Кхузахь шуна Москох яц\nНавальныйс вовшахтоьхначу гуламехь\nНавальный стенна ца оьшу Кавказна?\nНавальныйн аьтто ца баьлла кавказхойн дегнаш эца. Я гIерта а ца гIиртина\nКавказхой ца бахна Навальный президентан харжамашка вуьтуьйтучу кампанин декъа. Меттигерчу жигархоша боху, шаьш кийча ду коррупцина къийса, амма Навальныйн агIо шаьш лоцур яц.\nДахначу кIиранах Оьрсийчуьрчу гIаланийн урамашка бевлира оппозицигахьа болу нах – Навальный ган лаьа шайна президентан гIентахь, бохура цара. Гиначара дийцарехь, полици бIаьстачул кIеда яра гуламхошца – автозакашна чу ца кхийсира тIех жигара хьийзинарш бен.\nПетарбухахь, масала, ши эзар стаг вара протестан гуламехь, ткъа некъан низам дохорна полице вигинарг 38 стаг бен а вацара.\nЭксперташа билгалдаккхарца, «Навальныйна тIаьхьахIиттина нах бIаьстачул дуккхаза а лахбалар дозу кегийрхошна иза коррупцица къийсалуш тарца, амма ца тов царна Навальный-политик».\nИ хьажам бакъбо, масала, вевзаш волчу Дагестанерчу оппозиционеро Исмаилов Марата. «Дахначу шоьтадийнахь хиллачу акцин Iалашо яра Навальный харжамашка витийтар. Суна бен-башха а дац иза, со вац цуьнан агIонча. Цундела ца хIоьттира со нах митинге кхайкха а», - элира цо.\nХьалха хIуьттуш хилла митингаш коррупцина духьало ярхьама яра, боху Исмаиловс.\nЮьстах йисина Навальныйн протесташна Къилбаседа ХIирийчоь а. Цигарчу жигархочо ша балхо лаьцна вара оцу дийнахь, я шена «тема мехала яра аьлла а ца хета», боху: «Харжамашкахь дакъалаца массеран а цхьабосса бакъонаш хуьлда бахахь, со реза ву. Ткъа веккъа цхьа стаг вуьйцуш велахь – хIан-хIа».\nДагестанерчу «Черновик» газетан коьртачу редакторан когаметта волчу Магомедов Мохьмадна а хета, Къилбаседа Кавказерчу бахархошна ца лаьа Навальный президентан дарже кхочийла, оцу бахьанийца ю цуьнгахьа болчу кавказхойн процент лахара, аьлла.\n«Массарна а дагадогIу цо кавказхошна дуьхьал дина къамелаш. «Тоьар ду Кавказ кхаба» цо олуш, хIоранна а хета цо шен цIе йоккхуш санна. Хьаькамаш кхабар дита бохучу маьIнехь цуьнан и дешнаш хиллехь.\n«Навальный» боху цIе хезаш а йоцуш, еккъа коррупцина дуьхьал хIиттош и митингаш хилча, боху Магомедовс, алссам гуллур бара нах коррупцица къийса: «Коррупци Кавказ яьккхина лелаш йолу дела».\nЮьстахара мехкаш кхета, муха еха пачхьалкхан коьрта шахьар, стенах цуьнан самукъадолу я ца долу, амма ца го царна Москох шаьш оьшуш да ву аьлла, боху тергамчас.\nКавказхой дика кхета Медведев Дмитрийна тIехь, бад юкъа а озош, бечу бегашах (коррупцина дуьхьалоечу фондо дийцарехь, цуьнан бедан шенна дина цIено ду), амма дац иза царна беламе, мелхо а дог этIадо оцу хьоло.\n«Кхузахь и «бедаш» дуккха а ю, уьш езачу джипаш тIехь хехкало, иза массарна а го», - боху «Черновикерчу» Магомедовс.\nЦунна хетарехь, Москох бехачу долахошна хаъане а ца хаьа юьстахара нах мел хала бохку, я бала а бац.\n«Кавказ.Реалиига» дийцира журналисто, Дагестанехь могIара хьелаш а дац адамашна, аьлла. «Масала, - боху цо, - ХIинжа-ГIалахь я Дербентехь вехачунна тамаше ду, кран йиллича, цу чуьра охьадеъначу хих ун ца кхеташ ша висича. Тамаше ду серло, ца хедаш, даима а лаьтта аьлча».\n«Адаман бакъонаш цахьешар – иза а ду деза. «Маж ца тайнера, аьлла, полисхочун, де-буьйса а ца лоьруш, веъна, хьан кIант вига бакъо хилар йоккха харцо ю. «Вахабит», «вахабизм» ца юьйцу вай. Вай хьехораш конституцино хьуна делла бохуш дуьйцу хьелаш ду», - билгалдаьккхира Магомедов Мохьмада.\n«Адамашна цхьабосса кхочу бакъонийн тIегIа, иштта хилча адам кхетар ду шен хааршший, къинхьегаммий пачхьалкхана оьшийла. Оьшуш хила веза Iедална массо а, муьлххарг а, ца веза – иза хьакаман гергара вара аьлла-м. Къахьегча кхочуш хила деза адам лакхенашка, иза цхьана «везачу» стеган доьзалера ву аьлла а доцуш», - боху Магомедовс.\n«Дагестанехь нах белало цхьанна митинге вахарна гIуда тоьхна аьлча –доь а доцуш стаг вар кхузахь могIара хилам бу. Ца карадо каш а. Иза стенна бехке хиллера бохург-м хоьттийла а дац», - иштта го Магомедовна шена гонахара дахар.


Францера бусулбанаш саготта бу махкахь Исламах кхерар алсамдаларна\nФранци -- Францин бусулба вовшахтохараллан 27-гIа кхеташо дIахьош Парижехь бусулба духарийн гайтамехь бедаршка хьоьжуш бу зударий, 03Охан2010\nКху кIиранах Францехь, Лион-гIалахь полицино 23 шо долу эскархо лецира, иза меттигерчу маьждигана тIелетар дан кечлуш хила мега аьлла шеко йолуш. Францин чоьхьарчу гIуллакхийн министралло бинчу хаамца, иза аьттоагIор партийн декъашхойн ойланаш йолуш хилла.\nИ жима стаг (цуьнан цIе йоккхуш яц) хьалха а тидаме эцна хилла полицино. Стохка Бордо-гIалахь цо цIе латон мехкадаьтта чохь долу шиша кхоьссина хилла маьждиг долчу агIор. Амма цхьанна а зулам цо долуш дирзина иза.\nФранцин чоьхьарчу гIуллакхийн министралло леррина динчу дIахьедарца, полицино лаьцна волу эскархо ле вина чоьхьарчу талламан коьртачу урхаллан белхахоша. Цунна бехке диллина терроран тIелатар дан дагахь герз латтор а, Делан цIа сийсаз дар а.\nFrance Press агенталло бинчу хаамца, Мархийн бутт чекхболуш и стаг маьждигана тIелатар дан дагахь хилла Лионан дакъа ларалуш йолчу Венисье олучу меттигехь.\nИ тайпа нах алсамбовлуш бу махкахь аьлла хета Францехь бехачу бусулба диндайшна. Иштта Лионерчу доккхачу маьждиган имамо Кабтейн Камала кхайкхам бина Францин Iедалшка, бусулба нахана синтем хир болу гIулчаш яхахьара аьлла.\nКабтейн Камал: «И ун вай цхьаьне дIадаккха дезаш ду. И хаттар кхочуш дан парламентан комисси хIунда ца кхоьллина вай, исламофобина дуьхьал йолу? Бахьанаш вайна хууш ца хилча цунна дарба муха карор ду вайна?"\nМаьждиган тIелатар дан дагахь, тапча а эцна, кечам беш хилла эскархо лаьцначул тIаьхьа чоьхьарчу гIуллакхийн министро Валлс Мануэла юха а билгалдаьккхира Францин Республикан махкахошна мехала долчу хIуманашна дуьхьалваьлла волчу муьлхха а стагаца шаьш кIийсам латтор болуш хилар.\nФранцин Бусулба кхеташонан исламофобина дуьхьал йолчу комитето бинчу хаамца, бусулба нахана кхерамаш тийсаран терахь алсамдолуш ду махкахь.\nЦу комитетан зорбан секретаро Мухьаммад Марвана дийцарехь, цхьаболчу наха кхерамаш тийсина ца Iаш, бусулба нахана хичаш еш меттигаш баьхкина.\nМухьаммад Марван: «Хала хеташ делахь а, хьалха цхьа гуттар а аьрроагIор ойланаш йолчу наха а бен дуьйцуш ца хилла хIуманаш дийцар алсамдаьлла могIарерчу нахана юкъахь а. Цу наха пе биттина ца Iаш, сийсаз а бо бусулба нах, халахеташ далахь а, хичаш а йо царна».\nИ тайпа хIуманаш хила а мега. Делахь а цкъачунна цу кепара хIуманаш ма моттара дукха дац бохуш дуьйцу, масала, Францехь, Страсбург-гIалахь ехачу вайн махкахочо Ларисас.\nДелахь а официалан кепара болчу хаамашца, кху шеран хьалхарчу 6 баттахь бусулба нахаца дин бахьана долуш хиллачу инцидентийн терахь ду 108. Хьалха шарахь хиллачуьнца дуьстича, и терахь алсамдаьлла 35 процентана.\nФранцехь цхьаболчу хаамашца вехаш ву 35 эзар гергга нохчи. Царах дуккха а нах бу маьждигашка лелаш а, шайн духарца а, леларца а шаьш бусулба дин лелош хилар билгалдоккхуш а.\nМел Iаткъам ловш бу и нах шаьш лелош долу дин бахьана долуш аьлла, хаьттира оха Маршо Радион аналисте, дуккха а шерашкахь Парижехь вехачу Вачагаев Майрбеке.\nФранцин Бусулба кхеташонан исламофобина дуьхьал йолчу комитето кечдинчу рапортехь аьлла ду, дукхах йолчу бусулба нахаца хилла инциденташ йоьзна ю церан бахамах цIераш тийсарца а, бусулба нахах летарца а, уьш, маьттаза бага а етташ, сийсаз барца а аьлла.\nРапортан авторша дийцарехь, дукхах долу цу тайпа девнаш хилла пачхьалхан урхаллашкахь а, цхьацца юкъараллин меттигашкахь а, зударша юьхь къовлуш долу духар лелор бахьана долуш.\nИштта исламофобина дуьхьал йолчу комитето дийцарехь, бусулба зударш и духар доьхна хиларна 9-зза дералла гайтина махкахь кху шеран цхьана Товбеца баттахь.\nОццу баттахь Францин чоьхьарчу гIуллакхийн министро Валлс Мануэла емал дира бусулба нахана тIехь цу кепара ницкъ бар алсам далар, дин бахьана долуш нахана тIелетарш деш болчу нахаца, луьран кIийсам латтор бу махко аьлла.\nАмма цо элира, салафиташ бохучу нахана исламофоби совгIатана Троя-махкахь йитина говр ю, царна пачхьалкхехь лела низамаш дохо бахьана луш йолу аьлла.\nВачагаев Майрбек масийтта шо ду Францерчу цхьацца дешаран хIусамашкахь лекциш йоьшуш волу. Цо иштта дуьйцу циахь шена гуш долчу суртах лаьцна.\nДелахь иза дац бусулба нах халонашнца ца Iиттало бохург бохуш, кхин дIа а дуьйцу Вачагаев Майрбека.\nФранцерчу нохчашна юкъахь дуккха а бу цигарчу юкъараллехь шайн меттиг а, болх-некъ а карийнарш. Вачагаев Майрбека дуьйцу вайнехан цу махкахь баха болчу аьттонех лаьцна.\nФранци а, кхин йолу а Малхбузера пачхьалкхаш юьйцуш Оьрсийчоьнан зорбанан гIирсаша, тIкъа царна тIаьххье вайнаха а сурт кхуллу Малхбузе хIинц-хIинца йоьхна дIаер йолуш санна, цигахь массо а зуда а, боьрша стаг а вовше маре вахана, иман а, гIиллакх а, адамалла а доцуш бисинча санна. Мел бух болуш бу и кхетам? Дуьйцу Вачагаев Майрбека.\nВачагаев Майрбек 4\nФранцузаш шайн орамаш диц дина бохучунна а реза вац Вачагаев Майрбек.\nВачагаев Майрбек 5\nКху тIаьхьарчу шерашкахь Францин парламентан депутаташа цхьамогIа низамаш тIеэцна, шаьш бусулба дин лелош хилар гойтуш болчу нахах хьакхалуш долу. Иштта 2004-чу шарахь цара дихкира пачхьалкхан школашкахь динца йоьзна симболика лелор. Цу юкъахь дара бусулба кепехь коьртахь йовлакх лелор а.\nТкъа 2011-чу шарахь дуьйна Францехь юкъараллин меттигашкахь мегаш дац ерриг а юьхь къевлина лела. Цхьаболу булсулба нах дуьхьал бу цу низамашна.


Ламаз карара далар тIехь шеконаш хилар - 26 хьадис - Iумдатул-ахькам - Хьадис - Динул-Ислам\nIабба́д ибн Тами́ма дийцина, IабдуллахI ибн Зайд ал-Ма́зинийгара схьа (Дела реза хуьлда цунна), цо элира аьлла: «Пайхамаре (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) цхьана стагах лаьцна латкъам бина хиллера, ламаз деш волуш цхьа хIума (меттах йолуш санна) хетало цунна аьлла. ТIаккха Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) элира:\n«Ламазера дIаве́ра вац иза шена гIовгIа хаззалц йа хьожа яъалц».\n- Ламаз карара далар тIехь шеконаш хиларх лаьцна дерг ду хIокху хьадисехь дуьйцург.\n- Ламаз эцначул тIаьхьа цхьаволчунна хеталуш хила тарло шен мох бо́луш санна, цхьа хIума меттахйолуш, шен ламаз духуш, билггал хилларг хIун ду а ца хууш. Иштта и хIума хуьлуш волчу цхьамма латкъам бина хилла Пайхамаре (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна), ша́ ламаз тIехь волуш цхьа хIума меттахйолуш санна хетало шена, мох бо́луш санна, иштта хIума хилча хIун дан деза ша́ аьлла. Нагахь санна хьайна билггал хьайн ламаз карара да́лар ца хаалахь, масала гIовгIа хазарца, йа хьожа ярца, йа цхьана кхечу агIор, хьайн ламаз тIера дIа ма ва́ла аьлла цуьнга Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна), шеко кхоллаеллера аьлла ламаз карара ца долу, билггал долу цхьа хIума хилла дацахь, цундела хьайн ламаз кхочушде аьлла цо.\n- Билггал ша́ ламаз эцна хилар хууш делахь, тIаккха шеко кхоллаеллехь, ламаз дуьйхира-те шен йа ца дуьйхира-те аьлла, и шеко йоцуш санна ю, йа оцу шеконе хьежа ца оьшу, цхьа билггал долу хIума шена гучудаьлла дацахь. ХIунда аьлча, хIокху хьадисера Iеламнаха хIоттийна бакъо йолу дела: шеконо билггал долу хIума дIа ца доккху. Билггал хууш долу хIума дIадаккхархьама билггал долу хIума хила деза. Цундела, ша́ ламаз эцна хилар билггал хаьа цунна, дуьйхира-те йа ца дуьйхира-те аьлла шеко кхоллаелла цуьнан, оцу шеконо ламаз доьхна ца хуьлуьйту, цундела цуьнан ламаз керахь долуш лору, цундела цо юха керла ламаз эца ца деза. Бакъду, ишттачу хьолехь ламаз эцча дика ду, делахь а важиб дац иза, эцар декхар дац.\n- Шен ламаз доьхна хилар шена билггал хаахь, тIаккха ша ламаз ийцира-те йа ца ийцира-те аьлла шеко хилахь, ламаз эцна лорур дац, хIунда аьлча билггал хууш дерг ламаз карара даьлла хилар ду, ткъа эцар билггал хууш-дагадогIуш дац, цундела ламаз эца деза ишттачу хьолехь.\nИштта и санна ду цунах тера долу кхидерг а, масала, зуда йитинера-те ша́ йа ца йитинера аьлла шеко елахь, иза йитина хилла лорур яц, хIунда аьлча билггал хууш дерг иза зуда хилар ду, ткъа йитина хилар билггал дерг дац, шеконехь дерг ду.\nЛамаз тIехь волуш, кхо ракаIат дира-те ас йа диъ дира-те аьлла шеко кхоллаелча, кхоъ дина лорур ду, хIунда аьлча шеконехь дерг доьалгIаниг ду, ткъа кхоъ дина хилар билггал хууш ду, цундела и шеконехь дерг доцуш санна лорур ду.\n- Ламазера аравала мегар дац шеко кхоллаеллера аьлла, цхьа билггал долу хIума шена гучудаьлла дацахь.\n- Мох ба́ларо ламаз дохош хилар девза вайна хIокху хьадисера.\n- Хьехор а, дийцар а, алар а эхь долу дешнаш ца алар, ца дийцар, ца хьехор дика хилар го вайна оцу хьадисера, церан меттана цхьа кхидолу дош лелор дика хилар го вайна.\n- Шена оьшучух а, хаа дезачух а лаьцна Iеламстаге хаттар дика хилар девза вайна оцу хьадисера.


Университетан студентийн кисана шаьш ца кхийда аьлла доьшийлан проректоро\nНохчийн пачхьалкхан университетан куьйгалло жоп делла, шайн студенташкара ахчанаш чусецадо аьлла, дехкинчу бехкашна. "Чечня Сегодня" агенталлан корреспонденташа къамел дина доьшийлан хьалхарчу проректорца а, студентийн профкоман куьйгалхочуьнца а, студенташца шайца а, яздо меттигерчу хьосто.\nШи де хьалха Интернетан машанехь керла хаам баьржира- нохчийн студенташ меттигерчу Iедалша коррупцин системи юкъаийзабо аьлла.\nНохчийн пачхьалкхан университетан хьалхарчу проректоро Киндаров Заура дIахьедина агенталле, оцу информацино ша цецваьккхина аьлла.\n"Тхан университетехь цкъа а ца хилла проблемаш берийн ахчанашна тIехула. ХIора догIучунна дIакхачадо оха и стипенди, цаьргара иза схьадаккха цхьаннен а бакъо яц. Тхуна кхоьллина эладитта ду иза, и долийнарг жоьпе озо кийча а ду тхо. Тхо тешна ду, тхан доьшийлан имидж талхорхьама йолийна провокаци ю иза аьлла", - дIахьедина Киндаровс.\nИнформационан технологийн факультетан 4-чу курсехь волчу студентийн профкоман куьйгалхочо Тукаев Ахмада а тIе ца дитина дешархойн кисана кхийда бохург.\n"Ас болх бечу а, доьшучу а юкъанна цхьана студенто латкъам бина бац, шен стипендин цхьа дакъа чусецадо аьлла. Суна хетарехь, тхан доьшийлех бIаьрг бадийта, цхьана Iалашонца долийна эладитта ду хIара", - аьлла Тукаевс а.\nКху деношкахь Маршо Радионо гочйира "Кавказ.Реалии" портало зорбане яьккхина "Мила ву Нохчийчуьрчу студенташкара ясакъ йоккхург?" аьлла артикл.


Туркойчоьна а, Оьрсийчоьнан а байракхашна юкъахула чудогIуш ду кема.\nКхул хьалха Гуьржехаца Оьрсийчоьнан дов даьлча цигарчу нехчанаш а, чагIар а санна, Балтикерчу пачхьлкхашца ийгIича цигарчу шпроташ санна, Молдавица галмарзахалла хилча цигара чагIар санна, ткъа Украиница тIом баьлча цигара кампеташ санна, Туркойчуьра сурсаташ Оьрсийчохь лелачу лакхарчу стандарташца догIуш ца хиларх кхетта цу пачхьалкхан лакхара куьйгалла.\nЮьртбахаман министро Ткачев Александро динчу дIахьедарца, Туркойчуьра схьадохьучу сурсатийн мел кIезга а I5 процент кхачаме дац, масех де хьалха царна ала хIуммаъ ца хиллехь а. Цкъачунна официала туркойн даарш Оьрсийчу дар дихкина дацахь а, амма, хетарехь, цу тIе доьдучух тера ду шина пачхьалкхенна юккъера хьал.\nИ хьал цу тIехь дIадерзахь дика дирзина лара догIу дуккхаъчу Малхбухерчу тергамхошна хетарехь. ХIунда аьлча, Туркойн стигал ларйаран ницкъаша оьрсийн бомбешетташ долу кема чудаийтаро Путинна шена тоьхча санна, иза оьгIазвахийтина а, вохийна а хиларна, гергарчу хенахь шина пачхьалкхан юкъаметтигашна вуно гIон тIеIаткъам бина ца Iаш, Оьрсийчоьнан, йоллучу Малхбузенан юкъаметтигаш холчу йаха там бу, къаьстина, Шемарчу хьолаца долчуьнна а, ДаIиш тобанца къийсам латторехь а.\nИза цу тIе ца далийта, Малхбузено кху сохьтехь Путинца дерг къастон деза, ша могуьйтур дерг а, доцург а Оьрсийчоьнан президентана кхеташ дIа а хоуьйтуш аьлла тешна ву, масала, Iамеркерчу Financial Times газетин колумнхо Стивенс Филип.\n„Оьрсийн некъахойн кема Мисрехь чудаийтаро а, Шемин-Туркойчоьнан дозанехь оьрсийн бомбеш етта кема дожоро а, ткъа иштта ГIирмехь серло дIаяккхаро а Путинан сонталлех мелла а сирдаьккхина, Оьрсийчоьнан позицеш мел гIийла ю бохург а гойтуш“, - аьлла яздинера цуо, цу хьолах пайда а эцна, Малхбузено Путине Шемара шен эскарийн дакъалацар сацадайта а деза, ткъа иштта Путинс шена Украинехь луург делон бакъо Шемахь ша накъосталла дарца цхьаьнадоза гIортар тIедита а мегар дац бохург тIе а тухуш.\n„Путин Шемахь ша Малхбузенца цхьаьнаболхбар Украинехь шен леларш магорах дохка гIерта, иза катастрофе боьду некъ бу“, - аьлла тешна ву Стивенс.\nШен рогIехь The Wall Street Journal журнало яздо, Кремл хIинца Эрдоганна хIуьттаре ярхьама Туркойчохь „Украинера сценарий“ кхолла гIорта мега бохуш. И бохург ду, оьрсийн Iедалша Туркойн урхаллина дуьхьал болчу кхурдошна герзанца а, ахчанца а гIодан долон мега, царна Анкарах дIакъаста аьттонаш а беш. Шемахь оьрсаша иштта а – вуьшта а Туркойчоьнан дозанашкарчу меттигашна бомбеш етташ а ю.\nПолитологна Чапханов Русланна хетарехь, гаррехь кхурдой беха лаьттанаш Туркойчоьнах къасто гIорта Кремл йоьхьур яц, ткъа къайлаха-къулаха кхурдошна гIо Оьрсийчоьно хьалха дуьйна деш ду.\nЧапханов Руслан: „Кхурдошна Советийн зама йолуш дуьйна къайлаха, официала доцуш гIо деш яра Оьрсийчоь, иза цара хIинца а до. Амма гаррехь царна гIо дан хIуттур яц Кремл, хIунда аьлча Туркойчоьнна тIехьа лаьтташ НАТО тIеман альянс ю. Суна хетарехь, Шемахь Туркойчоьнан интересаш юйла а хууш, и интересаш Оьрсийчоьно ларйийр ю аьлла хета суна“.\nЦу юкъана шина пачхьалкхан куьйгалхойн, туркоша оьрсийн кема чудаийтича дуьйна схьа къамел хилла дац. Хууш ма-хиллара, Оьрсийчоь Анкарано ша кема чудаийтарна Кремл къинтIера яккхийта лууш ю, ткъа туркойн урхалло дIахаийтина шаьш бехказлонаш йийр яц аьлла. ПIераскан дийнахь Эрдогано меттигерчу телевизионехула дичну дIахьедарца, Анкарана Москохаца юкъаметтигаш талхо ца лаьа, амма Оьрсийчоьно кхин дIа цIарйца ловзарш ца лелийча бакъахьа хета цунна.\nОьрсийчоьнан тIеман кема шаьш чудаийтина хилар даре дина Туркойчоьнан Iедалша\nТуркойчоьнца юкъаметтигаш талхар уггаре хьалха бIостнехьа дерза мегаш ду Оьрсийчоьнан бахархошна\nОьрсийчоьнца юкъаметтигаш талхо лууш яц Туркойчоь\nНАТО-но гIортор йина Туркойчоьнна\nТуркойн куьйгалхшна реза вац Путин\nШемарчу оппозицина кхин дIа а гIо дан дагахь ю Туркойчоь\nТуркойчуьра юург-мерг а, бедар а, туризм а, гIишлош а, дIаьвше лерина Оьрсийчохь.\nШайн юкъаметтигаш Путинца йийцаре ян дагахь ву ЭрдохIан\nШайн кеманашна дуьхьал Шемахь ракеташ яхарх варе йина Оьрсийчоь ЭрдохIана


...ХIетте а уггар а, уггар а ю Нохчийчоь...\n...ХIетте а, уггар а, уггар а ю Нохчийчоь\nКху деношкахь Москох Нохчийчоьнан омбудсмено бакъонашларъярхойн Координацин кхеташонца цхаьанкхетча дIахьедина, Оьрсийчоьнан субъекташлахь заьIапхошна лерина уггар а тоьлла, эвсара хьелаш кхоьллинчу кхаа мехкашлахь Нохчийчоь ю аьлла.\nХIинццалц схьа даим а шайна Iедалша ца ечу тергонна а, чу-ара дийла боцчу аьттонех хаддаза дуьйцучу заьIапхойн дахарехь дикачу агIор хийцамаш хилла - те аьлла, Маршо Радионо хаьттира, махкахь гIудалкхчохь бисинчу нахе.\nНохчийчоьнан бакъонашларъярхочо кхачо йоллуш аьттонашкахь бу инвалидаш бахахь а, Теркйистерчу Мурадов Бауддин дахаран хьелашкахь хийцаделла кIад а дацара.\n" Чу-ара вала а некъ бац, бакъдерг аьлча, со суо волчахь ас мел а меттиг тобина сайна. Вуьшта, Дала делла хIума дац, хIара ду аьлла. Воккхавен гIуллакх дац! Я луш хIума я яц, я деш хIума а дац. Кху шарахь санаторий ваха путевка эца дагахь кехат чуделлера ас, я путевка а яц, я воьдий хьо аьлла хоттуш стаг а вац".\nМахкарчу заьIапхойн лан дезачух дуьйцуш, Соьлж-ГIаларчу вахархочо Исрапила кхи башха даккхий дезарш а ца доьхура шаьш Iедале элира, чу-ара валарца хуьлу дуьхьалонаш ястар бен.\n"Гуттар петар чохь Iийча инвалидан цамгар кхин а чIагIло, аравала лаьа, гергарчу нахе хьошалгIа ваха лаьа, чу-ара вала аьто ца хилча, гуттар а хала хуьлу тхуна. Сайна цхьана агIор дуьхьало хилча, дог этIа сан, цамгар тIетаьIа.\nЖимма хила ма деззара хьелаш хилча, чIогIа атта хир дара. Кхечу пачхьалкхашкахь инвалидийн дахаре хьаьжча, кхузахь дахар дан а дац заьIап нехан. Аравала аьтто болуш вац иза. Жимма тхуна терго йича, тхан дахар мел а самукъане хир дара", - аьлла, дерзийра Исрапила шен къамел.\nМаршо Радион Нохчийчуьрчу фотокорреспондентан суьрташа а гойту, Нохчийчохь мел аьттонаш бина Iедало заьIапхошна.\nДелахь а, бахархой-м дIабоьлла, махкарчу Iедало а, цунна тIехIоьттинчу Кремло а кест-кеста Iорадохучу Нохчийчуьрчу бIаьрлачу хиламех зевнечу дIахьедарех.\nЕаридийнахь мехкан куьйгалхочо Кадыров Рамзана дIакхайкхийра, махкахь пайдаоьцу оьрсийн а, нохчийн меттанаш цхьатеррачу барамашкахь хьоьхуш ду аьлла.\nДуккхаъчу зорбанаша дуьйцу, оьрсийн къоман векалшна эшам бо Нохчийчохь бохуш, аьлла Кадыровс. Ма-дарра дийцича, бухера дуьйнна бакъ дац и, хIунда аьлча, ша латтош ю боху мехкан куьйгалхочо, школашна а, лакхарчу доьшийлашна а лерина программаш хIитторна тIехь терго.\nДолу сурт ма-дарра гайтархьама, Маршо Радионо хаьттира Соьлж-ГIаларчу а, ярташкарчу а меттанийн хьехархошка, цхьана кIиранчохь маса сахьт ду оьрсийн а, нохчийн а меттанашна дIасадекъна.\nЦара бахарехь, 5-чу классехь оьрсийн меттан 5 сахьт ду, литературан 3 сахьт.\nТкъа нохчийн маттана кхаьчнарг 3 сахьт, литературана 2 сахьт.\n9-чу классашкахь оьрсийн меттан сахьташ кхи а алсамдаьхна. Мотт хьеха делларг 6 сахьт ду цу классашкахь, литературана 4 сахьт.\nНохчийн меттан а, литературан а шишша сахьташ бен дац.\nОцу масалша а гойту, муьлхачу матто лов гIело.\nИшта-м байначу баттахь регионашкарчу экологин ситуаци теллича, Iаламан министралло хIоттийначу рейтингехь 8-гIа меттиг дIалаьцна Нохчийчоьно, экологи вуно дика хиларца.\nЦхьана агIор аьлча, махкахь болх беш яц цхьа а химин, газан завод а, я фабрика а. ТIаккха ца хуьлийла а дац экологин хьал дикачу жамIашкахь гайтина, аьлла хетар дара...\nАмма тIеман шерашкахь Оьрсийчоьно эксперименташ а еш, Нохчийчохь ца дасош герз, бомба, ракета дитина цахиларо а, оцу дIаьвшех хIинца а цIандаза дуьсу дозанаш а дийца даьхча, шеконаш кхоллало.\nБIаьсте тIе мел кхочу боллу мохк ара а баьккхина, Iедало субботникаш кхийкхош, нораш хьекхийтарх, латталур яц экологи. Бахархоша шаьш далха а деш, Нохчийчохь хиш ду Iаламат боьха, луьттургах чекх ца даьккхича, мала а ца тарлуш. Цундела ду - те махкахь пехийн, чуьйрийн даьржина лазарш?\nДелахь а, тонка уьйзурш кIезиг хилла Нохсчийчохь.\nРоспотребнадзоран жамIашца, Нохчийчохь къаьсттина лахара ду туьканашкахь цигаьркаш оьцучийн терахь.\nТонка узурш бацахь а, тоьар ду кху цхьана шарахь махкарчу Iедало мел лаьцна наркотикех а, психотропан препаратех а пайдаоьцурш. Меттигерчу телевизионан эфирашкахь хIора сарахь гойтура церан яххьаш, тайпа-тукхумехь мел верг схьа а гулвой.\nИшта-м пачхьалкхехь ешархой уггар дукха болу регион ю аьлла, бутт хьалха "Оьрсийчоьнан Почтано" билгалъяьккхира Нохчийчоь.\nГазеташка а, журналашка а базбеллачу нехан терахьаш дуьстича, къастийна шаьш боху цара.\nМаршо Радионо шен ладогIархошка а, ешархошка а хаьттича гучудаьлларг вуно морзах дара. Пенси схьаэца я коммуналан ял дIаяла дахча, нуьцкъаша коча духку шайна газеташ, журналаш элира Маршо Радионе Соьлж-ГIаларчу пенсхочо Ахмадов Супьяна.\nТIаьххьарчу шерашкахь ша дитина газеташка язвалар, амма шеко ю шен, бахархой зорбанашка язло бохучух элира 40 шарахь гергга журналистикехь ваьцначу Iайндис: "Ас 2015-чу шарахь дитира газеташ, журналаш яздар, стенна аьлча, уьш шен хенна дохьуш а дацара, даима а тIаьхьаваьлла лела дезара".\nШун гергарнаш язбеллий газеташка аьлча, царна уьш хIун ю ца хаьа, хабар ду хьуна оццул наха газеташ яздо бохург элира Iайндис.\nИшта-м депресси хIун ю ца хаьа нохчашна. Къаьмнийн медицинан - талламан психиатрин, наркологин центран статисташа хIоттийначу тептарехь уггар а кIезиг бу Нохчийчохь гIайгIанаша а, баланаша дог таIийна нах.\nЦундела, хIун дан деза депресси герга ца яийта аьлла, гонахарчу регионашна яла рекомендацеш а ю цигарчу Iедалхойн.\nЗорбан министро Умаров Джамбулата Оьрсийчоьнан мехкашлахь Нохчийчоь уггар а позитиве регион ца хуьлийла а дац аьлла, хьехамаш бира телеэфирехь.\n"Ша шена чохь къовлавелла Iен мегар дац стаг. Ирсе хила дукха ахча ма ца оьшу. ДогIаьржа хила ца веза хьо, дикане кхийда а веза хьо. ТIаккха политикехь а дерриг дIанислур ду, хьан финансашца а гIуллакхаш толур ду", - аьлла Умаровс.\nИшта-м, министро бохучунна тIе а тайна, тоьшийла а дац, цунна ша седа-жайна хьожуш хетарх а.\nКху аьхка дуьйна Соьлж-ГIалахь тIепаза вайначу иллиалархочух Бакаев Зеламхех дуьненчуьрчу зорбанаша дуьйцуш, и башха даккхийчех а ца хийтира цунна.\nЦул совнах, "кеста схьагучувер ву, ша тIехьерчийначу декхарех ведда лелаш ву иза" аьллера цо.\nТкъа тахана пхоьалгIа бутт а бу гергарчарна шайн вайначуьнгара кост кхачанза.


Юьхь еша No9, 2014 шо\nЮрт, Евгенийс 1овшург г1айг1а,\nМеттиг яра башха тайна;\nКоьрта долчух бийриг тоам,\nВеха верг, беш цуьнан кхоам.\nДайн и ц1ено – юьстах, маьрша –\nГуно лардеш мехех аьрха,\nДара хи т1ехь. Гергахь гуш\nКхуьуш къорза, архь а луш,\nБецаш; ялташ, дашо, хьийна;\nУллехь – ярташ; даьхний тийна\nДежаш аренашца деха;\nТкъа и учи готта шоръеш,\nГуора йоккха, тесна беш,\nОйлане дриадаш2 еха.\nХаза ц1ено – эгал тайна,\nДинарг дан ма-дезза, деш,\nДара онда, синтем байна, –\nХьакъ шираллин безам, теш.\nДуьйшийлаш – шайн лекха тхевнаш,\nХьешан чоь – к1аденах пенаш,\nШайна т1ехь – паччахьийн суьрташ,\nКхийран пилташ лаьцна куьркаш.\nХ1инца ерриг тиша, эшна,\nХ1унда ала хаац суна,\nАмма доттаг1на сан, тешна,\nДара и хьал хийра, хьуна,\nГарна и са доккхуш деха,\nЧоьнаш хиларх шира, меха.\nИза 1ара, чоь магийна,\nЮьртан къано веха 1ийна,\nСте дог1ахо3 к1езга хьоьстуш,\nКорехь лаьтташ, мозий хьоьшуш.\nДерриг оьшург: ножан ц1енкъа,\nИшкапаш, стол, диван тоьлла,\nТоммаг1а цхьа-а доцуш шекъан.\nОнегина ишкапаш йоьллу:\nХаржаш лору тептар – х1ара,\nД1огахь – цхьа мор маларш тайна,\nК1удалш, мутт чохь 1ежан – шайна,\nКхузахь хенан рузма дара:\nКъано, белхаш болуш дукха,\nГан кхи жаргаш хилац мукъа.\nЦхьа-а да воцуш бахам къийса,\nДукхах дерг хан яйа шорта,\nЕвгенийс цкъа лазби корта,\nКерла низам х1оттош нийса.\nШен маь11ехь хьекъалча – буо,\nГ1ело ваттан ширачу\nБайчу болца хийци цо,\nХуьлуш лайшна дика 1у,\nАмма воцуш шена реза\nЛулахо, са-а ч1ог1а йиэза,\nЗуламхо кхайкхориг и,\nВуьшта воьлуш цунах кхи,\nЭххар наха, цхьа барт хилла,\nИза лери букъарш тилла.\nЮьххьехь цунна хьеший ихи,\nТкъа уьш цуьнан амалх кхии,\nДехьахула шайна гича\nЦунна х1оттош бекъа сиха,\nХазарца геннара г1овг1а,\nХьешийн г1удалкх йог1уш новкъа,\nИ ца дезна, цара яй\nУьйр хадийра цуьнца шайн.\n«Вац и дешна; ву и терге;\nФармазон4 и, молург хийла\nЦ1иэ чаг1аран стака дийнна;\nЭманийн куьг ца до тергал;\nХ1аъ-с я х1а-х1а-с дац-кха парз5».\nИ юкъара дара арз.\nТкъа цу муьрехь юьрта ц1а\nКерла да веара х1етта,\nНахана ша-а вуьйцуш 1ан\nДуьлуьйтург «г1алаташ» т1етт1а:\nВерг Владимир Ленский ц1арца,\nЦ1ена геттингхо верг дагца,\nТовш верг, воьлларг адам тига,\nКант верг веза, байтхо дика.\nГерманера ц1ехьа шен\nЦо 1илманан беа стоьмаш,\nМаьрша ойла, довзац г1оьмаш,\nАьрха са, цхьа тамаше,\nСуй-дош, хала цкъаццкъа кхета,\nIаьржа месаш, белшех кхета.\nВуо эвхьазалло дахаран\nЧовхоза ша-а долу дела\nЦуьнан са, и бевзарг мела,\nУьйренех, там хилла, дара;\nДаг чохь – к1езга довзархо –\nIалашо кхобура цо;\nДуьненан и кхаъ-са, г1овг1а\nДара цунна тайна, ховха.\nМерзачу ойланца, тов,\nЦо тедора деган ов;\nВайн дахаран лехам боккха\nЯра цунна къайле токх, ткъа\nЦуьнца гуш хазаниг шорта,\nЦо кегбора цунна корта.\nИ тешара хьоме са\nШех схьакхетар хиларх цкъа,\nГ1айг1ано ша-а дууш къиза,\nХ1ара ларвеш хиларх иза;\nДоттаг1ий шен хиларх, ала,\nКийча биэкъа шеца бала,\nШаьш ца кхоош, зулам цара\nЮхатохарх, бевлла ара;\nНехан хиларх кхолламо\nКъастийна доттаг1ийн гуо;\nЛийрбоцчу цу гоно, маьрша\nОхьахоьцуш з1аьнарш аьрха,\nХьостур хиларх мацца вай,\nЯл луш, марздеш дуьне к1ай.\nЦуьнан кхехкар, вагар шех а,\nЙоле болу ц1ена безам,\nЦ1е езаран и ов-лехам –\nДара ц1ий т1ех дохуш марса.\nКхирсти иза, лира – карахь,\nШиллеран, Гьотенан махкахь,\nБайталлинан ц1аро церан\nСа дохуш юкъ-кара хьера;\nИсбаьхьаллийн аз и зевне,\nЦо марздира, воцуш девне:\nЦо эшаршкахь, хууш стенна,\nСинхаамаш бийци денна,\nСатийсаман кхаъ-шовкъ йийци,\nАтталлех дог кхиош, ийци.\nБезам базби, т1ера – цхьанна,\nЙиш а локхуш цунах ц1ена,\nОйла санна йоь1ан-стеган,\nБеран г1ан а, бутт а санна,\nБуо г1амаршкахь стиглан беха, -\nТеш къайленийн, синойн нехан.\nДалхи къастар, ткъа и г1айг1а,\nЦхьа-а а доцург, дохкан д1а а,\nАл-зезаг ма далхи аьхна,\nПачхьалкхаш ма ялхи ваьхна,\nХийла тийналлин ша-а – баьрччехь,\nВилхинарш, хи оьхуш б1аьргех;\nДахар айпе далхи цо –\nБерх1итта шо кхаьчначо.\nЦхьаллехь, и Евгений веккъа\nКхетар волуш пох1мех шен,\nЛуларчу хьоладайн кхехка\nТойнаш и ца вора те;\nИ уьдура церан г1арх а .\nНийса къамел дахарх церан:\nМангал тохарх, чаг1ар дарх а,\nЖ1аьлех, гергарчарех шера\nДацара хааршна къегаш\nЯ байталлин богуш суй,\nИра долуш, хьекъал лепаш\nЯ маттана говза, дуй;\nЦеран зударш, бе уьш декъал,\nЦа гойтура оццул хьекъал.\nЛенский вара товш а, вехаш,\nМассанхьа т1елоцуш, бешаш;\nИштта ду-кха г1иллакх юьртан:\nШе-шен йо1 ган лаар цуьнгахь,\nСтагехь, волчу ахъоьрси;\nШа-а чукхаьччохь х1уттур и\nШен цхьа-а вахар г1ийла дийца,\nДагахь санна и хьал хийца;\nСамар6 йолчу и ма кхойкху,\nДунаь юлу дотта чай;\nЦуьнга олу: «Сема, х1ай!»\nЭццахь гитар схьа ма бохьу:\nИза булу белха, далхо:\nВола ган сан петар дашо!..\nЛенский, доьзал мохь буй хууш,\nЗуда яло вацар сиха,\nОнегин и вара лууш\nВовза шена кхоччуш дика.\nУьшшиъ – герга. Тулг1е, т1улг а,\nЙоза, байт а, ша а, суй а,\nБоцуш оццул къаьсташ, шуна.\nЮьхьанца башхалло церан\nУьш ца буьтур парг1ат къера,\nТ1аьхьа ийра; амма т1аккха\nУьш оьхура чуьучча дукха,\nДе ца дуьтуш ца гуш даккха.\nИштта хьеший (ала – сан)\nБолх бацарна шайн кхи бан.\nДоттаг1алла вайн ду шийла,\nЛарам ца беш вовшийн хийла,\nКхиберш вай ма лору шаннаш7,\nТкъа ваьш вай ма лору цхьаннаш.\nВай ду дагахь Наполеонаш;\nШи ког дийнатийн милионаш –\nВайна цхьа г1ирс ма бу белхан;\nСинхаамна вай ду хийра.\nГ1оле вара вайл Евгений;\nАдамаш довзарх а т1ех цхьа,\nВацарх а ша-а царна т1ера,\n(Низам – цхьаъ, ткъа дахар – кхи)\nИза вара цхьаберш къастош,\nШиэлахь церан хьежам хастош.\nЛенскийс дуьйцуш, воьлур иза.\nБайтанчин и къамел-айам,\nХьекъал, бовзац 1ехам къиза,\nБ1аьрех богу и суй-г1аттам, –\nОнегинна тан ма тара;\nИза кхоош, и ма 1ара,\nШога дош шен даг чохь кхобуш,\nСтенна оьшу аса бохуш\nЧовхо там берг боккха цунна,\nIовжам бовза вац и гена,\nТкъа вехийла и цкъачунна,\nДуьне хеташ совг1ат шена;\nАьрхалла къоначу шерийн –\nОв вай ловриг, долуш кегий.\nИ шиъ гора къуьйсуш сов\nЯ цхьаъ воьлла цхьаьна тига:\nТукхамийн и барташ, тов,\nСтом 1илманан, вуо а, дика;\nЦара дехкарш б1аьшерийн,\nИ къайленаш буо кешнийн,\nКъиза кхоллам, дахар вайн\nДай дуьллура кхеле шайн.\nБайтхо, кхехкаш, олург – дагахь,\nЕша х1уттур, вицлуш наггахь,\nНеврера поэмийн кескаш,\nГ1иллакхе Евгений, ийна,\nШа-а цакхетарх, д1а ца къехкаш,\nГуш ладуг1уш к1анте тийна.\nАмма шовкъаша, к1еж аьрха,\nЦа буьтура уьш 1ан маьрша,\nЕвгенийс шаьш юьйцурш шера,\nУьш тасарна волуш къера,\nЙийцарх дог ца х1уттуш те:\nИрсе лайнарг церан к1амдарш,\nУьш йитинарг, лаьрра цамгарш;\nУьш цалайнарг кхи а ирсе,\nУьйр ч1аг1йинарг къастарца,\nДов малдинарг кхардамца;\nХьеший, эма уллехь – шена,\nСинош даьхнарг, г1ийрат – гена,\nТкъа ларбинарг шен дайн бахам,\nХиина бан цуьнан т1алам.\nЯл-тийналлин байракх лаьцна\nХ1иттича вай цунна буха,\nСуй и шовкъийн чуьра баьгна,\nДоьлуш гур вай царех дукха –\nЦеран амалх, церан кхийсарх,\nЦаьрга эрна вай сатийсарх;\nКъарделла лаамза мацца,\nВайна лаьа хаза цкъацкъа\nНехан шовкъийн и мотт аьрха,\nЦо ма хьадо вайн дог маьрша.\nИштта т1емало и къена,\nЦеран дийцарш дезна шена,\nКъоначу цу б1аьхьошка\nТкъа къоналла, марса хьийза,\nХууш яц-кха яха къайлах.\nДов а, безам, велар, г1айг1а, –\nДерриг кийча ю и дийца.\nБезаман ша-а лоруш сакхтхо,\nОнегинс ладуг1ур кура,\nДеган даре дезна дукха,\nИза далхо воьлча байтхо;\nЦо шен амал, гена – вона,\nЮьйцура цхьа башха атта.\nЕвгений, раг1 йоцуш хатта,\nКхиира зиэ безам къона,\nДийцар, синхаамна – деза,\nХ1инца дуьйцуш к1езга хеза.\nЦунна езар, х1инца вайна\nХаац еза иштта тайна;\nБайтанчин са терге сел\nШена йиэза йина кхел:\nМассо хенахь цхьа сатийсам,\nМассо хенахь шеца къийсам,\nМассо хенахь г1айг1а яй.\nЦу генено, шелдо вай,\nВовшех доху шераша,\nМузашна ло сахьташа,\nКхечу мехкийн васташа,\nЦа хийцира цуьнан са,\nКхаъ-ц1аро дохдина 1а.\nК1ант-стаг, вахнарг Олгин кара,\nИ бе цхьа-а а йоцург кхи,\nIехавелла теш ма вара\nЦуьнан берийн ловзарийн;\nБоьлакан 1индаг1е ваьлла,\nИ ловзура цуьнца веха,\nУьш карийна вовшийн аьлла,\nДара къамел нанойн, нехан.\nХийрехь, тхевнан к1елахь йина,\nОлга хаза, вуо ца гина,\nШен ненан а, ден а гарехь\nЗезаг дара, кхуьург тайна,\nКъайлах ша-а буькъачу бай т1ехь,\nПоллан, з1уган барт ца байна.\nБайтанчина, совг1ат дина,\nЦо делира башха г1ан,\nШен безамца, цкъа-а ца гина,\nЕлира чам мерза хан.\nБехк ма билла, ловзарш дашо!\nВаршаш дуькъа тайра цунна,\nЦхьаьна хилар, тийна аг1о ,\nБуьйса, седарчий, бутт, хьуна, –\nИ стигланан стогар тайна,\nХийла серло елларг вайна,\nБодашкахь вай дисча гезда,\nБ1аьрхиш 1енош, безам безна…\nХ1инца бу и вайна лета\nГ1ийла къуьда – чиркхийн метта.\nСхьагуш оьзда, йоцуш дера,\nIуьйре санна екхна, хьоме,\nБайтанчин са санна къера,\nБезаман барт санна чоме;\nБ1аьргаш, стигал санна, сийна,\nЕлар, месаш, хазарш дийна,\nБолар, аз а, г1ад а дуткъа,\nДерриг Олгехь… роман цхьацца\nАша таллахь, карор ду-кха\nШуна цу т1ехь и сурт мацца,\nЦкъа со вара цунна т1ера,\nХ1инца ду и суна хийра.\nБакъо ло, ешархо, суна,\nЙоккха йиша ялхо хьуна.\nЙишин ц1е Татъяна яра,\nДуьххьара цу ц1арца яй цхьа\nРоманан аг1онаш х1ара\nСо ма х1утту язъя, айа.\nТкъа и ц1е? Товш юькъа ека;\nЦуьнца, хууш, деш цхьа нека,\nЭс шираллин деха, шуна,\nКъера хилча, ала ду-кха,\nК1езга бу и безам вайца,\nВай тохкучу ц1ерийн вайца\n(Байташ йийцар совнах ду);\nВайна серло хьарам ю,\nЦунах вайна йолу са-а –\nКоча сеттар деккъа ша-а.\nИ Татъяна йоккхург ц1е.\nХазаллица йишин шен,\nЦуьнан дилхаца, бос – ц1иэ,\nЦо б1аьрг берзор бацар т1е.\nАкха, г1ийла, йоцуш къада,\nЦхьа лу санна, кийча яда,\nИ доьзалехь 1ара, хьуна,\nЙолуш санна, хийра цунна.\nХьасталуш ца гора цкъа-а,\nУллехь долуш нана, да;\nШа-а бер, берашца уьйр тесна,\nЛовзар, идар ца деш хецна,\nХийла лардеш денош дийна,\nИ ма гора корехь тийна.\nХан ойлане неша8 – еккъа,\nЦо аганан денойх схьа\nЮьртан хан, д1айоьдург теккха,\nСатийсаршца йора та.\nМаха ганза п1елгаш аьхна\nЛовзош, схьагуш, охьат1аь1на,\nИ ца х1уттур ч1урашца\nДенда гата бустамца.\nДоладархо хилла говза,\nБер тайнигца долу ловза,\nКечло иза, шуна, даха,\nКхетам баллий шена наха,\nТайнигна, дош олуш къена,\nЦо хьехамаш ма бо ненан.\nТатъянас, ша-а долуш бер а,\nЦа юллура тайниг мара,\nКхаьънаш, мода юьйцуш керла,\nЦа оьцура иза кара.\nТкъа и берийн аьрха хьийзарш –\nГена, кхерам тосу дийцарш,\nIаьн т1ехь буса хезарш дукха,\nДара цунна герга, шуна.\nТкъа бабас гулбича мацца\nОлгин доьхьа майданехь\nЦуьнан кегий нешаш цхьацца,\nИ ца ловзар хьаббанех9,\nЦеран ловзар аьрха, зевне,\nЦунна ницкъ беш, дара девне.\nИ баролехь юьсур 1ан,\nХан малх г1отту лиъна ган\nБесачу стигалахь тийна\nБовш седарчийн мог1а дийна,\nГ1ийла серладолуш латта,\nIуьйренан х1о хьоькхуш дай,\nКерла де долалуш г1атта.\nБуьйсанан 1индаг1о 1ай,\nАхдуьне шен марахь къуьйлуш,\nТийналле дагара дуьйцуш,\nДахкарлахь бутт мела къегаш,\nМалхбале, бодъелла, ехаш,\nЦхьана хенахь самайолий,\nЧиркхашца денлора и.\nРоманаш, чов лахъеш вонан,\nЦунна оьшург дерриг лора,\nIехамаш и тайна гора\nРуссонан а, Ричардсонан.\nЦуьнан да, цхьа дика хьенех,\nШирачу хенера минех\nЙозанашна ма вара гена,\nПайда ца гуш цаьрца шена,\nЛовзаргаш уьш лоруш, ала,\nИ ма 1ара, боцуш бала,\nЙо1а йоьшучу жаргийн,\nБолх а беза хеташ и.\nАмма цуьнан эмана\nРичардсон кхаъ бара цхьа.\nБешна Ричардсонан мог1а,\nЯцара и везаш ч1ог1а,\nЯ Грандисон йоьлла тига,\nЛовласал и лаьрра дика;\nТкъа сту-йо1а цу Алинас,\nКхуьнан Москохара шичас,\nБийцира уьш хийла цунна,\nХ1инца майра волу хьенех\nЦу хенахь т1ехьийзаш кхунна,\nКхуо сатеснарг вара кхи,\nХьекъал, дог д1аэцна минех,\nЦуьнга кхойкхуш, ехаш и:\nТкъа Грандисон ма вара вайн,\nФрант, ловзархо, сержант, х1ай!\nЦуьначух кхуо духар лелош,\nМодехь дерг, къегина цхьа,\nХ1ума доцуш шега хьехош,\nИ елира маре д1а.\nЦуьнан г1айг1а тея аьлла,\nМайра ма вирзира ц1ехьа –\nЦу шен юьрта, ткъа йиш хаьлла,\nХ1ара гонехь цигахь г1ийла,\nЕтталуш, йилхира еха,\nМаре дохо санна шийла;\nЭххар хьолах кхиира,\nЦунах йоьлла, йисира.\nХ1умнах волар кхаъ бу, шуна:\nИ ирсана метта бу-кха.\nЙоларо малбира бала,\nБайба ша-а ницкъ боцург, ала;\nМацца, къайле евзича,\nЦуьнан кхоччуш тийра са:\nГ1уллакхна, къерарна – т1ера,\nЦо кхетийра х1у дан диэза\nМайра караверзо шена,\nТ1аккха, боцуш цхьа-а болх хийра,\nИ 1емира бахам токх бан:\nIаьнна нускалш хи чу дохка,\nЛара харж, ткъа ларга кортош,\nЛуьйчу денош дира шотош,\nГ1аьрбашна юлура етта,\nМайра шен ца х1уттуш хетта.\nХьалха кхаъца бохкуш гора\nАлбом т1е цо зудрий меда,\nПрасковъех Полина йора,\nКъамел дора башха к1еда,\nЮкъ йоьхкура, къовлуш сов,\nОьрсийн Н N францойн санна,\nМанкха луьйш, олура, тов;\nХ1инца и дай массо ханна:\nДоьхка, албом, ва Алина,\nБайташ т1ех и тептар, хьуна,\nЦо ма дицди: х1инца цунна\nАкулини ю Селина,\nЭххар цо яьккхира карла\nБамби т1ехь шлафор10 а, пес а.\nМайра, иза доггах езаш,\nIара, цуьнан болх ца толлуш,\nГ1айг1а йоцуш, цунах тешаш,\nХалат йоьхна, молуш, кхоллуш;\nИ ма вара зовкхан марахь;\nНаггахь схьагуллора сарахь\nЛулахойн цхьа доьзал тоьлла –\nГуо доттаг1ийн, кхарех боьлла,\nЦхьаъ даглаца, хьал шайн дийца,\nЦхьаьна диэла, цхьацца къийса.\nДуьйцуш-олуш хан йолура,\nОлге кечде чай олура,\nСуьйре йора; де д1адай,\nХьеший ц1ехьа боьлху шайн.\nЦара дехаш, т1е а доьрзий,\nЛамасташ лардора хенан;\nЦаьргахь, даьтталг11 йолуш хьена,\nГ1аймакхаш хуьлура оьрсийн;\nШар чохь кхобура ши марха,\nДезара буьрбаьнчиг хахкар,\nТойнан эшарш, бал а баккхар;\nЦ1ай Кхаарг1а12 долуш, наха\nСинош дохуш, до1а декаш,\nУьш ма 1ара маьрк1ажехь\nБ1аьрхиш 1енош белхарехь;\nК1уо13, х1о санна, шайна дезаш,\nЦара шуьнехь, хьеший лаьрра,\nКхача лора, дарже хьаьжжа.\nУьш ма бара къанлуш 1аш.\nМайрачунна хьалха каш,\nЦуьнан седа бедира.\nИ кхелхира хуьлуш делкъе,\nЛулахо т1ехь лаьтташ, воьлхуш,\nБераш, зудчо воьхуш Деле,\nЦа хедаш, б1аьрхиш а оьхуш.\nИза вара дика барин14,\nХ1инца доьшу цуьнан коьртехь\nЛаьттачу буо чуртан чхар т1ехь:\nХ1ара миска, Дмитрий Ларин,\nБиргадир а, Делан лай,\nКхузахь кхунна синтем бай.\nЛенский, вирзича ша ц1ехьа,\nКешнашка х1оьттира цкъа,\nЛулахочун барз т1ехь веха\nЛаьттира и, доккхуш са;\nЧов а хилла, 1ийра тийна.\n«Poor Yorik! – олуш, 1ийна, –\nСо карахь цо лелий хийла.\nАс, бераллехь, ловзий кестта\nЦуьнан т1еман мидал ц1естан!\nОлгица сан дахар доьзна,\nИ ган лууш вара соьца».\nЛаьттина ойлане, г1ийла,\nВладимирс, баркаллаш баьхна,\nЯзйира байт цунна аьхна.\nДен а, ненан чуртан хаам\nЦигахь боьшуш, боцуш хьаам,\nИ вилхира т1аьхьа царна…\nДахаран урдашца, тарна,\nТ1аьхьенаш, кес санна ялтин,\nКъайлено ма денйо цхьацца,\nГ1овтта, кхиа, эга мацца,\nКхи чкъор дог1уш езна кхалха…\nИштта вайн а тукхам маьрша\nСтамло, ловзу, кхехка аьрха,\nДайшца къаьста сихдеш сахьт,\nГур ду, гур ду вайна иза,\nВайн бераша, мур и – къиза,\nХуьйцуш вай а, хиларх хьашт!\nТкъа цкъачунна, доцуш хийра,\nДахар даа, доттаг1ий,\nСо вац цуьрриг цунна т1ера,\nХиъна цхьа-а а доций и;\nГ1аларташца со ву шийла,\nАмма 1алашонаш г1ийла\nХьадо сан дог юкъа-кара:\nЛар а йоцуш сайх цхьа-а, хьуна,\nДуьне дитар г1айг1а – суна.\nВехац, язъяц, ловца – дагахь;\nАмма лаьа, иштта магахь,\nХастош оьмар сайниг х1ара,\nЦхьа аз сайх дуьсийла даха,\nЧ1ог1а деза лоруш наха.\nХьадийр ду дог цхьанан цо;\nКхолламо ларбина, х1ай,\nБиса мега Стиксехь буо\nАса буцу мог1а сайн;\nТарло мацца (лаа – теша!),\nК1езга хаархо цкъа тига,\nСан цхьа мог1а, воьлла беша,\nБаха, со ву байтхо дика!\nСан баркалла хьуна ду-кха,\nАонидаш15 лорург дукха,\nАхь ларйийр ю эсехь хьайн\nИ сан кхолларш башха яй,\nАхь, байт йина ч1аг1о деган,\nДийр ду сий воккхачу стеган!\n1 Х1ай, юрт!..Х1ораций (лат.)\n2 Хьуьнан синош.\n3 Хьоладен кертахь дог1анаш лардийриг.\n4 Шен амалехь, массо х1ума шеконе дуьллу, маршонна т1ера стаг.\n5 Кхузахь – деза.\n6 Оьрсийн самовар.\n7 Кхузахь – нулеш.\n10 Немцойн маттахь халат.\n11 Кхузахь – оьрсийн масленица.\n12 Кхузахь – оьрсийн Троица.\n13 Дакъийначу кхаллар т1ехь йина молу мерза кочалла.\n15 Исбаьхьаллинан, байталлинан тайпанийн дола до ширачу желтийн(грекийн) куц хаза, сийлахь эманаш-г1аларташ.\nГочйинарг Хатаев Хьусейн.\nВперед: Хыйса Османов.


ГIалгIайчоьнан депутатан кIанта арз дина СИЗО-н белхахошна\nГезгмашин-бутт 18, 2020\nДаIишца воьзна хилла аьлла, бехкевечу ГIалгIайчоьнан депутатан Мамилов Закрийн воIа Мамилов Дауда, шена тIехь ницкъбина дайтина мукIарло аьлла, дIахьедина. Карцер чу воккхур ву бохуш, кхерамаш туьйсу цунна полисхочо, аьлла адвокато а.\nБайначу баттахь Москвара апелляцин кхел тIетайра Мамиловн адвокаташа, цуьнан гIуллакх тесна дитина аьлла, динчу дIахьедарна. Цул тIаьхьа Мамиловн гIуллакх кхечу талламхочуьнга кховдийра. Марсхьокху-бутт бовш бакъо елира дена шена кIантаца цхьанакхета.\nМамилов лаьцна ву стохка Охан-беттан 29-чу дийнахь дуьйна. Талламчийн версица, пхеа стага, шайлахь Дмитровехь вехаш хилла Мамилов Дауд а волуш, "Исламан пачхьалкх" шех олучу тобанан гара вовшахтоьхна хилла къайлах. Мамиловс бехкаш тIе ца дуьту.\nГIалгIайчоьнан а, Нохчийчоьнан а латтанаш билгалдахарехь хиллачу бертана дуьхьал хилла Мамилов Закрий тешна ву, ша лелон политика бахьана долуш, кIантана тIаьхьа бевлла Iедалхой аьлла.\nМамиловн гIуллакх хIинца а теллина даьлла дац, цхьа а бакъо а йоцуш, бехкзуламан гIуллакхна юкъагIерта ницкъахо аьлла, дIахьедира адвокато Толстогонова Людмилас. Мамиловс хаийтинера цуьнга, СИЗО-хь талламаш бинчу полисхочо Iаткъам бо шена аьлла.\n"Айхьа динчу зуламашна къера хила, нагахь санна, бехкаш тIе ца лацахь, изоляторехь хьоьга лалур доцу хьелаш хIиттор ду ша, карцер чохь а латтор ву бохуш, кхерамаш тийсина цунна", - хаамбина Толстогоновас. Цо тIедожийна федералан таIзар кхочушдаран урхаллана (ФСИН), Мамилов Даудан латкъамашна талламбар.\nИштта, кехаташ дахьийтина адвокато Инарла прокуратуре а, Москван кIоштан прокуратуре а, Оьрсийчоьнан а, регионан омбудсменашка а. Цул совнах, гIуллакх талларна юкъагIертарх дIахьедина Талламан комитете а.\nУкраинин къайлахчу сервисаша шаьш гунахь дац боху нохчийн тIемалошна дуьхьал санкцеш яхарна\nШайх Мансуран тIемалой хьанна бу новкъа?


Европано тIе ца лаьцна нохчий - нохчийн Iедалан пропагандин дакъа - Chechenews\nГлавная » Все Новости » События » Европано тIе ца лаьцна нохчий — нохчийн Iедалан пропагандин дакъа\nЛахлуш дац Европехь тховкIело лоьхуш, махках буьйлучу нохчийн терахь. Германехь а, Австрехь а, Францехь а вайнехан мухIажарех юьзна ю бевдда баьхкинарш тIеоьцу лагерш. Амма нисло иштта, Европе дIабахнарш цIехьа боьрзуш а, шайн лаамца, я лаамаза. Царех цхьаберш, цул тIаьхьа Нохчийчуьрчу Iедалийн пропагандийн белхашкахь дакъалоцуш хуьлу, шаьш Европехула лелийнарг емал а деш.\nКест-кеста го интернетехь а, телевизионехула а Европера цIабирзина болу цхьаццаболу вайнах. Цара, даима а аьлча санна, емал до шаьш Европехула лелийна некъаш.\nЮьйцу цигара халонаш, шайна юккъехь уггаре а шуьйра яьржинарг — мухIажарш Малхбузехь цхьа шозлагIчу я кхозлагIчу категорин адамаш санна, я вуьшта аьлча, хьайбанаш санна, гулахь лагершкахь, итт-иттех стаг цхьана чохь а волуш, латтош хуьлу, мацалла а, шело а, кхин йолу халонаш а ловш, цхьа а хIара ю аьлла бакъонаш а йоцуш, шаьш арадовларх дохко а бевлла, амма цIехьа берза аьттонаш а боцуш.\nИштта дукха хан йоцуш телевизионехь гайтира, цул тIаьхьа интернет-машане а виллира Польшера цIавирзина волу цхьа жимастаг. Цуо дийцарехь, Европехь вайнаха ловш йолу халонаш – уьш инзаре даккхий хIумнаш дара.\nАмма шена тIе тидам бохуьйтуш дара, цу жимчу стага а, и санначу цIехьабирзинчу кхечара шайн къамелашкахь цкъа а хьахош ца хилар, шаьш меттигерачу, аьлчаъ Европерачу пачхьалкхийн Iедалша цхьаццца бахьанашца депортаци а йина, нуьцкъаха арабаххалца, уьш шаьш а и йоллу халонаш а ловш, — нагахь санна уьш и халонаш, боккъал а иштта хиллехь, — цу Европера и „гIийла“ дахар кхин дIа лан кийча хилла хилар.\nТкъа хIу бахьана ду теша Малхбузехь цхьа меттиг а ца карийна, я аьттонаш а ца нисбелла, ДегIастане цIехьаберзинчара, олуш ма -хиллара, шаьш а хIинца дукха хан йоцуш мийлина хилла хьоста сел саьхьара бехдан гIертаран? И хаттар делира оха Европехь нохчийн хьал шен тергонехь латтош волчу политологе Асхабов Хьамзате. Цунна хетарехь, цецвала хIуммаъ дац цигахь.\nАсхабов Хьамзат: „Вайн махкахь стаго и саннарг-м тешна а эр ду, Iедало шега схьакховдийча. Цу Европехь дерг царна деззачу агIор дуьйцур ду-кх цуо. ХIунда аьлча, цIахь стаг шена хетарг дIаала мукъа а вац, маьрша а вац. И маршо дIаяьлла-кх вайгара Iедалца йолу.\nИ бахьана хета суна коьртадерг. Вайна гуш ду-кх, вен а вийна шен доьзалхо шен уьйтIахь охьакхоьссича, дас шен вийначу кIантана неIалташ а кхайкхош хьал ду-кх вайгахь дерг. Кхин а вайна цкъа а гур дац моьттина долу хIумнаш а. Iедалха кхоьру, юхьIаьржонах а кхоьру нах. Цундела цара аьлларг, царна там берг дуьйцур долуш дукха бу-кх нах. ЦIавахана ваьллачул тIаьхьа царна там берг дуьйцур долуш муьлха а нохчо а ву-кх тахана“.\nКхин цхьаъ, вуно ша -башха тидар до Асхабов Хьамзата цIехьа бирзинчу вайнаха Европера хьал аьшнаш деш, пропагандехь дакъалацаран. Цуо дийцарехь, цу хIумано гойту, вайнаха шайна тIехь лаьтташ долу Iедал — иза бакъ Iедал а дина, тIе ца эцаран тоьшалла. Вуьшта аьлча, цу Iедале шайн дагахь доцург багахь дийца бакъо шайгахь юьту цу наха, хIунда аьлча, хIилла дина а, харцдерг дийцина а, шаьш кIелхьардевлчахьана, шайна тIехь морала декхарш ца го царна Iедална хьалха.\nАсхабов Хьамзат: „Мацах цкъа Ковалев Сергейс элира-кх, нохчий вуно майра кхонахий ву, амма „гражданское мужество“ олуш долу хIума дац цаьргахь, аьлла. Цунний дена. Нохчий дика къам а ду, доьналла долуш къам а ду. Делахь а, и „гражданское мужество“ ца хилар а дац иза. И политикаца долчу хIуманна а, Iедалца долчу хIуманна – цкъа а вай вешан Iедал лартIехь хила а ца Iемина, — цуьнца хIоранна а шен бакъо хета-кх, шена луурчу агIор цу Iедалца политика лелон. Дагца цуо къобал ца до цара лелориг, амма шен хIилла леладо-кх цу цуьнца а, шена оьшшучу агIор. Цундела нохчочуо атта олу и санна долу хIума, шена там берг а, царна там берг а дуьйцуш“.\nИштта Европерачу вайнехан диаспорин бехк а го политологна. Малхбузехь вайнехан шайн кхоллаелла юкъараллаш а, шайн бакъонашкахь къуьйсуш юристийн а, адвокатийн а тобанаш ца хилар а, бухарчара тIебаьхкинчарна консультацеш я кхин долу гIо даран система кхоьллина ца хилар а ду, дуккхаъ нах я шерашкахь Европехула эрна йорт а йитина, догмовла бевлла, цIехьа а бирзина, цигахь юха а Iедалера шайна цхьа са яккхалур яцара те, аьлла, пропагандехь дакъалаца резахиларан а, даллане а дуккхаъчу нохчийн мухIажаршна Малхбузерчу Iедалша цара тховкIело йехарна дацаре жоьпаш даларан а.


Путинан карара мидал схьаэцна Чехословакин КГБ-н агент хиллачу бардо\nПутин Владимир Пушкинан мидал елира Ногавица Яромирна.\nОьрсийчоьнан президенто Путин Владимира кху беттан 4-чу дийнахь Кремлехь лерринчу церемонехь Пушкинан цIарах мидал елира чехийн эшаршлакхархочунна Ногавица Яромирна. И хаам дIоггара баккхий ца берца тIеэцна Чехехь. Бахьана ду и стаг Чехословакин къайлахчу сервисан агент хилла хилар. И гIуллакх артисто къайладаьхьнера, амма иза гучувелира ларамаза карийна документаш бахьана долуш.\nМоскох хиллачу церемонехь оьрсийн маттахь баркалла бохуш вара Ногавица.\nИ сурт гинчу чехаша социалан машанашкахь комментареш йитина, кхин цкъа а шаьш цуьнан эшаршка ладугIур дац бохуш.\nЦу нахана юкъахь бевзаш болу артисташ а, актераш а хилла ца Iаш, политикаш а бу. Масала, Чехин премьер-министр хилла Тополанек Мирек а, ПрахIа гIалин кхеташонан декъашхо Марванова ХIана а. "Эшаршлакхархо тIехIоьттина маьрша ойла йолу адамаш ца дезачу Iедална, артистан чакхе ю иза", - яздина Марвановас.\nПутинан карара Ногавицас мидал схьаэцна хиларал а алсам, Чехехь эргIадбахана бу Пушкинан мидал елла хиларна Чехословакин КГБ-н агент хиллачу стагана.\nЧехословакехь Ногавица вевзаш вара коммунистийн Iедале критикан хьажар долу артист санна. Цо лоькхура бардийн Высоцкий Владимиран а, Окуджава Булатан а эшарш. И бахьана долуш вевзаш волу стаг а хиллера цунах Чехословакехь.\nНогавицан артистан карьера йолалуш цуьнан концерташ йихкина яра Iедалша. Артистан эшаршка, къайлаха уьш дIа а язйеш, ладоьгIура цуьнан кхолларалла езачу наха. Амма дерриг а хийцаделира 1988-чу шарахь. Оцу шарахь артистана бакъо елира студехь шен албом дIаязъян.\nТIаьхьо гучуделира иза доьзна хилла хилар 1986-чу шарахь меттигерчу КГБ-ца иза болх бан волаваларца. Ногавицан кураторша цIе тиллинера цунна - Мирек.\nИ дерриг чехашна хиира дуккха а шераш девлча. 1990-гIа шерийн юьхьехь Ногавица Чехословакин КГБ-н мотт бетташ хиларх лаьцна документаш хIаллакдина хиллера, чоьхьарчу гIуллакхийн министран омрица и органицази дIайоккхуш. И бахьана долуш артист гучуваьлла ца хила а мегара, амма цо мотт бетташ яздина кехаташ дисина хиллера кхечу архивашкахь. Иза гучуделира 2000-чу шерашкахь.\nДокументаша гойтург ду Ногавица КГБ-н белхахошца цхьаьнаветталуш хилла хилар, комминистйн Iедалан тIаьххьара де тIекхаччалц.\nБрно гIалахь чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан архивехь карийначу документца а догIуш, 1989-чу шарахь цо хаам бинера тIаьхьо Чехословакин президент хIоьттина драматург ХIавел Вацлав дIахецар доьхуш петици кечйеш жигара дакъалаьцначу нахах лаьцна.\nНогавицаc ша а куьг тIаIийнера цу петицина тIе, амма цул тIаьхьа мотт тоьхнера цо ХIавелан секретарна ХIанзел Владимирна а, цуьнан хIусамнанна Полакова Ярмилина а.\n1989-чу шарахь "бархатан революци" йоьдуш ХIавел лецира Iедалша. Иза чувоьллира, 8 бутт хан а тоьхна. Амма, дуьненаюкъаралло а, Чехословакехь наха а гIортор яр бахьана долуш, хенал хьалха дIахеца дийзира иза.\nЧехин зорбанан гIирсаша шуьйра яздан долийра эшаршлакхархо КГБ-н агент хилла хиларх лаьцна. И бахьана долуш эххаре а къера хилира Ногавица ша лелийначунна.\nИза муха нисделира дийцира цо шен интервьюхь. КГБ-ца юкъаметтигаш лелош баланс ларлур ю моьттуш вара ша, амма дукха тешамза гIуллакх хиллера иза, бохуш вара Ногавица.\nИ интервью еллачул тIаьхьа кхин журналисташца юкъаметтигаш ца лелош юхавелира артист. Шен кхоллараллах лаьцна интервью луш меттиг нисбелча а, цо кхин ца хьахайора и тема.\nГарехь, Ногавицас Оьрсийчоьнан политиках лаьцна вониг ца алар а хила мега цунна Пушкинан мидал яларан бахьана. Амма эшаршлакхархочо и совгIат схьаэцаро дика дуьйцу цуьнан ойланех лаьцна.\n2014-чу шеран Гезгмашин-баттахь Оьрсийчоьно ГIирма дIалаьцначул тIаьхьа ХIолландера оьрсийн поэзи гочъярхо Боланд ХIанс реза ца хилира Путинан карара мидал схьаэца.\nПушкинан цIарах мидал елла ву 952 стаг. Културехь а, исбаьхьаллехь а, литературехь а, гуманитаран Iилманашкахь а кхиамаш бахарна луш ю иза. Делахь а мидал еллачарна юкъахь ву масийтта политик. Царах цхьаъ ву Кремлан дуьненаюкъара политика цхьадолчу хаттаршкахула къобул еш волу Чехин хилла президент Клаус Вацлав.


Кадыров Рамзан - ...киноактер\nНохчийчоь --Кадыров Рамзан йоцачу "Iаламате ехк" филма чохь, Соьлж-ГIала, 13 Гез2014\nДахначу кIиранах яьккхина а яьлла, гайта йолош ю Нохчийчохь йоца исбаьхьаллин филм «Iаламате ехк». Цигахь коьрта васт ловзош ву Нохчийчоьнан администратор Кадыров Рамзан. Цо интернетерчу инстаграмехь хаамбо, шена шен керла корматалла вуно чIогIа тайна бохуш.\nШен уллера доттагI ларалучу Депардье Жерара яьккхина кинофилм дукха хан йоццуш Нохчийчохь йовзийтиначул тIаьхьа, цуьнца яхье ваьлча санна, ша а кино чохь коьрта турпалхочуьн васт ловзийна Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана.\nФранцахочо ша ловзучу фильмехь шен мостагIий отуш, бойуш, къиза хIаллакбо. Иза йоккхуш 10 миллион доллар дайъина.\nТкъа «Iаламате ехк» цIе йолу кино йоккхуш кхин доккха зен а ца дина. Дийцарехь, цхьана видеокамераца, цхьана дийнахь, цхьа а кепек а ца йойъуш, яьккхина иза.\nФильм ерриг тахана гойтуш яц. Цуьнан йоцца видеокийсакаш бен яц Интернетехь гIараяьхна. Делахь а коьрта чулацамах кхеттал хIума ду гуш. Оцу фильмехь дакъалоцуш бу нохчийн актераш а, меттигера бахархой а. Царах цхьаъ ю театран актриса Багалова Зулай. Цо иштта дийцира фильмах лаьцна.\nБагалова: «Ахмадова Хьавана дага а деана, яьккхина ю и филм. ДIаяхана зама и иза. Турпалхо вара коьрта васт ловзон оьшуш. Иза Рамзанах вира. Со а, Дагун а (Амаев - МР) дара цигахь дакъалоцуш. Тхан юрта веанарг Рамзан хуьлу. Тхуна вевзаш а вац иза. Цунна ехк дIало оха, хьайна хазахеташ йолу йоI ялае а олу. Ша кху юртара вац, олий, ехк а оьций, иза тIепаза вов».\nИшттачу проектехь дуьххьара хуьлуш вац Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан. Дукха хан йоцуш цо журналистан болх а бира. Интервью ийцира меттигерчу журналистера Гацаева Ясминигара. Иза, шена чIогIа мехалла хIума дара элира цо ша болх бина ваьлча. ХIинца, иза, киноактер санна а вовза там бу нахана. Оцу балхаца иза муха ларавелла бохург мкъастор ду кестта кинохьовсархоша.\n"Iаламате ехк": коьрта васт кхаьчна мехкан коьртанна


ТIемаш сацийначу Ломан Карабахе дIакхачош бу Оьрсийчоьнан машарбархой\nОьрсийчоь машарбархой хIажош ю Ломан Карабахе. Путин Владимира а, Алиев Ильхама а, Пашинян Николас а цхьаьна кечдинчу дIахьедарна тIе куьгтаIийна, оцу регионехь тIемаш сацош. Ткъа Бакухь толам базбеш хиллехь а, Ереванан бахархоша ямартло санна тIеэцна шайн премьеро бина сацам, яздо Рейтерс агенталло.\nОьрсийчоьнан машарбархой новкъабевлла Ломан Карабахе. Шинарин Iуьйранна Ил-76 транспортан кеманаш тIемадевлира Ульяновскера. Цунах лаьцна хаам бина Оьрсийчоьнан тIеман министралло.\nОцу регионе хьажош ву 2000 гергга эскархо а, 400 сов тIеман техника а. Уьш цига дIакхачор доладелира, Оьрсийчоьнан а, Азербайджанан а, Эрмалойчоьнан а хьалханчаша цхьане барт беш дIахьедарна тIе куьгтIийначул тIаьхьа.\nОцу документца а догIуш, Лахьан-беттан 10-хь буьйса юккъеяьлча болх бан йолаелла буьззинчу барамехь герздеттар сацоран а, берриг а тIемаш сацоран а раж.\nНово-Огаревехь волчу Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира иштта элира бинчу бартах лаьцна: "Азербайджанан Республика а, Эрмалойчоьнан Республика а юьсуш ю шаьш карарчу хенахь дIалоцучу позицешкахь. Ши агIо тIеттIаIотталочу меттигашкахь Ломан Карабахехь а, Ломан Карабах Эрмалойчоьнан Республикица хотталучу коридораца а дIахIоттош ю Оьрсийчоьнан Федерацин машарбаран контингент.\nЧоьхьара цIераболвла дезна нах а, мухIажираш а цIаберзор бу Ломан Карабахе а, цунна гонах йолчу кIошташка а, Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Вовшатохараллан мухIажаршкалу волчу Лаккхарчу Комисаро Iуналла а деш.\nХуьйцуш бу йийсаре лецна эскархой а, кхин болу лецна латтош болу нах а. ДIалуш ду кхелхинчеран декъий.\nЙостуш ю регионера къевлина лаьтташ йолу ерриг а экономикан а, транспортан а зIенаш. Транспорт дIасалеларна Iуналла латтор ду, юкъахь дакъалоцуш Оьрсийчоьнан Дозанан сервис а йолуш.\nАрменин парламентана чубевллера дуьхьалонан акцин декъашхой\nЦара тIедожорца доьхург дара мехкан премьер-министр Пашинян шайца цхьаьнакхетар, цара иза ямартхо ву бохура. Парламентан спикерна йиттина, ткъа оппозицино дIакхайкхийна, шаьш и барт юхабаккхийта гIертар ду аьлла.\nШен агIор Пашиняна дIахьедина, шен кхин некъ бацара аьлла: "ХIоьттинчу хьолехь сан цхьа а шанс яцара кхин сацам тIеэца. Ас иза хIунда дина а, хIун бахьанаш дара кху тIаьхьарчу баттахь хиллачунна тIехьа латташ а бохучух кхето дагахь ву со. Сан дан йиш яц иза хIинцца, цхьа бахьана долуш – тIемаш сацор коьрта Iалашо ю, ткъа ас цхьаъ дIахьедахь, цо кхерам бохьур бу адамийн дахарна".\nАзербайджанехь дIаяханчу буса адам самукъадаьлла дара. Бахархой тIемаш сацор даздан арабевллера урамашка. Цхьане дина дIахьедар махкахь тIеэцна, Бакуно, шеко а йоцуш, толам баккхар санна.\nБакухь вехачу Хейбетов Джахуна, масала, иштта элира Рейтер агенталле шена хетачух лаьцна. "Ас корта охьатаIа бо кхелхинчу эскархойн доьзалшна а, наношна а хьалха. Тахана вай доккхаде аьтто бу, церан бераша шайн цIий Iанор бахьана долуш. Царна хьалха корта охьатаIа бо ас, кхин сан ала хIумма а дац".\nАзербайджанан президенто Алиев Ильхама Карабахера дов дIадерзорехь Оьрсийчоьно ша тапа дакъалацар билгалдаьккхира. Цо баркалла элира Путин Владимирна дакъалацарна. Алиевс билгалдаьккхира, бина барт богIуш хилар, Азербайджанан а, Эрмалойчоьнан а халкъийн лаамашца\nРеспубликан лидеро иштта билгалдаьккхира Туркойчоьнан президентан Эрдоган Реджепана дакъалацар а. Цо дийцарехь, регионехь хир бу туркойн машарбархой а.\nЛоман Карабахехь тIемаш буьйлабелира Гезгмашин-беттан 27-хь. Шина а агIоно дIахьедарш до шайн дуьхьалончийн эскархошна юкъахь даккхийн дараш ду, бохуш. Ткъа байъинчеран терахьаш ду эзарнашкахь. Азербайджанан аьтто баьлла Шуша дIалаца. И гIала ю регионехь мехала стратегин меттиг.


Делах тешарш алсам бовлуш бацахь а, националистийн могIарш стамлуш ду Оьрсийчохь\nОьрсийчоь -- Набахтера тутмакхаш болчу веана керста мозгIар.\nТIаьхьарчу хенахь дуккха а гайтамашца Оьрсийчохь алсамбевлла националистийн ойланаш йолу нах. Иштта «Левада-центро» бинчу талламца, карарчу хенахь кхечу къомах болчу нахе мостагIалла дуй хьан аьлла хаьттича, 39 процент Оьрсийчура бахархоша жоп делла, наггахь хилахь а, хуьлу шайн иза аьлла.\n14 процент нах сих-сиха мостагIалла хаалуш бу шайгахь кхечу къомах болчу нахе. Ткъа 6 процент кхечу къомах болу нах шайн мостагIий хеташ бу.\nТкъа цкъа а кхечу къомах болу нах шайн мостагIий ца хетачу нехан терахь 37 процент бен дац Оьрсийчохь. ЛадогIалаш, 10 шо хьалха цу тайпан нах бара Оьрсийчохь 59 процент.\nЛевада-центран куьйгалхочунна Гудков Левна хетарехь, цара бинчу талламо гойтуш дерг ду махкахь юкъаралла кхиаран процесс сецна хилар. Вуьшта аьлча, кхиаран метта и юкъаралла галйолуш ю. Гудков тешна ву национализмо оьгIазалла алсам йоккхуш хиларх а, адамаша вовшашна ницкъ бар алсам доккхуш хиларх а, юкъаралла йохор а хиларх.\nНационализм яржарца йолу проблема ирлуш хилар гойтуш ду, 10 шо набахтехь а даьккхина, ша Путин Владимира дIахецначул тIаьхьа шен уггаре а хьалхарчу интервьюхь ша националист ву аьлла Ходорковский Михаил а цхьана билгал ваьлла хилар.\n«Хьо вмпериалист ву? –олий хотту журналисто цуьнга.\nХодорковский Михаил: «Вац! Со цхьадолчунна националист ву!»\nЦу дIахьедарна комментареш еш болчу оьрсаша цу стеган и дIахьедар беламца тIеэцнехь а, жуьгтийчух муха хуьлу оьрсийн националист бохуш, ша дуьйцучух дозалла деш а, дог дуьзна а волчух тера дара Ходорковский.\nШа бохург тIедалийта, Кавказ когакъеллахь йита герз кара а эцна тIаме ваха а кийча ву ша бохуш вара иза. Цунна комментари еш цхьана стага социалан машанехь яздина «кхиазхоша кхуьссуш йолу дош доцу, вуно дастаме йолу понташ кхуйсуш верг ву хене вахана а, хIинцца Оьрсийчурча набахтера араваьлла волу а стаг, цунна ду иза кхин а ирча» аьлла.\nДелахь а тутмакхан барзакъ а хийцале Оьрсийчура жимма а нийсонехьа доглозучу либералаша шайн икона лоруш хиллачу цу стагана мехала хетта сихха националисташна сигнал яхийтар, ша шоьца ву щуна аьлла.\nХодоковский Михаил: «Суна хета, масала, Къилбаседа Кавказ дIакъастор цхьа ши гIулч яьккхича миллионаш байина нах бу. Миллионаш байина нах! Цундела суна тIом чIогIа во хIума хета, амма дуьйцург Къилбаседа Кавказ дIакъастар делахь, тIаккха тIом хилийта беза.\nБилггала соьга хьо тIом бан гIура ву я вац аьлла хаьттича ... со гIур ву! Къилбаседа Кавказ бахьана долуш. Иза вайн латта ду. Вай иза тIамца даьккхина ду. Кху дуьнентIехь тIамца даккхаза латта дац. Дерриг а латта цхьана хенахь цхьаммо тIамца даьккхина ду. Ткъа Къилбаседа Кавказ вай тIамца яьккхина ю".\nХодрковскиийс дуьйцучун реза болу нах дуккха а карор бу нохчашна юкъахь а цхьаьна. Масала, Маршо Радион цхьана ладогIархочо яздо шена «чIогIа хазахийти Ходарковскийс аьлларг» бохуш. «Шаьш а ду кийча тIом бан Оьрсийчоь шайх дIа ца къастийта, хIунда аьлча шаьш дебаш ду, шайна мохк оьшу, ткъа Оьрсийчоь йоцург шайн кхин мохк бац» бохуш яздо цо.\nХьал иштта делахь а, оьрсийн националисташкара кхерам ца го цхьаболчу кхечу къаьмнийн векалшна, масала, Нохчийчура омбудсменана Нухажиев Нурдина. Хьул а ца деш ша националист ву боху стаг кхераме вац, цу националисташ бу бохчу нахах шайн Iалашонашка кхочуш пайда оьцурш бу кхераме бохуш дийцира Нухажиевс ша Маршо Радионна еллачу интервьюхь.\nНухажиев Нурди: «Ходорковский къу ву. Цунна реклама ян а, цуьнах лаьцна дийца а хьуьнарш дац цуьнан. Зуламаш а дина, шен халкъан масийтта миллиард ахча лачкъийна волу стаг ца хуьлу нацоналист. ЛортIехь националист хилар иза мегар долуш гIуллакх ду.\nШа реза воцучу Путине шех къинхетам бахьара аьлла кехат а яздина, цо араваьккхина стаг ву иза. Нисса дIа ша националист ву боху стаг кхераме вац, цу националисташ бу бохчу нахах шайн Iалашонашка кхочуш пайда оьцурш бу кхераме».\nНохчийчохь адамийн бакъонаш ларъярца доьзна хьал а хьахийра омбудсмено Нухажиев Нурдис 2013 шо чекхдолуш ша бинчу белхан жамI деш.\nНухажиев Нурди: «Уггаре а коьртаниг вайн байна болу нах (уьш схьакарор) бу. Уггаре а коьртаниг вайн дIабоьхкина нах болу меттигаш схьаястар ду. Лаборатори цара ца йиллар ду. ТIемашкахь эшам хиллачу нахана реабилитаци ца яр ду.\nДуккха а пенсехь болу нах бу вай архиваш а яьгна Оьрсийчура пенсионераш оьцучул а масуьйттоза къезиг ахча оьцуш. ХIара аса юьйцуш йолу проблемаш федералан Iедалех йоьзна ю. Диснарг ... Дуккха а шайн бакъонаш ларъян меттигаш ю Нохчийчура бахархойн. Царан уьш ларъян хаа а хаьа».\nКху программан хьалхарчу декъехь вай хьахийначу «Левада-центро» кхин цхьа таллам а бина хIара 2013-гIа шо дIадоьрзуш. Иза бу Оьрсийчрча бахархойн динца йолчу юкъаметтигашца боьзна.\nИшша цу талламца а догIуш дукхах болу Оьрсийчура бахархой шарахь цкъа бен ца боьлху килсашка динца йоьзначу церемонешкахь дакъалаца. Ткъа церан кхолагIа дакъа лелаш дац килсе. Амма шаьш делах тешаш хеташ бу 77 процент Оьрсийчохь бехаш болу нах.\nЦхьа бутт хьалха «Левада-центро» бинчу талламо гойтуш ду Оьрсийчурча бахархойх 68 процент нах шаьш православин керстанаш хеташ хилар. Кху тIаьхьарчу 10 шарахь церан терахь алсам даьлла 12 процентана (2002-чу шарахь православин дин лелош болчу нехан терахь дара 56 процент).\nОьрсийчохь шолгIачу меттехь бу Ислам лелош болу нах. «Левада-центро» бинчу талламехь дакъалаьцначу 7 процент наха аьлла, шаьш бусулбанаш ду аьлла (2002-чу шарахь цу тайпаначу нехан терахь дара 4 процент). Цхьа процент Оьрсийчура бахархой бу керста католикийн дин лелош.\nОццула бу шаьш протестанташ ду аьлларш а, иудаизм дин лелош а ду аьлларш а. Ткъа Делах тешаш боцучу нехан терахь ду 19 процент. Вуьшта аьлча, Оьрсийчохь вехачу 144 миллион стагах атеисташ бу 27 сов миллион стаг.\nШаьш Делах тешаш ду бохучу нехан терахь алсам даьллехь а, шайн динехь жигаралла а гойтуш Делах тешачу нехан терахь лахара дуьсуш ду.\nКилсашкахь дечу гIуллакхашкахь хIора баттахь цкъа дакъалоцуш ву 14 процент респондент. 2007-чу шарахь уьш бара 20 процент. Дукхах болу керстанах килсашна чубоьлху шарахь цкъа (16%), я шарахь мосуьйттоза (17%). Ткъа 13 % керстанах цу тайпачу далла гIуллакх дарехь хуьлу масийтта шарахь цкъа. Цкъа а килсехь хилаза болчу Оьрсийчура керста нехан терахь ду 35 процент.\nКхин хьал ду Ислам-динца доьзнарг. Кху тIаьхьарчу хенахь бусулба нехан терахь Оьрсийчохь алсам даьлла. Цхьаболчу хаамашца, тахана Оьрсийчохь бехаш бу 20 миллион бусулба нах.\nЦарахь ламаз-марха лелочу нехан терахь а ду лакхара. Масала, Нохчийчохь тIаьхьарчу шерашкахь хаъал хийцаделла бусулба дин лелор бохуш дуьйцу, Советан Iедал доьхначу шерашкахь Нохчийн Республикан муфтийн наиб хиллачу Ясраил-Хьажас.\nЯсраил-Хьаьжа: «Советан заманахь хиллачуьнца буьстича, боккха хийцам хилла. Дуккха а маьждигаш дина Нохчийчохь. Маьрша дин лело аьтто бу. Дин довза а аьтто бу. Цундела дуккха а нах тIебирзина а бу бусулба динна».\nБусулба дин лелочу нехан тарахь алсам даларца хийцалделла могIарерчу бахархоша дIахьош долчу дахаран сурт а бохуш, дуьйцу Ясраил-Хьаьжас.\nЯсраил-Хьаьжа: «Тахана Нохчийчохь ламаз ца дар эхь лоруш ду, маларш мелар а эхь лоруш ду. Уьш модера дIадевлла. Ламаз ца деш болу нах къезиг бу махкахь. И хийцамаш хиларан бахьана ду адам Iилма Iамош хилар. Церан аьттонаш алсам бовлар ду».\nКхеташ ду маьждигаш дарх адамаш гIиллакх долуш хилар а, церан оьздангалла хилар алсам долуш ца хилар. Дуккха а кхечу хIуманех а дозуш ду иза. Цу агIор аьлча, тIаьхьарчу хенахь нохчий юкъаралла дикачу агIор хийцаелла олуш къезиг стаг волу махкахь бехачу а, арахь хан яьккхина цIабирзинчу а вайн махкахошна юкъахь.


Кхушара дуьххьала а доцуш, хIора а шеран бIаьстенан юьххьехь бийца боккхуш бу махкахь ненан мотт. Бен-бечу тIегIан жигархоша – Iедалан хьукхмат- урхаллашкахь болчара а, юкъараллин белхан хIайттархоша а, бу мел боху дешан говзанчаша, Iилманчаш, юкъа а ийзош, дIахьо нохчийн меттан къа-баланаш балхош горга стоьлаш а, гулам-кхеташонаш а.\nБакъду, хIора шарахь тергаллуш и сурт делахь а, цхьаболчу яздархоша а, хьехархоша а къаро а еш, дахарехь дикачу агIор тIеIаткъам а бина, мотт гIатто хIара а, хIара а дан догIу аьлла, Iедалдайша и бакълена денбан гIулч йоккхуш яц: юьхьанцара классашкахь хьехар ненан маттахь хилийтина а, гIаланашкахь, ярташкахь ког мел баьккхинчохь, бIаьрг мел сецначохь, схьагуш долу оьрсийн меттан язораш хийцина а. Зевне къамелаш дар доцург маттехь долу ледара хьал хийцаме долуш дац.\nНохчийн университет чекх а яьккхина, филолог ву соьлжагIалахо Атсаламов Идрис. Iилманехь къахьогуш, я ишколехь хьехар ца нисделлехь а нохчийн меттан халонаш дика евзачех цхьаъ ву Атсаламов. Кхиъна богIучу нохчийн кIенташна, мехкаршна ткъе итт шо кхиазхошна сов дика хууш хилла, Iар-дахарехь шуьйра пайдаоьцуш долу дешнаш тахана ца хууш карадо. Масала : петар, четар, гIутакх, чоьлпа, етташура и кх. дI а. Ахь муха кхетадо кхин дIоггара хала а доцу и дешнаш царна хIетал –метал хилар бохучу хаттар тIера доладелира тхойшиннан къамел.\nАхь дIа бIаьрг мел тоьхначохь схьагуш оьрсийн язораш мел ду нохчийн мотт кхуьур бу бохург бакъ ца хетачех ву хьехархо-филолог Ахматов Iалавди. Устрад гIалин дуккха а адамаш долчу вокзалехь лаьтташехь масалш даладора Iалавдис шен хьажамна тоьшалла далош санна.\nХьехархошлахь, Iилманчашлахь, ур-аттал могIарерчу нахалахь а дукха бу, ган а гуш гIелбелла богIу ненан мотт аьлла ойла сецнарш. И гIайгIане бакъдерг кхеталуш берш кIезиг бац Iедалхошлахь а.\nАмма цкъачунна хаалуш бац, Iуьллучуьра нохчийн мотт гIатто кхана. лама, бутт байча, шо даьлча, хIара а, хIара а до вай аьлла, тIедожоран саттамехь, къастам боллуш къамел деш берш. Бакъду, чот йоцуш дукха бу, ненан меттан сийлаллех, мехаллех, бехке доцу, юкъара къамел дийраш.\nНохчийн мотт ларбеш къахьега деза\nБерашна жималлехь Iамоза бисина ненан мотт тIаьхьа Iемар бац


Хьехархочун сийлахь некъ\n24 октября, 01:29\n22 декабря в 10:33 (2009 г.)\nИза ишколе балха схьайогIучу хенахь генара дуьйна тIеуьду цунна кегий бераш – цуьнан дешархой: «Де дика хуьлда хьан, Тамара Абдиевна!». Уьш кхунна марабеттало, карара тIоьрмиг схьаоьцу, белалой-бекхалой хуьлу кхуьнца. Иштта нисло хIора дийнахь, шо-шаре мел долу. Шовзткъа шо хан ю Мудаева Тамара Чуьйрин-Эвларчу юккъерчу ишколе юьхьанцарчу классашкахь хьеха балха еана. Дукха хан дIаяьлла хIетахь дуьйна. Кхуьнан дешархой, баккхий а хилла, шайн доьзалш а болуш, тайп-тайпанчу меттигашкахь балхахь а, некъахь а бохкуш бу. Хьалха санна, тахана а юьхьанцарчу классашкахь хьоьхуш ю Тамара Чуьйрин-Эвларчу номер 2 йолчу юккъерчу ишколехь. Атта бац хьехархочун болх, ткъа кегийчу берашца беш берг-м муххале а. Царна цхьадолчарна чIогIа хала ду берийн коллективах дIаэ, нийсархошца паргIат хила, хьоьхуш дерг схьалаца. Цундела хила еза кегийчу берашца болх беш йолу хьехархо къаьсттина тидаме, эсала, бераш дезаш, церан догъэца хууш. И дерриг а Тамарин амалехь долуш ду. Цунна дукхадеза бераш, хаьа цаьрца болх бан, дика евза церан амалш.\nХьехархо санна Тамара гуттар а хьалха хилла ю – тоьлла болх беш болчарна юкъахь. Цо ша цкъа а ца кхоийна балха тIехь. Цуьнан урокаш массо а хенахь лаккхарчу тIегIанна тIехь хилла ю. ХIора урокана кечам а бой, цунна оьшург, мел кIезиг хIума и делахь а, тидаме а оьций, йогIу Тамара балха. Иза цкъа а ца кхийрина цхьана а комиссех а, болх талларх а, хIунда аьлча шен гIуллакх цунна дика девза, цо иза дика кхочуш а до.\nХьехархочун корматалла дика караерзийна Тамарас. Цу хуург накъосташка хатта дола ца хетта цунна, шен балхана оьшург гуттар а лохуш, махкахь тоьлла болчу хьехархошна зеделларг схьаоьцуш а хилла ю иза. Болх беш йоллушехь, цо кхиамца чекхйоккху 1989-чу шарахь Нохч-ГIалгIайн пачхьалкхан хьехархойн нститутан юьхьанцарчу классашна хьехаран факультет.\nЦхьана муьрехь ишколан директоран заместителан болх а бира цо. Амма цу даржехь еха ца Iаелира хIара, хIунда аьлча ма-хетта, ша резайолуш берашца шен классехь болх бан хан ца тоьаш хетара кхунна. Билггал иза Хьехархо яра – олуш ма-хиллара, доккхачу элпаца язъян мегар долу. ХIара йоккхаера шен берийн кхиамех – кхуьнан класс ишколехь юьхьанцарчу классашна юкъахь тоьлларг хуьлуш яра. Урокашкахь бераша дика болх бора – массара а бохург санна куьйгаш хьалаойуш, хаза а, нийса а жоьпаш луш. Кхуо цкъа а тидаме ца оьцуш ца дуьтура бераша жоп муха ло – нохчийн а, оьрсийн а маттахь олуш дерг нийса олуьйтуш, жоп дуьззина долуьйтуш. Гуттар а болх бора берийн къамел кхиорна тIехь – кхунна хаьара, шортта дешнаш царна хууш хилча, лакхарчу классашкахь царна деша атта хир дуйла.\nКхечу классашкахь 2–3 отличник хуьлучу хенахь, Тамарин классехь уьш 10–15 хуьлура. Цо Iамийна бераш пхоьалгIачу классе даьхкича, лакхарчу классашкахь хьоьхуш болу хьехархой баккхийбина а ца бовлу, дика низам долуш а, дика хаарш долуш а хуьлу Тамарин дешархой.\nТкъа берашна мел дукхаеза иза. ХIан-хIа, цо цхьа а хIума ца леладо, царна товш дерг, ша езаялийта гIерташ. Иза цаьрца дуьххьалдIа даггара ю, ткъа берашна хаало шайга болу безам, иза леррина гайта ца гIиртича а.\nЦхьана хенахь Тамарас болх бечу коллективехь дуьйцуш цхьа забаре хIума дара. Кхуьнан классехь доьшуш йолчу йоьIан нанас дийцина хиллера иза. И йоI чIогIа дика доьшуш а, лерина лелаш а хилла. Цкъа ишколера цIа еача, шен нене цо аьлла: «Мама, ма дукхаеза-кх суна хьо, тхайн хьехархо Тамара Абдиевна санна!».\nБере моттаргIанаш лелалур яц, цо олург даггара ма ду.\nДуккха а хилла Тамарин дешархой, хIораннан а дахарехь кхуо лар йитина. Кхунна чIогIа хазахета, ша дагаеана, уьш баьхкича, телефон тоьхча. Хьехархочун болх иштта ма бу – ахь гуттар а сагатдо хьайн дешархошна, уьш баккхий а хилла, дIабахча а. Хьуна лаьа церан кхиамаш хуьлийла, хIунда аьлча цу кхиамийн мелла а дакъа хьуна а ма кхочу. И ду-кх хьан белхан лаккхара мах хадор – махкана, халкъана беркате, пайден, дика стаг кхиор, цуьнан дахарехь кхиамаш хилар.\nЦхьана хьекъалчас аьлла: «Нагахь цхьамма ша резаволу говзалла а хаьржина, ша ца кхоош хьанала къахьегахь, ирсана шена схьакарор ву иза». Ишттачарах ю Тамара – цунна шен ирс берийн дуьхьа хьанала къахьегарехь карийна.\nАс дехар до цуьнга: хьайн хьехархочун балхахь хьуна къаьсттина дагахь лаьтташ долу цхьа масал даладехьа олий. Тамарас иштта цхьа хIума дуьйцу: «Сан вара, цхьажимма аьрха а волуш, хало амал йолуш дешархо. Дика доьшуш а вацара иза, цкъацкъа низам талхош меттиг а нислора цуьнан. Цкъа цхьана дийнахь тхайн класс цIанъеш дара тхо, урокаш чекхъевллачул тIаьхьа. Бераш хаза бертахь чохь гIуллакх деш дара. Кор дуьлуш йолчу сан цIеххьана куьг хадийра. Бераш, кхераделла, суна гуонах хьаьвзира. Со охьаоьху цIий сацо гIертара. Воха ца вухуш, тIе а веана, Ахьмада (иштта яра сан аьрхачу дешархочун цIе) шен киснара йовлакх кховдийра соьга. Юха, цо гIо а деш, ас хадийна куьг дIадихкира.\nЦул тIаьхьа дуккха а хан дIаелира. Суна и хIума дицделлера. Цкъа, чIогIа цомгаш а хилла, больнице охьайиллира со. Суна операци яра ян езаш. Цунна кечам а бина, стоьла тIехь со Iуьллучу хенахь, суна гуонах лоьраш бара, масканаш а йоьхкина. Цхьаъ соьга вистхилира: «Муха хета хьуна?» – аьлла. Цуьнан бIаьргаш а, вистхилча, аз а девзаш санна хийтира суна. Операци дика чекхъелира. Со палати чу схьаялийча, сан тумбочки тIехь лаьтташ зезагаш дара. Дукха хан ялале со йолчу лор веара – иза сан дешархо хилла Ахьмад вара. «Муха ю хьо, Тамара Абдиевна? Со дагавогIий хьуна?». Сан бIаьргех хи делира – дукха хазахетарна. Сан аьрхачу дешархочух лор хиллера, цо йина хиллера суна операци».\nДахарехь шен меттиг карийна Тамарина, хIунда аьлча кхуьнан дукхабеза болх а бу, кест-кеста хазахетар деш болу дешархой а бу. Доьзалехь а дика накъостий бу цуьнан – оьзда хIусамда Iийса, баккхий кIентий – Рустам а, Ислам а. Берийн бераш а ду кхуьнан. Царах къаьсттина йоккхаеш, уьш хьоме хеташ ю хIара.\nДуккха а шерашкахь къахьегна йолчу Тамарин болх Iедалан агIонера тидаме оьцуш хилла бу. Кхуьнан «Россин Федерацин халкъан дешаран отличник» аьлла, цIе а ю, шортта сийлаллин грамоташ яларца а, ахчанца дина совгIаташ а ду. Хьехархочунна луш йолу уггар а лакхара цIе яла хьакъ яра хIара, амма куьйгалхойн ледарлонна кхунна иза цкъачунна ялаза ю. Делахь а Тамара цунна сагатдеш яц – кхуьнан еза цIе а ю – Хьехархо, берийн а, дайн-нанойн а ларам а бу. Иза кхунна дерригенал а деза ду.


Халкъан куьйга говзанчийн гайтам дIабаьхьира Соьлж-ГIалахь\nCоьлж-ГIала -- куьйга йинчу хIуманийн гайтам\nХалкъан куьйга говзанчийн гайтам дIабаьхьира шоьтандийнахь\nСоьлж-ГIалин юккъерчу журналистийн скверехь дIабаьхьанчу куьйга говзанчийн гайтаме шортта говзанчаш баьхкинера, шайн похIма нахана шуьйрра довзийта. Лаам болчун хIума йохка аьтто а бара, амма соьман тIаьхьабевлла нах боцийла гуш дара цара шайн белхех дош олуш. Дечиг а, Iадхьокху а пондарш а, суьрташ а, дечигах йина пхьегIаш а, детех йина хIуманаш а, иштта кхин дIа а. Истангаш деш волу Исаев Султан жима стаг ву. Вуно чIогIа хаза а, дика а ду цуьнан белхаш. Маршо радионна цо йовзийтира ша лелочунна цхьацца агIонаш.\nИсаев: "Цхьа истанг деш цхьа кIира сов хан йолу. Ас басар дина тIаргIа оьцу. Со петарехь вехаш ву. Хала ду цу чохь иза лело. Керча а беш батабо тIаргIа . Сан шичан ненан нана яра уьш деш. Цуьнгара схьаэцна ас говзалла".\nГайтаме хьажа а, хазаелларг эца а веанчунна, халкъан историх цхьацца къамелаш а хезара дара. ХIора пхьеран гонахь аьлча санна лаьттара нах цуьнан говзаллех а, кхин а шуьйра а хаттарш луш. Масала, дечиг пондарш деш волу Базаев Хьасан санна.\nБазаев: "Урарту заманахь хенахь нохчийн тIеман байракх тIехь ши корт болу аьрзо хилла. Ткъа машаран байракхан тIехь ши корт болу кхокха хилла. Ас цундела дечиг-пондарш тIехь ши корт болу кхокха буьллу".\nДечиг-пондараш деш дуккха а говзанчаш бу Нохчийчохь. Базаев Хьасан массарна а вевзачарах цхьаъ ву. Вистхуьлуш цо иштта элира.\nБазаев: "20 шо сов хан ю ас пондарш деш. Балалайкаш дIадахархьама, вайн къам самадаккхархьама деш ду ас. Къахьегча ша дерриг гуш хуьлу-кх".\nДечкех ша йина пхьегIаш лаьттачу стоьлан хьалхахь дуккха а нах бара. Iайг, чами, шун, куржка, чоьлпа а, шортта кхина а хIума йинарг ву Хьалха-Мартан тIера Салтханов ВахIид. Кхуран дечках йина цо дукха йолу хIума. Наха хеттарш а дора цуьнга.\nСалтханов ВахIид: «Кхура дечка хилла массо а хенахь вайн дайш лелош. 20I5 шарахь хи чохь гуьйриг карийра суна. Ас цуьнах сайн кресло дина. ХIара ниттийн гал схьаоьцу чоьлпа ду».\nШен говзаллех а, цо шена бечу томах а лаьцна иштта дуьйцу дечкан пхьеро Салтханов ВахIида.\nСалтханов: «Сайн цхьа сингаттам хилча, цхьа дечк схьа а оьций охьахуу со. Бежнаш а ду сан лелош. Вайнехан стаг пайденна хила веза чохь а, арахь а».\nИльясов Адам цIе йолу махкахь вевзаш волу суртдиллархо а вара гонахь дуккха а нах а гулбелла цхьаъ деш волуш. Халла цу гонна юккъевахча гира иза сурт дуьллуш вуйла. Цуьнан техниках тахана хIун олу а ца хаьа. Акрил а, басар а цхьана а тухий, гуран чуьра гатана тIе а дуттий, иза дIай-схьай сеттадо цо. Иза дIасаттийнчу агIор дIасадоьду. Ша садоIу боху цо иштта суьрташ дохкуш.\nИльясов: "ХIара техника суна гина а яц. Берашна иштта сурт дуьллуш хилча, цунна шена а лаьа иза дилла. ТIаккха компьютерна уллора дIавер ву иза. Ас садоIу уьш дуьллуш".\nДечиг-пондар бекаш хиларх цец ца волу тахана цхьа а, амма Iадхьокху пондаран аз хезча, дуккха а нах тIебоьху цо шена. Иштта хилира оцу гайтамехь, говзанчас ша бинчу цунна тIехь мукъамаш балийча.


Нохчийчоьнан цкъа а ца хилла суверенитет, аьлла Кадыровс\nНохчийн халкъан турпалхой, доккхачу декъанна, шейх Мансур, Бенойн Байсангур, Таймин Биболат, Адин Сурхо, уьш гIиртина Нохчийчоь таханалерачу кепе ялон, дIахьедина мехкан куьйгалхочо Кадыров Рамзана. Исторех лаьцна шена хетарг довзийтина цо министрийн кабинетца тIаьххьара дIаяьхьначу шуьйрачу кхеташонехь.\n"ХIара мохк вайн бу, кхин цхьаьннан а бац. Шейхан Мансуран заманера схьа дуьйна хIу ду вай къийсинарг? Дин лело а, нохчочун кодекс Iалашъян таро хилийта гIерташ къийсам латтийна вай. Вайн халкъан турпалхой схьа а эцна, цара лелийначун, цара къийсинчун а мах хадийча, кхета вай, тахана вайн йолу маршо езара царна", - аьлла Кадыровс.\nШайн пачхьалкх цкъа а хилла яц нохчийн, боху мехкан куьйгалхочо.\n"Вайн цкъа а хилла яц суверенитет а, я вешан пачхьалкх а. Нагахь санна, Нохчийчоь йозуш йоцуш хила лууш шейх Мансур хиллехь, Геленджике кхаччалц дIагIур вацара иза, мохк схьа а баьккхина, шен байракх а, герб а йолуш, пачхьалкх кхуллур яра. Ткъа цо-м Кавказ ма яьккхиний, Анапе кхаччалц дIа а вахана", - боху Кадыровс.\nРегионан урхалхочунна хетарехь, тахана "оцу нехан доIанашна Дала жоп а делла, вайна толам белла совгIатна". Ткъа и толам Iалашбархьама, "Кадыров Ахьмадан некъа тIехь дIаваха веза, кхин хIумма а дагалеца а ца гIерташ".\nКарарчу хенахь Нохчийчоьнан куьйгаллехь волчу Кадыров Рамзанан да, Кадыров Ахьмад, 1990-чу шерашкахь Нохчийчоьнан Республикан муфтий вара. Цул тIаьхьа федералашкахьа велира иза. 2000-чу шеран аьхка дуьйна Нохчийчоьнан администрацин куьйгаллехь вара иза. 2003-2004-чу шерашкахь Нохчийчоьнан президент лаьттира. 2004-чу шеран Стигалкъекъа-баттахь Соьлжа-ГIалахь йинчу кIелонехь велира.


Яхначу аьхка Австрехь вийначу политикан эмигрантах Умаров Мамиханах (Венера Анзор) йисинчу Умарова Заремас дIахьедина, шена социалан машанашкахула кхерамаш тийсина ца Iа, тутмIаьжиг юьхьах йоллу цхьа стаг чугIиртина шен хIусамна, аьлла.\nУмаровас дийцарехь, кхерамаш тийса болийна цунна цо Кадыров Рамзане социалан машанашкахула дIахьедар динчул тIаьхьа – бутт хьалха зудчо видео яржийра Нохчийчоьнан куьйгалхо шен майра верна бехкевеш.\n"ГIадужу-беттан 9-чохь, делкъе хуьллуш, сан петара чу кхача гIиртира суна вевзаш воцу стаг, юьхьах маска йоллура цуьнан", - хаам бина Умаровас. Зудчо неI ца йоьллуш, телефон тоьхна полице, цо полисхочуьнца къамел деш а хезна, къайлаваьлла веанарг.\n"Ас массарна а хоуьйту ас шена критика ярна Кадыров Рамзана киллер сайна т1аьхьаваьккхина хилар", – аьлла бу Умарова Заремас социалан машанашкахь баржийна хаам.\nКавказ.Реалиигахь яц цкъачунна Умаровас динчу дIахьедарна Австрерчу полицино йина комментари.


Нохчийчоь -- Нохчийчохь уггаре а евзаш йолчу Чернокозово набахтехь, Стигал. 16, 2007\nНохчийн омбудсмено Нухажиев Нурдис дехар дина Оьрсийчоьнан адамийн бакъонашкахула векале, нохчийн тутмакхашна шайна тоьхна хан цIахь такха аьтто беш гIо дахьара аьлла.\nНабахтехь валлар а цIахь гIоле ду\nБолчу хаамашца, мехкан дозанал арахьарчу, доккхачу декъана шийлачу меттигашкахь чохь бахкочу нохчашна а, кавказхошна а леррина Iаткъам беш бу набахтийн куьйгаллийн пурбанца. И баланаш лан хала болун дела холчахь бу и тутмакхаш, аьлла хета Нухажиев Нурдина.\nНохчийн обмудсмено динчу оцу дехарна цкъачунна жоп делла дац Москохара. Цунах гIуллакх хилахь а тамаш хета меттигерачу бакъонашларъярхошна.\nДукха а шераш ду Мальсагова Асет пачхьалкх мел ю вайнехан тутмакхаш латточу набахтешкахула, церан гIуллакхаш айдина лела. Нухажиевн цхьана лаамца бехктакхаман система хийцалахь тамаш хета шена бохуш дуьйцу цо.\nМальсагова: «И низам атта хийцалур ду аьлла ца хета суна. Прокуратура а, УФСИН а цхьаьна болх беш ю. Царна Москохара доуьйтуш ду терахьаш, оццул чубохка олий. ЧIогIа нисйина ю церан и система».\nОьрсийчохь дукха хена дуьйна схьадогIуш ду, набахте чувоьллинчу стагана, таIзар дарал сов, иза шийлачу а, атта нах тIе ца кхачалучу а меттигашкахь латтош. Дукхахйолу набахтеш Оьрсийчоьнан шийлачу меттигашкахь ю, ткъа уьш ерш хьалаюьзна ца хилча, болх дика беш ца хета Iедалшна бохуш, кхин дIа а дуьйцу бакъонашларъярхочо Мальсагова Асета.\nМальсагова: «Вайн Нхчийчохь набахтеш кIезиг ю. Набахтеш шийлачу меттигашкахь ю. Цхьа эзар итт ю уьш. Нах чубухку, уьш луьрачу меттигашка дIаоьхуьйту. И набахтеш еса йита мегар йолу яц. Бизнес ю-кх иза».\nНицкъаллан структурийн система а Оьрсийчохь хIоьттина ю, дуьххьара дIа мискачу а, къечу а нахана Iаткъам бан. Нохчийчохь а ду изза. Чувоьллинчу мискачуьнан гергарчеран аьтто ца болу цунна тIекхача а, цуьнан дог эца а элира бакъонашларъярхочо Мальсагова Асета.\nМальсагова: «Хала бохкучу нахана шайн гергарчунна набахте тIаьхьа баха-м ца хаьа, цунна совгIат дахьийта а аьтто боцуш хуьлу. Чубухкурш мисканаш бу. Таро ерш ахча лой кIелхьара бовлу. Миска нах хIинца лоруш бац. Уьш бу чубухкурш».\nНохчийн тутмакхашка цIахь такхийта еза шайна тоьхна хан аьлла хета ша а дуккха а шераш набахтешкахь даьккхинчу Iалавди цIе йолчу стагана.\nIалавди: «Оьрсийн тутмакхийн бакъо ю хан такха шайн гергара нах а, да-нана а долчу дIабаха. Нохчийн и бакъо яц. Бала токхуш бу вайнах геннарчу набахтешкахь. Талха а телха нах, суна сайна гина хIуманаш ду-кх уьш».\nНохчийн тутмакхаш тахана цIахь бита лиъча а иза далур долуш хIума дац. Чохь латто меттигаш яц. Соьлж-ГIалахь масех шо хьалха ян йолийра керла набахте. Дуьххьара иза дIакхайкхийра зударшна еш ю аьлла, юха-божаршна аьлла. ХIинца я царна а, я вукхарна а йоцуш, ах хьала а йина, лаьтташ ю иза, гонаха къух а даьлла.\nНабахтешкахь лела къизалла хала ду Iораяккха\nЭкстремизмалле кхайкхамаш барна бехкево нохчо\nМазаев Зелимханна 6 шо хан кхайкхийна\nЧелябинскерчу набахте кхачийна Клых Станислав\nПолшехь кхел йолийна нохчочунна тIехь\nНохчийн маьрша бахархой байина эпсар арахецна набахтечуьра


КаӀбат — Википеди\n605 — Къурайшийташа КаIбатан реконструкци яр\n638 — Iабдулла ибн аз-Зубайран реконструкци\n693 — Iабдул-Малик ибн Марванан реконструкци\n1629 — Мурад Хан султанан заманера реконструкци\n1996 — КаIбатан реставраци\nхӀинца а лелаш\nИфтар а, сухур а\nАль-КаӀбатуль Мушаррафат (Ӏаьр. الكعبة المشرفة); иштта КаӀбат, ХьаьжцӀа (Ӏаьр. الحج البيت) — СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан Макка-гӀалин чохь йолу бусалбанийн къилбе ю, исламан хьалхара деза лоруш долу хьалхара доккха цӀа ду иза. АллахӀ делан дуьххьарлера цӀа ду иза. И динарг а, доьттинарг а ИбраьхӀим пайхамар а, цуьнан кӀант ИсмаьӀил а ву. ХӀора шарахь, дукха къаьмнашкара нах боьду цига Зиярт дан, оцарех «Зияртхой» я «Хьаьжой» олу.\n3 КаӀбатан дакъош\nХьаьжцӀа — иза АллахӀ дала шен хьалхара цӀа ду аьлла билгалдина ду Къуръанехь. АллахӀ-дала сийлахь дина иза. Дуьххьара иза динарг маликаш а, Адам пайхамар а хилла. Цул тӀехь цуьнан кӀант Шис-пайхамара юха дина хилла иза. Цул тӀехьа Нохь пайхамара дина хилла. ТӀаьххьаре, ИбраьхӀим пайхамара шен кӀантаца ИсмаьӀилца юха дина иза. ИбраьхӀим деле дийхира иза даима ларде аьлла. ИбраьхӀим-пайхамаран заманахь дуьйна, АллаӀ-дала иза лардеш долу маьждиг ду. Цигахь садолу хӀума ен а, цӀий Ӏано а, къа латадан а цамега.\nАллахӀ-дала боху къуръанехь:\nБаккъалла, дуьххьара нахана дуьйгӀина долу цӀа, оцу Баккахь (Маккахь) дерг ду. Иза дуьйгӀина декъала хилийта а, дуьненахь куьйгалла дайта а.\nДош «الكعبة»Ӏаьрбийн маттахь цуьнан маьӀна «Квадратин цӀа» бохург ду. Кхин а «بيت الله» (БайтуллахӀ) «Делан цӀа» олу цунах.\nКаӀбатан дакъош[нисйе бӀаьра | нисйе]\nИслам ·Маьждиг ·Хьаьж\n1.Ӏаьржа тӀулг 2.НеӀ 3.Апари 4.Цоколь 5.ИсмаьӀилан хьиджр 6.Мультазам 7.ИбраьхӀиман макъам 8.Ӏаьржа тӀулган маьӀиг 9.Йеменан маьӀиг 10.Шаман маьӀиг 11.Ӏиракъан маьӀиг 12.Кисват 13.ШагатӀулган аса 14.ИбраьхӀим лаьттина меттиг\nаль-Хьарам • Замзам • Кибла • ТӀаваф Бани Шайба • Умрат\nКаӀбатан 14 дакъа ду:\nӀаьржа тӀулг (Ӏаьрб. الحجر الأسود — аль-хьаджар аль-асвад) — тӀулг, малх-балехьара КаӀбатан углехь берг.\nНеӀ (Ӏаьрб. باب الكعبة) — КаӀбатан неӀарш.\nМизаб (Ӏаьрб. ميزاب) — къинхетаман хи дӀадохуьйту апари\nЦоколь (Ӏаьрб. الشاذروان) — КаӀбатан пенаш лардеш ерг.\nИсмаьӀилан хьиджр (Ӏаьрб. حجر إسماعيل) — буьткъа горга пен, цу чохь дӀадоьллина ИсмаьӀил, ХӀаджар ду.\nМультазам (Ӏаьрб. ملتزم) — Ӏаьржа тӀулган а, неӀаран а юккъахь долу дакъа, 2-метр ду.\nИбраьхӀиман макъам (Ӏаьрб. مقام إبراهيم) — ангалин а, эчиган а меттиг, ИбраьхӀим-пайхамар тӀаьхьа лаьттина тӀулг бу цигахь.\nӀаьржа тӀулган угол (Ӏаьрб. زاوية الحجر الأسود)\nЙеменан угол (Ӏаьрб. الركن اليماني)\nШаман угол (Ӏаьрб. الركن الشامي)\nӀиракъин угол (Ӏаьрб. الركن العراقي)\nКисват (Ӏаьрб. كسوة الكعبة — кисват аль-каӀбат) — аяташ тӀехь долу шаршу.\nШагатӀулган аса — хьалха баьццара яра, а хӀинца кӀайн ю.\nИбраьхӀим лаьттина меттиг — ИбраьхӀима цӀа дуттучу хенахь, лаьттина меттиг..\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=КаӀбат&oldid=6102540»


Вайнехан Iадаташний, Оьрсийчоьнан низамашний юкъахь лаьтта херо тидаме йоккхуш ду Соьлж-ГIаларчу цхьана кхелехь хоттуш долу дов – йоI ерна жоьпе озийна да, цунна шеко а йоцуш, адам дийначу стагна санна, таIзар дийр ду. Амма нехан кхетамехь бан догIу цигахь шатайпа озабезам а.\nДозанашкахь Iохкучу Шелковск, Новр, Теркйист, Гуьмс а кIошташкахь бехачу бахархоша даре а деш, пIераскана дийнахь де суьйренга ластарций, тIийриг а йина, иттаннаш, ткъаннаш машенашкахь нохчийн кегийрхой а, уьш боцурш, мелла а хенарниш а махках буьйлу садаIа а, сакъера а. Царна юкъахь кIезиг бац мехкарий а, хенара зударий а.\nТIех эвхьазабевлла, маьттаза а лела бохуш, коьртах а баьхна, тахана бийцаре беш бу къаьсттина и тIаьххьарниш. Цкъадолчу декъана цунна бахьана ду, кху деношкахь Старопромысал кIоштехь шен йоI йийначу Даурбеков Султанан дов хатта доладар а.\nГIиллакх-оьздангаллех воьхна доьзалхо иймане веха, лартIа вало, луьра тIеIаткъам бар доцург, кхин некъ цагурш Iаламат дукха бу. Къар ца луш, шен а, цIерачийн а сий дайина лела зуда йийна дIаяккхар бен кхин некъ гуш боцчарна гергахь цхьанна, шинна, кхаанна и тайпа кхел йича, кхечара ойла йийр ю, эхье некъ буьтур бу.\nЦу хьокъехь сан къамел деъна Теркйист кIоштерчу шовзткъе иттара бевллачу бахархошца Эльсанукаевца а, Магамадовца а, Мурадовца а.\nКест-кеста тергаллехь хуьлу Нохчийчохь оьзда ца лелачу, шайн лааме бирзинчу зударшна гергарчара шайггара кхел яр. Официалана гIара а долуш масала, Нохчийчохь кху тIаьхьарчу 5-6 шарчохь ткъа сов зуда йийна. Шуна хIун аьлла хета, аш муха кхетадо цу кепара деш долу таIзарш? Оцу хаттар тIера доладелла тхан къамел.\nМурадов: « ХIун аьлла хета, йийна дIаяккха еза-кх! Даьржина хIума ду-кх хIара хIокху заманан, кIиранна юьххьехь кегийнаш сакъера арабовлуш, лула мехкашка дIататталуш».\nЭльсанукаев: «Эвхьаза буьйлуш белахь корта кхоьссина дIабахийта беза. ШолгIаниг IадIийр ву. Пятигорске, Прохладни сакъера дIа мел таьIаш верг, боьрша а, сте а бен дац, шен метта охьахао веза. Ца хаахь, новкъара дIаваккха веза.»\nМаршо Радио: Массара а хьехош берш зударий бу, божарий хьеха а ца бо?\nЭльсанов: « Цхьа башхалла а яц, боьрша стаг а сацо веза, зуда а сацо еза. Цу боьршачу стага йоккхуш ю зуда эвхьаза а. Масалш кIезиг дац, оззийна тIера хеча яккха еза, ца яккхахь, тоьхна вен веза. Бусалбан динехь магош дацахь а иштаниг, вийча хIумма а дац».\nМагамадов: «Шай болчара совцо безара мехкарий а, зударий а. ЙоI мича йоьду а, мичара йогIу а хаа деза. Зудаберашкара яккхий телпонаш дIаяха езара. Хьул а елла, къовлаелла а елла йоI дIахIоьттича, бусалба ю шайн йоI, олий хета дена-нанна а.\nСан лергашна хезна ду-кх хIара, со а ву юкъ-кара таксахо болх беш. ТIехьаьжча чIарх аьлла, тIедуьйхина Iаьржа духар а долуш, товш ши йоI тIеяхна таксисташна, шайна хIара машен еза аьлла. Шайна езза машен а хаьржина, дIаяхана ши йоI.\nКхано вахнарг схьавеъча,воккхочу таксахачо бехк баьккхина вукхуьнга: «Со ма вара хьол хьалха дIаваха везарг, соьга стенна ца бигийтира ахь уьш? РагI стенна йохий ахь? Вукхо жоп дела: «Хьо вахнехь, цара хьо вовшахъвоккхур вар-кх, махкара ара а бевлла, шайн сакъера арабевлла мехкарий ма бара уьш».\nХIирийн мехкан Мазалк гIалахь мел дукха бу хаьий хьуна и саннарш? Хьо човхо воьлча, бехк баккха воьлча, мел дуьхьал бовлу хаьий хьуна? Ахь пIелг схьаIоттал сох, со дай боцуш ю моьтту хьуна, олий хьуна чукхоссало. Ахь хIун дийр ду?»\nМаршо радио: Кху Нохчийчохь цхьаъ бу мехкарий, лула-кула мехкашка дехьабевлча кхинаш бу..\nМурадов: «ЦIерачара магош дерг ду-кх цара лелош дерг. Дех,ненах кхоьруш уьш белахьара, цара иза лелор а дацара. Нохчийн къам бехдо-кх. Шайггара кхел яр нийса ду-кх, и ца дича уьш совцур а бац».\nЭлсанукаев: «Хьажа а хьаьжна, муха, хIун ду а хиъна, бехк боцург вита веза. Цхьадолу хIумнаш дукха тIех а дан а ду. Бехкберг а, боцург а хьийзийна меттигаш а дукха ю. Цунах лардала деза.»\nМаршо Радио: Билггал хаа а хууш, шена ма-тов лелла цхьаъ, вашас я девашас и йийна, цунна Оьрсийчоьнан низамехь таIзар дан догIий?\nМурадов: «Ца догIу. Цунна хIунда деш ду таIзар?! Нохчийн Iедалехь юьхьIаьржонах ларвала гIоьртина-кх иза. Оьрсийчоьнан субьект елахь а, шен доьзалан доладан гIоьртинарг чуволла хьакъ вац.\nТахана террорист къайлаваьккхина я цунна гIо дина гучуваьлларг цIийнах а, цIарх а ваьккхина махках воккхуш ву, галбевлларш лартIа бало гIертарг, чу стенна вуллуш ву?! И нийса дац».\nИшта-вуьшта лела бохуш,коьртах бевллачу зударех соьца къамел дина Мурадов а, Эльсанукаев а, Магамадов а тешна бу, Оьрсийчоьнан низамаца ца догIуш, мел бIоста нислахь а, шайн догIмех йохка-эцар йина, лахбелларш байина дIабаха беза аьлла.\nКъамелехь а хаалуш ма-хиллара церан хьажам, цхьана агIор, кхето хала дац: махкахь дукха меттигаш Оьрсийчоьнан низам лар цадар магош, тIемалойн бу бохучий ...\nIадаташ муха лардан деза тIаккха?..


Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Вовшахтохараллин гIорасизалла\nГезгмашин-бутт 28, 2016\nIамерка -- Нью-Йорк, Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Вовшахтохараллин Кхерамазаллин Кхеташо. 23.Гезг. 2016.\nШемахь боьдучу тIамо гайтина мел эвсара яц Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Вовшахтохаралла, ша аьлча, цуьнан Кхерамазаллин Кхеташо. Кху дуьнентIехь уггаре а ницкъ болу пачхьалкхаш йисина цу махкахь хуьлург хьокъехь цхьа сацам бан барт ца хуьлуш. Цунах лаьцна яздо Британехь хIора денна арадолучу уггаре а кху дуьнентIехь девзаш долчу Times газетан аналисто Бойес Роджера.\nЦхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Вовшахтохараллан гIорасизалла\nБойес Роджеран артиклан цIе ю «Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Вовшахтохаралла дуьхьал яла еза Путинан къизаллана» аьлла.\n- Мегар дац кху дуьненна цу кепара урхалла дан бохуш яздо аналисто. Хрущев Никитас стоьлана тIе мача йиттинчу хенахь дуьйна оццул, хьул а ца деш, шайн цабезам хилар гайтина дац Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Вовшахтохаралло, - яздо авторо.\nДIадаханчу мукъачу деношкахь Дуьненаюкъараллан Кхерамазаллин кхеташоно шен болх дIахьош Iамеркин Цхьаьнатоьхначу Штаташа бехке йира Оьрсийчоь варваралла лелорна, Шемарчу Алеппохь бомбанаш еттарна. Ткъа Британин векало бехке йира тIеман зуламаш дарна Асад Башаран режимана гIортор еш йолу Москох тIеман зуламаш дарна.\nШемарчу кризисо масаллица гойту мел эвсара яц Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Вовшахтохаралла, ша аьлча, цуьнан Кхерамазаллин Кхеташо. Цхьана а кепара шаьш бина барт кхочуш балуш яц ницкъ болуш ю боху пачхьалкхаш аьлла хета Times газетан аналистана Бойес Роджерна.\nКхин дIа цо яздо: "Оьрсийчоьно вето кхайкхо шен йолчу бакъонах пайда оьцу муьлхха а Малхбаленна а, Малхбузенна а юкъахь маслаIат деш тIеоьцуш болу сацам чекх ца балийта. Иза тера ду Советан пачхьалкх йолчу хенахь цара лелийначух. Ткъа цу тайпачу леларо цхьа а тешам ца буьту Кхерамазаллин Кхеташоне.\nЦхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Вовшахтохараллан болх сецна бу. Карарчу хенахь, «Исламан пачхьалкх» шех олу тоба ца йийцича а, Iамерка дакъалоцуш ю пхеа тIеман конфликтехь – Шемахь, Иракъехь, ОвхIанистанехь, Либехь, Йеменехь.\nУьш дIаерзо Оьрсийчоьнан векалша «хIа-хIа» аларца дIадоьрзуш долу даьсса къамелаш цаоьшу, чарх санна болх беш йолу къепе оьшу кху дуьнентIехь.\nДуккха а нах бу тахана Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Вовшахтохараллан Кхерамазаллин Кхеташонна реформа оьшу аьлла хеташ, Оьрсийчоьнан ветон ницкъ лахбан цуьнан декъашхойн терахь 10-нне хаьла а доккхуш.\nИза дахь вето кхайкхо аьтто хир бу, нагахь иза дан лууш шиъ, я кхин а алсам пачхьалкхаш хилахь. ТIакхха Малхбузера дипломаташ хьовсур бара шаьш цхьа сацам тIеоьцуш Оьрсийчоьнна а, Китайна а юкъа зайл тоха».\nМухха делахь а, далург дерриг а дан деза Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Вовшахтохаралла баккъалла а болх беш йолу организаци хилийта, кхайкхам бо Times газето.\n«Шема гуш долу масалла ду реформаш оьшуш хиларан. Инарлан секретар Бан Ки Мун велххаза велира Оьрсийчоьно Шемахь бомбанаш еттарх лаьцна дуьйцуш. Амма коьртех Бан Ки Мун волуш хилира Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Вовшахтохараллех эвсаралла йоцу структура. Путинна дуьхьал вала доьналла долуш хила веза цуьнан метта хIуттур волу стаг», - яздо Бойес Роджера Times газетехь.


"Оьрсийчоьнан финансийн министралло тхан мехкан бюджет лахйийр ю аьлла хIоттийначу проектана тхо реза хуьлийла дац. Тхо хIинццалц оцу министралло тхайга схьакховдийначунна реза хилла.\nХьалха, тIеман тIаьхьало йоллушехь, бюджет лахъярна а тхо тIетайра. Хала хан йоллушехь, бюджетан секвест йича а тхо реза хиллера", -аьлла, социалан машанехь шен агIонна тIехь дIахьедар дина Нохийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана.\nОршотдийнахь и гIуллакхх дийцаре дира республикан экономикан кхиоран министраллехь хиллачу кхеташонехь.\nИштта Iалашонаш хIиттийра, са йолу а, пайдехьа хинйолу бизнес-проекташна некъ беллар а, инвестицеш махка чуялор а.\nКадыров Рамзанна хетарехь, бюджет иштта лахъеш гIуллакх дIадодахь, республикан аьтто бер бац тIеэцна социалан программаш чекхъяха.\nИштта хьал хIуттург хиларх шеко яцара дукхачу нехан.\nЦхьажимма а экономиках кхетачара-м даима далхош дара, нахе ахча даккхийта, белхан меттигаш нисъе, нехан дахаран токхо лакхаяьккхичий бен, экономика чIогIа лара йиш яц, бохуш.\nХьалхарчара а, тIаьхьарчара а бохучунна тIетов Нохчийчуьра вахархо, ша а бизнесхо волу, Загаев Леча.\nЗагаев: «Шортта ахча а долуш, кхечу пачхьалкхаша кредиташ а луш, дикка аьтто болчу хенахь, махбаран-самукъадаккхаран центраш а ца еш, нахана болх бан аьттонаш бинехьарий, дика хир дара.\nБолх бечу стага, цо лучу йоло хIоттош ма ю экономика. Доккха къамел дарх ма ца долу. Стаг схьа а валийна дIахIотторах гIуллакх ма ца хуьлу. Хаа ма деза, шо а, ши шо даьлча хIун оьшур ду».\nЦхьана Нохчийчоьнна тохар хилла Iаш дац пачхьалкхехь хIоьттина экономикан хьал. Кху шина шарахь, хIинца кризисна бухе кхаьчна вай, бохуш санкцеш кхайкхоро гIуллакх дина вайна, бохуш дийцахь а, ма-дарра гIуллакх иштта дац.\nОьрсийчоьно, тIе а дожош, мехкашкахь заводаш а, фабрикаш а йоьллуш, хIума динехьара, иштта чолхе хир дацара гIуллакх.\nЦул совнах, тIом ца хиллачу регионашца цхьана нисъян ца еза шиъ тIом лайна Нохчийчоь, аьлла кхин дIа а дийцира бизнесхочо Загаев Лечас.\nЗагаев: «Цхьа а тIом а ца хилла шортта регионаш ю. Цаьрца тIом а лайна, хаза неха санна дебачу Нохчийчоьнца юьста ца оьшу. Кхузахь шортта кегий нах ма бу, бан болх а боцуш. Тахана царна бюджет лахйийра ю бохург суна нийса ца хета».\nНохчийчоьнан политологана Мачигов Альбертана ца хета Оьрсийчоьнна дуьхьала Европано а, Iамерко а кхайкхийна санкцеш бахьнехь, экономикан хьал телхина аьлла.\nМехкадаьттан мах охьабалар бехке ду цунна. Ткъа иза охьабер буйла хуъушехь, ГIажаричоьнна дуьхьала дуьнено кхайкхийна санкцеш дIаяхийтира Оьрсийчоьно.\nШа шена бина вон болх бу иза, элира цо.\nМачигов: «Соьга хаьттича коьрта бахьан-санкцеш яцц. Эксперташ шаьш а боху иза. Мелла а гIоле хилла юьртбахам лелочарна. Мехкдаьттан мах вахьбалар ду. ХIинца массанхьа даржхой а балхара дIабохуш хIума лелош ду».\nНохчийчохь даима дуьйцуш ду, мехкадаьттах йолу са Нохчийчохь юьтуш елхьара, цхьанхьара ахча а ца оьшура, бохуш.\nИза аьттехь нийса дац, миллион тонн Нохчийчохь йоккхуш йоцу дикка хан ю, ткъа иза йоккхуш хилча а, цунах долу ахчанах республика вайга меттахIотталур яцара, аьлла, кхиндIа а дуьйцу политолога Мачигов Альберта.\nМачигов: «Вайн цIахь цхьа миллион доккхуш хилча, цхьана стага цхьацца миллион кхочу. Цхьа тонн-7 барелль ю. Иза ахчане диллича-350 доллар хуьлу. Изза ша дерриг вовшахтоьхча, йохийна йолу гIала а, мохк а вайга меттахIотталура бацара».\n2007-чу шарахь дуьйна 2015-гIа шо тIекхаччалц федералан бюджетера Нохчийчу кхаьчна 539 миллиард сом.\nХIора шарана декъча, иза хуьлу 60 миллиард. Оцу хена юккъехь шозза бен кхин лахдина дац ахчанца деш долу гIо: 2010-чуй, 2013-чуй шерашкахь.\nСтохка Нохчийчоьнан бюджетан барам шорбинера 61 миллиард, 300 миллион соьмана тIекхаччалца.\nОцу юкъанна дукхачу мехкашкахь и барам лахбинера - 3 процент.\nИ терахьаш даладо РБК сайто, социалан политикан йозуш йоцучу институтан директора Зубаревич Натальяс, шайга динчу дIахьедарна тIе а тевжаш.\nОьрсийчоьнан финансийн министралло тIедогIучу шарна Нохчийчоьнан бюджетана хIоттийна проект иштта ша ма-ярра чIагIйийр ю олийла дац, мехкан куьйгалхочо Кремлера шен уьйраш меттахахьаяхь-м хIетте а.


Донбассера конфликт дIаерзош дакъалоцур ду Цхьаьнатоьхначу Штаташа\nГезгмашин-бутт 04, 2021\nДонбассера тIеман конфликт дIаерзор дийцаре дийр ду Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташа дакъа а лоцуш. Цуьнах лаьцна дIахьедина Украинин вице-премьера Стефанишина Ольгас, хаам бо Радио Свободано. Стефанишинас дийцарехь, Вашингтон юкъаяхна оцу балхана Американ а, Украинин а президенташ цхьаьнакхеттачу дийнахь дуьйна.\nАмерикан Цхьаьнатоьхначу Штаттийн в, Украинин а президенташ Джо Байден а, Зеленский Владимир а цхьаьнакхийтира Вашингтонехь Гезгмашин-беттан 1-хь. Кхечарна юкъахь цаьршимма дийцаре дира кхерамазаллица а, тIеман гIуллакхашца а доьзна хаттарш, шана юкъахь "Оьрсийчоьнан агрессина дуьхьало яр а долуш".\nЗеленскийс дехар дира ГIирмехь а, ДНР а, ДНР а олучу территорешна тIехь а лаьцна чубоьхкина нах маьршабохуш накъосталла дахьара аьлла. Киево Вашингтоне хьажийначу тептарна тIехь ю 450 гергга стеган цIе.\nДонбассехь иккхина конфликт схьайогIуш ю 2014-чу шарахь дуьйна. Оцу хенахь Киеван Iуналлера девлира Донецкан а, Луганскан а къоштийн дакъош. Оцу девнехь вийна 13 эзар стаг. Лаххара а цхьа миллион ах миллион цигарчу маьрша бахархоша йитина шайн ков-керт.\nОцу регионера тIеман конфликт дIаерзор Iалашонца кхоьллина ю кхаа агIоно дакъалоцу контанктан тоба, шена юкъахь Украина а, Оьрсийчоь а, Европехь кхерамазаллехула а, цхьаьнабелхан а вовшахтохаралла а (Organization for Security and Co-operation in Europe - OSCE) йолуш. Политикан сацам барехула кхоьллина ю 4-ъа пачхаьлкхан куьйгалхойх а, арахьарчу гIуллакхийн министрех а лаьтта тоба. Цунна юкъахь ю Германи а, Оьрсийчоь а, Украина а, Франци а.\nУкраино а, Малхбузен пачхьалкхаша а бехке йо Оьрсийчоь герзаца болчу сепаратисташна гIортор ярна. Москвано тIе ца дуьту шена дохку бехкаш.