Оьрсийчоь - Дуьненан хьалхарчу тIеман декъашхой-кавказхойr, Петарбух, автор вевзаш вац\nХIун бахьана дара 1914 –чу шеран аьхкенна юккъехь Дуьненан тIом бала? И хаттар цул тIаьхьа 100 кхаьчча а дуьззина жоп доцуш дуьсу.\nДукхахболучарна хетарг ду, Европера импереш вовшашкара латтанаш, долара колонеш, маьIданаш къийсарца эвхьаз а евллера, шайлахь таронаш юхаекъа хьаьгна а яра бохург. Ткъа тIом боло бахьана делларг хилла Серби-махкахь националиста Принцип Гаврилас Австро-Венгрин паччахьан метта паччахь хIотта веза эрцгерцог Фердинанд Франц вер.\nШа тIама юкъаозаелларг кхо пачхьалкх ю – цхьана агIор вовшашца тIемаш болийна Германи – Ингалсе, шолгIачу агIор – Германи – Оьрсийчоь. Ткъа тIемашка бевлла кхиболу мехкаш хилла оцу кхаа имперех шайн-шайна къастам а бина, юкъаийзабелла.\nОьрсийчоь -- "Акхачу Дивизин" эпсарш-кавказхой, Петарбух, автор вевзаш вац\nОьрсийчоьнан лехамаш тIом болалушшехь бовзийтина хIетахьлерчу оьрсийн арахьарчу гIуллакхийн министран Сазоновн «меморандумо»: Германин, Автро-Венгрин ницкъ лагIбар, цаьргара мехкаш шайн а, шайгахьа йолчу Балкананашкарчу пачхьакхаийн а долаберзор, туркойн Iаьржа хIорда декъах доладар дожор.\nОьрсийн паччахь Николай ШолгIаниг дуьхьал вацара ГIажарийчоьнна тIера Китайн биста кхаччалц мехкаш долаэца. И Iалашонаш кхочушъярхьама массо тайпа кийтарлонаш а, тешнабехкаш а мегара Петарбухна, хIетахьлерчу Оьрсийчоьнан коьрта шахьарна.\nТIемаш буьйлабарцана шен долчу эскаршна тIе керла бIонаш вовшахбеттачу Iедало тергоне ийцира бIешерашкахь шена дуьхьаллаьтташ тIеман доьналла шайн цIийца ийна болу кавказхой.\nОцу юкъанна Нохчийчоьнан экономика а хилла болабеллачу тIамо кегаре еш схьаяхьаш. Соьлж-ГIалин мехкдаьтта духкуш, алссам пайдаэцарал совнаха, иза доккхучу оьрсийн белхалойх кхозлагIа дакъа-м муххале а хилла эскарийн могIаршка хьовсийна.\nОьрсий, гIалгIазакхий тIаме ийзорал совнаха, болийна нохчийн бIонаш вовшахбетта а.\nМаца, муха доладелла оьрсаша нохчийн шаьш кхечу мехкашца бечу тIемашка ийзор?\nОцу хьокъехь дуьйцу историн Iилман докторца Вачагаев Майрбекца.\nВачагаев: Нехан тIемашка леста бевллера нохчий\nЦхьа нохчий, кхеташ ду, хилла ца Iа оьрсийн эскаршкахь шайгара Маршо дIаяьккхинчу империн дуьхьа синош ца кхоош тIемашка ийзабелла. Иштта долийна Оьрсийн империно ша долаэцначу къаьмнех пайдаэцар.\nДагестанхойх, гIалгIайх, хIирех, адыгех, кхечу къаьмнех а гулдеш хилла Оьрсийчоьно шен эскарш. Стенна, муьлхачу бахьанийца боьлхура кавказхой паччахьна гIуллакх дан дуьйцу Маршо Радиога Дагестанерчу историко Доного Хьаьжмурда. Дуьненан хьалхарчу тIамехь кавказхоша дакъалацар дуьйцуш, шуьйра евзаш йоцу материалаш а гулйина, шен книга арахоьцуш а ву иза кхушара.\nДоного: «Иза муха кхетон деза? Цхьаъ делахь, ахча даккха агIо ю иза. ХIунда аьлча, керлачу бIаьхошна дика мах луш хилла. ШолгIаниг – гарехь, ламанхочун амал. Картолаш кхиочу меттана, я ков-керт лелочул, иза товш хир ву карахь тур долуш, говрахь, тIом беш, доьналла гойтуш, иштта дIа кхин а».\nДоного Хьаьжмурд: Заманан битамаш\nДуьненан шолгIачу тIаме озаеллачу хьалхарчу беттанашкахь долийна оьрсийн империно Кавказехь дошлойн дивизи вовшахтохар.\nОьрсийчоь --"Акхачу Дивизин" бIаьхой, автор вевзаш вац\n«Лаьмнех боьлла бу гIебартой, нохчий, гIалгIай, дагестанхой, чергазий. Шеко а йоцуш, пайдабохьур бу цара Карпатийн когашкахь боьдучу тIамна, цундела Къилбаседа Кавказехь вовшахтухуш йолу и дивизи Къилба-Малхбаленан эскарех дIакхетар ю» - яздо 1914-чу шеран гурахь Теркан гIалгIазакхийн штабан буьйранча волчу инарлас Чернозубов Федора Кавказан тIеман гоне хьажийначу кехата тIехь.\nИштта йолалуш ю исторехь кхин дукха теллина а йоцчу «Акха дивизин» («Дикая дивизия») оьмар.\nОцу дивизин хотIах, иза муха, хьанах вовшахтухура дуьйцу историка Доного Хьаьжмурда.\nДоного: «Оцу дивизи юкъайогIуш 6 полк хилла. ГIебартойн, шиъ нохчийн, гIалгIайн, гIезалойн, шиъ дагестанхойн – 6 полк. «Акхачу дивизе» кхача гIерташ хилла вуно яккхий цIерш а, таронаш а йолу эпсарш. Масала, Наполеон-Мюрат, гоьваллачу Наполеонан тIаьхьенах ву иза, гIажаройн паччахьан воI Къаджар Фейзулла, Толстой Леван воI Михаил, Италин графаш, Польшин эланаш. ГалгIа хила тарлуш дара Дагестанхойн полкехь, гIебарто – Нохчийн полкехь, дагестанхо – ГIалгIайн полкехь.\nАла деза, цхьана декъанна, оцу тIеман деа шарахь, 1914-чуй-18-чуй шерашкахь, кадрийн шатайпа ротаци а хуьлуш хилла, цхьана полкеранаш кхечу полке а хьийсош. Кхеташ ду, «Акха дивизин» массо а дакъош а хилла Кавказан дивизи, дерриг а вайн къаьмнаш а хилла цуьнан могIаршкахь.\nШен амалехь хIуманаша а лелла оцу дивизехь. Лакхара-лахара цIерш ца хилла, массарех а дошлой олуш хилла. Дошлоша эпсарш базбеш, оьрсийн «Вы» (шу) олуш а ца хилла, «хьо» олуш хилла. Ламанхойн гIиллакхаш а лелла.\nДошлоша ларамбеш хилла шайн хьаькамийн. «Акха дивизин» буьйранча Сийлахь князь Михаил Александрович, паччахьан жимахволу ваша, вуно чIогIа лоруш хилла массара а. ТIаьххьара а, паччахь воьхча а, олуш хилла боху дошлоша, шаьш шайца Кавказе дIавуьгур вара шайн баьчча, олий.\n1917-чу шарал тIаьхьа дошлойн кхолламаш кеп-кепара бирзина. Цхьаберш цхьана агIор бевлла, вуьйш царна дуьхьал тIемаш беш лаьттина. Иза трагеди ю. ТIом боьдуш, белшах белш а тоьхна лаьттина уьш, ткъа паччахь воьхча, 1917-чохь Октябран карчам хилча, политикехь бинчу харжамаша къастийна, вовшахбаьхна уьш. Цхьаберш "цIенчаьргахьа" бевлла, вуьйш – "кIайнчаьргахьа". Дукхахберш 30-чу шерашкарчу репрессешна кIел а бахана».\nДоного Хьаьжмурд: "Акха дивизи" массарна а евзара\n«Акха дивизи» хьахор а кхераме хилла лаьттина историкашна Советийн заманахь. Ткъа иза йирзича кавказхойн патриоташ хIиттина шайн-шайн къомах долчу оцу дивизин дакъоша баккхий толамаш кхачийна Оьрсийн империна бохуш, яздан а, доцурш даржон.\nХIун дакъа кхаьчна цунна бакъдолчун бIаьра хьажча? Жоп иштта го историкна Вачагаев Майрбекна.\nВачагаев: «Акха дивизех» бакъдерг а, дестийна дуьйцург а\n«Акха дивизин» бIахой-кавказхой Дуьненан хьалхарчу тIеман аренашкахь жигара хилла а ца Iийна. Боьдуш и тIом а болуш, Оьрсийчоь дакъошка йолуш, революцин карчамаш буьйлабелча, царех хилла шайн къаьмнийн лидерш, политикан боламан бIаьхой. Вачагаев Майрбека дуьйцу оцу хьокъехь.\nВачагаев: Дуьненан тIамо нохчийн лидерш кхиийра\nОьрсийчоьнан политикан, тIеман хиламашка а ийзабелла хьийзачу бусулба кавказхошна кечдина хилла байIатан кехат. Тамаше хетало, и нах керста болуш санна, цаьрга паччахьна пайде хила чIагIо йойтуш, цара хIара иштта гIарадоккхуьйтуш хилар.\n«Лахахь цIеяьккхина волчу ас дош ло, дуй а буу Делах, цуьнан Инжилна хьалха, сайна лаьа Императоран Локхаллана, сайн бакъволчу, дуьнено а тIевиллина волчу Къинхетаме-Сийлахьчу государна императорна Николай Александровична, Ерригоьрсийчоьнан паччахьна тешаме, шалхенаш йоцуш гIуллакх дан...»\nИштта ю бусулбанаша а доьшучу байIатан юьхьиг.\nМел мехала хилла нохчаша, Дуьненан шолгIачу тIаме бахана, цигахь хьуьнарш гайтар, оьший къоман эсан и агIо вайна йовза, я цунах дозалла дан?\nИсторик Вачагаев Майрбекна иштта хета.\nВачагаев: ХIун ду хIетахьлерчу хьуьненарех дозалла дан?\nНохчийчоьнан таханлерчу администрацино шуьйрра тергоне эцна хилам бу Дуьненан хьалхарчу тIамехь Оьрсийчоьнан сий чIагIдеш нохчаша цунна гIуллакх дар. Цунна лерина суьртийн, документийн гайтам бу биллина Къоман билиотекехь, институташкахь, университетехь леррина дуьйцу цунах лаьцна.\nКремлан дола нохчийн мохк юхабалийначара шайна оьшшу пайда оьцу ишттачу барамех. Ткъа къоман оьмарна а шенначул оьшучух тера ду хиллачун-леллачун ларам бар а. Гуш ма-хиллара, цхьабосса а ца хуьулу хьаькамийнний, халкъанний шен историга болу хьажам. Цундела ма-дарра довзаза, маьттаза юьхь-марш а йолуш кхочу бакъдерг хенера хене...\nДуьненан хьалхара тIом а, нохчий а


Байинчу «доза доцчу лоьрийн» хьокъехь\nЦхьаьнакхеттачу къаьмнийн организацин инарла секретара Пан Ки Муна бехкбаьккхина кеманашца ОвхIанистанерчу «Доза доцу лоьраш» юкъараллин дарбанан цIенна тохарш дарна, цо кхойкху кхоччуш талламбар оцу хьокъехь. Пан Ки Муна хьакъдоллу кхел яре кхойкху хиллачу бохамца доьзна.\nЗорбано хаамбарехь, Iамеркан Цхьанатоьхна Штаташ къерахилла, ОвхIанистанан Iедалшна хьалха шайна гечдар а дехна Кундузерчу дарбанан цIенна авиатохарш дарна. «Доза доцу лоьраш» юкъаралло бахарехь, байинчийн терахь 19-нне хьаладаьлла. Царалахь 12 дарбанан цIийнан белхахо ву, кхо бер, виъ дархо. Лазийнарш 37 стаг ву.\n«Доза доцу лоьраш» тешна бу, Iамеркан а, ОвхIанистанан а тIеман эскаршна шайн координаташ дика хууш а яра, тохар шаьш Iалашоне а лаьцна, хьажийна дина хилла хиларх, Цара чIагIдарехь, кеманаша тохарш динчул тIаьхьа, кхин а сахьтехь, деттачуьра ца совцийна герзаш.


В Европе появились первые чеченские детские сады | ВайДахар\nВайнахехь дукха хилла бохамаш, халонаш, харцонаш, заманашкахь зер. ХIетте а, нохчий ца бовлу шайн гIиллакхех. Даима а ларбина нохчаша шайн мотт, сий, дин, шайн Iадаташ. Муьлххачу халонашна юккъе нисларх, цакхетамаш хиларх, йохь лоруш, ларбелла вочунах. Дац иза, вайн халкъехь массо а нийса, атта ду, бохург. Историхь хууш ду, халкъашлахь тIемаш хиллачул тIаьхьа, доьхна къам, халонаша эшош, церан буьрсачу къизалло исбаьхьаллех къастош, дайна: тIаьхьешна а, шайна а, нахана а доцуш.\nИштта, хало тIехIоьттича, Делан къинхетамца, даима а хилла вайн юккъехь яхь йолу нах..."Яхь" боху дош дайна дац нохчашна юккъехь тахана а. Оцу ширачу дешан маьIна деза хилла даима а. "Яхь"...Цо ларйина адамалла, йохь. Дала а хьехна и хила, бохуш нахехь. Ткъа, цуьнан мехалла хуур яц, Даймехкан геналлехь гIо эшча бен...\nЕвропан нохчашлахь кIезиг бац шайн халкъах дог лозуш болу нах. Царех цхьаъ ву оха шуна вовзийта лерина: Нохчийчоьн вахархо, тахана Европехь вехаш волу Вазиз Вагаев. Шайн накъостийн гIоьнца цо схьайиллина Австрихь нохчийн берашна лерина беш. ХIу ю цуьнан Iалашо? Вайн бераш шайн ненан маттахь, шайн къоман культурех ца довлийтар. Йиш ю кхузахь кхечу къаьмнийн берийн дакъалаца а. Вазиза ша иштта дуьйцу цунах лаьцна:\n"Х1ара беш оха схьайиллина ю 2012-чу шарахь. Кечам беш, хан сихха дIаели:вай- вайн махкахь ма дац. Массо а хIума дан дезаш дара: гIишло караян, оьшуш долу кехаташ гулдан а. Iедало а тIеIаткъам бора, х1инца а тидамехь латтабо тхан болх, амма реза ду оха дан тIелаьцначунна. Тхан белхахошна юккъехь бу кхечу къаьмнийн векалш а, меттигерчу системан болх бевзаш болу белхахой а. ХIокхера къоман кхиорхо хилар дуьйна. Нохчийн берашна оха Iамабо нохчийн, оьрсийн, Iарбойн а меттанаш, Къоран а. Группаш тайп-тайпана ю: цаьрга хьаьжжина, оха берашна хьоьху сербойн, боснийн, туркойн меттанаш а. Динара ю тхан хьехархочун практика а йолуш оьрсийн маттехула йолу кхиорхо-педагог. Асет ю оьрсийн, нохчийн метташхула педагог. Ший а лаккхара дешар чеккхдаьккхина ю. Сайх аьлча, ас чекхъякхина Нохчийн университет. Хьехархочун болх бина оьрсийн, нохчийн, ингалз меттанаш хьоьхуш 25 шарахь. Юха кзузахь, Австрихь, 3-4 шарахь дешна университетехь. Австрийски берашна ас хьехна оьрсийн а, ингалз а меттанаш.\nБерашца болх бан йоккха жоьпалла хила еза. Хаарел сов, собар хила деза...Цкъацца доьзалшкахь а дай-наношна шайна а хала хуьла бераш кхио а, кхето а. Йоккха корматалла оьшу... Хьаьнг-хьаьнга балур болуш бац берашца болу болх. Цхьа хало ю: хала ду, аьлла я цомгаш ду, бохуш, бераш йисте даха йиш яц тхан. Оха ишттанаш а юкъалоцу тхан группашна. Кегийчу берашца кхетош-кхиоран болх дIабахьар чIогIа мехала ду, хIунда аьлча, иза церан кхетам кхуьуш хан ю. Эц хенахь дуьйна царна мотт, г1иллакх, оьздингалла, дин 1амадахь,-т1аьхьа атта хир ду дуьненах кхета, шен мохк биц ца бан, беза.\nАла деза, берийн кхача кечбар- къаьсттинчу тидамехь латтадо оха. Иза цхьана кепарчу "менюхь" ца буьту оха. Дай-нанойшца з1е а латтош, цаьрца дага а довлуш, тайп-тайпана хуьлуьйту яъх1ума...4 тоба ю оха вовшахтоьхна 100 стаге кхочуш. Низам а лардан дезаш ду. Тхо долчу комисси еъча, дуьхьарчу дийнахь лаккхара мах хадабой, т1еоьцу тхан болх. Иза цхьанхьа а цу тайпа нислуш дац...Цундела, х1окху коштехь бехачу туркойша, боснийцаша, сербаша тхо долчу дийладо бераш, "шайн" бешашка а ца дуьгуш..."\nДинарица хиллачу къамелехь, цо иштта элира:\n"Берийн шатайпа беш кхолларан Iалашо еара тхоьга вай Даймахкахь доцу дела.Бераш дита йиш яц шайн матте, махке безам ца кхоллуьйтуш, школе даг1а кечам ца беш. Дукха хан йоцуш, тхан 2 к1ант дека тесташ йолуш чIогIа реза болуш тIеэцна школе. Тхан хьалхара группа "экспериментальни"ю: къаьсттина вайнехан берашна лерина.ШолгIаниг-арбойн, тунисийн, боснийн, сербойн берашна лерина. Массарна оха 1амабо шайн-шайн культурийн чулацам, довзуьйту кегийчарна даймехкан Iалам, историн агIонаш. Мотт Iамош, пайдаоьцу туьйрех, чехкъаларех, дийцарех. Иштта, вайн къоман цхьа дакъа европейски культурана юккъехь ца дайтархьама, шайн Даймохк биц ца балийтархьама болийна оха хIара болх..."\nАла лаьа: беркате кхиамаш а, аьтту а хуьйла аш вовшахтоьхначу а, дIахьочу а балха тIехь!\nАвтор Zama A.


Къоман сий долу йоI Чантиева Марем (ГИРИЕВА Дагмара, МАГОМАЕВ Салавди)\n11/01/2017 0 Комментариев 1 014 Просмотров\nГИРИЕВА Дагмара, МАГОМАЕВ Салавди\n/Нохчийн дуьххьарлерчу зудчун-Iилманчин Чантиева Мареман чолхечу кхолламах/\nЧантиева Марем нохчийн зударех дуьххьарлера меттан Iилманча, «Нохч-ГIалгIайн йозанан истори» (Соьлжа-ГIала, 1958-гIа шо) аьлла болчу боккхачу белхан автор яра. Шен дахаран доьзткъе уьтталгIачу шерашка йирзина йолу иза а, цуьнан йоI а (хIетахь Зоин 65 шо дара) 2000-чу шарахь Соьлжа-ГIалахь буьрса тIемаш хиллачу деношкахь ЦIечу фронтовикийн урамехь «Салон красоты» олуш хиллачу цIеношна юххехь цхьа а бехк-гуьнахь а доцуш, дуьххьалдIа хазахета тоьпаш тоьхна, йийра Россин салташа.\nА. Кусаевн «Нохчийчоь: шераш, адамаш» цIе йолчу киншки тIера.\nХала ду вевзаш, даггара везаш хиллачу, юххера цхьана йоццачу ханна юьстахваьлча санна, дагахь а доцуш къаьстинчу стагах лаьцна дийца. Къаьсттана хала ду, республикехь а, дозанал арахьа а гIараяьлла евзаш хиллачу, нохчийн зударех дуьххьарлера меттан Iилманчех, нохчийн исбаьхьа хаза, оьзда, кормате зударех цхьаъ хиллачу Чантиева Маремах лаьцна яздан. Амма, хIокху материалан авторийн декхар мелла а аттачу даьккхира, цу башхачу зудчух лаьцна дийцар цара Марем дийна йолуш, иттаннаш шераш хьалха долийна хиларо.\n– ЧIогIа безамехь яра и, генна къона йоцу зуда. Шен йолчу хенал мел лаххара а ткъа шарна къона хетара иза: куьцехь а, йистхилар хаза а, кIеда-мерза а, леларехь каде а йолуш. Тхо къамел деш ду цуьнан хIусамехь. Чоьнаш цIена а, самукъане а ю. Мебелан, кузийн, хрусталан меттана, массанхьа а киншкаш ю. Муха долу ца хууш къамелехь дIаделира де.\n– Марем, хьо массарна а евзаш стаг ю. Хьоьца къамел дан хала ду. Хьоьга дан дукха хеттарш ду тхан, муьлхачунна тIера дIадолор ду а ца хаьа тхуна-м...\nДуьххьалдIа хеттарш деш, царна жоп луш, деккъа къамел ца нисделира тхан: дехха, чулацаме гергарлонан дагардийцар хилира. Тхуна хьалха схьаделладелира дуккха а болчарна наггахь бен хуьлуш йоцчу къонахаллин, стогаллин къеггина йолу билгало хилла дIахIотта тарлуш долу цуьнан дерриге а башха дахар. Адам дезар, комаьрша хилар, шена г1оле ца лоьхуш, догдика хилар, мичча хенахь а нахана г1о дан кийча хилар. ХIора де гIуллакхех дуьзна долчу дахарехь – иза шен коьрта декхар лорура цу оьздачу зудчо. Цуьнца цхьаьнакхеттачул тIаьхьа хIоразза а бIаьргашна хьалха лаьтта шайна бицбаларна кхоьруш, иза евзачара шайн дагахь латтош болу хаза мукъам санна долу зудчун исбахьа хаза юьхьсибат.\nЧантиева Марем... Цунах лаьцна дешний аш, хезний шуна? ХIаъ, хIаъ, Кавказан Маьлха-Аьзни, 30-чу шерийн гIараяьлла евзаш хилла хазаниг... Марем йина 1916-чу шеран мартехь, Хьалха-МартантIехь. 1936-чу шарахь цо Москвахь Центральни Iилманан-талламан педагогически институтехь (ЦНИПИ) чекхъяьккхира аспирантура. Цул тIаьхьа Соьлжа-ГIала юхаеара иза. Кхузахь историн, меттан, литературин Iилманан-талламан институтехь Iилманан белхахочун, цул тIаьхьа мотт талларан отделан заведующин болх бан йолаелира иза, оццу хенахь институтан директоран декхарш кхочуш а деш.\n1939-чу шарера 1943-чу шаре кхаччалц М. Чантиева Нохч-ГIалгIайн Республикин серлонан нарком яра. 1962-чу шеран бIаьста цунна, нохчийн къоман зудчунна, Москвахь ло филологически Iилманийн кандидатан диплом, ткъа республикехь Нохч-ГIалгIайн АССР-н Iилманийн сийлахьчу гIуллакххочун цIе туьллу цунна. 30-чу шерашкахь дIадоладо цо лингвистикин, литература талларан декъехь шен Iилман белхаш язбар. Уьш дуккха а бара – нохчийн а, оьрсийн а меттанашкахь. ХIорш бу царах цхьаберш: «Нохч-ГIалгIайн йозанан истори», Соьлжа-ГIала, 1958-гIа шо; «Нохчийн литературни меттан аьзнийн хIоттам а, алфавит, орфографи шаръеш-тояран гIуллакхаш а», Соьлжа-ГIала, 1960-гIа шо; «Нохч-ГIалгIайн литературин историн очерк», Соьлжа-ГIала, 1963-гIа шо; «Нохч-ГIалгIайн литература хьалхарчу юьххьехь», Соьлжа-ГIала, 1964-гIа шо; «Заманхочун сибаташ а, Нохч-ГIалгIайн исбаьхьаллин литературин проблемаш а», Соьлжа-ГIала, I967-гIа шо.\nТIаьхьо Марема арахийцира нохчийн литература хьехаран бух буьллу цхьамогIа методикаш. Царна юкъахь яра: «Нохчийн литература хьехаран методика», Соьлжа-ГIала, 1987-гIа шо; «5-чу классехь нохчийн литература хьехар», Соьлжа-ГIала, 1989-гIа шо; «Нохчийн литературин урокашкахь дешархойн къамел кхиор а, классал арахьа цаьрца болх бар а (5–8-чуй классашкахь)», Соьлжа-ГIала, «Книга». 1992-гIа шо. Юккъерчу ишколашна лерина нохчийн литературех лаьцна кхин а дуккха а методикаш арахийцира Марема.\n1977-чу шарахь Москвахь «РСФСР-н къоман ишколашкахь ненан меттанаш а, литература а Iаморан гIуллакхаш» гуларехь зорбатуьйхира М. Чантиеван «Нохч-ГIалгIайн ишколехь ненан меттан литература хьехаран методика кхиоран хьокъехь» статья. КхидIа яра юккъерчу ишколан 5–8-чуй классашна лерина нохчийн литературехула йолу дуккха а учебникаш. Мареман тIаьххьарлера болх нохчийн а, оьрсийн а меттанашкахь арахийцира 1992-чу шарахь, «Нохч-ГIалгIайн литературин историн очеркаш» аьлла цIе а йолуш.\nМареман-Iилманчин дуккха а белхаш тахана а доккха маьIна долуш бу, хIунда аьлча, цара вайн хIинцалерчу алфавитан кхачамбацарш билгалдохуш хиларна, аьлча а, цу белхашкахь далош ду вайн алфавитехь доцуш долу аьзнаш.\nДукха хенахь дуьйна ша пенсехь йоллушехь, Марема тесна ца битира Iилман болх, дIадаьхьира учебникаш а, методически пособеш а язъяр. Мареман белхашка хьуьйсуш, ларамза тидам тIебахара стоьла тIехь Iуьллучу «Ленин Россин кхолламашкахь» цIе йолчу Германехь арахецначу А. Авторхановн киншкина. Цуьнан хьалхарчу агIон тIехь яра автограф: «Хьомечу йишина Чантиева Маремана вешера санна. Авторханов Iабдурахьман. 27.08.1992-гIа шо».\nЦунах лаьцна шега хаттар дан ойла йолуш хиларх кхетта, Марема элира:\n– И совгIат суна Iабдурахьмана даийтина цхьана накъостехула.\n– Ткъа Iабдурахьман мичара вевза хьуна?\nМарем Москвахь доьшуш йолчу хенахь цунна вевзира тIаьхьа гоьваьлла политолог хилла волу Авторханов Iабдурахьман. ХIетахь иза ЦIечу профессурин институтехь доьшуш вара. Кегийрхой цхьаьнакхетара студентийн синкъерамашкахь. Цара доккха хьашт хиларца дийцаре дора нохчийн къоман культура, искусство, меттан а, литературин а истори кхиоран гIуллакхаш, вовшашка юьйцура къоман йоза кхолларх лаьцна йолу шайн ойланаш.\nI. Авторхановна дика евзара нохчийн фольклор – халкъан иллеш, турпалхойх лаьцна дийцарш, истори, литература. Iабдурахьманна дукха а езара, цо лаккхара мах а хадабора оьрсийн классически литературин. Иза хьанал, оьзда, кхетам болуш стаг хиларца къаьсташ вара.\nТIаьхьа, Соьлжа-ГIала юхаеанчул тIаьхьа, серлонан нарком йолуш, лаьцна хиллачуьра цIа веанчу I. Авторхановн дехарца Марема куьг яздо иза Теркан РОНО балха хIотторан хьокъехь болчу сацамна тIе (I. Авторханов ша Теркйистера вара). Цу сохьта «доттагIаша» цунна мотт туьйхира. Бериян заместитель хиллачу Серовс тIедилларца КГБ-с лаьцна, хIаваакеман тIехь Соьлжа-ГIалара Москва дIайигира Марем. Ворх1 баттахь гергга Лубянки чохь яллийра иза. Дозанал арахьа дIаваха Авторхановна гIо дина аьлла бехке еш яра М.Чантиева. И хан дIаяьллачул тIаьхьа, Марема чуйоьллина яьккхина хан хьесапе эцна, леррина йолчу кхеташонан сацамца паргIатйоккху М. Чантиева, олуш ма хиллара, тIемаш а хедош. ХIетахь партера а дIаяьккхира (меттахIоттийра 1955-чу шарахь).\nСоьлжа-ГIалахь 1943-чу шарахь НКВД-с юха а чуйоьллира. Иза халкъах къастийра нохчий, гIалгIай махках, цIийнах баьхна, дIабахийта кечамбеш цуьнга новкъарло ца яйтархьама. 1944-чу шарахь Марем шен халкъаца цхьаьна махках яьккхина, Казахстане яхийтира.\nДахарехь нислучу халонаша – Москвахь набахти чохь йоллуш а, махках яьккхина, Казахстане дIаяхийтича а, къар ца йира Марем: керлачу меттехь жигара юкъаяхара иза юкъараллин дахарна. Алама-Ата гIалахь берийн бешан заведующин болх бо цо, ГОРО-н декъашхо хоржу. ДIадаханчу бIешеран шовзткъе уьтталгIачу шерашкахь Казахски ССР-хь Марем «Казахски ССР-н халкъан серлонан отличник» аьлла цIе тиллина дуьххьарлера нохчийн зуда яра. Ткъа даймахкахь, цIера баьхна хилла нах цIа бирзинчул тIаьхьа, кандидатски диссертаци чекхъяьккхинчу нохчийн зударех дуьххьарлерниг а яра Марем.\nИза тIаьхьо дара. Ткъа цул хьалха... 1934-чу шарахь Марем Магомаев Хасмохьмаде маре яхара. 1936-1937-чуй шерашкахь Хасмохьмад «Серло» газетан редактор вара, ткъа цул тIаьхьа Нохчийн къоман театран директор. Москвахь и шиъ Садово-Спасски урамехь Iийра, вовшийн девзинера ЦНИПИ-хь аспиранташ долчу хенахь. Башха ши адам дара и шиъ, гуттар а царна юххехь хуьлура уьш санна кхетаме, керланиг лоьхуш, шайн гIуллакхана тешаме долу адам.\n– Сайн цIийндеца тхойшиъ Москвахь дехаш долчу хенахь, – дагалоьцура Марема, – ша столице командировкехь волчу хенахь тхоьга кест-кестта вогIура Гайрбеков Муслим. И стаг вайн халкъана дика вевзаш вара. Нохч-ГIалгIайн республика меттахIоттоле хьалха Казахстанехь республикин Компартин ЦК-хь инструкторан болх беш вара иза. Вайн республика меттахIоттийна, нах цIа баьхкинчул тIаьхьа республикин Министрийн Советан председатель хIоттийра М. Гайрбеков. ЧIогIа оьзда, дика стаг, хьанал къинхьегамхо вара иза. Х1етахь цо дуккха а г1уллакхаш дира республикин экономика меттах1отторна, нохч-г1алг1айн халкъан дахар тодарна. Цо боккха тидам тIебохуьйтура иштта культура кхиоран гIуллакхашна а. Тхоьгахь кест-кестта хуьлура Татаев Ваха а. Иза вай цIера а дахале хьалха дуьйна искусствин гIуллакхашкахула йолчу урхаллин куьйгалхо вара. Дика доттагIалла дара Мамакаев Мохьмадца а, Музаев Нурдица а, бевзаш болчу кхечу яздархашца а.\nКазахстанан Компартин ЦК-хь вовшахтуьйхира Москва яхийта лерина комисси. Столицехь КПСС-н ЦК-хь дийцаре деш дара Нохч-ГIалгIайн АССР меттахIотторан хьокъехь долу гIуллакх. Цу комиссина иштта юкъаяхийтира Чантиева Марем а. Иза цу юкъахь цхьаъ бен йоцу нохчийн зуда яра. Марем цу хенахь боккха сий-ларам болуш яра...\nМарем Соьлжа-ГIала еара 1956-чу шарахь. Кхузахь цо болх бира хьалха дуьйна иза кхиорна ша йоккха хазна юкъайиллина хиллачу Iилман-талламан институтехь. Цигахь иза, 1971-чу шарахь ша пенсе яххалц, директоран Iилманехула йолу заместитель яра. Ша пенсе яханчул тIаьхьа Марема кхидIа болх бира РСФСР-н серлонан министерствон къаьмнийн ишколийн Iилман-талламан институтан Соьлжа-ГIаларчу филиалехь.\nЧантиева Марем Нохч-ГIалгIайн республикин Iилман сийлахь белхахо, филологически 1илман кандидат, къинхьегаман ветеран, персональни пенсионер яра.\n1991-чу шарахь тIаьххьара а арабевлира «шайна дуьхьал политически таIзарш динчу нехан бакъонаш юхаметтахIитторан хьокъехь» болу Марема шега чIогIа сатийсина сацам. Иза гергга хьакхалуш бара Чантиева Мареман дахарх. Цу сацамо синпарг1ато еара Маремана.\nИштта бара М. Чантиеван сирла кхоллам.\nШен дахар ирсе хилла аьлла хеташ яра Марем. Гуттар а шен юххера гергарчу нахаца – йоIаца, йоьIан кIантаца, невцаца яра Марем. Царах йоккхаеш, сакъералуш, хаа ца луш дIаоьхура цуьнан дахаран шераш. Башха дара Мареман деригге а дахар.\nНаха тамаш барца сийдо ишттачу адаман. Уьш дукха ца деза йиш яц, лаккхара мах хадо беза церан дахаран хIора кийсакан, хIунда аьлча, къинхьегамах, синтем цахиларх, эшамех, кхерамех дуьзна долчу хIора дийнахь шайн граждански декхар кхочушдеш, хьалхахьа дIаоьхуш уьш хилла хиларна. Иза Нохч-ГIалгIайчоь кхоллаелла дIахIуттучу хьалхарчу юьххьехь кхоллараллин беза мохь шайн белшаш тIехь дIакхехьначу вайн интеллигенцина юкъахь яра. Марем вайн йоза-дешар а, литература а кхоллархойх цхьаъ яра.\nДуьххьарлера газета. Дуьххьарлера киншка. Ненан маттахь дуьххьарлера ишколан урок... Цу дерригенан а хьакъ ма-дду мах хадалур болуш бустам бан а бац!\nЗамано вегор цхьабосса лан хьуьнар долуш массо а вац. Коьртаниг ду къарвелла, юха цавалар, ойла цакерчар. Иштта адам вайн дукха дацахь а, амма долуш ду. Уьш гIарадуьйлуш, трибунаш тIера даккхий хабарш дуьйцуш, цхьана а хIуманах дозаллаш деш дац. Шайн амалца, леларца и адам чIогIа оьзда, хила ма-безза культурин, бакъонца интеллигенцин векалш бу. И санна долчу адаман дахарехь сий дан деза, царах лаьцна дуккха а, кест-кестта а яздан деза. Иза вайна массарна а оьшуш ду.\nХIара материал язйинчул тIаьхьа ткъех шо хан яьлла. Хьанна моьттура Мареман ирсе, къегина хилла дахар бохамца хаьддачул тIаьхьа иттаннаш шераш девлича цунах лаьцна долу дийцар кхидIа а дIадаха дезар ду аьлла. Амма иза яздан дийзи. Заманан йохалла богIу адамийн кхолламаш орамашкара хуьйцуш болу, вайн нисбан таро йоцу, ткъа цкъацкъа бохамца боьрзуш болу муьраш. Иштта кхоллам боьгIна хиллера Мареман доьзална а.\nЧантиева Марем хIокху авторех цхьаннан ден вешехь, Магомаев Хасмохьмадехь хилла яра. Мареман йоI Зоя сан ден вешин йоI яра. Хасмохьмаддий, Мареммий вовшех къаьстина иттаннаш шераш хан яьллехь а, амма цу доьзалан дахар тхуна дика девзаш а, тхан дахарца герггара дозаделла а дара. Цундела тхуна дакъа кхочуш дара цу доьзалехь хилла дика а, вуо а.\n1994-чу шарахь цомгаш хилла, гуьйранна кхелхира Соьлжа-ГIалара центральни базарна гена йоццуш хиллачу мачаш ечу «Башмачок» цехан хьаькам хилла волу Зоин цIийнда Эльберд. Оьзда, комаьрша, дахар, шен доьзал дукхабезаш вара иза. Иза дIаволла кхиира. Амма цу суьйрана Теркйистера Авторхановс куьйгалла деш хилла эскархой Соьлжа-ГIали чу а баьхкина, шолгIачу дийнахь тезет хIотто таро ца хилира. Иза, стаг валарал а сов, доккха тохар дара.\nДеанчу вуонах доьзал мелла а меттабан кхиале I996-чу шеран августехь Соьлжа-ГIалина федеральни авиацино бомбанаш а, ракеташ а еттачу хенахь гIали юккъехь цхьана цIийнан подвала чохь Iаш хIаллакьхилира Мареман йоьIан кIант Гиви а, цуьнан доттагI а. Гиви ден-ненан цхьаъ бен воцу кIант вара. Цундела царна а, ненан нанна а дукха а везара. Иза царна муьтIахь, оьзда кIант вара, Къилбаседа Х1ирийчоьнан медицински институт чекхъяьккхина, говза лор а вара Гиви.\nДоккха вуо деънера Мареме а, Зое а. Цара чIогIа хала ловра иза. 1999-гIа шо чекхдолуш юха а тIом болабелча шайн хIусамна, кхо шо хьалха кIант кхелхинчу меттигна генадовла ца лаьа бохуш, республикера дIаяха ца лиира нанний, йоIаний. Ур-атталла шайн гергара нах бехаш хиллачу Калининан поселке мосийтазза дIайигича а, цигахь Iен ца туьгуш, гIали юккъерчу цхьана цIенойн подвала чу схьайогIура и шиъ.\nТIаьххьара а хаам кхечира Мареммий, Зойий йийна аьлла. Иза муха нисделира талла доьлча, дуьйцуш дерш тайп-тайпана дара. Амма гиначара чIагIдеш дерг цхьаъ дара – федеральни эскарийн авиацино хаддаза тIееттачу бомбанех а, ракетех а бевдда, дукхазза а тIекIелдинчу цIенойн подвалаш чохь левчкъина болчу маьршачу бахархойн тобанца цхьаьна наний, йоIIий герз тоьхна йийнера дукха баланаш лайначу вайн республикехь конституционни къеп хIотто баьхкинчара.\nГиначара дийцарехь, салташа тоьпаш тоьхна, байъинчарна юккъехь бара нохчийн къомах болчарал сов, оьрсий а, эрмалой а, кхечу къомах берш а. Схьагарехь, доьзткъе уьтталгIачу шерашка йирзина йолу Марем а, кхузткъе уьтталгIачу шерашка яьлла йолу цуьнан йоI Зоя а пачхьалкхана боккха кхерам болуш ю аьлла хеттачух тера ду салташна.\nДуьхьало ян карахь герз доцуш, кIелхьарабовла я таро а, я ницкъ а боцуш болчу зударшца тIом бан атта ма ду. Доцца аьлча, цаьрца нисделларг а дара цу хенахь вайн республикерчу дуккха а болчарна тIехIоьттина хилларг. Хилира хийца, нисдан, тодан таро йоцург.\nИштта бохаме хедира цу башхачу зудчун, Чантиева Мареман, цуьнан доьзалан сирла дахар. Кхелхира цуьнан беригге а доьзал.\nДала гечдойла царна!


Потомки Ноя: из прошлого в будущее. Продолжение - Chechenews\nГлавная » Все Новости » События » Потомки Ноя: из прошлого в будущее. Продолжение\nСуурату — ль — фаатихъа\n1) Бисми — ЛЛаах1и — РРохьмаани — РРохьийми.\n1) Къахеташ, Къинхетаме Аллах1ан ц1арах!\n2) Алъхьамду – лиЛЛаах1и Робби — ль- 1аламийна\n2) Хастам бу Аллах1ана, 1аламийн Элина\n3) Аррохьмаани — РРохьийми\n3) Къахеташ, Къинхетаме волчу,\n4) Маалики йавми — ддийни\n4) Долахь(долчу) динан (къематан) де\n5) Иййаака на1буду ва иййаака наста1ийну\n5) Хьуна Хьайна лолалла (1ибадат) до оха, Хьоьга Хьайга г1о а доьху оха!\n6) Их1дина — ссыроот1о — ль — мустакъийма\n6) Дигахь тхо нийсачу новкъа,\n7) Сыроот1о — ллязийна ан1амта 1алайх1им г1ойри — ль – маг1д1увби 1алайх1им валя-\n7) Айхьа ни1маташ делла болчеран новкъа, ца хуьлуйтуш шайна т1ехь оьг1азло йолучарех, я\nтилла болучарех а.\nСуурату -ль — бакъара\nБисми — ЛЛаахЫ — РРохъмаани — РРохъийми. Къахеташ, Къинхетаме Аллах1ан ц1арах! 1) Алиф, Ляям, Миим. 2) XI ара Жайна — шеко яц цунах -(нийса некъ хьоьхуш) куьйгалла ду Делах кхоьручарна, 3) шаьш болучарна, къайлехь долучух тешаш, ламазе х!уьттуш а, Оха шайна деллачу рицкъанех (Делан дуь-хьа) харж еш а, 4) шаьш тешаш болучарна а хьоьга доьссиначух (Къуранах), хьолла хьалха доьссиначух а (Забурах, Товратах, Инжилах), Эхартах уьш тешна а бу. 5) Уьш шай Элегара нийсачу новкъа т1ехь бу, уьш бу кхиам хилларш а. 6) Бакъдолуш, Делах цатешаш берш, -бен дац царна, ахь шайга кхайкхича (Ислам дин) я ца кхайкхича а, — уьш тешаш бац: 7) Аллах 1а мух 1 ар та1ийна церан дегнаш т1е, церан лерасина т1е а, ткъа церан б1аьрасина т1ехь пардо ду, царна вуно доккха 1азап хир ду. 8) Нахана юккъехь олуш берш бу: «Тхо тийши Аллах1ах, т1аьххьарчу дийнах а.» Амма уьш тешначарех ма бац. 9) Уьш 1ехо г1ерта Аллах!, (иман диллина) тешаш берш а, амма 1еха — м цабо цара шаьш бен, я шайна а ма ца хаало. 10) Церан дегнашчохь цам-гар ю, Аллах1а совйоккхийла церан цамгар! Царна ла-зош 1азап а хир ду, уьш харцлуьйш хиларна. 11) Т1аккха цаьрга аьлча: «Ма яржае боьхалла латта т!ехь1» — цара олу: «Бакъдолуш тхо дика — ц1ена дерг деш дерш ма ду.» 12) Ткъа бац? Уьш ма бу и боьхалла яржош берш, амма и хаа — м ца ло царна.\n13) Т1аккХа цаьрга аьлча: «Има дил-лийша (тешийша Алдах1ах), наха има ма диллара!» — ца-ра олу; «Оха има дуьллур дара, кхетам €оцучара има ма диллара?» Ткъа бац? Уьш ма бу и кхетам боцурш, амма хаа — м ца хаа царна! 14) Т1аккха царна дуьхьалкхетча има диллина берш, цара олу: «Оха има диллина!» Ткъа шай шайт1анашца бисича, олу; «Баккъалла тхо шуьца ду, билгала тхо уьш хьийзабеш дерш ма ду,» 15) Аллах1а хьийзабийра бу уьш, сов а бохур бу уьш шай т1ехбовларгахь, тиллабелла болу. 16) Уьш бу тиллар аьцна берш нийсачу новкъах (махбина). Сане — м ца хил-ла церан махлелор, я нийсачу новкъахь берш а ца хилла уьш. 17) Церан масал — тера бу уьш ц1е латайиначух, ткъа цо серладаьккхича цунна гонаха дерг, Аллах1а д1аяьхьира церан серло, боданехь а битира уьш, царна ган ца гущ. 18) Къора, мотт цахууш, б!аьрзе (бу уьш), я уьш (Деле) юха ца боьрзу. 19) Я стиглара дог1анан мар-ха санна. Цу чохь боданаш, стигал къовкъар а, ткъес а ю, цара бохку шай п1елгаш шай лергаш чу, г1овг1а хилар-на, валарх кхоьруш, ткъа Аллах 1 т1екхуьуш ма ву Делах цатешачарех долучунна.\n20) Ткъес схьадаккха г1ерта церан б1аьрса; х1оразза шайна серлаяьккхича д1абоьлху уьш цуьнца (оцу серлонгахь). Ткъа бода беъча шайна т1е, уьш совцу. Шена лиъча — м Аллах1а д1ахьура дара церан лерса, б1аьрса а. Билггалла Аллах 1 массо а х1уманна т1ехь ницкъ кхочуш ву! 21) Х1ай нах! лолалла (1ибадат) де шай Элана, (Ша) кхоьллина волу шу, шулла хьалха хилларш а (кхоьллина), — шу хила а мега Делах кхоьруш! — 22) Хилийтина волу шуна латта даржийна (куз санна), ткъа стигал — г1ишло, стиглара хи а (дог1а) даиитина, цуьнца хьала а баьхна Цо стоьмаш шуна гоург (рицкъ) дина. Аш ма х1иттабе Аллах! ана (цунах) тера-берш, шайна хуъушехь! 23) Ткъа шеш шек делахь Оха тхайн лайна (Мухьаммадна) т1е доссиначух (Къуръанах), т1аккха сурат даладайша х!окхунах тера долу, шай теш а кхайкхийша, Аллах1ана метта, шеш бакълуьйш делахь. 24) Нагахь санна аш и ца дахь, — ткъа аш и дийра — м дац (цкъа а)! — ц1арах кхерийша, шен де-чиг адамаш; т1улгаш а долу, и Делах цатешачарна кечй-ина йолу. 25) Кхаъ баккха има диллина, дика 1амалаш йина болучарна, царна (ялсманенна) бошмаш ю, шайна к1елхула д1аоьхуш хиш долуш. Х1оразза шайна цунах дакъа делча, (ялсманенна) стоьмех долу, рицкъ дина, цара олу: «Х1ара ду тхуна хьалха делла хилларг», — ткъа царна д1акхачийнарг цунах тера дерг ду. Царна цигахь ц1ена зударий бу, уьш цу чохь даиман хир болуш а бу. 26) Бакъдолуш Аллах 1 ана эхь ца хета масална чуьрк яло, я цулла доккхадерг (дало). Амма има диллиначарна хаъ иза бакъдерг дуй, шай Элегара. Ткъа Делах цатешаш бо-лучара эра ду: «Х1ун лууш ву Аллах1 х1окху масалли-ца?» Цо тиллабо цуьнца дукхах берш, нисса а бо цуьнца дукхах берш. Делахь тилла ма ца бо Цо цуьнца телхи-парш бен.\n27) Шаып Аллах1ан весет дохош берш иза ч1аг1диначул т1аьхьа, къестош берш а Аллах1а цхьана-тоха омар динарг, боьхалла яржош берш а латта т1ехь. Уьш бу шайна эшам хилларш. 28) Муха ца теша шу Ал-лах1ах? Шу делла дара, Цо ден а дира шу,- юха Цо до-луьйтар ду шу, юха дендийра ду шу, юха Цуьнга духа-доьрзар долуш ду. 29) Иза ву кхоьллинарг шуна латта т!ехь мел дерриг, юха стигаллехьа вирзина нисйина иза иорх1 стигланах. Иза х1ора х1уманех дерг хууш а ву. 30) Таккха элира хьан Элас маликашка: «Бакъдолуш Аса х1оттор ву латта т1ехь халиф (доладийриг).» Цара элира: «Ахьа х!оттор вара цу т1ехь (халиф) цигахь боьхалла яржон ериг, ц1ий 1енон дериг а, тхо ма ду Хьуна хастам кхайкхош, Хьан сийдеш а?» Цо элира: «Бакъдолуш Суна хаа шуна цахуушдерг!» 31) 1ама*а йира Цо Адамна массо ц1ераш, юха кховда а йина уьш маликашка элира: «Йовзийтал Суна х1окхеран ц1ераш, шаьш бакълуьйш делахь.» 32) Цара элира: «Хастам бу Хьуна! Хууш ма дацтхо, Ахьа тхуна 1амийнарг бен. Бакъдолуш Хьо ма ву хууш, хьекъале верг!» 33) Цо элира: «Х1ай Адам, йо-взийта царна церан ц1ераш!» Т1аккха цо йовзийтича царна церан ц1ераш, Цо элира: «Ткъа Аса ца элира шуга, баккъалла Сайна хууш ма ду къайлехь дерг стигла-нашкахь, лаьттахь а, хууш ду аша гучадохаш дерг, аша лечкъош дерг а?»\n34) Т1аккха элира Оха маликашка: «Сужуд де Адамна! Сужуд дира цара иблис доцучо. Иза духаделира, дозалла а дира, Делах цатешачарех а хили-ра. 35) Элира Оха: «Х1ай Адам! Даха хьо, хьан зуда а ял-сманехь, яа цучура томанна шаыпшина луъучура, делахь а герга ма г1олаш х1окху диттана, зулам диначарех ца-хилархьама. 36) Тасадалийтар и шиъ шайт1ано цунах, ара а даьккхира и шиъ шаьш долчуьра. Т1аккха элира Оха: «Дисса вовшийн мостаНий хилла! Шуна латта т1ехь 1ар ду, лелор а ду хан кхаччалц.» 37) Т1е а лецира Адама шен Элегара дешнаш, (дохковаьлла) тоба а дира Цуьнга (Аллах1е): бакъдолуш И ма ву Ша тоба къобал-дийриг, Къинхетаме верг. 38) Элира Оха: «Дисса цигара цхьаний! Нагахь санна шуьга даг1ахь Соьгара куьйгал-ла, шух т1аьхьа х1оытиначунна Сан куьйгалдина, кхе-рам хир бац.» 39) Ткъа Делах ца тешаш берш, харц ло-руш берш а тхан аяташ (билгалонаш), уьш ц1ергахь ба-хархой бу, уьш цигахь даиман хир болуш бу. 40) Х1ай Исраилан бераш! Дагадаийтийша Сан ни1маташ, Ас шуна т1е даийтина долу, Сан весет а лардайша, Аса лар-дийра ду шуьца весет. Сох кхера шу. 41) Аса доссийна-чух а теша, шуна юкъахьдерг бакъдеш. Ма хилийша дуьххьарлера цунах цатешаш дерш. Ма эцийша Сан ая-тех к1еззиг мах, Сох (Сан оы1азлонах) а ларлойша. 42) Ма йоха бакъонна т1е харцо и бакъо къайлаяккхархьа-ма. Шу хууш ма ду.\n43) Ламазехь латтийша, закат а лойша, руку1е а г1ойша руку1е баханчаьрца. 44) Омар дийра дара аша адамашна ладуг1уш хила (аьлла), шаьш диц а деш, шаьш доьшуш а долушехь (Делера) йоза. Хьекъале ца дог1у — те шу? 45) По деха шайна собарца, ламазца а; баккъалла иза хало ма ю, (Далла) муьт1ахь болуш боцучарна. 46) Ойлаеш боцучарна шайна гура ву (аьлла) шай Эла, я шаьш Цуьнга духадоьрзур ду (аьлла) а. 47) Х1ай Исраилан бераш! Дагадаийтийша Сан ни!маташ, Ас шуна т1е даийтина долу, Ас Ноле а ма ле-рира шу 1аламашна т1ехь. 48) Кхерийша сине синна цхьанне а х1уманца бекхам балур боцучу дийнах, я цуьнгара г1одаккхар — шапа1ат т1елоцар дац, я цуьнгара нисдар схьаоьцар дац, я царна г1о дийр дац. 49) Т1аккха Оха к1елхьарадехира шу Фир1авнан тайпанах, (цара) шуна т1ехь латтадора вон 1азап, шун к1ентий байъаъ бойъуш, дийна а буьтуш шун зударий. Х1окхунна чохь шунна зер ду шун Элера вуно доккха. 50) Т1аккха Оха бийкъира шунна х1орд, шу к1елхьара а дехира, буха а дахийтира Фир1авнан тайп, шу хьоьжуш а дара. 51) Т1аккха Оха весет дира Мусана шовзткъа буьйсанна, юха аша схьаийцира шайна эса цулла т1аьхьа, шу зулам динарш а хилира.\n52) Юха Оха гечдира шуна цулла т1аьхьа, — хира дацар — те шу баркалле. 53) Т1аккха дели-ра Оха Мусана Жайна, довзар а, — хир дацара — те шу нийсачу новкъахь. 54) Т1аккха элира Мусас шен къоме: «Х1ай сан къам! Бакъдолуш шу зулам динарш ма ду шаьш шайна, схьаэцна шайна эса. Тоба дайша (дохкодовларца духадерзийша) шаьш кхоьллиначуьнга, дайаъ дайъийша шаьш, иза Ноле ду шуна шу кхоьлли-начунна гергахь. И вирзира шуьга: бакъдолуш Иза -Воьрзушверг, Къинхетамеверг ма ву!» 55) Т1аккха элира аша: «Х1ай Муса! Тхо тешар дац хьох, тхайна Аллах1 галлалц ма — варра.» Схьа а ийцира шу стелахаынтиго, шу хьоьжуш а долуш. 56) Юха дендира Оха шу, шу дел-лачулла т1аьхьа, — хира дацар — те шу баркалле. 57) Оха дага а тесира шуна марха, йосса а йира Оха шуна т1е манна, лекъаш а. Даалаш диканех Оха шуна рицкъа дина (делла) долу. Тхуна зулам ца дина цара, делахь а шаьшшайна зулам динарш хилла уьш. 58) Паккха элира Оха: «Чу г1о кху юьртана, яа цу чура шайна луъучехь, томанна. Чу а г1о коьвнехула, суджуд деш, ала а ала: «Гечдар (доьха)!» — Оха гечдийра ду шуна шу къинош, сов а дохар ду диканаш дечарна. 59) Хийца а хийцира зулуме болучара кхечу дашца аьлла дерг шайга. Досса а дира Оха зуламе болчарна т1е стиглара та1зар уьш хиларна къа латош. 60) «Паккха мала а дийхира Мусас шен къоманна, Оха а элира: «Тохал хьай 1аса т1улгах!»\nСхьа а делира цунах шийтта шовда, хуучу кепара х1ора нахана шайн хи молу меттиг. «Яалаш, малалаш Аллах1а (деллачу) рицкъанех! Зе а ма делаш латта т1ехь боьхалла яржош.» 61) Лаккха элира аша: «Х1ай Муса оха ца лов цхьана тайпана яах1ума. Дехахь тхуна хьай Элега хьаладалийта (алий) тхуна лаьтто кхиошдерг шен хасстоьмех, габакхех а, саьрамсекхех а, хьозийн кхоьшшех а, хохех а.» Цо элира: «Аша хийца боху -те ша к1еззиг долучуьнца ша дико — х дерг? Дисса Мисара, бакъдолуш шу на а аша дийхинарг ду. Йоьг1на а хилира царна т1е г1ело, къоьлла а. Эшам а хилира царна Аллах1ера 1азапца. Иза ду царна уьш цатешаш хиларна Аллах 1ан аятех, цара пайхамарш байъарна а бакъонца боцуш! Иза ду цара (ла ца дуг1уш) 1асалла ярна, зуламхой хиларна а. 62) Бакъдолуш има диллина берш, жуьгатий берш, керстанаш а, сабиинаш а тешна болу Аллах1ех, т1аьххьарчу дийнах а, диканиг динарш а, — царна шайн совг1ат а ду шай Элегахь, кхерам а бац царна т1ехь, я уьш сингаттаме а хир бац 191)\nБайъа а байъалаш уьш, (шайна) дуьхьалакхаьттачи-гахь, лахка а лахкалаш уьш, цара шу лаьхкиначуьра: бо-хам — питан ч1ог1о ма ду (стаг) верал! Лата ма латалаш цаьрца Хьарам маьждиг долучохь, уьш шух латталц ци-гахь. Нагахь санна уьш латахь шух байъалаш уьш: ишт-та бекхам бу Делах цатешачарна. 192) Нагахь санна уьш совцу — кха, т1аккха бакъдолуш Аллах1 Гечдийриг, Къинхетамеверг ма ву! 193) Латалаш цаьрца питан д1адаллалц, дин (дерриге) Аллах1ан хиллалц. Нагахь санна уьш совцахь, мостаг1 алла дац т 1 аккха зу-ламхошций бен. 194) Хьарам бутт хьарам баттах бу. Бехкамаш а бекхам бу. Ца1 дуьхьал валахь шуна, шу дуьхьалдовла цунна, иза дуьхьалваларах терра шуна. Аллах1ах кхералаш, хааъ хаъалаш Аллах1 Делах кхоь-ручарца вуй. 195) Харж елаш Аллах1ан новкъахь, я д1аъ ма хьовдалаш шайн куьйгашца х1аллак хиларе, диканаш а делаш, — бакъдолуш Аллах1ана беза дика дийраш.\n2. Алхьамду лиЛЛАXIИ Хастам бу АЛЛАХЬАНА\nАЛЛАХЬАН хастам хиларо шена чулоцу Иза (АЛЛАХЬ) билггал сийлахь, — лекха хилар: халкъера массо хастам долахь болуш (МАЛИК) ву, йа Шена хастам бан хьакъ долуш ву, АЛЛАХЬЕХЬ хаар (1илма) ду хьакъ долуш лолалла (1ибадат) дар т1ехь.\nРОББИ — ль — 1аламийна 1аламийн Элина\nВуьшта аьлча, (Иза) долахь долуш (МАЛИК) ву массо а халкъаш — адамех, джиннех, маликех, хьайбанех, уьш доцучех (кхи халкъаш а). Царех х1оранна т1е яьржаш йу 1алам олу ц1е. Эр ду: адамийн 1алам, джиннийн 1алам, уьш доцучарна а (эра ду 1алам).\n3. АРРОХЬМАНИ — РРОХЬИМИ. КЪАХЕТАШ, КЪИНХЕТАМЕ ВЕРГ\nВуьшта аьлча, къинхетаман Да (ву Иза), и (бохуриг) диканиг лаар ду Шен ох1лашна (нахана).\n4. МАЛИКИ йовми — ддийни. (Ислам) Динан де долахь дерг (МАЛИК) ву Иза.\nВуьшта аьлча, бекхам (бо де). Иза (кошера) г1овтто (къематан) де ду, хьакхалуш а ду хьахадарех, и бакъ а долуш, билгала паччахьалла ца хилар цу дийнахь цхьан-гахь а сийлахь — лекха волу АЛЛАХ 1 воцучуьнгахь, (цунна) бух (далил) балорца «Хьаьнгахь ду тахана (къематан динахь) паччахьалла? АЛЛАХЬЕХЬ ду». Хьаъа дешча а МАЛИКИ (боху дош) цуьнан маь1на (хира ду)-къематан дийнахь массо а болх (Шегахь) долахь берг. Йа иза цуьнца (МАЛИКИ бохучунца) даиман вийцина (а ву) «къиношна гечдешверг» (бохург) санна. И (лакхахь дийцина) хилларш нийса долуш (мегаш) ду (и АЛЛАХ1) вовзарна сибат (хилла).\n5. Ийака на1буду ва иййака наста1ину. Хьуна Хьайна лолалла Пибадат) до оха. Хьоьга Хьайга деха а доьху.\nВуыита аьлча, оха Хьо къаставо лолалла дан (Хьо) ца1 варца, и доцучуьнца а, оха г1о дар а доьху (Хьуна) лолалла дар т1ехь и доцучунна т1ехь а.\n6. Их1диыа сирот1о -ль -мустакъийма. (Ахь) Дига тхо нийсачу новкъа.\nВуьшта аьлча, (Ахь) нисде тхо цу (новкъа) т1е.\n7. Сирот1о — ллезина ан1амта 1алайх1им Шайна\nни1маташ делла болчеран новкъа\n(И совг1ат) Даларца хийца а хийца (цуьнах)\nг1ойри -ль- маг1дзуби 1алайх1им (Хьай) оьг1азлонна\nк1елахь болучарех а доцуш\nУьш жуьгатий бу.\nва ла ма (хилийта царех)\nадз — дзоолийна тиллачех. Уьш керстанаш бу.\nАс — сурату -ль- Бакъарат. Сурат Етт.\n1. Алиф. Лам. Мим. А. Л. М.\nАллах1 оцунах (алиф. лам. мимех) дерг т1ех дика хууш\n2. Залит Иза Вуьшта аьлча, х1ара\nКитабу Жайна (Къуръан) ду\nИ (жайна) ду Мухьаммада (пайхамара) доьшуш дерг.\nла ройба шеко яц\nИ (жайна) Аллах1ера хиларх.\nх1удан нийса некъ бу (Куьйгалла ду)\nВуьшта аьлча куьйгалла ду (нийсачу новкъа нисвеш).\nли-ль- муттакъийна (Делах) кхоьручарна. Уьш хилла Делах кхоьруш берш омраш т1ехь базарца, бехкамашна гена бовларца шаьш кхоьруш хиларна оцу (жоьжахатийн) ц1арах.\n3. Аль — лезийна юъминуна Уьш бу тешаш берш Бакъ деш.\nби- ль — г1ойбикъайлехь долнух\nШайна къайлехь долчух (къематан дийнахь кошера) г1итторах, ялсаманах, (жоьжахатийн) ц1арах.\nва юкъиймуна — ссолата ламаз т1ехь лаьтташ берш а (бууьш)\nВуьшта аьлча, уьш боху (ламазе) шайн хьаккъашца (бакъонашца).\nва мимма розакънах1ум оха шайна деллачух (рицкъанех)\nюнфикьуна харж еш берш а (бу уьш). Аллах 1ана муьт1ахь хиларехь.\nВа — ллезийна юъминуна бима унзила илайка Уьш тешаш берш а бу хьоьга (пайхамарега) доьссиначух\nВуьшта аьлча, Къуръанах (тешаш берш бу уьш).\nва ма унзила мин къоблика хьол (пайхамарел) хьалха доьссиначух а\nВуьшта аьлча, Товратах, Инжилах, и шиъ доцучарех а (тешаш берш).\nва би-ль- ахиратих1ум юкьинуна эхарт (чаккхенехь да-хар) хилар бакъдеш а бу уьш, Хууш бу.\n5. Улаика Уьш Бийцинарш бу, (жайни т1ехь) хьахийна хиларца.\n1ала х1уданмин роббих1им ва улаиках1уму -ль — муф-лихьуна шайн Элера нийсачу новкъат1ехь бу, уьш кхиам хилларш а бу.\nТолам боккху (цара) ялсманица (цига баха бакъо хиларца), к1елхьара бовлуш (жоьжахати) ц1арах.\n6. Инна — ллезийна кафару Бакъ долуш (Делах) цатешаш берш\nАбу — Джах1ил, Абу — Лах1аб а саннарш, цу шиннах тера\nсаваун 1алайх1им аанзартах1ум амлам тунзирх1умла юъминуна. Бен дай парна ахь. шайга кхайкийча (Ислам дин) я ца кхайкхийча, уьш (Делах) тешаш бац*\nАллах 1 царех дерг хууш ву, ахь са матийса церан иймане\nдин) кхайкхадеш, кхерам тийсарца (жоьжахатех),\n7. Хатама — ЛЛ0Х1У 1ала къулубих1им АЛЛАХ1А мух1ар та1ийна церан дегнашна т1е\nЦарна (дегнашна) т1е м1ухар та1ийна, и ч1аг1делла а даьлла, я царна чу (цу дегнаш чу) диканиг а г1ур дац.\nва 1ала сам1их1им церан лерсина т1е а\nВуьшта аьлча, церан (хеза) меттигаш царна пайда бийр ма бац царна хезаш долучу бакъдолучех.\nва 1ала абсорих1им г1ишаватун церан б1аьрсина т1ехь а пардо ду\nПардо ду, царна бакъдерг гуш а дац. ва лах1ум 1азабун 1азым царна вуно доккха 1азап а хир\nНуьцкъала (1азап хир ду царна) даиман. Мунафикъашна доьссина (х1ара аят): 8. Ва мина — ннаси ман якьулу аманна би — ЛЛАХ1И ва би -ль — явми — ль — ахири Нахалахь олуш берш бу тхо тийши (оха има дилли) Аллах1ах. т1аьххьарчу дийнах а (эхартан дийнах)\nВуьшта аьлча, (кошера) г1овто де (къематан де ду иза) (Дала кхоьллина) денойх т1аьххьарлерниг и (де) долун дела (иштта ц1е яьккхина цуьнан).\nва ма х1ум бимуьминина амма уьш тешначех (има дил-линачех) ма бац.\n9.Юходи1уна — ЛЛ0Х1У валлезина аману Уьш 1ехо г1ерта Аллах1. (Делах тешаш Сима диллина) берш а.\n(XIара аят ду) гучудалийта, дуьхьаладохуш дерг, цара ‘керстналлех лачкъийнадерг шайна т1ера юхататтархьа-ма дуьненан кхел.\nвамаяхда1уна илла анфусах1ум амма 1еха ма ца бо цара шаьш бен\n(Х1унда аьлча) церан х1иллан бала цаьрга боьрзур бо-лун дела, уьш юьхь1аьржа х1уьттур бу дуьненахь Аллах 1а довзийтарца Шен элчана цара (адамех) лечкъош дерг, эхартахь та1зар а хир ду царна.\nва ма яш1уруна. я и шайна хаа ца ло.\nУьш хууш бац баккъалла церан х1илланаш, 1ехор а царна шайна дуй.\n10. Фи къулубих1им марадун. Церан дегнаш чохь цамгар\n(И цамгар ю) шеко, шалхо а, цара цомгуш до церан дегнаш, вуьшта аьлча г1елдо уьш.\nФазадах1уму — ЛЛОХ1У мародан Аллах1а совйоккхийла церан цамгар.\n(Цо и совйоккхийла) Къуръанехь (аят) доссорца церан цатешарх (куфраллех) лаьцна.\nва лах1ум 1азабун алим Царна (ч1ог1) лазош 1азап а хир\nРима кану юказзибуна уьш харц луьйш хиларна.\n11. Ва иза къила лах1ум Т1аккха цаьрга аьлча:\nпа туфеиду Фи-ль — арды Ма яржае боьхалла латта НехьГ\n(Делах) цатешарца (куфр дарца), (адамийн) тешарна (ийманна) новкъарло ярца а.\nкъолу иннама нахъну муслихъуна цара олу: » Тхо ц1ена -ликадерг бен деш ма дац» .\n(Цара боху) оха лелориг боьхачех ма дац. Лекхачу Аллах1а элира царна дуьхьал жоп луш:\nРоссийские провокационные ракетные стрельбы над Балтикой (ВИДЕО)\n4 декабря пройдет самый грандиозный «Русский Марш»


Венехь – терроран тохар. Массийтта меттехь дина тIелетарш\nЛахьан-бутт 03, 2020\nВенин юккъехь, синагогина динчу тIелатарехь лазийна полисхо. Массех стаг ву чевнаш йина, "массех вийначух тера а ду", хаам бина Австрин чоьхьарчу гIуллакхийн министра Нехаммер Карла. Цо бахарехь, кхеташ дац хьал дуьззина, цкъачунна дIахьош ю террорхошна дуьхьал операци.\nАвстрин хаамийн гIирсаша дийцарехь, тIелата йиъ меттиг хаьржина зуламхоша. Шина ресторанна а, синагогина а, жуьгтийн синбахаман центрна а дина тIелетарш.\nБеллачех лаьцна официалехь яц информаци. Kurier газето яздарехь, вийна цхьа полисхо, веа стаганна чевнаш хилла. Могашалла Iалашъяран ассоциацин векала Мирау Кристофера бинчу хаамца, гIаларчу клиникашка кхачийна чевнаш хилла кхо стаг.\nЗуламаш даьржинчу Венин 1-чу къоштарчу меттигашка гулбелла дуккха а Iедалан ницкъаш. Kronen Zeitung-о бахарехь, тIелеттачех цхьамма ша-шен эккхийтина.\n20:00 сахьат даьлча Seitenstettengasse меттехь девлла хьалхара герзаш. Массех стага диттина уьш. ГIалин 6 меттехь ду кхийссарш. Цхьа стаг вийна, массех лазийна, шайлахь цхьа полисхо а волуш. ТIелеттачех цхьаъ вийна.\nБилгалъяланза йолчу информацица, синагога хила тарло герзахоша ттIелата къастийна коьрта объект. Цхьа зуламхо лазийна (кхечу информацица вийна). Бисина тIелатархой къайлабовла гIерта. Чоьхьарчу гIуллакхийн министралло бакъдо цхьа полисхо лазийна хилар а, герзахойх цхьаъ лаьцна хилар а. Терроран тохар хила тарло динарг.\nKronen Zeitung газето дийцарехь, жуьгтийн юкъаралло дехна шен декъашхошка хIусамашкахь совцар.\nВенерчу полицино шахьаран бахархошна хьоьху цIера ара цабийлар, транспортах пайда цаэцар, хилам лелачу меттехь яьхна видео дIаса цаяржор.\nФранцин президента Макрон Эммануэла ша ву, аьлла, Венех сагатдеш.


www.islamannur.org - Дакъа 59: АллахIан Дешан хьокъехь\nДакъа 59: АллахIан Дешан хьокъехь\n«АллахIан хьокъехь зуламе ойланаш йира цара, жехIалаллин хенахь санна, олуш: «ХIокху гIуллакхехь цхьа а дакъа лацар дан а дуй, ткъа, вайн?». Ала: «Дерриге гIуллакхаш – АллахIан ду». Шайлахь хьулдо цара хьуна гучадоккхуш доцург, олуш: «ХIокху гIуллакхехь тхан карахь (дакъалацар долуш) цхьа хIума делахьара, кхузахь дайъина а хир ма дацара вай». Ала: «Шу (ара ца довлуш) шайн цIахь Iийна хиллехьара а, шайна бала боьгIна берш, билггал, арабевр ма бара шайна цигахь эга яздиначу меттигашка, АллахIа зуьйр а ма дара шун дегнашкахь дерг, цIан а дийр ма дара шун дегнашкахь дерг». АллахI хууш ву дегнашкахь дерг» («Али-Iимран», 154).\n«…АллахIан хьокъехь вониг моьттуш берш - кхолламан харцахьаралла йогIур ю цаьрга» («Ал-Фатхь», 6).\nХьалхарачу аятан хьокъахь ибн ал-Къаййима аьлла:\n«Цхьаболучу КъурIанан тидархошна гергахь, оцу кепара болучу мушрик нехан зуламечу хетарийн чулацам иштта бу: Сийлахь-Везачо Шен элчанна гIо а ца до, иштта цуьнан гIуллакх дайна (доьхна) дIадер долуш а ду. Кхинболучу тидархошна оцу зуламечу хетарийн чулацам иштта го: хилларг АллахIан къадарца (йозанца) а, Цуьнан хьикматаца а хуьлуш дац. Иштта а тидина: АллахIан хьикматана а, Цуьнан къадарна а инкарло яр - АллахIа Шен элчанан гIуллакх чекхдоккхург хиларна а, Ислам-дин Цо массо динел лакха доккхург хиларна а инкаре хилар ду. Уьш ю и зуламе ойланаш, «Фатхь» суратехь мунепикъашкахь а, мушрикашкахь а хилла ю аьлла юьйцуш йолу.\nБоккъалаъ, уьш зуламе ойланаш лерина, хIунда аьлча дуьйцийла йоцуш, царех тера ойланаш ян хьакъ дац хастамечу АллахIан хьокъехь а, Цуьнан хьикматан хьокъехь а, Цуьнан Къамелан а, Цуьнан бакъ йолучу ваIдан хьокъехь а. Шен ойланашкахь гергадуьтуш верг - бакъонна тIехь харцо тоьлур ю, и тоьлча бакъо яйна дIа а ера ю, иштта мел хуьлуш дерг АллахIан кхиэлаца а, Цуьнан къадарца а хуьлуш хиларна инкарло еш верг а, я Цуьнан къадар и бахьанехь хастам бан хьакъ долуш кIорггечу хьикматаца дозуш хиларна инкарло еш верг а, иштта моссо хIума хьелаш нисдаларца доьзна ду бохуш, и тIечIагIдеш верг а - уьш ю уьш и керстанийн зуламе ойланаш. Ма Iазап хир ду-кха цатешначарна жоьжагIатин цIергахь!\nДукхаха болучу нехан АллахIан хьокъехь зуламе ойланаш ю - шайн дахарехь царна шайна я кхечарна тIехуьттуш долучуьнан Iаткъамца. Ишттачу зуламечу ойланех хьалхавер вац - АллахI а, Цуьнан цIераш а, Цуьнан куьцаьш а девзина верг бен, иштта Цуьнан хьикматана а, хастамна а бахьана хиларах кхеташ верг бен.\nХIора хьекъалечу стага ойла йойла-кха оцуьнан, АллахIан хьалха тоба а дойла-кха цо, шен Делах хилла йолучу шен зуламечу ойланашна Деле шена гечдар а доьхийла-кха цо…\nХьаьнгга а цхьаьнга ахьа хаьттича, хьуна цуьнгахь карор ма дара - къадарна Iоттар яр а, цунна дуьхьалтохам бар а. Массара олу: хила иштта хила дезаш дара, ткъа хилларг вуьшта ду. Къадарна латкъамаш бар дуккхаъ дерг а ву, кIеззиг дерг а ву. Цундела хьо талла ахьа, ишттачу хамталлех хьалхаваьлла вуй-те хьажа? Нагахь цуьнах хьо хьалхаваьллехь - инзаре боккхачу баланах хьалхавер ву хьуна хьо. Иштта ца валахь - хьуна кIелхьаравала гуш кхин агIо а бац суна».


"Бусалбанашна боьгIна гур бу иза". Украинерчу тховкIелонан мах бовзуьйту нохчочо\nЧиллан-бутт 11, 2021\n2017-чу шеран Зазадоккху-баттахь Росгвардин декъанна ялх стаг тIелетира Нохчийчохь. Вийра ялх эскархо, тIелеттарш а байъира.\nОьрсийчоьнан ницкъхойн версица, зуламан декъахь ву Бакаев Iела, иза оцу хенахь Нохчийчоьнна хьовха, Оьрсийчоьнна а гена хиллашехь. Лаца кхайкхийна ву иза. Бакаевс хIеттехь аудиокъамел даржийра, ша хIуманна а бехке воцийла хоуьйтуш. ТIаьххьара а Украинан Iедалшка тховкIело йийхира цо.\nМиграцин урхалло тахана а къуьйсу цуьнца, тховкIело ца луш. Бахьане дуьллу Бакаев шен даймахкахь зулам дарна бешкевеш хилар. Амма оцу юкъанна Интерполо 2019-чу шарахь шен лехамашкара дIаваьккхина иза.\nКиевн йистехь веха шен доьзалца Бакаев, цигахь дуьненчу даьлла цуьнан жимахдолу бер. Оцу хьоло бакъо ло дена-нанна Украинехь даха, амма Iедало тIе ца чIагIдо бер пачхьалкханна, боху Бакаевс.\nКавказ.Реалиин корреспондент цхьаьнакхийтира Бакаевца Киеверчу маьждигехь, къамел дира Нохчийчохь Росгвардина динчу тIелатарх а, салафийан бакъонех а, миграцино цунна ечу дуьхьалонех а лаьцна.\n– Хьуна бовзарий Новр-ГIаларчу Росгвардин декъанна уллехь байъина карийнарш?\n– Бевзара, тхо цхьаьна хьалакхиина ду. Тхан кIоштахь тхо бен кхин салафийаш хилла моьттуш а вац со. Дукха дацара тхо, цхьаьна лелара маьждиге, доттагIаллехь дара, гергарлонаш а дара тхуна юкъахь. Тхо лоьцура, полице дуьгура, цигахь тергоне эцна дара. Бохам хила денош дуьсуш суна хаийтира тхо радикалийн тептара яздина, аьлла, тхох "экстремисташ-ваххабисташ" дина аьлла. Новр-ГIалин кIоштан имама а туьйхира соьга телефон оцу хьокъехь. Со Соьлжа-ГIала вахана вара оцу муьрехь, ас телефон туьйхира накъосташка, цхьаьнакхета бартбира оха. Тхо цIахь гира вовшашна, Теркан бердашкахь. Иза тоьшалла ду боху со зуламечу тобан лидер хиларан. Оха дIасадаха бартбира. Ас Мисара ваха сацамбира, ткъа цаьргахь дацара махкара арабовла паспорташ, уьш цундела Оьрсийчу дIабаха дагахь бара, тхаьшна тIехь лаьтта терго йижжалц дIасадовла дезара тхан. Шайн аьтто баьлча уьш Мисара, со волчу, богIур болуш дийцира оха. Зазадоккху-беттан 22-чохь со кеманца Москва вхара. Домодедово.\n– Хьуна муха хиира хьайн накъостий беллийла?\nДжамалов оццу дийнахь лецира, тIаккха спектакль хIоттийра, иза масех де даьлча, лерина операци дIахьош нисделча санна\n– Зазадоккху-беттан 23-чохь, Iуьйранна Закараев Хизира, беллачех цхьамма, яздира соьга, массо а лецна, хIинца ша а дIавига мега, аьлла. КхидIа керла хIума нислахь, сайна хаийтар дийхира ас цуьнга. Со Абу-Даби а кхаьчна, Мисара вахара. Iуьйранна 5 сахьт долуш, со дIакхаьчча, сим-карта диллира ас телефон чу, ватсапехь ас бешанза дуккха а хаамаш бара йишера а, гергарчаьргара а. Вийначу сан ялх накъостан сурт а даийтинера. Ас йишига телефон туьйхира, со лохуш ву, элира цо соьга. Iуьйранна пхиъ доллуш кадыровхой лилхина хиллера тхан цIа чу, аьллера, со тIеман базина тIе а летта, къайлаваьлла. Со Мисара вахана, аьллера цаьрга тхан йишас. Цул тIаьхьа ас телефон тоьхча, йиша ФСБ-хь яра. Москвара талламчаш баьхкина бохура. Ас йишига дийхира цигарчу цхьаьнга телефон дIаялар, жоп хезира суна сайнна – шайна ца оьшу бохура соьца къамел дан. Цаьрга бархI стаг ву тIелеттарг аьллера, дисинарг кхин хаа оьшуш а бацара уьш. Цул тIаьхьа йишас телефон дIаяйъира. Цхьа хан яьлча цо дийхира соьга, Мисарахь со вуйла хоуьйтуш, муьлххачу а цхьана машенан ноьмаран сурт даккхар. Ас дахьийтира. Ткъа де-ши де даьлча, 25-чохь дара моьтту суна, со ву аьлла даьккхира тIелатар динарг. Бохура, Джамалов ИбрахIима даредина суна дуьхьал. Суна гергарчаьргара хиира Джамалов оццу дийнахь (тIелатар динчу дийнахь. – Ред. билгалдаккхар) цIера дIавигинийла а, масех де даьлча, иза лерина операци йоьдуш лаьцна волуш санна, кеп хIоттийнийла а.\n– Джамалов дийна вуй?\n– Ву, «тIемалошна гIодинарг» вина цунах. ХIетахь гIаттийначу бехктакхаман гIуллакхан лорах иза бен вац набахте кхачийна. БархI шо хан тоьхна цунна.\n– ФСБ-но хьо дIавоьху Украине. ТховкIело ехний ахь кхузахь?\n– Ас со Украине кхоччушехь, дIахьедира дозанхошка, сайна тховкIело еза, аьлла. Царна карийра со Оьрсийчоьно лаца кхайкхийна хилар, со лецира. Адвокат веара, ас тховкIело йоьхуш кехат яздира. Изоляторехь латтийра со пхеа баттахь.\n– Ткъа хIун хуьлуш ду ахь динчу дехарх?\n– Суна миграцин урхалло шозза деллачу жоьпаша бахарехь, ца ло суна тховкIело. Инарла прокуратуро бинчу сацамо магадо со Оьрсийчоьне дIавала. Кхело талла дезаш лаьтта ас миграцин урхаллин сацамна дуьхьал яздина рогIера арз. Алвокат ву цуьнца болхбеш, дукха дац суна хуьлуш лаьттачух хууш.\n– Миграцин урхаллехь хIун хеттарш дира хоьга?\nМиграцин урхалло сан дешнаш тIекIелдоху, ас аьлла доцург а суна тIеяздеш\n– Цара сан дешнаш тIекIелдоху, ас аьлла доцург а суна тIеяздеш. Со хила ма-везза бусалба вац, ас суфийн шайхашкара хаарш схьаэца мега боху, ткъа со салафийа ву бохуш, кепаш лелайо, аьлла яздина. Ас дийцира со"Калима"марказа (дешаран центр) чекхъяьккхина ву аьлла. Ткъа цара цуьнан метта яздина «Ал-Азхарехь», ас аьлла а ма дац айса «Ал-Азхар» университетехь дешна.\n– Мел хан яьккхина ахь Мисарахь? ДIа стенна вахана хьо цигара?\n– Ис баттахь ваьхна со цигахь. Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн организацин цигарчу векалте гIо дехнера оха, нохчаша. Тхуна документаш делира, оха цаьргахь тхайн телефонаш, адресаш дитира. Цул тIаьхьа тхо оцу ларашца леца долийра меттигерчу полицино. Тхаьш долчу рогIехь полици еъча, со ведира. Аьтто белира сан доьзалца Украине кхача. Со Нохчийчохь волуш, 2014-чу шарахь дуьйна, телевизор чухула дуьйцура Украинехь эскаро зударий хьийзабо, бераш хIаллакдо, бохуш, бераш-м дуу а бохура… Украина гезйохура, Нохчийчоь а санна. Сан да а, нана а хилла Нохчийчохь тIамехь, царех «боевикаш», «террористаш» олура. Дуккха а хIуманаш юкъара ду украинахойнний, нохчийнний: Сталина Украинехь мацалла хIоттийча, нохчаша эзарнаш украинахой тIеэцна. 1996-чу шарахь Нохчийчоьнан маршонехьа летта 200 украинахо. Цундела моьттинера суна, Украина сох Европел а атта кхетар ю.\nМоьттинера суна, Украина сох Европел а атта кхетар ю\n– Стенгахь веха хьо?\n– Киевна гена доццуш. Вон дац хьелаш а. ГIо до юучуьнца, хIусам маьхаза елла.\n– Йиш юй Украинехь болх бан?\n– Балха ца оьцу со. Бакъду, белча а, кхераме ду суна, Оьрсийчоьнехьа болчу нехан я кадыровхойн бIаьрг кхета тарло. Нисвелла со цкъа иштачарна тIе, лечкъа а ца дора оцу наха шаьш муьлш ду. Латарна тIе ца делира, со сихха юьставелира.\n– Украинехь тховкIело кароре сатуьйсучаьрга хIун ду хьан ала?\n– Таханлерчу Оьрсийчоьнца Iиттабелла болчу бусалбанашна боьгIна гур бу иза. Мегар дац кхуза гIерта, кхузахь тховкIело еха.


Турпалхой я цӀиймуьйлургаш? Кавказерчу къаьмнашца тIемашбинчарна хIиттийна хIолламаш\nТовбеца-бутт 22, 2020\nЕрмоловна Пятигорскехь хIоттийна хIоллам\nАдлерехь меттигерчу Iедалша, чергизойн жигархоша доьхург кхочуш а дина, дIабаьккхина Кавказан тIамехь дакъалаьцначу оьрсийн салташна хIоттийна хIоллам. Масех де даьлча "Российское военно-исторического общество" олучу кхеташонан куьйгалхочуьнан когаметто Таран Константина дIахьедардира, хIоллам юхаметтахIоттор болуш бу аьлла, Кавказан юкъараллийн жигархой эргӀад а бохуьйтуш.\n"Девне" эсаллаш а, хIолламаш а дукха гучубевлла Къилбаседа Кавказехь тIаьхьарчу шерашкахь. Церан доккхахдолу дакъа доьзна ду Кавказан тIеман хиламашца. Цу тIе монументашна реза цахилар меттигерчу къаьмнийн хилла ца Iан. Кавказ.Реалиино хIоттийна уггар къовсаме болчу хIолламийн тептар.\nМасала, лаьмнашкара къаьмнаш эшорна куьйгалла деш хиллачу инарлан Ермолов Алексейна карарчу хенахь Кавказехь хIоттийна бу кхо хIоллам. Уьш кхуьа а хIоттийна Советан Iедал доьзначул тIаьхьа. Ставрополехь монумент хIоттийра 1998-чу шарахь, Минводехь – 2008-чу шарахь, Пятигорскехь – 2012-хь.\nМинводехь Ермоловна хIоттийнарг Оьрсийчохь уггар боккха хIоллам бу оцу инарлина хIиттийначерах. 2,85 метр локхалла йолу скульптура ю дIахIоттийна 3 метр лекха мокхазан тӀегӀан тIехь. Иза еш ахча гулдира могIарерчу бахархошкара. Цуьнан мах бу 4 миллион сом. Амма 2011-чу шарахь цуьнца йоьзна инцидент хилира: меттигерчу бахархоша чохь басар долу хIоаш диттира скульптурина. Цул тIаьхьа иза цIанъян дийзира.\nПятигорскерчу хIолламах лаьцна интервью луш, Минводехь йолчу "Барт" юкъараллин-культуран центран куьйгалхочо Магомадов Нажмудис элира, къаьмнийн юкъараллаш дуьхьал ю иза хIотторна аьлла: "Кхарачойн а, балкхаройн а цхьаьнакхетта юкъаралла а, абадзинийн юкъаралла а, черкесаш а – массара шайна хетарг хаийтина цу хьокъехь. Кавказерчу муьлххачу къоман вочу агIор хьажар ду Ермоловна хIолламе".\n2013-чу шарахь Нохчийчохь схьабиллира Дади-Юьртарчу зударшна лерина хIоллам. Эвла (Еромловн)эскарша дIалаьцча, уьш йийсаре лецнера, амма шаьш Терках бохуш хи чулилхира уьш, ха деш болу салти а эцна. И хIоллам хIотторо цхьа маьӀна доцу реакци хилира оьрсийн бахархошна юкъахь.\nШа Ермоловс Дади-Юьртана штурм яр кхетадора, оцу эвлара бахархой оьрсийн салташна а, императоран Iедална муьтIахь болчу меттигерчу бахархошна а ца кхоьруш тIелетарш деш хиларца. Ингалсан яздархочо, дерриг дуьненехула ваьлла лелачу Баддели Джона билгалдаккхара, "оцу эвларчу бахархоша коьртачу декъана дийриг дара талоран корматалла лелор, амма цара говза ларш яйъара шаьш динчу боьхачу гIуллакхийн, наггахь а бен уьш бехке хилар гучудаккха аьтто ца беш".\n"Народный собор" боламан координатор а, "Единство Нации" фондан вице-президент а волчу Хомяков Владимира билгалдаккхара, Нохчийчоьнан куьйгалхочо деш дерг, ша аьлча Дади-Юьртахь хIоллам схьабеллар, ларамаза деш цахилар: "Кадыров Рамзан ша лелош дерг хIун ду а хууш цхьацца васташ кхуллуш ву Нохчийчохь оьрсийн халкъан чоьтах нохчийн халкъан хилларг турпала хилар гойтуш. Иза дакъа ду цуьнан политикан".\nДIоггара дукха хан яц юхаметтахIотийна "Шемилан рагIу" олу гIишло. Иза йина имам Шемил йийсаре валош оьрсийн инарла Барятинский Александр цуьнга хьоьжуш тIехь лаьттинчу тIулган тIехула. И хилам дагахь латтош цу тIулга тIехь гайтина ду 1859-гIа шо.\nИ рагIу ду Лакхара Гуниб цIе йолчу эвлан территорина тIехь. И эвла еррриг аьлча санна йохийна дIаяьккхинера цигахь деъа дийнахь тIом лаьтташ. РагIу юхаметтахIоттийра 2000-гIа шераш дуьйлалуш, 1995-чу шарахь иза эккхийтина хиларна. Цул хьалха (Шемилан) рагIу дохо гIоьртинера 1920-чу шерашкахь, амма иза дийна дисира.\nЗассна хIоттийна хIоллам\nАрмавирехь болчу Засс Григорийн хIолламна реза бац меттигера бахархой. Революци а хилале цуьнах лаьцна иштта яздора: "Засс вехаш волчу меттиго, Прочноокопская гIопо Iадабора ГIуба хиндехьара бахархой а, ткъа иштта тIехуллехула бовлу некъахой а. Цунна го бина бара вал, тIехула йина керт а йолуш. Цу кертан дукхачу меттигашкахь ирдинчу хьокхешна тIехь дохкуш дара чергизойн кортош".\nАдыгийн Iилманчо Хотко Самира билгалдоккху, Засс дагахьлатто оьшуш стаг ца хилар: "И стаг ву цхьа моралан Ӏалашо санна, махкана гIуллакх даран масал санна вайна кхийдош. XXI бIешарахь, шайн чулацамехь зуламхой болчу нахана хIолламаш хIиттор, суна хетарехь, нонсенс ю. Низамашца дуьстича, мегар долуш дац хIоллам хIотто Оьрсийчоьнан Федерацин мехкан къоман векалш, адыгийн дай къиза хIаллакбинчу стагана, ткъа тхо – адыгаш – буьззинчу барамехь бакъонаш йолу вайн мехкан гражданаш ду".\nТуркойн салташна хIоллам\n2018-чу шарахь Дагестанехь хIоллам хIоттийра Хьалхара дуьненан тIом боьдуш Кавказехь цкъа дуьххьара оьрсийн императоран армина дуьхьал, цул тIаьхьа къайн гвардехьа хиллачу инарлан Бичерахов Лазаран эскаран дакъошна дуьхьал леттачу Османан империн салташна. Иза схьабиллира Дагестанерчу масех эвлан юкъараллаш сацам барца. Цу обелискана тIе яздина ду, Османан империн эскархой майра ийгира Порт-Петровск (карарчу хенахь ХIинжа-Гала) маьрша йоккхуш. Оццу хенахь Бичераховн ницкъаш хьахийна бу "оккупацин эскарш" аьлла.\nЦу тайпаниг дуьххьара хилла ду - Оьрсийчоьнан территори тIехь уггар баккхичерах тIамехь хиллачу цуьнан мостагIашна хIоллам хIоттор: Оьрсийчоьно тIом бина Туркойчоьнца 20-зза ала мегар долуш.\nДагестанехь Порт-Петровск (ХIинжа-гIала) маьрша йоккхуш 1918-чу шарахь эгначу туркойн эскархошна хIоттийна хIоллам\nИнтернетехь цу хIолламах олу "туркойн интервенташна хIоттийна хIоллам". Ткъа цхьана дийнахь "цIеххьана" хийцира цунна тIера йоза. Уьнна тIе яздинера "1918-чу шарахь Агачаул эвлана гергахь Тарки-Тау лома тIехь Оьрсийчоь а, Дагестан а маьрша хиларехьа хиллачу тIемашкахь эгначу бIаьхошна. ПаргIато а, синтем а лойла церан синошна". ГIумкийн халкъан юкъараллаша емал дира иза, динарг вандализман акт ю аьлла.\nРеволюци ялале хьалха хIиттийначерах бу Новочеркасскера Бакланов Яковн хIоллам. Иза бина I911-чу шарахь. Цуьнан байракхах а яра лелаш легендаш: Iаьржачу дарин байракха тIехь йиллина туьта яра, кIеллахь ши даьIахк а йолуш, тIе яздина "Динан символера" - "Чаю воскрешения мертвых и жизни будущего века. Аминь" йоза а долуш..\nКавказера ламанхой дуккхазза а гIиртинера шайн безам боцу, шаьш "Шайтан-Боклю" цIе йоккху Бакланов вен. Леррина дато дендаргаш а еш хилла, эпсарна шайтIано гIо деш хиларх тешачу цара. Делахь а хIинца баш эргIадвуьйлуш а, хIоллам дIабаккха бохуш дIахьедарш деш а стаг вац. Бакъдерг дийцича, юкъ-кара тишло и хIоллам, тIаккха бахархоша кехаташ яздо гIалин Iедалшка, иза тобина меттахIоттор доьхуш.\nЧергазийшца тIемаш бинчу кхин цхьана инарлина Рашпиль Григорийна хIоллам хIоттийна Краснодарехь 2016-чу шарахь. Иза тидам тIеозош бу шена: колонна ю 4 метр, цу тIе хIоттийна ю атаманан Рашпилан 3 метр лекха бронзан фигура.\nИсторико Бешто Аслана цу хьокъехь боху "шайн къизаллица уггар билагалбевллачу, Малхбузен Кавказ меттигерчу бахархойн цIанъярехь жигаралла гайтинчу нахах турпалхой бар ду дIадоьдуш".\nРашпиль Григорийн хIоллам\nСуворовна хIоттийна хIоллам\nСуворов Александрана хIоллам хIоттийра Майкопехь 2014-чу шарахь. Хеталора православин оьрсийн эскархойн баьчча иза хиларна мила сийсаз вийр ву оцу стагана хIоллам хIотторо? Амма ма-моьтту цIена а дац дерриг а. Суворовн омрица, берриг а аьлча санна, хIаллакбина дIабаьхнера ногIий. Историкаш тоьшаллаш дарца, вийра, Кавказера дIабахана кхечу меттигашка баха ховшарна дуьхьал хилла, лаххара а 400 эзар ногIи.\nБештос дийцарехь, Суворов "билгалвелира" Кавказехь ногIий бохорца а, жанэ олу чергазийн тайпа хIаллакдарца а.\n"Оцу халачу хенашкахь а, реза ца хилар теснера цо динчо императрицин дагчу, цо бехке вира Суворов тIех сов кIизаллаш лелорна", - билгалдоккху Бештос. "80 процент жигара бахархой Кавказехь Суворовна хIоллам хIотторах лаьцна шена хеттарг хеташ бу", боху цо.\nРомановна хIоттийна хIоллам\nИмператоран Николай Хьалхарчуьнан кIантана Романов Михаилна Адыгейн Майкопан кIоштахь йолчу Свято-Михайло-Афонан монастырехь хIоттийна хIоллам дIабаккха дуккхазза а гIиртина чергазий. Эла Романов ткъех шарахь лаьттира Кавказехь паччахьан Iедалан сардал.\nАдыгейн Теучежан а, Тахтамукайн а кIоштийн "Адыгэ Хасэ" дакъоша а, ткъа иштта Карснодаран махкарчу "Адыгэ Хасэ" декъо а дIахьедарш до шаьш дуьхьал хиларх лаьцна паччахьана ларам боцуш дукха бIеннаш эзарнаш берашка а, зударшка а, баккхийчу нахе а бала хьегийтинчу Iедалан доьзалан а, паччахьан эпсарийн а эс латтош чергазийн территорина тIехь хIолламаш хIитторна.\nАдмирална Лазарев Михаилна Сочехь хIоттийна хIоллам кхин цхьа корталазар ду чергизойн. Дуьненаюкъарчу чергазийн ассоциацин исполкоман сацамехь аьлла ду: "Адамийн юкъара гIиллакхийн билламашца догIуш цахилар лара Сочин Iедалша адыгийн даймахкахь бухарчу къомаца, дуккха а маьрша адамаш а дойуш, тIемаш бинчу Лазаревна хIоллам хIотто сацам бар".\nХIоллам масийттаза дIабаьккхира постаментана тIера, амма юха иза дIохIоттабора циггахь.\nЛазарев Михаилана хIоттийна хIоллам\n"ЧIогIа лазаме ду тхуна иза". Кавказан тIамехь тоьллачу оьрсийн салташна хIотточу хIолламан хьокъехь


Вай мехкарча школашка болх беш, дикка ха яьккхар белорусий халкъах йолча Хилько Любовь Сергеевнас\nБерашта дIаденна вахар\nТов бетта 29 ди 2021 шу\nШколе хьоашалгIа венав поэт Гаьгенаькъан Гирихан. Аьттехьа йисте латтар Хилько Любовь Сергеевна я.\nЮрташкарча школашка эрсий мотти литературеи хьеха къаьстта хала да, хIана аьлча зIамига долча хана денз, бераш наьна меттага Iемад, цIагIа а ара а дукхагIа хозар къаман мотт ба. Иштта дар из 90-гIа шераш чакхдоалаш со балха вахача Сурхо тIарча ООШ оалача ийс шера дешача школе а. Из мотт кара ца берзабича, лерттIа довза йиш яц цу метта гIонца хьеха кхыдола Iилмаш: физика, хими, истори, географи, иштта кхы дIахо а. Кастта цига балха ера къоаналгахьа леста кхалсаг. Белорусера яле а, нонагIа йола ха Шолжа-ГIалий тIарча Катаяма оалача моттиге яхаш яьккхаяр цо. Цигарча школе йIаьххача хана болх баь а, дикача хьехархочун санна сий долаш а, хиннаяр из. Цо цига болх баьча хана (советий Iаьдал чIоагIа долаш), во хьехархо лелавацар школе, керттера лоархIаш хинна Iилмаш хьехаш. Ховш ма хиллара, къаьстта дика хила везар эрсий мотти литературеи хьехаш вола болхло. Любовь Сергеевна ше хьийхача берашта дукха езаш саг яр. Дуккха шераш даьлча а, арахьа из йоагIаш-йодаш яйча, кхаъ хулар царна. Дукха бар царна юкъе гIалгIай къаман викалаш а.\nВай республика хьаяьча хьалхарча шерашка кулгалхой мугIарашка а бар царех цхьабараш. Хетаргахьа, цудухьа нийсъеннаяр Хилько вай мехка, Шолжа-ГIалий тIара хIама талха доладелча, къамашта юкъера къовсамаш ирделча. Юххьанца цо къахьег Лоаман кадетски корпусе. Цига йолаш, Камазцентр оалача моттиге квартира лу цунна. Эрсий мотт хьехар эсало хийте, тха школера из кхоачамбоацар дIадаккха, цу лостамагIа бу болх тоаба хьожаю из. Сона хеташ, цун из вIаштIехьа а даьлар, ше цига яьккхача юкъа. Бераш дуккха дикагIа деша даьлар цу меттах, из дика хоалуш дар цIайш долаш цар ешача байтех, деча къамаьлах, школа яьккха баьлча дIахо доккхий дешараш деша ахарах. Цо хьийхача цхьабарех юристаш, хьехархой, мехкдаьттахой, лораш хиннаб. Масала, Муцолгнаькъан Илеза мехкдаьттахочун говзал Iомаяьй, Муцолгнаькъан Iисакх толамца юридически факультет яьккха ва, Исмейлнаькъан Басира Iалам лорадара никъ хержаб. Берригаш бийца а варгвац. Йоккха поалхам хиларо гIо дора цунна халонаш эшае, хIаьта а ше хьехаш дола Iилмаш дешархоша хала кхетадеш хилар, цхьадола бераш харцахьа хилар дикка Iоткъам беш дар цун унахцIенонна. Шолжа-ГIалий тIа цо хьийхачарнеи юртарча бераштеи юкъе йоккха юкъ йоаллар; эзделга, сабарга, деша безам хиларга, хьехархочунга ладувгIарга диллача. Мел йоккха хало ший дегIа хуле а, из болх Iокхесса, дIайодацар из. Цо кхетадора ше мичахьа кхаьчай, цига болх беш вола саг сатохаш хила везилга ховра цунна, тIаккха мара кхача йиш яцар беш болча балха толамга. Хийла цун урока тIа ваьгIав со, хьийжав классал арахьарча цун балхага. ДагадоагIа, «Руслан кертаца латар» («Бой Руслана с головой») яха сурт оттаде из мишта кийчлора. Цкъа со чувахача, кIаьнкаш а йиIигаш а гонахьа а болаш, цу юкъера низткъа хьагуш, къахьегаш йоаллар Любовь Сергеевна. Бокъонца кийнаш еча пхьара мо, картонах хьаеш латта бухь багIа кий (тадж) кIаьнка IотIатуллаш, цул тIехьагIа зIамигагIа еш, юха тIатилле гIаьхьа хулий хьожаш, къахьегар цо. Дикача пхьара а ергьяцар, цо яьчул хозагIа кий. Иштта хоза даьдар цо Руслана лаьрхIа хинна довт-тур а. ЦIай долча е яхь йолча белгала хулар цо кулгалдеш хиннача классера бераш, цар даим толашагIйола моттигаш йоахар. Кхыметтел гIалгIай меттах а дикагIа кайоалар цар, хIана аьлча нийса къахьега шоаш Iомадаьндаь. Шоайяр санна йолча 7-ча классал котбаьлар уж «Хоай шоана?» яхача гIалгIай меттах йолча яхье.\nЭрсий мотт, литература дIахьехар ма хулла дикагIа тIехьале хургйолаш хилийта гIертар из. Цар аттагIа кхетадергдолча тайпара, геттара чоалхане ца дерзадеш, хьехар ше дIахьехаш дола хIама. Берий ханаш а хьаькъала таронаш а кхетаеш, мотт хара боарам миштаб ховш, довзийтар цо уж шаккха Iилма. Хила еззача тайпара дукха язйора царца сочиненеш, изложенеш, диктанташ. ТIехьабусараш, шиаш йоахараш теркал ца беш битацар, царца а цар даьшца-ноаношца а болх бе кIордадацар. Ше урокаш енна яьлча, цIаяхале во дешарий наIарга йодар, дешар тоалургдар мишта де деза дувцаш, хьехар дора. Цхьачар дIаэцар цун хьехамаш, вокхар дукха теркал ца деш а нийслора. Тешацар уж, цо яххача тайпара къахьийгача, шиаш дIаяргхиларах. Литературах во дешача берашта цо могадора, дийнахьа ах сахьата мукъагIа исбахьален литература дешар. Дукха деша низ ца кхоаче, цхьа оагIув мукъагIа еша, оалар къаьнача хьехархочо. Йоазонца дукха гIалаташ дерашта декхар тIадуллар, цIагIарча цхьаннега Iо а дешийташ, хIара дийнахьа диктанташ язде, даь гIалаташ хьаIомадергдолаш. Цо яххача тайпара къахьегаш дола бер, дукха ца говш дика деша долалора. Хийла школе хьабехаш а нийслора дай-ноаной, харцахьа лелача дешархошта дIахайтар, воча оамала ше сунт тохаргдолга. Цо иштта чIоагIа къахьегандаь, цхьан суртах латта пьеса язъеш, Любовь Сергеевнай цIи тиллаяр аз цу тIа ювцача эрсий хьехархочох. Из кепа теха араяьлар «СелаIад» яхача берий журнала тIа.\nШе даь хьехар дIаэца дукха гайча, е вIалла дIа ца эцилга хайча, новкъа хулар йоккхача сагá. «Къонабараш хIама ховш а бац, ха безам болаш а бац. Iовдала деций из?» — хоаттар цо сога. Фу дергда, берригаш цхьатарра хьаькъал долаш кхелла ца хилча, аз а аьле, чакхдоалар тха шинне цу хьакъехьара къамаьл.\nЦхьа дика оамал яр Любовь Сергеевнай. Ше хьехаш бола эрсий мотт кхыча меттаел тIех хеташ, гIалгIай меттах гIерташ, из хIаман эшаш бац оалаш, хазийтацар цо цIаккха. Цул совгIа, ше а хулар цу меттала цхьацца хIама Iомаде гIерташ. Iуйре дика мишта ювца еза, ди дика хилда мишта ала деза, Iадика ювцаш хилча фу ала деза, хоаттар сога. Наьсаре вахар со цу хана. Цхьан автобусаца ухар тхо, цIадолхаш хилча. Цу тIа дIатIахале, керта тIа йовлакх тулларгдар, хьалтIаяьлча: «Ди дика хилда», — аргдар. Цхьабараш, из вайнаьха саг йоацилга ховш, хоза хеташ, белалора цо из аьлча. ХIаьта а эхь хетацар хьехархочоа гIалгIай меттала къамаьл де. КIалхарча къамах болча нахаца догцIена хилар дар аьнна хет сона из. Цудухьа юртарча наха лоархIар хьехархо. Цхьан сага (боккхагIчар) цунна вас яь дагадагIац сона. ЦIаяха араяьнна, наькъ йисте из латташ хилча, тIехваьнна дIаводацар царех саг. Кхыметтел юртарча маьждиге имам хиннача Овшанаькъан Башир-Хьажас а, машен соцайийя, тIахоайора, йодача кхаччалца дIаюгар.\nЮкъерча дегIара, хьехархочун хила ма деззара барзкъа дувхадеш, оаз чIоагIа йолаш яр хьехархо. Цхьан бIарга тIа кIай уллар цун. Нийслора из бIарг лазабоалаш, саготдеш. Къаьстта а лазар хьахьовра шелал кхийтача, е во дешача бераша халахетар дича. БIарг мишта лозабаьб, хаьттар аз цкъа, даим сайна уллув хулача Любовь Сергеевнайга. Къона йолаш нийсденна хIама дар из. Брошка боаллилга йицъенна, кухта тIера хьалйоаккхаш, цох боалла маха хьа а ийккха, из Iоттабенна хиннаяр ювца чов. БIарг чIоагIа боча хIама ма йий, цох цаховш а ирал дIахьокхалой, тоалург ма бий аьнна даха дог дац. Школе музей еш воаллаш, кизга тедаш хьаийккха Iоакъинга йистилг кхийттаяр сона бIарга чу. ЦIийбенна, лорашка ухаш, молхаш чуетташ лела вийзар. Даьла диканца, цу чу ца йоаллийсаш, Iоежа хиннаяр из. Цу хьакъехьа аз сенна дувц аьлча, брошкаш леладу вай кхалнах а, кизгаш тедаш бола вай маIа нах а лорабар духьа дувц, сонеи Любовь Сергеевнайнеи хиннар царна ца хилча бакъахьа хеташ.\nХьалха вай юрташка кIезига ихачох тара яр Хилько, цун къамаьлага ладийгIача.\n-Сали Яхьяевич, — оалар цо, — ма доккхий цIенош да укхазарча наьха, эрсий юрташка-м дац иштта! Мишта вIаштIехьадоал цар из?\n-ГIалгIа, кепиг хьакарадеча, кирпишк е ардакх эца вода. Юрта ваха мугIарера эрсе къаракъ эца вода. Цудухьа я из башхало, — оалар аз, цун хаттара жоп луш. Уйла еш цхьа ха йоаккхар цо. ТIаккха аз яхар бакъдолга кхетадора. Хьалха дар из иштта. ХIанз-м эрсий юрташка а да говраш хахккал доккха цIенош. Къаракъ кIезигагIа мелачох тара да вай берригача мехкара хьал.\nОаха болх беча школан юхе бахар Булгучнаькъан Махьмада къонгаш. Махьмад ше а вар школан ха деш. ДегIамаш, кепаш, хоза куцаш, цIе бос болаш бар къонгаш а да а. Юха а хоаттар сога Любовь Сергеевнас:\n-Сали Яхьяевич, уж Булгучнаькъан берригаш, хоза куц долаш, цIе бесаш долаш ма бий...\n-Любовь Сергеевна, цар шоай доахан да, жа да, шура я, тIоа а даьтта а да. Лелаеш котамаш, москалаш я. Вай фу юъ? Тика чура 30 процент бола тIоа, 80 процент дола даьтта, базар тIара дулх, котамаш. Уж а мишта, мича, фу юаеш кхедаьд хац. Коартол, хьажкIа шоай бешара хьайоаккх. Цудухьа ба-кх Булгучнаькъан, хоза куц долаш.\nЦу тайпара хаттараш кхы а дукха хулар са балха а наькъа а новкъоста. Любовь Сергеевна са наьнал дукха зIамагIа яцар, цудухьа ара ша е лоа хилча, цо сайна тIаьнкIал пхьарс беллабар аьнна, эхь хетацар сона, хIана аьлча из гуча наха кхетадора, тхо иштта хIана доагIа.\nБолх бе Iемаяле а, цкъаза сох цецйоалар из; кхаь-йиъ классера тетрадаш дийша, тоадаь валлалца, хьал ца гIатташ вагIаш хилча. Хьалха мо хоаттаргдар:\n-Сали Яхьяевич, цу тетрадаш тIа вагIа кIордадаьдеций хьона?\nИз болх, йIаьхха ха йоаккхаш, бе са сатем хилар дар цо тамаш еш хиннар. МаIа саг-хьехархо, гIалаташ тоадеш, иштта вагIаш хIанзалца цавайначох тара дар цун къамаьл. Со велалора:\n-КIордадаьдац. Нохч-ГIалгIай книжни издательстве корректор а редактор а ма хиннавий со, цига бIарчча дийнахьа дешаш, гIалаташ тоадеш, Iомаяь оамал я саяр.\nКъонача хьехархошта дуккха хIама Iомаде ховш саг яр Любовь Сергеевна. Масала, мел гIалаташ дича оттае йиш я пхиъ, йиъ, кхоъ, шиъ е цаI. Дешара программаш тIа яздаьдале а, тайп-тайпара дувц цох хьехархоша. Цхьачарна хет, цхьантайпарча кхаьннех цхьацца гIалат мара лархIа йиш яц, аьнна, из доагIаш да берригача балха тIа мел нийслуча гIалаташта. Любовь Сергеевнас яьхачох, хьалхарча цхьатарра даьча кхаь гIалатах цаI лоархI, юхе мел дисараш къаьст-къаьста лархIа деза. Берий тетрадашка хьожаш, зIамагIбараша даь гIалаташ (5 класс) хьатоаде деза, дIахо дIайолхача классашка багIарий гIалаташ кIал така хьокхаш белгалдаьхача кхоачам хул. Кхыметтел тетрада тIа оттаеш йола оценка нийса оттае Iомавора цо. Цхьан мугIар тIара вокх мугIар тIа йоалаш, хила йиш яц из, цхьан мугIара доазонашка а хоза а оттаяь хила еза. Деш дола йоазув нийса де Iомаду бераш цу зIамигача, лоадам боацаш я аьнна хетача моттиго а. Къаьстта гIо дора цо къоначарна, четверть чакхйоалаш даьча йоазон балхий анализ кийчъеш. Мишта лархIа еза дика дешара процент; классан оттаеш йола юкъара балл; классо, шиаш йоацаш, дешарах йола балл? Цу тайпара болх бе Iомабаь хилац къонабараш. Дуккхачарна из Iомадаьр Любовь Сергеевна яр. Вешта аьлча, духхьал берашта хьийха ца Iеш, къонача хьехархой йоккхагIйола новкъост а гIонча а яр из. Ше хозадар, нийсадар де гIертар, иззаморг наха дойя, цох дикахетар хулар. Школе литературно-исбахьален музей яь а ваьнна, цунга хьажа аьнна къаьстта чуйийхар аз Хилько. Цу чу хоза кIир тохийтаяр; шефаша (загсо) денна занавес элладар; гIорбаьннача а къонача а гIалгIай суртанчий балхаш хьалтехадар; кулг яздеш, совгIата тийннача литературанна кизгах яь витрина оттаяьяр; кхоъ театр довзийташ афишаш тIалотаяь тумба латтар; когашта кIал хоза палас, лакхе йоккха люстра яр. НаIарах хьачухьежар Любовь Сергеевна. Музей хьайилехь из цIалг мишта дар дайнадар цунна. Тешацар из шийна гучох. Маьчеш Iо а яьха мара, хьачуяланзар из цу чу. Дукха лийлар чугIолла хьожаш, зIамигадар а доккхадар а теркалдеш. Юххера а аьлар:\n-Укх чура дIаяха безам багIац са-м.\nШийна хетар, лочкъа ца деш, хьаоалар цо, дика хIама даьча сагаца хьагI лелаяцар. Берашца болх беш вола саг хила а воагIа иштта, нагахьа санна визза хьехархо ше вале. Шийга кхаьча моллагIа дика нахаца декъа кийча яр из кхалсаг. Сурхо тIара цIадоагIаш, «Мархьаба» оалача базар тIа чуайттар тхо. Харбазаш хьаяьнна ха яр из. Коа хьачуэза латтача машена тIара эггара йоккхагIйола харбаз а ийца, тIорми Любовь Сергеевнайга дIабелар аз. Аркъалъяха елаелар хьехархо:\n-Ай, сона ийцай Iа ер?\n-Ийцай, — аьлар аз.\n-ЦIа мишта хьоргья аз ер? — аьлар цо, сона а хетар из езо. Цу наIаргара такси а лаьца, цIайигийтар аз Хилько. Цхьана дIаюаргья вай ер, аьнна, чIоагIа дIавийхавар со а. Бакъда харбаз яа цхьаь яха кхалсаг йолча чувахар нийса кхетадергдацар наха.\nМассехк шера, вIаший тIера долаш, цхьана къахьийгар оаха. Цул тIехьагIа, из дIаяхар ше яхачара дукха гаьна йоацача Наьсарерча № 5 йолча кердача школе. ТIехьагIо из кхелхай аьнна хезар сона. Цу хоамах хинна вас-м ювца а езацар. ХIаьта а фу дергда, Iоажалах кIалхарвала низ болаш кхеллавац цхьаккха саг. Цо хьийга къа дайнадац. Бе-беча моттигашка балхаш деш, шоай гIулакхах дика лоархIабеш, хьабоагIа цо деша а, баха а, дика нах хила а Iомабаь дешархой. Из я-кх хьехархочо йоаккхаш йола сийле. Берашта дIаденна вахар да цундар.\nГIалгIайче дIайодаш я Ерригача Россера перепись


Кедр (лат. Cedrus) — кӀеззиг бен доцу диттийн тобанера баган доьзалера (Pinaceae) дитт. Ӏаламехь тайпанан ареало дӀалоцу къилбан а, малхбален а Лаьттаюккъера хӀордан гуонахьара а, малхбузан Гималайшан а ламанан кӀошташ. ЦхьацӀадолчеран тайпанан векал хилла, даиман сийналаьтта, 40—50 метр лекха долу, баьржина бохь болу дитташ. Чкъор таьӀна-сира, къоначу гӀад тӀехь шера, къеначарна тӀехь этӀна, пелагаш долуш ду. КӀохцалгаш механ кепара, кхоъ я биъ са болуш, онда, Ӏитталуш, таьӀна я сина-баьццарера детин-сира хиллалц, масон а агӀора херонаш йолуш. Патаргаш деха а, доца а ду, тӀеххьарчара яхьа спиралах тера хоьттина кӀохцалг. ХӀу, силамца долун дера, ца дуу цоьсташйолунчара. Ораматашна ца оьшу лакхара охьатаӀийна, дика хи чекхдолу латта; чӀогӀа экама ю лаьттаца хи хоттарна (билгалъяьлларг гималайн кедр (Cedrusdeodara)). Шен декораци бахьанехь а, кедро дегӀдаккхаран сихолла бахьанехь а кедраш мехала ю паркашкахь лело тобанашца а, ша а. башха мехала ю сийна а, детин басахь йолу кепаш.\nКипари́с (лат. Cupréssus) — Кипарисийн доьзалера пирамида кепара я яьржина кондарш йолу, даиман сийна лаьттачу диттех а, коллех а орамат ду. ГӀаш кегийра, къоначу ораматийн механ кепара, ткъа къеначеран — пелакан тайпа, геннашна тӀетаӀийна, гераг юьллучу кепара беа могӀанехь ду. ГӀан тӀехьара агӀон тӀехь дукха хьолахь кхиана, наггахь дика гуш даьттан екхоъ ю. Кипарисаш кхуьу Къилбаседа эхиган субтропикан а, тропикан а климатехь, яьржина Лаьттаюккъера хӀордан йистехь, Ӏаьржачу хӀордан Кавказан бердан йистехь, ГӀирмехь, Сахьарехь, Гималайшкахь, Цийн къилбехь, Америкехь Гватемалера Орегоне кхаччалц. ХӀинца деха кипарисан тайпанаш — дукха шира ду; мацахлера а, церан дика лаьттина бухадиснарш а хаало кхоалгӀачу формацехь. Кипарисаш кхиадо бошмашкахь декорацийн ораматаш санна я кертан метана гуо беш. Дукха хьолахь декорацин керт еш леладо даиман сийна лаьтта кипарис (Cupressussempervirens L.). Доккха хӀудолу кипарисан (Cupressusmacrocarpa) жима барамо таро ло чохь лелон орамат санна иза лелон.\nДитт дахарехь а, оьздангаллехь аНисйе\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Дитт&oldid=6696311»\nТӀаьххьара хийцам бина 2021, 12 октябрь 18:10\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 12 октябрь, 18:10.


Инфоурок › География ›Конспекты›Конспект урока на тему "Элпаш Т,т яздар", (1-ра класс).\nУрокан ц1е: « Йозанан жима а , доккха а элпаш т , Т яздар».\n1алашо: йозанан жима а , доккха а элпаш т , Т довзийтар. Уьш шаьш а , дешдакъошкахь а яздан 1амор.\n1 .Предметни: берашна девзар ду йозанан жима а , доккха а элпаш т , Т . 1емар ду уьш нийса а ,хаза а яздан.\n3. Личностни: берийн алсамбер бу дешаре лаам. Хуур ду вовшашца лераме , г1иллакхе хила. Винчу денца совг1атдарца , диканиг дан 1емар ду.\nГе чохь ц1е йолу аьчкан говр:йол ца йоьху, амма оху, доь?(Трактор)\nМукх ца баабо, шед ца етта, амма\nОхуш ворх1 нох такхадо?(Трактор)\nКуьйгаш дац, когаш бац, амма дедда доьду?(Татол)\nХих кхоьру, амма ша хи чохь хуьлу?(Туьха)\nСо ша ца дуу, амма со доцуш к1езиг х1ума юу? (Туьха)\nЦхьа дог долу ши ваша? (Тукар).\nТ1 еххьий, к1еллий хьаьдда доьдуши эр? (Тукар).\n-Муьлха дешнаш карий вайна ? (Тукар, туьха, татол).\n-Х1ун ду церан юкъара? (Царна юьххьехь ду аз (Т).\n-Муьлхачу элпаца билгалдо аз (Т) йозанехь? (Т элпаца).\n-Бераш , тахана йина де ду шуна уггаре дукха езаш йолчу йоь1ан. Дагахкийта мультикаш. Мила ю иза? (Маша).\n-Шуна лаьий цунна совг1аташ дан? Вай цунна совг1аташ дийр ду. Тахана шуна дела т1едахкарш ду шоколадкаш т1ехь. Шун йиш хир ю дика дешарца шоколадкаш яха. Х1оранна т1ехь далийна ду т1едахкарш. Шайна кхочушдалун дерш къастаде план х1отта е. (Бераша план а х1оттош дуьйцу , шаьш бер болчу балхах лаьцна.\n-Вайна тахана девзар ду йозанан жима а , доккха а элпаш т , Т. Шуна 1емар ду и элпаш хаза а , нийса а яздан. Уьш дешдакъошкахь кхечу элпех хитта а 1емар ду.\n4. Йозанан жима а , доккха а элпаш т , Т довзийтар , яздар.\n-Бераш, шайгара элпаш юкъара схьахаржа зорбанан жима а , доккха а элпаш т , Т . Мичахь хуьлу зорбанан элпаш? (Книгаш т1ехь).\n-Хьанна девза шуна йозанан доккха а ,жима а элпаш т , Т ? Схьагайта.\n-Х1ара йозанан жима элп т ду,х1ара йозанан доккха элп Т ду.\n-Х1ун кхиамаш бехи аша? (Суна девзи йозанан жима а , доккха а элпаш т , Т).\n-Массарна девзин шуна? Юха гайта сунна. Дика ду , Машина цхьацца шоколадка яьккхи аша .\nЙозанан жима элп т яздар.\nУьн т1ехь гойту хьехархочо т элпан яздар.\n-Т1адам буьллу лакхарчу белхан мог1анна т1е. Охьавог1у билгалонна хьаькхначу сизе терра лахарчу белхан мог1анна т1е кхаччалц. Кхузахь лечкъарг юьллуш хьалавоьду , лакхарчу белхан мог1анна т1е кхачале гу буьллу. Гу т1ера чувог1у лахарчу белхан мог1анна т1е кхаччалц. Лечкъарга т1ехула хьалавоьду , лакхарчу белхан мог1анна т1е кхачале гу буьллу, чу вог1у . Кхузахь юьллу техкарг , цунна т1ера д1а тасалург.\n-Д1аязде йозанан жима элп т. Хаза язйинчунна бен юьсур яц шуна шоколадка.\n-Х1ун кхиамаш бехи аша? (Суна 1еми йозанан жима элп т яздан).\nЙозанан доккха элп Т яздар.\nУьн т1ехь гойту хьехархочо.\n-Т1адам буьллу лакхарчу белхан мог1анна г1оьнан мог1анна юккъе. Билгалонна хьаькхначу сизе терра охьавог1у, лахарчу белхан мог1анна т1е кхочуш техкарг юьллу аьрру аг1ор , цу т1ера д1а тасалург. Т1адам буьллу лакхарчу белхан мог1анна г1оьнан мог1анна юккъе. Охьавог1у лахарчу белхан мог1анна т1е кхаччалц. Т1адам буьллу лакхарчу белхан мог1анна г1оьнан мог1анна юккъе. Билгалонна хьаькхначу сизе терра охьавог1у, лахарчу белхан мог1анна т1е кхочуш техкарг юьллу аьтту аг1ор , цу т1ера д1а тасалург. Техула белхан а , г1онан а мог1анашна юккъехула д1а сиз хьо аьрру аг1ор маь1иг юьллуш.\n-Д1аязде и элп шайн тептарш т1е. Хаза язйинунна бенна шоколадка яккхалур яц.\n-Х1ун кхиамаш бехи аша? (Тхуна 1еми йозанан доккха элп Т яздан).\nМассара а цхьаьний олу:\nЭсан кит, эсан кит,\nТапар-тип, Эсан кит.\nЮха х1ораммо, ритм ларъеш, и байташ а йоьшуш (шайн дагахь) кераюккъе байн буй бетта. Оьшучу хенахь (цхьамма а хаам ца бо) массара а ч1огг1а ала деза: «Эсан кит!»\nХьалха Т ахь диллахь,\nМехан накъост хуьлу сох,\nЮххера ца хедаш волу,\nД1ай-схьай и мел леларх.\nТ - нан метта Ш диллича,\nХуьлу сох кегийра ахча.\nЦуьнан метта С ахь диллахь,\nХир сох акха дийнат\nЛелаш долу хьуьнхахь\n-Х1ун ю механ накъост? (Тай).\n-Т элпан меттана ала Ш. Муьлха дош хили? (Шай).\n-Ш элпан метана ала С. Муьлха дош хили? (Сай).\nТАЙ дешан схема басар яр.\n(Берашка д1ало схема. Цара басар йо иза).\n-Х1ун кхиамаш бехи аша? (Аса дешан схема басар йи).\nУьн т1е а яздеш гойту хьехархочо , тептарш т1е яздина а хуьлу х1ора мог1ане дешдакъош.\n-Х1ун кхиамаш бехи аша? (Суна 1еми дешдакъошкахь элп т яздан).\nДешнашкахь элп т яздар.\n-Х1ун кхиамаш бехи аша? (Суна 1еми дешнашкахь элп т яздан).\n-Муьлха элпаш яздира аша тахана? (Элпаш т, Т).\n-Муьлха аз билгалдо Т элпо йозанехь? (Т).\n-Х1ун кхиамаш бехи аша? Хьан гулдина Машина совг1аташ?\n1алашо: йозанан жима а , доккха а элпаш т , Т кхин д1а а довзийтар. Уьш шаьш а , дешнашкахь кхечу элпашца хоьттина а яздан 1амор.\n1 .Предметни: берашна кхин д1а а девзар ду йозанан жима а , доккха а элпаш т , Т . 1емар ду уьш нийса а ,хаза а яздан.\nПознавательни: Берийн алсамдер ду тидаме хилар , ойлаяр. Берашна 1емар ду шарадаш талларца дешнийн хазалла , башхаллаш йовза. Берашна 1емар ду дешнийн схеманаш х1итто. Берашна хуур ду гергара дешнаш довза , церан орам каро.\n1.20 РШ (жоп: ткъарш). 2.\n2. 20 Е С (Жоп: ткъес)\n3. Т (Жоп: тхи).\n-Муьлха терахь ду яздинарг ? (Ткъа).\n-Цунна т1етоха РШ? (Муьлха дош хили).\n-Муха кхета шу ТКЪАРШ бохучу дашах?\n-Шолг1а ребус хьан ялур яра? Берийн жоьпаш).\n-Муьлха дешнаш хили шун? (Ткъарш , ткъес , тхи).\n-Х1ун ду церан юкъара? (Оцу дешнашна юьххьехь хеза аз (Т)).\n-Бераш , вай селхана Машина хаза совг1аташ гулдинера . Вайна дисделира цуьнан дотт1аг1на совг1ат дахьийта. Цундела тахана Маша еана шен доттаг1чунна и совг1аташ гулдайта. Шу реза дуй цу балхана. Х1ун еза чана ? (моз). Вайна Машас деана т1едахкарш мазах дуьзна шелагаш (бочканаш) ду. Х1ора бочканна т1ехь т1едиллар ду. Шайна оьшучулла схьакъастаде шелагаш. Дийца х1ун болх бийр бу аша тахана?\n-Бераш, вай тахана кхин д1а а 1амор ду йозанан жима а , доккха а элпаш т,Т дешнашкахь яздан. Предложенеш а язйийр ю вай.\n4. Йозанан жима а , доккха а элпаш е , Е вовшех хоьттина , дешнашкахь кхечу элпаца а яздар.\n-Х1ун кхиамш бехи аша? (Суна 1еми элпаш т , Т яздан).\n-Х1ун кхиамш бехи аша? (Суна 1емидешдакъошкахь элп Т яздан).\nТ элпах лаьцна байт 1амор.\nТхов т1ехь лаьтташ ю антенна.\nГуш ю иза xlopa денна.\nТ - элп хилла хьаладаьлла,\nДевзи тхуна иза халла.\n-Стенах тера ду элп? (Антеннах тер аду).\n6. 1амийнарг т1еч1агдар.\n-Тракторо болх муха бо? («Тар-тар-тар»)\nХаттар ди ахь, - ло ас жоп, -\nЛаг озийча йолу .... (Топ)\nГ1ара еш и даим лела,\nПарг1атонан хилла эла.\nШен мотт буьйцуш ю и т1улге,\nКерчаш йог1у х1ордан .... (Тулг1е)\nМаха ахь д1аозохь байн,\nТ1аьхьа гlyp ду дедда .... (Тай)\nДагахь велахь хахка дой,\nXIотто дезадоккха .... (Той)\nТАЙ дешан схема басаръяр.\n(Бераша шаьш бо и болх, хьехархочо д1аеллачу схеманашца).\n-Х1ун кхиамаш бехи аша? ( Суна 1еми дешан схема басаръян).\nГергара дешнаш довзар.\nТалла , атта , теллира , дара ,таллархо.\n-Д1адеша и дешнаш. Шина тобане декъа уьш. Муьлха дешнаш далий аша хьалхарчу тобане? (Талла , теллира , таллархо).\n-Муьлхачу билгалонашца далийна аша уьш цхьана тобане? (Церан цхьатера дакъа ду).\n-Муьлханиг ду и? ( Талл).\n-Муха кхета шу ТАЛЛА бохучу дашах? (Талла- иза цхьана х1уманан тидам бар ду, цхьана экханна таллар ду).\n-Муха кхета шу ТЕЛЛИРА бохучу дашах? (Теллина ваьлла бохург ду).\n-Мила ву ТАЛЛАРХО ? (Толлуш волу стаг ву).\n-Муьлхачу дашах схьадевлла и дешнаш? (Талла).\n-Уьш гергара дешнаш ду.\n-Муьлха дешнаш далийна аша шолг1ачу тобане? (Атта , дара).\n-Муьлхачу билгалонашца далийна аша уьш цхьана тобане? (Церан дац цхьатера дакъа).\n-Д1аеша предложенеш. Стенах лаьтта х1ора предложени? (Дешнех).\n-Муьлханиг ду хьалхара дош? Шолг1а? Кхоалг1а?\n-Д1аязъе и предложенеш тептарш т1е.\n-Х1ун кхиамаш бехи аша? (Суна 1еми предложенеш язъян).\n-Х1ун керланиг 1еми шуна?\n-Х1ун дара гуттара дика нисделларг?\n-Хьан гулдина дукха моз?\nDOCX 105.6 кбайт\nВсего просмотров: 374693