Белги -- Европан Кхеташонан президент Ван Ромпёй ХIерман а (аьр), Еврокомиссин куьйгалхо Баррозу Жозе Мануэл а (аьр).\nУкраина шен лаамехь ю, Евробертаца шена оьшуш болу берташ тIеэцарехь аьлла, дIахьедар дина Евробертан куьйгалхоша. Цара леррина динчу шайн дIахьедар тIехь аьлла ду, шайн неIарш Украинина хIинца а схьайиллина лаьтташ ю аьлла. Цуьнца цхьана Европан Бертан куьйгалхоша луьра критика йина Оьрсийчоьнна, шайн Украиница йолчу юкъаметтигашна юкъагIертарна.\nТхайн вуно резадацар дIакхайкхадо оха, ОьрсийчоьУкраинас Евробертаца интеграци хьокхехь барт барна юккъегIертарна, цуо цу хьокъехь йохуш йолчу гIулчашна а,“- аьлла яздина ду Европин Кхеташонан куьйгалхочуьн Ван Ромпёй Херманан, Еврокомиссин куьйгалхочуьн Баррозу Жозе Мануэлан а юкъахь динчу дIахьедарехь.\nКарладаккха догIу, Украинина а, Евробертана а юккъехь ассоциаци яран а, маьрша махбаран зона кхолларан а хьокъехь болу Барт карара лахьан бутт чекхбалале тIечIагIбан лерина хилла хилар.\nМасех шарахь шина агIоно шена тIехь белхаш бина болу и барт тIаьхьарчу хенахь Оьрсийчоьно Украинин куьйгаллина боккха тIеIаткъам бина хилар бахьана долуш боха кийча бу.\nХIетте а, Евробертан куьйгалло кхин цкъа а билгалдаьккхина, нагахь санна хIара бутт бале цу бертан кIелахь куьг яздар ца хилахь я Украина яллане а цу бертана юккъера ялахь а, Европа кийча хир ю, тIейогIучу хенахь Украиница юкъаметтигаш чIагIъян, аьлла.\n„Украинин шен ю бакъо, ша Евробертаца муьлхачу тIегIанна тIехь юкъаметтигаш лелор ю бохург билгалдаккха, ткъа нагахь санна цу пачхьалкхан куьйгалло Европица долу дагадовларш юхакарладаха сацам бахь, оха тоьшалла до, тхайн агIор и дагадовларш схьадиллинчу кепехь а, гIо-накъосталле а хилийта“, - аьлла дIахьедира Евробертан куьйгалло.\n„Украинина арахьара беш болу тIеIаткъам тидаме эцча, тхо тешна ду, генара боцучу кхетамашка а, шеконашка а шена тIейогIучу хенахь хин йолу са а, пайда а бицбайта ца беза Украинин куьйгалло“, - элира Ван Ромпейс а, Баррозус а. Цу шиммо иштта билгалдаьккхира, Цхьаьнакхеттачу Европица барт бар – иза Украинин экономикана реформашка а, модернизаце а болу некъ схьабоьллуш йолу гIулч ю, аьлла.\nТкъа и некъ нийса некъ хилар Евробертан куьйгаллина кху деношкахь Украинехь дIайоьлхучу митингашкахь а, дуьхьалонан акцешкахь а го, эзарнаш украинхой евроинтеграцехьа гIо даккха урамашка баьхна йолчу.\nЦу шайх хIинцале а „Евромайдан“ аьлла цIе тиллиначу дуьхьалонан акцешна тIехь терго еш яра Беларусерчу радион лерина корреспондент йолу Раяна Волха Черных. Иза тIаьхьарчу масех дийнахь Симферополехь а, Киевехь а, Львовехь а хилира, евромайданах лаьцна репортажаш еш. Маршо радиоца шен хиллачу къамелехь Черных Раяна Волхас дийцира, хIинца урамашка бевллачу украинхоша лоьхуш ерш нийсонаш а, маршонаш а ю, бохуш.\nЧерных Раяна Волха: „ Суна хетарехь, Евромайданан декъашхой вуно тешна бу шаьш арабаьккхинчу гIуллакхах. Европица интеграци ярехь бу уьш. Ас дуккхаъ хаттарш дира цу нахе, уьш хIунда арабевлла бохуш. Коьрта жоп цара суна деррарг: Украинехь низам лелаш дац бохург дара. Нагахь санна цхьа хIума дихкина делахь, иза массарна а дихкина дац.\nНагахь санна цхьа хIума магийна делахь а, иза массарна а магийна дац. Уьш дукхахберш кегийрхой бу, студенташ а бу. Цара беш болу кхайкхамаш а билгалбевлла бу – цара сатуьйсу Януковича шен лаам а гайтина, цу Евробертаца интерграци яран кехаташна кIелахь куьг яздийр ду бохучуьнга.\nЦара боху, Европица цхьаьна беш болу некъ иза Украинин хинлдолчехьа болу некъ бу. ХIунда аьлча, Оьрсийчохь дерг – иза цхьа маIа дIагIоьртина меттиг санна хIума ду“.\nЯхлурий теша дуьхьалонан акцеш я уьш Iедалийн ницкъашца кесталгIа дIасалахка ка дера теша, аьлла шега хаьттича, журналиста Черных Раяна Волхас иштта дийцира.\nЧерных Раяна Волха: „Дера уьш шайн Iалашоне кхача дагахь арабевлла ма бу. Амма цуьнца цхьаьна цхьа пессимизман хьаса а го суна цаьргахь. Шеконаш ю цаьрца, боккъал а Януковича и барт тIеоьцурий теша бохучунах, Оьрсийчоьнна дуьхьал иза гIур вац-кха бохуш.\nПропаганда а ю официала телевизионехула вуно чIогIа дIахьош, Европица барт бан луурш дIабевлла нах бу, ямартхой бу, бохуш. Иштта Украинерчу Iедалан сел сецна яьлча санна йолу позици а... Цу доллучуо а тIеIаткъам а бина, тарло а къоман дуьхаьлонан акцеш жим-жима лахъяла“.\nКиеверчу Евромайданера къамел динарг яра журналист Черных Раяна Волха.\nУкраинин куьйгалла Европина букъ берзийна, Оьрсийчоьнехьа голатоха кечъялар бахьана долуш дуьхьалонан акцешна тIетайна меттигера студенташ а. Цара шинарий дийнахь забастовка кхайкхина.\nЕвробертаца гергарло дезачийн гуламаш лаьтта Киевехь\nПутина Европа бехкейо «шантаж» лелорна\nУкраинан Рада лара ца елла «Тимошенкон низам» тIеэца


Карабахехь хиллачу тIамо дог Iийжош беха азербайджанхой а, эрмалой а\nЛомара Карабах -- Ша йозуш йоцуш хилар дIакхайкхийначу Ломарчу Карабахан Азербайджанан дозанца, Мартакент-гIалана уллохь йолчу тIамехь ен чIагIон чохь ву эрмалойн салтти, 06Тов2012\nTIом бала магар аьлла, болу кхерам кху дуьнентIехь хIораннехь а лаьтташ бу. Карабахехь и тIом хилла 20 шо даьлла. Цуьнан ларш тахана а Iовжаме ю азербайджанхошна а, эрмалошна а. Къаьсттина цунах кхеташ бу цу тIамехь бехаш болу нохчий.\nТкъа шо хьалха дара иза. Соьлж-гIалара гIаьттинчу кеманца Истанбуле воьдуш вара со Вайнах-ансамбл концерт эцна йоьдуш цунах лаьцна яздан Iалашо йолуш. Сан кхетамехь Ломара Карабахан тIехула дала дезаш дара тхан некъахойн кема. Цигахь цу деношкахь луьра тIемаш дара доьлхуш.\nДогIа доьгуш детташ долу ткъес хилла хир дара суна гуш дерг, амма Совета-пачхьалкхан территори тIехь дуьххьар баьллачу цу тIамо инзаре цецваьккхина волчу суна хетара, кхуьссуш йолчу яьккхийчу тоьпийн цIераш ю лахахь гуш ерш.\nМаржа-яI, бохуш, ойла йора къаьмнаш бертахь дехаш хила деза бохуш, кхиъна волчу аса, хIун хьашт дара те тIом боло бохуш. Дага вагIара соьца Советан эскарехь гIуллакх деш хилла догцIена Гайсумов Илдар а, догдика, даиман а велавелла бен вист хилар доцу Мкртычан Самвел а.\nХIун деш ву те и шиъ, муьлха къаьхьа бала Iовшуш ву те бохуш, гIийла ойланаш йора аса, кемантIера чу а хьоьжуш. Цу деношкахь суна ца хаара кестта сайн а чекхвала дезар хилар шина къизачу тIамах.\nБакъдерг дийцича, нохчий цу деношкахь баш кхеташ а бацара, Ломарчу Карабахехь эрмалоша а, азербайджанхоша а къуьйсург хIун ду.\n20 шо даьлла Карабахехь тIом болабелла. Дуккха а яз а дина, дийца а дийцина цунах лаьцна. 1994-чу шарахь Азербайджанна а, Эрмалойчоьнна а юкъахь машар беш бина барт тахана а болх беш бу, цхьацца кхиссарш а хуьлуш, вовшен бехкаш дохкуш шина агIоно дIахьедарш дахь а. Кхоччуш и конфликт дIаерзо гIерташ, дуьненаюкъаралло йохучу гIулчаша цкъачунна жамI дохьуш дац.\nКарабахехь тIемаш дина болчу нехан а шайн-шайн кепара нисделла дахар. Эрмолашна хьалхабевлла хилла нах тахана а Iедал шайн карахь латтош бу Эрмалойчохь. Азербайджанан буьйранчаш а лаьттира шайн махкахь лаккхарчу даржашкахь. Амма тахана а дакъаделла дац шина а агIора тIеман аренашкахь эгначу къентийн нанойн бIаьрхиш. Цуьнца цхьаьна дIаяьлла яц эрмалойн а, азербайджанхойн а гамо.\nКарабахера тIом гена мел болу а, цунах лаьцна керла хIуманаш хеза, цуьнан цулацамах а, декъашхойх а лоций. Масала, шина а агIоно бехке еш ю Оьрсийчоь шайна духьал тIом барна. Цул сов, эрмалоша чIагIдо шайца тIом беш ОвхIанистанера а, Пакистанера а, Нохчийчура а тIемалой бара бохуш.\nМасала, царах ву инарла-майор Тер-Тадевосян Аркадий. Цо чIагIдарехь, Азербайджанан Iедалша ахча а луш, тIамехь дакъалоцуш вара масийтта бIаь муджахIид. Азербайджанан буьйранчаша царах пайда эцара тIамера уьдуш болчу шайн салтташна герзаца дуьхьало йойтуш бохуш, чIагIдо эрмалойн инарло.\nНохчий а хьаха бо цо, ша «Панармениан нет» олучу агенталлана еллачу интервьюхь. Инарло Тер-Тадевосян Аркадис дийцарехь, нохчий а бара азербайджанхойн агIорхьа тIом беш. Уьш ахча оьшуш а, я турпалхой хила гIерташ а боцуш, бусалба дин бахьана долуш леташ бара шайх бах цо.\nТер-Тадевосян Аркадийс дечу тоьшаллица, нохчашна Карабахехь куьйгалла деш вара Басаев Шемил. Ша тешна ву, азербайджанхой эрмалошца ларалур боций хиъча иза цигара дIавахана хиларх бохуш, чIагIдо Шуша-гIала дIалоцуш эрмалойн эскаршна куьйгалла деш хиллачу инарло Тер-Тадевосян Аркадис.\nБасаев хьахийначура аьлча, дIоггара тоьшаллаш дац иза Ломарчу Карабахехь тIом беш хилла хиларан. Делахь а, интернетехь и тIом бийцаре бечу наха дукха яздо цунах лаьцна. Цхьаболчара чIагIдо, Басаев гIорасиз вара эрмалойн эскархошна хьалха бохуш.\nИштта Ломарчу Карабахан парламентан депутато Баласанян Виталийс дагалоьцу, шаьш дуккхаза а рацичуха нохчашца къамелаш дина хилар. ТIаьххьара шаьш нохчех тасаделира 1993-чу шеран гурах бохуш, дуьйцу цо. «ХIара шун тIом бац, дIагIо бохуш, дийцара оха цаьрга. Амма цу дуьйцучуьнан жамI дацара. Таккха ницкъаца кхето дийзира уьш»,- дуьйцу Баласанян Виталийс, «Нохчашна оха шайн меттиг гайтина истори» цIе йолчу цхьана артиклехь.\nКарабахехь тIом хилла хан Нохчийчохь Ичкерин Iедал долу зама ю. Нохчийн парламентан депутат вара цу хенахь Абумуслимов Сайд-Хьасан. Цо дуьйцу нохчийн Iедалан и конфликт хьокъехь хиллачу ойланах лаьцна.\nАбумуслимов Сайд-Хьасан: «Муьлхха а конфликт схьаэцча, шина а агIоно арбитр санна лоруш яра Оьрсийчоь. Иза ца хилча, цигахь вовший цара хIаллакбийра бу аьлла хета. Цигарчу нахана а хета, дуьненна а хета. Цунах пайда оьцуш ерг Оьрсийчоь яра. Ткъа оьрсийн пачхьалкх вайн маршонна а дуьхьал яра.\nЦундела вайн позици яра и конфликташ, хIуъа а дина а, дIаерзо еза аьлла. Ткъа уьш дIаерзор муха гора вайна? Иза кIоргенза хетахь а, цхьа некъ гора вайна – Кавказерчу къаьмнийн юкъаралла кхоллар. Цунах "Кавказан конфедераци" а олура, "Кавказан цIа" а олура, "Кавказан барт" а олура».\nНохчий хилла хила а мега цу тIамехь дакъалоцуш, амма уьш къезиг хилла, я цхьа ларамаза юкъаозийна хилла. Мухха а далахь а, нохчийн цигахь лата баха цу хенахь хIара ду аьлла бахьана дацара бохуш, дуьйцу Абумуслимов Сайд-Хьасана.\nАбумуслимов Сайд-Хьасан: «Идеян а, историкан а бух бацара аьлла, хета суна. Цундела цига баха бух а бацара. И Карабахан проблема цара меттах яккхалц вайна хиина а яцара. ХIинца муха хир дара суна хаац. Амма оцу заманахь, суна хууш, цига бахана нах бацара. Шиъ-кхоъ нисвелла хила а мега, амма суна хууш дац иза. Суна хезна а дац, (вайнах) цига баханера бохуш».\n20 шо даьлла Ломарчу Карабахехь конфликт йолаелла. Тахана машар а боцуш, я тIом а боцуш лаьтташ ду цигара хьал. Карабахера тIом дагалоцуш теша лаьа: кхин цкъа а герзаца къамеле вер вац Гайсумов Илдаран «оглу» а, Мкртычан Самвелан «ворди» а, нохчийн кIентий юкъагIерташ муххале а.


"Ма хьекъал долуш стаг ву хьо, Тумсо. Ма дика эмир хир вара хьох!", "Iаламат доккха гIуллакх ду хьуна ахь дийриг. Дала могушалла латтайойла хьуна" – ишта комментареш юьту Абдурахманов Тумсон Youtube-каналан хьовсархоша. Масала, "Разговор с кадыровским лордом" ролике хьаьжна кхо миллион сов стаг. "Кавказский узел" агенталло шен сайтехь лерина агIо йиллина "Тумсо против кадыровцев" аьлла, ткъа Би-би-си-н оьрсийн сервисо репортаж кечйина "Один день с врагом Кадырова" аьлла.\nДиъ шо хьалха Абдурахманов Тумсо цхьанна а вевзаш воцу Соьлжа-ГIаларчу "Электросвязь" компанин белхахо вара. Кхоллам хийцабелира цуьнан дагахь а доцуш, Нохчийчоьнан урхалхочун администрацин куьйгалхочуьнца Кадыров Исламца конфликт иккхинчул тIаьхьа. Ойла а йина, махках велира Тумсо. Юьхьанца Гуьржийчохь Iийра иза, тIаьхьо Полше дехьавелира.\nНохчийчохь долчу хьолах дуьйцу Абдурахмановн блог маса гоьелира. 2018-чу шарахь цуьнца телефонехула зIене велира нохчийн парламентан куьйгалхо Даудов Мохьмад (Лорд). Чиллан-баттахь дискусси хилира блогеран зорбан министрца Умаров Джамбулатца.\nИчкерин вахархо лору ша Абдурахманов Тумсос. Йийца могуьйтуш йоцу теманаш хьехайо цо - доккхачу декъанна, цкъа Нохчийчоьнан суверенитетехьа хилла, джихIад кхайкхийна, юха Оьрсийчоьнехьа ваьллачу Кадыров Рамзанан дех Кадыров Ахьмадах.\nЖурналистца Шевченко Максимца хиллачу къамелехь Кадыров Ахьмад ямартхо ву элира Тумсос. Цул тIаьхьа Даудов Мохьмада чIир кхайкхийра Тумсона, ткъа цуьнан 84 шо долчу девешига а, шина шичига, а иза шайн долара ваккхийтира, нагахь Тумсо цхьаммо вийна каравахь, шаьш бекхам бийр бац аьлла, тIе а лоцуьйтуш.\nШена цара цхьа тешнабехк барна кхоьруш, ларлуш лела декхаре ву Абдурахманов Тумсо. Полшано тховкIело елла цуьнан доьзална, ткъа ца ло мухIажиран статус шена Тумсона, "шайн пачхьалкхна кхераме ву" иза бохуш. Оцу дIахьедаран маьIнех ша кхеташ вац боху Тумсос. Шен ма хуьллу, кхелашка латкъамаш бо цо юх-юха, амма Оьрсийчоьне иза дIавала кхерам буьсуш бу.\nМаршо Радиоца хиллачу интервьюхь Абдурахманов Тумсос дийцира шен блогех, Нохчийчуьрчу политикан репрессех, Советан заманахь леллачу Ленинан культца ша юстучу Кадыров Ахьмадан культах а.\n– ХIоьттинчу хьолах а, Кадыровн режимах а хьовзам лайнарг ву хьо бохуш, вуьйцу хьо дукха хьолахь журналисташа, ткъа суна хетарехь, хьо турпалхо ву, цхьа инзаречу зуламна дуьхьал ваьлла. Хьуна хьайна муха го хьо: тIелатархо йа духьало латториг?\n– Ларлуш верг ву со. Аьттехьа а ца хета суна со тIелатархо. Бакъду, цкъацкъа контратакаш йо аса, амма иза а долу соьгара царех суо ларвеш, дуьхьало ярхьама. Со царех Iалашвархьама декхаре хуьлу со ишта кепаш лело. Амма мухха делахь а, цигахь лелочу харцонах хьовзам баьлларг ву-кх со.\n– Ахь дукха къамелаш мел до, кхерам совболу. Амма хIетте а майрра дIахьедарш до ахьа, хьайца компромиссе вала некъ ца буьтуш.\n- Компромиссна некъ буьту аса, йа хадабо аьлла, хаттар суна хьалха цкъа а ца лаьттина. Оцу теманах со вистхила веза олий хуьлу сан ойла. Блогер хир ву аьлла цкъа а ойла хилла яцара сан. Цхьа а концепци а ца хIоттош, еккъа импровизаци ю хIара. Наггахь нисло сан юха-юха йоккхуш видео, цхьацца гIалаташ карийча, бакъду цхьа а планаш а, сценареш а яц сан. Цундела нислуш хир ю-кх сан роликаш хIума ма дарра гойтуш.\n– Суна хетарехь, хьо блогер хилла а ца Iа. Ма дарра аьлча, политик а, кризисехь бакъонашларъярхо а ву-кх хьо! Хьоьгара орца оьшуш ма хуьлу нах.\n– Суна ца лаьара со политик ву ала. Хьанна хаьа, хенан йохалла политике ван а там бу со, амма цкъачунна блогер ву со, ахь ма аллара, бакъонашларъярхо а ву, амма говзанча вац со. Шайн бакъонаш талхийча арздан меттиг бац нехан. Цундела соьца зIене буьйлу уьш инкогнито. ТIаьххьара яьккхина видео а цхьана ю соьгахь: цхьаъ дIавуьгуш хуьлу, йа лачкъаво, ткъа цуьнан доттагIий кийча хуьлу шайх лаьцна цо цигахь цхьаъ эр дуй, кхуллур дуй, тIаккха шаьш а тIеозор дуй. ТIаккха дIаязйой соьга видео йоуьйту цара шайн яххьаш а гойтуш: нагахь тхо дайахь, йа лецначуьра юха ца дахкийтахь – оха бакъо ло хьуна хIара видео Iораяккха олий. Цундела "политик" боху дош юкъара доккхур ду вай, суна сайна со хеташ ца хилча. Со блогер а ву, хила тарло бакъонашларъярхо а - иза нийса билгалдаьккхира ахьа.\n– ТIаккха хьайх мостагI, йа Кадыровн коьрта мостагI аьлча муха тIеоьцу ахьа?\n– Со кхета, со мостагI ву. Амма ца хаьа суна, коьрта мостагI ву со йа вац, хIора стеган бакъо ю шена ма хетта мах хадо. Амма и нийса ду- со цуьнан мостагI ву, иза сан мостагI ву. Муьлххачу а бакъахьарчу стеган мостагI ву-кх иза.\n– Лорда хьайна чIир кхайкхор ю аьлла, дагахь а дарий хьан? Шок ярий иза хьуна?\n– Шок яра аьлча а, дагахь доцург дар-кх. ЧIир цо кхайкхаяле хьалха, иллюзеш ярий сан хоьтту ахьа, со вуьйр вац цара, соьца нийсо лелор ю аьлла? Яцара дера. ЧIир кхайкхаяле хьалха дуьйна а хууш дара, доккхачу хазахетарца цара со вуьйр варий. ЧIир кхайкхо там бу аьлла, сан коьртехь а дацара, амма дагахь доццург дара иза.\n– Хьан гергара нах маьждиге а балийна, бертаза хьо долара ваккхийтар – иза Нохчийчохь хила йиш йоцург ду?\n– ТIаьххьарчу заманчохь Нохчийчохь и тайпаниг хилла дIахIоьттина хIума ду, муьлхха критика йинехь а, гергарчаьрга и стаг шайха дIахадавойту. Масех цу кепара хIума хилла ду цигахь. Блогеран Алихаджиевн гергарчаьрга а иза долара ваккхийтира. Цундела со башха цец ца велира.\n– Дукха дуьйцу Нохчийчохь нах лецарх, байарх, гомосексуалех а, амма дIоггара шуьйра дуьйцуш дац кхийолчу репрессех. Масала, хьан видео тIехь хиъна суна, "ВКонтактерчу" шен пена тIеь Кадыровх лаьцна комментарий йитина аьлла вийначу хьехархочух Ежиев Хизарх лаьцна. Нохчашлахь муьлхачу нахана тIехь лелош ю харцонаш, де дийне чIагIлуш а юй уьш?\n– ХIора шарахь нах хьийзор марсадолуш ду – и бакъ ду. ХIора гIуллакх ишта ирча хир ду аьлла итт шо хьалха тхуна моттане а ца моьттура. Iедалхошна критика йинчу муьлххачух а хьакхадала йиш ю церан таIзар.\nКараладоккхур вай Инаева Iайшатах Iоттаделларг. Коммуналан ял схьагулъеш, цхьа рогIера тулгIе йолийра махкахь 2016-чу шарахь, хIетахь оьгIазъяхначохь Инаевас критика йинера Iедална. Оцу тIехула Кадыровс гечдар дехийтира цуьнга а, цуьнан хIусамдега а. Цул тIаьхьа йоккха делегаци яханера церан эвла, массарна а хьалха цуьнгара бехкаш а дохуш. Нохчийн могIарера зуда яра иза.\nСтохка тIепаза вайра таIзарш кхочушдаран урхаллан (УФСИН) белхахо. Ткъа Дечкен-баттахь цуьнан дакъа дега-нене дIаделира, дIаволла аьлла. Пачхьалкхан структуран белхахочунна дуьхьал йина репресси ю иза. Цхьа а ца волу репрессех, муьлххачу даржехь хьо велахь а, ца волуьйту. Масала, цхьана Iедалан векалан ахь некъ хадабой, хьо бехказавуьйлуьйтур ву-кх, Красноярскера депутат а санна. Кхечу регионера стаг ву-кх иза. Дика, лерина болх беш ю репрессийн машен, цуьнца цкъачунна ларош стаг а вац.\n– Вайначу иллиалархочун Бакаев Зеламхан истори дагаоьху суна…\n– Иза вийна хилар гуш ду-кх. Ма-дарра аьлча, Кадыровс мукIарло дира цунах, жоьпалла цуьнан гергарчарна тIе а тоттуш. Гей ву аьлла, бехкевинера иза. Германехь ву аьлла, цхьа буьйда ролик ян гIортира уьш, амма журналисташа дукха маса гучубехира церан аьшпаш. Дийна воцчух тера ду иза.\n– Муха стаг ву эр дара ахь, хьайна чIир кхайкхийна Лорд?\n– Шена Кадыровна а цхьана кхераме стаг ву иза. Цуьнгара шена кхерам хиларх Кадыров а тешна ву аьлла хета суна. Цкъа делахь, Ичкерин агIонча лаьттина стаг ву Даудов, цул тIаьхьа йийсаре лаьцна иза кадыровхоша. Ткъа цаьрга дехьаваьллачул тIаьхьа шеца Ичкерехь мел хилла нах дIабелла цо. Цо елла информаци бахьана долуш, цуьнан хилла накъостий байира. ТIаккха Оьрсийчоьнан Турпалхо аьлла, седа белира цунна. ХIетахь дуьйна Кадыровн Нохчийчохь карьерехь кхиамаш баха волавелира иза. Цхьана хенахь ямартваьлла ву иза кхечу нахана, Кадыровна дукха дика хаьа, аьтто балахь, цо шена а кIел ког тосур буйла.\nДаудов хьекъал долуш ву, дерзийначу маьIнехь аьлча. Политикехь Кадыровл а хьекъале а, къиза а, кхераме а ву иза. Зеделларг а алсам ду цуьнан Кадыровнчул а. Мичча хенахь а Кремло хийца тарлуш ву Лорд Кадыровца. Цундела авторитет лакхара ю цуьнан Кадыровн иерархехь, и бахьана долуш Кадыровн метта хао а там бу иза.\nСуна хетарехь, Кадыров кхеташ ву, цуьнгара шена ямартло хир юйла, цхьацца ойланаш коьртехь хир ю цуьнан, иза шена новкъара дIаваккха. Даудов Iаламат вон адам ду. Нахана юкъахь цхьаъ хуьлу иза, камераш дIаяьхча - кхи ву.\n– Парламентан куьйгаллехь волчу стага дан йиш йоцу дIахьедарш хезадо до цо ишта а массарна а хезаш…ДагадогIий хьуна, жен жIаьла хоьцур ду ша оьрсийн оппозицина тIе цо аьлла? Дерриг а могуьйтуш ду цунна.\n– Цкъачунна дерриг а могуьйтуш ду. Кадыровн паччахьаллехь волчу хьанна а могуьйтуш ду дерриг а. Кремлан пенаш бухахь Немцов вен а мега царна, Политковская а, Эстемирова а ен а мега царна..Могуьйтучарлахь цхьа Даудов хилла ца Iа.\n– Логикехь бIостанехьа нисло хIара. Хетарехь, Кремле ладугIуш бац уьш, цундела Кремлан йиш яц Кадыров Даудовца хийца. Москвана шайн билламаш бу-кх Нохчийчоьно хьалхабохкуш.\n– ХIан-хIа. Лард доцуш хьан кхоллаелла иллюзи ю иза. Кремлах боьзна бу и нах. Царех цхьахверг шайн хьаькамна Путинна хьалха нислахь, гуш хуьлу, уьш мел кхоьру. Оцу мIаьргонехь шайн яххьаш тIера туьтмIаьжгаш хуьйцу цара. Путинца кабинет чохь Кадыров нисвелча, кIоршамечу экханах жима кIеза хуьлу. Путина а, Матвиенкос а, Володина дакъалоцучу цхьанакхетарехь рапорт доьшуш ву Даудов. Легаш дакъаделлера цуьнан, воьхна. Путина тIе а вахна, иза меттавалош, цуьнан коьртах куьг хьакха лиира суна. Оцу суьрташа а гойту, и дерриге а иллюзи хилар. Дукха чIогIа боьзна бу уьш Кремлах, церан доллу Iедал а Кремлах лаьтташ ду. Кремло Кадыров-воккхахверг муха новкъара ваьккхира, иштта жимахверг а дIаваккха йиш йолуш ма бу уьш. Мичча хенахь а даржашкахь хуьйцур болуш нах бу уьш. Бакъду, дукха лерина ойла а йина, нах карзах ца бохуш дан дезаш хIума ду иза, цара дендерг а ду. Ишта Кремл дика кхеташ ю, нагахь тIехIоьттинчуьра ша дIаялахь, цара вовшийн хIаллакбийр буй а. Кадыровн вертикаль Путина латтош ю. Церан паччахьаллина чохь яккхий проблемаш ю, вовшийн бIаьрга бахка а ца беза уьш.\n– Цуьнан да цара вийна боху ахь. Кадыров Ахьмадна дуьхьал теракт Москвано кечдина дара аьлла хета хьуна?\n– Кечдина, кхочуш а дина, дера дина! Дукха дика хаьа суна, Кремло бен Кадыров - воккхахверг минана тIе ца хаийний. Цхьана а агIор кхечо дан йиш йолуш хIума дацара иза. Цхьана а кепара аьтто бацара Басаев Шемалан Кадыровна буха мина йолла. Со Соьлжа-ГIалара ма ву, Кадыров эккхийтинчу оцу стадионна уллохь Iаш вара со. Дерриг а сан бIаьргашна хьалха хилла ду иза.\nСуна дагадогIу, кхиазхо со волчу хенахь, доттагIашца цхьана футбол ловза цу стадионе оьхура со. Эккхийтар хилале ши бутт хьалха а дара тхо цига ловза доьлхуш, стадионна го лаьцначу оьрсийн эскарша совцийра тхо. ШолгIачу дийнахь юха а даха хьоьвсира тхо, оьрсийн салтий бара цигахь тIаккха а. Оцу дийнахь дуьйнна шина баттахь и объект оьрсийн эскаро шайгахь латтош яра, чу вуьтуш стаг а воцуш. Цигахь балхахь берш дукха лерина декъах хьоьвсина бен чекхбовлуьйтуш бацара. Оцу хиллачу хьелашкахь, Кадыров охьахуур волчу меттиге мина йолла цхьана а агIор аьтто бацара. Со цундела ца тешара, Басаевс шаьш вийна иза бохуш, дуьйцуш а. Со тешна ву, Басаевн политикан кеп яра иза, ахча далийта Iалашонца.\n – Донецкан Халкъан Республикехь Захарченко а, кхиболу буьйранчаш а иштта новкъарабехира…\n– Соьлжа-ГIалахь цхьа а шеконаш яц, Кадыров вийнарг Кремль хиларх. Нагахь санна, Басаевс цига цхьаъ йиллина хиллехьара, ах стадион хIаллакйина хир яра. 2004-чу шарахь республикан куьйгалхойн урхаллехь дина теракт дара хьуна Басаевс дина ала тарлуш. Ткъа стадионехь болх бинарш ФСБ-н профессионалаш бу.\n– Нагахь санна, Соьлжа-ГIалахь ишта хьажам хилча, Рамзанна хеташ хир ду-кх ишта?\n– Дукха дика хаьа цунна, тешна ву со. Лаа ма дацара эккхийтар хиллачу хенахь Кадыров Москвахь нисвалар а, цул тIаьхьа ах сахьт даьллачу заманчохь спортан духар а доьхна Кремлехь хилар а.\n– ХIахь, гIарадевллера и суьрташ…\n– Кхерамзаллан урхаллан куьйгалхо ма вара иза. Стигалкъекъа-беттан 9-чохь жоьпалле барам-парад дара хIоттош, ткъа хIара стенна воьду Москва? Шен да вийна бохуш, Кадыровс бехке ца веш мила витира…Президент лаьттина Алханов а вора цо бехке. Юха ЯмадаевгIеран вежаршна бехкаш дохкура.. Оцу дерригено а гойту, цунна хууш хилар, мила ву шен да вийнарг. Къоман мостагI цхьаннах ван лиъча: хьо ву сан да вийнарг олу цо. Да велла масех де даьллачул тIаьхьа цуьнан ваша валар а, наркотикийн барам совбаьлла хилла бохуш дуьйцу, суна хетарехь, цхьа бух боцуш дац.\n– Ахь масийттазза аьлла, "Ахьмадан некъ" - Нохчийчохь керла дин ду, йа ленинизмах тера идеологи ю.\n– ЦIена бакъ ду иза. Ленинизм ю цара схьаэцнарг. Нохчийн маттахь арадолуш газет дара тхан "Ленинан некъ" цIе йолуш. Ткъа хIинца "Ахьмад-Хьаьжин некъ". Юьхьанца цхьа политикан идеологи санна долийра цара и, амма тIаьххьарчу хенахь, къаьсттина кху шарахь динан-политикан идеологи йина цунах. Иштта Iалашонца эвлаяийн тобанах дIатоха гIерта уьш Кадыров-воккхахверг. Жигара болх болийна цу тIехь Iеламчаша, хуьлийла иза муфтий, йа динан гIуллакхашкахула болчу гIоьнчаша…\n"Шайхаллин дешнаш дитина цо", "хиндерг хууш хиллера иза", "нагахь цуьнан коша тIе а веана, цхьаммо Деле дехахь, Дала жоп лур ду" бохуш, даржадо. Дукха ца Iаш, Кадыров Ахьмадан кошах мавзолей йина гур ду вайна.\n- Кадыров Ахьмадах лаьцна аьшне къамелаш дарна чIир ма хьайина хьоьга…\n- Сийсазе цхьа а дош дац сан къамелехь, стага лелориг дуьйцуш ву со, иза аьшнашвеш дац сан къамел. Шевченкоца сайн хиллачу къамелехь ас аьлла, Кадыров -воккхахверг нохчийн къоман ямартхо ву аьлла. "1999-чу шарахь мила вара Кадыров Ахьмад?" аьлла, Шевченкос деллачу хаттарна жоп дара и сан. "Хьо цуьнан иэс аьшнашдеш ву", - элира соьга Шевченкос. "Со ца веша цуьнан иэсах"- аьлла ас. Стаг сийсазвар дац иза. Стаг сийсазвар ду – Кадыровс со къотIалгIа вина ву бахар. Оцу дIахьедаро аьшнашво со а, сан нана а, сан доьзал а. Ткъа ас дуьйцург Кадыров Ахьмадан лелар а, цуьнгара дийлинарг а ду.\nТахана кхаьрца хилла иза, кхана кхечаьргахьа а ваьлла, селханна шеца хиллачаьрца къийсам латтош вара. Цунах олу ямартло а, ямартхо а. ХIаъ, дика ду, ца оьшу суна тIетан, суна дуьхьал яха тарло контраргументаш а, амма чIир кхайкхоран бахьанаш кхи ду, сонталла ю иза. И ду и стеган шена хетарг дIаала йиш цахилар, оцу республикехь иза вехаш вацахь а. Вуон хIуманаш ду цигахь хуьлурш.\n– ГIалгIайчоьнан куьйгалхо хийцина. Дарж охьадилина Евкуровс. Стенца доьзна ду иза аьлла хета хьуна - Нохчийчоьнца дозанаш къасторца дуй?\n– Суна хетарехь, ситуацица ца ларийна Евкуров, йоккха гIовгIа иккхинера оцу тIехула. Ишта менеджер ца тов Кремлна. Тапъаьлла тийна хилар ду Кремлна оьшург. Нахана тIехь Iазапаш лелор а, нах байар а гIоле хета, митингаш, протесташ хуьлучул а. Айхьа ойла ехьа: йоьдуш цигахь митинг ю, хIора сахьатехь ФСБ-но чулуш информаци ю хиллачух, оцо Iедал дуьйлина латтадо. Цу кепара, ситуаци ерзо хууш воцу сардал оьшуш вац царна. Кадыров санна, шен къам хIаллакдан ца лиира Евкуровна, тIаккха хийцина иза. ГIалгIайчоьнан бахархошна и хийцам гIоле бу аьлла ца хета суна. ХIинца гIадбахна уьш, тIаьхьо Евкуров гIоле хиллийла хуур ду.\n– Нохчийчохь бахархошлахь дуй-те цхьа къайлах дуладелла хьал, йа Москван ахчано ситуаци контролехь латтош ю-те?\n– Нохчийчохь социалан буламна бухахь нах латториг – Iазап ду. Кадыровна луш долчу ахчанах бахархошна кхочуш хIуммаъ дац. Мелхо а, халкъана деш ду къола, оцу къоланах Кадыровс йоллу шен тIемалойн тоба Дубай садаIа юьгу. Дийнна шарахь латтош вилла ю царна цигахь.\nБюджетна къола до бохург хIун ду аьлча, нахера ахча ду схьадоккхуш. Министраллашна, кеп-кепарчу урхаллашна бюджетера ахча кхачадо, ткъа и ахча Кадыровн кисана кхочу. Ахча схьаоьцуш дийнна программа, фейкан контракташ ду…Цундела, ахчано сецош цхьа а вац. Кадыровс латтош долчу Iазапах гIатта кхоьру адам. ТIепаза дов адамаш, тIаккха церан декъий схьадохьу, бакъо ца ло и декъий динехь ма хьоьхху латте кховдо а. Делла жIала санна, буьйсанна дIаволла деза вийнарг. Оцо сецадо адамаш. Нах кхоьру дела.\n–Хьуна тIелатар дан гIоьртирий? Дуьхь-дуьхьал генара кхийсарш яр доцург, кхи кIелоян гIиртиний хьуна?\n– ХIан-хIа, ца гIиртина. Социалан машанашкахь кеп-кепара кхерамаш тийсар доцург, кIелоян гIоьртина бац.\n– Ас къамел динчу баккхийчу нохчийн эмигранташа хьо - тIаьхьенан аз ду боху. Нохчийн кегийрхойн дог-ойла йовзуьйтург ву аьлла, хетий хьуна хьо?\n– ХIаъ,и бакъ ду. Сан коьрта аудитори – кегийрхой бу, кхиазхойн хенара 40 шаре кхаччалц болу. Бакъду, нахана ца хуург хIуммаъ а дац аса дуьйцург, цхьа наггахь хуьлург доцург. Ас дIакхайкхориг массарна хууш, церан ала йиш йоцург ду. ДIаалахь, Ежиев Хизирх хилларг хир ду царех а. Ас массеран а цIарах дуьйцу, нахана тов, шайн дагахьдерг ас хозуьйтуш. Со царех дика кхета.\nКхо-диъ шо хьалха со а ма вара церан метта, Соьлжа-ГIалахь волчу хенахь. ХIетахь Европехь цхьаммо шен ойла йовзийтича, айса и аьлча санна воккхавоьра со. Цундела со дика кхета, со вистхилча, церан дагахь долчух.\n– Къеначу оппозицин диаспорца уьйраш юй хьан? Масала, "Кавказ-центр" ечаьрца?\n– "Имарат Кавказ" кхоьллинчарех бу уьш, суна интересе яц и тема. Царна юьстах ву со. Дудаев, цул тIаьхьа Масхадов куьйгаллехь волчу заманахь хилла нах бу - Закаев, Идигов. Цхьаболчаьрца цхьатерра хьежамаш бу тхан, амма дукха хьолахь зIенаш ца лелайо. Наггахь соьгара бехкаш доху цара. Ас цкъачунна царна жоьпаш ца ло, хIунда аьлча, тхуна тахана оьшуш дац барт эгIар. Замано, суна хетарехь, шен-шен меттиге дерриг а дIанисдийр ду.\n- Дудаев ЖовхIаран кIантаца хьан хиллачу интересе къамеле ладуьйгIира ас.\n– Воккха гений вара Дудаев ЖовхIар. ХIинца Кадыровн пропагандано лидерш лаьттинчийн доьзалшца харцо лелайо – Дудаевн а, Масхадовн а доьзалашца. Бух а болуш бехкево хьоло вукъийна веха Кадыров, къоман а, Оьрсийчоьнан а ахча дууш ву бохуш. Оццу бехкала бахка гIерта уьш даим а Дудаевн а, Масхадовн а бераш, цара лечкъийна ахча бохуш. "Къу лаца" бохуш, мохь оьху къуьнан шен. Европан цхьахйолчу пачхьалкхехь мухIажирш хилла беха тахана Дудаевн доьзал, церан яц дуккха а миллионашкахь мах болу говраш. Пачхьалкхан белхахочунна Кадыровна стенгара долу ахча спортан клубаш а, таксопарк а, дуьненахь а уггар а дезачех кема а латто?\n– Ишта болх беш ю Москван пропаганда а, уьш даим а оппозиционераш бехкебан гIерта сутараллехь.\n– Кадыровн пропагандех дуьйцучу хенахь, ас къастош яц иза Кремлан пропагандех. Цхьа Iедал ма ду иза, цхьа методика а йолуш, цхьана схемаца болхбеш. Цхьа тенденци ю, дукха хан ю ас цуьнан терго йина, Нохчийчоьнна тIехь Кремло лелош ерг цхьа ноу-хау ю. Нохчийчоьнна тIехь зен а зуьйш, цул тIаьхьа йоллу Оьрсийчохь яржайо цара и. Кремлан полигон ю Нохчийчоь карарчу хенахь: нагахь цигахь чекхдалахь, Оьрсийчохь а дер ду.\n– Нохчийчуьра ситуаци ерзар муха го хьуна?\n- 1997-чу шарахь Оьрсийчоьнна а, Ичкерина а юкъахь Масхадовс а. Ельцина а куьйгаш яздеш, бинчу маьршачу берте юхадахар – и ду-кх аьхна гIуллакх дерзар. Оцу бертах пайда а оьцуш, доллу эскар чуьра ара а даьккхина, регион маьрша йитар. Дукха дика доьрзур дара хьал и дича, амма ишта кхочушхир ду ала кIезиг бу тешам.\n- Ткъа хьайн истори муха ерза лаьара хьуна? Полшано статус ца елла хьуна. ХIун дан дагахь ву хьо? Кхечу пачхьалкхе дехьавала ойла-м яц?\n– Цхьа а таро яц сан кхечанхьа дIаваха, сайн ма хуьллу тховкIело яккха хьожур ву со. Амма, халахеташ делахь а, цкъачунна дикачу агIор цу хьокъехь ала хIуммаъ дац сан.\n– Кадыровс тIеIаткъамбарца, цара бина сацам бу аьлла, дага а догIий хьуна?\n– Кадыровн тIегIанехь луьсту хаттар дац иза, оьрсийн къайлахчу сервисийн бехкана ду. Суна хетарехь, Полшин Iедалхошца юкъарлонаш ду Оьрсийчоьнан. Со кхеташ вац, стенна бехкевеш ву со, цундела суна хала ду йа комментари ян а, йа ларвала а. Амма гуш ду, оьрсийн ФСБ-но харц информаци елла кхаьрга, хала хеташ делахь а. Полшин къайлаха сервисаш тешна царех. Суна хаа-м лаьара, хIун бехк бу сайга кхийдориг.\n– Кхелан оцу сацамна латкъамбан бакъо юй хьан?\n– Апелляци яла кеп-кепара инстанцеш ю сан. ТховкIело яларх долу хаттар Полшин Лаккхарчу кхелехь ду, ткъа цуьнан аналог Оьрсийчоьнан Лакхарчу кхелехь ю. Депортацин гIуллакх шолгIачу инстанцехь толлуш ду - кхечу пачхьалкхийн бахархойн гIуллакхашкахула йолу урхалла ю иза.\n– Аьлча а, хьуна хIинцца депортаци йийр ю ала дац-кх?\n– Шайн пачхьалкхна хьо кхераме ву аьлла, мухIар таIийнехь, бакъонан барамаш лоьруш бац кхузахь, мичча хенахь а кеман чу а хаийна, дIахьажор ву хьо. Дуккха а хилла цу кепара прецеденташ. Цундела соьгара хьал Iаламат ледара ду. Суна депортаци йийр яц аьлла, тешам боцу со паргIат веха олийла дац. Делахь а шансаш а йолуш ю сан.\n- Полшин юристаша а, бакъонашларъярхоша а гIо дой хьуна?\n– ХIаъ, Полшин омбудсмен хилира сан кхелехь. Суна тIехIоьттина Amnesty International а, Human Rights Watch а, оьрсийн "Мемориал" а, Полшин журналисташ а, полшхойн омбудсмен а. Делахь а, цкъачунна цунах а хуьлуш пайда бац.


Ассаламу Iалайкум Олхазар! Берах йолчу зудчунна марха кхаба мегий? АллахI-Дела реза хуьлда хьуна!\nБерах йолчу зудчо марха кхаба деза нагахь санна йа цунна шена, йа цуьнан кийрара берана зен хиларна кхерам бацахь. Ткъа нагахь санна иштта кхерам белахь марха ца кхаба а мега цунна. Цхьаболчу Iелам-наха, нагахь санна йоккха хало а, доккха зен а хир делахь марха ца кхабар дика ду аьлла, цхьаболчара кхаба мегар дац аьлла.\nДелан Элчано – АллахIера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла: «Бакъдолуш, АллахIа тIерадаьккхина некъахочунна ламазан ах дакъа а, берах йолчу зудчунна а, бер дакхочунна а тIера марха а».\nТIаккха, Iелам-нахана юкъахь хилпало ю (къовсам бу), цу зудчо ца кхобуш дитинчу марханан хьокъехь цо дан дезачуьнах лаьцна. 1) Хьалхалера цхьаболчу Iелам-наха – масала Ибн Iумара а, Ибн Iаббаса а – аьлла, хIора денна тIера мискачу нахана даар делчахьана, диссина марха доькхуш кхаба ца деза цо аьлла.\n2) Кхечу Iелам-наха аьлла – масала Iалий ибн Аби ТIолиба – марха доькхуш кхаьбчахьана йолу иза, цхьа а даар дала а ца дезаш. Абу Хьанифатан мазхIабехь дерг а ду хIара.\n3) КхоалгIачу Iелам-наха аьлла, нагахь санна цо ша шена цхьа зен хиларх кхоьруш марха ца кхобуш дитинехь иза доькхуш кхаьбчахьана йолу иза, ткъа нагахь санна шен кийрара берана (йа шен дакхочу берана) зен хиларх кхоьруш цо марха ца кхаьбнехь цо иза доькхуш кхаба а деза, кхин а хIора денна тIера мискачарна цхьацца кан даар дала деза. ХIара Ибн Iумарера а дийцина цхьаболчара, ШафиIийн а, Ахьмадан а мазхIабехь дерг а ду иза.\nДоьххьаралера дош диъ мазхIабан Iелам-наха тIелаьцна дац – далилашца ца догIу иза аьлла цара.\nТкъа шолгIа дешан тешалла хьадис ду: «Бакъдолуш, АллахIа тIерадаьккхина некъахочунна ламазан ах дакъа а, берах йолчу зудчунна а, бер дакхочунна а тIера марха а». Марха доькхуш кхаьбчахьана даар дала ца деза аьллачу Iелам-наха аьлла, - «оцу хьадисехь даар далар хьахийна а дац, и ши зуда цомгаш волчунах тера а ю, ткъа цомгачунна тIехь даар далар дац» - аьлла. Делахь а, кхоалгIачу Iелам-наха аьлла, - «оцу хьадисехь иза хьахийна дацахь а, хIокху айато:\n﴾…ткъа иза (марха) кхаба хала долчарна тIехь каффарат далар ду, мискачу нахана йаахIума йаларца﴿]\n - гойту, хало хилар бахьанаш долуш марха ца кхаьбначо каффарат дала дезаш хилар, ткъа и ши зуда оцу айатан маьIни кIел йогIу. И маьIна тIечIагIдеш ду, Ибн Iаббаса – Дела реза хуьлда цунна – оцу айатан маьIна дечу хенахь аьлларг: «Берах йолчу зудчо а, бер дакхочу зудчо а, шаьшшиъ шаьшшинан берех кхоьруш хилахь марха кхобур дац, даар лур ду». Иза даар дала дезаран далил дара. Амма декха дезаран далил иштта ду – и ши зуда марханаш доькхуш кхаба лур долуш ю, айатехь деана долу къена доккха стаг а, зуда а санна яц, цундела цаьршинна тIехь ду диссина марханаш доькхуш кхабар, ламазана цIена йоцучу зудчунна а, бер динчу зудчунна а тIехь хилар санна а, цомгаш волчо ша дитина марханаш декха дезаш хилар санна. Ткъа, цомгачо ша дитина марха декха дезар айатехь деана ду, ламазана мегаш йоцучо зудчо декха дезар хьадисехь деана ду.


ТIаьххьара карладаккхар Чиллан-бутт 06, 2012\nАвстри -- Австрера полицин белхахой къамелаш деш бу нохчийн мухIажаршца Венехь дуьхьалонан акци дIайолаялале, 23Стигл2007\n«Пирвели бакъволу зуламхо ву, зуламашца бIеннаш миллионаш ахча даьккхина волу. Дийна делкъхена жима стаг а вийна, ведда Вене дIавахана волу иза, хьажахь, хIинца цигара схьа юха а Гуьржийчоьнна коча ван дагахь хилла-кх! Амма иза чекх дер дац!»-бохуш вара Саакашвили.\nТкъа хIинца и девнен бизнесхо Австрин парламентан делегацин декъехь Нохчийчу вахана. Iедалех ведда Австре дIаваханчу гуьржийн бизнесхочуьнан Нохчийчоьнца хIун зIе ю бохург къасто хала ду.\nАмма хала дац оццу Австрерчу делагацин кхечу декъашхочуьнан Гуденус Йоханан Нохчийчохь хIу дисина бохург талла. ХIунда аьлча и Гуденус Австрехь дика вевзаш ву шен националистийн хьежамашна герга хиларца. Австрерачу Маршонан Партин куьйгалхойх цхьаъ волу Гуденус Йохан Венин парламентан декъашхо ву.\nИза иштта масех шо хьалха Холокост яцаре ярна кхеле озийна волчу парламентан депутат хиллачу Гуденус Джонан кIант хиларца а вевзаш ву. Да а, кIант а Австрехь бехачу кхечу къаьмнийн векалшца гамо хиларца а, бусулба дин цадезарца а вевзаш ву.\nГуденус Йоханан коьрта политикан Iалашонех цхьаъ ю, масала, Австрера «хийранаш», вуьштта аьлча, кхечу къаьмнех берш арабахар а, цу махкахь «хийранаш» кхин тIе ца эцийтар а ю.\nИ тидаме эцча, цецволийла дац карарчу хенахь Соьлжа-гIалахь волу Гуденус Йохан цига вахарх. Цул сов, Европарламентан депутат волу Хубнер Йоханнес а, „Курьер“ газетан журналист Скочер Штефан а, лакхахь хьахийна волу гуьржийн къомах волу бизнесхо Пирвели а ву цу делегацина юкъахь.\nОфициала динчу дIахьедарца, Австрера цу кепара къорза делегаци Нохчийчура хьал довза а, меттигерачу Iедалшца цхьанакхетарш дIадахьа а яхана ю. Уьш меттигерачу парламентан спикерца Абдурахманов Дукхвахица а, республикан куьйгалочуьнца Кадыров Рамазанца а цхьанакхетар болуш бу.\nТкъа цу йоллучу а программина тIехьара гуш ду Австрера делагаци Нохчийчу яхаран цхьа Iалашо бен ца хилар – цу махкахь бехаш болу вайнехан мухIажарш ка ма доллу сиха цIехьа хьажо бахьанаш лахар.\nСоьлжа-гIаларчу хьостанаш ма-дийццара, иштта кхин башха лакхарчу тIегIантIера Австрин политикаш цига баханарш бацахь а, церан аьтто бу, шаьш юхабирзича Венийн тайп-тайпанчу институташкахь рапорташ кечдан а, Iедалша сацамаш тIеэцарна тIеIаткъамаш бан а.\nМасала, Нохчийчохь хьал дукха чIогIа тоделла хиларна, цигахь цхьанна а стагана кхерам бац, цундела Австрехь бехаш болу эзарнаш Нохчийчура мухIажарш арабаха безаш хилар дийцаре дан.\nХууш ма-хиллара, Австрехь вехаш 26 эзар сов Нохчийчура мухIажар ву. И терахь масех бутт хьалха довзийтира иштта Соьлжа-гIала яхана хиллачу Австрин чоьхьарчу гIуллакхийн министраллерчу эскперташа. ХIетахьлерачу делегацин а яра лачкъош а йоцуш цхьа Iалашо – Австрера вайнах Нохчийчу юхаберзон хьелаш кхоллар.\nДегIастанарчу хаамшца, меттигерачу Iедалан векалша Австрерачу делегацина лерина экскурсеш дIахьура ю юхаметтахIоттийна йолу Соьлжа-гIала а гойтуш, цигара музейш а, маьждиг а гойтуш. Бакъду, шен исламе гома хьежамаш хиларца вевзаш волчу Гуденусна а, цуьнца болчаьрна а там хир буй-те Соьлжа-гIаларчу маьждигех аьлла, ойла кхоллало.


Гуора божийна сай\n– Хьажахьа, хьажахьа хьуьлла йогIучуьнга! Цхьа сай бу-кха, сай! – пхьаьрс озийна саца а вина, суна и йоI гайтира Шемала.\n… Иза скверехула университетан шолгIачу корпусера схьайогIуш яра, цхьа оцу бIаьстенан басаршца йогIу къорза коч а, лекха к1ажа болу туфленаш а юьйхина, белшах тесна жима баьццара тIоьрмиг а болуш. Суна хIетахь хета а хийтира иза сех тера, цхьана курачу сех, паргIато евзаш а, и лоруш а болчу. Цуьнан болар дайн дара, дегI – нийсса, корта хьалата1ийна, жимма аркъал а тесна. Хеталора, иза хIаваэхула йогIуш санна, ког лаьттах а ца кхеташ… Байн хьоькхучу мохо ловзайора цуьнан белшаш тIехула охьахецна хьаьрса месаш… Уьш юьхь т1ехула охьаяьхкича, шен паргIат долчу куьйгаца дIа а тоттуш, шега тхойшиъ хьоьжуш вуйла тосаделлехь а, корта схьа ца берзош, сихха тIехъелира иза хIетахь…\n– Суна йовзийтахьа иза, Эмин! ХIокху ерриге а университетехь а ца гина-кх суна иштта хаза йоI!\n– Хьайна мел гинарг а хета хьуна хаза… Цкъа зуда а ялийна, паргIатвалахьара хьо, – дог ца догIуш дуьхьал вистхилира со.\n– Иза ялор ю-кха ас, со дийна висахь! Йовзийтахьа суна!\n– Суна сайна а ца евза иза… – элира ас, и бакъ доццушехь. Шемала ша цхьаъ хилла ца 1ара, цуьнан ша-тайпанчу хазалло инзарваьккхина. Со-суо а ма вацара бIаьрзе…\nШемал юха а дийхира соьга.\n– Айххьа цхьа некъ лахахьа, ас Iамо оьшуш а вац хьо оцу хIуманашна… – хадийра ас къамел, башха тIаьхье йолуш цуьнан гIуллакх хир дац бохучу ойланца.\nИшколехь долуш дуьйна, синкъерамашкахула лелла вара иза, тхан юьртахь хьовха, луларчу а тIехь…\nОцу сарахь Шемал со волчу веара, дикка кеп а йина.\n– Ассалам Iалейкум! – шен карара тIоьрмиг неIсагIе охьа а биллина, гал ца вала а гIерташ, суна тIеволавелира иза.\n– Ва Iалейкум салам… Дукха хан а яьллера-кха хьуна, вай вовшашна газа… – элира ас.\n– Суьйлаша цкъа букътоьхна схьавирзича а луш долу салам, ас дийнан дохаллехь шозлагIа дала ца мега доттагIчуьнга?\nИза суна маракхийтира, юха, цунах а тоам ца хуьлуш, мара а къевлина, хьалаайбира. Сол дегIана мелла а лохо волу иза дикка аркъалвахара, сан ши ког лаьттах къастале.\n– ДIавалахьа дIа, хьайн чуо ятIор ю ахь! – сайна и тIех хетий хаийтира ас цунна.\n– Эмин, суна хии хьуна и йоI мила ю… Саида… Хьо орцах цаваларх, со байлахь вуьсур ву моьттура хьуна? Со-м, хьаха, вац, цкъа юьхьарлаьцнарг чекх ца доккхучарах! – лаьтта охьа а виллина, сан белша тIе куьг туьйхира цо.\n– Ас ала ма элира, некъ ца карош хьо вуьсур вац…\n– Вайн юьртара ПетIамат дагайогIий хьуна, вайн школан завучан йоI? Ши класс лахахь доьшуш яра-кха иза… Цхьана группехь хилла-кха Саидий, изий. Истфакехь...\nЦо дехха дийцира Саидех шена мел хиънарг, юх-юха а дуьйцуш. Суна гIеххьа кIордийнера сайн юьртахо.\n– Шемал, сан кхана экзамен ю. ЧIогIа хала экзамен… Сийдоцу хьехархо а… СадаIахьа, ас жимма болх бийр бара, – элира ас, эрна дуй сайна хуъушехь.\n– Дийца а ма дийца! Хабаре ваьлла, дицделла Iара со. Ас вайшинна яа а, мала а ма еана! – неIсагIера тIормиг схьа а эцна, иза а бахьаш, суна тIевеара иза. – Гой хьуна: кхехкийна когаш кортий, йоьххьий, хох-саьрамсеккхий, къаьркъий… Кхин хIун оьшу студентана?.. Суна Саида йовзар даздийр ду вайшимма!\n– Сан кхана экзамен ю…\n– Моьттур ду, и хьан дуьххьара ю!.. ДIалур яра ахь иза-м! – тIоьрмиг чуьра хIуманаш схьаяха волавелира Шемал.\n– Ца торручу хенахь ван а вогIу-кха хьо!..\n… Шемал сан юьртахо вара. Доьзалехь цхьаъ бен вацара иза. Хьалха цкъа мелла а таро йолуш нах бара уьш, да дIаваллалц. Дикаха мел ерг тIеюхуш, кхечаьргахьчул сов кисанахь ахча хуьлуш а вара иза жима волчу хенахь. Дина еттинчу кибарчигийн дика цIенош а дара церан, кертахь даьхни а, амма да кхелхинчул тIаьхьа тIедогIург сецнера. Дукха хан ялале, хиллачу таронех дагалецамаш бен ца бисира…\nТхо вовшашна гена доццуш Iаш дара, кхо-диъ цIа бен юкъахь доцуш. Доьшуш цхьана классехь дара, ишкол чекхъяккхалц. Цул тIаьхьа со университете вахара, Шемал конкурсехула чекх ца велира: эрна ду хьуна, экономически факультете ма гIерта шега боххушехь, цига деллера цо кехаташ. Оццу шарахь эскаре вигина иза, хIорда тIехь кхо шо а даьккхина, дIаяханчу гурахь цIа веанера. Со хIетахь йоьалгIачу курсехь вара. Кест-кестта тхоьга вогIура иза, ас башха тIе ца кIовешшехь, гIалахь а кхочура со волчу, хIор кIиранах бохург санна.\nШа хIордан кеман тIехь кхаа шарахь ца къийрина са, ца мелла къаьркъа меттахIотто гIерташ санна, масех бутт бара иза «паргIатваьлла» лела…\n– Цигахь малар дан а ма дацара. Карадеъча, молханаш муьйлура… Цергаш цIанъен паста юуура, мачашна хьокху крем… И баьпкан цастар тIе а хьокхий, малхе дуьллура… ТIаккха, цхьа хан яьлча, уьрсаца крем дIа а доккхий, бепиг дуура… Спирт чу ма узу баьпко… Кхин масане дара уьш! – ша лайначунна со бехке волуш санна дуьйцура цо.\nШемал зуда яло дагахь а вара, милице балха хIотта а, университете заочно деша ваха а… Эскарехь волуш парте а ваьллера иза, цIа вогIуш кехаташ а деанера, конкурс йоцуш деша дIахIотта бакъо луш долу. Факультет цу дийнахь къастийра – исторически, Саида цигахь йолу дела…\nОцу буса со волчохь висира иза, сох ша юьхьарлаьцначунна кхин накъост ца хиллишшехъ. Ша еанарг мала а мелла, яа а йиина, буьйса юкъал тIехяьлча, телевизоре хьоьжуш Iаччохь наб кхийтира цунна…\nIуьйранна, халла хьала а гIаьттина, соьца университете ван тохавелира Шемал.\n–ДIавала, ирахь Iен вогIучохь дац хьан хьал!.. Куьзгана хьажа! Хьо гинарг а кхералур ву! Жимма наб а яй, лийча а лийчий вола, цхьайтта-шийтта долуш. Со хIетале экзамен дIаелла а вер ву…\nКвартирин догIанаш цуьнгахь а дитина, университете вахара со.\nОцу дийнахь тхойшиъ юьртахь юха а вовшахкхийтира, вехха, малх чубуззалц, цхьацца къамелаш деш а Iийра, кетIарчу гIанта а хиъна. ХIетахь иза резахилира ас шега аьллачунна – зуда яло а, балха ваха а, деша а дагахь велахь, сакъерар мелла а юха а оьзна, лартIе ван веза бохучунна. Амма чкъург хIетале чукерчина хиллера…\nГурахь Шемала Саида ялийра, милице балха а вахара, исторически факультете заочно деша дIа а хIоьттира. ГIалахь а ул-уллохь нисвелира тхойшиъ: Саидин квартира хиллера нанас, ша леш, цхьаъ бен йоцчу йоIана йитина. Зудчун квартирехь Iийр вац ша бохуш, жимма «гIам-гIим» а дина, Шемал, дукха хан ялале, гIала схьакхелхира…\n… ДIаоьхура шераш…\nСо, дешна а ваьлла, гIалахь балха хIоьттира. Шемала а университет чекхъяьккхира, иттех шарахь – цкъа юкъахволуш, юха дIахIуттуш. I99I-чу шарахь капитан вара иза, гIалин цхьана районехь участкови инспектор. Саида а, дуьххьара доьзалхо хиллачул тIаьхьа, заочно елира. ШолгIа бер – йоI – дуьнен тIе сакхт долуш елира: ечу хенахь корта лазийначух тера дара цуьнан.\nШемаллий, Саидий бертахь Iа ала мегар дара чуьра хьал цахуучо. Шен сакъерар дита ца лаьара майрачунна, сих-сиха вехна вогIура иза, накъосташца цхьаьна. Тхойшиннан гергарло, де-дийне мел долу, херлуш, дукха хан ялале хедира, дуьхьалкхетча, салам-маршалла далар бен ца дуьсуш. Цкъа, тIаьхьара а ца ваьлла, и волчу вахара со, цхьа бахьана а хIоттийна, накъосташца и сакъоьруш волуш. Суна тов кеп яцара цара лелориг. Хье а ца луш, дIавахара со оцу тойнера, кхин ван а ца веара…\nСаида цкъа гича тоьур дара, цуьнгара хьал довза. Нахах эхь хетара цунна, цIийндас лелориг бахьанехь, амма хIетте а иза таръяла гIертара, собарх ца юхуш – кхин яха меттиг яцара цуьнан. Да кхуьнан пхи шо кхаьчначу хенахь веллера, некъабохам а хилла, цул тIаьхьа дукха хан ялале нана а кхелхинера… Саида шен ненан ненаца кхиънера, иза а хIара Шемале маре еанчу шарахь дIаяьллера…\nСаидин ерриге а хан могуш йоцчу йоIа дIалоцура. ХIетте а, чохь а, тIехь а цIена, куьцехь латтабора цо доьзал. Болх а бира цо кIеззигчу хенахь, луларчу ишколехь, амма иза бита бийзира, йоI бахьанехь… Цуьнца вита стаг вацара, хилча а, тешаме а дацара – сих-сиха лазар догIура цунна.\nЦкъа, ша балхара цIа еача, мотт легашка а хIоьттина, садукъделла йоIIий, цунна гонаха воьхна хьийза кIанттий карийнера цунна. ХIетахь халла лечуьра яьккхира кхуо иза (хьалха а масийттазза и хьал хIоьттинера, дан дезарг лоьро дийцинера Саидига)...\nДоьзал боха болабелира «революци» хиллачул тIаьхьа. Шемалан алапех йисинчух беха хIорш, дукха хан ялале чохь а, тIехь а доцуш бисира – ахча хIетахь наггахь бен луш дацара, балхахь волчунна а. ЙоIана луш йолу пособи молханашна а ца тоьура. Саидас, шен ненах йисина а, цо шена эцна хилла а дешин хIуманаш дIайоьхкира, цул тIаьхьа – масех куз а, пхьег1аш а…\nI993-гIа шо… Ши митинг яра гIалахь дIахIоьттина, цхьаъ Iедалехьа болчара гулйина, шолгIаниг – царна дуьхьалболчара. Шемал болх беш волу милицин райотдел оппозицигахьа елира. Бакъду, иза башха хIетахьлерчу Iедална дуьхьал хилар гойтуш хIара ду аьлла кхин хIума-м дацара. Со а кхочура наггахь цу митинге: милицехь берш а, вуьшта схьагулбелларш а цхьатерра хан токхуш хуьлура, деш-дуьтуш а доцуш, хилча яаа а юуш, мала а молуш… Хетарехь, оцу деношкахь цхьа паргIато яьккхинера цигахь гулбеллачара – шайн доьзалех хербала… Шемал цига валийнарг кхин хIумма а дацара, накъостех къаста цалаар бен…\nЦхьана дийнахь, балхара а ваьлла, цIа вогIуш, митинг лаьттачу майданахь сецира со, театрана хьалха. Цигахь бакъдерга, доцург а хезара: хIаваэхула лелаш санна, даьржина тайп-тайпана хабарш, ладогIа мало ца йичахьана.\nСох бIаьрг а кхетта, тIевеара Шемал. Иза тIедюьйхина милицин духар а долуш, герзаца вара. Цо автомат суьйранна гIелвеллачу бежIуьно шен гIаж санна лелочух тера хийтира суна: доьхка а лаьцна, такхийна яхьаш яра иза… ТIера духар хийцаза а, юьхь т1е урс хьакхаза а масех де даьллачух тера дара. Бедар-м стенна юьйцура – юьхь а яра, хьирчина шаршу санна. Хала дацара цуьнан бахьанех кхета а – къаьркъа мийларрий, наб цаяррий дара уьш…\n–Ассалам Iалейкум! Интеллигенци юьстаха лаьтташ ю хьан боху?! – Iаьвддина сан куьг а лаьцна, маракхийтира иза.\n– ВаIалейкум ассалам!\n– Вало, жимма хIума а кхоллуш, цхьацца бIе йоккхур вай, – дехьо лаьттачу машен тIе дIаозийра цо со.\n– ХIан-хIа, со меца вац… Мала а ца лаьа… Балхара воггIучуьра схьавеанера со, кхузахь хIун ду хьажа…\n– Тхо а ду-кха балхахь, дийнахь а, буса а… Интеллигенци халкъаца хила еза олуш ца хезна хьуна? Вало, вало, – со юха а дIаозийра цо шена тIаьхьа.\nМашен чохь вижина Iуьллура Шемалан накъостех цхьаъ, важа шиъ хIума кхоллуш вара. Гена доццуш бацалахь гуш дара дассийна «Распутин» къаьркъанан шиша. Амма и тIаьххьара хилла ца хиллера: соьга салам-маршалла хаьттина, вистхилла валале, керланиг даьстира Шемала…\nЦхьа йоккха къайле суна йовзуьйтуш санна, гонахарчу нахана хазарна кхоьруш, меллаша, лере а таьIна, Шемала дехха дийцира тIаьххьарчу деношкахь мел хилларг. Юха, шен накъосташна со гIеххьа гена а ваьккхина, аз кхин а лагIдина, уггар а шена коьрта хетачух дерг хаийтира: «Тхан райотделан начальник хIокху деношкахь, хIара дIа ма-дирззина, министр хIутту… Со цуьнан метта вохуьйту…».\n– Еза йолчу чан цIока йоькъуш ду моьтту суна шу, оьрсаша ма-аллара…\n– Гур ду-кха хьуна! – гIеххьа тоха а велла, ша хьаькам хIоьттина ваьлча санна, дегI а нисдина, чIоггIа элира Шемала. – Гур ду-кха!..\n… Цуьнан хьаькамах министр а ца хилира – иза, шен таро хиларе терра, махках велира; кхеташ ма-хиллара, хIара цуьнан метта а ца хIоьттира, тIехула тIе, ша волчу балхара а дIаваьккхира...\nШина-кхаа баттахь юьртахь а Iийна, бухарчарна ша к1ордийча, IиндагI санна, тебна, гурахь гIала цIа вирзира... Доьзалан хьашташа бIарзйина хьийза Саидий, цамгаро кIелйитина йоIIий карийра цунна цIахь. КIант кхуьнан гергарчу наха дIавигинера, нана дуьхьал йоллушехь…\nШемал ша хиллачу балха гучувала а ца хIоьттира, хьалха хиллачу накъостех цхьаберш цигахь боллушехь. Цуьнан кхин уьйраш кхоллаелира, уьш бахьанехь дерриге долчул а галделира…\nСуна сих-сиха гора иза, тайп-тайпанчу нахаца – даим а бохург санна, мелла, дукха хьолахь, шен дегIа тIехь а ца латталуш. Цунна шена хуьлушдерг хуучух тера дацара: дуьхьалкхетча, соьга цхьаъ дийца гIертара иза, кестта хин болчу хийцамех, шена кечдинчу даржах… Цуьнга хьаьжча, шерра гуш дара, уьш цхьа а бух боцу моттаргIанаш хилар. Хетарехь, иза ша а ца тешара ша дуьйцучух…\nСаида чIогIа хийцаеллера, хьалха иза гинчунна евзар а ярий-те аьлла. Тохарлерчу дайчу боларх хIумма а ца дисинера: корта оллабеллера, нахах эхь хеташ, наггахь а дIаса ца хьожуш, ши бIаьрг лаьтта а буг1ий, тIехйолура иза уьйтIахь хевшина Iачу лулахошна, я гIийла корта ластабора, ша билггал гуш юй хиъча. Суна иза боккхачу тIоьрмигца гора Iуьйранна дIайоьдуш а, сарахь цIа йоьрзуш а. Масийттазза цуьнгахь и цхьа тIоьрмиг гича дагадеара суна, и базара лелаш ю аьлла. Иштта зама яра-кха иза, массо а базара волу зама… ТIаьхьо, изза тIоьрмиг цхьана жимчу вордан тIе а биллина йоьдуш бIаьрг кхийтира сан цунах. Со шена ца гун сурт хIоттийра цо…\nЦхьана дийнахь, шеран дохаллехь цкъа луш долу алапа кара а кхаьчна, базара вахара со. Цигахь Саида гира суна, махбеш. Аьлча а, кхин дуккха а зударий санна, хьалха цигаьрканашший, цхьацца шоколадашший, бананашший ехкина лаьтташ. Сох бIаьрг кхетча, гIеххьа юьйхира иза, амма, букъ ца тухуш, сецира, цхьа гIийла елалун кеп а хIоттийна.\n– Студент (иза ша ялийначу хенахь цо суна тиллина цIе яра), хьо а веана базара?.. Со а ю-кх кхузахь лаьтташ, кхин дан хIума а ца хилла, араяьлла… ЙоI лулахошкахь а йитина…\n– Саида, цхьаъ ца лелийча ца долу-кха… ГIуллакх тоделла Iаш-м тхо а дац хьуна… Керт а йоьхкина, хьалха эцна цхьацца хIума а, ца хилча а хIумма а доцу…\n– Йохкалург юхку ас… Талха гергаяхча, чуьрчу берашна дIало… Кхин пайда хуьлуш хIума-м дац хIара, делахь а, хIумма а доцуш Iачул гIоле хеташ йоллу-кха. – Юха, жимма соцIунгIа а йина, тIетуьйхира. – ХIара цкъа балха дIахIоьттина ваьлча-м, дуьтур дара ас хIара…\nСуна хIетахь дуьххьара къахийтира цунах – шена и цкъа а хир доций хуъушехь дара цо цIийндех аьлларг, суна гергахь иза бехказваккха…\n… Iедал хийцаделира, амма Шемалан дахарехь ца хилира хийцамаш. Хетарехь, де ца нислора цуьнан, мелла а воцуш, белхан гIуллакхе хьажа. Наггахь ша суна тIенисвелча, хьалха санна, хабарш дуьйцура цо, шеца балхахь хиллачу цхьацца нехан цIераш а йохуш, суна церан керла даржаш а довзуьйтуш. Амма кхуьнца церан бала боций а, хила меттиг кхо ца йитиний а шерра гуш дара.\n– ХIокху деношкахь къаста дезаш ду балхах дерг… ДIакхойкхур ву аьлла соьга, – хIоразза а олура цо.\nАмма хIумма а ца къаьстира оцу деношкахь а, цул тIаьхьа а. Цхьа а кхуьнга дIа а ца кхайкхира…\nДукха хан ялале Iедал кхин цкъа а хийцаделира…\n… Адам дIатебнера, цкъа, цхьана ханна, хуьлучух ца кхеташ, юха – Iадийна. Адаман дахар хIумма а йоцург хилла дIахIоьттинера, гонаха даим а хезаш дерг – вийна, вадийна, вайна… Шемал шен «болх» беш вара, хетарехь, дийнахь а, буса а – муьйлуш. Суна иза базарахь а, гIалин урамашкахь а гора, цхьа тишбеллачу, лаьттан басе бирзинчу нахаца. Хьалха цкъа, сох шен бIаьрг кхетча, иза царах дIакъаста гIерташ санна хеталора суна – цаьрца ша ден къамел хада а дой, я хьалха волий вогIура иза, я тIаьхьа вуьсура. Амма иза цаьрца хилар гуш дара – дукха цхьатера бара уьш, цхьа бос, цхьа хьожа йолуш… Шен цIа и наггахь бен ца кхочучух тера дара. Жимма хьожа-мода дIаяьккхина, тиша елахь а, тIера хIума йиттина а, иту хьаькхна а цуьнан елахь, хаа дара и Саидин болх буй…\nЦхьана Iуьйранна, со балха ваха араваьлча, Шемал гира сунанн уьйтIахь лаьтташ. Салам-маршалла а хаьттина, соьца къамеле велира иза. Ши бIаьрг уьдуш бара цуьнан – хетарехь, цхьаьнга хьоьжуш вара иза.\n– Со оппозицехь хилла дела… Нийсса чекхваьлла дела… Къуй бара Iедале баьхкинарш… Со санна болу кадрови белхахой ца оьшура царна… ХIинца хIокхара а хьийзаво… Вен гIерташ бу…\nДийнахь а, буса а тIаьхьабевлла…\nСо урамехула хьалаволавелира. Иза, хетарехь, ша ларвийриг ца веана ваьлла аьлла, суна тIаьхьахIоьттира. ГIашлойн некъ дIа а лаьцна хIоттийначу киоскана тхойшиъ уллохула волуш, цIаьххьана цу тIехьара цхьа стаг сехьавелира. Иза дика кечвелла, еха тIаьрсиган палаш а юьйхина, коьрта цунах терра хурашка а тиллина вара.\n– Иза а ву хьуна суна тIаьхьаваьллачех цхьаъ… Со вен… Оппозицехь хилла дела… ХIор дийнахь а суна тIаьхьаваьлла лелаш ву… Со вен аьтто ца болуш…\nСан собар кхачийра. И стаг, суна хетарехь, шен цхьа кIеззигчу гIуллакхна ваьллера киоскана тIехьа, хIара ларвеш а, хIокхуьнца бала болуш а вацара…\n– Шемал, хьо вен гIерташ стагга а вац! Я эша а ца оьшу!.. Ахь айххьа вуьйш ву хьо, хIокху масийтта шарахь. Айххьа!..\n– Хьуна атта ду дийца… Хьо муьлххачу Iедалца а тарло… Ткъа со… ас… сан накъосташа…\n– Ахь а, хьан накъосташа а ца дина-кха хIумма а, «хIуп» аьлча, бIаьрга эккхал а! ХIумма а!..\n– Оха… митингаш йолуш, – долийра цо.\n– ХIумма а ца дира-кха!.. – чекхдаьккхира ас.\nБоккъал а шеца тIаьрсиган палаш юьйхинарг цхьа гIуллакх долуш лелаш санна, болар сихдина, гIеххьа хьалха а ваьлла, цхьана керта иккхира иза… ГIали юккъера хьакхлагIаш дика евзачух тера дара цунна…\n… Кхин цхьа-ши шо а делира…\nТIаьххьара тIом балале, аьхка, сарахь балхара чу а веана, тIера бедар хуьйцуш со воллуш, цхьамма неI туьйхира. Иза Саида хиллера.\n– Студент… со… эхь хетташехь… ХIара хIун дан гIерта ца хаьа суна-м… Чухула догIа а тоьхна, дIакъовлавелла-кх… Тхо чу а ца дуьту…\nСаидица церан подъездан кхоалгIачу гIата тIе велира со. НеI къевлина яра.\n– Шемал! Чохь вуй хьо? Со Эмин ву, дIаеллахьа неI!\nЧуьра схьахезаш хIумма а дацара. Ас юха а неI туьйхира.\n– Йоьллур яц! Яц! Эккхийта шайна! Дийна а волуш, со шун каравогIур вац! – бохуш, мохь хьоькхура цо.\n– Хьо лаца гIерташ цхьа а вац! Саида а кхечи схьа, – элира ас, иза хьалха дуьйна сайна уллохь йоллушехь… Бераш лулахошкахь дитина еана хиллера иза со волчу.\n– Шу нуьцкъала далийна цара, со Iехо! ХIара-м хьалххе дуьйна а со дIавала гIерташ яра цаьрга, дера яра!..\n– Шемал! Вац кхузахь цхьа а, тхойшиъ доцург!.. ДIаеллахьа!\n– ХIан-хIа! Йоьллур яц! Яц!..\nДикка хан елира, чуьра аз ца хезаш. НеI тоьхча а, дуьхьал вист ца хуьлура иза. Саида йоьлхуш яра.\n– НеI кагйича хIун дара-техьа? – гIийлла элира цо тIаьххьар а.\n… НеI кагъян дийзира. Чоьхьадевлча, Шемал гуш вацара, я, мохь тоьхча жоп а ца делира цо. Ваннин неI схьаозийра ас – иза ца еллаелира.\n– Шемал! Схаеллахьа неI!\nИ неI а кагйира…\nБIаьргашна хьалха хIоьттина сурт инзаре дара: вани чу хи а хецна, шена тIерачу хIуманашца цу чу а вижина Iуьллура Шемал. Шен пхьаьрса тIера пхенаш а хедийна, цIий дIаэхийтина, кхетамчуьра ваьлла вара иза. Тхо цунна гIо дан гIоьртира, лулара медйиша хилла цхьа къена зуда а ялийна, амма дерриге а эрна хилира…\nСаида ша йисира, шина бераца.\nДIаоьхура денош, цхьатерра денош: цIа – базар, базар – цIа…\nЙоI елира, кхачо йоллучу кепара дарбанаш цалелор бахьана долуш.\nКIант ишколехь вара, Саида – базарахь… КIентан пхийтта шо кхаьчнера, цIахь нанна гIоьнча хиллера цунах. Iуьйранна Саидин тIоьрмигаш охьадохуш а, суьйранна уьш юха хьаладохуш а гора суна иза кест-кестта. Амма мехкаршка бIаьрг беттал хилла шен кIант и болх беш нахана гойла цалуучух тера дара нанна, цунна цхьамма тIехтохарна кхоьруш…\nЦIийнда веллачул тIаьхьа кхин а чIогIа адамех къехка йолаелира Саида. Иза азъеллера, корта къежбеллера. Билггал иза евзачунна бен хуур дацара цуьнан шовзткъа шо кхаьчна а цахилар. Хетарехь, адамех и къехкар цара Шемалах лаьцна шеца къамел долорах кхерарна дара. ТIаьххьара а соьца тIекIерейолучуьра а сецира иза – дерриге а шен галбаьллачу кхолламах суна хаарна ду аьлла хийтира суна иза.\nЦунах кхетча, дерригенна бехке волуш санна, Саидех лечкъа волавелира со а…\nЦхьана баттана цIера валар нисделира сан, цхьацца белхан гIуллакхашна. ЦIа веанчу сарахь, чохь стагга а ца карийна, уьйтIа велира со. Д1анехьо, стоьла гонаха а хевшина, дIанехьо кехатех ловзуш бара лулахой. Царна тIевахара со. Iаржлуш яра. Кехаташ дIа а даьхна, цхьацца дуьйцуш Iара тхо.\n– Эмин, оцу хьан юьртахочун зуда кхелхиний хаьий хьуна? – элира Бауддис.\nСан юьртара кхин стагга а вацара лула-кулахь Iаш, цхьа Шемал воцург.\n– Саидий? Маца?!\n– Иттех де а ду… Базарахь лаьтташ, цIаьххьана лазар а деана, больнице йигина хиллера иза уллорчу наха. Пекъар, цига дIа кхачале, новкъахь дIаяьллера…\n… Оцу буса веха Iийра со, наб ца кхеташ, Саидех, цуьнан декъазчу дахарх ойланаш еш.\nСуна дагадеара студентка йолчу хенахь цхьана бIаьстенан дийнахь дуьххьара и гар а («Хьажахьа, хьажахьа хьуьлла йогIучуьнга! Цхьа сай бу-кха, сай!»), Шемале маре яр а, цул тIаьхьа – церан кIант дуьнен тIе ваьлла де а, кхин мел хилларг а: къасттина, Шемал валар а, цул тIаьхьа Саидас лелош гинарг а… Дагадеара, хIинцца, цхьана дийнахь и дерриге а хилча санна…\n… Со лаамза хилла теш ма вара цуьнан дахаран…\nI999, 2005 шш.


Тоьках ахча схьагулдеш болх жигарбаккхар тIедожийна нохчийн Iедалхоша\nСтигалкъекъа-бутт 11, 2020\nТоьках тIехьарчийна декхар схьагулдеш, болх болабе аьлла, дIахьедийна Нохчийчохь. WhatsAppан месенджерехула дIасабаржийна цу хьокъехь аудио хаам, яздо "Кавказ.Реалии" портало. Пачхьалкхан Думан депутатан Делимханов Адамчух тера долчу озехь хаам бечо боху, "стратегин объект" лоруш ю энергин сфера.\nЦу юкъахь болх бечаьрга массаьрга а кхайкхамбо аудио тIехь, нехан хIусамашкахула чекхбуьйлуш, тоьках а, кхинболчу энергин гIирсех а ахчанаш схьагулде аьлла. Делимхановс бахарехь, декхарш схьалахьор тIедожийна мехкан куьйгалхочо Кадыров Рамзана.\nНохчийчоьнан Iедалхойн инициативано эргIадбахийтина цхьамогIа меттигера бахархой. Ахча даккха таронех хаьддачу нахера декхар муха схьадоьхур ду, бохуш, хоьтту WhatsApp-хь цхьаммо.\nИштта, хаттаршка вуьйлуш ву анониман кхин цхьа комментатор а: "10 эзар (сом) пенсица батте волийла дуй, цунах юур-мерг а, молханаш а оьцуш, ясакх дIа а токхуш?"\nОхан-бутт болабелчхьана комендантан сахьт ду Нохчийчохь юкъадаьккхина. Ткъа оццу беттан 17-чохь республикехь коронавирусаца доьзна, шога карантинан раж кхайкхийра. Кхин а хьалхе дуьйнна дихкина дара бахархошна кIиранан дийнахь чуьра ара бовла а, транспортах пайдаэца а.


Нохчийчоь -Ичкерин инарла Баталов Апти ву оьрсийн эпсарца машар буьйцуш, 31Деч1996\n… Москох ФСБ-но шен къайлахчу петарахь кхобучу Ичкерин президентан администрацин куьйгалхочунна Баталов Аптина хиира ша лаха Оьрсийчоьнан коьртачу шахьара деъна шен шича Руслан а (Гилани олура цунах гергарчара), лулахо-зуда а цхьана ницкъо дийнийла. Иза таллар ФСБ-н эпсаршка доьхуш ша Iачу юкъанна цуьнан аьтто белира, уьш Iеха а бина, цаьргара мобилан телефон яккха.\n…Эццахь болийра цо ша дийна вуьсу некъ баккха.\nШен шича Гилани (Руслан) вуьйш гина теш "карийра" Баталов Аптина\nФСБ-н лаккхарчу хьаькамийн терго а Iехийна, НТВ-н а, шина газетан а журналисташка ФСБ-н телефонехула орца дийхира Баталов Аптис. ХIетахь йозуш йоцчу НТВ-телевизионан хаамийн редакцин куьйгалхочо Кричевский Григорийс шеен корреспонденташ бахкийтира ФСБ-но лаьцна латточу Баталовна гIо дан. Иза ша велла дIаваллалц дицлур дац Аптина…\nНТВ телефон тоха баьллачу аьттоно бохийнера ФСБ-н куьйгалхой...\nФСБ-н карара а ваьлла, ша вехачу Новр-ГIала цIеавеъча, Баталов Апти веха лийхира шена орцахвалларх вайна шича. ФСБ-на болх бечу эвтархочо Дениев Адама шена хаьа вайначух хилларг, аьлла, нах бахкийтира Баталовна тIе. Оцу кепехь Дениев шена ахча даккха гIортар а, шена магош доцург дар а ца лайра ФСБ-н эпсарша. Аптина хетарехь цундела а эккхийтира иза ФСБ-н полковника Дранец Игора а, кхечара а.\nНовр-ГIалахь ша Iечу юкъанна, Баталов Апти теш хилира, Масхадов Асланна гергахь, цуьнан пресс-секретариатехь болх беш лелла мескарэвлахо ФСБ-н агент вуйла а, иза Москох парламент я кхийолу лаккхарчу куьйгаллин гIишло дIалаца баха нохчий вовшахтухуш вуйла а.\nТамаше дара и болх Теркибаевс ФСБ-н хьаькамашца цхьаьна беш буйла гучудалар. …Цхьа Теркибаев хилла а ца Iара оцу ФСБ-н къайленан декъахь, вара Ичкерин телерадиокомпанин куьйгалхо лаьттина Дагалаев Лоьма а.\nНорд-Ост лаьцна латтийна нах байинчул тIаьхьа массех бутт баьлча эккхийтира Теркибаев Хампаша. Ткъа Дагалаев Лоьма вийра, БараевгIар Москох а бахале…\nКъам доьхкинарш: Дениев Адам, Теркибаев Хампаша, Дагалаев Лоьма, кхиберш\nБаталов Апти шаьш дIахецале цунна массех компромат кечйира ФСБ-но – телевизионах пайда оьцура иза вовшахтухуш. Аьтто белира чекистийн Масхадовн Асланан бIаьргаш чохь иза мостагI ван…\nОРТ-каналехула Баталов дIахецар «Лефортово» набахтера а хила, цунна Iедало къинхетам а бина, бохура ФСБ-н информации тележурналистике юьллуш оцу телевизионехь болх бечу Мельник Романа. Амма бакъдолчух лачдолуш дара ОРТ-но елла репортаж…\nОРТ-ахь динчу къамело йохийра Баталов Аптинний, Масхадов Аслананний юкъаметтигаш\n…Оьрсийчуьра ведда Баталов Апти вехачу Ингалсехь цуьнан аьтто белира Лондоне еъна гоьяьлла журналист Политковская Анна ган. Аптис цуьнга дIакхачийра ша Дагаев Лоьма веле цуьнгара даьккхина видеотоьшалла – Норд-Остера бохам ФСБ-но кечйина операции яра бохучу тIекхачош бара и видеогайтам. Иза Iорабаккха а кхиале йийра Москох Политковская.\n… Итт шо ду Баталов Апти Ингалсехь веха. Вон а дац цуьнан цигара Iер-дахар. Цундела тамаше а ду иза шеен тийна-таьIIина ваха цатигар. Стенна оьшу хьуна хайна кхераме долу тоьшаллаш гIарадаха, аьлла, хаттар а дира цуьнга Маршо Радионо. Хьалхара дакъа карадойла ду кхузахь: http://www.radiomarsho.com/content/article/25071158.html\nПолитковская Анна еле де хьалха къамел хилира Баталовн цуьнца ФСБ-но динчу зуламийн хьокъехь\nБаталов Апти :"Цара" вуьйр велахьа а, бакъдерг ца дийца сан йиш яц


Европехь бусулбанаш ГIурбанца декъалбеш арахецна даздаран сурт, репродукци\nЦхьаццайолчу Европерчу пачхьалкхашкахь бехачу бусулбанийн бакъо ю шайн дезденошкахь балхара а, дешарера а мукъабовла. Ишттачех ю Австри а.\n100 шо сов хьалха бусулба дин керста динца нисдеш, официалан динан тIегIанна тIе даьккхина хилар бахьана долуш, кхечу Европерчу пачхьалкхашлахь бусулбачаьрца долчунна цхьамогIа гIоле агIонаш ю Австрехь.\nЦигахь, масала, школашкахь Iедал бусулба дин хьеха декхарийлахь ду, нагахь санна и дин лелош долу пхи бер цу дешаран кхерчахь вовшахкхеттехь. Дуьххьарлера Европера пачхьалкх яра Австри школашкахь бусулба дин хьеха йолаелларг – 1982 шарахь дуьйна хьоьхуш ду и дин цу махкахь.\nИштта Европехь дуьххьара университетехь бусулба дин хьоьху хьехархой Iамон а, арахеца а йолаелларг а Австри ю.\nЦу могIарехь ду Австрехь бехачу бусулбанийн шайн дезденошкахь – ткъа уьш, хууш ма-хиллара, шиъ бен данне а дац - балхара я дешарера мукъабовла йиш хилар.\nШколашкахь, масала, бусулба дешархоша ГIурба я Марха досту де тIекхача масех де дисинчу хенахь. шаьш бусулба ду, школера мукъадахарахьара цу дийнахь, аьлла, школан куьйгалле кехат яздичхьана, кхаа дийне кхаччалц мукъа хила йиш ю дешархойн.\nУниверситеташкахь а, кхечу лакхарчу дешаран тушпхьанашкахь а ду изза хьал. Кхаа дийнахь а ца лахь а, цхьана дийнахь муххале а мукъавоккху иштта Iедалан балхахь верг а.\nЦундела паргIат шайн доьзалехь бусулба динехь дезденойх марзо эца йиш ю меттигерчу бусулбанийн. Кху деношкахь ГIурбанах санна.\nАвстрехь шуьйра кхиина бусулба дин лелочийн инфраструктура- туьканаш, базарш, маьждигаш, хIума юу чоьнаш. Ур-аталла бежан-котам лелон ферманаш а ю. Цундела ГIурбанна урс хьакха бежана я уьстагI лохучарна хало ца хуьлу уьш карон.\nТуркоша я Iаьрбаша лелочу ферманашка а боьлхий, цигахь шайна оьшу хьайба схьа а хоржий, циггахь цунна урс а хьокхийтий, схьадахьа цара иза. Ткъа и даьхний лелон ферманаш мичахь ю ца хуучарна хьоьхур ду уьш муха карон еза муьлхачу а бусулба сурсаташ духкучу базар дIавахчхьана – ткъа уьш Венехь а, кхечу яккхий гIаланашкахь а ког баьккх-баьккхинчехь ю.\nДелахь а, доккхачу декъехь Австрехь бехачу вайнаха кхин некъ хоржу шар-шарахь деш долу ГIурбан сагIа даккха. Дуккхахчара цхьацца юкъараллин а, дикадаран а цхьанакхетараллашка дIало ахча, тIемаш болчу я мацалла ловчу меттигашкахь нахе ГIурба дайта. Я Нохчийчуьрчу шайн гергарчаьрна тIедуьллу, шайна тIера сагIийна хьайба а дийна, иза декъар.\nВенехь ехачу 32 шо долчу Тамарас шайн доьзало хIора шарахь тайп-тайпана кхочуш до ГIурба даккхар, бохуш дуьйцу.\nТамара: „Иза дан аьтто берг цIадахьийта хьожу ахча, цIахь а ма буй дуккха а гIийла нах. Иштта тIемаш болчу а, мацалла йолчу а меттигашка дохьуьйту. Цхьаццаболчара кхузахь а дойту, уьстагIий долчу меттигашка дIа а боьлхий. Фермашкахь шаьш урс а хьокхий, жижиг дIасадоькъуш а хуьлу.\nМуьлхачу агIор дича а, Дала къобал дийр ду иза, Даламукъалахь. Кхушара оха цIадахьийтира, вайн цIахь 7-8 бIе туьма доьху бохура уьстагIех. Вайн и шиъ бен дезде а дац, кхузахь нах и шиъ даздан гIерта, вовшашка хьошалгIа а боьлхуш, самукъа а доккхуш“.\nИзза некъ хоржу 45 шо долчу СовдатгIеран доьзало а. Амма коьртаниг, боху Совдата, шен ка я долуш, цхьа а вайнехан доьзал юьстаха ца биса гIерта ГIурбан сагIа даккхарх.\nСовдат: „Кхузахь дукхахчара, туркоша а, Iарбоша а жа лелочу дIа а боьлхий, цигахь урс хьокху гIурбанна. Цхьаболучара вайн цIахь къе бохкучарна а, гIийла бохкучарна а, олий, ахча дIа а дохьуьйтий, цигахь сагIа доккху. Кхечу пачхьалкхашка, Iаьржа бусулба нах бехачу къечу меттигашкахь ГIурба дойтуш берш а бу. Мухха а дахь а, и ГIурба, цуьнан декъа ца вогIуш цхьа а ца Iа-кх, хIуъа дой а“.\nТамарас ма -дийццара, ГIурбан дийнахь вовшашка хьошалгIа баха а, вовшех марзо а эца а гIерта Европехь беха вайнах. Бакъду, дукха бу царна юкъахь я ГIурба дан а, я кхидолу дезденош лардан а аьттонаш боцурш.\nЭзарнашкахь керла схьаоьху мухIажирш а, иштта эзарнашкахь хьалхо схьабаьхкина, амма хIинца а цхьа а бакъонаш йоцуш я кехаташ доцуш, Iедалан сацаме хьоьжуш Iаш берш бу уьш, шайн кхолламе дела денна гIийла ла а доьгIуш.\nМаршо ю бусулбанашна Европехь


Бал — Википеди\nХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Бал (маьӀна).\nБал (схьадаьлла фр. bal, итал. ballo, нем. Ball) — зударийн а, божарийн а юкъараллин хелхарш дан бина гулам. Балаш къастало муьлхха а хелхарех я дискотекех лакхарчу кечамца, шен чӀогӀа Ӏадатца, классикан хелхарийн гуламца, дӀахьо хьалххе хӀоттийначу низамца.\n1913 шеран РомановгӀеран некъийн 300 шо кхачарна лерина Петарбухан Элийн гуламера бал\nБалаш долийна французийн а, бургундийн а паччахьан керташкахь Ӏиданаш даздеш. Исторехь хууш дуьххьарлера бал белла 1385 шарахь Амьенехь, Карла VI-гӀачо Изабелла Баварин йигинчу хенахь. Амма хууш дац, паччахьан тӀаьхьенаш а, кхайкхина лакхара олалла дакъалецарий теша цигахь.\nXV а, XVI а бӀешарашкахь хелхаршца самукъадаккхар паччахьан керташкахь а, элийн гӀаланашкахь а кӀезиг хуьлура, ткъа Мария Медичин заманахь, кхин тӀе Франце маскарад еинчу, кхин а алсама Генрихе IV-гӀа волуш, балаш шуьйра баьржира. Ма-ярра хӀинца йолу шен кеп балаш Ӏалашйина Людовик XIV-гӀачун заманера дуьйна, оцу хенахь уьш яьржира немцойн резиденцешкахь. Оцу заманахь дуьйна балаш хилла доккхаха долу Ӏиданаш даздаран дакъа.\nБалашна, юьхьанца Францехь а луш, кӀез-кӀезиг церемониал ян йолийра, цуо гатто латтаяхь а, кӀеззиг хийцамаш беш массанхьа а тӀеэца йолийра, ткъа XIX бӀешарахь мела а аттачу яьккхира. Хелхаран лоьмар а, и деш волу стегрийн цӀераш а дӀаязъеш зударша башха балан жайна леладора.\n1715 шарахь дуьйна Парижехь балаш хӀитто буьйлабелира операн театран гӀишлош чохь (Bal de l’Opèra), цуьнца цхьаьна таро елира кхоалгӀа чкъоьрера нахана цигахь дакъа лаца, хӀоттийначу мехах. Оцу хенара дуьйна балаш хуьлу юкъараллин самукъадаккхар массо а чкъоьранна.\nИмператор Франц Иосиф Венерчу балехь (1900)\nМассо а хазнехь а, модехь а санна, Париж хьалха яра балаш х\_итторехь а, балан духарш харжарехь а. Сийлахь французийн революцин заманахь балан оьздангаллин юкъ хилира Венех, цига лечкъина бара дукхаха болу французийн аристократаш а.\nБалаш Российн имперехьНисйе\nБал оьздангаллин хилам санна цхьан а къийсам боцуш европин ламастера бу, цундела оьрсийн латта беина Петр Хьалхарчо кхин европин хӀуманаш санна омарца. Цигара схьа, петрал хьалхарчу Российн балаш ца бовзара. Петран ассамблейш даиман а дӀайолайора полонезца, цул тӀаьхьа догӀура менуэт а, кхин модан оцу хенахь хелхарш. Голштинан камер-юнкеран Ф. В. Берхгольцан, Петр Сийлахьволчун паччахьаллин тӀаьхьарчу шерашкахь язйина йолу мемуарашкахь каро атта ду оцу заманера ассамлейх хаамаш.\nИмператор-аьзни Елизавета Петровна, ша товша зуда хиларна, халхайолуш хазахеташ яра, цундела халхайолура ерриг паччахьан керт. Юкъарадаха мегар ду цуьнан урхаллин тӀаьхьара шераш, къанлуш йолу паччахь-аьзни цамгар бахьнехь кертара самукъадоккху меттигашка ца йоьдура. Иза бахьнехь балаш кӀезиг бора, бане бан а ца бора.\nКӀезиг терго тӀе ца яхийтина хелхарийн балашна Екатерина II-гӀачун урхаллехь, иза къобалдеш яра дуьненах самукъадаккхар. Дуьйцу, император-аьзнис сих-сиха олура: «Йиш локхуш а, халхадолуш а долу хелкъан, гӀуо ойла ца хуьлу». Екатеринин балаш къасталора башха къегина а, хаза а хиларца, иза билгалдоккхура Версалан балаш гинчу наха. Провинцин олалла йоьдура губернин элийн гуламан балашка; чӀогӀа сийдолуш дара Москохан Дика гуламан балаш.\nИмператорийн театрийн дирекцийн театран гайтамийн монополех (1783—1883 шш.) хьакхалора иштта балаш а, 1783 шеран 12 июнехь Олсуфьев Адаман деллачу лакхарчу омаран 26-гӀа пунктехь, аьлла ду: «Театран залалашкахь магабо, тетран дирекцин са алсама яккхархьама: балаш масканашца а, масканаш йоцуш а», иза бахьнехь дирекцин кхачадоладелира коьрта шахьрара доларчу залашкара балашна тӀиера ахчан дакъа а.\nПаччахьан кертара балийн ладаме башхалла яра, оцу балаш официалан тӀеэцаран, вазваран, хьеший а, векалш а тӀеэцаран функци кхочушъяр. Паччахьан кертара я провинцийн сардалаш а, губернатораш меттигерчу элашна беш хилла болу официалан балийн иштта роль, лаьттира Октябран революци кхаччалц, цул тӀаьхьа иза хийцира тайп-тайпана даздаран гуламашца а, концерташца а. Цхьаьна нехан я хиламан лерина балаш дала тарлора цхьана стаган лаамца а. Иштта, 1812 шарахь Вильнохь меттигера олалло йоцучу заманан муьрехь ши бал белира: российн императоран Александр I-чун сийна, ткъа французаша гӀала яьккхича — император Наполеонан сийна.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Бал&oldid=6084891»


Митингехь ницкъхойх тийсавеллачу Джумаевна ялх шо дехна прокуроро\nДжумаев Сайд-Мухьаммад кхелехь, архивера сурт\nДечкен-беттан 23-чохь оппозиционеран Навальный Алексейн агIончаша хIоттийначу митингехь полицин белхахойх латарна Москварчу пачхьалкхан университетан студентна Джумаев Сайд-Мухьаммадна колонехь даккха ялхо шо хан тохар дехна Москварчу Тверскойн кхеле прокуроро.\n"Кхелан кхеташонехь прокуроро тIаьххьара а юкъарчу хьелашкахь йолчу колонехь такха ялх шо хан тохий таIзар дар дехна", - аьлла РАПСИ агенталлица къамел динчо.\nДжумаевга бехк кховдийна Iедалан векална ницкъбаран артиклехь кхо зулам дарна. Хьалхо Джумаев Сайд-Мухьаммадна пхи шо хан тоха догIу набахтехь такха, аьллера Iедалан цIарах бехктIехьочу агIоно. Цул тIаьхьа юха а кхачам боллуш гIуллакх талла сацам бира кхело.\nНавальныйн агIолоцуш дIаяьхьначу митингера яьржира Джумаевх тера стаг полицин ницкъех Iалашлуш, дуьхьаллеташ. Полисхойх латарна бехкевира иза ша лацанза, лохуш а волуш. Псковна гергахь лецира Дечкен-беттан 28-чохь, Европан Цхьаьнакхетаралле вахна, къайлавала воллуш хилла аьлла.\nДукха хан ялале Пачхьалкхан Думан депутата Делимханов Адама дIахьедира, нагахь санна иза Оьрсийчоьнан оппозицехьа вацахь, ша Джумаевн гIуллакх "дикачу агIор луьстур ду", аьлла.


Президенто хIинца йолу шен хан чекхъяьлча ша дарж дуьтуш шен тIаьхьалонча витаран я кхечу кепара Iедал дIадаларан проблемина хьажийна яра Москох йовзийтина доклад, яздо Iамеркан аз портало. "Путинан "бераш": 2024 шо чекхдаьлча мила хир ву Оьрсийчоьнна урхалла деш" цIе йолу и доклад йовзийтира Карнеги центрехь.\nЦу талламан автор ву Москох Карнеги центран "Оьрсийчоьнан чоьхьара политика а, политикан институташ а» программин куьйгалхо Колесников Андрей а, Левада-центран куьйгалхочун когаметта Волков Денис а.\nОцу шиммо бинчу белхан коьртачу жамIех цхьаъ иштта ду: Оьрсийчуьра истеблишмент карарчу хенахь модернизаци ярца бала болуш яц, цуьнан коьрта Iалашо ю меллаша а, политикан а, урхалла дечу а, бизнесан а элиташна кхераме доцуш а Iедал кхечу куьйгашка дIакхачор.\nТалламан авторшна хетарехь, система хийцамаш бан лууш яц, амма, юкъараллехь уьш бан беза аьлла хеташ хиларна, хийцамаш бон бохуш моттаргIанаш лелайо цо тайп-тайпанчу кепара.\n"Коьрта ши вариант – "Путин вуьсу", "Путин дIавоьду, шен метта ша хаьржина стаг а вуьтуш" – дикачу агIор тIеоьцуш ю дукхахболчу бахархоша а, элиташа а", - яздо авторша шайн докладехь.\nПутин Владимирна Iедалера дIавала новкъарло-м йийр яц те дуккха а шерашкахь куьйгалхо хиллачул тIаьхьа ирх оьллина вийначу волчу "Саддам Хьусайнан IиндагIо" аьлла шега хаьттича, Колесников Андрейс элира, цхьа а шеко а йоцуш, цу гIуллакхо шен Iаткъам бийр бу аьлла, яздо Iамеркан аз зорбанан гIирсо.\nКолесниковс дийцарехь, Оьрсийчоьно Шемахь тIом болор доьзна дара, "автократана Iуьйранна куьзганчу хьаьжча шен юхь тIехь Саддам Хьусайнан юьхсибатан билгалонаш гуш хиларца.\n"Оцу чулацамехь, президентан даржера дIавалар, дера, хала гIуллакх ма ду… Дерриг а дозуш ду 2024-гIа шо тIекхочуш гучудевр долчу миллион бахьанех", - бохуш вара иза.\nПутина кхоьллина система а хийца ца елча ца йолу, хета Колесниковна. Автократаш дIабахча цхьана стагана тIейоьгIна кхьллина Iедалан система а хийцало, бохуш вара политолог.\nПачхьалкхан урхаллан университетан Оьрсийчоьнан элита талларан центран директорна Крыштановская Оьлгина хетарехь, Путинан я лаам а, я аьтто а бац Iедалера дIавала, мел чIогIа кхерамазалла лур ю бохуш цунна гарантеш яларх.\n«Оцу стагана Iедал хийцадалар дахаран а, Iожаллан а хаттар ду. Цундела цо дерриг а дийр ду, шен система, ткъа цуьнца шен дахар лардан", - элира цо Iамеркан аз порталана еллачу комментарехь.\nМуьлхха а керлачу куьйгалхочо система хуьйцур ю бохучун реза ю Крыштановская. Шен ойла нийса хилар гойтуш, цо масаллина далийра Медведев Дмитрий 2008-2012 шерашкахь президент волуш хилларг. Политикан говзанчо дийцарехь, Медведев хIумма а хийца дагахь вацара системехь, ша цу даржехь президентана лерина цхьа хан а бен йоккхур цахиларна. Амма и мехкан куьйгалхо волуш хилира мелла а либералан хийцамаш.\nКрыштановскаяна хетарехь, Путин Iедалера дIаваьллачул тIаьхьа Оьрсийчоьнан юкъаралла екъаяла мегаш ю. Цо дийцарехь, цхьана декъо дуьйцур ду, Путин турпалхо ву, иза дашо оьмар яра Оьрсийчоьнан исторехь бохуш, ткъа вукхара иза зуламхо лорур ву, цунна Нюрнбергехь санна кхел яре кхойкхуш.\nИ юкъаралла екъаялар хIинцале а хаалуш ду хIаваэхь, бохуш яра Оьрсийчоьнан элита талларан центран куьйгалхо.