Тема: Хьунаг1а ваха к1аьнк (са дувцар ) Тамбиев Мага\nЙоазанхо : Тамбинаькъан Мусай вol Мохьмад\nСийна сигале яр, морхаш йоацаш. Хьалбоалаш латтача малха зlанараш кора гlолла дане кlаьнка вижа уллача шамаз чу хьежар. Цунна юхьмараш хьесташ . "Хьасома вала, хьажал ма хоза ди да доагlаш" - яхаш санна. Бlаргаш хьа дийлар кlаьнко, кlеззига илла а илла ший дуккха хана денза кхееш хинна уйла кхоачаш е лаьрхlар цо тахан. Дlай-хьа а хьaжа, саг сома вий,шорттига гlар-тат ца деш хlамаш тlа а йийха, цlагlар ара ваьлар кlаьнк. Цlагlар бараш бийша бадаш бар кхы а. Баьца тlара йист дlаянна яцар,ший когаш тlоада бергбоацаш иккаш тlа а ийха, беш гlолла волавелар кlаьнк. Наг-нагахьа дlай-хьа хьожаш шийна саг тlехьа воагlе. Тlаккха карта тlехьа а ваьнна босе lочувахар из, аьли долча. Цига ший дlадилла , бахтараш доахка гали хьаэца. Цу чу белабар цо шийна новкъа баа кхача а, вешта шийна эшаргъйола хlамаш а. Цу чу доалар, кlаьнка дас лийха хинна урс а, даь-сесаго докъа далийта хьала элла хинна дулх а(даь -сесаго-м шой лоалахой цишкашта сардамаш кlеззига даханзар. Дулх лорадаьдац аьнна йийта-м кlаьнка а йийтар). Боккхийча наьха дувцараш хоза хеташ вар кlаьнк, лерг дилле царга ладувхаш вагlаш хулар из.Царгара хазадар цунна дуккха накъа даргдолаш хlамаш. Уж къона болача хана цар чарахьал мишта леладаьд , цар хьунагla яха хинна бийсаш, цига цара даар -малар мишта лийхад, шоашца дlадехьа хиннадола хlамаш кхоача делач. Гали-м хьалдиза дар, амма далацар цу чу эггара эшарг дар мара. Доккха са а даьккха, ший гали ги а делла , тlехьара ший цlен бlарг а теха, хьу йолча оагlорахь волавелар кlаьнк...\nМалх хьалбоалаш латташ бар, ди доахьлуш доагlар декаш олхазараш дар,амма хьун юкъе кхы а тlаьда яр. Тоталга улле хьалаволаверар Ахьмад, иштта яр кlанка цlи, кхойтта шу кхоачаш вар из укх бетт,хlанза ахкан хьалхара бутт бар , аьттинга бутт, дешале кхы аха везаш вацар, цу хlамо чlоагlа са мукъа доахар цунна.Кхаь бетта шийна хьехархой бlаргагургбоацаш. Хlара шера дешален ха дlайолаелач, хьехархоша дешархошка оалар уйлаяздар язде аьле. Ахьмада ший уйлаяздарах дош хеташ хилацар, фу яздергдар цо, дийнахь сарралца кхы lа ях де хlама хилацар ер вахача юрта. Цул тlехьагlа волавелар из уйлаш е, ший ахканга кхаьчача мала фу дергдар, дешале цуна уйлаяздар эггара дикагlа хургйолаши кхы а шийна из хlама вlала дицлург доцаши.\nБоккхийча нахага ладувхаш, китабаш дешаш хьун юкъе мала даар хул, мала оакхарий, царех малагlдараш дохьаш доахкаш да е кхераме дараш малагlаш да.\nХlанза-м кийча вар Ахьмад хьунагlа ваха, хьона хьашт дале цигача ваха а.\nХьуна юкъе хьахозаш дагараца бола херх бар, деташ дигарч, lолегаш гаьнаш. Аз-м цаl ма леладой , акхар фу леладу хьогl яхаш уйла еш водаше, цига баьхка наха тlа кхаьчар ер. “Аьъ, Ахьмад, lа фу леладу укхаз?” - хаьттар цхьано.Цхьан юртар нах бар уж. “Са да ва хьало лакхахь сарпалаши гlайбаши доахаш воала, из волча водаш ва со , цунна хlамаш ийца” - оапаш бийцар кlаьнко. Дlаваха ховргдий хьона, дlавохлургвий хьо из мел дола гали ги а дела? Ер-м атта дар , дlавохлургва со аьнна, царга lадика а йийца кlаьнк дlахо дlавахар. Тайп-тайпара оалхазарий оазаш яр хозаш,гаьна ткъовронаш тlа гlолла дlай-хьа удаш бlарашдуарг яр,кхыдола оакхарий гуш дацар.\nБаьца комараш ер гуш. Уж яхар цо, тоатолгач цlена а я ший виззалца йиар, тахан хlама даанза вар из. Тоатолг лаьгlлуш доагlар ер гаьна мел воала, из кхоачадалехь ший шуш хица хьалйизар Ахьмадо. Кхы а цхьа шин сахьта гарга никъ баьчула тlехьагlа шера бай байра укхан хьун юкъе боалаш. Цигач салаlа лаьрхlар Ахьмадo. Ший гали lодила бай тlа гlолла волавер из.Зизаех хьалбиза бар бай,зизашта гонахьа гlетташ лелаш нокхар мозий дар, шоашта модз даккха. Цу юкъе доахкаш кlалхьашта бlарг тlа эттар укхан,шийна уж даьха а даьха гали долча юхавера Ахьмад, тlаккха цу чура тух ара даьккха цу чу отташ диар,маькх еларе-м дика хургдар уйла йора кlаьнко, амма иштта а дац ераш во.\nНабаро увзаве волавелар из.Ший ши ког ,ший дlаваха везача оагlорахь хьалберзабаь,тувлалургвоа� �аш, гали тlа корт а била,кlеззига наб е лаьрхlар .\nшамаз (да)- комната\nуйлаяздар (да) - сочинение\nаьттинг - июнь\nбlaрашдуарг (я) - белка\nтоатолг (да) - ручеёк\nкlалхьа - сурепка\nАхьмада бата тlа гlолла lи тlехьа даьлар, бlаргаш дlакъайла уллаш волча кlаьнка цхьа боадо гора юхе хьа тlа ухаш юха дlа ухаш. Укхо бlаргаш хьа ма дийлингаьхь цогал дар юхе , укхох хьажа йоахаш доалаш, хьа тlа ухаш юха дlагаьна доалаш. Кхера венна ураийкхар klаьнк. Дедда дlадахар цогал. Иштта со улле-м оакхарий дlаваа гаьна вац аьнна хийтар цунна. Ловже ха чаккха йоалаш латтар. Хlанз уйла е езаш вар ер,дlахо дlавахач дикагlа да е шийна lовижа моттиг лехач. Цlи ювза лаьрхlар кlанко, цу гlулакха шийца хьаийца ши зlамига кхера бар укханг. Цlи лоттае моттиг лехар укхо, гаьнаштlара юхера дlа а ваьнна, хlана аьлча цу йийзача цlера ала цу гаьнаш тlа а баьнна хьу лоттае тара лу. Цудухьа цхьа боккха боацаш кlоагилг а баьккха , цу чу йокъаенна ткъовроналгаш чу а ехка ,ши кхера вlашка хьекха волавелар Ахьмад, итт минот гарга ха йоайира цо, амма гlулакх хиланзар. Тlаккха цхьа гlадж хьа йийца вокха дахчах хьекха волавелар.Анега ялар ха, хlаьта ц|и-м саганза яр. Таханар бийса из йоацаш яккха езарг я, цlи йоацаш лаьтта вижа алар кхераме да.Хьунагlа шортта оакхарий ма дий, царех дулх дуараш а да. Шийна тlа вала гаьна лаха волавелар из. Юкъе lочухалал ткъовронаш дlайхьа ягlаш гаьна корайир цуна, цу тlа хьал тlа а ваьнна гонахь муш дlабийхкар Ахьмадо, ший юкъе lочухайча дехь-сехь оагlорахь lовужаргвоацаш. Тlаккха гали чура шийна даа дулх хьала а даьккха ши шуш хьа а йийца , гали гаьна тlа дита lокlалаваьлар из. Хlанза а кхы баьдъенна яцар. Кlеззиг баьдъеллалца гонахь бlарг а теха , юха ший гаьна тlа хьа тlа а ваьнна ший кийчъя моттиге lохайра Ахьмад. Гали чура цхарал ара а баьккха шийна лаккхе lотlакхесар цо, чlиркхаш вуаргвоацаш.\nТlаккха уйла ессар укхан, фу деш хургба хьогl са цlагlарбараш аьнна.\nlуйрана даа хlама кийчдаь, цlен даьга хlама а даийта, кlаьнка шамаз чу яхар lашат из сома ваккха, амма цу чу из кораванзар цунна, ер фуд теш , са хилалехь мича вахар ер, уйла ессар цунна, тlаккха хийтар , ший гlулакха араваха хургвакх из.\nЦхьа ха ялар, амма Ахьмад воацаш вар, ший цlен даьга хаьттар цо, хьона вай кlаьнка бlаргавайнавий ? Сона-м вайнавац из. Коа гlола хьажал.\nДаа хlама-м шоладеннад.\nВlалла хlама дергдац,ший ханахь хьавена валаре дlайха долаш дуаргдар.\nlайшат коа ара ялар, Ахьмад аьнна кхайкача , саго жоп даланзар, нишк йолча, беша оагlорахь хьалайолаелар из, lочувежавий теш. Хьагуш е хьахозаш вацар. Сихъенна чуехар кхалсаг, даь вай кlаьнк гуш-м вац, цхьа хlама хиннадий хьогl цунна? Хlанзолца цу тайпара хlама леладаьдацар цо.\nДа-м кхы lа яха согат волаш вацар. Кlий тlа lо а хайна суртагойтаргача хоамашка хьежаш вагlар. Къавеннар, хьо-м кхы согата волаш мича хета сона.\nАй, ванагl ва воl воацаш ва!\nФу де яха lа сога ва кхалсаг ? Дешара чу хийца ма вий, мукъа ма вий , муш хаьда вир санна, цхьанахь дlа ара ваьнна хургва, ший новкъостий болча е кхыча метте. Чу воагlаргва хьона, хlанз сона новкъало ца еш хьай гlулакхаш де гlол.\nЦа хоатташ е? Хlаа. аьнна кулг лостадир lийсаз.\nКхалсаг lотlаlийнзар. Гlала чухь санна тоха зlылерг яцар, из дар во.\nШорттига ший барзкъаш тlа а дийха увраме новкъа ялар из, лоалахошка гlолдани го баккха, царга хатта.\nЕррига юрта ер чаккха яккха ялача ха мартега кхаьчаяр. Цхьанахь вацар . Со укхаз лелача юкъах чувена хургвий хьогl ер аьнна чуехар кхалсаг, амма Ахьмад воацаш вар.\nЦlен да тар кхийта улаш вар. Из хьасома а ваьккха , дlадийцар цо из цхьанена бlаргвайнавоацалг. Дехьа юрта хиннайий хьо? Хинна яц, гlамал ухаш я мотт хьона со?\nПена тlа гlола лелаш а ма вацар из бус юкъе араваьнна дlаваха, аьлар дас.\nВоле хьакечле, дехь юрта долха вай. Са даьсар гlоргвац со-м, цкъа аз хlама даалца. Даьса гали уралатташ дайнадий хьона? Жоп эшаш хаттар дацар цо деннар.\nЙолел пlури кечбел цигач. Хьона даа хlама мара кхы хlама эшаш дац.\nЙоле йоле, хабар кlеззигах деш. Тlаккха гlоргда вай хьа воl лаха.\nЕраш бовлалехь, ераш аьлача а, цlенда, ди сайренгахь лестар.Дешале дехь юрта йоалар,тlаккха цигач ший новкъостий болча ваха хила тарлора из,хlаьта хlанзолца цу тайпара хlама леладаьдар цо. Цигач а воацаш вар.Мича ва хьогl е пlажи вигарг?\nЕраш шоай юрта кхаьчача, акхар юртахой бар хьунагlар чубоагlаш латташ.\nФуд, малад хаьттачул тlехьагlа.Кlаьнка бlарга вайнавий шоана долхач доагlач гlолла хаьттар lийсаз. Тахан lуйран хьунагlа хьо волча водаш ва яхаш вар из, цул тlехьагlа тхона кхы ганзар из. Хьакхачанзарий из хьо волча? Со волча? Хьунагlа? - цецваьлар lийса.Со-м хиннавац тахан хьунагlа.Хайна далар тхона из тахан lуйрана дlа вахийта хургмичавар. Хlаьта хьанен дар из даг. “Хlанз-м хургдар хинна даьннадар”- аьлар дас,”йоле кхалсаг хьо чу гlо, со юха ваха lаьдал болхлошка оарц даьккха хьавоагlа .”\nТхо а доагlа хьоца аьлар юртахоша.А, шо дахка эшац, тахан денна болха баь кlаьдденна хургда шо.\nАй из-м хlама дацар, цу тайпара гlулакх хилча, хlаьта салоlалургдац тхона.\nАз шоага яхар де, цигач нах шортта хургба. Вешта со юхавеча аз хойтаргда шуга. Уж дlайхакъаьстар. Юха а вийрза волавенна дехь юрта юхавахар ер.\nЦигач дlакхаьчача, цхьа хаьхои кхы а ши болхлои мара саг вацар. Кулгалхо чувахав аьлар, хьайга дар тхога хьадувца. Цо дlадийцачул тlехьагlа ла а дийха, хаьхочо аьлар каьхата тlа из лоаца lо а яздай сога хьада, аз кхоана хьаким хьавеча цунга дlалургда.\nХlаьта вайна саг лаха шовзткъеи бархl сахьат даьнначул тlехьагlа мара доладал бокъо яц тха.\nФу даьд фу даьд??! Ай цу шин дийнахь-м ший хур хургмадий цуна.\nСиха зlылерг дlа а теха цхьа хьовзагlеттарг ейта йиш яц? Мала хьовзагlеттарг? Фу дувца lа ва маlсаг? Укхаз тlем тlа яхийта а мичай из. lа-м кхойтта шу даьна кlаьнк ма яхий. Шоашта из мо дар тlакхаьча даларе, хьожаргвар со оаш мала тайпара къамаьла дувцаргдар аьнна , чу волавелар lийса.\nЧукхаьчача шоай лоалахочарцига дlа а ваха царца барт бира цо топаши леторгаши ийца хьуна юхе гlолла бlаргтоха. Мича хой кхы гаьнна ца ваьна хила мег из. lашати а я безам хилар, амма кхалнаха цlагlа багlа беза аьлар. Тхо юхадоагlаргда.\nАхьмада кlеззига мара вижа ала маганзар. Ер цlагlа кlаьдача маьнге тlа вижа уллаш санна дацар. Шин кога юкъе лазаяккхаяр цу гаьно. Амма кхы да хlама дацар, гонахь баьде яр кхераме а. Хозаш бов а яр, гаьна доацаш цхьан хlамо кхерая хьала гlета лелаш жут яр. Вешта кхы хозаш хlама дацар. Кхоана-м ювзаргъя хьона аз из цlи, дийнахь-сарралца са вала везе а.Иштта уж уйлаш еш юха дlатхьайсар.\nlийсаи цунцар новкъостеи кхы гlулакх ца хулаш чу баьхкар. Дийнахьа хьожаргда вай, хlанз токхора юкъера маха лехаш санна да вай леладер. Шоана Даьл раьза хилва, къинтlера довлаш шо хьувздарах. Вlалла хlама дац. Хьа цхьани бал бац ер, вай массари ба. Из аьнна уж дlайха къаьстар.lайшат lойижаяцар, мар чуварга хьежаш.\nСа тувсаш яр из, цуна Ахьмад корвар.\nловже -время после обеда ,до захода солнца\nане - время когда солнце на горизонте\nнишк(я) - туалет\nкlий (да) - кресло\nсуртгойтарг (я) - телевизор\nуврам - улица\nтар - дремота\nхьаьхо - сторож\nзlылерг - телефон\nхьовзагlеттарг (я) - вертолёт\nлеторг (я) - телефон\nЧlиркх - комар\nОалхазарашца сомаваьлар Ахьмад уж lехьаш цара наб кхы хьацаейташ.\nДуккха ха яккхар дегl лазаш меттах ца воалалуш. Тlаккха ший гале лаьтта lокlалакхесар цо,гонахь бийхка хинна муш хьа а баьста из а lокхесар. Цул тlехьагlа гаьна хорхе йолча моттиге хьа тlа а ваьнна дlайхьа хьежар из, ший ваха воалача оагlарахь фуд хьажа. Цигач гуш хьу мара яцар. Хlаьта из ма дарий укхан дийзар, хьунагlа ваха аьнна дега уйла йолаш ара ма ваьннаварий ер-м. Сиха lокlала а ийкха, баьца тlара йисаца юхьмараш йилар, вож шушача дола хий доаде йиш йолаш дацар. Иштта а кlеззига дар из. Мича хой наькъа водаш кхы хий ца кхетий а. Ший гали чу дола докъадаь дулх ара а даьккха из даа волавелар из. Дира-м дар из, хий мала дога оттар дира хlама йиача хана, амма цхьа кlеззиг са техачул тlехьагlа дlадоалар из. Нагахь санна хий моле, кхы а дукхагlа мала дога оттар. Дир хилар мара цунах во хlама далацар, вешта-м вуза дика вора цо.\nТlаккха ший поартол хьагулъя дlахо никъ хьо лаьрхlар укхо. Мича хой, сона тlехь боагlаш бий а. Хlанза а укхаз мара кхаьча вац со. Амма бакъда нийса ший мичахь кхаьчав ховш-м вацар из. Кхы а гаьнагlа дlаваха безам бар цуна, хlана аьлча укхаз ер юхаверзе, дешале араваьлча дувца хlама хургдац укхан цкъа дале, шоззлагlа дале ший дlадоладаь хlама саго чаккхадаккха деза.\nЗаьлгlа яцар укханг шийца, амма гlинбухе lов боалача оагlорахь йоалалга ховра Ахьмада. Хlаьта хlанзехь кхы гучабаьннабацар укхан lов.\nТайп -тайпара жlаленускалаш дар гуш. Иштта царех цlи хlана йоаккха альча , дувцаш хезадар укхан, жlалеш шоай гlулакх даьча моттиге уж хьа тlа доландаь, из-м шийна а дайнадар укхан. Амма хьунагlа юкъе фу жlалеш лела, бакъдоацачох тара да-кх боккхахчара дийца хlама. Иштта уйлаш еш водашехь ког колдал чу лайзар.Юха сецар Ахьмад ког хьала баккха ер велач икк колдал чу а юссаш ког ара баьлар, юха ший икк хьа ара яккха вена ког цу колдал чу lеттар ший пазата бlехьа еш. Из тlера lояккха езаш хилар. Кулгашца хала икк хьала а озая юха lотlайийхар кlаьнко. Из яр ушал дlайолало моттиг. Хlанз фу де деза хьогl аьнна хаьттар ше шийга Ахьмадо, го баьккха гlоргма варий укх ушалий доазонаш довзарий, амма юкъ юкъе гlолла дlаваха кхераме дар, цо lочаувзавой кхы ара вала вlаштаь даргдоацалга ховра цунна. Цу тайпара уйлаш еш ха йоацае лаьрхlар укхо. Шийна юха а ваха цхьа сома гlадж а яккха, юкъе гlолла хьалволавелар ер. Дlахьежача гуш зlамига гlайренаш яр, шойла юкъе гаьнна моттиг а йоацаш. Халла, лоралуш , ший ког баккхалехь,гlадж хьалха lочуотташ хьалхара гlайре тlа кхаьчар ер. Ушал кlоарга яр. Гечув дале а голингашта кхаччалца lочувахар шийна тlа ювха хlамаш бехь а еш, цогl-м согат вацар из, сел гlадваха шийна тlехьа вала мегаь.\nГlадвахар хьалха дар укхан,лаьтта долча кхача кхы а гаьнна ваха везар. Хьалхар чох чаккхаваьнаволаш, вокхахь-м кlезиг- дуккха аттагl хургдар сона , шийца къамаьл дувцаш водар кlаьнк.\nТата а хеза ер дlахьежача чкъаьрийдуарг йоалар эрзашта юкъе пхьид а лаьца. Цу тайпара сурт хьалхар гуш дар укхан. Ер-м чкъаьрийдуарг йоацаш , кхы а пхьидаш юарга я мотт сона - аьнна велакъежар кlаьнк. Тlаккха гlайре тlара кхы цхьаькха гlадж а яккха , шийна аттагlа хургдолаш, дlахо волавелар Ахьмад. Ушал чу хозаш пхьидарчи ункхарши яр, лаккхе гlолла гlетташ лелаш жут яр, бе безаш никъ а бар. Ушал дlакъайла йоаккхаш уллаш lов бар, Ахьмад-м цунца бал болаш вацар хlанз.lочуветталуш , юхаурагlотташ, иккаш lойоалаш юха халабаланза хьатlаювхаш.Из бала а lайжа араваьлар из цу юкъера. Тlаьда амма раьза волаш.Хlамаш тlаккха йокъаергъя аз, шоай йокъаела а тарлу ераш. Кхы дуккха ца хьежий а, гаьни ткъовронашта юкъе гlолла малха зlанараш чаккхаювлар. Укхан хьалашкахьа го боалар цунах ураволаверар Ахьмад, ер юкъе кхаьчача хозаш хий дар. Сихах волавелар кlаьнк, ер лаккхе хьатlаваьлча шин гона юкъе хьаст боалар. Сиха ший гир гали lодаьккха хий долча вахар из. ший дог lаббалца хий менна, ший шуш хьалайизар цо. Гаьна доацаш ецхам яр йоалаш. Ахьмада уж яа безам эттар. Е мерза а яцар уж е кlома а яцар. Кlеззиг мара яанзар цо.\nДехь гув тlа ваьлча ведолг яр. Укхаз салоlаргда аз аьлар кlаьнко. Шийна тlера хlамаш lоаяха юха хий долча lокlалаваьлар из, уж йитта аьнна. Малх хьежаш йlайха яр арахь, хlаьта уж сиха йокъалургъяр. Ший хlамаш бай тlа lоехкар.\nАхьмад кlаьдвеннавар, амма селхан санна дlа а вижа ха йоае йиш яцар, цlи ювза езаш вар ер. Дlа-дехь хьа-дехь а ваьнна жlолам лехар Ахьмадо.\nСарралца ваьлар, амма цlи хьалъйийзар.\nТахан-м йlайхача йоаккхаргъя хьона аз хьо бийса - яхаш велаш вагlар ер.\nКолумбо яхачо lамрик хьайийлача хана хинна хургдацар , цlи сегача Ахьмадага хина хьал.\nАмма из-м сиха дlадаьлар цуна. Тlайоагlаш латташ lаьржа морхаш бlаргаяйча.\nБус-са хиллалца lоцаюжаш ягlаяр lашат. lийсас цхьа шин сахьта наб йира.\nlуйрана лоалахой наlарга баьхкар. Хьарчо шоашкара новкъстал долаш да хьона йоахар.Галеш, кхача хlама герз а леторгаш. Масса хул хьунагlа бийса яккха езаш аьнна.\nlашат тlехьара яланзар ше дlайигалца. lашат а йолаш бархl саг вар ераш .\nЦхьан сахьата гарга никъ бир акхар цхьана. Тlаккха, са а лаьlа. Барт бира акхар тоабаш е, шиш сагах. lийсаи lашати шоаш цхьан цlагlара хиларах цхьана баха лаьрхlар. Барт бира акхарех сага кlаьнк коравоагlе топп урагlа тоха,ховргдолаш. Из барт а баь дlай хьа къаьстар ераш.\nСарралца лийначул тlехьагlа коравинзар Ахьмад. Кlаьдъеннай со аьлар lашато.\nДаь хlамам хургдацар, хьо хьай цlоган тlехка тlа ягlа ялари. Фу кхоачашди еннай хьо?\nХlанз хьо лелаергья аз е се лелавергва е кlаьнк лохаргва? Хьа алал.\nАй, цlагlа са хьувзаргдар са. Хьо мичав ца ховш кхы а кlаьнк дагавоалаш.\nЙиш ерий са шаккхе а доацаш lе?\nМорхаш кхоалаш латт сигале. lаьржа морхаш.Догl доагlаргда вайна. Цlи ювза эшаш яц, хlаьта а догlо дlайоаергъя из. Йоле цхьан гаьна кlала моттиг йо вай воашта.\nХьалхара тlадамаш lотlадоладелар. Ахьмад а ший поартол йица сомагlа йола гаьнаш тlа кlала ваьлар, гаьна тlоа бар сегаш, хозаш дlи дар. Догlо , укхан иштта а йоккха йоаца цlи дlайоайира. Тахан а шийлача бийса яккха езар укхан. Шийла мара ецаре-м хlама дацар цу ден тlа тlаьда а. Иштта-м цамагар лаца а гаьна дацар. Хобвенна ший гали марха а дела lовижар Ахьмад.\nхорхе (я) - раскинутое место на верхушке дерева\nзаьлгlа (я) - компас\nжlаленускал (да) - гриб\nушал (я) - болото\nгlайре (я) - остров\nчкъаьрийдуарг (я) - цапля\nэрз (ба) - камыш\nжут - стая птиц\nецхам - брусника\nведолг (я) -поляна\nжlолам - хворост\nгечув (да) -брод\nункх(я) - жаба\nВедара чура санна доагlар догlа. lаьржача морхаш сигале кхаларца гонахь мелдола дахар баьддаьдар. Ший гали юхех хьатlатоlадаь цхьан йоккхача нажа кlала lохайра Ахьмад. Шийна гаьна доацаш цхьа хlама тlехьа яннача санна хийтар укхан, амма гуш хlама дацар. Сегача тlоас сийрда йоахар буне. Техача тlоас ведолга юкъе лаьтта хинна гаьнна вlашах яккхар. Хlана дар из иштта хацар укхан , амма цхаь латтача гаьна каст-каста детталора из. Ший дас дувцаш хезадар укхан. Ший керда доаладаь нускалаца ваха хиннав мара доахана тlехьа, цигач догlа доладеннад, дlи детташ, ший нускал гаьна кlала а дита ер доахан долча дlавахав. Техача тlоас нускал доацаш витар из.\nИз бахьан долаш цхаь латтача гаьна кlала ца lе хьожар Ахьмад.\nТlарш мо тlоадаваьвар из. Хlанз-м кхы лечкъа везаш вац со-м. Ший хургдар хиннад.\nСо-м дlахо дlагlоргвар. Баьди я-кх, мичахь вухьаргва со гlо бакх а.\nХьалха-м, дага доагlа сона ,сои новкъости тхойла къамаьл дувцаш. Юртара маlсаго ший маьшен хьуна юкъе, кашмаш долча lооттайича,тlаккха дlа а ваха из хьаийцачана аз дlалургъя шоана оаларе, сои сои кхера ца луш гlоргвар дувцар акхар шойла.\nХlанз-м ховра укхан ший из мо дола хlама де мегаьхургдоацалга, вешта ер маьшен хахка ховш хиннаваларе а. Акхар гlиш дар уж.\nlийсаи lашати а тlоадабаьбар. Амма ераш-м lаьмабар, цу тайпа халонах хало хеташ а бацар.Ший хана тур текхадаь нах бар.Тахан хlаьта цхьанахь дохалургдац вай. Укхаз бийса йоаккхаргъя вай аьлар lийсас.lийсайна ховра дуккха ягlача гаьнаш тlа тlоа ца кхеталга, цуна кхы а ховра гаьна лаккха хила йиш йоацалга, гаьна лакхалга хьежжа хила езар гаьнашта юкъе йола моттиг.Кхоана малхахьажар сатувса аз. Йокъ-м лургъяц хьунагlа иштта сиха, хlаьта а догlа ца доагlача хана аттах хургда вайна.\nФу де вахав хьогl из? Фу даьдар вай цуна? халхийтадар цуна цхьа хlама - яхаш ше шийга хаттараш телаш ягlар lашат.\nКlаяннар, фу дувцаш ягlа хьо цигач? Сона коравайта lа из , халахетар-м аз дергда хьона цуна. Цун дегlа тlаоттаргдола таlазар яхий lа. Ца хайча дикагlа да хьона. Хlанза тховса хьажа веза.\nЦу бийсана цхьаккха царех тхьовсаваланзар.\nЮртахой шоай барта баьча беса,баьдйийрзача чубахар. Догlа кlала-м хlаьта а бахар уж.\nКхоана юха гlоргда вай аьлар цар, догl соций наггахьсена. Вешта-м цигач лаца хlама яц.\nОакхараш дlа ца вуий, моцало вургва из цигач. Хьунагl-м со мо кхы вац яхача маlсага а хала хул.\nАкхарна моттар дацар, Ахьмад-м зlамига вале а хlамаех кхеташ, кlала вусаргвоацаш кlаьнк вар. Са хиллалца иштта хобвенна ваьгlар Ахьмад. Догl сацадар, морхаш михо дlаяхьаяр. Гучабаьннача малхо буне сомаяккхар. Селхана кагъяча гаьнага хьажа вахар ер, из йоалар ведолга нийса юкъе.Ер водаш латташ хьалашка гlолла пхьагал едар укхан когах хьокхалуш, ер цецваьнна цуна тlехь хожашехь кхы цхьаькха хlама тlехьаялар. Из дар цхьогал цунна тlехьадедда додаш. Хьун юкъе дlакъайладаьлар уж. Ший сенга хьажа вахав а вицвенавар Ахьмад.Тlаккха дагадеха, ший гаьнага хьежа,дlаховолавер из.\nТlаювха хlамаш тlаьда яр, хlанз уж lояха лела ха яц сога. дlахо ваха веза.\nКорт бар лазаш, йоагlаш наб яр.lокlала ваьнна ший юхьмараш йилар цо. Цу чура хий а менна, галий чу шийна корадаь хlама диа, новкъаваьлар. Даа хlама кlеззига луш латтар, хlаьта кхы мел дуккха lе лаьрхlа ва ер цу хьунагl хацар укхан.Хlанза а кхы хlама мича хиннад укхаз са го безам болачарех, е сакъердаме новкъосташка дувца мегаргдолаш.\nШий ушал чуваха хиналг таацар укхан,кlеззига хетар.\nУйла еш вар Ахьмад шийна селхан бийсан бlаргадайнача хlамаех, сел кхеравенна шийна из хийтар е бокъонца цхьа оакхар дар цигач.\nГаьнашта юкъе къайлаваьлар ер. Кхы а кlоаргагlа ер хьунагlа ваьлача хьона кхорий гаьна кlала бора ча йоалар цхьа хlама лехаш. Цо зийра кlаьнк. Хьатlа ера из Ахьмад волча тlехьашкара когашта ураэтта цуна бlарахьежар. Амма Ахьмад меттаваланзар, цуна ховра ер воде из цунна тlехьа йодаргъолалга, кхы а ховра укхан окхарашта бlаргаш чу хьежа йиш йоацалга, хlана аьлач, шоашца латта волаш санна хеталора царна.\nКlеззиг укхан бlарахьежаш а лаьтта дlаяхар ча. Хьайна са дезе гош хьоабе аьнна веддар Ахьмад lоловзача лараш тlа юкъе ши метр хилал моттиг а юташ.\nДага доагlар укхан шоай юртара йоккхача саго дувцаш, шийна хьунагlа ехача хана хиннар. Цунна а тlа кхаьча хиннаяр ча. Амма , Багlез дувцар ший цунга аьлар яхаш “Хьай цlога ма ейа ча, со сай цlагlа я.”\nЦхьа бакъда Ахьмада-м ший цlи а йиццъеннаяр.\nНаькъа водаш цхьа бекъалг а баьккха , ший даь урсаца из ира бе хайра ер. Мича хой цу тайпара кхы а хlама хуле а. Тахан сиха кlаьдвелар Ахьмад, бийсана наб ца ялга хила дезаш дар из. Цlаьхха корта кхеста lовежар из. Юха бlаргаш хьала дийлача ший цlагlа маьнге тlа уллаш санна хийтар цунна. Юха дlакъовладелар бlаргаш. Меттавера Ахьмад лаьтта уллаш вар ер. Малх хьежаш болаш са лоlаргда аз-м , лаьрхlар цо.\nГаьна кlала дlавижар из. Тlакхоачар тlакхоачаргва-кх, амма аз са цалоlий со дlавохалургвац.\nМича долхаш да вай? нийса мукъа бий вай беш бола никъ? - хаьттар lашато\nМича долхаш да-м ховра сона, ер моттигаш йовзаш я сона. нийса долхе-м хац сона вай. Из-м укх оагlарахь вена вий хац сона. Вена вале нагахь санна хlанз вай тlакхоачаръйола ушал ваха хила тарлу из.\nМа дувцал хьайн из мо дола хабар, иккхар lашатагар, елха яла йоалаш.\nЙоле го баьккха гlоргда вай. Ушал чу долхе кхы ара ца довла а тарлу вай.\nбуне (я) - природа\nУшала го баьккхар lашатои lийсази, кхы зlамига яцар из.Нагахь санна из ушал юкъе гlолла ваха вале фу де дергда вай? - хаьттар lашато.\nВахавале цу оагlарахь хьожаргда вай. Цкъахьалха укх оагlарахь гlоргда вай. Юхадоагlаргда вай. Сел гаьна ваьна хила йиш йолаш вац из. Оакхарий цуна тlакхаьчадале фу дергда цо? - йоахар lашато.\nТlаккха вайна цунна тlехкаш гургъя. Бегаш бу аз бегаш , аьлар lийсах цунна дlа бlара хьежа, хьона месал сай воl ца везаш мичав со. Цхьа бакъ да нихь увза-м дезаргда цуна, цу тайпара хlамаш леладе кхы цунна дагадохаргдоацаш.\nГlадж-м йоагlар цунна, елаелар lашат, хlаьтта а хатта деза цунга , фу бахьан дар цунна цlагlар иштта хlама ца оалаш , е вода со воагlа со доацаш, дlавахар.\nВоккхахиналга хьахайташ хургва из. Цигач цхьанахь тувлавенна , велхаш лелаш хургва хьона , воккхахиннар.\nХlанз аьтта оагlарахь долха вай. Цигач гаьнна доацаш хьаст боала, хьогавенав со.Укх моттигашка-м дуккха хиннавар со. Цу юхе цхьа ведолга а йоала , цу тlа са лоlаргда вай.\nХьаста тlа кхаьчар ераш, шоай дог lаббалца хий менна, ведолга тlа баьлар. Юкъе йоала гаьна бlаргъейра акхарна, селхан тlоа кхийта кагъя хинна.\nДlахьажал хьало аьлар lашато лаьттанга пlелг а хьокхаш , тов еций из? Цхьа саг-м хиннав хьона укхаз , вай вар вий хьогl из?\nlийса товна тlавахар lогора а хайна пlелгашца ловза йир цо из. Дуккха ха яц ер укхаз йийза хинна. Амма вайчунна-м моргда аьнна хетац сона цу тайпара хlама.\nАхьмад аьнна кхайкар ераш. Жоп луш сага вацар.\nАхьмад цхьа йоарч хиллал никъ баь водаш латташ вар цу хьуна мел йола колдаш иййеш. Шийна ха а ца ховш цхьан къорешке кхаьчар ер. Листа хьу яр из. Халла мара гаьнашта юкъе чаккхвоалалацар. Арахь ди дале а , цу юкъе дола хlама лертlа гуш дацар, малха зlанараш наг-нагахь мара чаккхайоалитацар гаьнаш.\nАхьмад цхьан хlамо соцавергвоацаш санна хеталора. Тlа дувха барзкъа дохадаьдар, амма леладе мегаргдолаш дар. Хозаш оалхазараш мара дацар. Гаьна дlа тlа тайжа lоэттар Ахьмад кхы дlаваха са доацаш.Форта тlа гlолла тlаьда хlама йодаш латтар, кхеравенна ший латтач висар ер. Бlехал ма хилабалар хьо, бlехал ма хила балар хьо!!!\nИз-м бар. Укхан бат йолча хьатекха , мотт арабоахаш боалаш бар. Са ца даха хьежар Ахьмад, дlагlоргбацар хьогl иштта со лаьттач, кхы из дlацабодаш тlакхийта форта тlара лаьца лостабаь дlабахийтара цо из, ший цецца воалаш ший даьчох.\nУкх юкъера сихах аравала веза аьнна. дlаволавелар Ахьмад. Водаш латташ ког кlоагача ийккха кагбечара ваьлар ер, Дал къахетамца хоада мара бинзар. Цlий lодоладелар. Шийна тlера коч lояккха дlабийхкар цо ког, амма цlий саца лаьрхlа дацар.\nТlаккха юха хьа а яьста чов йолчал лаккахlа дlайийкар. Кlеззиг цlий дlалаьгlдаллалца lохайра из, хьана аьлча метта ер вувле цlий чlоагlах lодара мара кхы пайда хургбацар.\nЮха а цхьа хlама юхе гlолла тlехьа йолаш санна хийтар укхан.\nТеба дагlаж акхациск дар, укхангахь хьожаш дацар из, е ер зийна вацар цо е укханца бала болаш дацар из. Кlеззиг ер лакхахьа хьежача зlамига лийг доалар даржаш.\nШий дагlачара кхоссаденна форта тlа кхийтар акхациск, лийг меттадала кхоа динзар. Детталора из, амма мукъадалитанзар из. Ший фос йийца къайладаьлар акхациск.\nЦецваьнна царна бlарахьежаш вагlар кlаьнк. Тlаккха шуш хьаийца цхьа ши къург бира цо.\nЦlий лаьгlденнадар. Никъ дlахо дlахьо аьнна ер хьалгlатта велача юхе гlолла lовдарг текхаш бодаш латташ бар. Ер еррига хьу акхарех йиза я мотт сона. Укхаз-м lовижа а кхераме да. гаьна тlа воале е лаьтта вагlе , бlехалаш, lовдаргаш, акхацискаш. Ваха веза ваха веза. Боарамза хьу,кхоачалуш латта даа хlама.тоъаргда мотташ хиннавар ер, юхе а дацар, цу ден тlа хоадабаь ког, деха барзкъа. Цхьаноагlарахь кхераме дар из, амма вокха оагlарахь хьежача сакъердаме хеталора цунна из.\nКъорешке юкъера араваьлар ер. Дlахо аттах дар ваха. Кlаьдвалар децаре.\nКогаш ший дий хацар укхан. Ший лаьттач lовежар Ахьмад, юха а хийтар укхан ший маьнге тlа уллаш санна. Валар-кх со укхаз уллаш.\nЕр хьакхийтача баьдъеннаяр Дlахо дlавохалургвацар, баьде йолаш, ший гале чура юхе диса хинна даар дlадиар. хий кхоачалуш латтар.\nЮха а доладелар догlа. Со дешале вагlача ханахь-м дагlацар ер догl, Хlанз-м чlоагlа доладелар ер, со укх хьунагlа веча.\nГаьна кlала lохайра. Пхи минот яллалехь тхьайса дlавахар.\nЮха а догlа доагlа, хlанз баьде я. Са лоlа вай - аьлар lийсас.\nЦунца раьза хилар lашат а.Укхаз йисте хургва из, кхоана са хилаллехь арадовргда вай. Хlанза са лаlа. Уж lобийшар.\nЮртахой бар lобувшанза. Юхех вахача лоалахочо дlа а ваха кхийча латтача хьайбашта кем билар, хий а оттадир. Мецал лерг ма дий ераш.\nТlаккха юртахоша барт бира, кхоана юха а гlоргда вай lаьдала тlа , хlанз-м даьнна хургда уж шовзткъе бархl сахьта. Цар хlама ца дой вай воаш гlоргда царна тlехьа. Шоай поартол гула а я , пхьер диа lобийшар ераш.\nйоарч - расстояние около 5 км\nакхациск - рысь\nлийг - косуля\nфос - добыча\nlовдарг - удав\nЮха а бус-са хиллалца догlа денадар. Ер аьтинга бутт - догlан бутт ба мотт сона йоахар цхьан юртахочо.lуйрана ворхl сахьат даьнна ха яр из. Ара баьнна латташ Ахьмадий новкъостий а бар. Царна юкъе, цунна дикагl вола доттагl а. Башира ховра из мича вахав. Мича вахав аьлача а. Из хьуна вахалга, фу бахьан долаш вахав а.\nВаха валар со а цунца. Сай доттагl цхаь ца вуташ, уйланга ваха латтар из. Кхы а дага дехадар цунна боккхагlчарга из дlа ала. Амма из цо дlаоале,укханга хоаттаргдар, хьалха хьа сена аьннадацар lа аьнна. Ер бехке вергвар, цудухьа йист хиланзар из.\nЮртахой дехь юрта баьлар lаьдала долча. Хьаким балха вацар. Ийса сахьат даьлач хьакхоачаргва из аьлар болхлоша. Из-м бlарча ши сахьат ма дий. Цуна болх ма тlехьа болалуш ба - раьза бацар нах.\nИштта ба-кх уж хьакимаш - аьлар болхлош.\nХlаьта дика болх-м ба из кхы воккхагlа хьаким воацаш. Мегаьд, сабар дергда оах.\nАмма кlаьнк фу де дезаш ва, хьуна юкъе лелаш вола? Цо дергдий сабар? Тамаш хета тхона-м.\nЗlылерга тохал цунга. Техар зlылерг, цагlа вац аьлар, балха вода аьнна араваьннав из.\nИйса сахьат даллехь хьакхаьчар Мухарбик, из вар из,хьаким ва яхар.\nСалам дена, моаршал хаьтта баьначул тlехьагlа хаьттар Мухарбико, фу бахьан долаш ераш баьхкаб аьнна.\nХlанза а хаций хьона? Ва маlсаг кхо ди даьннад кlаьнк воацаш вола. Нах тlехьа бахийта безар цунна. Хьовзагlеттарг яц ма яхий оаш, жlалеши нахи мукъа бий шоага?\nОаш тхона нах ца лой тхо тхоаш гlоргда-кх цига!\nБолаш ба нах, аьлар Мухарбико, болхо чунга дlа а вийрза, волел цигач бола нах хьагулбел, сиха!\nБолхло дlавахар, пхи минот янна яцар итт саг шийца воалавеш юхавера ер.\nКхы саг веце цигач - хаьттар Мухарбико. Вац , кхы дукхах вай мичахь хиннад?\nМегаргда хlаьта. Оаш фу де е, укх нахаца дlа гlо, шоашца жlалеш а ийце.\nДий вайга жlалеш?,\nШиъ да, цаl -м царех къаденнад, кхы хlаман пайдан дац.\nИз укхаз дита тlаккха. Къонагl дар хьа ийце. Из еррига хьу тахка шоай безам бале. Амма из кlаьнк воацаш юха ма деллаш.\nЦигач шуна беттал совгlа ха яккха езарг яле а.\nКхийтар аьлар цхьан багех лувча санна.\nДоле тlаккха сиха, ха ца йоаеш, шоай хlамаш гула а яй.\nУкхаз мала хургва тlаккха ? - хаьттар цхьан болхлочо, тхо дерригаш дlадолхе.\nЕр болх сога бита оаш, укхаз кхы lа ях хlама хилац. Шоай кlаьнк лаха гlо шо, из ба шуна болх.\nТlаккха юртахойи болхлойи цхьана хьу йолчахь болабелар. Жlале а йийца.\nАмма из-м дlатlахьежача кхы пайдан долачох тара дацар. Бакъда кхы де хlама дацар.\nЦу хана Ахьмад вар къорешкер ара ваьнна водаш латташ. мец-м веннавар ер, амма гонахь хlама дацар даа мегаргдолаш, цхьа lов беце. Из буаргболаш дlа тlа воалаш латтар Ахьмад.\nЦхьа кlеззиг гаьна ваьлача гаьнаш тlа доахкаш кlоажамаш дар, уж дар жlаленускалаш, даа йиш йолаш дар уж, тlехьнахьара тайп-тайпара бос болаш хулар уж,ший доахкача моттигаг хьежжа сийна беса тlара сира беса тlа кхачалца ,къаденнараш сийрда бора хулар амма чухьнахьа пхьагала дулх санна кlай, чам болаш а, цу ден тlа пайдаме a, геттара дика хулар уж цlий кlеззига долаш лазар кхийтача наха, кхы а дуккха пайдаме хlамаш дар царга.Вешта жlаленускалий санна бацар цара чам, Чинкош «му эр» оалар царех из яхалг дар «гаьний лергаш».\nСиха тlаведар ер царна, тlехьнахьара урсаца цlенна а даь , юкъегlолла ахадаькхар.Ма мерза а хетаделар цуна уж.\nИштта мерзалора , хьалха гоама хинна хlамаш а,уж доацаш висач.\nУж даа хlамаш дlакхувсачарна тlаоттийла из мец ха, цар кхоам бергболаш,уйла йора Ахьмадо.\nКеча дича -м вlала мах хурбацар акхар, амма иштта а мегаргдолаш да ераш аьнна ший гале чу кхайсар цо кхы а.Цул тlехьагlа хий а менна дlахо вахар.Колдаш гулаеш,наг-нагахьа баьца тlа а воалаш. Мlадехь хьалвизза , биркъе волаш, амма ший леладечох раьза волаш. Кхы фу дергдар укхо ше шийх раьза ца хилач кхы бараш-м хlаьта а хург мича бар.\nКолдаш дlа ялар, царел когамет кхерий доладелар, тlехьнахьа баьцахи lовнахи бизза.Боккхий бар уж, иштта зlамига бараш а бар цигач.\nКхерий хьу я моттар из. Из-м яцар.\nПхьера ха яр. Юха а догlа доладелар.Дlи къувкъацар. Наб йоагlар. Кхерашта ший гали lодила цу тlа корт lотlабила дlавижар.Лакхера шойла вlашка латташ бар уж ши кхера,кlала чу вала моттиг а юсаш, цу кlала улар ер,из бахьан долаш догl хьатlакхачацар укхан.\nНаб кхетацар.Дагар де эттар ер. Висараш шийна ховш йола. Эзарне тlа кхаьчар.\nНаб-м кхеташ яцар. Иштта мерзе хана тlа ваьлар ер, амма мерза наб хьая лаьрхlа яцар. Кхы а иллар берзий ха яр,lехаш бертий яр, кхы а кlоаргагlа кхерашта юкъе ваьлар Ахьмад. Ший урс хьалдаькха. Берташца лата кийча вар ер.\nХалла баланза тхьайсар.\nДогl соцаш дацар. Хьунах баьде а шийла а яр. Бертий яр мецъенна лелаш. Юхе йолаш санна хеталора.\nЮртахой lаьдала болхлошца салоlаш бар. Хувца а луш.\nИштта а lисайи lашати а бар.\nlов (ба) - мох\nкlоажам - древесный гриб\nсира - серый\nчинкой - китайцы\nбиркъе - неопрятный\nХьалха водаш Ахьмад вар, цуна тlехьа боагlаш даи даь-сесаги бар\nцарна тlехьа боагlаш юртахойи lаьдала болхлойи бар.\nДиълагlа ди дар.Ахьмад эттавар,бlаргаш чукхийтадар, гlелвеннавар.\nНидз бацар лертlа гlо баккха.Хlаьта а саца безам бацар.Кхы фу дергдар цо сецача а?\nУкхаз lе е? lергвар,цхьа горинг мукъа латташ яларе, цу чу бийсаш йоахаш, дийнахьа арахь сайна даар лехаш леларг ма варий.\nКогаш хьалшкахь тувсалуш йодаш пхьид зийра укхо, из хьалаца воалар из, амма тlаккха ца лаьцач дикагlа да аьнна хийтар укхан. Пигаш доале а хац, сона уж эшаш дац.Минот дlаяханзар дохьаш доалаш йола пхьид лаца. Цуна хацар цу пхьиди дохьаш итт сага вела дий. Цlока тlа хьокхаделач кхоачам болаш дар уж дохьаш.\nВалар соца Башир. Аьннадар аз цунга, ва тиганзар.Хlанз-м дехке ваьнна хургва хьона из, уйла йора Ахьмадо,из мо дола хlама хьалхара хулаш дацар. Цхьанахь долхе вай е цхьа хlама дой аьлач юхаозалора из, тlаккха дехке воалар.Цхьана тхо даларе цхьакха дош хетаргдар сона е хьу чаккха ялалца ваха а.Ший гали чура кlоажамаш хьа ара даьха диар цо.Тlаккха ший шуша чура хий мелар цо. Из Селхан доагlача догlан кlала шуш лоаттая гула даь дар. Иштта-м хlама хьадергдолаш ва ер, наха вутаре. Цхьан гаьна тlара вокха гаьна тlа гlетта йодаш цестарг яр.Цестарг я - гlетташ йола бlарашдуарг. Оалхазар санна-м гlеттацар из, хlаьта а шовзткъе итта гlо хиллал моттига гlетта йохалора из.Иштта сакъердаме хlамаш хулар хьунагl, хайча дика дар.\nКога-м бийрзабар укхан, чов дlакъовлаенаер.Деррига хlама ший гартаца додаш дар укхаз, ший хlаваи дар. Юртар чула хозагlа дар.Гаьна тlа а ваьнна, эггар хьалха санна\nткъовронаштlа гонахь муш бийхка, амма хlанз-м гали юкъе lодилар цо,шин когда юкъе кlаьдах хургъйолаш.Делкъа ха мара еций а, наб йоагlар.\nАмма цу хана юрта ший самукъане хlамаш дар. Истий бар гулабенна аьлдаташ дувцаш багlаш, чуlийна.Хlара яр цхьац дош оалаш.Йист ца хулаш йисанзар цаlа.\nДаьр из кlаьнк вита-м витанзар цу даь-сесаго дlавахалца.Иштта пlелгаш lувташ, са даккха е lочудола ца вуташ.Мискинг, оалар юкъе гlолла дане.\nШий хlанз цхьа дика кхалсаг я ала еха хургъя ер хьунагlа ший мараца. Саг воаца саг, ший сесага доал де ца могаш.Ховра а ца ховра а, дар а доацара а дувцаш,шой пlури а буаш, берста батlа боахкаш бар.Цар дувцаш дола аьлдаташ бlарг гуш даларе, нах унзар бовргбар. Кхы фу дергдар цар цу юрта,балха-така а бацар lуйрана доахан дlалоахкаш,дlалоахкаш аьлача а,шоай цlагlара арадоахар уврама тlа.Сайрана уж чу доаладе ухар. Вож йола ха - йоахарий ха яр.\nХlанз, ший мара вигар ца тоъаш , вай моарой юкъебехьаб хьона.Шелача хlанз лелаш хургба хьона, баьдеча хьуна юкъе.Кlеззиг елайий хьогl вай царна хlамаш чу.\nЦарна раьза воацаш юстера а ваьнна латташ Башир вар.\nКхы царга ладувха нидз боацаш, араваьлар из,хlама аьлач дlакхоаларг ма варий.\nАкхар моарой дийна бар, хlама хиннадацар царна а е lаьдала болхлошта а. Кхы сихо йоацаш шоай паргlатта гlо боаккхаш болхаш бар, хабар тотташ.Малагl оагlорахь баха беза уйла еш а бацар.Бlарг дlа хьежач никъ бора. Оакхарий деттадаланзар акхарна новкъа. Хьана аьлча оакхарий наьха оазаш хезача шоай дlадолхар. Наггахь мара хилацар оакхарий наха тlадетталуш, уж тедаш е буаш.. Вешта боагlаш нах хезача дlадолхар уж.\nДолел хlанз хlама кхоалар вай.Водаш латтача хана сиха мецло саг.\nВоле цхьа ши саг дlа а вахе дахч даккхал вайна, декъа дахч, ала дезаш мичад шо уж мишта хила деза.\nАла дезаш-м дацар тхо, амма цхьац долача хана дагар ма доалий из, белабелар уж.\nДогlа дена долаш хала-м хургда декъа дахча лаха.\nАх сахьат гарга ха яккхар дахча да бахачар.\nТувлабеннаб хьогl ераш, йоахар юхебисачар.Ха сайренга йодаш ма латтий, кастта догlа доагlаргда, тlаккха цlи ювза йиш йоацаш дусаргда вай.\nВа вой аьнна кхайкар акхарна юкъера цаl.Укхаз да укхаз да тхо яхаш, раьза болаш боагlаш бар.\nШуна са сево даьккхад иштта мукъа? Ма чlоагlа раьза да шо.\nДахча даккха даха, из лехаш доахкаш.\nХьуна юкъе дахча леха дези сона-м хайнадацар.\nАй дlахо ладувха.\nДеррига дегlа лерг хинна хьежаш да-кх тхо.\nКомараш корайира тхона.Тайп-тайпара, Ецхамаш,чlинжаргlаш,гlаьрин� �аш,lаьржа кхазараш.\nДlадовла дlадолвла, вай даха мегаргдолаш да, ер мо вахар юрта а мича хиннадар укхаз яхаш белаш бар.\nТахан укхаз моттиг кийча ергъя вай аьлар хьалхаваьначо, моттиг кийча е еза.Сигале морхаш гулъеннай.\nЦlи дlайовргйоцаш фу дергдар теш. Гаьна дlакlала йоаккхий вай из? Дlехьа - сехьа lежамаш лаьтта чу а теха цу тlа гlолла хlама йилача, дlогl чу ухаргдоацаш.\nДlавал , аьлар цхьано, из-м бlарча болх ма бий хlанз.\nДаьр хьай шелача бийса яккха безам беций , бе безарг-м ба хьа из болх, са вош, жоп делар воккхо.\nЦу хlама ка йоалаш сага веза укхаз.Укхаз ва барайта саг хилал, берригаш а даа хlама мара ка йоалаш а бац. Белабелар берригаш а.Хlаьта из-м велхал хвама дар.\nСахьатал совгlа ха яккхар, цхьа хlама хила мегаш дар, хьагучох. Е гаьнашта цlи яккха а е цlи дlаяйна а.\nЮххера а баьлар ераш. гlулакх хилар.Цlи-м догlан кlалхара яккхаяр акхар,хlанза шоашта фу дергда ховре.\nДогlа доладелар.Гаьнашта кlала lохайшар ераш.Наг-наггахьа дахч кхала тосаш.догlа чlоагlа дацар из бахьан долаш дика чакха далацар из гаьна ткъовронашта юкъе гlолла.\nБаьд еллалца къамаьл дувцаш баьгlар ераш. Тхьовра сиха болаш хинна юртахой,кlаьнка лаха сихо е хьожаш бацар.\nЦlи-м lийсази lашатойи а йийзаер. Боахьбала кхоабир ераш, догlа далехь.\nСел зlамига волашехь иштта гаьна-м ваьнна хургвац.Бийсана никъ бой хьогl цо?\nЕ юхавийрзавий хой хьона из, кхыча оагlарахь гlолла дане чу ваха вий теш?\nТlаккха вай цlагlа доацаш цецъваьнна хургма вий из.\nДуккха хаттараш дар, амма жопаш доацаш дар.\nХаттараш деш lашат ягlаш яр, тар кхийта уллаш lийса вар.\nУкхан бе дац наб е моттиг хилачахь. Доккха са а даьккха гаьна букъе теха дlайижар lашат а.\nАхьмад ший вагlача гаьна тlа вагlаш вар меттах ца воалаш. Доагlаш догlа долашехь.Тlоадаваь, меттаца догlан тlадамаш лувцаш.Догlан тlадамаш къамарг иккха кхайкаве волавелар ер.lотlадитар цо из гlулакх. Хьаж-юкъе кулг дилача вlайха вар ер.Дегlа-м шийла хетталора.Кхайкаве волавелар.\nЮха хьежач баь бlаьха никъ бар,хьалшкахь бе безаш кхы а мел ба хацар. Дехь сехь а иштта дар. Фу де бира аз сайна ер бала.\nАмма хlанз-м тlехьа дар велха. Маl веций хьо? Чаккха даккха дlадоладаьр.\nФаьлг дагабехабар укхан, бераш дунен го баккха арабайна хиннабар воккхавар хьалха а волаш. Дика никъ баьчула тlехьагlа раш дlабувша боахкача ханна, воккхагlчо ший ши ког шоай дlахо никъ бе безача оагlарахь дlаберзабира, шоашта ховргдолаш мича бах беза. Амма из тхьайсачула тlехьагlа зlамагlчара юхаверзавира из, шоай цlагlа оагlарахь.\nШоллагlча lуйрана ераш дlахо никъ хьо болабелар. Акхарна йовза моттигаш гуча ювла йолаелаш йоахар воккхахчо деррига дунен го баьккхар вай.\nИз санна ер тхьовра юхаверзаве саг хиннавалере...Велакъежар.\nГоринг (я) - курятник\nпиг (ба)- бородавка\nцестарг (я) - белка летяга\nчlинжаргlа - бузина чёрная\nгlаьринг - боярышник\nlаьржа кхазар - чёрная смородина\nПхелагlа ди дlадоладелар.Малх хьалбаьлар.Ахьмад меттагl воалаш вацар.\nШи бlарг бийла бар.Хий дацар мал,селхан вицвелар ер хий эца.\nТlаккха кlеззиг меттагl ваьлар, кхы а кlеззига. Хала урагlеттар. Лазаро лаьцавар ер.\nХала баланза лакхе гаьна тlа ваьлар из. Малх хьежач шийна вохьале аьнна. Дика ха яккхар цигач.Юха lокlалаваьнна комараш хургъяцар хьогl аьнна лаха волавелар ер.\nХlара буц кlалтlара йоахаш.Сел чlоагlа хьогвенна буца тlара йис мотта хьекхаш мела волавелар Ахьмад.Моттаца гlулакх хиланзар, тlаккха кулгашца гулайира йис,цхьа кулг баьцашта кlала оттадеш, вокха чунца цу тlера хий lохьокхаш.\nДеррига даьчула тlехьагlа укхо менна хий кхаь къургага кхачал хила мегар.\nБиъкогар этта баьцашта кlала хьежар ер,хьа ара йовла комараш мичахь лечкъай шо яхаш.\nЦаl шиъ кхоъ со воагlаш ва шо лаха.Лаьцарий!? Укхаз яц, кхычахьа хьожаргва со\nмичадахар хьогl кlоажамаш? Деррига хlама цхьан дийнахьа дlадоалаш мича хул!\nДехьа хьежача нал боалар ший муцlараца лаьтта оахкаш, фу лехаш бар хацар.\nУрса кулг диллар укхо,из лаца аьнна, амма тlаккха из уйла lотlайитар, цо-м ший муцlараца тедаг ма вий, са-м кхы а ваха безам ба.Кхы бола никъ хержар Ахьмадо.\nГаьна тlа йоахкаш гизгаш яр, мазаш деш.lехаш оалхазараш дар.\nЮххера а цхьан гаьна тlа кхаьчача lов боалар,из баа дага эттар укхан.Цхьан маlсаго дувцаш хезадар укхан, шоай набахтера байда боагlаш, хьуна юкъе гlолла, кхы даа хlама доацаш ераш бисача хана,шин кlира lов биабар цара.Дина-м бар,пехкий хьувкхера кхийта хиннадали а.Хlанз-м дикагl бар уж.\nБаъа волавелар ер, кхы де хlама дацар, юкъера чоапилгаш , нувхаш дlа а йоахаш.Тlаккха lеттадира. Буц яр-кх, мишта йиай хьогl цара из.Гуш жlаленускалаш а дацар.\nЮххера а баьцакомараш тlа кхаьчар ер. Баьцакомараш lуйрана е сайрана гулайича дика хулар, вештта малх хьежача хана сиха мlаьд лора уж.\nЧlоагlа гlадвахар Ахьмад, баьцакомараш дуккха-м яцар, хlаьтта а, укхаз уж яле юхе гlолла кхы хила таралура. биъкогара текхаш водаш вара ер, хачи голаш кхоачаеш.\nГали чура шуши муши хьа а йица, гали дитар,из текхаде нидз болаш вацар из.\nХьуна къорешке кхаьчар lийсайи lашати, гаьнаш юх-юххе латтар чаккхавала хала долаш, го баккха беннабар ераш, амма lашато цхьа хlама зийра, юхе ер дlа тlа еха леторг хьаласегача кlада дар ткъовронаш тlа доалаш. Ер-м вай чуна барзкъах тара да.\nУкхаз юкъе гlолла вахав из. Вай а иштта гlоргда хlаьта.Со дlа хьалха валийтал аьлар lийсаз. Леторг йоацаш баьде яр цигац, ди дале а.\nДика-м чаккха воалавеннав ер укх юкъе гlолда,йоахар lашато.Маймал ма дий из-м мичахь гlолла чаккхаваргволаш, жоп делар lийсаз.Хьайна могача бес хьожаргъя-кх хьо дlагlо, тlакхоачаш латташ санна хета сона вай цунна. Хьа дего фу йоах къаеннар?\nИз йоах-кх са дего а.Гош хьоабе тlаккха, ший оатхалаш юташ вахав мотт сона ер цу наькъа.\nХа безам бар са уж вай lаьдала болхлой арабайнабий хьогl? - хаьттар lийсаз, хьона фу хета цох? Со цига вахача хана-м иштта сиха доладала йиш яц тха яхаш цхьа гlурт бувцаш бар уж.\nУж-м эшаш бацар вайна,хlанз-м вай воаш лохаш латтар ер.Вай доахана фу хиннад хьогl? - хаьттар lашато.\nСогат ма де,вай лоалахошка дитад аз царцара гlулакх.Хала хург мичад царна шоай чарга хьожача хана.\nЦарна цогl хало хинна хlама хуле,со декхарал вусаргвац.\nВешта-м уж бар шоай кlаьнк лаха боагlаргба яхаш.Аз эшац аьннадар. ховргда-кх.\nХьай хlамаш йохацае хьажалахь, из оалашехь дlатосавена ший барзкъ доатlадир lийсаз.Сардам баккха венавар, йист хиланзар,иштта дикагl дар.\nХала-баланза цу моттигер ара байлар ераш.\nХlанз сихагl дохалургда вай.Гlинбухе вайна аьтта оагlарахь, вай баьри мичахь ваха хургва хьогl,эппаз даларе урагlатосарг ма дарий.\nХьай бегашца къордаваьв-кх хьо.\nБур бур яхаш ма йий массахана ва кхалсаг.Вай нийса хьалдолха, кхы а нах новкъа хургбацар вайна дlай-хьа даха хlара вар цхьац оагlув а йийца.\nСахьатаг хьажал.фу ха яннай вайна?\nКъаьнара киса леладеш сахьат дар из.Шиъ дала доал.\nХlаьта хlама кхала ха я. Сискал кхы йисайий цигач, шортта йисай, вайна тоаргъйолаш я.\nХьа ара яккха lа тlаккха. Са лоlа вай укхаз.\nЦу хана кхыча оагlарахь болхаш бар акхарна тlехьа боагlаш хиннараш.\nХlанз-м сихагl бар ераш,хьаьта хьане безам бар укх хьунагl бийсаш яха.\nЕраш ушала тlа кхаьчанзар, цу оагlарахl баха а бацар.Юртара малхбоалехье болхаш бар.\nДекъа дала деза вай кагийнах, аьлар акхарна хьалха ваьнначо.\nМассал саг ва укхаз, барайта? Шиъ тоаба мукъа е еза. Кхоъ кхы а дикагlа хургъяр.\nЯлх саг аьтта оагlарахь, ялх аьрда, тхо нийса хьалхьгlоргда.Иштта декъа делач аттагl хургда вайна. Сихах довла а тарлу. Довле хlанз,нагахь санна дукха ха янначула тlехьага кора ца воагlий юхадерзаргда шо.Вай а ба цlага дезал.\nКхий чу латта доахан дар lехаш моцалагl, кхы а дийтта дацар уж.Маlнах хьунагl баха чул тlехьага кхалнах царга дlахьожаш бацар, шоай чарга ца хьожаш хилча наьха чарга мишта хьожар уж.\nЮхех яхаш хинна лоалахо кхы мога цамогаш царга ладувха, сайренга ха янначул техьагlа дlа а яха йол йилар, дийта а дийтар уж.Шин дагахь яр ер, хий оттадича и ца оттадича яхаш.Мекъало лаьца, тlеххьара хий а оттадир.\nАхьмада тlехьа йоагlаш бертий яр,уж-м йоагlаш дуккха ха яр, амма хlанз ер кlала виса волаш юхех тlа яхкаяр.Ахьмада могаргдацар царна духьал отта, кхы меттел ер могаш валаре а.Юха а морхаш кхаьлар сигале.\nГаьна тlа вала везаш хилар.Ер лаьтта тхьовсе lуйранга варгвацар ер.\nНал(ба) - кабан\nмуцlар (я) - рыло\nнабахт (я) - тюрьма\nпехкий хьувкхера (да) - воспаление лёгких\nбаьцкомараш (я) - земляники\nлеторг (я) фонарик\nгlинбухе - север\nэппаз (да) - монета\nмалхбоалехье (я) - восток\nЯлхлагlа ди дар,амма Ахьмад уж дагар деш вацар е уж дагар де магар долаш а вацар.\nКхыч хана-м ер цlага волача хана сиха йодаш санна хеталора ха,хlанз-м иштта дацар из.Гlайгlане вар Ахьмад, дего са тувсар цlагlа ший метта тlа сомавалар, ер деррига а цхьа гlа хинна дlа далар.Тlехьа йоагlача берташта кlала ца виса хьажа везаш вар ер ший ма хулла.Бертий догlа доагlача хана мара араювлацар,бийсана.Дийнахь а кхера везаш хlама дацар, царех кхера везаш-м дацар,вешта-м хьунагl кхы а шортта хlамаш дар.\nДика болх беций укхаз цlокъ,лом,воатагар е цу тайпара хlамаш йоацаш,хlана аьлча шин пlелга юкъе долала мара доацача гораш со вуаш латташ хилча, цара фу дергдар сона.Дика болх-м ба уж горийдоадергаш йолаш а, цара цу горий кортолгаш доахар,из-м укхо аьлач мара укхан даьна а хайнзар.Кхы воккхавар аьнна мичахул саг хlама ховш.\nСаг къавели венна дlа воал дуккха хlамаш ца ховш цу тlа ца кхоачаш,герга дуне тlа шортта хlамаш ма дий.Чlоагlа раьза хулар ер, шийна цу тайпара хlамаш хайча, кхы чарна ца ховш дола.\nКаст-каста са лаlа lоховра Ахьмад, сиха кlаьдлора, цу ден тlа кхайкавора ер.Хьунагl\nдуккха хlама дар даа, из лаха ха дезар,китабаш дешаш санна дацар из.Эрзий овлаш е кхы долча хlамай овлаш даа мегаргдолаш дар,амма уж лаха дезар, цхьацдараш кийчаде дезаш хулар уж, хи чу кхехкийта.Из боккха болх бар,из укхан бе лургболаш бацар.Цудухьа lотlадитар укхо уж.\nlолийга ядаш гаьнаш яр,царна тlехьа вувлаш е кlала гlолла чаккхавоалаш водаш вар Ахьмад,йохкаеннаяр уж гаьнаш,цхьацдолача хана ког тlа лайзача каглора.\nДогlа деначула тlехьагlа биса догlан хий чу долаш lамилг бар.\nСиха цу тlа ваха lогора а этта хий мала волавелар Ахьмад, лораруш, хий кегацаде цу кlалара хот хьалтlа баргбоацаш,ший тайпара чам болаш дар из, амма кхы де хlама долаш вацар из.\nВlала доацачул яхаш дог lаббалца мелар.\nТlаккха ший хумпlара чура урс ара а даьккха гlадж яккха вахар ер, акха тlакхоачий цуна тохаргъйолаш, денал тоий наггахьсена.\nЦкъа дагадоагlа укхан ший даь веший воlаца вахавар ер хьунагlа, цо а йоахар, иштта гlадж ира а я,акха тlа кхоачий аз цуна чу lоттаргъя ер, амма Ахьмада-м моттацар цо из дергда аьнна, из хьалха водаргволаш санна хетар.\nДlахо новкъа водаш цхьан акхий тlехкаш яр ядаш, уж яда дукха ха йолачох тара дацар,сийрда цlе яр уж,кlеззига дулх дисадар цар тlа.Из даа дагаденадар укхан, тlаккха дагадехар укхан Даьлий цlи яккханза урс хьаькха хlама е къе денна хlамай дулх даа йиш йоацилга.\nlашат эттаяр, цуна-м бехк бацар из массал бола никъ бича моллагl вар кlаьдлургвар.\nХьо текхаела вац со кхалсаг яхаш водаш латташ вар lийса, иштта вай долхе дlакхоачаргдац дац вай.Тахан вай бийса хилалехь цунна тlа ца кхоачий вай дегlамаш бийсана а никъ бергба хьона.\nАй бийсана хала хург ма дий! - аьлар lашато, укхаз-м дийнахьа а лертlа дlавоха мича лой.\nТlаккха сихах токхаде хьай дегl, сихах коравергва сихах юхагlоргда,чудолхача хана аттагl хургда вайна.\nАттагl хургдий хац хац сона, амма са паргlатагl хургда,кlаьнк юхе волаш аьлар lашато,хlаьтта а юхе бе безаш из массал никъ ма бий.\nХий дисадий цигач , хаьттар lийсаз, дисадале дал сона , дисадеце догlан хий гуладергда вай кlоагашка дисар.\nКхы дукха деце а долаш да вайга,цунна тlехьнахь lотlадотта йиш ма йий из.\nКогаш лаз са-м аьлар lашато, цхьа кlеззиг аз са ца лоlий.\nМегаь хlаьта lолохле хьай латтач,цхьан ах сахьта са леlач тоаргдий хьона?\nТоаргда аьнна lохайра lашат lоежа уллача гаьна тlа.\nЦу хана къаьста болхаш хиннарачарна цхьан кертача йосача санна уйла есар.\nЦаl волавелар ший цlагlа диса бераш дувца,хlанз фу деш хургба хьогl уж яха.Тlеххьара а со юхаверза аьлар цо, кхы коравергвац из вайна,хьуно дlаийцав из шийна.\nВож пхиъ йистхиланзар из юхасоцаве аьнна цунна меттал цар аьлар хьо бакълув аьнна.Дlацlадолха вай, наьха кlаьнк лехаш лелашехь вай воаш а да тарлу укхаз,из цар цаl мара вац а вай дуккхагl ба.Юххера а ялххе юхавирзар цlа долча оагlорахь.\nЛовзара юкъера ялх саг дlаваьлар, иштта хулар из бала сага шийна тlакхаьча боацача хана.\nКхы а ялх цу хlама гарга вар.Уж а кхы гаьнна бацар цох.\nКlеззига гаьна байлар юкъе болхаш хиннараш.\nХьалха ваьнначо аьлар иштта вай долхе-м кхыча мехка арадовргда вай,юха чу мишта гlоргда вай.Хьакими гlулакх ший йlайхача моттиге ваьгlач ма даьннадий,вай укхаз хьала а лаьхка.Дlадоахе дlадоахарг дакх цо балхар, юхадерза вай, вожчарга дlа ала вlаштех даларе-м дика хургдар.\nШоашта дагадохе чугlоргба хьона аьлар царца хиннача цхьано, нагахь санна хьалхе уж цlабаха беце.\nКхы а цу ден тlа жlали кlаьд деннад вай.\nЦу болхлошта шоай болх барагl ахча а доагlар.Иштта хулар шоай болха тlера боацаш бола нах.\nИштта кlеззиг тlехьагlа вож ялх а дlаваьлар.\nЮхебисараш бар lашати lийсайи,уж а биса хургбацар Ахьмад цара цlагlар хинна вецари.\nДал новкъосталца акхарна из корацавоагlе, ераш а бацар байна дlабовлалца цуна тlехьа лела йиш йолаш.\nц1окъ - тигр\nлом - лев\nгор (ба)- овод\nгоридоадерг (я) - стрекоза\nШоай барт баьча бес бийсана а никъ бе болабелар lийсайи lашати.Къувкаш дlийи кlала йола колдаши тlарш мо тlоадабаь ераши.\nlашат ца могаш хила йоалачох тара яр, lаршингаш дувлар каст-каста,кхы могаш лелаш-м цlен-да а вацар.Са тоха дезаш дар, леткъа ха яцар, леткъача а фу хургдар цогl, мала вар хаза,Дала воацар кхы цаl вацар, кхы эшаш а вацар.Цудухьа са тохаш хало lувшаш болхаш латтар ераш леторгаш а сега.\nЦу хана бертий юха а гарга яхка воалаш Ахьмад вар, ший бе йоала гlадж дlай-хьа лестаеш бертий тlа кхоачаргйоацаш, гаьнна доацаш ча а яр лелаш из а яр мецъенна.\nСо а ва мецъвена шо санна яхаш мухь беттар Ахьмадо, хlанз шо дlа даа-м дезаш вац со?? Цхьан деций вай? Шуна хьоалегl ва-кх со а, витал со ва.\nДегl эгаш дар укхан,кхеравалар дlа ца хьокха воалар из, царна кхеравалар гойта йиш йоацандаь, амма гlулакх хилацар.lуйренга вала везаш вар ер.\nШий цхьан бе йоала гlаджи дехь бе доала урси лестадеш гаьна йолчахьа волавелар ер, цу тlа вала аьнна, колдал чу лайза икк а lоялар из хьаэцаш вала ха яцар цунга,йитар из цигач. Ер гаьна тlа воалача хана цхьа борз тlакхийтар укхан кога хачи мара йоатlа янзар гlадж техар цунна ший нидз ма кхоача, из дlахойоалашехь гаьна тlа ийккхар.Бlихье тlа ваьлар,доагlача догlа кlала хала дар цу тlара lоцавожа. Иштта еррига бийса чаккха ялар.Сатоссача хана бертийи чайи дlаяхар.Юхайоагlаргъйолаш.\nВорхlлагlа ди доладелар буне сома ялар, оалхазараш lехаш дар малх гучабаьнна гlаддаха.\nЛаьтта йиса оакхарий лараш яр, юхе цхьанахь лелаш йолга ховра кlаьнка фийла хила везаш вар ер, моллагlча хана уж тlакхача мегаш яр,хьан хов царна фу дага доха, ший икк лаха волавелар ер, амма из корайинзар, из йоацаш вахар ер дlахо, хила мег со хьунагlара аравала кхы дуккха моттиг йисайоацаш аьнна уйла а я вахар ер.\nБlаргаш дlакъовлалора, когаш ладувхацар укхан, ер соцаш вацар, текха текхаш колдал гlолла дане водаш вар.\nДелкъа ха кхача гарга йолача хана юрта йолалуча гучабаьлар нах, бераш цlогlа хьекха болабелар,вайбараш цlа боагlаш латт яхаш.Истий корзагlбаьнна дlай -хьа удаш бар\nдаа хlама кечде гlерташ.Кхалнах хьалха санна цхьан цlагlа гулабеннабар.Чу баьхка маlнахага кулгаши юхьмараши йилийта цкъа хьалха биззалца хlама даийтар.\nУж бизачул тlехьагlа хаттараш тела болабелар шоашта йоахарий дувца керда хlама хургдолаш.\nКlаьнка мичав хаьттар кхалнаха, коравинзарий шоана?\nКораванзар тхона, жоп делар маlнаха, тхоашта далор даьд оаха, рузкъ хиннадац-кх.\nМиска кlаьнк, оах-м чlоагlа са ма тойсадарий из коравар, из йокъеннар яр цигач йиса езаш, из-м даьра я из деррига леладер.\nВожаш мичаб, lаьдала болхлойи цуна дайи изи?\nУж а чубаьхкар, хьунагlа арадовлаш юхавlашка кхийтадар тхо царца.\nТха а ма бий дезал аьнна уйла а я чудаьхкар-кх.lийсани lашатайи тхо тlа кхаьчанзар.\nБакъахь даьхкар йоахар кхалнах, шоай цlагlа хилач дикагl да, кхы а цу ден тlа яккха езаш йиса хьу а ма йий шуна, уж оаш цигач даьккха кхо ди децари даьнна хург ма дарий шо.Шоаш биза баьначул тlехьагlа хlара вар ший цlага чувахар, кlаьдбеннабар уж.Хlанз-м кlаьда маьнге тlа наб е йиш йолаш бар.\nМухарбик цецваьлар ший болхлой юхабаьхкач, Коравирий шоана кlаьнк? мишта вар из? дийна вий? фу йоах? дуккха хаттараш тела волавелар.Болхлой йист ца хулаш ха яккхар.\nАй фу хиннад шоана , мотт дlа лаьцаб оаш?\nМотт-м лелаш бар тха, амма кlаьнк-м кораванзар, lа тхо балхар дlа доахаргда ма аьннадарий тхо из воацаш юха доагlе, хlаьта из воацаш ва хьона.\nХаьй лоlаме ва хьо тхо дlадаха е тхо дита, тхо согат дац хьона.Вешта тхо дlа даьхач болх хьано берг ба тхона хац.\nХьалха дlа ала безам бар тха, оаха тхоашта могар даьлга.\nДика ха яккхар Мухарбико йист ца хулаш, юххера а аьлар\nшо сона довза дуккха ха я, оаш шой болх дика а бо,хlанз ер хинна хlама бахьан долаш шо балхара дlадаха са безам багlац, саго хоатте нагахь санна дlа аргда вай воаш могар даь хиналга,хlанз довле чу гlо, са лаlа.\nВорхlлагlа ди сайренга лестадоладелар,Ахьмад лаьтта lовижа уллаш вар чубузаш бола малхий зlанарашка ший воахьаволийташ, кхы са дацар цунна, бехк а бацар.Дlахо дlавах безам бацар,мичай шо бертий хьайола дlаваъ со хlанз, шуна ва со.\nМалха къайлабалалца иллар ер,тlаккха хьалгlетта волавелар.\nБаьдъела йолаелача догlа доладелар, lехаш бертий яр, уж тlа кхачалехь гаьна тlа ваьлар Ахьмад бертий гулъелар кlала.\nБолхаш латташ lашата икк корайир, ер вай чунна ма йий, укх йисте ва из сона хов.\nВоле сихах долало вай аьнна болабелар уж,lехаш бертий хозар царна.\nАхьмада тlа кхаьчай мотт сона уж, воле сихах йоахар lашато.\nАй воагlаш ва со воагlаш, кхы сихах воалац, иштта а са даьннад са.\nГаьна кlала гулъенна бертийи чайи яйра акхарна топп lоа яккха урагlтехар lийсаз…\nГаьна биххье тlа а ваьнна, ткъовронаш чlоагlа хьа а лаьца вагlаш вар кlаьнк. Доагlача догlах хала дар тlера чу ца вожа. Кlала гу боахаш лелаш бертийи чайи яр, хlара ер ший фосага хьежаш.Кlала лаьтта бертий хинна ецаре-м, ча дуккха ха хургъяр гаьна тlа янна. Цlаьхха гаьнадоацач топп ялар, кхеравенна ер дlа хьежача , адама сурташ дайра укхан, йоагаргаш бе йоахкаш, сибаташ къоасталуш дацар. Юхе кхаьчача дaйзар укхан ший даь-сесаги даи. Бусъйоагарг кlаьнка дlа тlа хьожайир кхалсаго, гаьна оагаеш кулг теха, аьлар цо, хоза дlaйха ди вайна тахан доагlаш, сигале цхьа морх яц гуш. Кlаьнк цецваьннавар, фуд хьогl укхо дувцар яхаш, из мессал доагlаш дола догlа доллаше сигале морхаш яц ма йоахе. Юха а оага йира гаьн, ший чувужаш санна хийта, кхеравелар из. Тlаккха бlаргаш хьадийлар цо. Юхе , шамаз чу латташ даь сесаг яр, хоза ди да доагlаш яхаш,хьасомавала.Кlеззиг илла а илла, шийна хlамаш тlа йийха, цlагlара араваьнна бешага хьалволавелар кlаьнк.Карта тlехьа ваьнна, босенга , аьли долча lочувахар из, ший дlадила бахтараш доахка гали хьаэца.Гали хьагидела, кlеззиг-дуккха уйла а я, чувахар из. Тlаккха цlагlар чарга деррига дlадийцар цо.Сабар дира,шийга хlанз лерг хьежаш.Дика болх ба хьо цигач ца ваха.Тхога хьа аьнна.Вешта хьо вахаолаш тхона кора ваь валаре, таlазар оттаргдар хьа дегlа. Амма тlаккха вела а вена аьлар : “ lа сона а из мо дола гали кечдоре, цхьана гlоргдар вай хьунагlа бийсаш яха”.Ахьмада гlадвахар дешашца дувцалургдолаш дар.Сиха ураиккха отар кlала lочуведа венавар из ший даьна хlамаш кийчае,амма даь-сесагас аьлар цкъа хьалха хlама даа деза.\nДаьтта тlа хьаькха маькхаца чей маргдар аз-м, цу чу кхасса цlалх яларе. Из вайга йолаш я аьнна аьтар даь-сесаго цунна.\nУйланга вахар Ахьмад , Башир воагlаргвацар хьогl аьнна.\nЦхьадола гlанаш хул бокъонцахь долаш санна,сомавала гlертач сома ца воалалуш.\nЦхьадола гlанаш хул во дале а сома вала могаш хьо вале а сома вала безам боацаш, из дlадалалца бlаргаго безам болаш цигач фу хургда из мишта чаккхадаргда ха безам болаш.\nцlалх (я) - лимон\n1 пользователь сказал cпасибо Магомед Тамбиев за это полезное сообщение:\n"|ОАЖАЛ ЙОАЦА ХАЛКЪ" - Ваха Хамхоев\nот Ovod в разделе Ингушский язык\nВаха хлопнул дверью.\nПоследнее сообщение: 12.11.2007, 17:03\nдувцар.. г1алг1ай мотт


Адвокат: Батукаевн гIуллакх луьстучу процессе Атамбаев валон сацамбина кхело\nМарсхьокху-бутт 06, 2020\nГIиргIизойчоьнан хилла президент Атамбаев Алмазбек\nКриминалан авторитет Батукаев Iазиз бакъо йоцуш хенал а хьалха набахтера маьршаваккхаран хьокъехь долийна гIуллакх тахана кхин дIа а луьстур долуш ду Бишкек гIалин кхелехь. Пачхьалкхан президент лаьттина Атамбаев Алмазбек кхеле кхачон Iалашо ю аьлла, дийцина Свобода Радион гIиргIизойн сервисе "Азаттыке" адвокато Жоошев Замира.\n"Кхул а хьалха хиллачу кхеташонехь вацара Атамбаев Алмазбек. Иза латточу СИЗО-хь видеозIе ян аьтто бацара, кхело шен сацамца тахана, Марсхьокху-беттан 6-чохь кхелан процессе валор волуш ву иза , - аьлла Жоошевс.\nДIадахначу шинарин дийнахь адвокаташа суьдхочуьнга дехар дира, президент лаьттинчун бахамна конфискаци еш кхело бина сацам низамашкахь буй хьажахьара аьлла.\nБишкекерчу Первомайскан кIоштан кхело Мангал-баттахь набахтехь даккха 11 шо а, ши бутт а хан кхайкхийра Атамбаев Алмазбекна, цуьнан бахам схьа а боккхуш.\nЦул совнах, экс-президентера дIаяьхна цунна елла хилла пачхьалкхан мидалш а, орденаш а, сийлахь цIераш а.\nНохчо Батукаев Iазиз вина 1966-чу шарахь Чуйскан мехкан Токмак гIалахь. Криминалан гонашкахь цуьнан цIе дуьххьара яккха йолийра 1990-чу шерашкахь. 2006-чу шарахь 16 шо а, 8 бутт а хан тухуш, цуьнан бахамна конфискаци йира. Иза бехкевора стаг верна а, бакъо йоцуш герз лелорна а, яккхий къепенаш латторна а. 2021-гIа шо юккъе гIоьртича чекхйолуш яра цунна тоьхна хан.\nБатукаев Iазиз низамца а доцуш маьршаваккхар коррупцица доьзна ду аьлла, гIиргIазойн 19 хьаькамна дуьхьал бехкзуламан гIуллакхаш долийна. Царах 14 стаг резахиллера шайн лаамехь тоьшаллаш дан, таллам дIабахьа аьтто бан.\nГIиргIизойн исторехь уггаре дукха дуьйцучех ду ала тарлуш ду "Батукаевн дов". Полицин релизо бахарехь, 451 тептарх лаьтта бехктакхаман гIуллакх. Жоьпе ийзочу нахалахь ву президент лаьттина Атамбаев Алмазбек а, могашаллин министр Iийнарг а, шераш хьалха даккхий гIуллакхаш карахь лелла кхин а массех стаг а. Ткъа дов айдайтинарг ю Жогорку Кенеш – парламент.\nТоьшаллаш дала талламчашна тIе цаварна, президент Iийна Атамбаев Алмазбек лаца Iедало ерриг а полици а тIехь гIаттийра. Массех дийне делира иза лоцуш Кой-Ташехь иккхина тIематасадалар.\n2013-чу шеран бIаьста, вон цамгар кхетта ву аьлла йолчу лоьрийн экспертизанна тIе а тевжаш, Нарын гIалин кхело мукъаваьккхира набахтера Батукаев Iазиз – ГIиргIазойчохь вина а, кхиина волу нохчо. Ша арахоьццушехь, кеманца Нохчийчу дIавахара Батукаев.\nИза харцонца мукъаваьккхина набахтера, аьлла гIара айира мехкан парламенто. Цкъа айдеш, тIаккха дIакъовлуш латтийра Батукаев набахтера араваккхарх долу дов.


Дуьне, Дечкен-бутт 06, 2013\nГина боцчу даймехкан со а бу цинц\nБауддин Везаш. Урдунера нохчо-суртдиллархо. Нохчийчоь - цуьнан кхоллараллин дог ду. Дуккха а болу шен къоман нах санна, иза хьагна ву нохчашка маьршачу дахарехь баха ирс кхачаре - цунна иза гIенаха хьегIна ца Iаш, го ша цкъа а ког луьйзина а боцу даймохк дагалоцуш, сурт дилла охьа моссаза хуу а.\nВуй нохчашна юкъахь Джастин Бибер я «Цхьа-фунт-механ-чIеран-стаг»?\nИнтернетах пайда эцар мел гена даьлла аьлчи, йиш локхуш яьккхина еккъа цхьа видеокийсак хIоттийча а, миллионашкахь, ур-атталла миллиард а сов нах хьажар бахьанехь, дагахь доцчу кепара гIараволу стаг. Интернето бинчу аьттонах болх-некъ карабо, кхечу агIора цкъа а хир боцчу кепара. Ткъа вуй Кавказехь а, Нохчийчохь а интернето гIараваьккхина стагга а.\nГерзаца лела хьехархой\nIамеркерчу Юта-штатехь хьехархошна герз лело Iамош сахьт дIадаьхьна Еарин дийнахь. Цу штатерчу Iедалша хьехархошна бакъо елла школехь герз лело.


Гезгмашин-бутт 05, 2015\nАвстрера цIерпоштаца 450 гергга мигрант кхаьчна Шоьта-дийнахь Германерчу Мюнхене. Австрин полицино бинчу хаамца, уьш дIахьовсор болуш бу гергарчу миграцин центре. Reuters хаамин агенталло дийцарехь, Шоьта-дийнахь Венгрера Австрехула Германе дIакхача безачу нехан терахь ду 10 эзар стаг. Уьш бу Гергарчу Малхбалера а, Къилбаседа Африкера а мухIажираш.\nШоьта Iуьйранна 4 эзар сов мигрант дIакхечира Австре. Цига дIабаха мухIажирашна автобусашца гIо дира Венгрин Iедалша. ПIераскан дийнахь Австрин а, Германин а, Венгрин а Iедалийн барт хилира мухIажирашна Малхбалерчу Европе дIабаха Венгрин доза хадо бакъо луш.\nХIинццалц Будапешт реза ца хилара уьш чекхбовлийта, Евробертан низамашца цу наха шайн махкахь регистраци ян еза бохуш. ХIара шо доладелчхьана 140 сов мигрант кхаьчна Венгре Сербин территори тIехула. МухIажираш совцо дагахь Сербин дозанца кхо метр ах метар лекха пен ботта йолаелла Венгри.


Пачхьалкхан Думе шен тIаьххьара кхайкхам бина Оьрсийчоьнан премьер-министро Путин Владимира\nОхан-бутт 11, 2012\nОьрсийчоь -- Пачхьалкхан Думе шен тIаьххьара кхайхкам бина Оьрсийчоьнан премьер-министро Путин Владимира, 11Охан2012\nОьрсийчоьнан президент хаьржина волчу Путин Владимира жамIаш дина ша Iедалехь бинчу белхан. Уггара боккха шен толам бу, аьлла, хета цунна мехкан экономика то яр а, бахархойн терахь алсем даккхар а. Путин Владимир кхайхкам бина массо а политикан ницкъашка Оьрсийчоь кхиош цхьана болх бе, аьлла.\nХIора шарахь ша беш хиллачу тIаьххьарчу шен Парламенте болчу кхайкхамехь Путин Владимира дийхира Пачхьалкхан Думехь йолчу 4 партин депутаташка цхьана болх бахьара, аьлла.\nПутин Владимир: Оьрсийчоь вайн цхьаъ бен яц. Ткъа цуьнан кхузаманахьлера кхиар Iалашо хила еза массо а цхьаъ кхуллуш болх бан лууш болу политикан ницкъаш цхьанатухуш йолу.\nПутин Владимир кхозлагIа а Оьрсийчоьнан президент хIуттуш инаугураци хир йолуш ю Стигалкъекъа-беттан 7-чу дийнахь. Шен метта премьер-министар хIотто дагахь ву иза Медведев Дмитрий.\nПарламентана хьалха вист хуьлуш, Путина лаккхара мах хадийра ша Iедалан куьйгаллехь бинчу белхан.\nСтоха ГIура-баттахь хиллачу парламентан харжамашкахь харцонаш лелийна, аьлла а, Путин юха а мехкан куьйгалхо хIотта дагахь хиларна а, дуккха а адамаша дакъа а лоцуш, дуьхьлонан акциш хилира Оьрсийчохь. И хан йита еза бохуш вара Путин.\nПутин Владимир: Пачхьалкх чекхяьлла парламентан а, президентан а гIоьртинчу харжамийн периодах. Ткъа тахана хаалуш ю цу хилла болчу политикан кхийсамийн билгалонаш. Амма кхиинчу демократин логика ю харжамаш дIа а боьрзий, цхьанаболх беш йолу дуккха а мехала йолу период дIайолалуш хилар.\nШен къамелехь Путин Владимира дозалла дира ша Оьрсийчоьнан экономика юхаметта хIоттийна, аьлла.\nЦо чIагIдарехь, 2008-чу а, 2009-чу а шерашкахь хилла йолу экономикан кризис вуно кхераме хилла Оьрсийчоьнна, иза йоха а кхерам болуш. Амма стохка гайтинчу жамIашца а догIуш, дерриг а дIанисделла Оьрсийчохь, бохуш вара иза.\nПутина дийцарехь, боккха кхиам бара цуьнан Iедалан Оьрсийчурчу бахархойн терахь I43 миллионе хьалагIортар. Махкара демографин кризис сацо аьтто баьлла, аьлла, билгалдаьккхира цо.\n«Нийсоанан Оьрсийчоь» партин цIарах хаьржина болу депутаташ хьала ца гIиттира Путин Владимир Пачхьалкхан Думехь къамел дан чувеача, бохуш, хаам бо зорбанан гIирсаша.\nПутин Владимира къамел дале хьалха дуьхьалонан акци ян дагахь хилла волу масех жигархо дIалецира полицино. Царна юкъахь хиллачу Бачина Иннас иштта элира, шаьш арабаьккхинчу некъах лаьцна Рейтерс агенталле.\nБачина Инна: Тахана со кхуза еана Путина еш йолчу харцонашна со реза ца хилар гайта. Билггала цо тахана Оьрсийчоьнах набахте еш ю, хIунда аьлча, цхьа а хIума ала а, хетарг дийца а аьтто бац.\nПачхьалкхан Думе шен тIаьххьара кхайхкам бина Оьрсийчоьнан премьер-министро Путин Владимира


"Тийна аз" фильмера\nДокументалан кинон "Артдокфест" фестивало гайтемера яьккхина Нохчийчохь гомосексуалийн бакъонаш къуьйсучу жигархочух лаьцна йолу "Тийна аз" ("Тихий голос") фильм Шамаев Сулиманах тера волчу стага (шен инстаграмехь Шамаевс ша Пачхьалкхан Думерчу Нохчийчуьрчу депутатан Саралиев Шамсаилан гIоьнча ву боху) кхерамащ тийсарца доьзна. Къайлахчу петарахь фильме а хожуш, режиссерца къамел дира Радио Свободан корреспондента.\nМагнито санна, нохчаша герга кхойкху\n– Иза хIун феномен ю, дийцахь, нохчийн мухIажарш даима а нохчашна тIегIерташ ма-хуьлу, кхечу культурехь баха ца луш санна, цунах дийцахь. Хьан фильмехь инзарвоккхуш сцена ю, Хаваж нохчий гулбеллачу спортзале къайлах чухьежа воьду, иза шена чIоггIа кхераме доллушехь.\n– И йоккха парадокс ю, магнито санна, нохчаша шайн тIеийзош хуьлу нохчо. Суна хетарехь, ша и къам жима хиларца дозу иза, тIемаш бахьанехь, депортаци бахьанехь хирг хир ду иза, вовшашца зIе ца хилча ца мега уьш: гIортор, шен маттахь къамел дан нах, хьан гIиллакхах, амалх кхечарал атта кхетарберш. Нохчийн юкъараллина чIогIа деза ду шена юкъара гергарлонаш, стаг ша дIалелаш хуьлуш а дац. Стаг кхиина юкъаралла – иза дерриг а долчу, цхьаалла хIумма а йоцчу хьелашкахь, цундела юкъараллах хаьдда ваха ца ло нохчо, иза стенггахь а хиларх.\nЦхьаъ каравой, карор бу бисинарш а, цундела Европе кхаьчча, уьш дIасабоху. ЧIогIа хала ду иза, цхьаалла тIеязло царна, иза дерриг а дахар локдаунехь дIахьар санна ду. Воккха актер хила веза хьо, массарна а аьшпаш буьттуш, цкъа а хьо стенгара ву ца хоуьйтуш, хьайх хилларг ца довзуьйтуш, айхьа бала Iаьвшина а боцуш санна ваха.\n– ХIун дан тарло Европерчу нохчаша, цара юха а цIахьажор-х ваций хьо?\n– ЧIоггIа етта мега, айпеван тарло, кхеро мега, Европехь а кхерамах ца къастийта тарло. Уггаре доьхнарг хила сахьт дац: вен мега, доьза ван мега. Хьан лоьхур ву хьо? Хьан кхузахь цхьа а ца хилча, я накъостий а, я доьзал а.\n– Фильм йоьдучу юкъанна дуккхаза а хеза вайна Хаваже цIавар доьху ненан аудиохаамаш. Уьш эрна кхайкхамаш бу. Суна масийттаза нисделлийла хаьа, Нохчийчуьрчу я Дагестанерчу зударша шайн йоIарий, кIентий Iехабой, Москвара цIабохкуьйтуш, юха уьш цигахь я бойъуш я бовш. Ишта муха нислур ду? Наноша, дог а чIагIдой, чалтачашна тIекхойкху шайн бераш?\n– Иштаниг дукха нисло, наной Iехош, цаьргахула нах Нохчийчу дIакхойкхуш. Божарша зудчунна тIедожадо къайладевлла шайн бераш цIехьадерзийтар. Хила тарло уьш Кадыровн ницкъаш, амма дукха хьолехь шаьш доьзалш нисло. Цундела ларлуш хила веза иштачу ненан бIаьрхих а.\nСуна ца хаьа оцу нанойн коьртехь хIун хуьлу, алалур ду Хаважан ненах лаьцна. Ас кхеторехь, лаьттачу хьолан хатI цадовзар хилам мега иза. Ша-шеца ойла йича иза ца кхета йиш яц шен кIантана мел кхераме хир ю тIаьхьало. Вукху агIор аьлча, ненан агIор, иза ца теша воI вуьйш ву бохучух, цунна ша иза Iалашвийр ву аьлла хета. Иза Iалаш ца варна цо ша бехкееш санна го суна. Иза мел воккха хиллехь а, онда велахь а, цунна иза цуьнан жимха бер ду, шега иза Iалашвалур ву бохучух теша иза.\nЦунна хIинца а хала ду "гей" дош багахдаккха а. Цуьнан метта "в теме" алам лелабо.\n– Оцу маьIнехь аьлча, махкара дIавахар тоьлуш ма ду.\n– ХолчахIоьттина ю иза, ойла ца йо юьззина. Еш хилча, кхетар яра, цIавеъча, ваша я кхин гаргарниг иза вен декхаревийр вуйла. Хьан гергарчо хьан ваша воь, и хьу коьртехь а кхобуш ваха веза. Я, цахуьлучу далахь, Iедалхоша вуьйр ву. Амма цо хиндерг ма-дарра аьттехьа а ца дуьту. Иза тамаше ду, амма нана теша шега гIодалур ду, шега кIант товалур ву, дерриг а дика хир ду бохучух.\n– Хаваж гей хилар хаалуш дац фильмехь. Вайн хIораннан а шен сурт-кеп ма хуьлий, иза оьгIазе ву, дера ву, нохчийн спортсменах тера ву, гей ву эр а дац. Хьуна иза вевза ши шо ду, хIун мехаллаш ю цуьнан, хIун адам ду иза?\n– Цхьаъ делахь, цунна хIинца а хала ду "гей" дош багахдаккха а. Цуьнан метта "в теме" алам лелабо. Шена и цIе ца йогIу аьлла хета цунна, цо ша спортсмен лору, паргIат охатохарх латархо. Ша-шеца къийсалуш ву иза даима а, цуьнга иза тIе ца эцало. Ас дуккха а гайтина цуьнан дегI, цуьнан долу хьал иза бен дацарна, ондда дегI, ницкъ болуш борша стаг, оцо къайлахьо цуьнна чохь йоллу хьу.\n– Диъ шо ду иза Европехь волу, ткъа шена чуьра гомофоби эша ца елла-кх цуьнга?\n– Ца елла. Кхин корматалла яц цуьнан, иза шолгIа тIом боьдучу хенахь кхиина ву, кхин некъ бац Нохчийчохь: я хьо спортхо ву я къепелатточу хьукматашкахь болх бо ахь. ТIом бахьана долуш, доьшийла ца хилла цуьнан, цунна лата бен ца хаьа. 25 шо а долуш, кхин хууш хIума а доцуш, хала ду хьуна. Ас цундела дохура кинона цуьнан дегI уллера, и бен яц цуьнан турс. Шен дегI – цунна иза дерриг а ду.\n– Лайлахь Iуьллу юрт фильмехь – иза цуьнан юрт юй?\n– Яц, амма иза Нохчийчохь ду. Суна цуьнгара сингаттам гайта лаьара, цунан хьалхалера хан. Иза лайн шело ю, оццу юкъанна - йовхо а.\n– Видеохроникан суьрташ цуьнан бераллера дуй – цо даьхна уьш?\n– ХIан-хIа, цуьнан дац уьш, амма Нохчийчуьра ду.\n– Иза муха нисвелла хьовзаме?\n– Евзаш йолчу цхьана спортклубе лелаш хилла иза. Цо юкъарло лелош волу кIант хьийзийна, цуьнан телефон чуьра хаамаш бешна, иштта хIара а гучуваьлла. ХIара спортхо вуйла а, оцу клубе лелаш вуйла хиича, боккха бохам тIебоьжна. Цунна циггахь йиттина, вешина тIевигина, кхуьнца дерг "чекхдаккхийта".\n– Вада муха аьтто баьлла цуьнан?\n– Суна хетарехь, вашах вада аьтто белла. Цо а йиттина кхунна, иза кхеташ хилла шега, веше санна, юкъаралло ден бохучух. Амма цунна хала хилла шен жимахволу ваша вен, цо лата Iамийна ву иза, цунах спортхо ван гIиртина, толамаш баха а Iамийна, цунах дозалла деш а хилла. Суна хетарехь, ца вен велла цуьнга ваша.\n– Нана хьаьжний фильме?\n– ХIан-хIа, иза хьажанза ю хIинца а.\n– Ткъа Хаваж?\n– Иза а ца хьажна. Кестта тхо цхьана хьовсур ду цуьнга.\n– Хаважан ненах хIун ду хезаш?\n– Иза Нохчийчохь ю хIинца а. Хетарехь, къаръелла. Хаамаш кхоьхьуйту цо цуьнга хIинца а. Цунна цунах шайн къайленаш юьйцу, дагара дуьйцу тептар хилла, гонахарчу нахана йовзийта йиш йоцу ойланаш кхуьнца йоькъу цо. Цхьадика, цуьнца юкъарло леладо Хаважа.\nЦунна юхьанца ца хаьара иза стенгахь ву, ша леха дезна информаци. "Новая газеехула" хиина цунна Хаваж санна берш Канаде кхочийла, иза Канадехь хила тарло бохуш Iийна иза, цигахь сахьташца башхалла ю, цундела ца волу хир ву зIене, аьлла хеташ. Цо ша юкъарло лоху хан Канадерчу хенаца тардеш, цунна хало ца ян, цигахь де долчу хенахь кхехьийтина кIанте хаамаш. Цо сагатдина, цигахь шийла ю, юуург муха ю-те цунан, бохуш. Цо къайлаха доьшуш хилла гомосексуализмах лаьцна, кхета гIиртина, ша юй-те бехке, иза лазар делахь, лоьраша, дино муха дарба хьоьху, лоьхуш. Дукха баланех чекхъяьлла иза.\nПарггIат вистхилало иза, амма бевзаш боцчу нахаца эхь хета къамел дан. Вела къажа а хаьа цунна хIинца. ТIехьийза кIант а ву цуьнан.\n– Ткъа Хаваж? Аз муха ду цуьнан хIинца, хIун хьал ду миграцин кехаташца?\n– Аз меттахIоьттина цуьнан. Суна ца хаьа, муха хилла цуьнан аз хьалха, хьалха санна-м дац, дуьззина шен озан дола ца дало цуьнга. ПарггIат вистхилало иза, амма бевзаш боцчу нахаца эхь хета къамел дан. Вела къажа а хаьа цунна хIинца. ТIехьийза кIант а ву цуьнан. ЦIахь иза муха хилла, суна ца хаьа, хетарехь, самукъане, велавелла, векхавелла хиллачух тера ду. Ша хIинца меттавогIуш ву аьлла хета цунна. Иза хьалха муха хилла хаа доладелла суна а. Иза кхечу махкахь ву, хIинца дерриг а дика ду цуьнан.\nМухIажаран статус елла цунна, мотт а Iамийна, болх беш ву, къинхьегамехь ву. Гарехь, дегIанна тIеIаткъам бен болх оьшу цунна.\n– Спорт дIакхехьа аьтто буй цуьнан?\n– ХIан-хIа, профессионалан спорт йитина цо.\n– ТIехьийза кIант карийна дика ду! Нохчо ву иза я бухара вахархо ву?\n– Нохчо ву иза а.\n– Иза а ву мухIажар?\n– Ву. Иза кхечу пачхьалкхехь ваьхна, хIинца и шиъ цхьаьна ву. Суна хетарехь, Хаважна ваха ницкъ ло оцу хьоло, вовшашна гIортор ю и шиъ.\nДиалог ца нисъелла\n– "Артдокфестехь" хIун нисделла, фильм ца гайта стенна бина сацам?\n– Иза кинофестивалан сацам бу, тхуна прессера хиира цунах дерг. Со премьера хиларе сатуьйсуш Iийнера, бакъду, зумехула вистхила ца хIоьттира со, инстаграмехула кхерамаш туьйсура суна. Со вац царех озалуш, амма суна цхьа ирча видео яийтира, цундела зумехула къамел дан ца лиира суна.\n– Иза хIун видео яра?\n– Дийнаташ йойъуш а, цхьа тIемалой юкъахь болуш а яра. Чекхъяллалц ца хьажира со, кхийтира сайга хIун ала гIерта.\n– И фильм "Артдокфестан" сайте хIотто йиш хиллийла хаьа суна. Хьо дуьхьал хилира цунна?\n– Тхоьга фестивало дийхира иза, тхо реза дара, амма фестивале гаранти ца яла елира пиратан копеш йир яц ала. 99% аьтто хир бу фильман копеш яха, элира тхоьга цара.\n– Маца, стенгахь хьовсалур бу Оьрсийчуьра нах оцу фильме?\n– Сихха мел нисдели а дика дара иза. Айса фильм ечу юкъанна диалогах ойла йора ас. Мила вогIур ву цуьнга хьажа? – хоьттура ас сайга. БогIур бу юхьанца дуьйна а ас гайтинчунна резаберш, суна Нохчийчохь гойла лаьара фильм. Лаьара хьовсийла шайн бераш хIаллакдина доьзалш, Европе, Канаде бераш девдда дIадахана наной, хилларг дийца, хьахо йиш йоцу нах, хIумма а ца хилча санна баха безарш, суна хетарехь, хала ду царна.\n– Нохчийчохь гайта цхьа вариант ю – интернетехула.\n– Кхин аьттонаш бац. Оьрсийчоьнан территори тIехь гайта тхаьшкара фильм эцаре догдоху оха, амма Оьрсийчуьра иза эца гIерташ цхьа а ца ваьлла. Цкъачунна фестивалашкахь лелар ю фильм. Охан-беттан 29-чуьра Стигалкъекъа-беттан 9-гIачу кхаччалц Торонтохь Hot Docs фестиваль лаьттар ю, ерриг а Канадехь онлайн кепехь гойтур ю тхан фильм. Цул совнах, гайтамех дерг оха тхайн инстаграмехь а хир ду довзуьйтуш.\nХьалхара дакъа деша: https://www.radiomarsho.com/a/3I2I3474.html


Бесланера бохам - 15 шо хьалха\nГезгмашин-бутт 01, 2019\nКавказерчу тIемалоша Бесланера школа закъалте лаьцна латтийна а, иза хIаллакйина а ду 15 шо.\nБераш, хьехархой, дешаран шо даздан баьхкина дай-наной, гергарнаш - 1100 стаг вара школи чохь, иза Нохчийчуьра тIом сацор Оьрсийчоьнна тIе а дожош, дIалаьцча. Басаев Шемала шена тIеийцира нах закъалте лацар.\nГезгмашин-беттан 3-чохь йолийра школин штурм. 334 стаг велира (бер – 186). Иштта хилира Бесланерчу бохамах «Оьрсийчоьнан исторехь уггаре дукха цIий Iанийна терроран талор».\nОфициалан информацица, массо а тIемало вийра школи чохь, цхьа Кулаев Нур-Паша воцург – цунна оьмар чекхъяллалц набахтехь Iан кхачийра.\nТахана а дац бакъдерг дIахьедина. Iедалан шен верси, бесланхойн шайн верси ю хиллачун. Спортзалехь бомбанаш лелхийта буьйлабелира террорхой, цара школах лахьо хIума а дуьтур дацара, цундела йолийра эскарша штурм, боху Кремлан версино. Ткъа кхечара дийцарехь, тIемалой а, бераш а чохь долчу спортзална тIе гранаташ кхуьйсу герз детта долийна эскарша. И шолгIа верси бакъйо, Пачхьалкхан Думин депутат Савельев Юрий коьртехь а воллуш, хилларг ма-дарра теллинчу комиссино шен документашкахь.\nТахана дагалецаман барамаш бу Бесланехь. Школерчу спортзалехь – иза мемориал ю хIинца – гулбелла вуно дукха гIалин а, мехкан а бахархой.


Британи: Европан Бартехь йисаран хаттар референдуме даккха воллу Кэмерон Дэвид\nДечкен-бутт 23, 2013\nБританин премьр-министро Кэмерон Дэвида аьлла, шен Iедал юхахаржахь, ша махкахь референдум дIахьур ю, 2017-гIа шо кхачале Британи Европан Бертан декъашхо кхин дIа а йисарца доьзна хаттар къастон.\nРогIера къоман харжамаш 2015-чу шарахь хир бу Британехь. Кэмерона бахарехь, Европан Бартах юкъараллин дог даларан тIегIа гуттар а лекха ю. Оццу хенахь, цо ша тешна ву элира, Британи бертан юкъахь ца хилча а, яхалург хиларх.\nЕвропан Барт хийцабала беза кхиамаш алсам хир болчу агIора. Шайн бахархойн гIртор хир йолу агIо лаха а еза. Европан Бертехь сихха оьшуш йолу реформаш ца хилар ду, ша шайн пачхьалкхехь референдум дIаяхьа лаам болуш хиларан, аьлла британхойн премьер-министро.\nемцойн канцлеро Меркел Ангелас дIахьедар дина, Британи «Европан Бертан маьIне а, жигара а декъашхо ган лууш ю ша», аьлла. «Британица цуьнан сагатдеш долу хаттарш дийца кийча ду тхо. Амма дагахь латтон деза, кхечу пачхьалкхийн а изза хаттарш хилар. Цундела компромисс лаха еза», - аьлла билгалдаьккхина Меркела.


АЛИЕВА Зарина. Диканах йоьттина сийлаллин б1аьвнаш - ГАУ «Издательский дом»\nДуьнен чохь вехачу муьлххачу а стеган шен кхоллам бу. Амма шайн дахар халкъан дахарца дозушболчу нехан кхоллам башха хуьлу. Цу нехан цIарца уьш баьхначу заманан цIе йоху, цу цIерийн беркат тIейогIучу заманашна дIасадаьржа, тIекхуьучу чкъурашна масал эца, тIетовжа агIо а хуьлий.\nЦIераш дукха IаьIначу заманахь, цIарна бецачу нахалахь билгала хуьлу и тайпа нах, шаьш дечу гIуллакхашца, сийлахьниг даржош, шайн дахар къинхьегамна дIаделла хиларна. Со хIара халкъан дуьхьа деш ву, бохуш, соьга ладогIийша бохуш, кхайкхамаш ца бо цара. Шен халкъан дахар, цуьнан бIешерашкахь кхиийна хьекъал дан ца дайта, тIаьхьенашна а довзийта, чкъурашна юкъара зIе ца хадийта Iалашо йолуш, язйо цара. Йозанехь дерг даиманна а даха дуьсу, муьлххачу заманан теш а хуьлий.\nЯздархочун декхарш дуккха а ду, я цхьаъ ду, хIора яздархочун шен-шен а долуш, масала «дика яздар» коьрта а хеташ. Ахмадов Мусан дика яздар – дешан мах беза хилар хаар ду, шен дош сирланиг, цIенаниг даржорехьа дIакхайкхор. Яздархочун кхоллараллехь коьртаниг адамашлахь адамалла ларъяр ду. Ахмадов Мусас хIора ша язбечу могIанехь, ша дечу гIуллакхехь дIакхайкхошъерг адамалла ю, дахаран къизаллехь, халчу хьолехь адамаллех ца воха гIо деш: «Массара а дицдича иза – шаьш лакхенаш хилар, шаьш лаьмнаш хилар – хIун хир ду дуьненах? Массо а бIаьвнаш херцар ю, массо а лаьмнаш текхар ду. Царна гIортораш ма оьшу». Адамо ша лакхе хилар дицдича, «цунах зингатий, дIамаш я дехкий хуьлу… синош дукха жимлой, жимлой, зингаттийнчул хуьлу. Суна хаьа, адамаш а хилла, муха даха деза. Зуькарш дан деза, зуькарш, Деле кхайкха, Деле орца деха». Ахмадов Мусан ерриг кхолларалла лаьтташ оцу дешнийн бух тIехь, адамна шен са лардан некъ бу цо шен кхоллараллехула гойтург.\nАхмадов Муса язъян волавелла 70-чу шерашкахь, советан Iедал шен хатI эцна, нехан амалех а, синкхетамах а дIайоьллачу заманахь. Цхьа къам а, дин а, мохк ца лоручу цу Iедалан идеалогица къийсаме велира яздархо шен кхоллараллица. Амма и къийсам шатайпа бара, оцу Iедалан шалхалла, харцо йийцарал, гайтарал сов, уггар коьрта оцу Iедалан идеалоги тIе ца оьцуш, шен къоман са лардан цунна дуьхьал кхин некъ лоьхуш.\nНекъ болуш бара, къомо бIешерашкахь схьабеана некъ, амма и некъ, къоман иэс самадаьккхина, карла а боккхуш, дIабахьа безаш бара. Шен кхоллараллехь яздархочо гойтура: «иштта, цу некъах ца туьлуш, дIаваха» йиш юйла.\nЦу заманан литературехь, къаьсттина Ахмадов Мусан а, Бексултанов Мусан а прозехь дуьхь-дуьхьал хIоттош яра юрт-гIала. Культурера цивилизацехьа гIулч йоккхуш, къоман йовшйолу синмехаллаш, бIешерашкахь йоьттина хилла сийлаллин бIаьвнаш херцаш хилар гойтура, и ши символ дуьхь-дуьхьал хIотторца. Шаьш бехачу юьртара «жимчу дуьненара» лакхене бу моьттучу, гIала «доккхачу дуьнене» боьдучу новкъахь турпалхоша дIатосуш болу дайн кхерчаш, цаьрца гIиллакхаш, «еза йозаллаш», шайх цIе, кхерч боцу нах а хуьлий. Иза дара шайн йозанашкахь дийца а, гайта а дезарг.\nНохчийн маттана, нохчийн историна орцахбовлуш кхоьллина яра къоначу яздархоша I975-чу шарахь литературни-цхьаьнакхетаралла «Пхьармат». Ахмадов Муса коьртехь а волуш, ша санна, нохчоллех богуш болу кегий нах вовшах а тухуш, шайн йозанашца нохчийн мотт кхиош, хIинццалц хьулйина латтийна йолу нохчашна лазаме хилла йолу историн агIонаш йовзуьйтуш, бакъдолу халкъан дахар дуьйцуш, язъян буьйлабелира къона яздархой. Церан цхьаалла, нохчийн меттан чIагIо а хилла, дIахIуттуш яра. Иза ца дезаделира Iедалан векалшна. «Пхьарматан» болх сацийра, кхарна «националисты» цIе а тиллина. Цу заманахь иза адамна синмаршонан, «лакхене» боьду некъ боьхкуш цIе яра, Iедалан векалша и цIе йолчарна тIехь хаддаза терго а латтош. Амма тIаьхьо гучуделира, Iедал малделча, доьхча и цIе сийлахь хиллийла, и цIе шен къам дезачунна, цу къоман дуьхьа вахар дахаран маьIна долчунна бен туьллуш ца хиллий а.\nМуьлххачу а дикачу яздархочун санна, Ахмадов Мусан ерриг кхолларалла цхьа киншка ю, шен идейни эстетикин маьIна – цхьаъ а долуш. Амма и бохург дац, ерриг кхолларалла цхьанатайпана ю. Идея цхьаъ а йолуш, тайп-тайпанчу исбаьхьаллин гIирсех, жанрех пайдаоьцуш язъеш йолу произведени лаккхара искусство а хуьлий дIахIутту. Царах цхьаъ ю «МаьркIажехь дитташ» роман а. ХIокху романехь дерриг ду: стаг шен орамех хадар, цуьнан са хIаллакдан бечу балхах, тIаккха иза акхаройн сибате верзар.\n«МаьркIажехь дитташ» роман араяьлла 25 шо кхаьчна. Дуьненан литературехь керла яцахь а, нохчийн литературехь керлачу фантасмагорин а, психологин а цхьанаийначу жанрехь язйина ю роман. Литературоведаша а, яздархоша а статьяш язйира романан мехалла юьйцуш: Ю.Верольский, Л.Егорова, А.Сулейманов, Э.Минкаилов, М.Бексултанов, Л.Довлеткиреева.\nХIинца а, роман араяьлла 25 шо даьлча а, дукха хаттарш кхоллало романан чулацамах: хIунда, иштта муха, хила йиш юй? Нохчашна юккъехь хилла-те иштта эрчаллаш? Роман ешначийн хаттарш дукха кхолладелла. Бексултанов Мусас ма-аллара, произведени ешначул тIаьхьа дешархочун хаттарш кхоллалуш делахь, иза боккъал а дика произведени хилар тоьшалла ду. Хаттарш кхолладелчий бен, жоьпаш а ца карадо.\nЛитературоведаша шина декъе йоькъу произведенеш: цхьана заманна а, муьлххачу заманна лерина а. Цхьана идеалогин гурашкахь язйина, цхьана заманан система юьйцуш, юха и зама дIалестича, тIаьхьадогIу чкъор кхеташ ца хуьлу цу заманан хиламех. Иштта йолчу произведенин оьмар цу тIехь чекхйолу. Адам, цуьнан чоьхьара дуьне, ойланаш коьрта а йолуш, адамийн чоьхьарчу дуьненахула гондIара дахар гойтуш йолу произведени массо а заманан а хуьлий юьсу. Заманаш а, идеалогеш а хийцаяларх адаман са, цуьнан ойланаш а муьлххачу заманахь мехала юьсу.\nАхмадов Мусан «МаьркIажехь дитташ» роман цхьа зама а, цу заманан система Iорайоккхуш, цу заманан Iоттабаккхамаш гайтархьама язйина аьлла хетало романан коьртачу турпалхочун вастехь. Амма иштта хеталахь а, и роман муьлххачу а заманна язйина ю, адам мел деха мехала хир йолуш ю, хIунда аьлча стагана дахарехь хьалхахIуьтту хаттарш ду цу романехь, дахаран некъаш ду, адамийн амалш ю, хIоранна а ша вевзар волуш. Адаман дика агIонаш а, сакхташ а ду гойтуш, юха цуьнца цхьаьна стага ша-шен ахкар, цуьнан лехамашкахь долу карзахе са.\nБераллехь туьйранаш дешаза, цаьрца гергарло тасадалаза цхьа а хир вац. Бераллехь адаман синкхетам кхиош, бакъо-харцо къасто Iамош, дахарна кечво туьйранаша. Туьйранаша тешаво: харцо эшийча, дуьненара бода дIаайлур бу, адамийн дахар толур ду, серло яьржар ю, бохучух.\nСуна и роман баккхийчарна лерина туьйра хета. Дика-вон дестина (гиперболизированни) вастехь гайтина. Адам доккха хуьлу, туьйранашкара дахар тIаьхьа-тIаьхьа цунна схьаделлалуш, шорло. КIайн-Iаьржачу беснашкара дуьне кхечу, тайп-тайпанчу, беснашка доьрзу; дика-вон доькъучу адамийн амалш тIера кхин дуккха а сакхташ гулдо. Воккха мел хили а хьо кхета, харцо гуттар а эшо йишйоцийла, мелхо а стага жимма а шен дегIана аьтто лахахь, синмехаллаш йиц а йина, харцоно шен уьшала озаво стаг. ТIаккха цуьнан дегI дуьсу, ткъа са ле. Стаг дIавулу харцонах, иштта дIа ваха вуьсу шен уьшалахь, гондIаберш а шена тIаьхьа цу уьшала а ийзош. Ишттачу хьелашкахь муха ваха, адамо адамна дуьхьалкхоьллина къизалла, харцо муха эшае боху хаттаршна жоьпаш карадо «МаьркIажехь дитташ» романехь.\nАхмадов Мусан дахаран некъ бевзарг кхета и роман автобиографически хиларх. Шена дахарехь гинарг, ша лайнарг, гондIарчу харцонех ша чекхваларх, и харцо шен сих а ца хьакхайолуйтуш, дуьйцу цо романехь. Дуьйцу лаккхарчу исбаьхьаллица, кIорггерачу психологизмаца, нохчийн литературина хIинццалц евзина а йоцчу жанрови башхаллица. Аьстамаран вастехь Мусас лоьху адам галдаларан хьоста: мичахь, маца дуьйна галвала волало стаг, маца хьакхало цунах харцонан сиркхо. Оцу хаттаршца яздархочо луьтту вайн къоман дахар, дIадахнарг а, хIинцалерниг а дуьхь-дуьхьал хIиттош.\nЕрриг романна шакъаьсттинчу статьяхь таллам бан хьовсур ду вай, ткъа хIинца коьртачу турпалхочо Аьстамара пхеа шарахь университетехь дешначул тIаьхьа хьехархошна а, дешархошна а хьалха дина къамел хьахор ду вай. Пхеа шарахь ма-дарра дахар довза, ойлаян хан хилла Аьстамаран. Цхьаболу шен накъостий санна, «дегIан лаамийн» карьера, дуьненан аьтто, хьарам рицкъа дуьзначу уьшал чу ца такховойту ша Аьстамара, оцу дахарна тIехь ша толам боккхур хилар гойту хIокху къамелехь:\n«ХIокху пхеа шарахь дукха хIума девзи вайна. Вайна девзи цхьа нехан тайпа. Синтарш ма дохаде боху цара, ткъа шаьш орамашца хьала а дохуш, цIа кхоьхьуш, дагадо; цара боху: эхь-бехкан, оьздангаллин бехкамаш ларбеш даха, ткъа шаьш осалаллин леш хуьлу; нагахь шайна дуьхьал вистхила хIуттушверг нислахь, цара иза тIебоьдуш машенца ваха некъ а, буса лато электросерло а йоцчу, стиглахь цхьа марха яьлча а а кIиранах догIа оьхучу тIуьначу метте балха хьажаво, цигахь иза энашка а, хатте а, алсамболучу доьзале а дIалацийта. Амма цхьаверг ца воьду цара даьккхинчу хоршахула, цхьаволчо ша дIа ма-кхеччи тойо шен хIусам: тхов а хуьйцу, чохь йоккха пеш а латайой, тIуналла а эккхайо, тIеюха брезентан палаш а оьцу…шен белхан шовкъаца масал гойтуш, оьшучунна дашца а, гIуллакхца а\nгIо деш….юьртана гобаьккхина йолчу хьуьнхахула а лела вехха, аьрцнаш тIе а вуьйлуш, бIаьста олхазарийн эшаршка ла а доьгIуш, гурахь мажлуш, цIийлуш, гаьннех хедаш, мохехь хьийзаш оьгу гIаш тергалдеш, дIайоьлхучу гIаргIулийн аьзнаша а, жимма тIаьхьо гуьйренан дерзо а, Iаннашкахула даьржачу дахкаро а, меллаша, ша хаа ца йолуьйтуш, дегIах юлучу шелоно а дог Iийжош, сарахь пеша хьалха а хиъна, догучу попан дечиге а хьоьжуш, ойланаш а йо шен хьаьдда йоьдучу уггаре а хазачу заманан, хорам бо кхочушбаза буьсучу бераллин сатийсамаша, тIегIертачу къаналло, тIаккха дагадогIу массо хIуманна вицвала, хIетте а ца воьду юьрта йистте йохкархо волчу…цу чуьра масех къаьркъан шиша а эцна, и дIа а мелла, хьакха а хилла, ца керча массо а хIума дицдечу цIунала, «хIан-хIа, со гур вац цхьанна а маларча а хилла, цабезачийн, со кхуза хьажийнчийн кхардам а хилла», – олу ша-шега».\nТоталитарни Iедалан коьртачарех цхьа Iалашо яра: шен системина дуьхьалаваьлларг вохо, эшо, цуьнан сийдайа, юкъараллина иза юьстахваккха. Массо агIор харцонан орамаш тийсина Iедалан машенна дуьхьало ян ницкъ ца кхочий, стаг хIаллакьхуьлара. И санна долу масаллаш дуккха а ду, къаьсттина кхоллараллин интеллигенцин юкъахь. Кхи цхьа хIума а ду, Iедалан харцонал а, цуьнан къизаллал, стаг шен иэхьах вохар – цул йоккха харцо яц дуьненчохь. Эхь дайна стаг шена цхьанна зулам хилла ца Iа, иза даьржаш долу зулам ду, цхьана заманара вукху замане а долуш, нехан амалш талхош, синмехаллаш хуьйцуш. Iедал-м хийца а лой дIадолу, 70 шарахь лаьттина Iедал, цхьана дийнахь а духуш.\nЦкъа шена тIехь харцо лайначунна, къизаллин ор чохь ваьллачунна хала ду цу ор чуьра вала, юха а даг чохь тешам денбан: «Сан даг чохь ю-кх цхьа есалла…цхьа доккха хазахетар я воккхавер ца хаало»…»… «И ор… вай чудоьхкина ор ду хьан даг чохь… сан даг чохь а ду… иштта хир ду и хьаладуззалц…безамах, шовкъех, аьзнех…». Дахарехь муьлххачу а халачу зиэрех чекхволуш, дIа ца тесна цо кхолларалла. «Пхьармат» йохийначул тIаьхьа, университетехь болх бан а ца вуьтуш, ламанан юьрта ша хьалахьажийча: «…кхин тIе а чуьравер ву балхана, ишколехь вовшахтухур ю берийн театр, инсцинировкаш а еш, халкъана туьйранаш хIиттор ду дешархошца, балхо а, туьйранаша а массо а хIума а дицдина, вехаш, вехаш, вехаш, цхьана дийнахь кхетар ву, и юрт, юртахой а шена гергара хиларх, хIинца ша цкъа а царах къасталурвоций…». И ю Ахмадов Мусан кхоллараллин коьрта амал, хIуъа а тIехIоттарх: «вехаш, вехаш, вехаш» – иза бохург ду, хаддаза къахьега, мел веха къахьегар, бода дIаайбеш, стеган самалхадалийта. ХIунда аьлча: « Дуьне хьуна хьалха хIуманна а декхар дац, хьо ву дуьненна хьалха велла дIаваллалц декхар, хьуо вехаш хиларна, хьайна хIора денна малх схьакхеташ гарна, догIа тхов тIе детталуш хазарна, цундела ваха, айхьа юьхьарлаьцна гIуллакх дан ма-деззара кхочуш а деш…»\nАхмадов Мусас юьхьарлаьцна муьлхха а гIуллакх хуьлу беркате. Мусан «Орамаш» цIе йолчу передачи тIехь дийнна чкъор хьалакхиира. Цу передачийн турпалхой яздархой, хьекъале къаной, къоман культура евзаш болу интеллигенцин векалш бара. Цара къоман дахар дуьйцура, истори, оьздангалла, къоман амалш, дерриг а дахарера долчу масалшца тIе а чIагIдеш. Цу хенахь тIекхуьучу чкъурана иза керла дара, цхьана а идеалогех доьзна а доцуш. Иза маршо яра – синмаршо. Ахмадов Мусас цул тIаьхьа «Синмаршо» клуб а кхоьллира, интеллигенцин векалш вовшах а тухуш.\nI990-гIа шераш бохамаш бохьуш деара нохчийн къоманна. Халкъ декъаделла, кара герз а эцна дуьхь-духьал хIоьттинчу хенахь Ахмадов Муса цхьана а тобанна юкъахь вацара, амма цо а кечдира шен герз – «Нохчийн гIиллакх-оьздангалла» учебник язъян волавелира. Синмехаллаш хийцалучу заманахь шен халкъанна орцахвалар дара иза яздархочун, халкъе беш кхайкхам, халкъана ша довзуьйтуш. Амма цхьана а заманахь яздархочуьнга тIом ца сацабелла, халкъ тIебогIучу бохамах лар а ца делла. Коьртаниг иза дац, коьртаниг кхин ду: кхолларалло цхьана синна дарба деш делахь, цхьа са хазаллех кхиош делахь, художникан Iалашо кхочушхилла, цуьнга дерриг халкъ ларделла.\nСоветан Iедало вайн халкъан синкхетам талхор а, цул тIаьхьа къизаллин ши тIом а бохаме лар ца юьтуш ца дисна. Муса, ша ца кхоош, къахьоьгуш ву, къоман культура лакхайоккхуш. Телевиденехь, радиохь, зорбанехь, театран сцени тIехь хезаш ду Мусан дош. Цуьнга хоьтту: «Ма доккха хIума ду, Муса, романаш а ахь язйо, учебникаш а хьан цIарах араюьйлу, передачаш а ахь йо, берийн муьзиклаш а, сцени тIехь пьесаш а хьайнаш ю, иллеш а хьан стихаш тIехь, журналана куьйгалла дан а, – хьо муха лараво?». Мусан жоп доца хуьлу: «Болх бечу стагана Дала гIо до».\nХIокху сайн къамелехь ас тидам тIебахийтинарг Мусан кхоллараллин юьхь яра. Цунна шен бахьана ду. Юьхьаьнца цхьана декхаршца, яккхийчу Iалашонашца болийна некъ, юкъара ца буьтуш, дIахьо цара шайн некъан бахалла. Шайн заман лар, сибат дитина цара шайн кхоллараллехь. ХIинца кхин зама ю, адаман мехалла яйелла, ойланаш яцъелла зама, цундела дагадогIу, шуна тIаьхьа цхьа а хир вуй-те мехкан а, нохчийн маттан а доладан. Шу санна шайн марзонаш, гергарлонаш, синкъерамаш, сингаттамаш нохчийн маттана гондахьа а болуш.\nЯздархочо яз хIунда до, стенна оьшу литература а? И тайпа хаттарш дукха хIиттадо, царна жоьпаш а хуьлу тайп-тайпана: дахар гайта, адамийн амалш йовзийта, бакъ-харц, кIайн-Iаьржа къасторхьама, адамашна сица цIандала гIо дан. Литература йолаелчхьана дукха ю и тайпа киншкаш, адамашна адам хила гIо деш, амма адамашкара къизалла а, харцо а дIайолуш яц, мелла а IаьIаш санна хета, хIунда аьлча, вуочу хIумано, и мел жима хеталахь а, вуочу хIуман барам бан а бац: жима а доккха а вуо – иза вуо хIума ду, цо дуккхаъчу адамийн дахар дохадо. Цундела, хIора лаьтта тIехь дехачу адаман Iалашо хила еза харцонна, вуочу хIуманна дуьхьалояр, шена гондаха дикалла, хазалла совъяккха, зарраташца ца эккхийта.\nДуьне латтош, иза хазаллех, дикаллех кхиош, лаьтта т1ехь сийлаллин эзар диканех б1аьвнаш юттуш, къахьоьгу Мусас. Дала аьтто бойла хьан, Муса! Дала меле дуьллийла ахь халкъан дуьхьа беш болу болх!\nИбрагим ГАМЗАТОВ. Во имя мечты… Очерк\nКанта ИБРАГИМОВ. Стигал.