъамех лардеш, гIаролехь лаьтташ санна, сема беха халкъалахь бегаш. Мел боккха бала тIебоьжча а ца буьту нохчочо шегара синан белам, халонех кхардар, цавашар. Оцо могашалла а латтайо къомехь олий хетало.\nАхь дIа ахка ваьккхича,мел гIаддайна нохчо а ца караво дийца забаре хIума доцуш. Цхьа дарба, сатеден молха санна тIеоьцу забаре,шен метта аьлла дош дукхахболчу нохчаша.\n-Ванах, хьенех, кхин хIара ду ала гIуллакх а доцуш,хьо стенна воьду говр-ворданахь оццул беха некъ бадийна лула юьрта,минех ган аьлла,шега хаьттича,ваха ваьллачо жоп делира боху:\n-Вай гIондолчу эхартаро воьду,хIара сайн бIарзделла сатедеш,оцу сайн накъосте,мацах-мацахлера забаре хIумнаш дийцийта. Цунна а дайна,беламе дош хаза хийла нохчо реза хилла гIеххьа хало лан а,дуьхьало къарьян а.\n1944 –гIа шо. Нохчий цIерпошт тIехь Сибрех дIабуьгуш. Шалон тIехь цхьана хIуманна тIехула дов даьлча зудчунна и лерга юх ягош майрачо тIара тохарх дуьйцуш ву Теркйист кIоштера 80-ра ваьлла къано Гизуев Хьусайн.\nГизуев: «Сибрех дIадуьгуш зудчуьнгара,цхьаъ даьлча,майрачо хIусамнана тIара тоьхна.-Ас хIара дицдийр дац хьуна!-эккхийтина дарьеллачу зудчо.- Цу дела вазлора, ца дицдахь,ас дешначу къорIанор хир ю хьох хаза неха санна зуда хир ю-кх!-жоп делла майрачо.\nБалане беха некъ бадийна,бохийна нохчий ГIум-Ази дIабуьгуш,наггахь нах мацалла ца балийта хIора а шалон чу юург кховдош хилла.\nЦхьангге а дегабаам ца байта, букъ тухий цхьаъ а дIа хIоттавой,хIора декъана тIе пIелг а хьажош, цуьнга цIе йоккхуьйтуш хилла юург дIалучун стеган. Нехан самудаккхархьама,баккхийчара 11-12 шо долу жима кIант хIоттавора букъ тухий, цIерш яха дIа бохуш дуьйцу Гизуев Хьусайна.\nХьусайн: « Юург екъа а йоькъий,охьа а юьллий, Нохьа бохуш вара,Азун Зухайрера кIант,- Нохьа дIаверзал! Цуьнга букъ а тухийти,олура- Нохьа хIара хьенан ю? Уггар хьалха эр дара: -Тхан ю! «ГIагI!» олий белалора чуьранаш.\nМуьлххачу хьелашкахь еш хилла вайнаха забарш. Мацах мацах марха дастарх дуьйцуш ву изза Гизуев Хьусайн.\nГизуев: «Шайн дас ша жима волуш,говр тIе а вихкина, марханаш къобалдан вахара со,говрахь Ломаз –юьрта»,- дийцина балха тIехь Мохьмада Джабраале.-Мехкаршна говр чу а хоьхкуш,йовлакхаш дехира ша зудаберашкара»- дийцина Мохьмада.\nЦо буьттурш пуьташ бу-кх аьлла, шекваьллачу кхо накъосте мохь тоьхна-кх:\n-Новрди ,схьаволахьа,кхо дуьйцуьнга ладогIахь! – ХIун боху цо?- Жима волуш говран нуьйр тIе а вихкина дас марханаш къобалдан вахийтинера ша боху Ломаз-юьрта. Цигахь цIено чубахча а ца буьтуш, тIе говр хьийзош, мехкаршка йовлакхаш охьатийсийтира ша боху. Хьо теший цунах?\n-Хьо муха теша цунах?\n- Ой дера теша пенаш бен доьттина а доцуш, кор, неI доцуш цIенош ца хуьлу вай? - тодан воьлла Новрди,амма и дийцина Мохьмад къар ца велла.- ХIан-хIа и бакъ дац,тIетиллина тхов а болуш цIенош дара уьш.\n- Чуьра нах дIа бахна,неIарш дIа евлла, бутойоьлла бежний ачу а лелхаш,цIенош хилла хир ду-кх тIаккха!-дIадерзо гIоьртина Новрди. _Чохь Iаш нах а болуш цIенош дара мехкарий чулилхинарш!-чIагIвелла Мохьмад. Ша гIодан гIертарг валлане юха ца ваьлча Новрдис аьлла: -ХIан, Мохьмад, ас сайга далург дина хьуна, соьга кхин ца боттало пуьташхIинца биснарш айхьа боттахь».\nШайн цхьа хатI,муха ала цунах шатайпа тIум-чулацам хиларца къаьсташ ю шира забарш. Цу могIарера хета суна хIара а. «ГIу чуьра хи даккхалц аса яийта ала хьенехе!-аьлла, кIант ваийтина лулахочо. Шен лулахо дика вевзачу вукхо:»Ца ло,аса кIа дакъо езаш ю» юхавахийтина кIант.\n-Асана тIехь дакъош ца хуьлу кIа,яийта ала цуьнга!-юха а дIахьажийна кIант лулахочо.-Йинчу бехказлонах кхета лууш а ца хилча, и аса юхаяла а луур дац цунна. Ца ло ала!- йоцуш вахийтина кIант.\nДийца забаре хIума доцуш нохчо,юьртахо-м хьала а,охьа а каро хала ду. Цу забарех воьттинчех цхьаъ ву Казбек а.Цунна чот йоцуш дукха дага а догIура юьртахь нисделла беламе хIумнаш шен метта аьлла забаре дош.\nКазбек: «Тхан ненаваша вара ишколехь завхоз. Ишколера кIант веъна,хьоьга схьавола боху аьла. _Хьан боху хаьттина кIанта.-Директоро .-Валлай бохур дацара хьо хьайн цIахь Iийнехьара-м!-дерзина Мовлдис.\nМогIарерчу наха кхоьллина,нохчийн халкъан забарийн къеггина масалш лара йогIу аьлла хета Казбекана дагаеъна,цо карлаяьккхина хIара ши забар а.\nКазбек: «Со вара тхайн ненаваша волчохь сакъоьруш Iаш. Айса динарг дийци-кх ас вашега,ас ийгIина дIаяхна зуда а схьаялийна,ийгIина ши накъост берта а вахийтина,кхидерг а дина… Дикка ладоьгIна эли-кх цо. Шу ишта маттана шера а,говза а стенна ду хаьий шуна. ЗантIахойн йишин бераш долу дела ду шуна ишта говза. Шу шайн дайх тешна делхьара нисса новкъа дIадаха хууш хир дацара шу».\nТхан юьртара Халил хилла автобус тIера социйлехь охьавуссуш ,хьоькхуш оьгIазе мохь а болуш.Цигга юххе лаьттачу юьртахочо хаьттина :-Ванах Халил,ахь хIун до,хьо мА дера ву?- Оцу зударша шайга ца догIург дуьйцу-кх,ваша велла бутт а балале мелла ву бохуш!- И ма ду хаза,-аьлла юьртахочо,шеек дIа а воцуш,-ваша велча а ца мела ахь маца мала деза иза?\nСан забарех къамел хиллачара,даггара вела дог а доуьйтуш,дукха далийна,юьртахоша кхоьллинчу забарийн масалш.И забарш а ялош сан къамел хилла Теркейист кIоштерчу Лорса цIе йолчу вахархочуьнца.» Хийла хало Iаьвшинчу,къа-бала лайначу нохчочунна цхьа дарбане молха,хьааме кхаъ санна хилла забар» бохуш дийцира Лорсас юкъ-кара масал а далош.\nКхеташ ма-хиллара, халкъан барта кхоллараллин цхьа дакъа-жанр хиларе терра,забарш а ю шайн рожехь екъалуш,дуьра,мерза,кIо,муьста кхачанаш санна. Бакъду царалахь хуьлу забаршна юкъахь а забар лара йогIу,тоьллачех тоьлла шедевр олу забарш а. Цу «хIумпIар» чуьра ю аьлла хета ас тIаьхзхьара ялориг а.\nГIеххьа дешна а волуш, моллалла а лелош,нехан вон-дика листарехь дика а хьаьвзаш,юьртахь а лераме стаг хилла хьенех. Советан Iедало набахтехь валлош,цигахь марзвеллехь а,юкъ-кара маларх кхеташ хилла-кх иза.\nЦкъа цхьана буса, цхьанхьа са а тедина, гIеххьа кеп йина,самукъадаьлла цIа вогIу хIара, ког а тасабелла охьакхетта. ТIаккха хала тасавелла когаш тIе а хIоьттина,куьг-хIума тоьхна хечин тIера чан йего сурт а хIоттийна «моллас» аьлла:» Дера де хьо шайтIа дала хIаллак ,айхьа бохург деш лаьтташехь кIел ког туьйсу-кх ахь!»\nБегаш ца беш Iийр вацара нохчо!


Асадца цхьаьнакхетар ву Аннан\nЯрташкара а гIаланашкара а яккхийн тоьпаш ара яхийта гIерташ ю дуьненаюкъаралла Шеман пачхьалкхан президенте Асад Башаре. Цу Iалашонца цу махкарчу Iедалшна тIеIаткъам бар алсам даккха барт бина Москох Оьрсийчоьнан а, Британин а арахьарчу гIуллакхийн министарша Лавров Сергейс а, ХIейг Уильяма а.\nКху беттан 25-чу дийнахь 108 стаг вийра Шема-пачхьалкхехь ХIоул олучу гIалахь. Царна юкъахь коьртачу декъана бу зударий а, бераш а. Маьрша адамаш дайарна дуьненаюкъарчу тергамхоша бехке дина Асад Башарана муьтIахь долу эскарш.\nАмма Лавров Сергейна хетарехь, и зулам дарна бехке ши агIо а ю. Оршот-дийнахь Демашкъа вахана дуьненаюкъараллин цIарах Шемахь волу векал Аннан Кофи. Иза цхьаьнакхета дагахь ву президентаца Асад Башарца.


КЕРИМОВ Муса. ДогIа - ГАУ «Издательский дом»\nБода Iаржло, серло сега,\nДогIа эккха буьйсанехь.\nВота санна, латта дека,\nТIадмаш лелхаш буьртигех.\nХино бохий хийла шу.\nТIадмаш оьгу Iаьмнаш чу.\nДогIан хино латта огу,\nИ раз кхоьхьуш, хьоькху мох.\nШирчу тхевнах ладарш оьгу,\nТата доккхуш: «тIоххий-тIох».\nГонах мел дерг гучудоккхуш,\nСерло сега, «лап-лаппехь».\nДогIан серий. Хьаьвдда Iовраш,\nХIуьттуш, лелха лоппагаш.\nМахо хьуьн чу дIахьо догIа,\nЦиггахь юьйлу «йоккха топ».\nСтелахаьштиг кхетий гIодах,\nЦIарах богу къена поп.\nЦIе дIаяйа, догIа детташ,\nМаса йовлу чахчареш.\nМахо лестадеш ду дитташ,


Нах бойъуш хиллачу некъан бохамна таIзар ца деш валийтина Евкуровн хилла хадархо\n2014-чу шарахь нах а бойъуш, хиллачу некъахьовзамна бехкевина ГIалгIайчоьнан хиллачу куьйгалхочун Евкуров Юнус-Бекан хадархо лаьттина Мейриев Багаудин. "Интерфаксо" яздарехь, набахтехь даккха диъ шо хан кхайкхийра кхело Мейриевна, амма гIуллакх ширдаларна сацамбира иза маьрша вуьтуш.\n2014-чу шеран ГIадужу-беттан 26-чохь хилла ю инцидент. Белхан машенахь республикан куьйгалхочун машенийн ковраца вогIучу Мейриевн бехках ши зуда йийра, шина стагана чевнаш хилира. Мейриевс бехк тIе ца лецира.\n2018-чу шеран ГIуран-баттахь Нохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан шичин, Шела кIоштан администрацин урхалхочоун Ибрагимов Турпал-Iелин бехках хиллачу некъан бохамехь доьзал бийра: да, нана, церан йоI а. Ибрагимовс бехк тIе ца лецира, я иза жоьпалле а ца озийра.


Украина реза яц ша разисм яьржина мохк бу бохучунна\nУкраинан Iедалша бехке бина Британера зорбанан гIирсаш Украинехь а, Польшехь а хир йолу дуьненан футболан чемпионат дIайолалуш шайн пачхьалкх емал ярна. ББС-но видеосюжет гайтина Украинехь футболан фанаташ кхечу къомах болчу нахана еттарх лаьцна.\nИ бахьана долуш Англин футболан тобанан капитан хилла волчу Кэмпбелл Сола варе бина шайн футболезархой дуьненан чемпионате ма гIо аьлла. Цунна хетарехь, Украинехь а, Польшехь а расисташа ницкъ беш бу кIайн чIор доцучу нахана тIехь.\nШен агIора Украинан арахьарчу гIуллакхийн министраллан векло Волошин Олега леррина дIахьедар дина шайна дохкуш долу бехкаш бух болуш дац аьлла. Цо чIагIдарехь, расизм хиларехь Евробертан дукхах йолу пачхьалкхаш хьалха евлла Украинелла а.


Лата кечбелла нохчий а, овхIанхой а дIасабаьхна Венерчу полицино\nЛахьан-бутт 19, 2017\nАвстрехь лата кечбелла хилла нохчийн а, овхIанхойн а кегирхой дIасабаха аьтто баьлла меттигерчу полицин, Венерчу нохчийн диаспорин векалшца цхьаьна. ПIераскан сарахь Австрин коьртачу шахьарерчу Митте олучу цIерпошта вокзалехь гулбелла, вовшашлахь даьлла дов «къасто» Iалашо йолуш хилла шина къомах болу кхиазхой.\nИза тусаделлачу полицино нохчийн а, гIалгIайн а кхеташоне хаам бинера. Кхеташонан векалша WhatsApp-хула кхайкхам бинера махкахошка, шайн доьзалера бераш чохь совцаде аьлла, ткъа шаьш уьш лата леринчу метте баханера.\nКхеташонан куьйгалхочо Мусалатов Шайхис бинчу хаамца, цигахь гулвелла 14-15 шераш долу иттех нохчийн кхиазхо хиллера, шайца кхечу къаьмнех болу накъостий а болуш.\nОвхIанхой, гIуллакх полисхошка даьллий хиинчул тIаьхьо, бевдда дIасабевла хиллера. Кегийрхошца кхетош-кхиоран къамел динчул тIаьхьа уьш цIабахийтина. Царех цхьангахь урс гучудалар бахьана долуш иза Iедало лаьцна дIавигнера, амма жимма тIаьхьо иза а дIахецна.


Кхин а 4268 стагаца коронавирус карийна Оьрсийчохь\nДайначу дийнахь-бусий кхин а 4268 вахархочуьнца карийна COVID-19 ун. Иштта боху оперативан штабан хаамо. Шотдийнахь довзийтинчу 6 эзарнал лахара ду и терахь.\nКоронавирус лаьцначу нахах 24 сахьта чохь велла 44 стаг.\nВерриг а 47121 стаг ву Оьрсийчохь уьно лаьцна (дуьнентIехь 10-гIа меттиг), ткъа велларг ву 405 вахархо.\nМосквахь дийнахь-бусий инфекци хааелла 2026 стагехь, и терахь а ду шотдийнахь гайтинчу 3500-нал лахара. Ун лаьцначу нехан дукхаллиц Оьрсийчохь хьалхарчу меттехь ю Москва – ах сов цигара бу цомгушнаш. ТIаьххьарчу 24 сахьтехь цигахь велла 28 стаг.\nЦкъачунна ца кхайкхийна, мел дукха нах тестех чекхбевлла селхана – Оьрсийчохь Пасха хиллачу дийнахь. Малхбузерчу пачхьалкхашкахь кIезиг йо тесташ мукъаденошкахь, цуьнга хьаьжжина, кIезиг хуьлу шотдийнахь а, кIирандийнахь а ун даржарх лаьцна гойту терахьаш.\nОьрсийчоьнан дукхахйолчу регионашкахь Зазадоккху а, карачу а беттанашкахь юкъаяьккхина карантин. Охан-бутт берззалц балхах мукъа хир ду денош бахархошна, къевлина лаьттар ю туьканаш, адамаш алссам гуллуш йолу меттигаш.\nКремлан пресс-секретара Песков Дмитрийс дIахьедина, кху кIиранах тIеэца мега, Охан-беттан 30-гIа де чекхдаьлча пачхьалкхан дахар муьлхачу хьесапехь дIагIур ду хоуьйту сацамаш, аьлла. Цо, догдоху ша, аьлла, кестта эпидемин ницкъ лахло денош тIехIиттаре.\nКоронавирус кхетта дуьнентIехь 2 миллион 400 эзар сов стагана, оцу уьнах 160 эзар сов адам делла.


Нохчийчоь -- Терек тобанна гIортор ечуха, стадионехь ишта вовшахтухуш кегийрахой а, Iедалан хьукхаматашкахь белхаш бийриш а. Соьлж-гIала, 27Оха2013\nТахана Нохчийчохь къахьоьгуш мел болчарна, лоьраш, хьехархой биста кхаччалц – массо тIегIан белхошна, цкъа а цкъа спортаца бала кхаьчна боцчарна а дика хаьа, тIебогIучу бIаьстенан хьалхарчу баттахь буьрканах ловзуш йолчу «Терек» тобано шен цIахь, Соьлжа-гIалин Ахьмад стадионехь, хьаьнца, маса матч дIахьур ю. Ма-дарра аьлчи царна иза хаар тIедожийна Iедалдайша.\nЦу Iалашонца массо Iедалан белхан меттигаш мел йолчу хьукхмат-урхаллашкахь хьаькамаша-куьйгалхоша дIаехьна , белхой кхетош-кхио гулам-цхьаьнакхетарш. Вуьшта аьлчи., «хIан-хIа» ала йиш а йоцуш, царна тIедиллина карабогIучу зазан баттахь кхузза Соьлжа-гIалахь футболе хьовсар.\nБелхан меттигашкахь къинхьегамхойн дукха-кIезгалле хьаьжжина, эцар тIе а дожош, дIасадоькъуш ду билеташ а. Масала юьртабахаман директоран я коьртачу лоьран куьйга кIел 50 белхо велахь иза декхаре вина 10 билет эца а, шен чоьтахь и нах Соьлжа-гIалин стадионе кхачо а. Цунна и ахча мичара, муха дала деза бохург тидаме оьцуш дан а дац.\nФутбол йоцуш, Iедалан балхахь мел болу бахархой декхарийла беш бу кхушара концерташка а оьхуш синмехаллаш йовза а. Билггал хаа а хууш, лоьрашна а, хьехархошна а, берийн цIийнашкахь а, кхечу меттигашкахь а болчу белхошна тIехь ду кхана-лама билетана 200 сом охьа а дуьллуш, дог дагIахь а, ца дагIахь а концерташка хьовса.\nТамашениг ду цхьана дена – белхахошна цига бахар тIедожочу хьаькамашна а, я цигахь хила безачу хьовсархошна а хууш дац цу концертехь иллиалархо мила хир ву я, хир ю. Бертаза хьажар тIедиллинчу футболах а, цу концертех а соьга дуьйцуш ю Соьлжа-гIалара белхо Разет.\nРазет: «Футболан сезон йолалуш ю. КарабогIучу баттахь цIахь кхузза ловзур ю «Терек». Цига баха лаахь а,ца лаахь а, таро елахь а яцахь а цигахь хIоккхул нах хила беза аьлла, тIедожийна ду-кх Iедало. Нуьцкъала тIедожийна ду-кх . Шаьш билеташ а оьцуш. И ду-кх и таро елахь а, яцахь а бохург. Хьаькамаш цо билеташна ахча охьадилла дезаш а ду, цига баха нах лаха безаш а бу. ДIакхачо а беза.»\nМаршо радио: Бертахь а, бертаза адам дIаозар еккъа цхьана футболе хилла Iай?\nРазет: «Футболе эхийтана а ца Iа адамаш. Iай, шийлачу хенахь цирк еънера, Москвара. Лаахь а. ца лаахь хила беза аьлла билетан 200 сом а доккхуш бераш дигира цирке а. ХIан концерташка а кхуьйлу белхой церан лааме хьаьжжа а доцуш. Билет схьаоьцу хьан цига ваха йиш яцахьа, ахь хаьйан мета корта хилийта беза-кх».\nМаршо радио: ХIан кхана Соьлжа гIала Оргтехника олучу гIишло чохь концерт ю боху. Шу а цигахь хила деза. Цига богIуш берш шуна муьлаш бу хаьий?\nРазет: «Иза къайле ю. Хууш дац. Суна-м ца хаьа, масала. Бакъду, сайна дош хеташ, даго тIеоьцуш волчу иллиалархочуьнга ладогIа со-м гIур яра, хаза а хеташ. Ишта нуьцкъала тIедожош хилча, дуьхьало ян дог догIу.»\nСоьца къамел динчу Разета дийцарехь, цхьа хьулам а ца беш Iедалан хьукхмат-урхаллашкахь болчу хьаькамашка Iедалдайша дIахаийтина кхушара «Терек» тоба ловзучу массо «Ахьмад» стадион юьззина хьовсархой хила безаш хилар.\nТIедожоран кепехь и лакхара охьабаийтина омра-биллам бахьнехь догазаллаш а, резадацарш а хааделла тахана дуккха а Iедалан белхан меттигашкахь.\nМасала цхьаболчу лоьраша а, Iедалан гIуллакххоша а, хьехархоша а хьаькамашка дIахаийтина, шайн ахчанаш чу а сецадойтуш цу кепарчу синкъерамашка шаьш лестар дац , шайн алапех кА а ца етташ, шайн болх бе, Iедалдайн тIедахкарш дIакхехьа лара ца лахь, даржаш охьа а дахкий, мукъадовла аьлла.\nШайн куьйга кIел болчу къинхьегамхошкара ахчанаш гул а ца деш,ларалур берш бу бац хаац, амма къастам боллуш ала ду, хIора а хьаькамо бан беза токхамаш кхин кIезиг а бац.


Наьсаре кхийнавар из — Сердало\nНаьсаре кхийнавар из\nНаьсарен урамашка, хьо бIарчча сахьата вагIе а, наьха доалахьа йола машен гуш хилацар цу хана. Наггахьа тIехйоалар Iаьдала мухь ийца йодар е автобус. Уж а вожаш а хIанзарчарна юхе пиллаш санна йоккха йолаш яр. Парте райкома юхерча улица тIа мара бацар асфальт, вожаш жагIа билла а билланза а яр. Вешта, хIанз мо сов дукха яцар укхазара улицаш шоаш а. ЙIаьха улицаш кхо-йиъ яр, вожаш царех хьаетталуш а лоаца а яр. Дукха нах а машенаш а хуларех яр цхьа километр хиллал мара йIаьха йоаца Ингушски оала улица. Цу тIа яр йоккха хьайра (мельзавод), ерригача Наьсарен района сердал дIалуш хинна электроподстанци,\nизи Дж. Картоева цIерагIа улицеи хотталуча дIалехкар цу гонахьарча наха шоай доахан Iулага. Доккха Iул хиле дIахо дIадолхар уж. Наькъ йисте ловзаш доахкача берашка ладийгIача, вIалла сага дагадохаргдоацар хозар.\n— Вай улицах Ингушски аьнна цIи хIана тиллай хой шоана? – оалар цхьанне.\n-Сона хов, — хьакхайкар дехьара кIаьнк. –Укх тIа бахараш берригаш гIалгIай боландаь тиллай-кх.\nБерригаш гIалгIай-м бахар цу урам тIа, бакъда цIи-м из бахьан долаш тиллаяцар. Дуккхача тайпаех хьабаьнна нах бахар укхаза. Шоаш бе-беча тайпаех бале а, машари барти бар царна юкъе. ХIама ийшшача, оарцагIвала кийча а вар хIаравар. Укхаза бахар Цхьорой, Боранаькъан, Саганаькъан, Шоанхой, Бузуртанаькъан, Оздой, Куккархой, Тоачанаькъан, СаьпарIалнаькъан, Нагой. Тха дезал а бахар цу урамагIа, гонахьа БIарахой кхо цIа долаш. Царех цаI БIарахой Салан-Гире дар, вожаш шиъ – цун вежарий Мухтареи Висангиреи. Салан-Гире дезале кхувш воагIар Мухьмад. Дукха бераш долаш ков дар цардар. Сона дагадоагIачох, цар яр пхи йоIи виъ воIи. Иштта цунца цхьана Iеш яр маьре йоаца, дикка ха яха йола йиша а. Тхона юкъе мел долча бераша Бабá аьле йоакхар цун цIи. Ший бер доацилга хургдар-кх цун из, бераш чIоагIа дукха дезаш яр йоккха саг. Буро магIарча Тоачанаькъан яр дезала нана Маржан. Уж бераши сесаги Iалашдеш хиннар цхьа саг вар – фусам-да Салан-Гири. Шоайдарел совгIа, бIарчча цIоз наьха бераш а хулар цар наIарга, хIана аьлча аьхки чIоагIа кхачаш шиъ дитткомар ягIар цига Iаьржеи цIеча бесеи, кхы а шиъ маIа комар а ягIар. МаIа комараш тIа гIа мара хIама хилацар. ЗIамагIдола бераш комарашта тIадаха дахьацар. ХIа аьнна саг дIаюхеводдаше, коара араэккхар лохорча дегIах дола, бурдолг мо герга Iаьржа жIали Тузик. Тахан из хилча санна, дагайоагIа сона цун цIи. БоккхагIбараша из дукха теркалдицар, царна ховра Iехарал совгIа, цо шоашта зе дергдоацилга а кастта дIасоцаргдолга а. Дика уж комараш кхаьчача, кIалха гаташ Iо а даьхке, оагайора гаьнаш, тIа мел яр Iойоаккхаш, берашка дIаюийтар. Камаьрша саг вар Салан-Гири, цудухьа наха дукха а везар.\nГуйре тIаеча, йийллача коанаIарий юкъ йизза латташ хулар Салан-Гире наIарга йол е гIадамаш. Доахан, жа леладора цо массахана. Уж ца леладича ишттал боккха дезал кхебе хала а хургдар цунна. Цул совгIа, даим хIама хьадеш, бе-бе балхаш деш, Iо ца ховш лийлар из ше къаваллалца. Цхьан хана чIоагIа лоархIаш яр генарий базар. Уж арахьа дIа а кхухьаш, мах дикагIа хулача дехке а дехке цIавоагIар дезала да. Цхьан юкъа Наьсарерча йоккхача хозяйственни оалача тика чу болх беш хилар из. Цу тайпарча тика чу кхачангара, мебелагара, барзкъангара дIа мел ийккха, цIагIа эша хIамаш хулар цу хана.\nБоккхагIбола йиIигаш (Мухьмадал йоккхагIа йиъ йоI яр): Соня, Лиза, Рейхьи, Минат – деша болхаш ца байча, ара бIаргаго йиш хилацар. Хетаргахьа, наьнаца коара-картара, цIагIара гIулакх Iомадеш хулар уж. Эзделах лаьца оале, царна нийса беце, царел тIех хургбоацаш, сел эздий бар уж зIамига болча хана денз. КIаьнкашта юкъе воккхагIвола Мухьмади, цунна тIехьабоагIа Ахьмади Сулеймеи каст-каста ловза арабоалар лоалахой кIаьнкашца. ЗIамига волча хана денз, бусалба ди безаш, ламаз деш, марха кхоабаш, вар Мухьмад. Из деррига даьгара хьадоагIаш дар, хIана аьлча тхона юкъерча нахах бусалба дин чIоагIагIвар Салан-Гири вар. Цхьайолча хана тхона назамаш Iомайора Мухьмада. Бакъда из тхоцара къоаставир каста. Тхо бIарчча деношка тхоай лоIамагIа хулар, хIаьта Мухьмад берий беша дIавелар. Из а дукха гаьна яцар, тхо дахача улица тIа, мельзавода юххе яр из. Гаьна цахилар сен пайдана да, бIарчча дийнахьа лоалахо, новкъост го йиш ца хилча. ХIаьта школе дахача-м тхо даим цхьана хулар долхаш, доагIаш, урокаш яь даьлча ара ловзаш. Юххьанца сои Мухьмади цхьан классе дар. Тхоай хьалхара хьехархо хиннача Шадыжев ИбрахIима Лизас халахавала тхоаш шиъ хержа а, вожаш чу а бахийте, тхоашта халхараш Iомадаь а дагадоагIа сона. БархIлагIча классе дIачудаьлча, кхаь классах ши класс йир. Со «а» классе дIачувахийтар, Мухьмад «б» классе висар. ХIаьта а цхьан школе дар тхо, хьалха мо вIаший юххе дахар.\nМухьмада, берий беша а ухаш, цхьацца эрсий дешаш Iомадаьдар. Царех цхьадараш тхона хацар. Цу хьакъехьа цхьа сакъердаме масал доаладе безам ба са укхаза. Цхьан аьхки Нохчий мехкарча ЧIижка яхача юртарча пионерий лагере дахар тхо. Со а Мухьмад а цхьан отряде дар. «Зорька» яхача лагера юххе гувнаши цар тIа листа хьуи яр. Воспитателаша шоай лоIамагIа хьунагIа ма аха аьннадале а, тхо Iелуцар дийнахьа цкъа гув тIа хьалтIа ца даьлча. Цул совгIа, цу хьун юкъе лаьттан кIалхара бухдувлаш шийла шовда а дар. Из мелча «хаххе» сапаргIатадоалар тха. Цхьан дийнахьа лагерерча медсестрай кIаьнки, Саша яхаш эрсе вар из, Мухьмади, сои хьунагIа дахар. Тхона цхьа иттех метр хьалха водар Саша. Ший ханага диллача хила йиш йоацача тайпара тенна кIаьнк вар из, махьараш а Iоядаш. Цунна тIехьа Мухьмад водар. Эггара тIехьа вар со. Декъа дахчаш дукха хулар Iолийге дадаш. Цар тIа ког ловзаш, «къарс» оалийташ, болхар са новкъостий. Цар ларах водар со а. Дикка гаьнадаьннадар тхо. Бакъда эггара хьалха вода Саша, цIаьхха юхавийрза, Iочуведар: «Оса! Оса!» — яхаш цIогIа а детташ. Из а цунна тIехьа воагIа Мухьмад а: «Оса! Оса!» — аьнна, сона юххегIолла тIехъийккхар. Цу хана сона хацар «оса» фу яхилга да. Со уж : «Асса! Асса!» — яхаш, халхабувлаш болх мотташ вар. Царна тIехьа Iочуведар со а. Бакъда халха-м валанзар со. Гувна IокIал а даьнна, хьун юкъера хьаарадаьлча мара кхетаданзар аз хиннар фуд. Хьалха вахача эрсий кIаьнка ког тIаловззаше, йокъаенна, муръенна уллача гударга чура хьалхьайнаб акха никх, тха Сашайна дика таIазар а деш. Нокхарех кхеравенна водаш хиннавар Мухьмад а. Эрсий кIаьнка тIайийхача кIайча майках цIий тIадаьннадар, сов дукха цар овраш йийтта. Тхо шиъ хIама ца деш висар. Нана медсестра хиларах, Сашайна а сиха дарба дир тха. Иштта дайзар сона эггара хьалха «оса» яха дош. Цу хана оахош салоIача лагере даьха хинна сурташ хIанз а боча хеташ леладу аз.\nМухьмадагара Iомадир аз эггара хьалха дезодорант яха дош а. Мехкарий цIагIа болча, хулаш да дезодорант. КIаьнкаша дукхагIа е дуфи е одеколон леладу. Тхо кхо воша вар, дезодорантагара дIа мел ийккхар-м оаха а леладора. Кийчвалара къаьстта тIера вар тха юкъера воша. Дезодорант яха эрсий дош сона Iомадаьр а Мухьмад вар ала йиш йолаш ва со майрра.\nХа сиха йода. ХьатIакхоач школа чакхйоаккха ха. Аттестаташ хьаийцачул тIехьагIа, тхо шиъ Шолжа-ГIалий тIа вахар, Л. Н. Толстой цIерагIча Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен университета филологически факультете деша отта дагахьа. Оаха хержар яр къаман отделени. Цу ханале Салан-Гире вахар кIеззига аттача даьннадар. ЙоккхагIйола Соня трикотажни фабрике болх беш яр, Лиза барзкъаш дохкача тика чу латтар, Рейхьи а Минат а хIама хьадерг хиннабар. Цу шера къаман отделене деша овттарий цIаккха ца хинна конкурс яр. Моттигаш 25 мара яцар, хIаьта тхо 100 саг вар. Вешта аьлча, 1 мотте деша отташ хиннараш 4 саг вар. Со, экзаменаш дIа а енна, чакхваьлар. Мухьмад цу шера деша ца отташ висар.\nКхоалагIа курс яьккха ваьлча, Карабулакерча «Космонавт» яхача пионерий лагере практиках вахийтавар со. Цхьан беттá хьалхарча отряда воспитатель хила везаш дар са гIулакх. Сайрангахьа леста ха яр. Саг кхайка, дIавийхар со. Лагера коа чувоагIача наIарашта юхе латтар Мухьмад. Йиша а яр цунца. ДIа-юха хаттар дича, новкъоста аьлар:\n— Деша отташ ва со. Цига хила тарлургья аьнна хета сочиненеш язъяьй аз. ЦаI Iа язъе еза сона.\nБелггала дагадагIац сона, из малагIча темах яр.\n— Маца язъе еза из? – хаьттар аз.\n— ХIанз, — хезар сона, цецвоаккхаш.\n— Со йистеваллалца укхаза латтаргда шо? – тамаш йир аз.\n— Латтаргда, — хезар сона.\nДIачуваха, бераша еча гIарашта, хьекхача цIогIарчашта юкъегIолла, тумбочка тIа дIатIахайна, Iоязйир аз цо яхаш йола сочинени… Мухьмад деша дIаэттар. Бакъда айса даь йоазув цунна накъадаьларий хIанз а хац сона. Из дар 1978-ча шера. Со цу хана йиълагIча курсе дIачуваьннавар. Университет со яьккха ваьлча, из кхоалагIча курсе вар. Цхьан шера школе болх баь, «Сердало» газета корреспонденталла балха вахар со. ХIанз Наьсарера зIамига саг, штате воаца газета болхло санна тхона гIо деш вар, цхьацца корреспонденцеш, интервьюш, заметкаш, керда хоамаш яздеш. ДукхагIдола цун йоазош аз болх беча культура отделе гIолла чакхдувлар. ТIехьагIо язде волавелар из промышленноста а гIишлошъяра а отдела лаьрхIа. ДагадоагIа сона, айса цунна цхьа декхар тIадилла. Наьсаре лаьрххIа цу гIулакха командировках хьалва хала доландаь, дзюдох латаш хиннача Парчиев Мухьмада вежаршта наIарга вахе, цун сурт дар дийхар аз. Ше салоIача деношка цIавахача, са дехар кхоачашдаь юхавера Мухьмад Шолжа-ГIалий тIа. Цхьаькха цхьа моттиг а дагайоагIа сона. Мухьмад машен Iомаяь а, из лелае ховш а вар. Ставрополера вайцига болх бе Iобаьхка хьехархой бар, Наьсарерча Бульварни улица тIа бахаш. «ТIой-Юрта дIабодача наькъа йисте чIоагIа хоза дитткомараш я аьнна хезад тхона, цига дига тхо», — аьлар цар сога. Хьаьший гIулакх ца дича ца воалаш, Мухьмадага дIадийцар аз хьехархой дехар. ШоллагIча дийнахьа дIа а бига, биззалца комараш а юаяь, цIабоалабир цо уж:\n-Ер са хьехархо ва, — оалар Мухьмада сох, ше студент волча заман чухь. Газета юбилей йолаш, штате воацача дикагIволча корреспондентах санна цох йоазув дир аз, цун сурт шийца долаш кепа а техар.\nДийша ваьлча, из а балха вера «Сердало» газета редакце. Юххьанца таржамхочун декхараш кхоачашдеш вар из. Со цигара дIавахачул тIехьагIа, кIезиг-кIезига луш, балха лакхвелар. Корреспондент, юххера цу газета керттера редактор хул цох.\nЦу балха тIа волаш, ший декхарех из лоархIавелга хьахайташ бар газета чулоацам. Вай мехка хулаш латташ дола доккхий хувцамаш гойташ, шоай къахьегамца лоархIаме декхараш кхоачашдеш хьабоагIа нах бовзийташ, дар редакце болхлоша дукхагIа деш хинна йоазош. Къаьстта йоккха моттиг дIалаца доладелар бусалба ди кIоаргагIа кхетабайташ, вайцига чIоагIбеш лийннача нахах дола дувцараш, очеркаш. Лоацца аьлча, вахара массайола оагIув чулаца, эшача гIо-новкъостал де гIертар газет. ГIалгIай меттала деча йоазошта шерра йийлла яр редакце наIараш. Цу хана айса язъяьча шин йоккхача статьяна кепа техар аз а. Наьна меттах, литературах долча школе Iомадеча книжкаех яр уж. Дукха кхоачамбоацараш а дувцар цар тIа, цудухьа редактор лоархIавергвац аьнна хетар сона царна кепа тоха. Со гIалатвувлаш хиннавар, цу сахьате компьютер тIа дIа а енна, кастта газета тIа араяьлар дешара книжкаех йола са уйлаш. Царех тарра, кхыдола йоазош а дора аз, цIаккха «ак» алацар газета кулгалхочо. Болх бе ховш бола нах шийна гонахьа кхотабе ховш вар керттера редактор. Цун дика гIонча вар дуккхача шерашка редакце къахьегаш хьавена, редактора заместитель хинна Угурчиев Азматгири. МоллагIа хIама цох тийша дита а мегаргдолаш, иштта новкъост вар из. Ший болх тIехдика кхоачашбеш хьайоагIар корреспондент Газгиреева Альбика, корректор Газдиева Фая, кхыбараш. Цо ше а дора газета чIоагIа эшаш дола йоазош. Царех яр инаралгара Осканов Сулумбикагара ийца хинна интервью. Цо дика хьахьокхар заман лоаттам, инарала уйлаш, цунна хетараш. Дика болх беш хьавоагIа Мухьмад ГIалгIай паччахьалкхен телевидене председателалла хьожаву, массехк шера цу дарже волаш къа а хьег цо. ХьалхагIа телевидене болх баь, из йовзаш вацар керда кулгалхо, хIаьта а редактораша гIо-новкъостал деш, цу гIулакхах а лоархIавора из. ТIеххьарча хана могашал дика яцар цун. Сона ховчох, жамараша саготдеш яьккхар цо цхьа ха. Мел чIоагIа ше могаш веце а, эзделах, сабарах веха гургвацар из цIаккха. Наха эшача хIаманна оарцагIвала кийча вар Мухьмад, ший гIулакх кIалдита а. Цхьа моттиг нийсъелар са вахаре. Телевидене мара дацар «Лаьтта-Нана» яхача са стихотворенех даьккха Р. Наурбиевс дIаоала илли. Школе болх беш, урокаш тIа дешархошта довзийта эшаш дар сона из а кхы массехк илли а, цу даькъе ГIалгIай гимн а йолаш. Уж шеддола илли дIа а яздайта, магнитофона кассета елар сона цун болхлоша. Тахан а гIалгIай литературах йола урокаш хозъе гIо ду сона цу гIулакхо.\nЛакхе аз дийцарел совгIа, цар дезале дар эггара зIамагIдола йишеи вошеи: Мареми Муслими. Да-нана дIадаьнначул тIехьагIа, царга хьожаш, саг йоалае езачоа саг йоалаеш, маьре яхийта езар маьре йохийташ, дас дергдола доал деш, чакхваьлар воккхагIа вола воша. Марем медучилище яьккха, унацIено лораеча даькъе къахьегаш я. Муслим «Сердало» газета болхло а редколлеге доакъашхо а ва.\nМухьмад шозза саг йоалаяь вар. Хьалхаръяр Шолжа-ГIалий тIа бахача Боканаькъан яр. Цо даь бер дацар цар. ШоллагIъяр — Хамхой. Цо ваь пхиъ дезалхо вар цун, сона ховчох, виъ воIи цхьа йоIи. Ший унахцIено дика йоацаш хиларах, БIарахой Мухьмад пенсена ваха дикка ха яр. ХIанз дIабахача мархий бетта (июне) детта ца луш сецар журналиста дог. ХIаьта а из даим гIалгIашта вовзаш хургва, къаман газета керттера редактор, Паччахьалкхенна телевидене кулгалхо хинна саг санна. Новкъосташта а из вицлургвац. Яхь, эздел, денал дола саг санна вахаргва из цар дегашка. Мухьмад кхелхар, ший 60 шу диза цхьа-ши бутт эшаш.\nСурта тIа: (аьрдехьара аьттехьа) со (Iарчакхнаькъан Сали), БIарахой Мухьмад, Чемарзнаькъан Борис берий салоIача лагере\n← «В ИНГУШЕТИЮ НЕЛЬЗЯ НЕ ВЛЮБИТЬСЯ…»\nЖОЖАГIАТЕН АЛА →\nИллиалархочун беркате никъ


Оьрсийчоьнан тIеман кеманаш хир дац Туркойчохь\nЧавушоглу Мевлют, Сурт даьккхина Туркойчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министр Тбилисехь визитаца волуш. 19Чил2016\nИсламан пачхьалкх тобанца къийсам дIахьош шайн тIеман авиабазех Оьрсийчоьнна пайдаэца бакъо яла дагахь дац Туркойчоьнан Iедалш. Цунах лаьцна дIахьедар дина туркойн арахьарчу гIуллакхийн министро Чавушоглу Мевлюта.\nЧавушоглус дийцарехь, туркойн пресса нийса цакхетта цо аьллачух, ткъа иза бахьана долуш цуьнан дешнаш галдаьхна кхаьчна Оьрсийчоьнан зорбанан гIирсашка. Ша аьлларг дара Туркойчоь кийча ю ДАIИШ-ца къийсам дIахьош Оьрсийчоьнца юкъаметтигаш латто, амма Оьрсийчоьнан кеманаш «Инджирлик» базехь хир ду ца аьллера ша боху министро.\nОьрсийн а, туркойн а юкъаметтигаш тояла юьйлаелла Туркойчоьнан президенто ЭрдохIан Реджепа Оьрсийчоьнан президенте Путин Владимире кехат дахьийтинчул тIаьхьа. Цу тIехь Туркойчоьнан куьйгалхочо шаьш халахеташ хилар хаийтинера Оьрсийчоьнан тIеман кеманца инцидент хилар бахьана долуш. Путинан зорбан секретаро Песков Дмитрийс цул тIаьхьа дIахьедар дира, ЭрдохIана оьрсийн пилот верна шайна къинтера довлар дехна Путине аьлла.


Iайша шен ненаца ю, амма хьалха а санна тховкIело яц церан\nХIокху метериалан автор ю Кавказ.Реалиин корреспондент Пейсахова Анна\nДейишас тIехь ницкъбина, заьIап йисинчу гIалгIайн йоIана Ажигова Iайшина рогIера дарбадар цхьана ханна дIатеттина, карантинна тIехула.\nСтохка дарбан хIусамерчу лоьраша, меженаш кегйина, ягийна, чевнашца, гангрена хила йоьлла йоI шайн каракхачарх дийцича, йоллу пачхьалкхехь гоьелира Iайшин цIе.\nЦхьа шо хьалха йоьIан дехоша ненера схьаяьккхина, дIайигинера Iайша. Дейишин Ганиева Маккин хIусамехь ехаш яра йоI. Цуьнан могушаллина даккхий зенаш дарна бехкелеринчу Ганиеван хьокъехь болийна талламаш хIинца а берзаза бу. Талламан изолятор чохь латтош ю йоьIан лаьцна йигина дейиша.\nМоскварчу клиникехь ах шо сов хан яьккхина, ГIуран-беттан тIаьххьарчу деношкахь цIаялийра Iайша. Магасехь шен ненаца а, шина вешица а ю иза карарчу хенахь.\n"ЧIогIа сагатлора берийн вовшашна, цхьа шой, ах шой хан ма яра уьш вовшах къаьстина. Iаламат хьуьнаре, жигара бераш ду сан. Iайшица атта дац. Дуккха а хан оьшур ю цунна ша лайнарг дицдина, меттаян. ДIатеттина иза хьалхарчу классе яхийтар а. Юха а операци ян езаш ма ю цунна. Кхин тIе а керла процедураш, массаж...", - дуьйцу Iайшин нанас Евлоева Лидияс.\nЗудчо дийцарехь, тахана а Iадайой дагалоьцу йоIа, дейиша йолчахь ша лайначух. Ша Лидия инвалид ю, цхьанхьа а болх беш яц иза. Ткъа хIинца къаьсттина хала ду цунна - заьIап йоI тIекхетарца.\nШайн чудаха хIусам яц оцу доьзалан. Магасехь уьш чохь болу петар цхьана шарна лаьцна ю. Махкарчу цхьана политико йоIах доглезна ахча шарна дIа а делла цунах. Лахьан-бутт байча юха а проблема хIуттур ю царна хьалха, чохь Iен хIусам лоьхуш.\nЯхначу гурахь, куьйгана ампутаци йинчул тIаьхьа, йоI меттайогIучу заманчохь къаьстира, социалан хIусам царна елла ца хиллийла. Низамашкахь йогIуш лору царна петар, хIунда аьлча, доьзал миска лоруш а бу, ткъа Iайшина могушалла меттахIотто хьелаш оьшу.\nЙоьIан кхолламан векал йинчу ГIалгIайчуьрчу берийн бакъонашларъярхочо Чахкиева Заремас тесна дитира "Кавказ.Реалии" порталан корреспонденто Iайшех лаьцна шен офисе дахкийтина хеттарш. Иштта жоп ца делира шен телефон тIе дахьийтинчу хаттарна а.\nОцу юкъанна, Iайшин дахарехь доккха дакъа даьцначу Оьрсийчоьнан берийн омбудсмено Кузнецова Аннас шен инстаграмехь хаамбира: "Карантин юхаяьккхинчул тIаьхьа, Iайша Москва кхин дIа дарбадан а, реабилитаци ян а схьаяло кечйийр ю.\nТхо Москвахь цуьнга хьоьжуш ду, регионерчу массо а хьукматашца латтош зIенаш а ю, Рошалан клиникерчу лоьрашца а цхьана. Ишта тхо ладоьгIуш ду, цуьнан хьокъехь долийна бехкзуламан гIуллакхах йист яккхаре, хиллачух ма-дарра хаа. Со тешна ю, оцу беро лайначу къематна бехкеболчарна хьакъдолу таIзар дийриг хиларх. Ткъа оха хIара ситуаци тергамза юьтур яц, дерриг а дIадерззалц".\nЕвлоева Лидиян интересашкахьа болчу "Правовая инициатива" проектан адвокаташа Мисалова Еленас а, Абубакарова Маликас а дийцира, Iайшин вежаршна медицинан "страховкаш" яхарх а, Iайшин 18 шо кхаччалц цунна пенси кхачон тIе ца тоьа кехаташ воашахтохарх а.\nМисаловас бахарехь, йоI протез хIоттон кечъян езаш ю. Коронавирусан эпидеми бахьана долуш дерриг а дIататта дийзи.


Динул-Ислам - Имам Ибн Аби Зайд Ал-Къайраваний\nИмам Ибн Аби́ Зайд Ал-Къайрава́ний\nЦуьнан цIе IабдуллахI хилла, цуьнан де цIе Абу́ Зайд Iабдуррахьма́н хилла. Цундела цунах Ибн Аби́ Зайд олу, Абу Зайдан воI бохург ду иза.\nИмам Ибн Аби Зайд вина хIижратан терахьца 310-чу шарахь, иза кхелхина 386-чу шарахь, 76 шарахь ваьхначул тIаьхьа.\nШен заманан а, ша вехачу меттиган а уггар баккхийчу Iелам-нахах цхьаъ хилла иза. Iелам-стаг а волуш, шен Iилманца Iамал еш а волуш, Iибадат дукха деш а волуш, дуьне лехар кIеззиг хилла а волуш, тешаме волуш, комаьрша волуш, хастаме волуш, лаам лаккхара болуш стаг хилла Имам IабдуллахI. Суннатана тIаьхьа вазарца а, хьадисаца Iамал йарца а, дин юккъе керла хIуманаш юкъадаьхначарна доьхьало йарца вевзаш хилла иза. Иза шайца гIараваьлла долчу Iилманех ду тафсиран Iилма а, хьадисан Iилма а, хьехам баран Iилма а, фикъхIан Iилма а. И дерриге дикаллаш шеца хиларна, Iилманан даржехь лакхаваьлла иза хиларна а, «Жима Малик» олуш хилла цунах, Имам Маликах иза тарвеш, хIунда аьлча цо фикъхI Iилма маликийн мазхIабехь Iамийна хилла дела. Шен заманахь ерриге бусалба малхбузенехь болчу Суннатан охIлунан имам хилла иза.\nДоьххьара дуьйна Къуръан дагахь Iамийна хилла цо, тIаккха шен махкахь бехачу Iелам-нахаца Iилма а Iамийна цо. 330-чу шарахь ша хьадж дан воьдучу хенахь, новкъахь а, дIаькхаьчча цигахь а цо хьадисан Iилманца къаьсттина тIалам беш хилла дела, тайп-тайпана мехкашкара Iелам-нахера цо шена хьадис Iамийна дела, хьадисийн иснад лаккхара хилла цуьнан. Жималлехь дуьйна гIараваьлла хилла иза хIуманах дика кхеташ хиларца а, хьекъал сов хиларца а, Iилма дукха хиларца а. Цуьнан масала ду цо шен вуьрхIийтта шо кхаьчча яздина долу «Ар-РисалахI» жайна. И массо хIума бахьана долуш дуккха а мутаIеламаш хилла цуьнгара Iилма лохуш, баккхийнаш а, кегийнаш а богIуш хилла цуьнан дарсашка а, цуьнан хьехамашка а ладогIа. Тайп-тайпана мехкашкахь дуккха а баккхий Iелам-нах бевлла цуьнан мутаIеламашна юкъара.\nIилма Iаморца а, иза хьехарца а гIараваьлла хиларе терра, жайнаш яздар а дукха хилла Имам Ибн Аби Зайдан. Ткъеиттангара шовзткъанга кхаччалц жайна яздина хилла цо тайп-тайпанчу Iилманашкахь: тафсирехь а, хьадис Iилмангахь а, фикъхIехь а, кхидолчу Iилманашкахь а. Церах цхьадолу жайнаш цхьа ша-тайпа пайдане ду, кхечерах къаьсташ долуш, церан масала ду «Ар-РисалахI» жайна а, «Ан-Нава́дир Ваз-Зийа́да́т» цIе йолу жайна а. Ткъа, «Ар-РисалахI» жайна цо доьххьара яздина жайна а ду, шен 17 шо кхаьчча яздина а ду, уггар гIарадаьлларг а ду, маликийн мазхIабехь дацдеш доьххьара яздина жайна а ду. Цундела маликийн мазхIабан Iелам-наха малхбалехь а, малхбузехь а къобалдина тIелаьцна хилла ду цуьнан и жайна, Iаморца а, хьехарца а, маьIна дарца а, дагахь Iаморца а. Масала, цу жайнин маьIна деш яздина долу жайна ткъеитт сов жайна ду. 939-чу шарахь кхелхина волчу Шейх Iалий Ал-Мануфийс цу «Ар-РисалахI» жайнин маьIна деш ша цхьамма яздина тайп-тайпана ялх жайна ду. Iелам-наха иза иштта деза лоруш хиларна, шекъана метта деши а лелош, дешица яздина хилла а ду иза, 20 деши дина́рах доьхкина хилла а ду халифатан коьрта гIалахь БагIдадехь.\nБусалба дин Iамош, иза довзуьйтуш, иза даржош, цуьнца Iамал еш, иштта Дала шена тоьхна йолу хан яьккхинчул тIаьхьа, хIижратан терахьца 386-чу шарахь кхелхина Имам IабдуллахI ибн Аби Зайд.\nВеза хинволчу АллахIе доьху вай Цо цунах Шен къинхетам бар а, Цунна гечдар а, Цунна Шен ялсамани йалар а. Амин.\nХIара яздеш пайдаэцна жайнаш: «Мукъаддиматур-РисалахI» жайна зорбанна кечдина волчу Шейх Бакр Абу-Зайдан а, Шейх Iабдул-Фатта́хь Абу ГIуддатан а ши дешхьалхе.\nИмам Ибн Аби Зайдан "Ар-РисалахI" жайнин дошдолор


Кадыров Украинехь хилла вац – "Украинан бакъдерг"\nЗазадоккху-бутт 17, 2022\nНохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана лелочу телефонан геолокацица дуьстича, украинан Гостомель гIалахь Оьрсийчоьнан оцу махканна тIамца тIелатарехь дакъа лоцучу нохчашна хьошалгIа дан вахана ша бохург бакъ дац.\n"Украинан бакъдерг" гIирсе кхаьчна Украинан кхерамазаллин сервисера хьостанашкара Кадыровс лелон телефонан номерш. ГIирсо дуьйцу, Украинан мобилан операторийн хаамашца, тIаьххьарчу ворхI дийнахь роумингехула Украинан зIенийн вышканашна тIе ца тасъеллла и номерш.\nЦул сов, Зазадоккху-беттан 13-чу дийнахь – Кадыров Украинехь ву бохучу дийнахь, - журналисташа телеграмехула яздинера цуьнга шаьш РИА "Новости" агенталлера ду аьлла. ГIаръяккха кечйина "цуьнан турпалхочунан толамах лаьцна материале" бIаьрг тохар доьхуш кехатехь яздина хиллера цара, иштта леринчу онлайн-сервисо вовшахтоьхна гиперлинк йиллина хиллера оцу костанна юкъа. Ссылко пайдаэцархочунна кхача луучу сайте вуьгу, амма цунна тIе пIелг таIийча, иза яийтиначунна го цуьнан телефонан йолу меттиг. Ишта аьтто баьлла Кадыровн телефон Соьлжа-ГIалахь хилар билгалдаккха.\nДIахьочу тIеман кхеташонехь дакъа лоцу Кадыров Рамзан а гойтуш бодане ларми чохь дIаязйина шина минотехь йолу видео гIаръяьккхира Зазадоккху-беттан 13-хь. ТIечIагIдора, видео Украинехь дIаязйина хилар, хIунда аьлча, Кадыровн йистехь лаьтташ цуьнан гIоьнча, нуьцкъаллин блокан хьалханча Мартынов Даниил хиларна – зорбанаша яздарехь, тIаьххьарчу шина кIирнахь Украинехь ву иза.\nШолгIачу дийнахь Кадыровс шен телеграмерчу каналехь дIахьедира, видео Гостомелехь яьккхина ю, аьлла.\nОцу хенахь Оьрсийчоьнан президентан Путин Владимиран пресс-секретара Песков Дмитрийс хаамбира, Кадыров Украине вахна бохучун цхьа а тоьшаллаш дац Кремлан. Нохчийн оппозиционераш и яьккхин видео фейк ю элира.


Алиева Зарина. «Беттан нур дитийша, беттан сих хьаьгначу дагна…» | ВАЙНАХ\n07.05.2014\tПамять, Популярно\nИза къонах стаг яра, бохуш дуьйцу, дош лелаш, ша т1елаьцна г1уллакх кхочушдеш, диканехь-вонехь хьалхаяьлла, г1о-накъосталла оьшучохь гуттар кийчча, массеран а накъост, массеран а доттаг1. Иштта и евзачара дуьйцу. Бана иштта яцара ала ца г1ерта вай, амма зудчух къонах алар нийса, дог1уш ца хета. Иштта олушволчунна зуда, нана, йиша, йо1 – цу дешнийн доккха маь1на, церан сийлалла кхоччуш евза аьлла ца хета суна.\nБана нохчийн йо1 яра, йиша, нохчийн халкъан кхетамо кхоьллина йишин сийлахь васт шен амалшца долуш, къемата дийнахь вешин къинойн мохь шега д1аоьцуерг йиша хир ю аьлла ду. Ишттачарех яра Бана: «Со яла хьан къинна…» олучарех. Шен декхарш, йоь1ан, йишин декхарш къонахчун декхарел а лахара а ца хеташ, уьш кхочушдар шен дахаран некъ а лоруш, шен са а, дог а ца кхоош, и кхоо дезий ца хууш яьхнера Бана.\nНохчийн мотт буьйцуш верг милла а вара Банин гергара, цундела хир ду Банех дика дош олуш болу нах тайп-тайпана хилар, шайн-шайн амалшца, амма Бана массарна а цхьаъ хилла, шен йоккхучу цхьана ц1арца.\nЗударийн, божарийн поэзи олий къестамаш нисло литературехь, церан тайп-тайпана хат1 хилар а къастош. Масала, зударийн поэзехь коьрта билгало безаман тема ю, «со» бохучун гондхьа хьийзар, чоьхьара дуьне, синхаамаш, сингаттамаш 1орабохуш. Божарийн поэзехь коьрта дуьне, дуьненан хьелаш, граждански тема, синхаамел хьалха ойла, иштта кхид1а а. Амма и къастам литературехь ч1аг1бина т1еэцна бац, х1унда аьлча цхьайолчу стихашкахь зудчун, стеган аз хезаш ца хуьлу дела, поэтан аз бен. Гена ца кхийдича а цхьана Марина Цветаевин стихаш ешча а тоьур ду тоьшаллина. Иштта Банин стихашкахь дуккхачара билгалйоккхуш граждански тема ю, доьналлин, къонахаллин тема, дуьненчохь стеган вахаран декхарш. Амма безаман лирика а ч1ог1а нуьцкъала ю Банин, цунах к1езиг дийцахь а. Цуьнан поэзехь безаман тема йоцуш санна хетало наггахь, х1унда аьлча Банин ц1е йоккхучохь гуттар Нохчийчоьнах, цуьнан декъазчу кхолламах йолу стихаш хьалхайоху дела.\nБезаман лирикехь классически стихотворени лара мегар ду аьлла хета суна Банин «Со – аренца кхиъна акха зезаг». Оцу стихотворенин орамаш нохчийн фолькларан безаман лирикин эшаршкара ду аьлла хета. Масала, фольклорехь иштта ду:\nЦу тоьпан чакхми т1е\nЮрт юьллур вайшимма,\nЦу уьрсан диттаца некъ\nХьан буора ши ч1аба\nГ1ов хьерчор вайшимма,\nАтта мотт бер вайша,\nТхера тхов бер вайша…\nБанас шен лирикин турпалхочун ц1арах иштта жоп ло:\nСо – аренца кхиъна акха зезаг –\n1ехалур дац цу хьан х1усамах,\nАйсса къастор ас сайн дагна везарг,\nАйсса бийр бу цуьнца маьлхан мах.\nСан верасаш хир ду лекха лаьмнаш,\nТешаш хоржур ду ас седарчий,\nАхь урдонна яхкахь суна б1аьвнаш;\nХьуна лур ду сайн мутт аренийн.\nТир яьккхина беттан чилла хьовзуш,\nМархех юрг1а охур ду ас хьуна,\nМаьлхан г1енаш хьан г1евланга дохкуш,\nБуьллур бу ас бацалахь мотт хьуна,\nСо – аренца кхиъна акха зезаг,\nМа кхийдае соьга месийн г1овла.\nБ1е шо ду-кх со кху дуьненчохь еха,\nХьан б1аьра хьажа кхоьруш лела…\nСтихотворенин лирикин турпалхо майра ю шен синхаамашкахь, цо безам коьрта лору дуьненан хьелийл. Стихотворени ешча, гуш ду нохчийн фольклоран безаман лирикехь санна, везачуьнца цхьаьна хила, муьлхха хало а, дуьхьало а эшо кийча ю стихотворенин турпалхо.\nСтихотворенехь коьрта исбаьхьаллин г1ирсаш бу поэтана карийна, дустарш, цо далийна шатайпа басарш: турпалхо 1аламах ийна ю, 1аламан хазалла дуьненан хьелашна дуьхь-дуьхьал х1иттайо поэта. Безамах елахь а стихотворени, нохчийн йо1ан безам хилар а, х1ора шен стихотворенехь санна нохчолла хьалхадоккху поэта х1окху стихотворенехь а, нохчийн сийлаллин символаш а ялош: «сан верасаш хир ду лекха лаьмнаш…», «ахь урдонна яхкахь суна б1аьвнаш…». Шен безам дуьненца къовсур болуш елахь а, везачунна хьалха г1орасиз ю лирикин турпалхо. Т1аьххьарчу шина мог1анехь нохчийн йоь1ан васт, цуьнан амал гучуйолу – экаме, эхь хеташ: «Б1е шо ду-кх со кху дуьненчохь еха, хьан б1аьра хьажа кхоьруш лела…». Банин дуккха а ю безамах стихотворенеш, уьш х1ора а талла а йог1ура. Амма вай лакхахь ялийначу цхьана стихотвореница а юьсур Бана йоь1ан шатайпа докккха, амма цуьнца цхьаьна экама дуьне гайта хаарца.\nБанас ша-шех дуьйцург ду бакъ, цо ша хьенан, мила, мичара хилла, дуьйцург, иза дерриге а цо шен йозанашкахь дуьйцу, дуьхьал гуш, 1орадаьлла Банин са а долуш.\nБанин стихаш а, цуьнан прозехь йолу ойланаш а, яздархо хила а г1ерташ, литературина аьлла кхоьллина ю ала хала ду, цуьнан йозанаш литературин бакъонашца нисдина, тодина, дош лоьхуш, дешнаш луьттуш яц. Банин х1ора мог1а – маьрша ойланаш ю, дневник тайпа, цо ша-шеца йина ойланаш шел т1аьхьа йитина, шена чохь боккха лазам а, ирсен м1аьргонаш а йолуш. Цо цкъа а ша стихаш язъеш ю ца олура боху, шен ойланаш д1аязъяр доцург. Д1а ца язйича, дагахь мел дерг мича хьур дара, хьанна делхор, к1айн кехато д1а ма худу дерриг а. Т1аккха иштта ца кхоллаелла, муха кхоллалуш хуьлу поэзи, аьлла хаттар дуьсу.\n«Син цхьа мукъам хуьлу», аьлла Бексултанов Мусас. Иза иштта муха хуьлу, хила йиш юй, ойла кхоллало. Син хазхетарш, халахетарш, тайп-тайпана синхаамаш хийцалуш ма хуьлу, х1ора синх1оттаман шен-шен мукъам ца хуьлу? Беккъа цхьана синхаамца ваха йиш ма яц дуьненчохь. Хазахетар, лазам – оцу синх1оттамийн шен-шен мукъам хила ца бог1у т1аккха? Оцу хаттаршна жоп художникан кхоллараллехь карор ду. Шен сине ладуг1уш волчу художникан кхоллараллехь цхьа мукъам хуьлу. Муьлхха темина, муьлхха синхаам буьйцуш цо язъяхь а, мукъам цхьаъ хуьлу, дешнаш дуьйцург цхьаъ долуш, синна хаалуш болчу мукъамо шен маь1на а деш, цхьана произведенехь шиъ сюжет йолуш санна, шена чохь гушдерг а, гушдоцург а долуш, и гушдоцург Абдулаев Лечас ма аллара, синна хаалуш.\nБанин син – лазаман мукъам бу. Бана дуьнен чу яьлла де 23-г1а февраль дара, вайн халкъан бохаме де. Ша дуьненчу ялар цу дийнахь нисделла хилар,цуьнан кхолламехь шатайпа символ лоруш хилла аьлла хетало цунна. Цуьнан кхолламо иза бакъ хилар тоьшалла а до. Вайн халкъан историн бохаме зама ю Банин кхолламах хьаьрчина, дуьненчу яьлча дуьйна схьа. Банас ша-шех дуьйцург ду бакъ, цо ша хьенан, мила, мичара хилла, дуьйцург, иза дерриге а цо шен йозанашкахь дуьйцу, дуьхьал гуш, 1орадаьлла Банин са а долуш.\n«Со йинчу дийно\nД1адоьду Г1ум-Азе делха\nСа дийна де…».\nБанин дахарехула, кхоллараллехула чекхболу и лазаман мукъам.\nЙоь1ан дог экама, жима ду, син 1аьткъинарг тарда кийра готта хилла, ара ца даьккхича даге лалург ца хилла лазамах буьзна синхаамаш. Цуьнан х1ора мог1а кхайкхам бу адамашка, вовшашна т1ех ма довла, вовшийн дог эца, адамаш вовшашна г1оьнна кхоьллина ма ду бохуш. Кханенга ма титта, кхана т1аьхьа хир ду, сихло тахана, х1инцца диканиг дан, вовшашна г1ортораш хила, бохуш. Иза ша ма-яххара, дахарехь ша ма-хиллара хила лаьара цунна нах а, иза х1оранна а дахаран маь1на долу дела, иштта хила деза дела:\n«Ван нах, мича, стенга кхача г1ерта шу?\nЦа го шуна сан долчу деган аматаш?\nШуна гайта кераюккъе иза эцна йог1у.\nШу т1ехлелха, бен ца хеташ, суна б1аьрзе хилла.\nКху сан дагал деза хилла-кх и шун г1уллакхаш?\nКхана-х дог1ур дай шу орцах, и лахьти чу дилла,\nБен а боцчу хенахь суна аш бен хастамаш».\nИ стихотворени таханенна язйина йолуш санна хета, т1аьхьадисинчу вайгара бехк боккхуш. И т1аьхьабуьсуш болу бехк, дагахьбаллам хала бу лан, дуьненчохь мел ву, са дууш адамца беха, д1а ца къаьсташ, цунах к1елхьаравала некъ ца карабо. Даха сихделлачу вай дуьненан г1уллакхаш хьалхадоху цакхиарна кхоьруш, адамийн вовшашца йолчу марзонаш т1аьхьа а туьттуш. Амма, г1уллакхаш д1а а дирзина даха а ца ховшу, вовшах а хеда, херло. Дуккха а т1аьхьа кхета «дегнел» деза цхьа «г1уллакх» ца хиллий лаьттахь, т1аьхьа… «Х1ей нах, д1а ма дийша не1арш къовлий». Вовшийн дегнийн не1арш д1а ма къовла, сема хила доьху Банас вайга.\nБанин гондхьа дуккха а нах хуьлура бохуш дуьйцу, бен-бен болу нах, шайн баланаш бекъа иза йолчу оьхуш. Цо массо а т1е а лоцура, х1оранна а г1уллакх дан хьожуш. Д1а ца тоттура цхьа а. Бана къонах яра бохучаьрга ала лаьа, и вай лакхахь хьахийна йолу цуьнан амал зудчун амал ю. Х1ора йо1ехь, зудчуьнгахь, бераллера дуьйна схьа, цуьнан амалехь наналла деха, доладарца, шен са кхоа ца до цо, диллина лаьтта г1о оьшучунна. Стаг вон вара, дика вара ца хьоьжуш, цуьнгара девлла г1алаташ ца лоьруш, къинхетамах ца йолу иза. Банина милла а вара йиша а, ваша а, цо 1уналла а дора царна. Иза зудчун амал ю, къинхетаме амал. Къонахчун амал яц иза, къонахчо верриг а шех вусту, декхарех хьалха ца вуьту, цхьа бахьанаш ца лоьру. Къонахчуьнгахь товш а ю иштта амал, цуьнан некъ цхьаъ болу дела. Амма Банина дика хаьара къонах верг, «къонахийн амалех ловзург» къасто, нах дика бевзара цунна. Амма цо бехкаш ца дохура, иза кхоьрура «къонахийн амалех ловзарш» вайн махкахь баржарна, дебарна, дуьне дохарна. Бана кхийринарг хила а хилира. Вайн халкъо сатийсина долу дуьне, маьрша дин лело, вайн 1адаташна, г1иллакхашна, маттана, кхоллараллина, сатийсина долу дуьне дуьйхира. Юха а 1аьржа денош, лазамаш, баланаш… Кхолийра Нохчийчоь.\nМохк, нана, йо1, йиша ларъян, шайх дозалла дан юххехь къонахий ца хилча, зуда т1ам бойна олхазар санна юьсу. Цуьнан сийлалла, дозалла дан дуьненчохь х1ума ца дуьсу, иза цхьалха юьсу, шен орцан мохь йилбазмохье а боьрзий.\nХ1инца а лерехь дека Банин орца, цуьнан йишйоьхна дехарш, кхайкхам, цо масла1ате кхоьссина йовлакх «…ц1ийлахь 1уьллу сан кортоли, соьга хьоьжу доьхна», – хьалаэца цхьа воцуш йисира Бана.\nДуккха а болчу поэташа, яздархоша Даймохк ненаца, йо1аца бусту. Нана санна къинхетаме, йо1 санна экама, ц1ена. Банас шен кхоллараллехь сийдолу зудчун вастехь даймехкан васт х1оттадо, шина вастах цхьаъ деш. Даймахко мел лайнарг шен сих чекхдаьлла хилар гойтуш:\n«Хьан ц1ийнах яра-кха со, Нохчийчоь, хьан ц1ийнах яра.\nНахана д1айийца ворх1е а ден ц1е а хилла.\nХьан ц1арца яьхна со, Нохчийчоь, хьан ц1арца яьхна.\nХьешана х1оттадан комаьрша шун а сан хилла.\nХьан юьхь ас ларйина сайн эхь-бехк, сайн сий санна..».\n«Дуьненчохь мел болчу зударел со маьрша къасто,\nБахьана цхьаъ хилла-кх – со ларъян къонахий хилла».\nЖимчохь дуьйна, туьйранашкара, баккхийчеран дийцаршкара бакъо-харцо хилар 1амадо вайна. Жимчохь харцо гуттар эшна карайо, бакъо тоьлла а йолуш. Бакъо толо накъостий оьшу, хьо санна догц1ена, бакъонна шен са а д1алурдолуш. Банина иштта накъостий карабо. Иза йоккхае царах, церан ойланех. Жимчохь шена бабас дийцина туьйранаш бакъ хиллий кхета иза, оцу туьйранан турпалхошца бусту цо, дуьххьара «Пхьармате» еъча, шена бевзина хилла яздархой: «Пхьарматан куьйгалхо Ахмадов Муса вара. Мел къаьхьа делахь а, бакъдерг д1ааларца билгалваьлла вара и. «Ловзарш» х1ун ю а ца хаьара цунна. Кхоллараллин стаг иштта хила а везара. Суна Мусас 1амийра, т1еч1аг1бира сан дагчохь бабас шен дийцаршца кхоьллина лаьмнашка, б1аьвнашка безам. Мусас кхиа серлабаьккхира и.\nСо йоккхайина а ца йолура. Сан дог дозаллех дуьзира х1ара дешнаш хезча:\nВежарий, дуьйлало, некъ бу вайн хьалха,\nК1адъелла хир ага техкина нана,\nХан хилла вайн довла дайн, дедайн пхьалг1а,\nКерлачу г1ирсашца шира б1ов ага!…\nЦу дешнашца даг чу вижира г1айг1ане, хаза куц-кеп долуш волу Абдулаев Леча.\nНохчийчохь хаза мехкарел, к1айчу 1ахарел сов, оьзда, лекха къонахий а хилла хиларх тешийра со Бексултанов Мусас. Тешийра диканах, хазаллех, ц1еналлех. Мусас кура хила 1амайора нохчийн йо1, к1иллу к1ант вист ца хиллийттал кура!»\nИштта язйо «Пхьарматах» болчу шен дагалецамашкахь Гайтукаева Банас. Оцу яздархошна лерина эссе ю Банин «Илланча» ц1е йолуш. Вай лакхахь ц1е яьхначеран яздархойн кхолларалло г1о дора Банина жимчохьлера Бабин туьйранах тешам ч1аг1бан. Ша 1еха ца еллийла, туьйра бакъдеш ша яха езийлах тешна яра иза. Цуьнан д1аяхар а кху харц дуьненара иштта хилла аьлла теша лаьа. Бана яха юьсура вайн иэсехь нохчийн йо1, йиша санна, йо1ан, йишин деза декхар цо кхочушдина ша дуьненчохь мел еха, вайна масаллина яха а юьсуш.\nПамять Публицистика\t2014-05-07\nНазад: Шамсуддин Макалов. Колыбель моя.\nВперед: Гайтукаева Бана. Стихаш.\nЭмина к записи Муслим Lostlam. Мостик над бездной…павел к записи Седа Исмаилова. Остановите Землю, я сойду…павел к записи Марьям Хадысова.альбика к записи Хаджи-Мурат Хамхоев. Непридуманные рассказы.Раиса к записи Вахит Акаев. Экзистенциальные проблемы и культура: от деконструкции к совершенствованию Случайная статья\tМудар Надиев. Два утра моего детства…


ТIаьххьара карладаккхар ГIадужу-бутт 30, 2012\nОьрсийчоь -- Москох, Лубянка майданахь, политикан репрессиш лайначу нехан сий деш хIоттийначу тIулгана уллехь чIурам латош ю жима зуда, 29Гад2012\nХIора шарахь гIадужу бутт бовш билгалдоккху Оьрсийчохь политикан репрессиш лайначийн де. Цу дийнахь советан Iедало бехк боцуш байина нах дагалоьцу церан гергарчара а, юкъараллин жигархоша а. Сталинс кхоьллинчу къизаллин системано миллионаш адамаш хIаллакдинехь а, карарчу хенахь Оьрсийчохь иза похIмалле менеджер лоруш ву. Кхин хьал ду Малхбузехь. Цигахь холокостехь байинчеран тIехьенашна хьалхара хIинца а шен декъар текхна ца яьлла Германи.\nВевзаш волчу оьрсийн яздархочуо Солженицын Александрс чIагIдарехь, Советийн Iедалша политикан репрессешца хIаллакдиначу адамийн терахь 110 миллион стагал лакхадаьллера. Цу юккъе доьлхуш ду дохийна, шайн лаьттанашкара дIа а лахьийна, Сибрехьа а, Юкъарчу Азе а хьовсийна хилла къаьмнаш а, ГУЛАГан инзаречу лагершкахь бала текхнарш а, Йоккхачу Терроран муьрехь, хоттуш дов доцуш, байинарш а, набахтешкахь тоьпаш йитина байинарш а, иштта дIа кхин а.\nОфициалан терахь, кхеташ ма-хилара, дуккхаъ лахарох ду.\nИ нах биц ца балийта, тIаьхьарчу тIаьхьенашна а цу Iедалийн къизалла а, боьхалла а йовзийтархьама билгалдаьккхина дара гIадужу беттан ткъе итталгIа де. Бакъду, вайнзаманахьлерачу Оьрсийчохь сийлаллехь долчу денойх дац и де. ХIунда аьлча, Даджалан хьесапехь нах охьуш, церан баланех ца Iебаш хилла волу Сталин цу таханлерачу Оьрсийчохь „эффективан менеджер“ лоруш ву, ткъа халкъашна оццул бала хилла йолу Советан пачхьалкх йохар- иза 20-чу бIешеран уггаре а боккха геополитикан бохам лоруш бу.\nНаци заманчохь Германехь байинчу нехан терахь 110 милионе ца кхачахь а, амма боьхаллийца а, къизаллийца тIаьхьа юьсуш йоцуш система яра Гитлер Адольфа а, цуьнан хьадалчаш а Германехь кхоьллинарг а.\nБакъду, и Iедал дохийна, дожийначул тIаьхьа, цул тIаьхьа Германехь Iедале мел баьхкинчара цкъа а шеконе дуьллур дацара, наци заманан къизаллаш адамаллин дуьхьала зуламаш хилар, Гитлер Адольф – дуьненан исторехь уггаре а инзаречарех диктатор хилар, ткъа нацисташ кхоьллина хилла йолу хIетахьлера КхозлагIа Рейх- иза йохар Делан беркат хилар а.\nЦу муьрехь Германи вуно яккхийчу экономикан лакхенашка кхаьчча хиллехь а, дуьненчохь уггаре а хьалхара автобанаш а ур-атталла йохкуш, амма цхьа а вер вац и боьха Iедал цIандан я Гитлер хастон, хIунда аьлча, массарна а кхеташ ду, и кхиамаш адамийн цIийча текхна хиллийла.\nЦу заманахьлерачу наци Iедалийн репрессешкахь хIаллакбинчарех аьлча, Германи тахана а яьлла яц цу зуламийн закъалта хиллачу нахана я церан тIаьхьенашна компенсацеш текхна. ХIинцалца схьа цу компенсацийн хьашташна дIасадекъначу ахчан терахь 70 миллиард еврол совдаьлла.\nТкъа муха ду Оьрсийчохь а, цуьнца цхьаьна Нохчийчохь а, Сталинан терроро а, йоллучу Советийн заманахь политикан репрессеша а хьийзинчу нахана я церан тIаьхьенашна компенсацеш яларца хьал? Дукхахан йоцуш вуно чIогIа даздина хаамийн гIисрашкахь дийца а дуьйцуш, репрессеш лайначарна луш долу беттан компенсацин терахь 300 соьме хьалдаьккхина. Цул хьалха иза хиллане а 200 сом дара.\nИ кхардаме шайнаш шаьш елча, шаьш нахана тIехь латтийначу баланех паргIат долу аьлла хета Оьрсийн Iедалшна бохуш дуьйцу карарчу хенахь Германехь ехаш йолчу Гадаева Зайнапана. Шен дас а, девежарша а ГУЛАГехь лайначух дуьйцу цо.\nГадаева Зайнап: „Хьалха-МартантIе базара венчура, бехк-гуьнахь а доцуш, дIалаьцнера Iедало тхан дай, цуьнан ши ваший, бандиташ бу, „къоман мостагIий“ бу, аьлла. 15 шераш хан тоьхна, лагершка хьовсийнера. Цигахь цара лайнарг инзаре бала бара. Шийлачу махкахь бара уш, багара дIа тесина йолу шат лаьтта охьакхачале гIорош, оццул шело хиллера цигахь. Шайгара баланаш лаьцначаьрга ца лалуш, шаьш шайн дегIе меженашна чевнаш еш, лоьрийн цIийна кхачархьма.\nТхан де ши ваша цигахь кхелхина, ткъа тхан да цу лагершкахь 15 шо а даьккхина, араваьллера, могашаллах а хаьдда, ах пах дIа баьккхина. 300 сом хIун ю, цо лайначуьнга хьаьжча? Цунах хIун до? Ас цкъа а дицдийр дац цу оьрсийн Iедална, цара иза уггаре а къона а, дуьненах самукъадолу а хан йолчу хенахь цара лаца а лаьцна, цуьнга беана хилла бала“\n70 шо долу Дагман жима бер хилла, нохчий къам дIадохочу хенахь. Цигахь делла цуьнан да а,нана а. Цо ша а Кахахстанехь дIадохорехь лайначу баланашна а, цуьнан Iедалийн къизалла бахьана долуш байлахь йисарна а цунна луш йолу компенсаци а изза 300 сом ду. Цу ахчанах ур-аттала шен репрессеш бахьана долуш деллачу, Юкъерчу Азехь дIадоьллинчу ден-нена барза тIе яха а аьтто бац бохуш дуьйцу цо.\nДагман: „Цу ахчанах жижиган кийла а ца йогIу. Сан 2 шо хилла вай дIадохош. Цу новкъахь шел а елла, лазар кхетта елла сан нана, кхин дукха хан ялале цигахь велла тхан да а. Талды-Курганехь дIабоьхкина бу уьш. Церан барз тIе яха таро хилча, цига гIур яра со, амма таро ца хилчарна Iаш ю. Кху Iедало компенсаци мукъане а еллехь, хIуттур яра со церан кешнашка, амма иза яла хIара Iедал дагахь дац, я кхуо деш цхьа а гIо а дац“.\nГерманехь луш хиллачу компенсацешкахь иштта тидаме оьцуш дара, нацийн заманчохь репрессеш лайначу жуьгтийн бахамаш а, церан банкашкара ахчанаш а хIетахьлерачу Iедало шен доладаьхна хилар. Цуьнца доьзна цкъа хьалха хIора а закъалтана луш цхьа билгал ахча дара, ткъа цул тIаьхьа, хIорамо а лайначуьнга хьаьжжина, хIоранна а хилла болу ницкъ а, зIе а тидаме а оьцуш, хIора баттахь луш билгалчу барамера ахча ду.\nНохчийчохь дIадохийначул тIаьхьа цIа бирзинчу наха шаьш шайн хIусамаш ахча а луш, схьаийира, цу чу советан Iедало цу ховшийначу оьрсийн колонисташкара. Лакхахь къамел дина хила йолу Дагман а ю, шайн де керт, цу чохь баха хевшина хиллачу оьрсийн доьзалера, мах а белла, юхаэцначарех цхьаъ. Цу кертах я шаьш дIадохош шайн хIаллакхиллачу бахамех а, даьхнех а мах схьабалар-м хьехош а дац Оьрсийн пачхьалкхан Iедалша, бохуш, дуьйцу цо.\nПолитикан репрессиш лайначу нехан де билгалдоккхуш дара ГIадужу-беттан 30-чу дийнахь\nУрдунан паччахьан гIаролхо лаьттина БатIал ИбрахIим