ДогΙанаш тоьхна лаьтта туьканаш хΙинца а\nМангал-бутт 11, 2012\nНохчийчоь -- Iедало къевлина латточу туьканна тIелатийна кехат, Соьлж-ГIала, 10Ман2012.\nЙохка-эцар лелочарна гIо дан деза, бохуш, Iедалан лаккхарчу тIегIанахь цхьана агIор деш дIахьедарш а долуш, вукху агIор хаза нехан санна тIеIаткъам беш бу кху муьрехь Нохчийчохь шайн долахь туьканаш йолчу бизнесхошна. Кху сохьта еккъа цхьана Соьлж-ГIалахь хIинца а къевлина лаьтташ ю цхьа эзар сов туька. Цунна дередо гIалин гIантдас Хучиев Муслима а.\n«ХIара шо дале, низаман хоршахь, цо ма хьоьхху болх беш хир ю Соьлж-гIалара йохка-эцаран меттигаш», - боху Хучиевс. БIеннашкахь аьлча а харц хир доцуш, Iедалан зерахоша мухIарш тоьхна, къевлина лаьтташ туьканаш ю кIошташкахь а. Цунна бахьана ду цхьаболчу долахошна токхамаш бан цалаар а, вукхеран оьшуш мел долу кехат а нисдина, туьканаш схьаелла таро цахилар.\nЯрташкахь дукхахйолу туьканаш, некъаца бехачу бахархоша, Iедало дина гIо а доцуш, шайн керташкахь йина ю, юьртдайшкара бакъо а яьккхина йоьгIна а ю, Iедална йогIу ял охьа а юьллуш, болх беш а ю. Стенга, хьенан кисана доьдуш хилла и ахча?\nМа-дарра аьлча, и хаттар ду тахана коьртах даьлларг. Iедална яла йогIу ял а ца йоккхуш, битина бац зераш дечу белхоша долахой. «ХIара тхуна схьаделчахьана мегар ду ,шайн гIуллакх де»,- бохуш, маситта шарахь белхаш байтина йохка-эцархошка, ткъа хIинца, низам талхо уьш марз а балийтина, царна тIедожийна кехаташ кечдар.\nДIакъевлинчу туьканийн хьокъехь ял йоккхучу урхаллин маьхькамхоша, деш иштта дIахьедарш ду: «Церан долахошка Iедало бохург цхьаъ ду - низамца нисдалар, кийтарлонаш а ца лелош, Iедална йогIу ял охьайилла. Харцонаш кхийдайо, ца догIу ахчанаш доху бохург хабарш ду».\nЕакIов 40 метр дIалоцуш туька а йолуш, туькан долахо ю Новр-кIоштера йохкархо, ас хийцина цIе йоккхуш йолу Лариса. Цхьаъ бен чоь йоцчу жимачу туьканах 80 эзар охьа а диллина, Iедалера бакъо а яьккхина, схьаеллийтина цо шен туька, хIинцца кху деношкахь. И ю дуьйцуш ша бечу балхах а, ша бинчу токхамах а.\nЛариса: «Цара даха ца бохуш цхьа кехаташ дац… Ва –а, Дела! 80 эзар даьккхи, диканна даьккхи-кх тхоьгара хIара жима туька схьайоьллург. ГIалара дуьйна хIорш охьахевшина хиларна цунах дIадерзи-кх. Гуттаренна а бакъо ю-м боху хIинца. Цхьа озабезам боцуш, массо ял охьайилла езаш, и кехат хIинца компьтер чохь ду, боху-кх. Ьассаьрга а охьадохкуьйту иштта ахчанаш. Iедал хIоьттаний, республика а хIуттий, бохуш, хабарш ду, цунна доккха хирг хир ду-кх хIара а»\nХIинццалц схьа, бохура Ларисас, дала дезачу ахчанах, тоькана а, газана а, кхечунна а, ах а, эха ах а дIа а луш, и мага а могуьйтуш, Iаш дара шаьш, хIинца санна чIагIделла Iедал а доцуш.\nЛариса: «ХIинца диъ эзар даьлла-кх тхан тоькана кхаа кIирнах. 3880 ас охьа-м диллина, бахка а баьхкина, счетчика тIехь ма-хиллара. Ткъа хьалха оха кхо эзар, ши эзар бен ца лора. Татин гота а еш, иштта лаьтташ дара... "для политики" ах-ух дIа а луш… Цара ло аьлларг дIа а луш. Кара дIа а луш... Дукха ца алара цара.»\nНехан дуьхьа, бохуш, хабарш а дуьйцуш, нийсо а, бакъо а толийта, низам хIотто шаьш лелаш хилча, бохура соьца къамел дечу туькан долахочо Ларисас, туька дIакъовла, аьлла, цIе яьлча санна, коча а ца богIуш, сиха телхаш йолу хIума тхоьга дIа стенна ца яккхийтира кху чуьра? Ткъа къа стенга даха деза?\nМаршо радио: -Туька дIакъовлуш хилча, телхар йолу хIума хьесапе ца оьцу цара. Хан ца ло уьш дIайохка?\nЛариса: «Деладахь, цара уьш тергал дIа-м ца йо, тергал дIа. Ас цхьана дийнахь цхьа-ши кийла наьрс а кхоьссина хьуна дIа, сан банан а Iаржъеллера. ДIо шийла мох тухург болх беш а яра хьуна. Кху йовхонехь хIума талха ма телха чIогIа».\nТуьканийн долахоша а,кхечу йохка -эцархоша а дере а деш, Iедална йогIу ял дIаялар дац Нохчийчохь халаниг. Ницкъ бийриг ду ца йогIу ясакх охьайиллийтар.\n«Амал а, гIад а дайина, низамхойн хьаькаман цIарх, я цхьанан Iедалден-маьхькамхочуьнан цIарх схьахIьуьттучу геланчаша, 5 эзар охьадиллий, I0 эзар охьадиллий бохуш. Цкъа делча долуш делара иза а… Ца делча цхьа бахьна а хIоттадой туька дIакъолу. И схьаеллийта, корта бетташ тхо леллашехь чуьра хIума хIаллакьхуьлу…» Герггарчу барамехь, иштта леткъамаш бо дукхахболчу совдегарша. И шатайпа низамаш маццалц лаьттар ду олалла деш махкахь? Цу хаттарна жоп ца хааро шалха а, кхалха а йоккху шайгара гIайгIа ,боху йохка-эцарах болх-некъ биначара.


Хьиджаб хIунда ца тов массарна а?\nМарсхьокху-бутт 26, 2016\nШайн амалца а, цIийца а даима маьрша хиллачу нохчаша заманан керла ламасташ атта тIе ца оьцу. Масала, тIаьххьарчу шерашкахь махкара зударийй къовлабалар массарна а товш ламаст дац.\nХьиджаб хIунда цатов массарна а?\nНохчийчоь массийта низамца ехаш хиларна терго йо, цхьа жимма а кхузахь хан яьккхинчо. Оьрсийчоьнан низамашца, къоман Iадаташца а, шарIаца а.\nIадаташ, кхечу шина низамо Iаткъам беш, эшна догIуш хилар а го. "Нохчий" боху цIе тIаьхьатеттина.\nХьалхахь ду, бусулбалла, Оьрсийчоьнан патриоталла а.\nМел атта луш яц нохчалло шен меттиг го, оццула Iаткъам ловшехь, кху иттанаш шерашкахь а иза лаьтташ схьадогIуш хилча.\nХиджаб Нохчийчохь мел яржарх, иза атта тIе ца оьцу наха.\nШортта бу иза лелош, гонахь болчара агIор бIаьргаш а хьежош. Соьлж-ГIалара яхархо Садулаева Селима, бусулба дино ма бохху къовлаелла 6 шо ду.\nХIетахь дуьйнна, шен дахар а, нахаца йолу юкъаметтиг а хийцаелла, аьлла дийцира цо.\nСадулаева: «Ас хIара духар тIедоьхначул а тIаьхьа, сан дахар хийцаделла. Со дуьнене а кхечу агIор хьежа йоьлла. Со Пятигорске а, кхечанхьа а яхча, керста белахь а, соьга чIогIа ларамца хьоьжу.\nЦхьана форумехь а, суьрташ даха мегий оха бохуш хоьттура соьга. Ас хIара духар тIедоьхначул тIаьхьа, аренца сан цхьа а бала ца хилла».\nНохчашна шайн керлачу исторехь, муьлха а татанах кхера Iамийначу, шайх стаг тIехсов кхечарах къаьсташ-билгалвалар ца деза. Садулаева Селимина цIахь а изза хьал хилла. Кхераран а, цакхетаран а бух тIехь дара, шена цIераниш реза ца хилар, аьлла дийцира цо, кхин дIа а.\nСадулаева: «Къаьстина нохчашна юккъахь хало дара. Хьалха хиллачу заманахь дуьйна, церан коьрта чу дирзина хIума, хийца хала ду. Царна хала ду иза тIеэца. Цара Iаьрбойн духар ду иза олу. КъорIан массо а бусулба нахана доссина ма ду. Ламаз дечу хенахь ма духу аш иза, олу ас. Нохчашна юккъахь хало хилла суна, керста нахана юккъахьчулла».\nТIаьхьарчу заманахь Европерачу пачхьалкхашкахь хилла терракташ йилбазмохь санна бIостнехь йирзина цигахь бехачу бусулба нахана.\nЛуьйчуш буркини олу, бусулба духар доьхна зудчуьнга Ниццехь полисхоша иза тIера дIадаккхийтина, гонах болчарна цуьнах там а хуьлуш.\nОьрсийчохь Ессентуки гIалара «Русь» цIе йолчу санаторехь а, и буркини йоьхначу нохчийн зудчунна дихкина бассейнехь лийча.\nЦуьнах язйина «Кавполит» це йолчу сайтан тIехь.\nКурортан администрацино оцу дехкаран бахьанаш далош аьлла, кхечу бикини йоьхначу нахана товш дац хьан духар.\nХьиджаб лелочу Садулаева Селимина цхьанна а тайпа доьхна хIумаца хета, буркини а йоьхна ишттачу метте зуда лийча яхар.\nАмма цигахь иза ца лийчича а, цуьнан кIелдиса хIума дац, элира цо.\nСадулаева: «Соьга хаьттича, бусулба зудчунна цхьа а иэшам бу аьлла ца хета суна и духар а доьхна. КIелдиса хIума а дац кхечу агIор аьлча. Цхьацца тобанаш ю аьлла хета суна и хIума деста а дой, айдой лелаш, бусулба динах чам баккха гIерташ».\nСадулаева Селима нохчийн истори толлуш ю. Цунна ца хета, ша и духар доьхна аьлла, Iаьрбойн амал а, церан къоман ламасташ а схьаэцна аьлла. Хийра суьрташка хьаьжча а, го, нохчийн зударий мел къовлабелла хилла оцу хенахь. ХIинцалера, баккхийчарна иза кхето хала ду, элира цо.\nСадулаева: «Цхьа бIе шо хьалха хиллачу суьрташка хаьжча а гуш ду, уьш хьиджаб хьовха, цул а а чIогIа къовлабелла лелаш хиллийла. Ахь царна и суьрташ гайтича а, царна тIеэца хала ду иза. Иштта ца хилла олу. Бусулба дин, цкъа гIеллуш, юха чIагIлуш схьадеъна вайн цIахь. Совета замано а Iаткъам бина вайн. Нохчаша, оцу Iаьрбойл чIогIа лелийна хилла-кх и духар».\nНохчийн юккъараллехь баккхий хийцамаш хилла. 2-3 бIешарахь, сапаргIат даьлла, кханенна ойла ян хан ца юьтуш, кIура юккъахь даьллина къам.\nМассо а агIора Iаткъам лайна, леларехь а, духарехь а. Цхьаболчу Iилманчаша халахетарца хьалхалера нохчий хир бац бохуш, билгалдаккхахь а, дуьнене болу хьежам хийца ца белла нехан.\nШай дайша санна, сииношца маьрша а, хIара дуьне чутардаллал даккхий дегнаш долу нохчий бисна.\nТахана, баккъдерг дийцича, цхьажимма къовлабелла, массо а агIор.\nШайн махкахь шаьш хьошалгIахь хета немцошна


www.islamannur.org - Дакъа 15: Сийлахь-Везачу АллахIан Дешан хьокъехь\nДакъа 15: Сийлахь-Везачу АллахIан Дешан хьокъехь\nАллахIа (Лекха ву И) аьлла: «АллахIаца нисбина накъостий лору-те цара кхоьллина шаьш цхьа хIума а йоцурш, (мелхо а, кхиболу кхолламаш санна) шаьш кхоьллина хилларш, я царна гIо лаца а, я шаьш-шайна гIо дан а ницкъ а боцу?» («ал-АIраф»: 191-192).\nАллахIа (Лекха ву И) аьлла: «Цул (АллахIал) сов аша шайга кхойкхуш берш шайн керахь хурмин логан чкъор долуш а бац. Аша цаьрга кхайкхича а, шун кхайкхар дац царна хезаш а, ткъа хезнехьара а шуна жоп лур а дацара цара. Къематдийнахь аша шайна диначу лоллина инкаре хир бу уьш. Цхьаммо хоуьйтур (дуьйцур) дац хьуна, Хуучо санна» («ФатIир»: 13-14).\nБухарин а, Муслиман а «Сахьихь» жайнахь Анасан хьадис ду: «Ухьуд гIазотехь пайхамаран (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) хьаьжа тIера чкъор а хилла датIийна, церг а хилла кагйина. Мохь хьаькхна цо тIаккха: «Шайн пайхамарна чов йина долу халкъ (къам) декъала муха хир ду?». Циггахь (стиглара, Делера) хаам беана цуьнга: «Иза хьоьх Iотталуш дац (вуьшта аьлча: «Иза хьан керахь дац»)»» («Али-Iимран»: 128).\nБухарин «Сахьихь» жайнахь ибн Iумаран (АллахI реза хуьлда цунна) хьадис ду. АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) олуш хезна цунна, Iуьйра-ламазан тIаьххьарчу рукуIера шен корта хьалаайъича:\n««Я, АллахI! НеIалт хилийта Ахьа хьенехана а, минехана а!» - ша аьллачул тIаьхьа: «СамиIаллахIу лиман хьамидахI, роббана ва лакал хьамд». Циггахь (АллахIера) хаам беана цуьнга: «Иза хьоьх Iотталуш дац (вуьшта аьлча: «Иза хьан керахь дац»)»» («Али-Iимран»: 128).\nКхечу хьадисехь дуьйцу: «АллахIе, неIалт доссор доьхуш, доIа деш хилла иза - Сафван бин Умаййатна, СухIайл бин Iамранна, Хьарис бин ХIишаманна. Циггахь (АллахIера) хаам беана цуьнга: «Иза хьоьх Iотталуш дац (вуьшта аьлча: «Иза хьан керахь дац»)»» («Али-Iимран»: 128).


Нохчийчоь -- Саппёраш бу Нохчийчоь минех цiанйеш, 2011\nНохчийчохь а, ГIалгIайн махкахь а 12 эзар гектар латта ду минех а, кхечу оьккхургех цIандан дезаш, аьлла хаамийн гIирсашка дIахьедар дина Оьрсийчоьнан тIеман министраллан инженеран эскаран баьччас Ставицкий Юрийс. Нохчийчохь 10 эзар, ГIалгIайн махкахь 2 эзар гектар ю аьлла хаам бина цо.\nИнарлас Ставицкийс чIагIдарехь шен куьйга кIелахь йолчу саперийн тобанаша минаш дIаяхаран болх 2012 шарахь бен болийна бац. Царал хьалха а боьдуш бара иза, амма чолхечу хьолан министраллера говзанчаша хилла иза беш.\nАла догIу, минех а, эккханза герзех а латтанаш цIандар Нохчийчохь коьртачу декъана шерачу аренашкахь дара дIахьош. Меллаша, сихо а йоцуш цIанйора эскархоша ялта ден дезаш йолу уьш. Юьйцучу 10 эзар гектарех доккха дакъа ломанца йолу меттигаш ю. Цигахь дуккха а ду лаьттахь и кхераме герз. ТIемалоша а, эскархоша а, вовшашна кIело еш хIиттина минаш а дукха ю, цхьа а карта а доцуш. ТIеман хIаваъкеманаш тIера чукхиссина, гIашлошна дуьхьал, дегIа меже йоккху минаш а тIехсов барамехь ю. ХIинца а, лелха царна тIехь, маьрша зама ю аьлла тешна, хьаннашка оьху иччархой а, хьонка баккхархой а, садаIа оьхурш а. Стохка Хьалха-Мартан кIоштахь а хиллера бохам. Хьонка баккха вахана волу жима стаг иккхинера хIоттийначу мини тIехь. Иза лечура кIелхьарваьккхинчу жимчу стага Алихана иштта дийцира цуьнах лаьцна.\nАлихан: «Стохка Шалажехь Рустам цIе йолу цхьа кIант иккхинера минана тIехь. Кхаъ сахьтехь текхийра оха иза хина чухулла. ХIинца тавелла лелаш ву иза».\nНохчийчуьра юкъаралхочо Саидов Лечас дагадоуьйту Нохчийчоь, цхьана хенахь кху дуьнена тIехь уггаре а дукха минаш йолу меттиг хиларна а, цу тIехь болх шуьйра беш бац аьлла.\nСаидов: «Овхан пачхьалкх а, Камбоджа а цхьанатоьхча, цигахьчул дукха ю-кх вайн цIахь йолу минаш. Кхераме йолу меттигаш наха, вовшех бовлий билгалйоху. Нах ца боьлху меттигаш гуш хуьлу. Кхин хIума дац деш».\nОвхIан пачхьалкх а лоруш ю, кху дуьненахь уггаре а дукха минаш йолу меттигех цхьаъ. Оцу пачхьалкхан дерриге а дуьнено гIодеш ду царех цIанъярна тIехь, ткъа Нохчийчу ца яхкийтира дуьненаюккъера цхьанатохараллаш, оцу балхан тIехь ондда зеделла йолу. Нохчийн юкаъаралхоша Оьрсийчоьнан пачхьалкхан думе а дехар динера, уьш чуяийта Iедалшкара пурба доккхуш гIодоьхуш. Амма цунах гIуллакх ца хилира аьлла, кхин дIа а дуьйцу Саидов Лечас.\nСаидов: «Дуккха а цхьанатохараллаш ю зеделла, хIара дуьне мел ду белхаш бина. Шайн методика а, аьттонаш а, гIирс а болуш, болх бийр болуш а , иза бан лууш а. Тхуна цу тIехь гIо ца дира».\nНохчийчохь минех ларлолийша аьлла дуккха а транспоранташ ю дIайиттина дукха меттигашкахь. Уьш а, лакхахь юьйцучу дуьненаюккъараллин цхьанатохараллийн чоьтех хIиттийна а ю. Ткъа, шаьш хIиттийна йолу и минаш а, эккхаза а герз, катоьхна дIа хIунда ца доху, ца кхета юккъараллехь. Маршо радиога цуьнах элира Грозный кIоштан яхархочо Сайдулаева Маликас:\nСайдулаева: «ТIом дIабаьлла Нохчийчохь дукха хан елахь а, минаш йисина ю кхузахь. Мина къиза хIума ма ю. Иза дагахь доццучу хенахь, стаг паргIат ваьллачохь оьккхуш ма ю. Уьш дIа хIунда ца йоху-м ца хаьа суна. Адаман хуьлуш долу зе ду тахана уггаре а кхераме. «Нохчийчоь тIеман лар йоцуш» аьлла кхайкхош ду вайн. Цул кхин хIун лар хила еза? ДIаяха еза уьш, катоьхна».\nНохчийчохь хьалхара тIом болабелчу 1994 шарахь дуьйна 2002 шо кхаччалц махкахь минаша вийна а, лазийна заьIап виснера 10 эзар сов стаг. Царах 4 эззар зударий а, бераш а ду.


Кхелан сацам нийса бац, бохуш кхайкхам бинчу нохчочо юхаэцна ша дийцинарг\nВолжскан гIалан кхело бина сацам бахьанехь эргIадвахана кхайкхам арахецначу стага юхаэцана ша дийцинарг, хаам бо Кавказ.Реалиино.\nГIура-беттан 27-хь Волжск гIалан кхело 14 шо луьрчу хьолехь колонехь даккха хан туьйхира Нохчийчуьра схьаваьлачу стагана. Цунах лаьцна хаам бира "КП Волгоград" сайто, областан кхелан зорбан сервсисна тIе а тевжаш. Цу бехктакхаман гIуллакхехула, 3-нна тIера 11,5 шаре кхаччалц хенаш а тоьхна, чувоьллина кхин 9 стаг.\nУьш бехке бина талораш деш тIелетарш дарна а, кхерамаш туьйсуш ахчанаш дахарна а. Кхел йинчул тIаьхьа чувоьллинчерах цхьаннан вашас нохчийн юкъараллин жигархошка видеокхайкхам арахецнера суьдо бина сацам нийса бац аьлла.\nНизамашца догIуш доцург лелийнера цара, амма леррина вовшахтоьхначу зуламан тобан декъашхой бацара уьш, ткъа оццул яккхийн хенаш цу нахана тохаран бахьана ду уьш нохчийн къомах хилар, чIагIдора цу стага.\nИнстаграмерчу @pro_chechnya агIонехь хIинца керла кхайкхам арахецна роликан авторо. Цо дийцарехь, цо хьалха аьлларг "нийса ца кхетийна" наха, цундела дехар до цо ша дIаязйина видео кхин ма яржаяхьара бохуш.\nЦу стага хIинца, чIагIо а еш дуьйцу, Волгорадерчу "вайн векалалло" шайна гIо дира, ткъа "вайн" (респуубликера) Iедал терго еш ду чубоьхкичарна ницкъ ца байта а, Iаткъам ца байта а, бохуш.


Нохчийчоь -- Соьлж-ГIала полицин постана тIелатар динчул тIаьхьа.\nНохчийчохь полицин белхахошна тIелетарийн рогIерчу тулгIено гучуйоккху цигахь кхерамазаллица йолу хало\nНохчийчохь ТIехьа-МартантIехь муьлш бу ца хуучу наха тIелетар дина полицин постана. Оцу тIелатарехь вийна полицин цхьа белхахо. Хаамийн агенталлаш гIорасиз яра оршотан сарахь тIелеттарг а, цара вийна я лазийнарг а маса стаг ву ца къасталуш.\nЦхьаболчу хаамашца, тIелатар динчу стага постана герз диттинера, цул тIаьхьа ша а эккхаш. Кхечара оццу хенахь дийцара, тIелатар динарг ши стаг а ву, цу шиммо ши полисхо а вийна бохуш. КоалгIа верси а яра хьехош. Ницкъаллин структурашкарчу хьастана тIе а тевшаш, хаамаш бора, верриг а вийнарг ши стаг бен вац бохуш – постера цхьа полисхо а, тIелатар дина цхьа стаг а.\nХIинца билггал ала мегар ду Товбецан-беттан 1-чу дийнахь вийнарг ницкъаллин стурктурийн цхьа белхахо хилар. Иза ву Кемеровн кIоштара Нохчийчу ханна гIуллакх дан ваийтина полицин старшина Дворников А.Ю.\nТIелетарехь логах урс кхетта волу иза велла дарбанан хIусаме вуьгуш. Вуьшта аьлча, тIелатар дина Оьрсийчуьрчу кхечу регионера Нохчийчу командировке бахкийтинчу полисхойн постана.\nТайп-тайпана хьеха йора и тIелатар хилла меттиг а. Оршотан сарахь дийцира иза я Кортар-Юьртана, я Бумматана гергахь хилла бохуш. Ма дарра аьлча, тIелатар хиллера ТIехьа-Мартанна а, Бумматна а юкъахь болчу ворданаш лелачу некъа тIехь. Оцу меттехь гIуллакх деш бу тIаьхьарчу масийтта шарахь Нохчийчу командировкаш оьхуш болу Кузбассера полисхой.\nБлокпостехь лаьттачу полисхоша вийна тIелатар динарг.\nСоциалан машанашна мониторинг ечу SITE Intel Group аналитикан сервисо бинчу хаамца, "Исламан пачхьалкх" (ИГИЛ) олучу тIеман тобано шена тIелаьцна ТIехьа-Мартанан кIоштахь полицин белхахошна дина тIелатар.\nПолисхошна уьрсаца тIелатар даран тактика йогIуш яц Оьрсийчурчу бахархойн менталитетца, аьлла Кадыров Рамзана. "Оьрсийчохь цкъа а ца хилла уьрсаца низамаш лардечу белхахошна тIелетарш даран практика. Иза Малхбузерчу пачхьалкхаша юкъадаьккхина х1ума ду, Оьрсийчу экспорт йина долу", - боху цо.\nМа дарра аьлча, "уьрсан терроризм" Европехь кхоллаелла яц. ДIадаханчу бIешаран 80-чу шерашкахь цу тайпа тIелетарш доладеллера Гергарчу Малхбалехь Газа-асанехь. ТIаьхьо, 21-чу бIешарахь цу тайпаниг хила доладелира Малхбузерчу гIаланашкахь а (Лондонехь, Парижехь, Ослохь, Мадридехь, Гамбургехь, Брюсселехь, иштта дIа кхин а).\nУрс хIунда леладо? Террорхочун башхалла а дац ша маса стаг вуьйр ву бохург. Цуьнан коьрта Iалашо ю мостагI вохор, кхерам тасар, шена тIаьхьа богIур болчу нахана оьшуш долу хьелаш кхоллар.\nКвахадзе Александр "Рондели Фондан" талламхо ву. Цунна мелла а шуьйра го и проблема. Квахадзена хетарехь Къилбаседа Кавказера, къастттина Нохчийчьурчу бахархоша дакъалоцуш Шемахь а, Иракъехь а хиллачу конфликтийн тIаьхьалонаш ю цу гIуллакхна Iаткъам бийраш.\n"Къилбаседа Кавказехь къайлаха лелачу тобанийн низамехь йолу структураш дIаевлла. Амма радикалан ойланаш йолу нах болуш бу цу регионехь. Низам долу структураш ца хиларна "ша лела борз" олу и нах шаьш лела хIинца. Уьш бовза хала ду къайлаха лелачу структурашна, ткъа церан тIелатарш йоккха психологин эффект йолуш хуьлу", - дуьйцу Квахадзес.\nОршотан сарахь динарг шолгIа тIелатар ду кху тIаьхьарчу шарахь хиллачех. Мангалан-беттан 23-чу сарахь Соьлж-ГIалахь некъан полицин белхахочун тIелатар дира меттигерчу вахархочо Барзаев Ахьмада. 2018-чу шарахь Марсхьокху-беттан 20-хь кхо тIелатар дина ницкъаллин структурийн белхахошна. ТIелеттарг 5 стаг вара, официалан болчу хаамца, уггар воккхаха верг 18 шо, уггар жимаха верг 11 шо долуш а волуш. Уьш берш кхелхира герз диттина хиллачу чевнех.


ЦХЬОРОЙ ЯХЕХ — ХЬАЬНАЛЧА КЪАХЬЕГАМХОЧОХ ДОЛА МАССЕХК ДОШ | Новости Магаса - БезФормата\nАдамий фу хьадоладелча денз, боккхача лоархIаме хиннад хьаьнала къахьегар. Дунен халкъаша, цу даькъе гIалгIаша а оалаш дукха кицаш да, къахьегам хестабеш. Цул совгIа доккха хьаькъал долча наха а шоай аларашка, йоазонашка белгалдаьд цу деша лерхIам лакха хилар.\nШирача хана денз, вай къаман оамал хиннай хьаьнала къахьегаш боахкарий сийдеш, йоккха поалхам болча говзанчий лерхIам беш. Цу хьакъехьа цхьа масал доаладича а кхоачам ба: «Мехка нах» аьнна къамо ше белгал а баьха хиннаб вай аьшка пхьараш, халкъа лораш, тIоговзанчаш. Цаховш, царех цхьанне карах зулам даьнна е саг венна моттиг хилча, мехко шийна дIатIа а ийце гIулакх дерзадеш, тоам-текъам беш хиннаб. Цул совгIа уж нах пхьена бувшаш а хиннабац оалар, вай боккхагIчар. Цу масало хьагойт, лакха говзал йола пхьараш вайцига кIезига хинналга а къаман юкъе уж боацаш хила йиш йоацалга а.\nСоветий Iаьдал долча хана, боккха лерхIам бора мугIарерча ахархой, болхлой, гIишлонхой, къахьегамхой, хьехархой, хьайбаш леладерий, лорий, вешта аьлча хьаьналча балха боахкарий. Царех дика толамаш даьхарашта луш, тайп-тайпара совгIаташ дар, баркал кхайкадаргара а сийлен грамоташ яларгара а дIадоладенна, паччахьалкхен совгIаташка-мейдилгашка, орденашка кхаччалца. 1938 шера денз Социалистически Къахьегама Турпал яха дошо седкъий-мейдилгаш луш Iадат дар, цу заман Iаьдала, къахьегаме геттара доккхий толамаш даьхарашта. Цу совгIатаца белгалваьккха виъ саг вар вай къамах.\nЦунца цхьана шерра даьржа дар, балха боаца, унахцIена бола нах бехктокхаме озалга, «тунеядцаш»-вешта аьлча дер-дайна лела нах ба аьле бехк а беш.\nБакъда из тIеххьара куц, Нохч-ГIалгIай АССРе балха моттигаш тоъам болаш ца хиларах, селлара шоага дацар. Цул совгIа, «договорах» оалаш, СССРа кхыча регионашка, вайцигара нах къахьега дIаахаро а гIо дора цу деша.\nХьаьналча къахьегаме а эскаре амал деча а толамаш дахарах луш хиннача, Советски Союза Паччахьалкхен совгIаташта юкъе, Ленина орден эггара езах лоархIар. Цунца белгалбаьхараш Iаяха дукха бацар гIалгIашта юкъе. Ховш да, Ленина орден, гIалгIашта юкъе эггара хьалха енначарех, Наьсар-Кертерча ишкола хьехархо, Аьстмарнаькъан Керима Кураз хинналга (1939 ш.) Кхы а ши саг хиннав гIалгIай къамах, из совгIат денна. Уж ба: Коазой Берса Руслан (1957 ш.), укх тIа ювца Цхьорой Яха (I966 ш.)\nИз орден яларца, цун къахьегама лакха мах хоадабеш белгалъяьккхар да, Хьулахой (Цхьорой) Хьадиса Яха, доккха хьинар дола болхло хилар. Из къахьегаш яр «Чечингсельстрой» тресте чуйоагIаш хиннача СМУ-5 (тIехьагIа ПМК-432), гIишлон организаце, каменьшица, вешта аьлча кирпишк йотташ цIенош деча балха. ГIалгIай меттала аьлча тIоговзанча яр из. Вай халкъ Казахстанера цIадоагIача, 1957 шера цIенда, Цхьорой ГIаьбарте кхелхача, зIамигача кхаь бераца цхьаь юсс из. Дезалхошта доацар-эшар Iалашде аьттув хургболаш, из балха йода вай лакхе хьоахаяьча СМУ-5, кирпишкех цIенош доттача къахьега. Казахстане, тIо боахача карьере къахьегаш Iоабаь поалхам хиларца, цо сиха караерзаю кирпишк йоттара говзал. Хадданза, ший балха декхараш 120-130 процент кхоачашду цо. Каст-каста сийлен грамоташ, маьхале совгIаташ луш, Сийлен Книжка тIа цун цIи дIаязъеш белгалбоах Яхий къахьегам, кулгалхоша. ГIишлон эггара чоалханегIа а бехктокхамегIа а лоархIаш дола саьнаш хьалдоттача увттаю из, цу хана Наьсаре хьалдеш хинна, хIара вIаштара даь цIа, хьалде доладича денз йистедаллалца.\nШе беча балхах яшача, маькарло йолча къахьегамхочох-Цхьорой Яхех лаьца, каст-каста, Нохч-ГIалгIай радио чу гIолла передачаш а газеташка йоазонаш а хулар, цу даькъе цун сурт тIа долаш а.\nЯха яьй 1923 шера, Хьулахой ГIушлакъий Хьадиса дезале. Цун кхо йишеи ши вошеи хиннаб. Ше Барханой йиший йоI хиннай из. Атта хиннадац цун вахар. Маьре яха дукха ха ялалехьа, 1944 шера мехках яьккхай из, деррига гIалгIай къам санна. Цига Iокхаьча дукха юкъ ялалехьа денз, халача балха йоалле а деналах ца йохаш, ший са ца кходеш къахьег цо. Кулгалхоша масала увттаю из. ДегIа унахцIена а низ болаш а йолча цо, 200 процент балха ден боарам кхоачшбу. Цунга хьежжа хул, цунна луш дола алапи а ялат а. Цу мецача хана, боккхача лоархIаме хиннад из, хьалуш дар.\nЯхе кхоъ дезалхо хиннав: йоI Хадчат (кхелхай), Идриси Мухьмади цIераш йолаш шиъ воI (Iаьлий-Юрта бах). Цу хьинар долча кхалсага дезалий итт бер да, цар ткъаьи шийтта дезалхо ва. Веррига а шовзткъеи пхиъ саг ва цох хьаваьнна.\nШий сакхетамца, маькарлонца Iомаяь балха говзал, къонача гIишлонхошта дIа а хьехаш къахьийгад Хьадиса Яхас, ше балха мел йолча юкъа. Цун балха поалхам мел боккха ба, из къахьегама белгалонех мел дика кхет а лоархIаю а ховш болча кулгалхоша, каменьщикий бригада кулгалде хьожаю из. Цига а доккхий толамаш доах цо ше а цо кулгалдеча бригада а. Цу дерригне терко а яь «Чечингсельстрой» треста а цунна чуйоагIача СМУ-5 а кулгалхошта лов, цунна паччахьалкхен совгIат далийта. Кастта, нийсагIа аьлча 1966 шера 11 августерча СССР Лакхехьарча Совета Президиума амарах, Цхьорой Яхийна лу, Ленина орден. Ала деза, даржага диллача лохагIча лагIа тIа дола, паччахьалкхен совгIаташ, цу замалахь нонагIо хинналга. Дале а гуш да, из орден цунна яларо, вайцига, Наьсаре вIаштара яь гIишлош яра къахьегама, Iаьдало йоккха терко еш хинналга. Цхьаькха а да, Ленина орденах белгалде дезаш: Советски Союза Турпал, Социалистически Къахьегама Турпал яха сийлен цIераш, ше-ший хьакъ долчоа луча хана, дошоча седкъаца-мейдилгаца цхьана, из орден а луш яр.\nТахан, Цхьорой Яхех долча укх йоазон тIа хьоахабаьраш ба, къахьегаме толамаш дахарах, Ленина орден енна белгалбаьхараш. ХIаьта тIема декхараш дизза коачашдарах, из совгIат денна ялх саг ва гIалгIай къамах. Цу йоккхача, Советски Союз оалаш хиннача паччахьалкхен дезагIдола из совгIат, из паччахьалкхе дIаялар бахьан долаш дIадаьннад. Цхьабакъда яхаш я, шоай хьинарца, деналца из совгIат даьккхарий, сийдола цIераш. Царех я Хьулахой (Цхьорой) Хьадиса Яха а.\nХалонаша къар ца ваь саг\nШолжа-ГIалий тIа баьхача гIалгIашта юкъе 80 шу даьнна нах лаха тахан атта хургдацар аьнна хет сона.\nГосархив Ингушетии опубликовал список литературы ко Дню памяти жертв Кавказской войны XIX века, который народы Северного Кавказа отмечают ежегодно 21 мая, сообщает пресс-служба ведомства.\nПседахские школьники приняли участие в викторине «Знатоки театра»\nВ сельском поселении Пседах Малгобекского района в рамках Года театра прошла викторина «Знатоки театра», участниками которой стали учащиеся школы № 25, сообщает пресс-служба Республиканского дома народного творчества Ингушетии.\nОбвиняемый в незаконном приобретении и хранении без цели сбыта наркотического средства в значительном размере предстанет перед судом\nПрокуратурой города Магаса изучено поступившее с обвинительным заключением уголовное дело в отношении 42-летнего жителя с.п.\nНа минувшей неделе в Малгобеке простились с Т.В. Чуриловой. Ветеран труда, почетный гражданин этого города, отличник здравоохранения СССР и отличник народного образования СССР, она ушла из жизни на 78-м году жизни,\n«Дом муз» под покровом ночи\nЭто был день, который приобщает широкую аудиторию, в том числе и молодежь, к истории отечественной и мировой культуры.\n«Помню мой первый рабочий день здесь — восемь детей заплакал\nТренировки в непогоду, железная дисциплина и свежий горный воздух Ингушетии — таковы основы воспитания будущих футбольных звезд в школе полузащитника питерского «Зенита» Магомеда Оздоева Уже больше трех лет в ингушско\nМеждународный детский футбольный фестиваль «Локо-бол-2019»\nИменно стадион лицея Назрани стал площадкой проведения регионального этапа.\nИнгушский спортсмен Бекхан Оздоев примет участие в турнире по греко-римской борьбе в Казахстане\nИнгушский спортсмен Бекхан Оздоев примет участие в Кубке Болата Турлыханова по греко-римской борьбе в Казахстане.\nРеспубликанский тепличный комплекс наращивает свои объемы. Еще буквально 5 лет назад, полки магазинов Ингушетии были завалены помидорами и огурцами зарубежных стран.\n21.05.2019 Министерство экономического развития\nИнгушские энергетики за полтора часа завершили ремонт на подстанции Бригада энергетиков филиала МРСК Северного Кавказа — «Ингушэнерго» (входит в ГК «Россети») за 1 час и 25 минут восстановила электроснабжение потребит


Сулейманов Ахьмад вина 1922-чу шеран 1-чу майхь Хьалха-Мартанан районерчу Олхазар-КIотарахь МуртазIелин Сулейманан доьзалехь. Ахьмадан да Сулейман нахаца шуьйра уьйраш йолуш, Нохчийчохь вевзаш стаг хилла, «нохчийн шира гIиллакхаш, дийцарш дика хууш, вайн махкара оьзда, цIеяххана нах шен хIусамехь соьцуш стаг хилла. Цаьрга ладоьгIуш, церан хьекъал, амалш схьаоьцуш кхиира Ахьмад». Юьхьанца шайн юьртахь дешна кIанта, 1940 шарахь Соьлжа-ГIалара № 6 йолу школа чекхъяьккхина, цул тIаьхьа Соьлжа-ГIаларчу рабфакехь дешна. Сурташ дахкаран корматалла йолуш хилла Сулейманов Ахьмад. Соьлжа-ГIаларчу художникийн гуламехь хуьлуш хилла иза. Художникийн суртийн гайтамашкахь дакъалоцуш а хилла. Цуьнан сурташ гайтаме дIаэцаран тоьшаллаш хIинца а долуш ду. Масала, 1939 шеран 26 октябрехь елла справка ю «Смерть Асланбека Шерипова» цIе йолу сурт Соьлжа-ГIалахь рабфакан гIишло чохь дIахьош болчу гайтаме дIаэцна аьлла.\nСулейманов Ахьмадан 1940-чу шерийн юьххьехь белхаш бина Нохч-ГIалгIайчоьнан халкъан серлонан комиссариатехь (наркомпрос) инстурктор волуш, цул тIаьхьа Итум-Кхаьллан райкоман комсомолан секретаран даржехь а.\nНохчийн къам махках даьккхинчу хенахь СулеймановгIар Казахстанехь Семипалатински областан Урджарски районан Науалы олучу юьртахь Iийна. Цигахь 1945 шарахь кхелхина Ахьмадан да Сулейман. Оцу муьрехь Урджарски районан Аксаковски сельсоветехула Уполнаркомзаган агент лаьттина Сулейманов Ахьмад. 1948 шеран 15 октябрехь Науалы юьртарчу юккъерчу школе библиотекаран а, хьехархочун а балха дIаэцна иза. Семипалатински педагогически училище заочно чекх а яьккхина 1950 шарахь юьхьанцарчу школан хьехархочун квалификаци елла цунна. Науалински школехь хьехархочун болх бина 1958 шарахь Нохчийчу цIаверззалц.\nСулейманов Ахьмад 1955 шарахь Семипалатински пединститутан оьрсийн меттан, литературин факультете заочно деша хIоьттина, амма шен даймахка цIавар бахьана долуш дешар юукъахдаьлла. Ткъа 1964 шарахь Нохч-ГIалгIайн пединститут чекхъяьккхина цо. Нохчийчохь дешаран системехь белхаш бина 1959 – 1981 шерашкахь: ГIойтIарчу юккъерчу школехь директор лаьттина, Хьалха-Мартан районан халкъан дешаран отделехь инспектор хилла, Хьалха-Мартанан № 2 йолчу юккъерчу школехь директоран, цул тIаьхьа Олхазар-КIотIарарчу школехь директоран белхаш бина.\nКхечу меттигашкахь а къахьегна Сулейманов Ахьмада: Историн, меттан, литературин Нохч-ГIалгIайн Iилманан талламан институтехь Iилманан белхахо лаьттина, Нохч-ГIалгIайн Республикин Яздархойн союзехь исбаьхьаллин литературин пропагандин бюрон куьйгалхочун, тIаккха Нохч-ГIалгIайн пачхьалкхан драматически театрехь литературни декъехь ассистентан белхаш бина.\nСулейманов Ахьмад кхелхина 1995 шеран июнан беттан 20-чу буьйсанна Олхазар-КIотарахь. Цигахь дIа а верзийна.\nСулейманов Ахьмада 1935 шарахь Бадуев СаьIидана гайтина хилла ша язйина стихотворени. «Кавказ» цIе йолу и стихотворени Бадуев СаьIида мага а йина «Серло» газет тIехь зорбатоьхна. Нохчийн литературин бухбиллархочо кIентан дог хьаьстина, хьох поэт хила веза аьлла, шена тIе а диллира цо олий, дуьйцуш хилла Ахьмада.\nСулейманов Ахьмадан поэтически кхолларалла эвсараллица кхиа йолаелла 1960-чу шерашкахь. Цуьнан стихаш зорбане йийлина «Ленинан некъ» газетан агIонаш тIехь, «Орга» журнал тIехь, тIаьхьо юкъарчу сборникашкахь а. Поэтан шен книга дуьххьара араяьлла 1967 шарахь. «Безаммий, шаьлтий» цIе а йолуш, стихийн, поэмин гулар ю иза. Оцу книгех лаьцна Сулаев Мохьмада яздина: «Машарехьа, интернационализмехьа, адамаллин оьздангаллехьа йиллина кхойкхуш а, даймахкехьа болу безам дешархойн дегнаш чохь гIиттош а ю поэтан и тайпа произведенеш, шаьш цуьнан «Безаммий, шаьлтий» цIе йолчу сборникехь зорбатоьхна йолу. Сборникана юкъаяхна поэтан цхьайолу стихаш, поэмаш хьалха дуьйна а нохчийн периодически зорбанехь араевлла евзина яра дешархошна. Ткъа уьш шайна тIехь дешархойн бIаьрг сецна а, вайн прессо а шен хенахь билгалъяьхна а яра, шайн чулацам психологически нийса, буьйцу мотт говза а болуш, дохкучу суьртийн басарш акварельни куьцехь цIена хиларна. И сборник араяьллачул тIаьхьа вайнехан литературоведенехь а, критикехь а къобалъеш тIеийцира поэтан цIе».\n«Безаммий, шаьлтий» араяьлла цхьа шо даьлча зорбатоьхна поэтан шолгIа книга «Дог дохден цIе» (1968). Стихашший, поэмий ю оцу гуларан чулацамехь, иштта оьрсийн литературин классикийн гочдарш а ду . КхидIа арайийлина цуьнан поэзин книгаш: «Ламанан хьостанаш» (1971), «Даймехкан некъаш» (1982), «Цхьа-ши дош» (1988), «Даймахках илла»(2012), «Хаьржинарш» (2012). Оьрсийн маттахь,поэтаЛ. Шерешевскийс гочйина, араяьлла «Симфония гор»цIе йолу стихийн, поэмийн гулар (1977), гочйинарш Г.Гусаков, Л. Шерешевский волу «Рассвет в горах» стихийн книга а (1995).\nСулейманов Ахьмад дукха яздан гIерташ ца хилла, амма шен стихан дикаллин гIайгIа беш хилла. Оцу хьокъехь Мамакаев Мохьмада яздина: «А. Сулейманов… шен долчух кIеззигчух тоам а беш, амма шен поэтически дог-ойла лекха йолчех ву».\nНохчийн мотт, нохчийн дош, стихан исбаьхьалла лаккхара лоруш хилла поэта:\nХьан дош хир ду дешин меха,\nШаьлтане ца хададелларг\nНохчашлахь стеган дош цIена хила дезаш хилла, шеца хIилла доцуш, хьарамло йоцуш, инкарло йоцуш. Стаге болу лерам а хилла цуьнан дош шалхе йоцуш хиларе, цIена хиларе хьаьжжина. Поэта а иштта лору дош:\nДош-м дац дош доцург,\nГIуллакха-м дац цIена доцург!\nЦIаро-м деши а лаладо.\nДашо-м дегнаш а лаладо.\nДеши а дош дац, цIена дацахь…\nДош а деши дац, цIена дацахь…\n(«ЦIен книга» я Iесаллех поэма»)\nСулейманов Ахьмадан поэзин чулацамехь нохчийн къоман гIиллакх-оьздангаллин мехаллаш ю. Уьш кхайкхош, уьш чIагIъяре хьажийна ю цуьнан тоьлла произведенеш. Оцу къоман гIиллакх-оьздангаллин лаккхарчу тIегIане кхойкху поэт. Нохчийн халкъан педагогикехь, философехь «къонах» боху кхетам бу стаг шен халкъана, махкана хьанал хилар, пайдехьа хилар, лаккхара гIиллакх-оьздангалла йолуш иза хилар билгалдоккхуш. Поэта ойлайо оцу кхетаман, цуьнан маьIна дан хьожу иза:\n«Къонаха мила ву? И меллалц веха» −\nХаьттира ахь соьга шуьнехь Iаш вай.\n− Дерриг а дуьне ду кьонахчун меха!\nXIap дуьне-м къонахийн белшаш тIехь дай!\nКъонаха − дахаран синпхенийн мерз бу!\nКъонаха − дуьненан гIайгIанийн шад!\nЦо ларйо дахаре вайн йолу марзо!\nКъонаха − пха кхосса дуьйлина Iад!\nКъонаха вехийца Даймехкан сийнна,\nДаймехкан сий лардеш, вала и ле!\nJIe иза, кхин ваха ца лууш санна,\nЛенвоцчу сийлалле кховдаеш цIе!\nТерзан тIе ца дуьллу цо деший, даьхний\nХалонгахь хадочохь хьуьнаран мах.\nАх-дуьне мах болу шен корта буьллу,\nВайн маршо ларъечохь caгIa до шех.\nКъонахийн собар ду − лекха лам баккхал,\nXIap маьлхан вайн дуьне духур ма ду!\nПоэтан билгалъяьхна къонахчун амалш цхьаьнайогIу нохчийн иллешкахь бийцинчу «яхь йолчу дика кIентийн» амалшца. Турпалаллин иллешкахь чIагIдо даймохк безар, кхечу къаьмнашца доттагIалла хилар, вовшийн лоруш, цхьабарт болуш хилар, гIийлачуьнгахьа гIо лоцуш, доттагIалла лардеш стогалла гайтар, адамийн оьздангалла, сий лардар:\nНицкъ хиларх хуьлуш вац яхь йолу дика кIант,\nХIилланах хуьлуш вац тешаме дика кIант,\nТешамо, гIиллакхо, собаро веш ву-кха,\nОьздалло, хьекъало, стогалло веш ву-кха\nГIиллакхах вуьззина яхь йолу дика кIант.\n(«Жерочун кIентан, Жумин Акхтолин илли»)\nИллешкахь а санна, ницкъ, хьал цуьнан хиларца ца хадабо поэта а къонахчун мах. Сулейманов Ахьмада къонах лору шен мехкан лаьттахь хьанал къахьоьгуш волу ахархо а, цо къонах лору тешам, собар, къонахалла кхайкхош волу илланча а, поэта къонах лору даймахка герзаца веанчу мостагIчунна дуьхьал гIаьттина тIемало а. Ахмадов Мусас даладо цкъа шаьш цхьаьна гулделлачохь шуьнехь Iаш Ахьмада аьлла дешнаш: «Ас хIар шуьнан дош олу, мацах цкъа дечиган нахарца дуьххьара хIокху мехкан хьена латта а аьхна, дезчу ялтин хIу дийначу ахархочун сийнна; ас хIара шуьнан дош олу, хьуьнхахь ирахь якъаелла къахьаштун дечиг а хадийна, иза нисйина, шарйина, тойина, цу тIе кхо мерз а оьзна, дечигпондар а бина, цу тIехь дуьххьара къонахаллех, тешамах, собарх илли аьллачу илланчин сийнна; ас хIара шуьнан дош олу вайн мохк лолле лаца, цуьнан сийлахь кхерчаш, оьзда мехкарий сийсазбан баьхкина мостагIий эшийна, хьаьшна, дIабаьхначу нохчийн тIемалойн сийнна!»\nИштта бу поэтан лирически турпалхочун хьежамаш а. Къонахаллин тема поэтан стихашкара поэмашка кхаччалц ерриг кхоллараллех чекхйолуш а ю, нохчийн къоман кхетамца йозаелла а ю. Дайн ламасташ лоруш, цаьрца вехаш, уьш кхидIа а цIинда Iалашо йолуш ву поэтан лирически турпалхо. Даймехкан дуьхьа, халкъан дуьхьа муьлхха а халонаш лан а, Iожалла тIеэца а кийча ву иза:\nДаймахке сайн безам гайта,\nДоттагIий, аш таро ло!\nСулейманов Ахьмадан поэзи кIорггера йозуш ю къоман гIиллакхашца, ламасташца. Нохчийн хIусаман йовхо, адамийн комаьршалла, къоман оьзда гIиллакхаш тайп-тайпанчу васташца, синхаамийн айамца гайтина поэта.\nIаьржа буьйса, буьрса буьйса.\nДино лергаш дуьхьалтуьйсу.\nСан дин, сой – шиъ дарцо, гIорош,\nШело даге кхийдайо.\nХьеше кхойкхуш, цхьаннан-м корехь\n«ХIей нах!» − олий, ас мохь туху.\nСерлаболу корехь чиркх.\nВевзаш вацарх ломахь наха\n«Беркат шорта хуьлда хьоьца.\nВоссал динара, хьаша, хьо!» −\nБожлахь сан дин паргIатбаьлла,\nХIинца паргIатвер ву со,\nКхача кечбеш, марсаяьлла,\nДу вайнехан оьзда дош!\n(«Дог дохде цIе»)\nСтихотворени дIайолалуш кхоьллина Iаьржачу, буьрсачу, шийлачу буьйсанна «халчу новкъа вогIачу» турпалхочун васт а, стихотворени чекхйолуш тIаьххьарчу строфашкахь и турпалхо хIусамдас тIеэцар гайтина долу васт а авторан ойла къеггина гучуйоккхуш ду.\nВевзаш ца хиларх хьаша тIеоьцуш, иза паргIатвоккхуш, цунна хьошалдеш, адаман йовхо луш, кхерчара цIе ца хадош, шена чохь даим «вайнехан оьзда дош» хезаш йолчу нохчийн хIусамна исбаьхьаллин дашца хастам бина поэта. Нохчийн беркате ламасташ, къоман комаьршо го оцу стихашкахь. Стихотворенин композици, исбаьхьаллин сурт кхолларан гIирсаш, мотт, ритм, интонаци – и дерриг автора Iалашо кхочушъяре хьажийна ду, цуьнан ойла къеггина билгалъяккхарехь гIо деш ду.\nСулейманов Ахьмадан поэзин нохчийн къоман гIиллакх, Iадаташ, ламасташ шен бухехь а долуш, халкъан бартан кхоллараллица юххера уьйр а йолуш кхиъна хилар къеггина гуш ду цуьнан «Дахаран генаш», «Безаммий, шаьлтий», «Беттан тIулг» цIерш йолчу поэмашкахь, «Ламанан хьостанаш», «Маьлха-Аьзни», «Къечу илланчин хьелхар», «Лекхчу ножана…», «Дог дохде цIе» стихашкахь, «Ненан бIаьрхиш» дийцарехь, дуккха а кхийолчу произведенешкахь а.\nПоэтан стихаш къаьсташ ю шайн чулацам а, форма а цхьабосса исбаьхьаллин лакхенга гIерташ хиларца. Иштта ю цуьнан безаман лирика а. Алссам ю поэтан безамах лаьцна стихаш, царах ю: «Кхин цкъа а хьожур вац…», «Хьан бIаьрхиш…», «Хьо яре сатуьйсу», «Батте», «Календаран тIаьххьара лист», «Хьо марш а Iойла», «Ма ала соьга», «Малхе кхевдий…», «Весет», «Ала цуьнга», «Ерриг шело дIаэцалахь!», «Хан йоцчу хенахь а…», «Ехийла гIоза!», «Полла», «ЙогIур ю, хьомениг, хьоьга!», «Батто сагатдо».\nОрцан дукъах дато маIаш\nТуьйсуш, батто сагатдо…\nЦIестан кIудал нохчийн йоIа\nШовдана кIел сецайо.\nХета баттах схьадухдуьйлуш,\nКIудал юзу шовдано,\nНур-зIаьнаршца безам муьйлу,\nЙоIах хьерчаш, цу батто.\nКIудал юьзна… Iанаоьху\nБIаьрхих терра дато хиш.\nТкъа, йоI гича, дог а лехий,\nНохчийн кIанта лоькху йиш…\nСулейманов Ахьмадан «Батто сагатдо» стихотворенин хьалхара кхо строфа ю уьш. Ерриг стихотворени ворхI строфах лаьтташ ю, хIор строфахь йиъ стих а йолуш. Стихотворени шина декъе екъало, хьалхара кхо строфа цхьа дакъа ларало, иза авторера ду. КхидIа йолу йиъ строфа шолгIа дакъа ларало. Иза стихотворенин турпалхочуьнгара ду. Цуьнан чулацамехь – беттан серлонгахь цIеста кIудал шовданан хих юзуш йолу йоI гича, дог тохаделлачу «нохчийн кIанта лоькху йиш» ю. Еа гIулчах лаьттачу хорейн барамехь язйина стихотворени. Хьалхарчу стихехь а, иштта дIайолчу кхечу шалазчу стихашкахь а акалектика ю – стихан могIа юьззина йолчу гIулчаца (стопаца) чекхболу, стихан тIаьххьара гIулч юьззина хорейниг ю тохар долу а, тохар доцу а ший дешдакъа шеца долуш. ШолгIачу стихехь а, кхидIайолчу кхечу шалачу стихашкахь а каталектика ю – стихан могIа яцйинчу гIулчаца (стопаца) чекхболу, стихан тIаьххьара хорейн гIулч йоца ю, тIехь тохар долу хьалхара дешдакъа бен дац. И барам хIор строфахь стихотворени чекхъяллалц ларбина автора. Стихашкара клаузулаш жIарийн хьесапехь а йолуш, зударийн клаузулаш божарийчаьрца хийцалуш ю.\nИсбаьхьа эпитеташ, метафораш, дустарш цхьа шатайпана цхьаьнаийна ду стихотворенехь, цаьргахула нохчийн гIиллакхаш гайтина ца Iаш, къоман дахаран битамаш кхуллу автора.\nДашна говза ву Сулейманов Ахьмад, цуьнан поэзин мотт шеца лаккхара исбаьхьалла йолуш бу. Ша гойтачу хIуманца догIуш доллу исбаьхьаллин дош карадо цунна. Кхечара далоза долу дустар, эпитет я метафора яло хаьа цунна. Поэтически сурт кхуллуш Iаламера хIума, адаман хьесапе даладой, исбаьхьа юьхьедерзадо цо. Цуьнан исбаьхьаллин васт шеца чолхалла йоцуш, аьхна, даге кхочуш, милла а кхетар волуш хуьлу. Масала, «Полла» цIе йолу стихотворени:\nХаза полла, къорза полла,\nБай тIехь дургал гулъеш лела,\nБай тIехь дургал гулъеш лела.\nПолла шена тIелахбелча,\nЗезаго и эсала хьосту.\nТIера полла дIагIаьттича,\nЗезаг цунна тIаьхьа леста.\nЦу зезаг тIе полла санна,\nЛеста денна со хьо йолчу.\nЦу урчакх тIе чилла санна,\nХьан безам сан дагах хьерча.\nПолла санна яй ю и стихотворени, еша а, шех кхета а атта ю. Поэта далийна дустарш а («Цу зезаг тIе полла санна,леста денна со хьо йолчу. Цу урчакх тIе чилла санна, хьан безам сан дагах хьерча») даьржина делахь а, шайца чолхе йолуш дац. Лирически турпалхочун безам кIорге йолуш хилар гойту цара. Исбаьхьа кхоьллинчу Iаламан суьрташкахула гучуйоху кхузахь лирически турпалхочун безаман шовкъаш.\nЧулацамца а, дIахIоттамца а, маьIница а цунах тера ю стихотворени «Можа хьоза» а:\nМожа хьоза, хаза хьоза,\nСарахь, Iypa, ломахь, арахь –\nДаим хеза цуьнан оза,\nЦуьнан оза даим хеза.\nБIаьсте хестош, зазаш лестош,\nДека, ловзу можа хьоза,\nМожа хьоза дека, ловзу.\nЙогIу Iуьйре, юлу суьйре,\nЦу ламанца, цу аренца\nДаим хеза зевне оза,\nЗевне оза даим хеза.\nХьоза декаш хезча сайна,\nДагайогIу езнарг суна.\nИштта говза дека хьоза,\nДека хьоза иштта говза.\nЛирически турпалхо хаза декачу хьозанан зевнечу озах самалха долуш, воккхавер, оцу хьозанан хазчу озо шена езнарг цунна дагаяийтар бен кхин хIума дац стихотворенин чулацамехь, амма поэзи ю. Турпалхочун самалхадалар вайга а кхочу. Сирла, екхна ойла кхоллало стихотворени ешча. Говза дIахIоттам бу стихотворенин. Еа строфах лаьтташ ю иза, хIор строфахь йиъ стих а йолуш. Дешнаш леррина хаьржина ду, хIор могIа деа дашах лаьтташ бу, дешнаш вовшашца дозуш дIанисдаран шен раж ю. Массо а строфахь кхоалгIа стих боьалгIачу могIанехь юхаялийна, шишша дош шайн меттигца хийца а хуьйцуш. Масала, шолгIачу строфан кхоалгIий, йоьалгIий стихаш:\nЦул совнаха оцу стихашкахь автора пайдаэцна стиховеденехь анадиплосис олучу поэтически приемах: цхьана стихан тIаьххьара дешнаш цунна тIаьхьа йогIучу стихехь хьалхара далийна. ХIокху стихотворенехь массо а строфахь тIаьххьара шишша стих ю оцу поэтически гIирсах пайдаоьцуш кхоьллина. Хьалхарчу строфахь «цуьнан оза» ду и юхадалош долу дешнаш, шолгIачу строфахь «можа хьоза» ду, кхоалгIачу строфахь – «зевне оза», йоьалгIачу строфахь – «дека хьоза». Оцу юхааларша цхьа шатайпа аьхналла ло стихотворенина.\nСтихотворенин хIор дош шина дешдекъах лаьтташ ду, кхоалгIачу строфан шолгIа могIа боцчохь массанхьа а. ЦIенчу хорейн барамехь ю стихотворени, хIор стихехь йиъ гIулч а йолуш.\nСтих екар а говза нисдина поэта. Зевнечу аьзнийн аллитераци ю стихашкахь. Зевне «з» аз ткъе борхIазза далийна башха йоккха йоцчу стихотворенехь. Юккъера рифмаш ю стихотворенехь, уьш а зевнечу аьзнех лаьтташ ю: «Можа хьоза, хаза хьоза»; «БIаьсте хестош, зазаш лестош»; «Даим хеза цуьнан оза»; «Иштта говза дека хьоза», кхиерш а. Ала мегар дара, оцу тIерачу можачу хьозанан аз санна, зевне ека стихотворени.\nЦу тайпана, оцу дерригено а кхоьллина стихотворенин исбаьхьалла. Лирически турпалхочун безаман шовкъаш гучуяхарехь шайн маьIна ду оцу поэтически гIирсийн.\nСулейманов Ахьмадан безаман лирикехь оцу синхьегаман тайп-тайпана агIонаш гучуйовлу. Поэтан лирически турпалхочуьнан безам даим а бац шен лаамашка кхочуш. Цунна безаман марзо евзина ца Iа, шен безамна жоп ца даларан къахьо а евзина цунна. Делахь а хIумма а кIоршаме, оьгIазе вац иза шен безам дIатеттинчуьнца. «Ехийла гIоза!» стихотворени тIехь цо боху:\nСан дуйнех, бIаьрхих а хьо ма ца тийши.\nНицкъ боцуш виси-кх со хьан ойла еша!\nДахарехь вайшиннан ца хили йоза…\nСо вицвеш, кхин везна, ехийла гIоза!».\nАмма кхидIа долчу стихотворенин могIанашкахь хаало турпалхочун кIорггера синхьегам, цуьнан йоьхна ойла, деган лазам:\nХьайн тойне со вехар ас хьоьга доьху:\nЛаьар-кх цкъа тIаьххьара хьоьга бIаьрг тоха,\nДекъалдеш хьан дахар, айдер ас чагIар…\nАмма сан воккхавер ма хуьлда-кх хьуна!\nСтихотворенин оцу тIаьххьарчу могIанехь ю турпалхочун гIайгIанечу синхаамийн кIорге, цуьнца билгалдолу произведенин коьрта маьIна а.\nСулейманов Ахьмадан безаман лирика шен билггал къастамаш болуш ю. Оцу синхаамах лаьцна йолу поэтан стихаш нохчийн безаман лирикех къаьсташ ю шайн чулацамца а, маьIница а, исбаьхьаллин басаршца а. Оцу хьокъехь Ахмадов Мусас яздо: «Безамах йолчу Ахьмадан стихашкахь гучудолу и синхаам цо, ийзавалар доцуш, ма-барра шен чолхаллица, марзонца, къахьонца буьйцуш хилар. Цуьнца цхьаьна цо дохадо нохчийн фольклорехь долу цхьацца бехкаме гураш. Оцу гурашкара аравийлар а оьзда а, товш а хуьлу Ахьмадан, цуьнца цхьаьна цо схьадоьллу нохчийн безаман лирика кхиаран тайп-тайпана а, керла а некъаш».\nСулейманов Ахьмада кхиамца болх бина лиро-эпически жанрехь а. Евзаш ю цуьнан поэмаш: «Безаммий, шаьлтий», «Ламанан суьрташ», «Беттан тIулг», «Безаман шовда», «Дахаран генаш», «Iеса безам. Безамна гимн», «ЦIен книга» я Iеса поэма». Церан чулацамехь къоман дахар ду, шен тайп-тайпанчу агIонашкахь гайтина. Нохчийн къоман кхолламехь хьалха дIадаханчу а, хIинцалерчу а шен хьежамашца ойла йо поэта. Жанрийн башхаллашка диллича лирический, эпический, драматический билгалонаш цхьаьанаийна ю поэмашкахь.\nКъаьсттина хьахо йогIу «ЦIен книга» я Iеса поэма». Философски произведени ю иза. Яздархойн гонашкахь дика тIеэцна поэма. «Поэма дуьненахь болчу коьртачу лазамех ю, адаман дахар тодарехьа, хаздарехьа, ирсе дарехьа кхойкхуш… Сулейманов Ахьмада шен кхетамехь, ойланашкахь, хааршкахь, даг чохь гулделларг схьакхайкхина вайга оцу поэмехь, вайн къам дуьненахь лар йоцуш дан ца дайта. Иза поэтан весет лара мегар ду, тIаьхьенашна цо дитина», – яздо поэмех лаьцна яздархо а, критик а волчу Минкаилов Эльбруса. Оцу поэми тIера цхьацца йолу меттигаш бахьана долуш, резабоцуш, цу тIехь Iесалла ю, иза яго еза аьлла, арабевллера цхьаберш, амма иза цаьрга ца дайтинера Ахьмад а, цуьнан поэзи а евзачара.\nIаламат мехала бу Сулейманов Ахьмадан Нохч-ГIалгIайчоьнан топоними хIоттош бина болх. 1976–1985 шерашкахь араяьлла цуьнан еа книгех лаьтташ йолу «Топонимия Чечено-Ингушетии». Цул тIаьхьа кхузза арахецна оьрсийн маттахь язбина болу и мехала болх. Цу тIехь ялийна лаьмнийн, раьгIнийн, бIаьвнийн, шовданийн, хинийн, яртийн, хьаннийн, ирзойн, ма-дарра аьлча, вайн мехкан массо а меттигийн цIерш. Царах лаьцна халкъалахь долу легендаш, шира хабарш, кицанаш, эшарш дIаяздина автора. «Нохчийчоьнан паспорт» аьлла, цIе яхна шен маьIнийн мах хадийна ца валлал мехала болчу оцу белхан. Пачхьалкхан преми луш билгал а баьккхина иза.\nХьахо деза Сулейманов Ахьмада дина гочдарш. Цо нохчийн матте яьхна А.С. Пушкинан «Iаьнан суьйре»; М.Ю. Лермонтовн «Суо-цхьалха буьйсанна со араволу», «Кхачделла можа ялташ аренгахь техкаш…», «ГIалгIазкхийн аганан илли», «Баркалла», «Тамаше шийлачу ахмаске тIехьара…», «ХIан-хIа! Хьо яц суна езарг чIогIа», «К. Л. (Байронах тардеш)», «ИрахьIер», «Къовсам», «ДоIа», «СагIадоьхург», «Аьзнаш», «Кавказ»; Муса Джалилан «Сан иллеш», «Ма тешалахь», «Суд ечу дийнахь»; гуьржийн халкъан поэзи юккъера «Хьан майрачух со-м ца веша…», кхийолу произведенеш а.\nСулейманов Ахьмада болх бина нохчийн халкъан барта произведенеш лохуш а, уьш дIаязъеш а. Пхьарматах долу шира дийцар дуьххьара дIаяздинраг а ву иза.\nКъоман культурин, нохчийн литературин мехала цхьа дакъа ду Сулейманов Ахьмадан кхолларалла. Нохчийн халкъан поэт боху сийлахь цIе шен хьакъ а йолуш лелайора цо.\n«Даймехкан некъаш» цIе йолу Сулейманов Ахьмадан книга дIайолалуш зорбатоьхначу шен статья тIехь Сулаев Мохьмада яздина: «Кху сборнико чулоцу нохчийн поэто Сулейманов Ахьмада деххачу шерашкахь язйинчех цхьайолу стихаш, поэмаш… Семачу бIаьргашца цуьнан агIонашка хьаьвсичахь – цхьабосса дика го поэтан шен чухулара синсибат а, вайн даймехкан къонахаллех дуьзна долу васт а.\nИшта ца хила йиш а яц поэзин книга, и бакъволчу поэтан книга елахь: хIор а вуьззина поэт шен даймехкан хьанала меже а, винчу халкъан сема мотт а бу. Поэто дуьйцург цIенчу даггара хила деза – тIаккхий бен дешархойн дегнашка и дIакхочур вац. Амма поэтан дог мел цIена хиларх, иза шен даймехкан дагах хоттаделла дацахь – цо дуьйцучух марзо оьцур яц кхиболчу наха: цхьана готтачу гурахь дуьсур ду цо мел дуьйцург, дешархойн шуьйрачу могIаршка дIа ца кхочуш. Бакъволчу поэтан дог цIена хилла ца Iаш комаьрша а, доккха а хила деза, дерриге а халкъан дог-ойланаш, сатийсамаш шена чухудуш, шена чу уьш тарйолуьйтуш. ТIаккха хуьлу поэт – шен халкъан поэт. Иштачех ву Ахьмад Сулейманов».\nХила а хилла Сулейманов Ахьмад бакъволу поэт, цуьнан произведенеш бакъйолу поэзи а ю.


Киеве юхаверза дагахь ву Украинин Iедалша зуламхо санна лоьхуш волу Янукович\nУкраинехь хилла хийцамаш бахьана долуш чIогIа саготта ву ша аьлла, дIахьедар дина Янукович Виктора. Ростох журналисташна хьалха вист хуьлуш, цо элира, Украинехь Iедал дIа а лаьцна лелаш ерг «ултранационалистийн а, фашистийн а банда» ю аьлла.\nЯнуковича билгалдаьккхира ша бакъонца волу президент вуьсуш ву аьлла. Ша ву тIеман ницкъийн коьрта буьйранча бохуш вара иза. Янукович дIахьедар дира ша Киеве юхавоьрзур ву аьлла. Иза ша дан йисина дукхъа хан яц элира цо.\nУкраини Iедалша Янукович Виктор бехке веш ву Киевехь дуьхьалонан акцеш дIахьош адамаш дайарна а, конституцин Iедал доха деза бохуш, кхайкхамаш барна а. Даханчу кIиранах Интерполе дехар дина Украинин Iедалша Янукович лаха а лахий схьалаца аьлла.


"Массочу инстанцешкахь лоьхку". Муха цIабогIу Украинера кадыровхойн йолахой\n"Лаамхойн" латкъамаш тIехь долу видеош гучуюьйлу Нохчийчохь: республикера йолах Украинана дуьхьала тIаме хьийсийначара видеокхайкхам бина, цIабирзиначул тIаьхьа шайна оьшу дарба ца до, бохуш. Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнга Кадыров Рамзане дина цара и дIахьедар – масех де даьлча видеон турпалхой пачхьалкхан телехьожийлан репортажехь бехказбуьйлуш гайтира.\n"Зазадоккху-беттан 18-хь тхо Украине дахара, Охан-беттан 28-хь юхадаьхкира. Мариуполехь дара тхо "Азовсталь" завод схьайоккхуш. Дарба оьшучунна тидам беш бац, тхо цIадирзичхьана тхо тIелоцуш стаг вац. Тхо цанхьа дIа а гулдина къамел дан аьтто белча, оха дуьйцур дара тхуна гIо дан муха дуьхьалонаш йина а, уьш йинарш муьлш хилла а, ерриг инстанцешкахь тхо муха лихкира а", - чIагIдо видеон авторша.\nВоенкоматехь иза хир дац бохушехь, Украине хьажийначул тIаьхьа шена заьIапхочун пенси далар сацийна, бохуш дуьйцу видео тIера цхьаволчу турпалхочо. Амма цо ца дуьйцу, заьIап стаг тIаме муха хьажийна а, ткъа тIетуху, чевнаш йича цхьа а кехаташ ца делла шайна.\nБадрудди цIарца билгалвоккхучу видеон шолгIачу турпалхочунна белшах чов йина. Цо иштта Кадыровга кхайкхам бо, олу, ша "юха ваха кийча ву – амма жимма дарба дан деза".\nСайфуллас, кхолгIачу йолахочо, иштта дIахьедо, шена чов йина хилар. Лоьрийн хьукматашкахула лелла иза, амма гIо ца карийна. Видео тIехь воьалгIаниг хьенехан Москвара Коля вара. Шена лур ду аьлла баьI эзар сом ца делла цунна, стенга латкъам бан беза а ца хаьа, "чIогIа эхь хеташ" хиларна.\nВидео яьккхина ши де даьлча цуьнан турпалхой ЧГТРК "Грозный" телехьожийлан эфирехь гучубевлира. Нохчийчоьнан парламентан хьалханча Даудов Мохьмад цхьанакхийтира цаьрца. 25 минотехь йолчу репортажехь чIагIдо, командировка йола ялале тIемалошна "оьшучул сов ахча делла", ткъа реза ца хилар гайтина цара "хьолах кхеташ ца хиларна". ТIаьххьаре "лаамхоша" камерана хьалха шайна бехк ца биллар дийхира, иштта юхаийцира шайн латкъамаш.\n"Куьйгаш, когаш дуй? Ирсе хилахь тIаккха"\nУкраинана дуьхьал бечу тIамехь дакъа лаца "лаамхой" хьийсор Кадыровн медиастратегин коьртачух цхьа дакъа хилла – республикехь схьагулъеш йолу йолахойн рогIера тобанаш сих-сиха гучуюьйлу цуьнан социалан машанашкахь. Амма Нохчийчуьра дIахьийсийначу цхьаболчу "лаамхошна" тIаьхьо дIа ца кхочу Iедало лур ду аьлларг, боху меттигера бахархоша.\nНохчийчуьра Мадинас (цIе хийцина ю. – Редакцин билгалдаккхар.) гIо дора Украинехь лазийна волчу вешина дарба лоьхуш. Низамца йогIуш йолчу агIонашца республикехь иза дан аьтто бац, аьлла сацам бина цо. Гуш-хезаш хьаькамашна латкъамаш дар маьIна доцуш ду, цо бахарехь:\n"Боккха кхерам лаьтта нахехь. Орцанна меттана шайна тIе бала барна кхоьру уьш. Нохчийчохь шайн ницкъацашца гIуллакхаш листа Iемина бу нах: бевзачаьргахула, цхьанна ял кховдийна, харц кехат даьккхина. Iедало шогачу агIора тIекхуллу тхуна дахарехь дIалеларан кеп, гойту, уьш болчу меттехь – бакъо а, ахча а ду. РогIера нах шайн тIе мелла а кIезга тидам бахийта гIерта".\nКхечу йолахошца Украине кхаьчна волчу цуьнан вешин жаннийн лазар ду, когана йина чов а ю.\nРогIера нах шайна тIе мелла а кIезга тидам бахийта гIерта\n"Когаца хIинца а проблемаш ю. Иза Iиллинчу Ставрополан махкарчу дарбан цIийнахь дарба а ца дина, лартIахь лазар юха даккха ца гIиртина, - дагадоуьйту къамел дечо. – Цо бала хьегнера, сом дала дезаш хилар къада даллалц. Цул тIаьхьа лазар дайден мехий детта долийра, амма дарба даран цхьа а план яцара хIоттийна. Иза Iадда Iуьллуш вара. ХIун дан деза, аьлла хаттар дича, жоп лора, куьйгаш, когаш ду хьан, ирсе хилахь тIаккха. Цигахь цхьаболучеран когаш, йа куьйгаш дацара".\nОпераци йан оьшу гIирс меттигехь бац, Москвахь бен, амма цига ца хьийсабо, аьлла цаьрга дарбан цIийнахь. Къамелдечо бахарехь, цуьнан ваша цIавигина – Iасанаш тIехь лелаш ву иза, "лазар дIаойбу мехашна тIехь вехаш а ву".\n"Дийначу, йа беллачу нехан декъехь вац иза"\nЛуиза Соьлжа-ГIалан йистехь ехаш ю. Цуьнан кхаа кIантах цхьаволчун хиллачу "буьйранчас гуттара чIогIа динчу дехарца" Украине тIом бан вахана иза. Нанна билггала ца хаьа, иза декхаре вина, йа хьалхалера доттагIчо бертавалийна. ТIаме хьажорах ларвархьама шен важа ши кIант Нохчийчуьра дIавигина цо. Стигалкъекъа-баттахь Луизе хаам кхаьчна кIентан тIеман накъосташкара – Украинан малбалехь хиллачу тийсдаларшкахь иза тIепаза вайна хилар гучудаьлла, цул тIаьхьа военкоматера кехат кхаьчна. Кхин дIа а лехамаш дина цо, цхьа хан яьлча кIентан дакъа карийна. Цунах лаьцна Луизас шен инстаграмехь яздина – оцу дийнахь проблемаш юьйлаелира цуьнан.\n"Администрацера телефонехула зIене бевлира соьца, арахецар дIадаккха элира, иза ца дахь хьал кхин а чолхе хир ду, бохуш кхерамаш тийсира, - дуьйцу цо. – Тап аьлла дIаволла дийзира. Велла аьлла кехат кара ца делира, хIунда аьлча кIант официалехь тIепаза вайна лоруш ву. Тхан доьзалехь тхуна хаьа, иза вийна хилар а, дIавоьллина хилар а, амма юкъараллина гергахь иза цанхьа вац: дийначу наханна, йа беллачарна юккъехь. Цуьнан накъосташ цигара юхаберзаре ладоьгIу аса, билггала хаа лаьа, иза мичахь, муха кхелхина".\nТхан доьзалехь тхуна хаьа иза вийна хилар а, дIавоьллина хилар а, амма юкъараллина гергахь иза цанхьа вац: дийначу наханна, йа беллачарна юккъехь а\n"Лерина операци" йоьдучу юкъанна кIант кхалхаран хьокъехь кехаташ ца хиларо гойту, доьзална йогIуш йолу страховка а, президенто билгалдаьккхина ахча а кхочург ца хилар.\nСтаврополан махкаца дозанехь йолчу нохчийн юьртарчу вахархочо хаам бина, йоца ханна фронтера цIаверзийтина волчу накъостаца цхьанакехтар хилла шен дукха хан йоцуш. Вукхо дийцина, Кавказера дIабахначех лазийначу нехан цхьа дакъа цIадерза йиш йоцуш ду: "Уьш жимма метта а балабой, юханехьа Украине хьийсабо" – иштта дуьйцу хьолах лаьцна нохчочо.\n"Къаьсташ дара, кегийрачу къаьмнашкара нах дуьххьара дIалоьхкур хилар а, царна кIезго ахча лург хилар а", - боху Нохчийчуьра кхечу лазийначун гергарчу зудчо. – Сан гергарчу стеган ваша ву лазийна Iуьллуш. Цара иза Белгороде дIавигина. Далла хастам бу, цуьнан контракт чекхдаьлла хилар, иштта ца хиллехь, дарба дича юхаверзор вара иза. Цунна ца хаьара ша тIаме воьдуш вуйла, ур-атталла хIинца а эскархошка дуьйцу, уьш Iаморашка буьгу, бохуш, уьш реза хилийтархьама. Украинан дозане дIакхаьчча уьш кхета хуьлург хIун ду. Цкъа дуьхььара иза йийсаре лаьцна вара, амма лецнарш хийцар ца нисделира. ТIаккха иза цхьана агIор кIелхьара велира, къаьсттина муха – ца дуьйцу".\n"Реза ца хилар кехатехь чIагIдайтар"\nЛерина ягарйина чевнийн тептарна а, правительстван сацамна а юкъайогIу чевнаш хилча бен ца ло эскархошна лазийна аьлла кехаташ, боху тIеман адвоката Гребенюк Максима. Оцу кехато иштта чIагIдо, страховкан хилам тIекхачар а, иза ахча даларан бух хилар а.\nЮристо кхетадо, эскархочунна иштта кехат ца деллехь, амма лоьрийн кехаташ цуьнгахь далахь, госпитале рапорт хьажо еза. ГIоле дерг ду, иза почтехула, чохь ерг билгалйоккхуш, хаам дIа кхочучу агIор заказан кехатца дIахьажор.\nГребенюко билгалдоккху, оцу кепара гIо даран кеп "лаамхойх" а хьакхало. "Уьш эскархой бу, амма йоцца хенаца долчу контрактаца", боху юриста.\nЧевнаш ярна компенсаци, йа цунна бух балоран кехаташ схьалуш ца хилахь, дуьхьала хилар кехатехь чIагIдайтар хьоьху Ставрополерчу адвоката Садчикова Оксанас.\n"Ткъе итт дийнахь дуьхьала хиларан кехаташ схьаделла дацахь, иза реза ца хилар, пачхьалкхан хьукматаша шайн болх ца бар санна лоруш ду. Цунна латкъам бан йиш ю кхелехь. Делахь а, хIора гIуллакхна къаьсттина анализ йан еза. Эскархошна догIу ахчанца доьзна гIуллакхаш лелийна аса. Цигахь дерриг гIеххьа атта дара – правительстван сацамца билгалъяьккхинчу чоьтан бух тIехь бинчу кIоштан кхелан сацам а тоьара", - дуьйцу Садчиковас.\nМангал-беттан 17-гIа де – Украинехь тIом боьду 114-гIа де ду. ЕС-н декъашхо хиларехь кандидатан статус Украинана сихонца ялар къобардира Киеве баьхкинчу европхойн хьалханчаша. Северодонецкана тайп-тайпанчу агIонашкара тохарш до, Лисичанскехь тохаршна кIелахь маьрша нах кхелина. Оьрсийн керистийн предстоятель, Москван а, ерриг Оьрсийчоьнан а патриарх Кирилл санкцийн тептаре ваьккхина Великобританис. Оьрсийчоьнан кхерамазаллин кхеташонан секретарь Патрушев Николай вистхилла, оьрсийн-украинхойн конфликт дипломатикан агIонца ерзийта, аьлла. Амма дерриг зуламашна цо юха а бехкейина Украина а, Малхбузе а.


Нохчийчоь-- Соьлж-ГIала, заздоккху-беттан 8-гIа де, 2016\nХазачу йоьIан тIулг\nТхойшиннан говраш йоргIа эцна йоьлхуш яра.ТIаьхьаюьсуш, кIунзал баьла корта санна, буц йоцуш гIамарин таммагIанашца бIаьрго схьа ма лоццу еса аре яра. Цкъа а дIакхочур вуй-те аьлла, дIахьаьжча йист йист ца гуш изза аре хьалха а яра. Сан накъост, урс хьаькхча иккхина хIума санна, готто беха ши бIаьрг а болуш, Iаьржачу аматахь къона стаг вара. Иза Илесан Iимран вара. Шен сира-Iожа говр юха а оьзна, Iимрана хаьттира:\n- Муха хетта хьуна тхан аренаш, хаза юй?- аьлла, шеен йоккхачу юьхьца вела а къежна, гондхьа бIаьрг туьйхира цо.\n- Хаза ю, делахь а гIа-буц кIеззиг ю-кх кхузахь, IиндагI а дац, бIаьргашна гуш цхьанхьа агIишло а яц, -элира ас, айса и муха олу а ца хууш.\n- ГIа-буц яц бохург хIун ду? ДIахьажал!- аьлла, шеен шовдан кхожаца малхо макхъеш ягийна кондаршший, аренан кIохцалшший гайтира Iимрана, леррина арене шеен хьажар духа сунна тIе а дерзош.\n- Шу Iемина даккхийчу диттйн IиндагIашкахь Iен, кемсийн таьллангаш кIел садеIа, тхуна –м ю хIара аренаш хаза а, ненан дукха езаш а, эшначохь дагна IиндагI долуш а.\nДеа дагахь йилбазалла доцуш, айса аьлларг сайн накъостана чIогIа халахеттийла хиира сунна, цундела:\n-Iеминарг, дезаш дагах доьлларг, бIаьрго безамца лехнарг муьлххачунна а хаза ду. Шуна беза хIара мохк, дайх бисна шайн болу дела, тхуна а беза тхешаниг, -элира ас.\n- Иза а бакъ ду, - элира Iимрана, вуха а соьгахьа а вирзина, - дуьне хIоьттичхьана схьайогIуш адаман амал ма ю и.\nЮха тхойшиннан говраш йоргIахь йоьлхуш яра.\nГенна хьалхахь дежаш жа гучуделира.\nТхойшиъ тIе а кхачале, леташ даккхий жен жIаьлеш даьхкира дуьхьал.\n-ДIадовла, йовсарш!- аьлла, шен беха коьжалг а айина дIачовхийра къеначу жаIуьно жIаьлеш.\n-Ассалам Iалайкум! Де дика хуьлад хьан, воккха стаг!\n- Ва Iалайкум салам! Марша догIийла шу!- аьлла, тхойшинна роггIехь куьйгаш лецира, малхой, мохой дахчийна, Iаьржа, замано хершнаш тийсина декъано юьхь-сибат а долуш, лекхачу дегIахь, хана кхузткъа шо хир долуш волчу къеначу стага.\n- ХIра ву-кх хьуна вуьйцуш хезнагIараваьлла жаIу Аслан! Тхан кхиамаш тIехь кIеззиг меттиг яьккхина-м вац хьуна хIара, -ша хестор ца дезаш велахь а, элира Iимрана, вела а къежна.\n- И мА дийцахьа, Iимран, массара а бо дика болх. Ас динарг-м доккха хIума дацара, сайн къеналлина кIел саца ца лууш лела-кха-аьлла, куьг ластийра жаIуьно.\n- Ас-м бакъдерг боху, Аслан-ата, кхечара динчуьнца а ду хьан алсам дакъа, ахь гойтуш, хьоьхуш цара иза дина дела.\n- Ас и ца динехь а, со хестош бен хьо Iийра-м вацара, -аьлла, вела а къежна, дIадерзийра къеначу стага къамел.\n- Кху аренийн а, тхан совхозан а гIуллакхаш Асланна дика хаьа хьуна. Кхуо дуьйцур ду хьуна мел дезарг а, -аьлла, тхойшиннан Iодика а йина, тIахъаьлла говра хиира Iимран.\nКхоссаеллачу говро цхьа иттех гIулч яьккхича, иза юха а озош, тхойшингахьа схьа а вирзина:\n-Аслан-ата! Акхболте а, кхечаьрга а суьйранна хьо волчу гулло алал, сарахь вогIур ву, вайн дан къамелаш ду, -элира Iимрана.\n- Мегар ду! – аьлла, корта таIийра къеначу жаIуьно.\n- ДIахьажал цуьнга, муха хетта хьуна и бере?- аьлла воккхавеш соьга хаьттира Аслана, чехка йоьдучу говрахь боьгIна хьостам санна, Iачу Iимране а хьаьжна. – Партин стаг ву хьуна иза. Массо а хIума хаа лууш, массанхьа а кхочуш, халаниг уггар хьалха шена тIеоьцуш и дан гIерташ стаг ву Iимран. Со хIунда лела моьтту хьуна кхузахула? И ву хьуна со айвинарг а.\n- ТIам тIехь цхьаъ бен воцу кIант а вийна, бер карахь нус а юьсуш, сайн йоккхачу стагца , суо воцург хи белхало а воцуш, висира со. Цхьана сарахь ван а веана: «муха веха хьо? ХIун хьал ду хьоьгахь?», - аьлла, хеттарш а дина и дIавахана кхо-диъ де а далале бераца йисинчу несана а, суна а пенсеш хIиттийра, тхан хIусам тояйтира, шурина етт кхио нисделла шинара делира суна. Ткъа, иштта Iалашвеш хилча, муха Iийр ву хIуммаъ ца деш чохь, аьлла , Iимрана шен ах къоналла суна схьаелча санна, къонвелла араваьлла –м дера ву хьуна со, -аьлла , Iимран хастийра къеначу жаIуьно.\nДе делкьал тIаьхьенга даьлла. арахь ч!огIа йовха яра\nБовхачу малхой, мохой якънйна rla-буц гурахь чудерзийичу гIодмийн баса яхнера. xlerre а дIахьаьжча 6Iаьрг на кхуьуш паргIатчу арахь сов хаза дара. ГIийла хьоькхучу мохо арарчу зезагийн, бецийн, . дагана там беш йолу, цIена хьожа яхьара. ДIо генна мархаш тIехьахула охьаяьккхина маьлхан з!аьнарш, дато х!орд санна, perIа басахь ловзуш лаьттара.\n— XI ара а яьлла xloнc лаха ара, -— элира Аслана, реза воцуш стигла а хьаьжна.\nКъеггина цIенчу стигалхула йоьдуш таьIIина боьмашчу 6асахь «йоккха дарта яра.\nКху арарчу олхазаршна юккьехь yrrapе а йоккханиг иза. Дарта атта еззар ю, цо шина метре кхоччуш дIа-схьа тесначу т!емех а, цуьнан парг!ат леларх а.\n— Кху-a-кx. кху-а-кх! — боху, къоро хезаш бара цо хьоькху мохь. Иза шен дайх йисина аренаш ма хетта талла араяьлла, эра дара дарта гинчо.\n— Йистехьо шена карийча, Iaxap-м чIешалг санна хьалаоьцуш-м ю хьуна иза. — элира Аслана, дарта генна яьлча.\nТапьаьлла тийначу арахь, наггахь жах къаьстина юьстахбаьллачу yьcrarlaн Iехаррий, когех баргол тоьхначу сан говран терсар бен хезаш хIума а дацара.\n— Дийцахьа сунна, Аслан, я хьайх, я балхах лаций хьайна хазахеташ дерг.\n— Ас х!ун дуьйнур ду, сан к!ант! Болх оха муха бо хьуна хьайна а хаьа, caн вахар хьуна гучу кху арахь дIадахана. Диканиг берахь кIеззигг гина суна: кьона волуш хьоладас вацийра, хIинца, хаза зама тIееача, къанвелла. Амма къанвелларг а лаамца къонлуш, гIуллакх дан дог догIуш, хаза зама ю xlapa. Цунах синтем хилла лела-кх, элира Аслана, соьгахьа а вирзина.\nИштта кьамел деш веаана цхьана гу rle кхечира гхойшиъ.\n— Охьахаа, — аьлла, соьгахьа г!аж а тесна, меллаша охьахиира Аслан.\n— Хьоьга ма-хьаьжжинехь хуур ду хьо кхузара воцийла.\n- ХIунда боху ахь?\n- Дера боху хьо оцу т!улга т!е хаарна, кхуззра стаг цу т!улга тIе ца хуу' дела.\nСо муха гIотту а цa хууш хьала а гIаьттина. сайн гонаха дIаca- хьаьжира со, суна хьалха Iуьллуш бара, ах лаьттах а бахана, замано а, йочанаша а макхбина боккха тIулг.\nВоккхачу стага лерина цкъа соьга, тIаккха тIулге а хьаьжна:\n— Хазчу йоьIан тIулг олу кхунах, — элира.\n— Дийиахьа, х!унда олу кхунах хазчу йоь!ан т!улг? .\n— Дукха хан ю иза хилла. цхьанне а бохург санна дага дагIац и маца, муха хилла, амма кхузарчу массарна а хаьа къечу Жамболтан йоI ПетIамат гуьнахь доцуш х!аллакъярх лаьцна долу дийцар, — аьлла, долийра къеначу стага, шен оьзна яьлла луьлда rloнах тоьхна цIан а еш.\n— Ткъа муха дара иза? Дийцахьа.\nКьеначу стага днйцира:\n- ПетIматана веза а везаш, цунна тIехьийзаш цуьнан юьртара иза ша санна къучу Аьстин кIант Абубакар вара.\n- Ма гIолахь, Абубакар, юьртах ма валалахь, даго диканиг цa хьоьху суна вайша вовшахдаларх, — бохуш, ПетIамат йоьлххушехь, шен къоьлла ядийна кIеззиг рицкъ лаха юьртах ваьлло Абубакар.\n«Декьазчунна ден цlepa а йогIу», — бохург санна, цу хенахь ПетIаматах 6Iаьрг кхетта хиллера оцу юьртарчу цхьана хьоладен кIентан— Оралбайн. Цо къеначу Жамболтана тIе шеен ялхо вахийтина хиллера, ПетIамат маре яийта шега, аьлла. Воьхна, ша хIун дийр ду ца хууш висинчу дас йоIе и дIахаийтина бохуш дуьйцу. ЙоIа дуьхьало йина боху, гIур яц ша цуьнга аьлла.\nТIаккха оьгIазваханчу Оралбайс нуьцкьах и ялае аьлла, шен ялхой арабаьхна.\nШена ца везачу стаге йоьдучул, яла; резахилла ПIетмат, цхьанхьара а дала орца доцуш ша кIелйисча, шийла дарц хьоькхучу буса, чуьра ара а иккхииа, юьртах яьлла дIаяхна.\nКьеначу стага, корта охьа а бахийтина, цхьана минотехь ойла йира. Таккха лерина тlyлге а хьаьжна, дIадийцира жаIуьно\nЦу буса араваьлла шина-кхаа днйнахь дас лехарчх ца карийна, бохуш дуьйцу ПетIмат.\nШи-кхо бутт баьллачул тIаьхьа цIа веанчу Абубакарна цIахь ца карийна шен хьоме ПетIамат.\nДе--буьйса ца лорущ, массо а маьIIе кхочуш, хIокху дуьненахь лехна боху, цо иза. Кхин и кара а ца йина, дикка хан яьллачул тIаьхьа, хIокху арахула схьавогIуш кху гу тIе охьахиъна, бохуш дуьйцу, Абубакар.\nОйлано бIарзвина, цIеххьаиа дIахьаьжча, кштта лахахь Iуьлуш цхьа кIайн хIума гина цунна. TIе а вахана, хьаьжча, иза хилла адаман коьртан туьта. И туьта а эцна, юха кху гу тIе ваьлла, гIайгIане воьжна охьахиинчу Абубакарна шена хьалха Iуьллуш ятIийна, яьккхнна цхьа кIадинан кийсак карийна. Шен бIаьрг ма- кхийтти хиьна цунна и кийсак ПетIаматан кучах юйла.\nКхо дей, кхо буьйсий Абубакара даьккхина, — бохуш дуьйиу, гIайгIанс воьжна, воьлхуш. кху гу тIера меттах ца волуш. ПIетIамат кху гу тIехь берзалоша йийна хилар а сацийна, кхаа дийнахь, кхаа бусий новкъа а вахана шен белшаш тIехь генара схьа а беана, шена езаш хиллачу ПетIаматан безамна цу Абубакара биллина, боху. xlapa тIулг, — аьлла, сецира Аслан.\nСо леррнна хьаьжира тIулге. Цхьана стаге хьалаайбалур бу ала хала долуш боккха бара тIулг. Тапъаьлла шен дийцар саца а дина, къена стаг а хьаьжира, со санна, леррина тIулге.\n— ЛадогIал, хезий хьуна? — аьлла хаьттира цо соьга, тохар санна. тIулга тIера бIаьрг дIа ца тилабеш... Цо ден кьамел хезий хьуна? — аьлла, духа а хаьттира Аслана, цхьа тамашийна сан бIаьра а хьаьжна.\nАхь цIеххьана ладоьгIча, хета а лора, оцу тIулго узам беш.\nУзам беш берг тIулг бацара. И тийна узам беш ерг мохо ловзо товн буц яра, шен шийлачу тIулгашца, готтачу бердашца къуьйсуш, дIо генахь дека хиш дара, бовхачу малхаца къийсалуш лаьтта башлаьнаш дара.\n— Шен даго тIе ца оьцучуниа кIсл а сецна гуора хIуттучул, валар гIоле ю, боху хьуна цо, — аьлла шен дийцар тIе чIагIдира кьеначу стага, вуха а леррнна соьга а хьаьжна, ойла йича, ца ваьлла со а тийшира тIулго и боху Аслана аьлча.\nМамакаев Мохьмад. Даймахке\nМамакаев Мохьмад. Схьахьажахьа соьга...\nМамакаев Мохьмад  - нохчийн яздархо а, поэт а вара. Иза вина 1910--шеран шеран гIуран-беттан 16-чу дийнахь ТIехьа-Мартанехь. Цо чекхъяьккхира Малхбале къинхьегамхойн Коммунистан университет а, Лаккхара литературан курсаш а Москох.1931-чу шарахь иза хIоьттира “Грозненский рабочий” газетан редакторан когаметтаниг. 1937-чу шарахь иза чувоьллира Соьлж-ГIаларчу набахте. Жимма хан яьлча, арахийцира, ткъа 1940-чу шарахь иза юха а чувоьллира Элистахь волчу хенахь. 1956-гIа шо тIекхаччалц иза Гулагехь вара. Халачу хьелашкахь волушшехь, кхоллараллан болх дIа ца тесира цо Гулагехь. 1955 – 1958 шерашкахь Алма-Атахь нохчийн маттахь арадолуш хиллачу «Къинхьегаман байракх» газета агIонаш тIехь зорбатоьхна Мамакаев Мохьмадан Iилбаседехь язйина цхьайолу стихаш. Даймахка цIавирзинчул тIаьхьа, Мамакаев Мохьмада 1962 шарахь дуьйна шен дахаран тIаьххьара де тIекхаччалц "Орга" альманахан редакторан болх бина. Мамакаев Мохьмад дахаран некъ хедира 1973 шеран марсхьокху-беттан 17-чу дийнахь.


ГИРИЕВА Дагмара МАГОМАЕВ Салавди\n/Нохчийн дуьххьарлерчу зудчун-Iилманчин Чентиева Мареман чолхечу кхолламах/\nЧентиева Марем нохчийн зударех дуьххьарлера меттан Iилманча, «Нохч-ГIалгIайн йозанан истори» (Соьлжа-ГIала, 1958-гIа шо) аьлла болчу боккхачу белхан автор яра. Шен дахаран доьзткъе уьтталгIачу шерашка йирзина йолу иза а, цуьнан йоI а (хIетахь Зоин 65 шо дара) 2000-чу шарахь Соьлжа-ГIалахь буьрса тIемаш хиллачу деношкахь ЦIечу фронтовикийн урамехь «Салон красоты» олуш хиллачу цIеношна юххехь цхьа а бехк-гуьнахь а доцуш, дуьххьалдIа хазахета тоьпаш тоьхна, йийра Россин салташа.\nА.Кусаевн «Нохчийчоь: шераш, адамаш» цIе йолчу киншки тIера.\nХала ду вевзаш, даггара везаш хиллачу, юххера цхьана йоццачу ханна юьстахваьлча санна, дагахь а доцуш дIакъаьстинчу стагах лаьцна дийца. Къаьсттина хала ду республикехь а, цуьнан дозанел арахьа а гIараяьлла евзаш хиллачу нохчийн зударех дуьххьарлерчу меттан Iилманчех, нохчийн исбаьхьа хазачу, оьздачу, корматечу зударех цхьаъ хиллачу Чентиева Маремах лаьцна яздан. Амма хIокху материалан авторийн декхар мелла а аттачудаьккхира оцу башхачу зудчух лаьцна долу дийцар цара Марем дийна йолуш, иттаннаш шераш хьалха д1адолийна хиларо.\n– ЧIогIа безамехь яра и генна къона йоцу зуда. Шен йолчу хенал мел лахара а ткъа шарна къона хетара иза: куьцехь а, йистхилар хаза долуш а, кIеда-мерза а, леларехь каде а яра. Тхо къамел деш ду цуьнан хIусамехь, чоьнаш цIена а, самукъане а ю. Мебелан, кузийн, хрусталан меттана, массанхьа а киншкаш ю. Муха долу ца хууш къамелашкахь дIаделира де.\nДуьххьалдIа хеттарш деш, царна жоьпаш луш, деккъа къамел ца нисделира тхан: дехха, чулацаме гергарлонан дагардийцар хилира. Тхуна хьалха схьаделладелира дуккха а болчарна наггахь бен хуьлуш йоцчу къонахаллин, стогаллин къеггина йолу билгало хилла дIахIотта тарлуш долу цуьнан дерриге а башха дахар. Адамаш дезар, комаьрша хилар, шена г1оленаш ца лоьхуш, догдика хилар, мичча хенахь а нахана г1о дан кийча хилар – хIор дийнахь гIуллакхех дуьзна долчу дахарехь иза шен коьрта декхар лорура оцу оьздачу зудчо. Цуьнца цхьаьнакхеттачул тIаьхьа хIоразза а бIаьргашна хьалха лаьтта шайна бицбаларна кхоьруш, иза евзачара шайн дагахь латтош болу хаза мукъам санна долу оцу зудчун исбахьа хаза юьхьсибат.\nЧентиева Марем... Цунах лаьцна дешний аш, хезний шуна? ХIаъ, хIаъ, Кавказан Маьлхаьзни, 30-чу шерийн гIараяьлла евзаш хилла хазаниг... Марем йина 1916-чу шеран мартехь, Хьалха-МартантIехь. 1936-чу шарахь цо Москвахь Центральни Iилманан-талламан педагогически институтехь (ЦНИПИ) чекхъяьккхира аспирантура. Цул тIаьхьа Соьлжа-ГIала юхаеара иза. Кхузахь историн, меттан, литературин Iилманан-талламан институтехь Iилманан белхахочун, цул тIаьхьа мотт талларан отделан заведующин болх бан йолаелира иза, оццу хенахь институтан директоран декхарш кхочуш а деш.\n1939-чу шарера 1943-чу шаре кхаччалц М.Чентиева Нохч-ГIалгIайн Республикин серлонан нарком яра. 1962-чу шеран бIаьста цунна, нохчийн къоман зудчунна, Москвахь ло филологически Iилманийн кандидатан диплом, ткъа республикехь Нохч-ГIалгIайн АССР-н Iилманийн сийлахьчу гIуллакххочун цIе туьллу цунна. 30-чу шерашкахь дIадоладо цо лингвистикин, литература талларан декъехь шен Iилманан белхаш язбар. Уьш дуккха а бара – нохчийн а, оьрсийн а меттанашкахь. ХIорш бу царах цхьаберш: «Нохч-ГIалгIайн йозанан истори», Соьлжа-гIала, 1958-гIа шо; «Нохчийн литературни меттан аьзнийн хIоттам а, алфавит, орфографи шаръеш-тояран гIуллакхаш а», Соьлжа-ГIала, 1960-гIа шо; «Нохч-ГIалгIайн литературин историн очерк», Соьлжа-ГIала, 1963-гIа шо; «Нохч-ГIалгIайн литература хьалхарчу юьххьехь», Соьлжа-ГIала, 1964-гIа шо; «Заманхочун сибаташ а, Нохч-ГIалгIайн исбаьхьаллин литературин проблемаш а», Соьлжа-ГIала, I967-гIа шо.\n1977-чу шарахь Москвахь «РСФСР-н къоман ишколашкахь ненан меттанаш а, литература а Iаморан гIуллакхаш» цIе йолчу статьийн гуларехь зорбатуьйхира М.Чентиеван «Нохч-ГIалгIайн ишколехь ненан меттан литература хьехаран методика кхиоран хьокъехь» статья. КхидIа яра юккъерчу ишколан 5–8-чуй классашна лерина нохчийн литературехула йолу дуккха а учебникаш. Мареман тIаьххьарлера болх нохчийн а, оьрсийн а меттанашкахь арахийцира 1992-чу шарахь, «Нохч-ГIалгIайн литературин историн очеркаш» аьлла цIе а йолуш. Мареман-Iилманчин дуккха а белхаш тахана а доккха маьIна долуш бу, хIунда аьлча, цара вайн хIинцалерчу алфавитан кхачамбацарш билгалдохуш хиларна, аьлча а, оцу белхашкахь далош ду вайн алфавитехь доцуш долу аьзнаш.\nДукха хенахь дуьйна ша пенсехь йоллушехь, Марема тесна ца битира Iилманан болх, дIадаьхьира учебникаш а, методически пособеш а язъяр. Мареман белхашка хьуьйсуш, ларамаза тидам тIебахара стоьла тIехь Iуьллучу «Ленин Россин кхолламашкахь» цIе йолчу Германехь арахецначу А. Авторхановн киншкина. Цуьнан хьалхарчу агIон тIехь яра автограф: «Хьомечу йишина Чентиева Маремана вешера санна. Авторханов Iабдурахьман. 27.08.1992-гIа шо.\nI.Авторхановна дика евзара нохчийн фольклор – халкъан иллеш, турпалхойх лаьцна дийцарш, истори, литература. Iабдурахьманна дукха а езара, цо лаккхара мах а хадабора оьрсийн классически литературин. Иза принципальни, хьанал, оьзда, кхетам болуш стаг хиларца къаьсташ вара.\nТIаьхьа, Соьлжа-ГIала юхаеанчул тIаьхьа, серлонан нарком йолуш, лаьцна хиллачуьра цIа веанчу I.Авторхановн дехарца Марема куьг яздо иза Теркан РОНО балха хIотторан хьокъехь болчу сацамна тIе (I.Авторханов ша Теркйистера вара). Оцу сохьта «доттагIаша» цунна мотт туьйхира. Бериян заместитель хиллачу Серовс тIедилларца КГБ-с лаьцна, хIаваакеман тIехь Соьлжа-ГIалара Москва дIайигира Марем. Ворх1 баттахь гергга Лубянки чохь яллийра иза. Дозанал арахьа дIаваха Авторхановна гIо дина аьлла бехке еш яра М.Чентиева. И хан дIаяьллачул тIаьхьа, Марема чуйоьллина яьккхина хан хьесапе эцна, леррина йолчу кхеташонан сацамца паргIатйоккху М.Чентиева, олуш ма-хиллара, тIемаш а хедош. ХIетахь партера а дIаяьккхира (меттахIоттийра 1955-чу шарахь). Соьлжа-ГIалахь 1943-чу шарахь НКВД-с юха а чуйоьллира. Иза халкъах дIакъастийра нохчий, гIалгIай махках, цIийнах баьхна, дIабахийта кечамбеш цуьнга новкъарло цаяйтархьама. I944-чу шарахь Марем шен халкъаца цхьаьна махках яьккхина, Казахстане яхийтира.\nДахарехь нислучу халонаша – Москвахь набахти чохь йоллуш а, махках яьккхина, Казахстане дIаяхийтича а, къар ца йира Марем: керлачу меттехь жигара юкъаяхара иза юкъараллин дахарна. Алама-Ата гIалахь берийн бешан заведующин болх бо цо, ГОРО-н декъашхо хоржу. ДIадаханчу бIешеран шовзткъе уьтталгIачу шерашкахь Казахски ССР-хь Марем «Казахски ССР-н халкъан серлонан отличник» аьлла цIе тиллина дуьххьарлера нохчийн зуда яра. Ткъа даймахкахь, цIера баьхна хилла нах цIа бирзинчул тIаьхьа, кандидатски диссертаци чекхъяьккхинчу нохчийн зударех дуьххьарлерниг яра Марем.\nИза тIаьхьо дара. Ткъа цул хьалха... I934-чу шарахь Марем Магомаев Хасмохьмаде маре яхара. 1936–1937-чуй шерашкахь Хасмохьмад «Серло» газетан редактор вара, ткъа цул тIаьхьа – Нохчийн къоман театран директор. Москвахь и шиъ Садово-Спасски урамехь Iийра, вовшийн девзинера ЦНИПИ-хь аспиранташ долчу хенахь. Башха ши адам дара и шиъ, гуттар а царна юххехь хуьлура уьш санна долу кхетаме, керланиг лоьхуш, шайн гIуллакхана тешаме долу адамаш.\n– Сайн цIийндеца тхойшиъ Москвахь дехаш долчу хенахь, – дагалоьцура Марема, – ша столице командировкехь волчу хенахь тхоьга кест-кестта вогIура Гайрбеков Муслим. И стаг вайн халкъана дика вевзаш вара. Нохч-ГIалгIайн республика меттахIоттоле хьалха Казахстанехь республикин Компартин ЦК-хь инструкторан болх беш вара иза. Вайн республика меттахIоттийна, нах цIа баьхкинчул тIаьхьа республикин Министрийн Советан председатель хIоттийра М. Гайрбеков. ЧIогIа оьзда, дика стаг, хьанал къинхьегамхо вара иза. Х1етахь цо дуккха а г1уллакхаш дира республикин экономика меттах1отторна, нохч-г1алг1айн халкъан дахар тодарна. Цо боккха тидам тIебохуьйтура иштта культура кхиоран гIуллакхашна а. Тхоьгахь кест-кестта хуьлура Татаев Ваха а. Иза вай цIера а дахале хьалха дуьйна искусствийн гIуллакхашкахула йолчу урхаллин куьйгалхо вара. Дика доттагIалла дара Мамакаев Мохьмадца а, Музаев Нурдица а, бевзаш болчу кхечу яздархашца а.\nКазахстанан Компартин ЦК-хь вовшахтуьйхира Москва яхийта лерина комисси. Столицехь КПСС-н ЦК-хь дийцаре деш дара Нохч-ГIалгIайн АССР меттахIотторан хьокъехь долу гIуллакх. Оцу комиссина иштта юкъаяхийтира Чентиева Марем а. Иза цу юкъахь цхьаъ бен йоцу нохчийн зуда яра. Марем оцу хенахь боккха сий-ларам болуш яра...\nМарем Соьлжа-ГIала еара 1956-чу шарахь. Кхузахь цо болх бира хьалха дуьйна иза кхиорна ша йоккха хазна юкъайиллина хиллачу Iилманан-талламан институтехь. Цигахь иза, 1971-чу шарахь ша пенсе яххалц, директоран Iилманехула йолу заместитель яра. Ша пенсе яханчул тIаьхьа Марема кхидIа болх бира РСФСР-н серлонан министерствон къаьмнийн ишколийн Iилманан-талламан институтан Соьлжа-ГIаларчу филиалехь. Чентиева Марем Нохч-ГIалгIайн республикин Iилманан сийлахь белхахо, филологически 1илманийн кандидат, къинхьегаман ветеран, персональни пенсионер яра.\n1991-чу шарахь тIаьххьара а арабевлира «шайна дуьхьал политически таIзарш динчу нехан бакъонаш юхаметтахIитторан хьокъехь» болу Марема шега чIогIа сатиссина сацам. Иза гергга хьакхалуш бара Чентиева Мареман дахарх. Оцу сацамо синпарг1ато еара Маремана.\nИштта бара М.Чентиеван сирла кхоллам.\nШен дахар ирсе хилла аьлла хеташ яра Марем. Гуттар а шен юххерчу гергарчу нахаца – йоIаца, IоьIан кIантаца, невцаца, царна юккъехь яра Марем. Царах йоккхаеш, сакъералуш, хаа ца луш дIаоьхура цуьнан дахаран шераш, башха дара Мареман дерриге а дахар.\nНаха тамашаш барца сийдо ишттачу адамийн. Уьш дукха ца деза йиш яц, лаккхара мах хадо беза церан дахаран хIор кийсакан, хIунда аьлча, къинхьегамах, синтем цахиларх, эшамех, кхерамех дуьзна долчу хIор дийнахь шайн граждански декхар кхочушдеш, хьалхахьа дIаоьхуш уьш хилла хиларна. Иза Нохч-гIалгIайчоь кхоллаелла дIахIуттучу хьалхарчу юьххьехь кхоллараллин беза мохь шайн белшаш тIехь дIакхехьначу вайн интеллигенцина юкъахь яра. Марем вайн йоза-дешар а, литература а кхоллархойх цхьаъ яра.\nДуьххьарлера газета. Дуьххьарлера киншка. Ненан маттахь дуьххьарлера ишколан урок... Оцу дерригенан а хьакъ ма-дду мах хадалур болуш бустам бан а бац!\nЗамано вегор цхьабосса лан хьуьнар долуш массо а вац. Коьртаниг ду къарвелла, юха цавалар, ойла цакерчар. Иштта адамаш вайн дукха дацахь а, амма долуш ду. Уьш гIарадуьйлуш, трибунаш тIера даккхий хабарш дуьйцуш, цхьана а хIуманах дозаллаш деш дац. Шайн амалца, леларца и адамаш чIогIа оьзда, хила ма-безза культуран, бакъонца интеллигенцин векалш бу. И санна долчу адамийн дахарехь сий дан деза, царах лаьцна дуккха а, кест-кестта а яздан деза. Иза вайна массарна а оьшуш ду.\nЧентиева Марем хIокху авторех цхьаннан ден вешехь, Магомаев Хасмохьмадехь хилла яра. Мареман йоI Зоя сан ден вешин йоI яра. Хасмохьмаддий, Мареммий вовшех къаьстина иттаннаш шераш хан яьллехь а, амма оцу доьзалан дахар тхуна дика девзаш а, тхан дахарца герггара дозаделла а дара. Цундела тхуна дакъа кхочуш дара оцу доьзалехь хилла дика а, вуо а.\n1994-чу шарахь цомгаш хилла, гуьйранна кхелхира Соьлжа-ГIаларчу центральни базарна гена йоццуш хиллачу мачаш ечу «Башмачок» цехан хьаькам хилла волу Зоин цIийнда Эльберд. Оьзда, комаьрша, дахар, шен доьзал дукхабезаш вара иза. Иза дIаволла кхиира. Амма оццу суьйранна Теркйистера Авторхановс куьйгалла деш хилла эскархой Соьлжа-ГIали чу а баьхкина, шолгIачу дийнахь тезет хIотто таро ца хилира. Иза, стаг валарал а сов, доккха тохар дара.\nДоккха вуо деанера Мареме а, Зое а. Цара чIогIа хала ловра иза. 1999-гIа шо чекхдолуш юха а тIом болабелча шайн хIусамна, кхо шо хьалха кIант кхелхинчу меттигна генадовла ца лаьа бохуш, республикил арахьа дIаяха ца лиира нанний, йоIаний. Ур-атталла шайн гергара нах бехаш хиллачу Калининан поселке масийттазза дIайигича а, цигахь Iен ца туьгуш, гIали юккъерчу цхьана цIенойн подвала чу схьайогIура и шиъ.\nТIаьххьара а хаам кхечира Мареммий, Зойий йийна аьлла. Иза муха нисделира талла доьлча, дуьйцуш дерш тайп-тайпана дара. Амма гиначара чIагIдеш дерг цхьаъ дара – федеральни эскарийн авиацино хаддаза тIееттачу бомбанех а, ракетех а бевдда, дукхазза а тIекIелдинчу цIенойн подвалаш чохь дIалевчкъина болчу маьршачу бахархойн тобанца цхьаьна наний, йоIIий, герзаш тоьхна йийнера дукха баланаш лайначу вайн республикехь конституционни къеп хIотто баьхкинчара.\nГиначара дийцарехь, салташа тоьпаш тоьхна, байъинчарна юккъехь бара нохчийн къомах болчарал сов, оьрсий а, эрмалой а, кхечу къомах берш а.\nСхьагарехь, доьзткъе уьтталгIачу шерашка йирзина йолу Марем а, кхузткъе уьтталгIачу шерашка яьлла йолу цуьнан йоI Зоя а пачхьалкхана боккха кхерам болуш ю аьлла хеттачух тера ду салташна.\nДуьхьало ян карахь герз доцуш, кIелхьарабовла я таро а, я ницкъ а боцуш болчу зударшца тIом бан атта ма-ду. Доцца аьлча, цаьрца нисделларг а дара оцу хенахь вайн республикерчу дуккха а болчарна тIехIоьттина хилларг. Хилира хийца, нисдан, тодан таро йоцург.\nИштта бохаме хедира оцу башхачу зудчун, Чентиева Мареман, цуьнан доьзалан сирла дахар. Кхелхира цуьнан берриге а доьзал.


ГIалгIайчохь журналисташна динчу тIелатарна бехкенаш жоьпе озор дехарца Петарбухахь хIоттийна пикет, 2016\nНохчийчоьнан дозанехь журналисташна а, бакъонашларьярхошна а дина тIелатар махкарчу бахархоша кеп-кепара тидахь а, хIоранна а хетарг цхьаъ ду: зуламхой леца а беза, царна доггIу таIзар дан а деза.\nВахьид: "Журналисташ кху чу ца бахкийта а, цаьрга болх ца байта а дина хIума..."\nКъилбаседа Кавказехь къаьсттина хьасартне, массо тIегIанахь шуьйра дийцаре дечех ду ГIалгIайн махкара Нохчийчу бахка новкъабевллачу журналисташна а, адамийн бакъонаш ларьярхошна, машен а ягош, лечу хьолтIа бовллалц етта а етташ, кху дуьненахь шаьш кхера а, дага а, шаьш совцо а ницкъ цахилар гайта санна, сел эвхьаза, дера федералан боккхачу некъа тIехь дина тIелатар.\nБакъонашларьярхошлахь хьовха, могIарерчу нахалахь а наггахь доцург стагга а ца волу, аккхаллица доьзна и ирча зулам ГIалгIайчоьнца дузуш.\nБакъонашларьечу «Мемориал» центран декъашхочунна Сокирянская Екатеринина хетарехь, муьлш бу ца хуучу наха журналисташна баьккхина некъахьовзам Кадыровн сий-лерамна эшам беш дина тохар ду».\nЖурналисташ «Ницкъ барна дуьхаьл комитетаца" болх бан баьхкина бара. Коьртачу декъана цо зуьйриг ду Нохчийчохь кIоршаме адамийн бакъонаш талхор. ХIара дерриге нисло мехкан куьйгалхо Оьрсийчоьнан оппозицица Iоттавелла а волуш, Каляпин Игорца юкъаметтиг телхина а йолуш. Цундела наггахь а вац хилларг ГIалгIайчоьнца дузуш». Ишта дIахьедар дина Сокирянскис.\nЦу декъехь цу а, кхечу а бакъонан дайша карлабоху Каляпин коьртехь волчу комитетан офисна тIелетарш дар биста кхаччалц, кху тIаьхьарчу хенахь меттигерчу Iедалхошний, царний юкъахь ирьелла лаьтта юкъаметтигаш. Ахкаме вийла а ца оьшуш, нохчашлахь коьрта хьажам ишта бу: «Федерала боккхачу некъаца динчу зуламна бехке могIарера нах ларар, аьрта, кIорге йоцу хьажам хилар ду.\nЦу тIелатаро гойту бакъдолчунна дуьхе кхиа гIерта журналисташ Нохчийчохь оьшуш цахилар, бIаьрга яхна хIума санна новкъа хилар. Махкахь хуьлуш дерг, махкара бакъ сурт гIардолийла Iедалхошна цалаар гойту цу Iоттабаккхамо».\nКоьртачу декъана ишта ду цу хьокъехь алсамчарна хетарг. Ткъа цхьаболчара, хьулам ца беш, хадам боллуш ала а ца хIуьттуш, билгалдоккху, куьг бехкенаш карор Iедална юьхькIаме хIума хилар. Царех ву Соьлжа-ГIалара говзанча, сенханлера юрист Вахьид.\nВахьид: «Iедало ца дина дер-кх. Шайггара арабевлла лелаш зуламхой бу-кх туьтамIаьжгаш а йоьхкина. Делахь а, динехь а шайггара-м баьхьара бара ала а ду хала цхьана агIор. Хьаъа а динехь а, структураша ара а яьхна Iедал тIаьхьакхиа деза-кх, схьа а лецна гайта беза-кх и нах. Дийцарехь, кIезиг нах а ма бац уьш.\nСуна хетарехь и журналисташ кху чу ца бахкийта а, цаьрга кхузахь болх ца байта а дина хIума ду-кх царна дуьхьала дина. И нах схьа а лецна, Iедало дIагайта деза-кх шен бехк цахилар а, шен аьлларца уьш лелла цахилар а. Мел хан яьлла и тIелатар дина? Цкъа доцург кхин хьахийна а дац цу хьокъехь официала тIегIанахь. ТоммагIа ма ду иза Iедална. Ишта стена Iа? Ца кхета со-м».\nУрхаллехь болчарна а, я къайлахчу сервисан белхошна а хууш хIума а доцуш, арабевлла лелачу ницкъаша деш лору цхьаболчара и тайпа къепедацарш. Иштачех ву соьлжагIалахо Сайтаев ХIарон а.\nХIарон: «Iедалан структураша а, могIарерчу наха а дийр дац и саннарг. ХIара пачхьалкх йохо арабевлла лелаш нах бу, оппозици ю бохуш. Цара дойтур и саннарг. Дийр а ду. ХIинца Iедална коьртаниг хIун ду? Цо ма кхуьъу а сиха схьалеца беза бехкенаш! Стенна аьлча журналисташ а, бакъонашларьярхой а муьлш бу?\nУьш дера бу, миска стаг цхьана иман доцчо хьовзо ваьккхича, цуьнга харцо кхийдош хилча орцах волург ву, хьалха а волий. Цунна тIе могIарерчу стага куьг кховдор дац!»\nЦхьаболчу бозуш боцчу тергамхошна хетарехь, и зулам динарш муьлшша а белахь а, Бакох-Ростов новкъаца, пIелг санна лелаш машенаш а йолуш дина тIелатар Оьрсийчуьрчу хьолан мах хадош, цуьрриг а юьхькIаме боцу, шатайпа гайтам бу.


Охан-бутт 19, 2016\nШема -- ТIеман зударий, 31Заз. 2015\nДаIиш тобнах дIакхеттачу нохчашна юккъехь евзаш йолчу эшаршлакхархо Батаева Аза хилар гIардаьлла.\nБатаева ХIазан, Аза псевдонимца Нохчийчохь хилла ца Iаш, йоллучу Оьрсийчохь а евзаш йолу эшарлакхархо, ша шех Исламан пачхьалкхе олучу ДаIиш тобанах дIакхетта боху эладиттанш лелаш долу дикка хан яра, амма уьш цхьаммо а тергоне ца оьцура, тIаьхьарчу хенахь и зуда цхьанхьа а телевизионехь гуш ца хиллехь, хIетте а наха хIун ду а ца хуург дуьйцуш ма хуьлий, къаьстина, юкъараллехь евзаш йолчу персонех, артисташ хуьлда уьш я телеседарчий, аьлла хеташ.\nАмма кху деношкахь цхьа могIа интернет сайташкахула яьржира ДаIишно яьккхина йолу пропагандин видео. Цу тIехь ша эшаршлакхархо хилла йолу Батаева Аза ю бохучу юхь а, дегI а хьулдина Iаьржа духарш доьхначу цхьана къоначу зудчо дуьйцу, ша хьалха хьерчийначу къиношна ша дохко а яьлла, хIинца Делан новкъахь къахьоьгуш а ю ша Шемахь, бохуш. Насихьат дан лууш ю ша аьлла дIайолаелла цуо иштта дуьйцу аз гIийло бен хьа ца хезачу видео тIехь.\nБатаева Аза: „Айса и КъурIан схьа а эцна, цуо хIун боху хьажча кхийтира со. Цундела айса лелийна болу и иблисан некъ, и эшаршлекхар сайна хьарам дуйла хиинчул тIаьхьа дитина ас. Иза иншаалахI АллахIан дуьхьа. АллахIан дуьхьа динарг цхьа а хIума довш дац шуна. Тахана Шемахь я мичча а кхечу меттехь цхьаъ джихадехь велахь, цуьнан ниIат цIена дацахь, и стаг декъал хир ву аьлла тоьшалла дац шуна“.\n2000-гIа шераш долалeчу муьрехь, Нохчийчохь боьдуш тIом а болуш, Москохах ша Юрий Николаевн исбаьхьаллин ишколехь дешначул тIаьхьа оьрсийн эстрадехь дIатассаяла гIерташ нохчийн Iадаташца ца догIучу кепара эвхьаза духарш а лелорца а, эвхьаза клипаш а яхарца гIарааьллера Аза цIе шена хаьржина йолу эшаршлакхархо.\nАмма, хетарехь, йоккхачу эстрадехь карьера ян ка ца даьллачул тIаьхьа, иза масех шо хьалха Москохахь буьйсан сакъоьручу клубашкахь эшарш лоькхуш лийлира. Цу юкъана араелира цуьнан уггаре а евзаш йолу йиш, цуо оьрсийн маттахь локхуш хилла йолу„Со нохчийн йоI ю“ бохуш рефрен а йолуш. Амма хIинца ДаIишан видео тIехь Аза ю ша бохучу зудчо, эшарш лакхар хьавха, ур-аттала цхьаболчу Iелимнехан иманаш а шеконе дохкуш ду.\nБатаева Аза: „Iелим нах массо а цхьатерра бац. Iилма хиларх ца тоьу, цуьнан дог АллахIо схьадиллина дацахь. Дуьненах Iехабелла, шайн дин дуьненах доьхкина Iелам нах а бу. Цундела КъурIан схьа а эцна, шаьш цу КъурIано хIун боху шу хьаьжчахьана кхетар ду шу“.\nАза ю ша бохучу зудчо къамел дечу хенахь гуш ю иза цхьана таьIначу хIусамехь хилар, уллехь лаьтташ ю ДаIишан байракх а. Умм Катир аьлла ю титрашкахь цуьнан керла цIе яйина, Катиран нана бохург ду иза. Иза къамел дина аьллачул тIаьхьа гойту цуо шен паспорт датIош а, иза герзах йоьттина цхьанхьа машенах яха новкъа йолуш а, Калашников масатоп цхьанна хьежош а.\nИштта цуьнан а, цхьа еха месаш а, маж а йолчу Абу Катир аьлла билггалваьккхинчу стеган сарташ ду ул-уллохь гойтуш. Хетарехь, и стаг цуьнан ДаIишера хIусамда волчух тера ду, цу шинна Катир цIе йолуш кIант а волчух.\nИ ДаIишан видео тIера зуда билгал Аза ю бохург цкъачунна тIечIагIдина дац, хIунда аьлча, цуьнан сибат никъабо къайладаьккхина хиларна. Амма мухха делахь а, иза духхьарниг хир яцара къоначу нохчийн а, кхечу къаьмнех а болчу зударех, ДаIишах дIакхета яхнарг. Цу тобан идеологехь къаьстина зудбераш Iехадала хIун ду-теша? ХIун кардо-теша царна муьлха а синкхетамчохь волу стаг инзара вала декхар долчу къизаллашца гIарйаьллачу террорхойн жIуганехь?\nИ хаттар Маршо радионо джихадизм а, ДаIиш тоба а толлуш волчу Венерчу университетан профессоре Лолкер Рюдигере делира. IИлманчин хетарехь, ДаIишо къоначу нахана, мехкаршна а, кIенташна а, чолхечу хеттаршна атта жоьпаш кхийдош хилар ду коьртачех бахьана.\nЛолкер Рюдигер: „Иза муха ду аьлча, ДаIишо кхоьллина вуно деталашкахь билгалйаьккхина система ю, адаман леламаш муха хила беза бохург дуьйцуш. Къоначарна, къаьстина зударшна гойту цу системано цера дахар цхьана къепене муха дерзон йиш кху вайн къепенейоцучу заманчохь. Иза ду, гарехь, къоначу зударшна ДаIиш томехь хоьтуьйтуш дерг.\nДаIишо царна тайп-тайпан аьттонаш кхийдабо. Масала, турпалхочуьн васт, и зуда турпалхочуьнга маре яха йиш хилар. Хила там бу иштта ДаIишо зударийн къинхетамах пайда эца, цаьрга шун кхузахь мискачарна гIо дан йиш ю бохург а дуьйцуш. Иштта масалаш а девза тхуна, цу Iалашонца зударий Шема бахана. Уьш кхин а дуккха а ду и бахьанаш“.\nДаIиш а, цуьнан агIончаш а толлуш волчу Iилманчина Лолкерна хетарехь, и тоба шен къийсамехь кхиаме мел хуьлу а, цунах Iехалучийн терахь алсамдер ду, хIунда аьлча, уьш кхин дIа а турпалхой санна гур бу къоначарна.\nЦу юкъана, ша шех Исламан пачхьалкхе олучу ДаIиш тобан агIончаш артисташна юккъехь я Нохчийчохь хилла ца Iаш, дозанал арахьарчу вайнахана юккъехь а шорта хилар го хIора кIирнах аьлча санна Австрехь джихадхойн агIончашна тIехь ечу кхелаша. ХIинцале а ДаIишца марзо я гергарло гайтарна чубоьхкина набахтешкахь бохкучу я арахь яккха хан тоьхначу нохчийн къомахчу нахалахь 13 зуда а ю.\nСелхана -- во, тахана -- дика\nТбилисерчу кхело чубоьхкина ДАIИШ тобан агIончаш\nЖихIадхой баржа тарло Европехула\nIама ца туьгурш Iаморхьама\nIамеркин эскархоша тIеман говзаллина Iамор бу юха а Шемара оппозицин декъашхой\nМасса нохчо вахана Европера Шемарчу тIаме?\nБеракема доьхна Шемахь


Абдурахмановс гIо доьху БердакIелара полисхоша бигинчарна\n"Оьрсийн-Кадыровн Iазапхоша дIалаьцначу Ичкерин пачхьалкхарчу" БердакIелахь лецначу кегийрхошна орца доьху вевзаш волчу блогеро, юкъаралхочо Абдурахманов Тумсос Фейсбукерчу шен агIон тIехь.\nМасех де хьалха Грозненск кIоштарчу БердакIелара лачкъийна вигинчу Исраилов Турпалан дакъа кхаарийдийнахь Кадыровн полисхоша дена-нанна схьадеана, яздо оппозиционеро. Полисхойн карахь кхи а оцу юьртара кегийрхой буьсу, царех цхьаъ Арсамиков Шемал ву.\n"Ас дехар до хаамийн гIирсашка а, бакъонашларъярхошка а, гоьбевллачу пабликашка а, оцу сингаттамна орцахвала йиш йолчуьнга массарга а хIара хаам дIасабаржор. Дала гIо дойла оцу кIенташна!", - яздина Абудрахманов Тумсос.\nМаршо Радионо, "Кавказ.Реалии" порталан информацина тIе а тевжина яздира, оршотдийнахь, 23-чохь БердкIелара жимстаг Исраилов Турпал дIалаьцна хиларх а, кхаарийн Iуьйранна, цхьахйолчу ницкъаллийн структурийн декъера ду шаьш аьллачу наха, кIентан дакъа юьрта а деана, гергарчу нахе дIадаларх а.\nИсраилов Турплан дегIа тIехь Iазап латтийна лараш ю. Схьахетарехь, цундела Iедалхоша дихкина кIентан цIерачарна тезет хIотто.\nОцу юкъанна полисхоша БердкIелара кхи вахархо Арсамиков Шемал дIавигина. КIенатн да-нана холчахь ду, амма баьхьаш бац цхьанхьара а орца деха.\n"Кавказ.Реалии" портале бинчу аудихаамтIехь юьртахоша билгалдоккху, байначу беттан чакхенера дуьйнна схьа ду шайн юьртара кегийрхой лецар аьлла. ХIетахь дуьйнна юьртара бераш довш, тIехь ницкъ бой, цIа бохкуьйтуш хьал дара.


Таджик хила хала ду Москох\nОхан-бутт 18, 2012\nОьрсийчоь -- Таджикистанера Москох балха баьхкина болу мигранташ арахьожуш бу цхьана хасстоьмаш бухкучу базаран кертахь лаьттачу лаппагIан корах, 11Лахь2011\nХIара бутт болалуш цхьамоггIа тIелатрш дина Оьрсийчохь Юккъерачу Азера схьабоьвллачу нахана. И бахаьана долуш мел-лаххара а цхьа стаг вийна, масийтта чолакх витина ву. Цу тIелетарийн бухе диллина ду кхечу къаьмнашка цабезам хилар.\nАзерачу мигранташна дуьхьал Оьрсийчохь дIахьуш тIом бу, аьлла, хета бакъонашларярхошна. Кхин баш гIолечу хьолахь бац кхечу къаьмнех болу Оьрсийчу деша а, болх бан а баьхкина болу нах а, шайна юкъахь Кавказера бахархой а болуш.\nКху Охан-беттан 15-чу дийнахь Москохана гена йоццуш йолчу Звенигород олучу гIалахь вийна жижиг духкучу туьканахь киранча болх беш хилла волу Таджикистанера вахархо Пиров Кудратулло.\nКхин а ши кIира хьалха къиза йиттира Москох шен машенахь некъахой дIасалелош къахьоьгуш волчу Гоибов Расулана. Цхьа стаг а, зуда а тIелетта хилла цунна карахь отвертка а, электрошокер а йолуш.\nСайд-Iела цIе йолчу Пиров Кудратуллон доттагIчо дийцарехь, Звенигородехь уьш Iаш болчу цIа чохь электросерло дIаяьлча иза ара ваьлла хиллера, хилларг хIун ду хьажа. ЦIеххьана муьлуш бу ца хуучу наха иза юханехьа чу а теттина, урс диттина цунна. Пиров Кудратуллон дара 32 шо.\n50 шо долчу Гоибов Расула дийцарехь, цунна тIелатар дина кху беттан 2-чу дийнахь. Открытое шоссе олучу урамехь чу а хьовзий, машен сацае, аьлла, дехар а дина, тIехьа хиина Iаш йолчу зудчо электрошокер Iоьттина Гоибовна логах. Ткъа уллехь хиина Iаш хиллачу зудчо бIаьрга отвертка тоьхна. ТIехьа йолу зуда стаг хилла, зударийн духар а доьхна.\nХIинца Гоибов Расул цхьана баьргана са гуш вац. Аьтто куьг дIадаккха дагахь а хилла лоьраш, амма иза къелхьара даккха аьтто баьлла. Чолакх висинчу Гоибовна шена тIелатар дар ша кхечу къомах волун дела дина ду, аьлла, хета. ХIунда аьлча цу шимма хIумма а дIа ца яьхьна цуьнан.\nШа велла моьттуш дIабахана уьш, ша кхетам чохь а воцуш Iуьллуш волуш, бохуш, дуьйцу Гоибовс Би Би Си-на ша еллачу интервьюхь.\nТаджикистанера и мигрант Москох веана хилла кху шарахь Чиллан-беттан 23-чу дийнахь, шен цомгуш йолчу йоIана дарба дан ахча даккха дагахь. Мехах лело машен а эцана, нах дIасалело волавелла иза.\nХьалха цу тайпа кхерам бацара Москох, хIинца хIора денна хеза цхьаъ вийна, я лазийна, бохуш, латкъамаш бо Таджикистанерачу мигранто.\nКарарчу хенахь дарбанцIийнера араваьлла иза. Амма цхьа а кехат дIа ца делла цунна, уьш дарбанцIийне охьавуьллуш цуьнгахь хиллехь а. ХIинца цIа ца водахь, кхин дан амал доцуш висина ша, бохуш, дуьйцу цо.\nГоибов Iиллинчу дарбанцIийнехь Iуьллуш ву гIишлош еш белхаш дан Москох веана волу Бобеков АбдугIани. Цунна а тIелатар дина муьлуш бу ца хуучу наха. Метро чура араволуш цхьана шина стага, тIе е вена, сигаьрка ехна цуьнга. Ша тонка узуш вац, аьлла, жоп деллача церах цхьаммо гайх урс тоьхна Бобековна.\nIаьржа белхаш деш лелаш волу и стаг ца хIутту хIинца шена тIелатар дина ша кхеча къомах волун дела бохуш дийца. Делахь а къамелехь цуьнгара эккха, ша кхечу къомах хилар бахьана долуш цу тайпаниг хир ду, аьлла, хеташ вацара ша, олий. Бобеков АбдугIани а дагахь ву шен даймахка цIа ваха.\nТаджикистанера болх лохуш Оьрсийчу оьхуш болчу нехан терахь алсам долуш ду де-дийне мел-долу. Цхьаболчу хаамашца, хIора шарахь 2-4 миллиард доллар барамехь ахча хьажа до цу наха шайн Таджикистанехь бехачу гергарчу нахана.\nЦу рицкъах вехаш ву Таджикистанехь цхьа миллион сов стаг. Цхьаболчу хаамашца, хIора кхоалгIа таджик ву Оьрсийчохь белхаш лоьхуш а, шайна хилча болх беш а лелаш.\nМигранташ совца ца бо контракт ца хиларо а, болх беза хиларо а, оьрсийн националисташ тIелетарш дар бахьана долуш шайн дахар кхерамехь хиларо а. Амма билггала Таджикистанера гастербайторийн терахь мелла ду хууш дац.\nМаршо Радион Таджикийн сервисан редактор Сафаров ТахIир ву цу гIуллакхана терго еш. Официала кепара 800 эзар стаг ву, бохуш, дуьйцу цо махках ваьлла Оьрсийчохь, коьртачу декъана, Iаьржа белхаш деш лелаш.\nСафаров ТохIир: Официалан терахьашца, Оьрсийчохь болх беш ву 800 эзар гергга таджик. Кхечу терахьашца уьш цхьа миллион бу. Коьртачу декъана и нах г Iишлош еш болх беш бу. Цигахь царна луш долу алап дукха ледара ду. Цхьаболчарна и ахча а дIа ца луш дуккха а хан йолу.\nТхоьга телефонехула дуьйцу наха шайна алап схьацало бохуш. Царна юкъахь бу 8 баттахь кепек эцанза болу нах а. 100-200 эзар стаг цигахь бакъо а йолуш болх беш бу. Вуьйсаш 700-800 эзар стаг, цхьа а кехат а доцуш, къахьоьгуш бу. Церан бакъонаш къаьсттина алсам талхош ю.\nСафаров ТохIира дийцарехь, вуно онда бала ловш бу Оьрсийчу, ша аьлча, Москох болх бан оьхуш болу церан махкахой.\nСафаров ТохIир: Дахаран хьелаш церан инзаре вон ду. Цхьаберш подвалаш чохь бехаш бу. Шайгахь кехаташ далахь а, арабовла кхоьру хуьлу уьш. ХIунда аьлча полицин белхахо тIеIотталахь цаьргара вуьшта а къезиг долу ахча дIадоккхур ду.\nЦулсовнаха, уьш арабовла ца баьхьа, националисташ бахьана долуш. Даханчу шарахь Оьрсийчохь вийна 700 сов таджик. Таджикистанерачу Iедалийн векалша дийцарехь, царах 200 стаг вийна националисташа.\nМоскох, масала, кхин маьршша лелар долуш бац Кавказера схьабоьлла болу нах а. Цхьаболу нохчий а хуьлу Iедалан белхахойх ийзалуш, бохуш, дуьйцу Коммерсант газетан корреспонденто нохчийн вевзаш волчу журналисто Мурадов Мусас.\nМурадов Муса: Кхузахь бехаш дуккха а нохчий бу. Тайп-тайпана лелар а ду церан. Милцоша кехаташ хаьттича иза бале долуш берш дуккха а бу. Со санна волчуьнан а, сан а лелар гайтам бац. Кхузахь гIалахь цхьаъ иккхича чIогIа ийзалуш, Iедалан белхахой бу бохучарах гIеххьа кхоьруш дуккха а вайн къомах болу нах бу кхузахь.\nСкинхедаш олуш болчу наха а, националисташа а тIелатарш деш болчу нахана юкъахь вайнах дукха бац, амма цуьнан бахьана царах къахетар дац бохуш дуьйцу Мурадов Мусас.\nМурадов Муса: Цу тIелетарш ловш болчарна юкъахь нохчий дукха бац. Нохчех цара къинхетам бо, нохчий царан дукха беза, аьлла, дац аьлла хета суна иза. Юьхь тIе хьаьжца, уьш кхечу къомах хилар дукха гуш ца хиларца дуза аса иза. Дукха хьолахь Азера схьабаьхкина нах,таджикаш а, эрмалой а, уьш хьулу-кх и бала хьоьгуш берш.\nХIара шо долалуш Таджикистанан миграцин сервисо дIахьедар дира, шайн махкахошка вон хьежар хийцар Iалашонца леррина центр кхолла дагахь ду шаьш, аьлла. Душанбехь дIахьедарш до цу Iалашонца Оьрсийчурча националистийн тобанийн лидерш шайн махка кхайкха дагахь ду шаьш, шайн культура царна йовзийта, бохуш. Амма мелла гIо дийра ду цу гIулкхо, кхечу къаьмнашка цабезам хилар гайтар шайн политика а йина, лелаш болчу нехан ойла хийца, хууш дац.\nКхин цхьа хIума а ду. Цхьа шо сов хьалха Оьрсийчурча Левада-центро Оьрсийчурча бахархойшна юкъахь таллам бира, муьлха къаьмнийн векалш чубита мегар дац, аьлла, хета шуна, аьлла, хаттар а хIоттийна.\nШу хIинцале а кхетна хир ду уьш муьлаш бу. ХIа-хIа, таджикаш бац! Кавказера схьабоьвлла болу нах бу. Уьш цабезаш, царна дуьхьала болчу нехан терахь алсам ду, кийтахошна дуьхьала болчу нехан терахьелла а. 100 процентах 37 процент.