некъа - Synonyms of некъа | Antonyms of некъа | Definition of некъа | Example of некъа | Word Synonyms API | Word Similarity API\nTop 10 similar words or synonyms for некъа\nTop 30 analogous words or synonyms for некъа\nТӀемало Тlемало — (, ) мехаза я маьхза цхьана Iалашонца кара герз а эцна, тIамна я дуьхьалонна араваьлла волу стаг. Иза хила мегаш ву цу некъа тIехь ша цхьаъ я тобанца цхьаьна.\nМухьаммад Пайхамар хила Дала мел хаьржинарг а шен-шен заманахь жа дажош хилла. Мухьаммада а дажийна жа. Цара нахана тӀехь Ӏуналла дале, Дала уьстагӀашна тӀехь Ӏамош хилла уьш. КӀеда, мерза, оьзда, гӀиллакхца хила а, нахана шаьш хьоьхучу некъа тӀехь уьш нийсонца хилийта а.\nНохчийчуьра олхазарш И тайпа аьрзунаш ю Европан декъехь а Къилбаседехьа Ленинграде а, Рыбинске а, Казани а кхаччалц, Сибрехьа къилбаседа-малхбузехьа кхаччалц болчу мехкашкахь а, Юккъерчу Азехь а, Кавказехь а, Закавказехь а, дозанал дехьа къилбехьа Европехь а, Африкехь а къилба-малхбузехьа Азехь а. Вайн Нохч-ГӀалгӀайн республикехь и тайпа аьрзунаш ю ламанца а, лаха аренашкахь а, хьаннийн хотешкахь а, хин тогӀешкахь а. Баннаш нилха синтарш а дохкуш, диттийн баххьашкахь до цара. Цхьа хӀоа до апрель я май баттахь. Иза кӀай хуьлу. Тойна 45 дийнахь доккху. КӀорни хӀоьачуьра схьаяьккхинчул тӀаьхьа шиъ бутт баьлчи, тӀемашца гӀотту. Ядар атта ду цуьнан. ХӀаваэхь тӀам ца ластош готуьйсу цо. Ижонна лаьтта охьа хьоьжуш, тӀемаш а лестош, цхьана меттехь лаьтта иза. ТӀома гӀаьттина иза йоьдучу хенахь, дика го некъа тӀехь Ӏаьржа томмагӀ. Екаран аз дахдеш ду. Масала, иштта «хиий-о». Цуьнан коьрта даар лаьхьарчий ду. Наггахь моьлкъа а боу цо, пхьид а йоу. Уьш кӀезиг хиларна ларо езаш ю.\nНохчийчуьра акхарой Дечке воьдучу стагана хьуьн чухула боьдучу некъа тIехь Iаш ча гина. "ДIаяла цигара, сайн гIуллакхе дIавахийта со!" олуш хилла стага, цунна адамийн мотт хууш санна. Ча, "ахьа дуьйца- хьаха бацара суна" бохуш санна, шек а йоцуш, гай ьоькхуш Iадда Iаш хилла. Шена цигахь Iен кIор- ча. Стаг доьхьал кхетчи, ведчи а вала меттиг боцуш , цунна тIе ца кхеташ, меллаша тIех а яьлла рчу когаш тIе ира а хIутту ча. ИрахIоьттича за. Хьалхарчу когашца хIума хьала а оьца, чано. Ча стомма ю, цIога доца ду цуьнан, бо- партала ю. Цхьана кхерамо меттах ца йок- йисчи меллаша ду чанан болар. Сих-сиха сеца шена напгIа лоьхуш. Кхин долчу цхьана а хIу- цунна. Бакъду, цхьа кхерам тIехIоьттича, я адаман хьожа кхетчи, мара ирах а бохуьйтий, хьожа йохуш лаьтта иза, корта дIай-схьай а хьийзош, и хьожа муьлхачу агIонгахьара схьаеттало хаа гIерташ. Жимма а шекъялла, таллархо герга гIертийла хиъчи дIаэккха ча. Ядар кхисса а луш жимма пурх а йоьрзий ду цуьнан. Амма ведчи тIаьхьа кхиалур воцуш чехка йоду иза. Шена цкъа топ тоьхчи, шозлагIа тоха ца кхуьуьйтуш таллархочунна тIекхета иза. Мел лекха хиларх дечигана тIе йолу ча, лахарчу гIодца схьалаца генаш дацахь а. Хи чохь мека дан а хаьа цунна. Мел шуьйра хиларх, неканца хих дехьа а йолу ча. Гурахь ерстича хи чохь кест-кеста луьйчу иза. Гуьйре шелъелла хи тIехь ша бичи и ша бохабой а луьйчу. Хи чуьра чIара а лоцу цо. БIаьррасил а, лерган самол а чIогIа ду цуьнан, хьожанца билгалонаш хаар. Мох болчу агIор стаг цхьа километр генахь хилчи а, хьожа кхета чанна. Стаг гучу а валале цунах къаьхкий яда а йоду. Шена татанаш хезчи уьш цхьана а хьесапе ца хета чанна, ша хьожанца хIума къасто Iемана хиларна.


Халкъа духьа — Сердало\nШий сакъерда а луш, шийна болча чама хIама леладеш вола саг цхьаболчар къоабалвеш а кхыболчар къоабал ца веш а хул. Бакъда дерригача халкъо къоабалваь тIаийцача саго деш дар шийгахьа пайда дукхагIа болаш а, беркат доккхагIа долаш а хул. Иштта да меттацара а, литературацара а, культурацара а хIама. Вай къамо даьча ца Iеш кхыча халкъаша а сий деш, геттара цар кхоллам дукха безаш тIаийца йоазонхой хиннаб вай къаман. Тахан а ба цу тайпара йоазонхой шоай ма даггара къахьегаш, вай литература дегIадоаладеш, дийна болаш вайна юкъе бахаш а болаш. Бакъда, нах дешара дукха тIера бац.\nТхьовра денз хьабаьхкача вай къамах болча наха йоазонхоех хьалхара Халкъа поэт аьнна цIи кхаьчар Яндакъонгий Хамархий Джамалдин ва. Цунгара хьаболабенна иттанел дIатIехбовлалца ба вай къамах бола йоазонхой цар хьинаре къахьегарах паччахьалкхено халкъа йоазонхо яха цIи енна. Нохч-ГIалгIай халкъа йоазонхой: Яндакъонгий Джамалдин, Боканаькъан Ахьмад, Базоркин Идрис, Озенаькъан Салман, Чехканаькъан СаIид. ГIалгIайчен халкъа йоазонхой: Вешкаранаькъан Мухьмад, Гаьгенаькъан Гирихан, Хамхой Ваха, Пхьилекъонгий Амир, Дидиганаькъан Раиса, Пхьилекъонгий Махьмад-СаIид, Льянанаькъан Марем, Горчхананаькъан Бадруддин.\nВайна ховш ма хиллара укх деношка ГIалгIайчен 26 шу далар дездеш хилар вай халкъ. Цига из цIай дIахьоча, цхьацца толамаш дахар бахьан долаш Мехкдас белгалбаьхар дукха нах. Иштта белгалбаьхача наха юкъе вар Горчхананаькъан Хасолта Бадруддин а. Цун еннай ГIалгIайчен Халкъа йоазонхо яха еза цIи.\nБадруддина йоазон тIехьа къахьега дукха ха я. Йоазонхо хиларал совгIа гIалгIай мотт чура денз бовзаш хиларах хьехархо волаш а дукха болх баьб Бадруддина. ХIанз енна ер цIи а йоацаш 2007 шера «Заслуженный работник Культуры» яха цIи еннай цунна, из доацаш кхы а дукха толамаш да йоазонхочо даьха. Цудухьа дIахо дода тха къамаьл да вай метта а, литературан а, йоазонхой а хьал дувцаш Бадруддинаца цхьацца хаттараш доашхаш. Аладеза Бадруддин «СелаIад» яхача журнала керттера редактор волга.\n— Тахан вай литература хьал мишта латташ санна хет хьона, малагIча даькъ тIа да из?\n— Хьал дика а дац, кхы геттара во а дац, Илез. Цхьа ха яр вайна, шера цхьа книжка а ара ца доалаш, журнал а сецадар. Цхьа берий журнал дар арадувлаш, из а Майсигнаькхъан Саламхана хьинарах дисадар, болх юха ца соцабеш. ЧоагIа чоалхане ха яр из, къаьстта вай мехка́. Хувцаенна общественно-политически формаци, Буро магIа хинна тIом, нохчашкахьара тIемаш, бIаьш эзараш бахачара беха лела нах, даггара михьаръяьнна хьувза, когаш тIа отташ латташ йоагIа, рынкацара экономика; хьавIаштIехьйоаккхаш латта вай паччахьалкхе. Вай боккхагIбола йоазонхой дегах а вахарах а из шейола халонаш чакхъяьлар. Иштта хала ха латташ хьадера вай литература 2000-лагIа шераш доладаллалца. Цул тIехьагIа вай Правительствос яьча постановленех хьахилар, (юхакхоллаш санна, хьайир) вай кепайоазон изданеш: газеташ Сердало, ГIалгIайче, журналаш СелаIад, Литературни ГIалгIайче. Цу белхо нонагIо тоадир гIулакх. Къаьстта журналий гIулакх тоаделар – уж паччахьалкхен субсиде тIа даьхар, хан-ханнахьа арадувла доладелар. ХIаьта книжкаш а кастагIа арадувла доладелар. Из технически гIирсий оагIув я. ХIаьта кхоллама оагIонгахьа бIарглакхар дича укхаза а хувцамаш дукха хиннад. Советий хана соцреализма метод яр дукхагIболча йоазонхой кхоллама кIийленга латташ хиннар. Цу хана сенах язде деза а, сендухьа язде деза а, сенна адам шоай произведенешка тIахьеха деза а ховра йоазонхошта, коммунистий парте хьхьалхадоахар из. Йоазонхой болх а уж шоаш а культурни авангард яр. Цхьацца кхоачамбоацараш цу методаца хиннадале а – цу замалахьа яздаьча гIалгIай йоазонхоша йитар йоккха тIехьле я вай къаманна. Цунца цхьана, цу соцреализма́ оппозице латташ бола йоазонхой а бар вай литературе къахьегаш, къаман вахара дух лехаш бола йоазонхой, масала Чехканаькъан Капитон, Хьоашалнаькъан Iаьла, Албакхнаькхан Жабраил, кхыбараш.\nВешта аьлча, сенах язде деза а ховра цу хана йоазонхошта, Iояздича из арадаргдолга а ховра, соцреализмана геттара дуттара из деце. Де́шаш нах а бар уж книжкаш, дукха беце а. Из зама дIаяьннай. Цу замалахьа къахьийга йазонхой а бакъдунен чу дIабийрзаб, наггахьа саг мара ца вусаш, ханна боккхабараш а, ханна дикка зIамагIбараш а. Дукха цIераш яха езаргья вай, уж берригаш а хьоахабе делча: Озанаькъан Салман, Базоркин Идрис, Боканаькъан Ахьмади, Ведажнаькъан Ахьмади, Пхьилекъонгий Махьмад-СаIид, Чехканаькъан СаIиди, Ювсапи, Гаьгенаькъан Гирихан. ЗIамагIболчарех: Хьоашалнаькъан Iаьла, Ахилгнаькъан Микаьил, Вешкарнаькъан Мухьмад, Хамхой Ваха. Боккха низ ба укх шерашка вай литература чура дIабахар. ХIаьта хьатIахинна низаш иштта доккхий низаш дац. Царна юкъе сона кхаъ хинначарех Коазой Iашат я, тахан дукха хьоахаеш а яц цун цIи.\nКнижкаш арадувл, бакъда хила безача боараме дац уж; шоай чулоацамга а кепатохарга а хьежача. Укх тIеххьарча шерашка арадийннача книжкашта йдейно-художественни боарам, цар мах ишта е вошта хилар цIенхаштта тохкам, обзор еш хайра саг вац. Е художественни направлени малагIа я, фуд цо кхайкадер – из хIама теркалдеш дац. Из тохкача доацача халача хьал тIа да тахан а вай литературагара хьал. Йоазанхошта шоаштта дисад литература деррига а – Iо а Iайха язде, ара а Iайха хеца, дIа а Iайха дохка, деша а Iайха деша, яхача кхаьчад из хьал. Даь Iунал доацаш дисад из гIулакх, хIаьта да́ отта дезар Iаьдал да. ЛерттIа дола литература наггахьа йолча замалахьа, наггахьа долча къамий мара хиннадац, ахчан пайдо леладеш. Тахан а дац, англо-саксоний къамаш дахача мехкашка мара. ХIаьта вайдар хиллане а хила йиш йолаш дац. Цудухьа Iаьдало йоакхо ца яр укх метте – литература эшаш дац яхача къамаьла́ нийсса да. Амма сога хаьттача литература а, кхыдола дуккха хIамаш санна эшаш да, хиланза дарг а доацаш. Йоазонхой къахьегам ба, кхы мел дар дIадаьлча а, мотт дегIабоалабеча, общественни уйла вIаштIехьйоаккхача, театр, иллеш дахара культура дегIадоайгIача бухе латтар. Культуре базови хIама я литература. Дувца дукха да, сов дIаьхлургда вай къамаьл.\nЦкъа «Эздел» яхача культура центре, вай цхьана ма дарий цига, цхан зIамсага аьлар, ахчанга-бохчанга а ца хьежаш, йоазонхо, ше йоазонхо вале, яздеш хила веза. Из гIалгIай литература́ зене къамаьл да. Йоазув Iалаьмате дукха ха а низ а дIаозаш болх ба. Исбахьален йоазув – кхерий тIа даьчул а чIоагIагIа дола къаман духовни портрет да. Из къахьегам Iаьдало ахчанца новкъостал деш ца хуле, дIагIоргбац. Вай мехка, книжкаша йоазонхошта сискал Iалашъялла дукха бац книжкаш дешараш. Аз яхац, цунах йоазонхой бIаьхий бе. Аз яхар да, къахьегамах доагIар дIадала деза. Вай метта а литература а хьал тоадар вайна дезе, Iаьдал вай литература́ йоакхо еш хила деза. Из йоакхо укх 26 шера кIезига йолаш вай хьадоагIаш а да. Дукха дийцад из, дIахозаш а дац. Эггара цу юкъе лоархIамегIадар да Йоазонхой союза эшачунга хьажари, книжкаш арадаха издательство хилари, лерттIа йола гонорар Iооттаяри. Вай гонорарах цхьа постановлени я, 2000-ча шера араяьнна. Цу хана, 1500 сом прозаца язъяьча авторски листах (40 эзар хьарак да уж) лулда, хIара шера из мах индексаци еш а хилба аьнна, латт цу тIа. Из постановлени дагайоагIаш саг сох кхийттавац.\nТахан дукха керда йоазонхой ба Йоазонхой союзе хьачуийца. Цхьаццаболчар цар болх кIезигбе гIерташ къамаьлаша ду. Уж къамаьлаш, де хьакъ дола къамаьлаш дац. Болх эсала хете, карта миIингашкара къамаьлаш а дита́, хIанад ер иштта? Фу эш шоана? Ер дича, ер вIаштIехьдаргдарий шун – иштта хила деза къамаьл. Из деррига а хьавIаштIехьдаьккхача, да́ха мегаргда бехкаш. ХIама тоадалар дезе, ях аз. ХIаьта футтаройна ала безам болчун баге-м соцалургяц.\n— ТIехьарча хана метта хьал дувцаш, цунгахьа цхьацца хувцамаш юкъекхувлаш нах ба. Хьога хаьттача вай мотт бизза латтаргболаш мишта дашха йиш яр уж чоалхане хаттараш?\n— Меттацара гIулакх тахан чIоагIа эсала латт. Из дуккха а оагIонаш йолаш болх ба. Вай цкъа а шозза а яхар мо, овттаяь паччахьалкхен программаш яр. Цига яздаь хиннар ах хьадича а, наьха санна тоалургдар гIулакх. Эггара доккхагIдар да, нах сомабоахилга. Вай багах лебу мотт чIоагIа телхаб. Са дас-нанас ишта бувцац из. Цар ханара болчар а бувцац. Долче, тха ноахал да из талхийтар. Из а ши-ша хинна хIама дац. Эрсий меттала дешар чакх а даьккхе, балха долх вай. Массанахьа мел лелар эрсий мотт ба. Таханарча заман гIирсашца хоттабенна бац вай мотт, тхьоврача заманца хоттабенна ба. Цу заманца цхьана аратотташ а латт. Из ара ца таттийта вай доахке, таханарча гIирсашца хьахотта беза из – ишколенца, офисашца, производстваца, газеташца, телевиденеца, делопроизводстваца. «Модз, модз» яхарах баге мерзлургьяц, меза Iаг багаболлалца. Из кхетаде деза наха, ба́хача наха. Вай воаш метта тIа ца дерзе, арахьара саг воагIаргвац вайна из вIаштIехьбаккха. Вайна Iаьдало йоазув хьадаьд цхьан хана, ишколаш яйтай, учебникаш дайтад. Вай воаш а хила деза хIанз цу мел долчунна уйла еш. Вайна къаьстта метта институт а езар. Дукха Iилман оагIорахьа тахка, тоаде дезаш хIамаш да вай меттаца. Метта политикаца вайна хьалхашка латтар да – метта модернизаци яр. Из фу яхилга да? Из да, тахан мел йолча таханарча заман формашка бизза мотт чуба́ккхари, иштта йола функцеш лелае могаргдолча хьалаш тIа из баргболаш, дегIабоалабари, тахкари. Из хьа ца дой, вай мотт бовзаргбоацча баргба, цхьа бIаь шу кхы далалехьа.\n— Бадруддин, мел болх ба хьай кхоллама тIехьа Iа исбахьален литературе къахьегаш баь?\n— Со язде волавенна дукха ха я, хьадаьчун кIезигалга хьежача. Таханара зама йоазона дуттара зама я массе а оагIорахьара. Вайцига хIаьта а я. Йоазув деш волчоа сина сатеми корта паргIата хилари эш. Уж шаккхе а доацаш да. КIезига яздаьд аз, язде дезачунга хьежача. Бакъда айса яздуча хана дика язде хьежав со, дукхагIйолча хана.\n— Бегашта мо дувцаш цхьа хIама да «Серадло» газетах Iа «Боадоло» аьннад яхаш, бакъда сона сайна хеза дац из. Фу бахьан дар из ишта алар, бакъдий из? ХIаьта хIанз «Сердало» гIалгIай меттал язде дола ма деннадий цхьан оагIон тIара шоллагIча оагIонга а кхувдаш, фу хет хьона цох хIанз?\n— Аз «Боадало» аьннадац, дагадагIац, иштта аьннадий. Аз тилла цIи «Светало» яр. Бахьан дар, гIалгIай мотт цига кIезига хилар. Яздеш-м хьалха а дар из, цхьацца улх хулар цун гIалгIай меттала. Сона дезар-м деррига а газет гIалгIай меттала хилар дар. «Сердало» цхьа моллагIа йола издани яц вай къамана. ГIалгIай меттала публицистика стиль еррига а Сердало газете хьаяь а цо дIахьош а яр хьалха. ГIалгIай журналистика пхьоалле а яр из, деррига гIалгIай меттала арадувлача хана. ГIалгIай йоазон юхьиг а литература юхьиг а цу газета сердалонца хьахинна я. ХIаьта вай гIалгIай кхоллама а Iилман а интеллигенци чулесташ хинна кхуврч а бар из. Тахан из деррига а ца хулача кхоачаш, дIадаьнна латт. Из еррига йоазон ганз йоаяьй вай тахан. Мичаб вай корректораш, редактораш, гIалгIай меттала язду журналисташ? Коммунистий Iаьдало кхебаьраш дIабаьннаб, кердабараш хьалкхийнабац. ХIана кхийнабац? Шоаш эшаш хиннабоацандаь. Сона а са мугIарах болча наха а тахан эшар из тайпа газет хилар. Iоха а, дагавала а, саготалла йистхила а, вай къаман юкъара долча хIамах дагара-дистара ала а да моттиг хулар цох тIаккха.\nИштта дола «Сердало» а, журналаш а, издательство а хилча, цхьа кхотаче хулар цох, кхетаче а хулар. Из во хьал селхан-тахан хьаэтта дац, газет эрсий меттала материалаш етта доладелча денз хьадоагIаш да из хьал иштта. Ший меттала газет хилар — къаман герб, гимн, байракх хилар мо хIама да. Цудухьа, иштта тесса вайцига из гIулакх дита хиларах чIоагIа тамаш а ю аз. Цунга хьежжа да вай дIахо мел дар а – школашкара учебникий гIулакх, художественни изданешта кепатохар – къаман культурера базови мел дола хIамаш. Тахан газетера гIулакхаш кIеззига дикагIа да. Бакъда из тоаденнад а ала йиш яц, ши оагIув араювле а, кхоъ ювле а. Боад кIеззига айъеннай, бакъда дIахо фу хургда хац. Бокъонца, деррига а гIалгIай меттала даллалца, массаз эрсий мотт болчахьа «Iочухехкалургда» «Сердало».\n— Дала гешт долда царна, хьалха хинна дIабахача вай цIихезача йоазонхоша шоай исбахьлен кхоллама йоазол совгIа кхы а дукха статьяй хьисапе йоазош дора «Сердало» гезете, хIаьта хIанз тигац йоазонхоша язде. Сенца дувзаргдар Iа из?\n— Уж кхыча заман кIантий бар, из царна эшар. Аз айса а язйора цхьан хана тоъъала статьяш, дукхагIа меттах, литературах яр уж. Кепайоазув советий хана лоархIамегIа дар телевиденел. Сога хаьтттача, тIехьленга диллача, тахан а да из лоархIамегIа. Зама хувцаеннай. Советий хана-м декхарийла а бора йоазонхой. Тахан еррига духовни оагIув бусалба дешар дийшача нахага я, царга ладувгI наха. ХIаьта еррига творчески оалача интеллигенцех маргиналаш хьахиннаб. Газета хьалха общественни трибуна яр. Тахан Iа цу тIа аьннар теркалдеш саг вац. Къаман интеллигенцех болча нахах газета ше а дац дукха яздеш. Хьалха «Сердало» редакци йоазонхой чулесташ а цар чам латташ а фусам яр. Газета болхлой шоаш йоазонхошца кхоачарле ца хилар а хила мег укх юкъе. Вешта, вай общество а дукха кхотаенна яц тахан. Шевар цхьацца-цхьацца ваьнна ва вай. Дийша нах шоаш ба, йоазонхой шоаш ба, иллеш доахараш шоаш ба, актераш шоаш ба, хьакимаш шоаш ба. Общество яц, корпорацеш я, цхьа ший тайпара йола. Къаман кхоллама интелигенце гIулакх чIоагIа мелденнад. Цар хьадаьр а е де дезар а дукха теркалдац, цар оаз хозаш яц, цар йоакхо кIезига ю. Цхьаькха а да. Вай массехк шу хьалха чакхдаьннар во зама яр – теракташ, спецоперацеш. Сона цох мадарра ала хац, бакъда хьалха хинначоа юхе наьха санна хувцаеннай вай общество.\n— ХIанз къамаьл кIезига кхыча апарах дерзадаь, хьа кхоллама хьакъе хаттар оттадергдар аз. Масса книжка да хьа драматурги а, поэзи а, пьесай а даькъе арадаьнна? Кхы дIахо яздеш вий хьо, каста араяргйолаш хIама йий хьа?\n— Книжкаш дукха дац. Кхоъ да са арадаьнна книжка, коллективни сборникаш ца лаьрхIача. Стихаш тIайолаш цаIи, дувцараши пьесаши йолаш цаIи, кагий пьесаш тIайолаш цаIи. Дуккхача шерашка къахьегаш, тIаводаш-тIеравоалаш 2003-ча шера денз оттадеш да, са гIалгIай метта лугIат а. Из хала а боккха а болх хиларах, цунах догъиккха айса из Iокхоссар кхераш, аз хьалха хьоахабаьбац из болх цхьаннахьа а. Цунцара дукхагIбола болх баьннаб, хIанз а дукха болх бисаб, бе безаш. Цунах ваьллав со дукхагIча даькъе, тIеххьарча шерашка аьлча а, 2012-ча шера денз. Цхьабола са новкъостий раьза а бац из болх аз беш хиларах. Говзаме йоазонаш дича бакъахьа дар Iа, йоах цар. Мичча беса дале а, цкъа дIалоладаьр чакхдаккха ма дезий. Хьа мел даьр дов хьа, юхедисар чакх ца даьккхача.\nТахан арадаккха кийчдеш берашта язъяьча стихай книжка а да са, дукха сома доацаш. ХIаьта, Дала аьннадале, гурахьа премьера хила езаш я «Ганз» яхача са пьесах оттаяьча спектакла. Язъе лаьрхIа цхьацца пьесаш а, кхыдола йоазонаш а да.\n— ГIалгIай дешархошта чIоагIа дег чу дужаш хоза хийтта дувцар да хьа «Анзор» яхаш, хьона хьайна малагIа хьай кхоллам хозагIа а дикагIа а хет?\n— «Анзор», аз сай 18 шу даьннача хана яздаь дувцар да. Сона сайна дикагIа хетачарех да «Метаморфоза», «Сом», «Чоалдара Зарахмат», «Овтий бекхам» яха дувцараш, цхьайола пьесаш. ТIеххьара ши дувцар дIаяхача замах яздаь да, фольклорни стилистика́ тIатайжа. Сенах да уж? Вай литература, ше хьакхоллаелча денз, дIаяха зама – Iадатий боад я, кердадар деза, керда турпал веза, эбаргаш безац, къоала уха кIантий безац, яхаш хьаенай. Цу хана цхьа ший бакъдар шийца долаш а хинна хила мег из тайпа кхетам. Бакъда тахан сов гаьнадаьннад вай воай къаман мел долчох, оамалаш а мотт а хувцабеннаб. Цудухьа, цу заманцара сай тахан бола чам, цу замалахьа лебаьча метта морзонаш хьахьокха гIерташ яздаь дувцараш да уж. Идеализаци а я цу чу. Реализм яц из, романтизм я. Вай Тхьовре, идеализаци а еш, хьахьокха гIерталга санна хIама да из.\n— Яздаь книжкаш да тхога яхаш, царна кепа тоха аьттув боацаш йоазонхой ба вай, фу хет хьона цу гIулакхах? Вешта, Iа Iайха хьай книжкашта мишта кепатоха?\n— Са книжкаш чIоагIа низкъала дийннад ара. Со 1980-ча шерашка денз литетаруре дIавайза, сох цхьа хугйола дегаондало лоархIаш хинав.1992-ча шера, гIалгIай редакци Шолжа-гIалий тIарча издательствера дIаяккхарах, ара ца доаккхаш, юхаделар са дувцарий книжка, цига гIалгIай редактор висавацар цу хана. Цул тIехьагIа,1996-ча шера денз, цкъа-шозза хьежар со из арадаккха. Бакъда из 2007-ча шера мара арадаланзар. Аз цIаккха а дийхадац книжка арадаккха ахча, из Iаьдала ахча деце. Са духхьашхара книжка (стихаш) Къаман библеотекас арадаьккхад 2001-ча шера. ШоллагIдар «Сердало» яхача издательстве даьннад. ХIаьта кхоалагIдар (Кагий пьесаш) вай Культура министр йолча ГIазднаькъан Марета даьча новкъасталца даьннад. Книжкаш арадахара гIулакх тесса леладеш да. Бакъда со уж арадахара цIаккха а сагото еш хиннавац, сона дукхагIа дагадаьллар да, укх чоалхане хьайзача замалахьа сайна ма хетта язде паргIато ца хилар. Вай хьаяь редакционни совет а яр, книжкаш арадахара хьакъехьа гIончалла отта. Дукха доккха хIамаш а дацар цига эшараш, из болх Iаьдало вIаштIехьбоаккхаре, дика дараш арадаха а, эсаладараш тоадайтар духьа яздаьчунга юхадала а аьттув хургбар.\n— «ГIалгIайчен Халкъа йоазонхо» яха цIи ма еннайий хьона дукха ха йоаццаш, Дала беркате йойла хьа из, вай мехка халкъан вахар тоалургдолча оагIорахьа къахьега аьттув балба хьа. ДIахо йодача хана, хIанз из цIи лелаеш хье хилча, литературе мишта къахьега деза Iа а, иштта из цIи лелаеча кхыболча йоазонхоша а?\n— Баркал, хоза ловца ба Iа баьккхар. ЦIи йоккха я еннар. Баркал хилда сона из яла дагадехачунна а из хьаенначунна а. Сайна из йоагIаш еннай аьнна хеташ а вац со. Декхар IотIадуллаш цIи я из. Бакъдар аьлча, сона хац дIахо мишта хила веза. ДIахо бергболча балха лораш да са тоъъала, даьха. Из цIи яллал ва-кх ер, аьнна, наха меттадале, дIаяхьа а вIаштIехьдала мег са. Кхы се мишта хилеи, мишта лелеи веза-м хац сона, хьалха хиннар волаш дIаваха ца хьоже. Дикка уйла е еза цу белха́ (велаш).\n— Метта хьаькъе цхьацца балхаш деш, къахьегаш болча нахага фу аргдар Iа, къаьстта шоаш цох кхете а ца кхете а, шек боацачарга?\n— Нийсса Iоязде а ца ховш бола кагий нах, цхьацца, вIалла вай хиннадоаца, дешаш вIашагIдехкаш а, доаржадеш а моттигаш нийслу Интернете. Ишта из леладой а, цхьаннахьа доацаш довргдац цар къа, цхьа хIама Iома ца деш, е, тIехьагIа цIенхаштта болх бой, шоаех вай метта́ цхьа беркат хьа ца доалаш бусаргбац уж. Вай меттаца цар чам хилар а бала хилар а да из деррига а. Уж тайпа нах эшаш ба вайна. Цхьа ловзар мо хIама да из… Зе даргда аьнна хетац сона цунах, пайда мара. Мотт шаьрбе, йоазув Iомаде гIертачарга аз аргдар – хIара дийнахьа тексташ Iоеша, вай меттала язъяь тексташ. Дошлоргаш тIа гIолла атта мотт Iомабе ма гIерта, Iоеша гIалгIай йоазонхой произведенеш, Литературни мотт хьабераш йоазонхой ба, Iилманхой бац. Цу книжкаш тIа ба шоана, вай дIабахача боккхача наха лелабаь мотт, ше ма барра.\nЕррига цхьалхаяьккха еце а, вай грамматика я, орфоргафи я. Цу тIа латта деза вай, цунна Iилманхоша хувцамаш дилцца. ХIаьтта воагI-воагIачо шийна хет-хетар леладергдоацаш, метта́ доал деш цхьа орган хила еза. Цо тIахьожам лоаттабе беза йоазув нийса леладара. Йоазув цIенхашта болх ба. Ши-ша́ лела дIахеца йиш яц из.\n— Баркал хилда хьона, Бадруддин тха хаттарашта жоп даларах. Болх беркате хилба.\nМллаг1а вале а деш дола х1ама ше фу де воал а ховш саго хьадеш хилча цох ч1оаг1а боккха пайда боал. Моллаг1ча оаг1орахьа бале а къахьегамхоша хьадаьр даха дус. Цудухьа т1ехьа т1акхувш доаг1ача ноахала даха дусаргдар цар вахара 1алашо маьршача наькъашца хургйолча тайпара долча къахьегамий дукха мах ба. Теша шва со, иштта из хургдолаш къахьега вай кийча да, аьнна.\nЛорабе вай дезал →


Лекъаш яц вайнехан барта кхолларалла\nКомпьютеро карладаьккхина дахар - шарж\nЗабар адамашна шатайпа мукъ хилла яьхна нохчийн къомаца. Вайн ярташкахь гIаланашкахь шашах кхоллало самукъане дийцарш, аларш. Нохчийн барта кхолларалла кхидIа а кхуьуш юйла а гойту оцу хьоло. Гойту нохчийн амалехь доцийла халонашна стаг кIел а вуьсий вухий, воьлхуш вехаш.\nВайнехан кицанаша а, аларша а, дустарша а санна, ненан мотт хазбеш, тобеш, кIаргбеш, шайнчул дакъалоцу, шен меттахь забаре аьллачу дашо а.\nЦу могIарера ду аьлла хетало кху муьрехь суна ларамаза хезна хIара аларш.\nАрахь йочане де я буьйса хилча, нохчашлахь хаза тарло: «ЮргIанах топ а йина, вижина Iуьллу хан ю хIара а».\nХIинцца –хIинцца пхьоьханехь къамел деш, цхьана гIеметта хIоьттинчу вахархочо боху шен юьртахо хьахавелча: « Шурица чIагIделла эса а лоцуш, тIахъаьлла стаг ма вара иза». И бохург хIун ду аьлча, цо кхетийра, ненах дакха а декхаш, ондадаьлла эса бохург ду.\nШатайпа кIорге йолуш ду хIара дешнаш а. Шен нус а, кIант а далхош ю кхузткъе иттара яьлла зуда. Несо кIант шен долаваккхар билгалдоккхуш цо боху: «Моьттур ду кхо иза урчакх а хьовзийна ваьккхина».\nСхьагарехь, хьалха заманахь, тIаргIа луьстуш, урчакх хьовзорехь, белхи а беш, хьуьнарш зуьйш, къийсадаларш дIахьуш хилла хир ду-кх мехкаршлахь. Хадам боллуш ала-м хаац.\nЦхьайолу забарш ахкаме а ехкина, зийча гучудолу, шен хенна аьллачу самукънечу дашо, хийла девне ерзо тарлуш йолу меттигаш, диканца ерзийна хилар.\nЦу могIарера ю хIара забар. Мацах цкъа маIабаьлла боьдуш синкъерамаш а болуш цхьа безамехь, зоьртала, товш дегI долуш кIант юкъаваларций цхьамма эккхийтина «БIиж волу!». ХIара-м кийчча дов ду аьлла, пондар-вота а сецца, адам дIа а тийна тийналла хIоьттина.\nКхин вохар доцуш, хелхарна юкъаваьллачу кIанта мохь тоьхна: «Со бIиж винехь, дена эхь ду, къотIалгIа винехь нанна эхь ду, кIант ледара велахь, суна эхь ду, дIалакха пондар, дIатоха вота!».\nХалкъан барта кхолларалло а, Iилманчаша а даре а деш нохчий мел халонаш тIехIиттарх ца кхоабелла забаре дош ала. Мичча хьелашкахь забарна тIера хилар вайнехан амалан цхьа билгало ю аьлча, харц хир дац.\nШа балха мосазза воьду совсийна бепиг хьуш хилла даьхнийлелорхочо Новрдис. Цунна товш хилла и бепиг баьхьнехь шен зудчун хьуьнарийн накъосташа лакхара мах хадош.\nЦхьана дийнахь, кхуьнга «къурд» алийта дагахь, белхан накъосто кхуьнга аьлла: - Хьенех, хIинццалц говран мерIуьрг санна кIеда а, буй биттича тIера ца валлал чомехь хуьлура хьан бепиг, тахана-м галдаьлла хIара. – ХIун хилла? - хаьттина шекваьллачу кхо.\n- ХIун хилла бохург хIун! Хи санна теза а ду, аьрга хьач санна муьста а ду-кх! –ХIа-а,со вицвеллера шуьга ала,- бIаьрганегIар ца тухуш, хазийна Новрдис,- и кху чуьрчо дина ма дац, сан нанас дина ма ду!\nДика кеп а йолуш автобус тIера охьавоьссина кхузткъара ваьлла Къада, юхавоьрзий цхьанна-м дов а дещ, яппарш а еш. ХIара сел дера гича, социйлехь лаьттачу кегийрхоша хаьттина: «Ва, хьенех, хьо ма оьгIазе ву, цу зударша хIун бохура хьоьга цу беса?\n– Шайна цадогIург дуьйцу-кх, кхин хIун бохур дара цара?! Ваша велла цхьа бутт а балале мала а мелла лелаш ву бохуш, суна хьехамаш беш бу-кх, кхел ярш!- дерзийна Къакъас къамел.- Деллахь иза-м лартIа дац, - аьлла кегийрхойх цхьамма, - нанас хьайн дена вина ваша велча а ца мелла ахь маца мала деза иза? ГIеххьа гал а вуьйлуш воьдучу Къакъас, юха а вирзина аьлла: « Хьан дена сетта неIалт, и муха боху ахь»? ГIуллакх кхин гена далале кегийнарш бевдда.\nЦхьана хIусаме гулбелла сакъоьруш Iаш хилла юьртахой. Буй тоьхна гIабакх хьан йохор яра аьлла, къовса сацам хилла церан, цхьа кисет юьззина томка диллина тоьллачунна. Буйнаш бетташ, къардайна шовкъе хьийзаш хIорш а болуш, тийна-тIаьIIа чуваьлла кхеран тайпана ваша, къоро волу Хьамад.\nХIорш хIун деш бу, ша дуьхе кхиъча, ша тоха мегар дарий буй хаьттина цо. Шена пурба даларций буй тоьхна цо гIабакхех кескаш йина, томка а доладаьккхина. ТIаккха бухарчех воккхачо жамI дина: «Цо тоьххарг буй бара, аш лестийнарг мох бара».\nМел хало Iовшарх, дохийначу шерашкахь а, мел луьра тIемаш тIехIиттарх йитина яц вайнаха забарш. Йитина яц, гарехь, къа-бала бицбан, ницкъала халонаш эшо, дарбане молха санна, уьш шайна беркате карорна.\nЗабарш даима еха вайлахь


"Вайн амалехь дац "клиент даима а бакъ ву" бохург"\nЧиллан-бутт 04, 2019\nГаланчIожахь (архивера сурт)\nСтен-стенах а ца олу "экономика"\nХIун новкъарлонаш хуьлу Нохчийчоьнан экономикана, стенна яц шорлуш туризм\nОьрсийчоьнан Финансийн университетан эксперташа бахарехь, шен гIоранца хьал дебон таро йолчу регионех ю Нохчийчоь.\nМеттигерчу хьолан барам бестон аьтто моссаза болу, шаьш регионан экономика кхиош ду, олу Нохчийчоьнан куьйгалхоша. "Регионехь тоьлла хьелаш кхолларо" мехкан рицкъ (валовый региональный продукт) кхион аьтто бина вайна, элира Кадыров Рамзана 2018-чу шарахь а. Ткъа дуй-те цо аьлларг бакъ?\nРегионаша кхиийна хьал дустучу федералан тептарахь даима а санна тIаьххьарчу могIаршка нислуш ю Нохчийчоь.\nБакъ ду, 2016-чу шарахь массех регионал лакхаяла аьтто белира цуьнан – 85 махках лаьттачу пачхьалкхехь цо баьккхира 70-гIа меттиг. Делахь а, регионо кхиийначу рицкъанах цхьана вахархочунна мел кхочу дуьстича, эшна сурт хIутту – 84-гIа меттиг (тIаьххьарчул хьалхарниг).\nМехкаша кхиийна хьал гойтучу 2016-чу шеран тептарахь хьалхарниг яра Москох - 14299,8 млрд сом. Нохчийчоь - 166,7 млрд сом.\nМахко кхиийначу хьолах цхьана вахархочунна кхочу дакъа дара Нохчийчохь 118,7 эзар сом (цул лахара дацара терахь цхьана мехкан бен – ГIалгIайчоьнан). 2017-чу шарахь ерриг Оьрсийчохь цхьана вахархочунна кхочу хьолан дакъа дара 640 эзар сом.\nТIемаш лаьттинчу Нохчийчоьнна мехала ду хьал кхиоран болар гойту терахьаш – 2010-чу шарахь махко цхьана вахархочун цIарах кхиийна хьал дацара 56 эзар сом бен.\nАмма и тайпа терахьаш кхиаро гойту ала дац экономикан болар – харц ву мехкан болар цаьрца дузуш волу Кадыров, тIекхуьучу хьолан барамо ца гойту мел дукха, масала, йинчу гIишлонех петарш дIайоьхкина, я мел инвестицеш кхаьчна махка.\nНохчийчохь дIадахначу шеран хьалхарчу декъехь йина 210,3 эзар квадратан метр хIусамаш. Лурчах эха шарахь йиначул кхузза гергга сов ю уьш. Цундела деста мехкан хьал кхиаран терахь, амма ца гойту цо экономикан болар довзуьйту билгалонаш – инвестицийн барам, масала. Ткъа вон ду махкахь лаьтта де тахана а – ца богIу яккхий таронаш йолуш дивелоперш, ца мега царна регион.\nСтатистико "зурма хаза локхийла" гойту терахьаш а ду дукха. Схьаоьцур вай иштачу могIанех цхьаъ – "пачхьалкхан урхалла дар а, тIеман кхерамзалла латтор а; дахар Iалашдаран ял (обязательное соцстрахование)". 2016-чу шарахь Нохчийчохь кхиийначу хьолан барамах оцу параметро дIалоцура 17%. Дустархьама хьовсур вай, мел дара и терахь Москох. Дара 5% гергга.\nХIун белхаш "дика дIагIур бара" Нохчийчохь? Бизнес-хьехамчина Бено Шемална хетарехь, эвсаре хила тарлора нахана гIуллакхден бизнес.\n"ГIишлошъечу бизнесо чухьаьдда болхбира 2005-2015-чу шерашкахь, амма хIинца, суна гарехь, и бизнес лахъелла, аьлча а, еш ю гIишлош, хIусамаш, амма уьш йохкалуш яц. Нахера ахча лахделла, ткъа хIусамийн мехаш лакхабевлла. Дукхахболчу сан накъосташкахь, масала, дац "совнах" ахчанаш.\nМахкахь маьIданаш дахар совдер ду олийла а дац. "Нагахь керла мехкдаьтта карадахь, кхиа тарло лаьтта бухара болу пайда, амма суна ца хезна иштаниг хир ду аьлла. Лаьтта бухара рицкъ даккхар ша хьалха лаьттинчу лахарчу тIегIантIехь лаьтта. ТIулг, гIум лелаяло (и ниIмат алссам ду кхузахь), амма цунах болх-некъ бийраш а бац дукха, ледара ду цигахь хьал", дуьйцу Бено Шемала.\nКъибаседа Кавказехь, къаьсттина Нохчийчохь, ГIалгIайчохь, Дагестанехь, даьржина лела ламаст ду даьккхина ахча "батта дуьллий" дIасалуш. Iедалх къайлаяьлла лела "долара экономика" ю иза. Хенан йохалла легале довла а тарло и тайпа ахчанаш, царех дакъа кхочур ду бюджете, аьлла хета "Кавказ.Реалиица" къамелдинчу тергамчина.\nДоцца аьлча, индустри когахIуттур ю ала дац, боху Бенос. Цунна хетарехь, юьртбахамехь хинболу кхиам а бац 1-2% бен. "Цхьаболучара моз доккху, я бошмаш лелайо – юкъа ахча дилла дезаш бизнес яц иза. Амма иза микробизнес ю. Йоккха бизнес гIоттур яц, кхуьур яц. Туризмна оьшу хьелаш а дац кхузахь. Я нах а бац и бизнес лело кийча, "Вайн амалехь дац "клиент даима а бакъ ву" бохург", элира Бено Шемала.


Мархийн-бутт боькхуш кхобур бу Лондонерчу Олимпиадехь дакъалоцучу спортхоша\nТIаьххьара карладаккхар Мангал-бутт 21, 2012\nБритани -- Лондон - 2012 -чу шеран Олимпиадан мидалш.\nТебогIучу Товбеца-беттан 27-чу дийнахь Лондонехь дIадуьйлалур долуш ду аьхкенан Олимпин ловзарш. Оццу хенахь болалуш бу Мархийн бутт а. Цу кепара бусулба спортхоша шозза хало ловр ю цу деношкахь. Цундела цхьаболчу бусулба Iелам нахана хетарехь, Лондоне боьлхучу спортхоша доькъуш кхаба мегар дара марханаш.\nЛондонехь хир йолчу Олимпиадехь дакъалоцуш хир ву 3000 гергга бусулба спортхо. Товбеца-беттан 27-чу дийнахь йолаелла Марсхьокху-беттан I2 дийнахь дIайоьрзур йолуш ю рогIера аьхкенан Олимпиада.\nЦерах 17 де ду мархийн баттана юкъадогIуш. Цундела хIора бусулба спортхочунна хьалха хаттар хIутта, хIун дан деза, марханаш а кхобуш къийсавала гIерта веза, я цхьаьна ханна марханаш кхабар тIаьхьа татта деза олий.\nДешначу наха дийцарехь, некъа воьдучу бусулба стаганна магош ду марха ца кхаба. Цундела цхьаболчу бусулба Iелам нахана хетарехь Олимпиадехь дакъалоцучу спортхоша а мегар дара марханаш доькъуш кхаба.\nИштта, масала, 27 шо долчу тхэквондох латархочунна БахIави Ахьмаданна и хаттар халачех ду. 2008-чу шеран Олимпиадехь БахIавис 7-гIа меттиг яьккхира ша санна беза болчу спортхошна юкъахь. Цо дийцарехь, иза доькъуш марханаш кхаба дагахь ву Лондонера Олимпиада дIайирзинчул тIаьхьа.\nБахIави Ахьмад: «Уьш чIогIа мехала къийсадаларш ду. ХIора а спортхочуьнан сатийсам бу Олимпиадан мидал яккхар. Цундела спортхоша Олимипиада йоьдуш марханаш кхаба деза аьлла, ца хета суна. Амма оха доькъуш кхобур ду уьш, Рамазан-баттахь кхобуш долу массо а марха а кхобуш. Иза доьзна ду оха хIора денна тренингаш еш хиларца. Ткъа къийсадаларш дIадоьлхуш марха кхобийла дац, юуург ца хьехийча а, ирх-пурх хи ца мелча ца довлу тхо».\nСаудийн Iаьрбийн пачхьалкхарчу а, ГIажарийчурчу а Олимпин комитеташа тIедилла мегаш ду шайн спортхошна марханаш кхабар. Амма дукхах болчу бусулба пачхьалкхашкарчу спортхоша боькъуш кхобур бу бах шаьш мархийн бутт.\nДешначу стага Фидайи СаддикхуллахIа дуьйцу цу хьокъехь Къуръано бохучух лаьцна.\nФидайи СаддикхуллахI: «И проблема йоьзна ю мичахь дIадоьлхуш ду къовсадаларш бохучуьнца. Ду уьш шун эвлахь, я шун гIалахь, бохучьнца доьзна ду иза. Нагахь уьш цхьаьна кхечу меттехь далахь, Къуръано боху: «Нагахь хьо цомгуш валахь, я некъа воьдуш валахь, марханаш доькъуш кхаба».\nФедайис дийцарехь хIора бусулба стага ша бан беза марханаш кхабарх лаьцна болу сацам.\nФидайи СаддикхуллахI: Нагахь стаг могаш вацахь, марханаш кхабар цунна хала хир далахь, я кхин бахьана долуш иза кхача баа безаш валахь, бусулба стага ша бан беза сацам кхаба деза ша марханаш, я ца деза бохучуьнан хьокъехь. Амма кхузахь билгала маца мегар ду марханаш кхабар тIаьхьататта аьлла, билгалъдаьккхина дац.\nМедицинан говзанчаша дийцарехь, марханаш кхобуш болчу спортхоша мелла а лахара гайтамаш гойту, къаьсттина алссам ницкъ оьшучу къовсадаларшкахь.\n2007-чу шарахь лоьраш таллам бинера марха кхобуш волчу Алжирерчу шина футболхочуьнан масалан тIехь. Лоьрашна гинарг дара цаьршинан тIахаьлла хилар а, чехка вадар а, ницкъ ловш хилар а марханаш кхобучу деношкахь лахделла хилар.\nДелахь а Дуьненаюкъарчу Олимпин комитетан векло Мон Рональда дийцарехь, Олимпиада хир йолу хан 10 шо хьалха дуьйна билгалъяьккхина хиллехь а, цхьаммо а латкъам ца бинера и хан хийцахьара аьлла.\nМон Рональд: «Дера иза мехала хаттар ма ду. Цундела Дуьненаюкъара Олимпин комитет синтем байна ю цхьаболу спортхой и бахьана долуш эшам хуьлуш хиларна. Олимпин Ловзарш хир долу хан билгалъяьккхинарг Лондонера и ловзарш вовшахтохаран комитет яра. Луучуьнан аьтто бара и хан хийца аьлла, бахьанаш дало. Амма цхьа а дуьхьала вацара цунна».\nМона дийцарехь, дукхах болу латкъамаш бина болу нах бара Олимпиадехь дакъалоцуш боцу нах.\nЦу хеннахь, бусулба спортхой дIатарбеш, Лондонан Iедалша царна ша-тайпа хьелаш кхоьллина. Бусуба спортан тобанаш дIатарйинчу меттигашкахь церан аьтто хир бу Iуькъина хIума кхалла а, сарахь, марха дохош, дерриг а оьшуш дерг дан а.\nМархийн-бутт боькъуш кхобур бу Лондонерчу Олимпиадехь дакъалоцучу спортхоша


Оьрсийчоь -- Норд-Ост, Москох, 27ГIа02\nНорд-ост цIе йолчу юкъараллин организацин куьйгалхо Карпова Татьяна эргIадъяхана ю, адвокато Трунов Игора оцу хаамах цхьа доккха маьIна долу хIума дарна. Иза могIарера гIуллакх ду элира цо, Москохара схьа Маршо радиоца телефонехула къамел деш:\nКарпова: Тхан адвокаташ цхьа а хIума долуш бац цу гIуллакхца. 2003-чу шарахь дуьйна ду тхо прокуратурица дIа-схьа кехаташ кхоьхьуйтуш. Тхоьга кхаьчна рогIера документ ду иза. Цхьа а, доккха маьIна долуш хIума а дац иза. Шарахь шозза тхан гIуллакх дIакъвола хьовсу Iедалш. Шарахь шозза, царга иза дIа ца къовлийта, оха новкъарло йо царна. Прокуратурица долу могIарера гIуллакх ду.\nДо дера оха дехарш, гIуллакх дIа ма къовла, бохуш. Оха цунах лаьцна дуьйцур а дац. Со хаза нехзан санна догдаьттIа ю тхан адвокато Трунов Игора цу хьокъехь комментареш ярна. И сацам тхуна хIинца а тхайн бIаьргашна гина бац цхьаннена а. Тхан адвокаташна хIете-вете а. Документ хIинца а доцуш ду, цундела цу хьокъехь къамел дан цхьа а бух бац.\nМаршо радио: Барх шой, ах шой ду, 23 шо долчу Бараев Мовсара а, цуьнца хиллачу тIемалоша а, Дубровкерчу театрехь Норд-ост мюзикл йоьдуш а йолуш, цига баьхкина нах закъалте лаьцна.\nНохчийчура тIом сихонца саца а бина, Масхадов Асланан Iедалца дагадовларш де аьлла, билламаш кховдийнера цара, хIетахьлерчу оьрсийн Iедале. Амма, цуьнан метта, театрана чу, цхьанне а юьйцу а ца хезна, дIаьвше газ а хецна, нах кхетам чуьра а баьхна, штурм йира. Террорахойх 21 стаг а, 19 зуда а йина шаьш элира Iедалша. Тайп-тайпанчу хаамашца, 125-нна тIера, 130-нна тIекхаччалц, нах белла оцу театрехь.\nТхайниг цхьа могIарера организаци яц. Тхо цхьа башха организаци ю. Тхох боккха доьзал хилла. Тхох цхьаммо а кхечунна ницкъ бойтур бац\nДуьххьара дIа дуьйна, мел долу хIума къайла дахийтинера оьрсийн Iедалша. Зе хилларш, шаьш, шайн баланашца битира. Амма, журналисташ а, шаьш, зе хилларш а, церан гергарнаш а къар ца лора. "Новая газетин" журналист Политковская Анна йийра. Цо интервью эцна хилла, штурм яле хьалха, театрера дIавахана хилла Теркибаев Ханпаша, тамашийначу хьелашкахь, машанийн бохамехь велира Нохчийчохь.\nКарпова: Тхо тIех дукха ду. Тхан организацехь инзаре дукха адам ду. Норд-ост хилла ца Iа иза. Кхузахь Волгоград, Волгодонск, яккхий теракташ хилла массо а гIаланашкара нах цхьанакхетта. Тхайниг цхьа могIарера организаци ма яц. Тхо цхьа башха организаци ю. Тхох боккха доьзал хилла. Тхох цхьаммо а кхечунна ницкъ бойтур бац.\nШолгIа делахь, стенах кхоьрур ду тхо? Цхьа шой ах шой ду со когаш сецна, меттахь йолу. Со елла дIаяллалц хьожур ю со, Iедалш сан бIаьре а хьаьвсина, бакъдерг дийцийта, сан кIант муха велла соьга дийцийта. Закъалтехь хилларш кIелхьарбахаран операци сел декъаза, дIа хIунда яьхьнера. Цунах лаьцна шортта дийца деза. ТIаьххьара, Домодедовохь теракт хилча, изза гIалат дира Iедалша. Чевнаш йина эцна, дарбан цIийнашка яха новкъа евлла сихачу гIоьнан машенаш, гIарч аьлла, новкъахь йиснера, некъаш доьттина машенех. едалша зеделларех пайда ца оьцу. И гIалаташ даиманна а юх-юха до. Юха а догIаьвжира сан. Телевизионехула хьоьжуш, журналисташ изза дуьйцуш бара. Царна маьрша некъ бита ма беза.\nДалла бу хастам, Европерчу Кхело Норд-Остехула долу, ша долу бехк-такхаман гIуллакх дIадехна хиларна. Эхарре а, буьззинчу барамехь, иза довза йиш хилира тхан. И документаш тхоьх лечкъош дара\nМаршо радио: ХIара гIуллакх Европерчу Страсбургера Кхеле а кхаьчна. Оцу кхело иза тIеэцар а, шайн толам хеташ ю Карпова.\nКарпова: Тхуна тхайн боккха толам хета хIинцале. Страсбургера и процедура йоьдуш, тхайн а, шортта документаш дIакхехьийта дезна тхан. Шен агIора, тхан оппонеташна - оьрсийн Iедална, тхан документаш дIахьовсо декхар ю Страсбург. Иштта, оьрсийн Iедалша дIакхоьхьуйту документаш тхуна а дохкуьйтура, тхоьга таллийта. Далла бу хастам, Европерчу Кхело Норд-Остехула долу, ша долу бехк-такхаман гIуллакх дIадехна хиларна. Эхарре а, буьззинчу барамехь, иза довза йиш хилира тхан. Тхуна цунах боккха пайда хилира. ХIунда аьлча и документаш тхоьх лечкъош дара. Иза а тхайн боккха толам хета тхуна.\nШех, оцу гIуллакхах лаьцна аьлчи, оха а, Iедало а дIакхоьхьутйу документаш - латта а, стигал а санна, тайп-тайпана хIума ду.\nIедало боху - массо хIума динера нах кIелхьарбаха. Газ кхераме яцара.\nОха цунна дуьхьала кхоьхьутйу, тхайн, ур-атталла, I9 шераш долу кегий нах а, чIогIа могашалла телхина хилар тIечIагIдеш долу, лоьрийн тоьшаллаш. 20-22 шераш долу заьIап нах хилла царах. Документашца тхо чIогIа кечделла ду цу кхелана. ХIокху бархI шарахь эха шарахь тхо малделла а дац. Хьашт мел хир ду аьлла хета кехат оха гулдина. Тхо тешна ду и толам тхоьгахь хир бу бохух, Iедале толам баккхалур бац. Шаьш бакъдан агIо лоьхуш, цара Страсбурге кхоьхьутйу кехаташ беламе ду.\nМаршо радио: Оьрсийн юкъараллехь бинчу талламашца а догIуш, цхьа кIезиг нах бен бац, Кремл, цу гIуллакхца йоьзна яц бохучух, тешаш.


Эздича мехка цIено эш — Сердало\nЭздича мехка цIено эш\nЕр сай йоазо доладу аз, «Оалхазара а беза ший мохк» яхача гIалгIай халкъа кицаца.\n1944 шера мехках ваьккха Казахстане Iовига цига кхойтта шу а даьккха цIавенача цхьан воккхача сагаца къамаьл деш со волаш, цо аьлар сога: «Сай сих ираз хьарчарах, юха мехках техар со Дала. Ма дукха беза-кх сона сай мохк. Наьха мехка моз дуаш вахачул ший даймехка морз мелаш вахар толашагIа да. Дала кхы къоаста ма долда вай укх мехках!».\nШий мохк, ший даьхе, лоацца аьлча, ше Iоваь хьалкхийна моттиг дукхаезаш хул саг. Сих лета хIама да из, Дала цунна ишта оттадаь. Мел дукха ха, арахьа йорт етташ яккхарах, ше ваьча метте ший валар а дIаволлар а хилар ловш хул саг, къаьстта лоаманхо. Нийса а да из. Ший мехкарчох мара вахар ца хеташ волча сагах бехк боаккхилга яц. Ишта-м кхычахьа а шийна ловча ваха йиш йолаш ма вий саг, амма ший мехках дог лазаш, цунга сатувсаш хул ший мохк дукхабезаш вола саг. Иштта цу хьал тIехьа яьккхай вай даьша шоаша арахьа яьккха ха, шоай мехках хьогаш, цунга сатувсаш, чехкагIа даймехка кхача уйла йолаш, сахьувзаш, шоаш кхийна моттиг гIанахьа дохьал ухаш. Хийцца ала йиш я, шоай цIенгахьа салестарца син паргIато хиннай царга аьнна.\nХалача къахьегамца, къизача тIалоаттамца, харцача таIазарца дилла къовсам лоаттабеш, хийлане, даймохк бахьан долаш ший са Iодилла, е хийлавар набахта ваха бола вай даьшта хьамсара хиннача мехка доаккхал ду вай тахан, амма хам-м биц. ХIаравар ший цIа ший ков ший карт, ший беш, ший наIартIе яхаш вагIа. Нийса дий из? Сога хаьттача-м дац. Сай дагахьа долчун уйла шуга дIакхоачаеш дувцаргда аз дIахо.\nВIалла сагота а доацаш миччахьа ехье нувхаш Iокховс вай, е йоккхийча юрташта юкъе гIолла IодоагIача аьлешка дехье кхо дIачукхосс, е моллагIа совдаьннача дуача хIамах хьаIайна хIама йихье цхьаннахьа ара баь тIа Iойоассаю, хьайбаша, оалхазараша дIаюаргьяр из-м, аьле. Цхьаволча саго вIалла эхь ца а хеташ ший вахарал арахьа канализаци дIачуюларгйолаш кIоаг боаккх. Ишта из кIоаг баккхар гIойле йолаш хIама деш цхьаьхаш ба. Фуд аьлча, наIарга гIолла додача харша чу е хи чу шоай коара а, банешкара а, кухнешкара а бIеха хиш хьачу а дехке еррига юрт, е шахьар воча дегазача хьажах хьал а йикъе багIаш хул цхьабола нах вIалла сагота а боацаш. Цох наха лазар хуле а, хьайбаш из шоай бIеха хий моле а, шоай ков-карта цIена хилчахьа кхы дIахо долчоа сагота боацаш хул уж. Дагадоха дезар-те царна, «юкъара моттиг бIехъяьчун каша бIеха хургда…» яхаш бусалба динца никъ беш болча наха хьадувца къамаьл. Цу мо болча нахага дIахаьттача царел дикагIа а цIенагIа а саг хургвац. Цудухьа царга хаттар да са: «Шоай мехках хьогаш вахар диаьча шун даьша-ноаноша дергдарий из морг, цар бIехбергбарий шоай даймохк дегазача хIаманца?» Цу хаттара дег чура цIена жоп лой, тIаккха ховргда вайна массанена воаша леладер фуд а из мегаш дий а.\nНаха во хIама дича дувцаш кхайка а деш, из морг ше дича къайла а кхохьаш хила йиш мича я саг. Цу мо волча сагах ши юхь дола саг оал гIалгIаша. Мегаргдац уж хIамаш леладе. Дала воашта хьабенна мохк вай ца лорабеча кхычахьара тIабаьхкача наха лорабергба аьлча а дац бакъ.\nВолалуча хана айса хьоахаваьча воккхача сагах хоттаденна дувцаргда аз дIахо.\nШий мохк бита кхыча мехка ваха дIавахача сагах кхеташ вацар из, цу хьаькъе ший тайпара дар къоаночун кIоарга хьаькъал: «Ший мохк а бита кхыча мехка дIа а ваха ваха мишта хов саг. Сона-м могаргдацар се ваь сай мохк бита. Укхазара дIаваха велча а, малагIа бахьан даьккха мишта гIоргвар со дIа. Ший мохк ца безачоа-м бахьанаш дукха корадергда цигара ваха, бакъда, ший даи-нанеи хьогаш лийна боча мохк безаш вале, ший даймехка хьаьнача лаьтта ваха бахьанаш морхIах корадергда сага. Оалхазара а беза ший мохк, оал вай. Даьра беза. Укхаза шийла йоландаь шоаш цох кIалдусаргдоацаш, лергдоацаш кхычахьа йIаьйхагIа йолча мехка дIадолхе а бIаьсти яьлча юхадахканза Iац уж. Шоаш дIадахача мел хоза яле а, мел гаьна хала шоай бе беза никъ бале а, цIадахканца Iац оалхазараш. ХIаьта хаькъале волча сага эхь да ший мохк а бита йорт етташ лелар. МоллагIа кхычахьа ше хьадеш дола дика ший мехка де мегаций сага? ДIа-хьа ца вахача а, рузкъ ца лахача а, Iилма ца Iомадича а валац, бакъда мел вай тIехьа адарах вайна ца дегIа рузкъ а кхоачаргдац вайга. Цудухьа воай мохк дукха а безаш, хIара ги Iобиллал йола моттиг лора а еш, цун доал а деш даха хьажа деза вай укх хьаьнача лаьтта. Кхычахьа кхы а дуккха лаьтташ долаше Дала вайна ер мохк беннаб», — йоах воккхача сага.\nЦхьадолча даькъе воккхача сага уйлашца сай уйлаш вIашка ца йоагIе а, цо дувцача хIамангахьа дукха бакъдараш корадоагIа сона. Ший мохк а бита кхычахьа, кхыча къамах болча наха юкъе вахача сага ший дай хоза гIулакхаш, къаман оалмал, Iадаташ дицлу, цхьа ха яларца. Цул совгIа хийра гIулакхаш Iомаде а царца никъ бе а волалу саг хана йоахалца. Вешта ший гIулакх а ховш ше мичахьара хьаваьнна ва дагадоагIаш волча саго дика кхетаду моллагIдола хIама.\nЛакхе хьоахадир аз, воай мохк бIехабар аьнна, из дегаза баьннабар аьнна дукха сагота боацаш нах хиларах йола уйлаш гуча йоахаш дола къамаьл. Массанахьа дунен тIа цIихезай вай къаман, вай, гIулакхаца а, оамалца а, хьаьша-да тIаэцаш лархIарца а, камаьрша а, цIена а, воай мохк дукхабезаш а нах да аьнна. Цудухьа тIехьарча хана, арахьара дукха нах тIа а ух вай мехка туризма даькъе долча хIаманна тIагIолла. Бакъда, нагахьа санна наькъашка хьаараехка яда канализацеши, харцахьа-бакъахьа Iокхийса яда нувхаши царна бIаргагой, царна ховргда вайна воай мохк ма дувцара дукха ца безалга а из воашта беза яхаш вай дувцар даьсса хабар долга а.\nНагахьа санна воай даьхе тоаера вай сагота дале, хIара саг ше волча цIено лоаттаеш а лостам беш а хила веза. ХIанз хIаране хоаттаргда вай воашка, воаша дахаш дола кураш, юрташ, шахьараш, вай боча мохк цIена хилара тIехьа малагIа къахьега вай, воаша хьадеш дола хIама моттийта, нахага хIама ца алийта, из дIакъайла доале сагота доацаш ду вай, е цIенача дег тIара, мел хала из дале а де доагIача тайпара наха а Дала бехк боаккхаргбоацаш ду вай. Бакъда цу хаттарашкахьа вай декъалургдолга.\nЦIено дика я миччахьа из яле а. Даьла салам хилда цунна, вай Пайхамара аьннад: «Мохк безар иманах да. ЦIено ах дин да», аьнна а хьоахадаьд Даьла Элчас. Хоза, тоам бола, эздий дешаш деций уж? Цу тIехьа никъ а беш, воай мохк лора а беш даха хьажа вай дIахо йодача хана, наха из дегаза ца а боаккхаш?\nМоллагIча саго дIалархIа мара дезац ший мехка хьал тоалургдолаш ше даь гIулакхаш. Уж дагардича ховргда цун ший мехкацара ший безам бел лакха ба, е мел лоха ба. Сай вIаштIехьадаьлча хIара гIалгIачунга хоаттаргдар аз, «Фуд Iа даьр, хьай мехкахошта накъадаргдолаш, цар кхоане сийрда хургйолаш, никъ биллаб Iа, е га дIа егIай Iа, е бай дIабийнаб Iа, е ше шах хьахургдар ер-м яхаш хайна вагIа хьо? Из хаттар эггара хьалса сайга а лу аз.\n← Халкъа вахар аттача доаккхаш наха юкъе барт бар\nКерда вахар →\nБудут концерты в новом измерении\n31.07.2019 serdalo@yandex.ru 0\nГIалгIай меттах лаьца\nАртиста суртах лаьца\n28.06.2018 serdalo@yandex.ru 0


Виленская: "Нохчашна цкъа а дицлур дац и де""\nБухIан-юртахь оьрсийн милицино нах байина 17 шо кхачар Нохчийчохь терго а ца еш дитина, хьалха шерашкахь а санна. Маьршачу нахана дуьхьал зуламаш динарш бац я лехна а, я бекхамбина а.\nБухIан-юьртахь 17 шо хьалха маьрша нах байар, дукхачу бакъонашларъярхоша мах хадорехь, адамаллин дуьхьал дина зулам ду. Цхьана дийнахь цхьа бIе герга стаг, доккхачу декъанна къаной, зударий, бераш дайаро, кхоччуш мах хадабо оцу зуламан.\nТахана иза хилла аьлча, тешар а бац цхьаберш. Оьрсийн омонхоша цигахь хIоттийначу къематдийнахь хиллачух юх-юха карладоккхуш, кхета хала ду, мичара яьлла адамашкахь иштта къизалла?\nБухIан-юртахойн дегнашкахь дисина и бохаман де. Амма, Нохчийчохь цхьана а тайпанна билгалдаьккхина дац иза.\nЦхьанна а тегIанехь ур-аттала, хьаха а ца до хилларг. Шайна терго еш ца хиларх дIабоьлла бахархой а. Наггахь, хIара санна долчу дийнахь, карладолу хилларг.\nШаьш кху пачхьалкхан бахархой а бац те, шайн хIунда ца хьосту дог, кхечу мехкашкахь цхьацца бохамаш лайначийн санна, аьлла Маршо Радиога дийцира, оцу бохамехь ваша вийначу йишас Маликас.\nИ зуламаш толлуш стагга а вац\nМалика: «ДIадоьдуш гIуллакх дац тхан. Кхузахь прокуратурехь а тIеоьцуш а дац иза. Оьрсийчохь кема, хIурдан кема а чудахча, миллионашкахь компенсаци ло. Ткъа, шайн эскархоша тхо дайина доллушехь, дийца а ца дуьйцуш дуьту».\nНохчийчохь БухIан-юртахь I7 шо хьалха дина и зулам дицдеш дац, Петарбухара цхьаболчу юкъаралхоша. Оцу зуламан боцца бинчу талламо, къастийнера куьйгбехке берш оцу гIалара а, Рязанера а омонхой хилла хилар. Петарбухера юкъаралхочо Виленская Еленас шен накъосташца иштта билгалдаьккхина иза.\nХIора шарахь гулло тхо хIолламна гонах\nВиленская: «Иза диц ца дан гIерта тхо. Халахеташ делахь а, нах кIезиг богIу. Селхана а дара тхо Соловкера тIулган хIолламан хьалхахь. И меттиг ю тхо даим БухIан-юртахь байинчеран сийна доьлхуш.\nВуьшта и меттиг политикан репрессешкахь байинчарна лерина ю. ХIора шарахь тхо доьлху цига. Массийта стаг хуьлу. Иза оха деш ду, и зулам диц ца дайтархьама, хIунда аьлча, и санна динарг жоьпаллан хан йоцуш ду».\nМуьлха, мичара эскарш а, милицийн тобанаш а хилла хууш хилча, и гIуллакх стенна ца толлу, аьлла хетар ду Оьрсийчохь хьал ца девзачарна. Виленская Еленина хууш ду, хIунда ца толлу.\nТкъа бакъдерг хиъча - Iедална кхерам бу\nВиленская: «Кхоьру таллам бан. Дукха гулделла хIума талла дезаш долу. Нахана тIаккха бакъдерг хуур ду. Ткъа бакъдерг хиъча - Iедална кхерам бу. Цундела ца толлу. Зуламхой дIалечкъа бо. Оха кху тIаьхьарчу 2-3 шарахь жоп дехна Петарбухерчу полицин декъе.\nТхоьга хьалххе жоп деллера прокуратуро а, Талламан комитета а, шаьш цхьана а тайпа информаци цуьнах лур яц, тхо зен хилла агIор йоцудела».\nНах оццул къиза байар, 17 шо даьлча а, хIинца хьуна хIун бахьана хилла аьлла хета? Петарбух - Оьрсийчоьнан интеллигенцийн коьрта шахIар ю аьлла юьйцуш ма ю. Муха, мичара бевлла и нах, цара хIунда дина те и зуламаш, аьлла шега деллачу хаттарна иштта жоп делира юкъаралхочо Виленская Еленас.\nАдамаш ма дац и динарш\nВиленская: «Сан коьртачу а хоьаш дац иза. Иза чIогIа маьттаза, кIоршме хIума ду. Уьш омонхой ма хиллий. Уьш эскаре бигина болу кегирхой ма ца хилла.\nУьш шаьш мича доьлху а хууш, хIун омранаш кхочуш дан деза а хууш, баккхий а болуш нах хилла. Иза фашисташ гайтина акхалла ю. Кхиин хIун эр ду цуьнах? Уьш кхеташ хилла хIуъа а дича а, шайна доькхур доцийла.\nПропаганда а болх беш хилла. Конституцин къепе хIоттош хилла уьш. Цундела шайна лууррг дина-кх цара. Мел волу нохчо царна террорхо хеташ хилла. Адамаш ма дац и динарш».\nВиленская Еленас а, цуьнан накъосташа а кхоьллина дIахьош ю, БухIан - юьртахь хиллачу бохаман лерина сайт. Цара иза деш ду оцу эвлара цхьаболчу бахархошца уьйраш а йолуш. ТIаьхьарчу шина - кхаа шарахь, хаъал къовлабелла нохчий. Хьалха санна майра дийца ца хIутту уьш. Ша а кхета царех, аьлла билгалдаьккхира цо.\nИсторин иэс нохчийн чIогIа ю.\nВиленская: «Бист ца хуьлу уьш. Кхоьру. Наха лайна баланаш, гергарнаш а байина церан. ХIинца, шайна кхиъ нах байита а, шайна таIзар хилийта а ца лаьа царна. Амма дагахь лаьтта массарна. Хууш а ду хилларг.\nДицдина а дац. Историн иэс нохчийн чIогIа ю. Дицдийр дац цара иза. Ас а дицдийр дац! Сан когаш дIа мел лела, хIора шарахь цига яха а йоьдуш дагалоцур ду ас и къематан де».\nБухIан-юрт, Iалхан-юрт, Котар-юрт, Соьлж-ГIала, иштта кхин дIа а, меттигашкахь оцу цхьана IаьнтIехь 17 шо хьалха маьрша нах байина.\nЦарех цхьа а зуламаш динарш жоьпе озор-м хьовха, мелхо а Iедалера баркаллаш хилла. Церан баьччашна инарлийн седарчий а делла.\nТкъа леладой цара уьш дозаллийца, шаьш санна герзаца дуьхьало ечу стагна тIехь толам баьккхина аьлла?


Нохчийчуьра Украине вахначо кхайкхамбина Кадыровга, хьайн гергарнаш тIаме бахийта аьлла\nУкраине чугIоьртинчу заманчохь йохийна Оьрсийчоьнан танк. Киевн кIошт, Завзадокху-беттан 20-гIа, 2022 шо\nУкраинхойн къаьстинчу "Азов" спецназо видео яржийна, Нохчийчуьра веана, йийсаре лаьцначу тIемалочуьнца яькхина. Цо дуьйцу Мариупольна гергарчу тIамехь долчу хьолах. Иштта кхакхамбо цо Кадыров Рамзане, Украине тIаме хьайн гергарнаш бахийта аьлла, яздо Кавказ.Реалиино.\nВидео тIехь волчу стага (цуьнан цIе ца яьккхина) дуьйцу, Зазадокху-беттан 17-чохь Соьлжа-ГIалара кеманца схьавеана ша, шолгIачу дийнахь Мариупольна гергахь нисвелира, цигахь йийсаре а вахна бохуш. Цуьнан дешнашца, шайн лаамехь Украине боьлхучеран каралуш цхьа автомат а, патармийн диъ гIутакх а ду. Йийсархочо латкъамбо юучунна а, иштта дуьйцу, Оьрсийчоьнан эскархоша нохчийн коврана тIе йеттарх а, цо бахарехь, хьалха а туьйсуш, хIаллакбо бIаьхой. Церан декъий дагадо, боху видео тIехь волчу стага.\n"Кадыров Рамзан, хьоьга а изза боху ас. Ца оьшу нах байъа. Хьайн вешин-йишин кIант, хьайн кIант вахийта. Хьайн гергара нах стенна ца хьийсабо ахь? Бахийтахьа хьайн нах, цаьрга байта тIом а. Кхечаьрга ма ала, царна а ма деза дуьне", - боху йийсархочо Нохчийчоьнан куьйгалхчуьнга.\nШвецехь вехачу оппозицин нохчийн блогеро Абдурахманов Тумсос сурт зорбане даьккхина, хетарехь, шен лаамехь веанчу оцу стеган, тIеман барзакъца, гихь эскархойн рюкзакца. Довзийтаран билгалонех суьрта тIехь гуш ю цуьнан пхьаьрсах йолу Нохчийчоьнан байракхца шеврон. Оьрсийчоьнан тIеман министралло а, Нохчийчоьнан Iедалхоша а махкарчу йийсархочуьнца яьккхинчу видеона комментарий йина яц.\nКавказ.Реалиино хеттарш динчу нохчийн жигархошна а, политологашна а хетарехь, Украинерчу тIамах Кадыровс пайдаоьцу шена пиар еш, ткъа Кремло "майра кадыровхойн" васт леладо Киевна психологин тIеIаткъамбеш а, чоьхьара пропаганда лелош а.\nНохчийчоьнан Iедалхошна оппозицехь долчу телеграм-каналаша республикера шайн лаамехь Украине боьлхучех видео яржийна – оцу тIехь хеза уьш новкъабохучу зударийн белхар. Го бинчу меттигна дехьа бу уьш, царна хьалха герзашца нах бу. Кадыров Рамзанан критикаша чIагIдо, меттигерчу бахархошка бертаза дакъалоцуьйтуш ду тIамехь, ницкъаллин структурийн белхахой боцурш, шаьш тIаьхьадевллачу нахе а цхьаьна. Оцу информацин тоьшалла дац йозуш йоцчу хьасташкара.\nЗазадокху-беттан 24-гIа- Оьрсийчоьно Украинехь тIом болийна ткъе иссолгIа де ду. Оцу заманчохь, Iедалхойн а, зорбанан гIирсашкарчу хаамашца а, мел лахара а 199 бIаьхо велла Къилбаседа Кавказера а, Оьрсийчоьнан Къилбан регионашкара а. Кавказ.Реалина цIерашца бевзарш бу уьш, билггал долу терахьаш кхин а лакхара хила тарло.


Столтенберг - Расмуссенан метта\nАтлантикан альянсан (НАТО) инарла секретара, Данерчу Расмуссен Андерса дитина шегара дарж. Цуьнан тIаьххьарчу кхиамех лору тергамхоша альянсо шен эскарш кхо бутт баьлча ОвхIанистанера арадохуш хилар а, Украине агресси ярна Оьрсийчоьне НАТО-н болу хьажам хийцар а.\nКхаарийдийнахь Рассмуссенера дарж шен караэцна Норвегерчу Столтенберг Йенса. 10 шарахь шен мехкан Iедалехь премьер-министр лаьттина ву 55 шо долу Столтенберг. Норвегехь лейбористийн лидер а Iийна иза вехха.\nЦо ша цигарчу Iедалан коьртехь волуш чIагIйина альянсанний, Норвегийн эскарийнний юкъаметтигаш. Цо берзийна лору 40 шарахь Норвегин Оьрсийчоьнца хIордан доза бахьанехь лаьттина къовсам а. Украинера кризис Оьрсийчоьно цига шен тIеман ницкъаш хьийсорца кIаргйо аьлла а даржийра Столтенберга дукха хан йоццуш.\nНАТО-но шен хатI а, приоритеташ а хуьйцур яц Столтенберг коьртехь волуш аьлла хета эксперташна.\nТитиевн дов хаттар кханене теттина\nСкрипалгIарна тIелатар вовшахтоьхна ГРУ-н белхахо йолчу зудчо\nДеши бахьанехь Минводехь гIуда тоьхна Нохчийчуьрчу шина зудчунна\nRope jumping юкъайоккхуш ю Нохчийчохь\nШелахь хатта долош ду Титиевн дов\nТуркойчохь леррина программа кхоьллина шайн нохчашна Нохчийчоь йовзийта


Сталин «ваьржаш ву» ХIирийчохь\nСталин "варжарх" лаьцна Кистовский Олега язбина сурт-кхардам.\nКавказехь барт бохош лаьтта цигарчу цхьаццаболчу хьаькамаша массо а къаьмнаша шеца мостагIалла лелийна инарлашна, цхьана заманахь баьхначу хьаькамашна хIолламаш хIитторца. Кавказ къаръярна вазвечу Ермоловна хьалхо Ставрополехь, Краснодарехь санна, Сталин Иосифна хIолламаш хIиттош бу тахана хIирий.\nВайнахалахь «дажал» аьлла цIа яхана ву, дохийна къаьмнаш махках дахарал сов, тоьллачех тоьлла эзарнаш кхоллараллин а,Iеламан а нах, Iилманчаш, сий-лараме къаной Iожалле кхачийна Сталин Иосиф.\nЦуьнан васт карладоккхуш, буьст-хIолламаш бан болийна ХIирийн мехкан буру гIалин пхьалгIахь. И вазвар, керлачу сийлалин гоне дерзо Iалашо лаьцча санна, и болх юьхьарлаьцнарг ву, дийцарехь, скулптор Дзбоев Михаил. ТIедоьхна генераллейсимус барзакъ а долуш цуьнан чурт -хIоллам дIахIоттийна ХIирийн массо а гIаланашкахь хьовх а,цхьайолчу ярташкахь.\nМазалк гIалин Толаман паркехь, масала, цуьнан буьст дIахIоттийна, тIемашкахь майраллин, доьналлин хьуьнарш гайтинчу хIирийн инарлашна коьрте. Ишта цуьнан хIолламаша хазйина Бесланан, Алагиран, Ардонан гIаланийн майданаш а, Сталинан дуькъа мекхаш долу сурт кхачийна цхьа могIа ярташка а. Кхиамца а, кхиамза а цуьнан буьст яржоран болам Оьрсийчоь мел ю а, кхечу пачхьалкхашка а, некъаш а карийна, шорбан гIертачух тера ду цхьаьнатохархой.\nБакъду, цхьаццайолчу меттигашкахь-Гуьржийчоьнан Телави гIалара пхи де хан а елла Сталина хIоллам дIабаккхийтина, Украинан Запорожье гIалахь иза эккхийтина. Хаамийн гIирсаша чIагIдарца Волгоград гIалахь, гола а вахна, дохковаларан кепехь шатайпа хIоттийна Сталинна хIоллам.\nНохч-гIалгIайн, гIезалойн, гIалмакхойн,балкхаройн… къаьмнашна, адаман хьекъало схьа ца лаццал, инзаречу барамашкахь бале ваьллачу Сталинан васт юха а карладаккха, даздан гIертар, кхета ца ло цхьаболчу кегийчу къаьмнийн векалшка. И халонга стенна долу цхьаболчарна? Цу хаттарна жоп каро гIерташ ву ХIирийн мехкан Мазалк гIалахь вехаш волу яздархо, нохчийн меттан говзанча Хатаев Хьусайн.\nХатаев: « Исторехь вайна мА-хаъара, коммустийн гуламехь кхайкхийна ду Сталин зулам а даржийна, иза къизалла гайтина Iабазхо а ву аьлла. Вай ца боху цо дика ца дина. Вай и ца дуьйцу. Ша куьйгалхо хиларе терра цуо пачхьалкхан дола дина-кх. Оьрсашна шортта латтанаш а нисдина. И деш лаьтташехь цо дукха адам хIаллакдайтина. Боьдуш тIом а болуш, Сибрех хьовсийна Нохч-ГIалгIайн, I944-чу шарахь.\nХIинца ХIирийн махкахь говзанча скулптархо ваьлла-кх цуьнан буьсташ еш. Тахана кхайкхош ду цуьнан хIоллам-буьстанаш оццу гIала кхачийна, хIуьнехдинччу махкахь хIиттийна бохуш… Суна цкъа а цкъа,нохчийн къаношкара я Iилманчашкара хезна дац, я цхьанхьа а дешна а дац, Сталин вохийначу хенахь а, Хрушев коьртехь а волуш, Советан Iедало иза сийсазвечу хенахь а, хIирийн меттах а бевлла, цуьнан цIе йожа ца яйта хIираша цхьа гIулч яьккхина аьлла.\nХIинца муха нисло, Сталина ницкъ бина къаьмнаш дардан санна, леош хIумнаш ду-кх. Цуо дукха къизалла ма –гайтина. Цо дан а ца деш хIума дитна а мА дац. Тоьлла яздархой, кхиберш цаьргара хIун даьллера? Мел бу уьш хIаллакбинарш… ХIирашкахь хила мА безара и кхетам- и нах Iовжийна цу Сталина аьлла.»\nМаршо Радио: Хьажахь ,Хьусайн, хIирийн а, нохчийн а, кхиберш а мел бертахь Iаш бу. Царна юкъа сим туьйсуш,хьал кIамдеш санна а ца нисло иза? ТIаккха бала кхача ца безара Iедалан?\nХатаев: «Га-м дезара Iедална и лартIа доций. Iедало ишта нахана новкъа догIу долу хIума ган а гуш, Iедалан цIарх цхьаъ вист хила мА везара, хIара нийса дац аьлла. Сталин везий шуна шайн кертахь хIиттабе цуьнан хIолламаш ала дезара…деза-м.»\nМаршо Радио: Кхуза Мазалкехь ткъа шарахь а сов вехачу Салавдис боху, шуна дажал хиллехь а, шуьга дакъа дахьийтинехь а, тхуна-м эвлаяъ ву хIара бохуш санна лелош хIума хета шена цунна буьсташ хIиттор.\nХатаев: «ТIаккха ишта дан а ду иза-м. Иза виц ца валийта, цуьнан цIе цIаньян,иза юха а карлаваккха дагахь лелош санна хIума ду-кх цара юьхьарлаьцнарг. ЛартIа болам бац иза. Кхечу къаьмнаша а ца боху иза гома ду, раз ду. Деллахь вон бух а, вон лард –ам буи за»\nСталинан бюсташ яржоран хьокъехь къамел динчу Хатаев Хьусайнас дийцарехь, Мазалк кIоштера вайнехан диаспора (ткъа нохчий цигахь кхо эзар ву) дагахь ю шайн сагатдийриг ХIирийн мехкан куьйгалхошка дIакхачо а, цу хьокъехь цаьрга къастам боллуш жоп деха а.


Айдамиров Абузар. Сан да – сан дозалла\nАйдамиров Абузар вина 70 шо кхачар даздечу суьйренехь нохчийн халкъан поэта Арсанукаев Шайхис элира: «Хьоме Абузар, ас даггара декъалво хьо, нохчийн къоман а, нохчийн мехкан а оьзда к1ант, г1араваьлла вевзаш а, лоруш а волу яздархо, публицист, юкъараллин деятель, баккхийчара а, кегийчара а лоруш а, сийдеш а волу хьехархо! Вайн веза-воккхачу Аллах1а хьайна комаьрща деллачу пох1мица ахь йоккха хазна йиллина нохчийн къоман литература кхиоран г1уллакхана юкъа. Книгашъешархоша а, критикаша а лаккхара мах хадош т1еэцна хьан «Ненан дог», «Винчу лаьмнашкахь», «Лаьмнашкахь серло», иштта кхийолу произведенеш а. Къаьсттина ала лаьа нохчийн къомо нийсонехьа, шеен маршонехьа д1абаьхьначу б1ешерийн къийсамах лаьцна язйинчу, нохчийн исбаьхьаллин прозин лакхенаш хилла д1ах1иттинчу «Маршонан ц1арах» ц1е йолчу повестах, «Еха буьйсанаш», «Лаьмнашкахь ткъес», «Дарц» ц1ерш йолчу исторически романех. Нохчийн литературехь бакхий кхиамаш бахарна а, юкъараллин дахарехь жигара дакъа лацарна а хьуна, хьакъ а йолуш, тиллина сийлаллин ц1е – Нохч-Г1алг1айчоьнан халкъан яздархо».\nХалкъан яздархо Айдамиров Абузар вина 1929 шеран 29 октябрехь Ножин-Юьртан к1оштарчу Мескитахь ахархочун 1абдул-Хьаькаман доьзалехь. Нохчийн ширчу юьртахь, исбаьхьчу 1аламехь д1адахна яздархочун бералла. Деша а, яздан а школе вахале 1емина цунна, шел баккхийчу вежарша а, йишас а йоза-дешар 1амош. Цундела хьалхарчу классехь деша волавелча, дукха хан ялале, дика хууш ву аьлла, шолг1ачу классе ваьккхина. Иштта кхоалг1ачу классера а, иза чекх а яккхале, йоьалг1ачу классе ваьккхина. Дика доьшуш ворх1шеран школа шайн юьртахь чекхъяьккхина хинволчу яздархочо.\nАйдамиров Абузаран йо1а яздархочо Айдамирова Машаран шен «Айдамиров Абузаран дахар а, кхолларалла а» ц1е йолчу книгехь яздо: «Абузаран да лаккхара бусалба динан 1илма 1амийна вара, амма баккхийчу 1еламнахаца хаддаза уьйраш латтийна, к1орггера хаарш долуш вара. Цунна дагахь хаьара Къор1анан дуккха а сураташ. Пайхамаран (Делан салам хуьлда цунна) хьадисаш, эвлаяийн 1ер-дахарх лаьцна дийцарш а. Поэзин йоккха корматалла яра цуьнгахь. Нохчийн а, 1аьрбийн а меттанашкахь назманаш язйора цо. Нохчийн маттахь дагахь «Лейла а, Меджнун а» поэма йоьшура цо. Ша язйинарш а, кхечеран а назманаш д1аолура. Назманан дешнашка а, чулацаме а хьаьжжина мукъам а, аз а хуьлура цуьнан: дог ойъуш, дог делхош, самукъане, б1аьхаллин а».\nШен деца дукха хан ца яьккхина Абузара, х1етахьлерачу 1едало доьналла долу нах лоьций чубухкура. 1абдул-Хьаькам а лаьцна Сибрех вахийтина. Лаьцначохь барх1 шо хан а яьккхина 1абдул-Хьаькам ц1авеанчу кхоалг1ачу дийнахь кхелхина Абузаран нана Яхарг. Да-нана цхьаьна а долуш царах марзо эцар ца хилла жимчу Абузаран.\nНохчийн къам махках даьккхича шайн кхиболчу доьзалх а, ц1ийнан нахах а хаьдда Абузар а, цуьнан да а, десте а Казахстанан Акмолински областан Акмолински районан Садовое олучу юьрта нисбелла. Иза 1аламат хала 1аламан хьелаш долуш меттиг хилла: 1ай шело ч1ог1а хуьлуш, чехка дарц а долий адамашна зенаш деш, к1оргачу лайно ц1ено1н не1-кор д1адукъуш. Оцу халчу хьелашкахь «Сталинская Конституция» ц1е цолчу колхозехь тайп-тайпана белхаш бина 14-15 шо бен доцчу Абузара: стерчийн готанца охана деш, х1у тосуш, мекха боккхуш, аьхка йол хьокхуш, цунах раьг1наш еш, 1ай бежнашна докъар т1екхоьхьуш. Иштта жимчохь д1аболабелла Айдамиров Абузаран къинхьегаман некъ.\n1946-чу шарахь Г1ирг1азерзу Джалал-Абадски областан Каравански районерчу Успеновка-юьрта шайн нахана т1е д1авахна Абузар а, цуьнан да а. Кхузахь юьхьанца колхозехь прицепщикан болх бина Абузара, цул т1аьхьа бригадехь учетчик х1оттийна иза. Абузар деша лууш хилла. Учетчикан болх барца цхьаьна шозлаг1а а 7-чу классе деша вахна иза Успеновкерчу оьрсийн школе. 8-чу классе д1а ца эцна ворх1 чекхъяьккхина кехаташ ца хиларна. Литература езаш, исбаьхьаллин произведенеш дукха йоьшуш х1ара хилар билгалдаьллачу школан директоро 7-г1а класс чекхъяьккхинчул т1аьхьа, кхунна г1уллакхна, школан библиотекарь х1оттийна Абузар. Цигахь цхьана шарахь эха шарахь болх бинчул т1аьхьа Успеновкерчу «Т.Шевченко» ц1арахчу колхозе коьртачу бухгалтера заместитель вохуьйту сан да Абузар. Пишпекерчу юьртабахаман техникуме бухгалтер говзаллехула деша а вахна (заочно), пхи курс чекхъяьккхина цо. 1956-чу шарахь Сулюкта-г1ала д1авахана Абузар, цигахь экстерном д1а а елла, чекхъяьккхина юккъера школа.\nХийрачу махкахь, халчу хьелашкахь жимчохь дуьйна къахегна Абузара. Тайп-тайпанчу нахана юккъе нислуш, хало а, атто а ловш, дахар, къинхьегам, къинхьегаман адамаш довза таро хилла цуьнан. Шеко яц, яздархо кхиарехь, адамашца, дахарца йолу цуьнан шовкъаш кхоллаяларехь и дерриге шен маь1на долуш хиларан.\n1едало бакъо а елла нохчийн къам шайн даймахка ц1адоьрзачу хенахь, 1957-чу шарахь, шен юьрта Мескита ц1а а веана, вор1шеран ишколе исмори, нохчийн мотт, литература хьеха балха вахна Айдамиров Абузар, Соьлжа-Г1алахь 1958-чу шарахь хьехархойн кхаа беттан курсаш чекх а яьхна. Оцу шарахь Нохч-Г1алг1айн пачхьалкхан хьехархойн институтан историко-филологически факультете деша а вахна (заочно), историн хьехархочун корматалла караерзош, институт чекхъяьккхина 1963-чу шарахь.\nМескитарчу ворх1шеран ишколехь цхьана шарахь хьехархочун болх бинчул т1аьхьа сан да – Айдамиров Абузар оцу ишколан директор х1оттийна. Ткъе итт шарахь гергга болх бина цо оцу даржехь. Ишколан куьйгалхочун болх цо кхиамца бина хилар гойтуш ю цунна техкина сийлаллин ц1ерш а, дела пачхьалкхан совг1аташ а: «Нохч-Г1алг1айн АССР-н ишколийн сийлахь хьехархо», «РСФСР-н серлонан отличник», «СССР-н серлонан отличник», «Нохч-Г1алг1айн АССР-н хьалкъан хьехархо», «Нохч-Г1алг1айн АССР-н сийлахь г1уллакххо», «Къинхьегаман Ц1ечу Байракхан» Орден. КПСС-н Нажин-Юьртан райкоман декъашхо а, районан Советан депутат а хаьржина иза дукхазза а. 1989-чу шарахь СССР-н халкъан депутат а хаьржина. Нохчийн пачхьалкхан университетан Сийлахь профессор а, Нохчийн Республикин 1илманийн Академин Сийлахь академик а вара иза.\nИшколехь болх бар Айдамиров Абузара хаддаза д1ахьора исбаьхьаллин литературехь къахьегарца цхьаьна. Шен яздаран корматалла лакхаяккхархьама Москвахь Горькийн ц1арахчу литературни институтехь шина шеран литературни Лаккхарчу курсашкахь дешна цо.\nАйдамиров Абузаран произведенеш зорбанехь арайовла юьйлаелла 50-г1а шераш юккъе даханчу хенахь. Х1етахь Алма-Атахь нохчийн маттахь арадолучу «Къинхьегаман байракх» газето кест-кеста кечйора литературни аг1онаш т1ехь араевлла яздархочун дуьххьарлера произведенеш: стихотворенеш, дийцарш. 1956-чу шеран 3-чу ноябрехь газето зорба туьйхира ц1еяххана болчу нохчийн, г1алг1айн яздархойн произведенешца цхьаьна х1етта яздан волалуш волчу Айдамиров Абузаран «Лермонтовн безамна» ц1е йолу стихотворени. Иза яздархочун дуьххьара зорбане евллачу произведенех ю. Ларамаза дац къоначу поэтан дуьххьарчарах йолу стихотворении сийлахь-воккха оьрсийн поэт дагалоцуш язйина хилар, М.Ю.Лермонтовн дахар а, цуьнан кхолларалла а шен дуккха а аг1онашца Нохчийчоьнах йозаелла ю. И стихотворени юкъаяхара 1962-чу шарахь Грозный-г1алахь араяьллачу Айдамиров Абузаран «Винчу лаьмнашкахь» ц1е йолчу поэтически киншкина\nАйдамиров Абузаран сатирически корматалла къеггина гучуйолу «Генарсолтин «хьуьнарш» ц1е йолчу дийцарийн гуларехь. «Генарсолтин «хьуьнарш», «Жуккаран мук1арло», «Анонимка» дийцарш ду цу т1ехь зорбатоьхна. Яздархочо 1аьржа басарш ца кхоош 1орабаьхна курхаллаш деш, ямартлонаш лелош, шаьш къа а ца хьоьгуш, нехан хьакъ шайн хьашташка хьежо г1ерташ лела нах. Билгалдаккха деза, и тайпа нах автора къинхьегамхойх, халкъах д1акъаьстина гайтина хилар. Т1аьххьаре а шайна хьакъдоллучу жоьпалле озабо уьш. Шен произведенешкахь адамийн ледарлонаш 1ораяхар яздархочо кехочушдо юьртахойн хьанал къинхьегам гайтарца цхьаьна, къинхьегамхойн комаьрша дог-ойла, церан амалш гайтарца. «Генарсолтин «хьуьнарш» книгерачу дийцаршкахь автора х1оттайо кхин цхьа мехала проблема а – доьзал кхиорехь ден-ненан жоьпалла. Яздархочун «Лаьмнашкахь серло» (1963), «Тхан эвлахь» (1966), «Лаьмнийн некъашкахула» (1975) ц1ерш йолчу киншкера дукхахйолу произведенеш а яра юьртан дахар гойтуш. Айдамиров Абузар юьртахь вехаш вара. Юьртан дахар – цуьнан дахар дара, юьртахойн дезарш – цуьнан дезарш дара. Яздархочунна дика бовзара юьртахойн кхиамаш а, иза дика кхетара церан халонех а. Цуьнан произведенешкара г1уллакхаш авторан фантазино кхоьллина дацара, уьш гонаха кхехкачу дахарера схьаэцна дара. Оцу дахарна юккъехь вара автор, юьстах лаьтташ вацара. Цуьнан исбаьхьаллин произведенеш йоьшуш царна т1ера турпалхой шайн 1ер-дахарца, шайн г1иллакхашца-г1уллакхашца, ойланашца, леларшца яздархочунна юххера девзаш долу адамаш хетало. Церан амалшкара оьзданиг, сийлахьниг ч1аг1до автора, айпечуьнца, сийсазчуьнца къийсам латтабо. Юьртан дахар гойтучу произведенешкахь яздархочо къинхьегаман стеган белхан хьуьнарш, деган дикалла, нахаца цуьнан йолу оьзда юкъаметтигаш гайтарца иза вазво, цунна хастам бо. Малончашна, жуккаршна, тайп-тайпана курхаллаш деш лелачарна дуьхьал луьра къийсам латтабо церан ма-дарра долу юьхь-сибат, харц 1алашонаш 1ораяхарца. Иштта ю яздархочун оцу темин йолу повесташ, дийцарш, очеркаш. «Лаьмнийн некъашкахула» дийцарийн гуларехь яра «Шемалан леламаш» ц1е йолу исторически хроника а. Цу т1ехь яздархочо бакъдолчийн буха т1ехь йовзийтира Шемалан леламашца йозаелла йолу халкъан историн аг1онаш. Коьрта долчунна и исторически хроника бахьана долуш боккха кхиам хилира киншкин.\nХьалхо араяьлла шен цхьана статьяхь Айдамиров Абузара яздора: «Сан литературни кхоллараллехь йоккха меттиг д1алоцу историко-революционни тематико. Х1етте а юкъа-кара аса вайн заманхойх – колхозан ахархойх, юьртан интеллигенцех лаьцна повесташ, дийцарш, очеркаш язйина. Царах хаьдда 1ен ойла яц сан т1ейог1учу хенахь а. юьртахь вехачу сунна гергара ю и тема». Шеен заманхойх лаьцна, шен заманан проблемаш х1иттош яра автора 1981-1985-чу шерашкахь язъйина «Ирхеш» роман. Иза зорбанехь араелира 1986-чу шарахь. Цу т1ехь гайтинера республикехь социально-экономически а, г1иллакх-оьздангаллин а хьелаш талха доладалар. Ма-дарра аьлча, Нохч-Г1алчоьнах хьакхаелла социально-экономически кризис а, къоман г1иллакх-оьздангалла лахлуш хилар а гайтира яздархочо шен керлачу романехь. И проблемаш автора нийса х1иттийна хилар гучуделира цул т1аьхьа, хье ца луш, республикехь д1адуьйладеллачу бохамечу г1уллакхаша. Айдамиров Абузаран кхоллараллехь коьртаниг исторически тема ю. Цо язйина «Шемалан леламаш» ц1е йолу исторически хроника, «Маршонан ц1арах» роман, «Еха буьйсанаш», «Лаьмнашкахь ткъес», «Дарц» романех лаьтта трилоги, оьрсийн маттахь «Хронология истории Чечено-Ингушетии», кхиерш а.\n1865-чу шарахь нуьцкъах а, 1ехош а, шен махках баьхна Турце кхалхийнчу нохчийн 5000 доьзалан кхолламца гора 1944-чу шарахь нуьцкъах махках даьккхина Казахстане, Г1ирг1азе кхалхийначу халкъан декъаза кхоллам». Юьхьанца боккха кхиам хиллачу романан т1аьхье 1аламат чолхе а, хала а хилира. Айдамиров Абузаран 1974-чу шарахь Москва «Современник» издательстве гочъйина яхьийтина подстрочник «Еха буьйсанаш» роман оьрсийн маттахь иза араяккхийта. Издательствос кхаа критике рецензеш язъяйтинера романа. Оцу кхааммо а роман г1еххьа хастийнера, амма к1еда-мерза, г1иллакхе билгалдаьккхинера роман зорбане яккха кийча цахилар, автора а, редактора а романан текст т1ехь кхин а болх бан безаш хилар. Айдамиров Абузара мелла а хийцамаш бина, яцйина, амма коьрта чулацам, маь1на ца талхош, юха а д1аяхьийтина «Современник» издательстве. Т1аккха а ца магийна «Еха буьйсанаш» зорбане. Дукхахболчу рецензенташа романан коьрта сакхат лоруш дерг билгалдаьккхинера «Современник» издательствон куьйгалхочо В.Сорокина ша авторе даийтинчу кехатехь: «Наконец, несколько замечаний по роману, как мне кажется, очень важных. Автору следовало вывести вместо забитого Вассала – беглого солдата, другого русского, который был бы инициативным человеком, который мог бы вести за собой чеченцев…». Роман ара ца ялийтаран коьрта бахьана и дара. Яздархочо бохура оцу муьрехьлерчу халкъан исторехь и сана дерг хилла дац, цундела шен бакъо яц и яздан, харцдерг ша яздийр дац. Нохч-Г1алг1айн киншкин издательствехь а зорбане ца яккхийтира роман. КПСС-н Нохч-Г1алг1айн обкомо дихкинера иза зорбанехь арахецар. Хьалха роман нохчийн маттахь араяьлча, цуьнан дика мах хадийна цхьаболу рецензенташ а шен ондачу т1е1амца и роман юха арахеца а, цуьнан шолг1а дакъа («Лаьмнашкахь ткъес») зорбатоха а ца магадойтуш, дуьхьалбаьхнера республикин партийни куьйгалгоша. Нохчийчоь Росси пачхьалкхана шен лаамехь юкъаяхна боху концепции яра х1етахь партийни 1едало леррина х1отта а яйтина, нуьцкъах яржош. Оцу концепцина нийсса дуьхьал яра историн бакъдолчунна т1ехь язйина яздархочун роман. Схьахетарехь, цундела зорбанехь ара ца хецийтарал совнаха, ишколан программаш юкъара а д1аяккхийтира роман, дихкира иза дешархошка 1амаяйтар.\n1аламат мехала ю Айдамиров Абузара х1оттийна Нохч-Г1алг1айн историн хронологи а. 1973-чу шарахь волавелла шина шарахь болх бина яздархочо цу т1ехь. Оцу хьокъехь шен цхьана интервьюхь автора дийцина: «1973-чу шарахь суна дагадеара Нохч-Г1алг1айчоьнан историн хронологи х1отто. Х1етахь 1илманца теллина шен ситори йоцчу, шен исторически х1адахнарг ца ххалкъана иза довзийта, шен истори езийта, цунна т1е тидам бахийта, иза лучу къоначу нахана некъ гайта 1алашо яра сан… Шина щарахь сов къахьийгира ас и хронологи х1оттош. Б1еннаш книгаш, газеташ, журналаш кегон дийзира. Роман язъярал хала бара и болх, амма суна хетарехь халкъана ч1ог1а оьшура иза». Автора шегара юкъадалийна х1умма а доцуш, еккъа халкъан историн хронологех лаьтташ болу и болх а зорбанехь ара ца балийтина. Оьрсийн маттахь х1оттийна йолу и «Хронология истории Чечено-Ингушетии» ялхийтта шарахь 1иллинчул т1аьхьа, 1991-чу шарахь арахийцира 15 эзаран экземплярехь.\nСан ден - Айдамиров Абузаран башха кхолларалла нохчийн исбаьхьаллин литературин хазна хилла ца 1аш, адаман кхетам кхиорехь мехала ю. Нохчийн халкъан леерам бу сийлахьчу яздархочуьнга. Сан ден ц1арах ю Нохчийн Республикин коьрта библиотека, Соьлжа-Г1алин коьртачу урамех цхьаъ сан ден ц1арах бу, Мескитара ишкол а ю цуьнан ц1арах. Сан да винчу, даима ваьхначу юьртахь Мескитахь (тхан ков-кертахь) схьайиллина яздархочун музей. Айдамиров Абузаран дахарх, кхоллараллех лаьцна конференцеш, «горга стоьлаш» д1ахьо республикехь. Цуьнан кхолларалла, исторически романаш республикин ишколашкахь а, вузашкахь а 1амош ю.\nCайн дахарехь айса мел дечу дикчу г1уллакхашца, лелочу г1иллакхашца, бечу белхашца, дешарца, массо а хенахь сайн дикчу ден сий деш, пусар деш, цуьнан сина хала ца хетийта г1ертар ю со. Д1атухучу куьйгаца, луьйш болчу маттаца сайн жимчу дахарехь г1алатло ца ялийта а, сайн дех терра хила а хьожур ю со, дала мукълахь. Айдамиров Абузар сайн да хиларх дозалла а деш дуьненчохь оьзда, маьрша чекхъяла а хьожур ю со.


Байначу беттан тIаьххьарчу буса ша вехачу хIусамна гена доццуш герз тоьхна вийра гоьваьлла юкъаралхо Белхороев ИбрехIим. Иза чохь волчу машенна тIе масийттазза герзаш диттинера. Йинчу чевнех хьалха ца велира 46 шо долу Белхороев, ткъа иза дIасалелош хилла 28 шо долу Аушев Або дарбан цIийне кхачийнера.\nГIалгIайчоьнан я прокуратуран а, я чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан а сайташкахь бина цхьа а хаам бац хиллачу зуламах.\nДелахь а, гIуллакх таллар тесна дуьтур ду олийла дац, хIунда аьлча, меттигерчу Талламан комитетан куьйгалхочун хьалхара гIовс БелхороевгIеран цIийнах ву – юстицин инарла-майор Белхороев Iусман.\nВийначун гергарчара видеокхайкхам бина меттигерчу бахархошка, шайн стаг а вуьйш, цуьнан шофер лаза а веш зуламдинчех нагахь цхьа информаци тусалахь, айкхдовлар доьхуш.\nШаьш шайггара талламбира боху цара оцу гIуллакхан, амма шайн стаг вен бахьана ца карийра, чIагIдо цара. ХIетте а шаьш кийча ду, дIахьедо гергарчара, "хIара даьллера шун стагера" аьлла, хаамбан луучу хIоранга а ладогIа.\nНагахь цхьа бух болуш иза вийнехь, гечдан кийча а ду шаьш боху БелхороевгIара. Ткъа дIахьедан дацахь, шайн тайпан стаг вийнарш схьалохуш гIо доьху БелхороевгIара. 30 миллион сом кхайкхийна цара айкхваьллачунна.\nШа ву куьйгбехкениг аьлла, тамаш бу цхьа а гучувалахь, хIунда аьлча, БелхороевгIеран тукхамо ца дуьту шайна динарг.\nБелхороев ИбрехIим вийначу шолгIачу дийнахь, цуьнан цIийнах болу нах Аушев Мохьмад вен гIоьртинера. Ша Аушев ву бохуш, Iораяьккхинчу аудио тIехь цхьана стага чIагIдора, Белхороев ИбрехIим ша вийна аьлла, шеконаш кхоллаеллачу цуьнан гергарчу нахера кхерам кхаьчна шега бохуш. Ишта цо доьхура АушевгIеран некъе, шена тIехIиттар а.\n2016-чу шарахь вийначунна кIелойина аьлла, бехкевинчу Аушевс ши шо даьккхинера набахтехь, амма бехк тIе ца лецира цо.\nШайн вежараллина юкъахь динан лидер ца хиллехь а, шен да Белхороев Султан кхелхинчул тIаьхьа, нуьцкъалчу гIалгIайн БатIал-Хьаьжин тIаьхьенан хьалханча хилира вийначу ИбрехIимах.\nБарт болуш, шайн интересаш Iедална хьалха а, къоман ламасташкахула а ларъеш бу бохуш, репутаци ю БелхороевгIеран вежараллан.\nКъадирин тIарикъатан дуьххьара а, ша цхьаъ бен а доцу гIалгIайн суфийн вежаралла вовшахтоьхнарг Белхороев БатIал-Хьаьжа ву (1821-1914). Нохчийн шейхан Кишиев Кунта-Хьаьжин лархо хилла а ву иза.\nБелхороев БатIал-Хьаьжа веллачул тIаьхьа, церан вежараллан тобан куьйгалла латтадо шейхан тIаьхьалоно.\nКхечу тайпанашкара зуда а ца ялайо цара, я шайниг цаьрга дIа а ца йохуьйту.\nТекст оьрсийн маттахь язйинарг Маазов Билал, гочйинарг Димаева Лиза


"ТIехIотта каш хилар а бара къинхетам". ТIамо чахчийна дахар\nНохчийчоь - Лар йоцуш байна шайн кIентий схьабоьхуш бу хIара зударий. Соьлжа-ГIала, 30, Марсхьокху-бутт, 2010-гIа шо\nТахана а тезет хIоттоза ду нисса 20 шо хьалха Нохчийчохь шогIа тIом боьдуш Оьрсийчоьнан эскархоша шен хIусамера лаьцна нуьцкъала дIавигинчул т1аьхьа лар йоцуш вайначу Асхаров Юсупан кертахь. Оьрсийчоьнан тIеман буьйранчаш дIакхайкхийра шаьш "талорхойн кьуйгалхочуьнан Хаттабан уллера доттагI вийна" аьлла, амма цуьнан дакъа гина стаг вац. Цундела тахана а шен хIусамда дийна хиларе сатуьйсуш еха цуьнан хIусаманан Асхаров Лариса, хIора шарахь и сатийсам гIеллуш белахь а.\nХIара истори йолаелира нисса 20 ша хьлха. МогIарера нохчийн доьзал - да-нана, ши бер – тIаьхьий-хьалхий йина ши йоI. ХIусамда – кира лело йоккха машенлелорхо, нана - цӀийнан нана. Арахь боьду тIом. Шен хIусамда Юсуп машенахь ша цхьаъ дIасалелийта ца лаара Ларисина. Мел шена хала делахь а, ши бер шен кхинца а дуьтий, мелла а сиха цIадерза хьожуш ду шаьшшиъ олий, цхьацца хIума дIасахьуш рицкъ даккха иттаннаш тIеман блок-посташ лаьттачу некъа машенахь арадалара и шиъ…\nЛариса а Юсуп а девзинера школехь. И шиъ дехачу жимачу юьртахь Сиржа-эвлахь, накъосташа царах олура Ромео а, Джульетта а ду и шиъ олий. 13 шо Сибрех депортацехь а даьккхина, нохчий цIабирзинчул тIаьхьа даймахкахь дуьненчу девллачу берех дара Юсуп а, Лариса а.\nШайн дайша-наноша махкахбаьхча хьегнарг ца гинера царна. Цундела, церан дегнашчохь дахар хаза дара, книжкаш тIехь язйина безаман поэмехь санна.\nШкола чекхъяккхарца Лариса маре йигира Юсупа. Нана йоцуш кхиъна йолчу цуьнан, цхьа а юххера стаг вацара дагардийца. Да, хууш ма-хиллара, нохчийн доьзалшкахь цу тайпачу гIуллакхашна юкъагIерташ Iедал дац, тIкъа гергарнаш реза бара цо динначунна цунна "шен бен" карийчхьана. Кхин хIун оьшу-те ирсе дахарехь, бохуш ойланаш хьийзара йоIан коьрте - везачуьнца цхьаьна ирсе яха, тIаккха цхьана дийнахь цхьаьне бакъдуьнене дIадаха, дийцаршкахь яздеш ма хиллара…\nАмма дерриг а хийцаделира 2001-чу шарахь Стигалкъекъа-беттан 18-хь. Сатоссуш чулилхинчу оьрсийн салтташа, кхин дуьйцуш хIума а доцуш, дIавигира Ларисин цIийнда Асхаров Юсуп.\nТахана, 20 шо даьлча а, шен бIаьргашна дьухьал хIуьтту оцу Iуьйранна хилла ирча сурт, бохуш дуьйцу Ларисас:\nАйса хIун дийра ду ца хууш, иштта холчахь лелаш йолуш, Политковская Анница цхьаьнакхетар нисделира сан\n"Iуьйранна пхи сахь долуш дара иза. Тхо дийшина а долуш, чIогIа неI тухуш а хезна, самадевлира тхо. НеI каг а йина, чулилхира тIеман барзакъ доьхна герзах боьттина нах. ХьалагIатта кхуьуш - цакхуьуш пенаца дIахIоттийра со, тIе герз а хьажийна. ТIакхха уьш дехьа чулилхира. Иза (Юсуп) цара, кхин хоттуш хIума а доцуш, "наручникаш" (гIоьмаш) а тоьхна, коьртах цхьа гали а доьллина, лаьтта охьавиллира. Фамили а, цIе а хаьттина (паспорта тIехь язйина ШаIрани яра цуьнан цIе, масара а Юсуп олуш хиллехь а), иза цара араваьккхира".\n"Правовая Инициатива по России" бакъонашларъярхойн фондо дийцарехь, цу дийнахь Сиржа-эвлара дIавигнарг вара исс стаг. Царах ялх, йетта а йиттина, некъа йисте охьатеснера. Цхьаъ тIаьхьо велира. Юсуп а, цуьнца цхьаьна хилла 14 шо долу кхиазхо а лар йоцуш вайра. Салташа дIахецначу шина стага тоьшаллаш дира ШаIраница (Юсупца) цхьаьна БТР-ра чохь шаьшшиъ а вара аьлла.\n"Зачистка" еш Оьрсийчоьнан эскархоша лаьцна воккха стаг, Нохчийчоь, 2001 шо\n"Правовая инициатива по России" (“SRJI”) тобан юристаша Европин адамийн бакъонашкахула йолчу кхеле чуделлачу кехаташна юкъахь ю кхин а 4 де даьлча "Коммерсантъ" газето язйина артикл, "Вийна Хаттабан доттагI а, Дудаевн гIонча а" аьлла цIе а йолуш.\nАсхаров ШаIрани (Юсуп) доьдоцуш варна Оьрсийчоь жоьпаллехь еш, цуьнан кхоллам къасто Iедалш декхарелахь деш сацам бира Европин адамийн баконашкахула йолчу кхело\n«Нохчийн Республикан Шелан кIоштахь федералан эскарша леррина операци дIаяьхьна, "талорхойн тобанийн куьйгалхой" лоьцуш. Операци дIахьуш дахна кIира чекхдолуш Сиржа-Эвлахь вийна Асхаров ШаIрани. Таллам бича хиъна хилла, иза вевзаш волу эксперт-лелхарш дархо а, экстремистийн лидеран Хаттабан юххера доттагI а хилар", - яздина газето.\nМасийтта шарахь лийлира Лариса, шен хIусамден ларш лоьхуш. Юкъалелачу "гIуллакх хууш бу бохучу наха" хьехарш дора цунна латIкъамаш бан мегар дац, бохуш. Хьайн майрачунна кхин а вон дийр ду ахь, нагахь оьрсий оьгIазбахийтахь, бохуш ле йора цара иза. Амма, цхьана дийнахь, цара дуьйцучуьнга ладегIа къорда а дина, шен хIусамда лаха Iедале йелира Лариса.\n"Новая газетан" журналист Политковская Анна Нохчийчохь, Чиллан-бутт, 21-гIа де, 2001 шо\nИ сацам ша беш, шена хьехар динарг яра шайн эвла еана "Новая газетан" журналист Политковская Анна, бохуш дийцира цо:\n"Айса хIун дийра ду ца хууш, иштта холчахь лелаш йолуш, Политковская Анница цхьаьнакхетар нисделира сан. Хьайн бала ахьа а, хьо санначара а дIабалхабаре терра бен, гIуллакх хир дац хьуна, элира цо. Вуно адаман даге хьожуш а, адаман дог оьцуш а, адам девзаш а, цуьнга ала дезарг хууш а яра Аня. Пекъар, йен а йий иза. ЧIогIа халахийтира суна. ТIамо бIарздина лелачу адамна шайна а хIун дер ца хуучу хенахь, суна тIекхаьчна уггар суна хала деанчу дийнахь сан догэцна йолу Аня цкъа а йицлур яц суна!"- боху Ларисас.\nШен хIусамден кхоллам муха хилла хаа, Ларисин тIаьххьара сатийсам бара Страсбургехь туп тоьхна йолу Европин адамийн бакъонашкахула йолу кхел. Цуьнан дехарца мукъане а хуур дацар-те Юсупах хилларг, бохуш ойла йора цо. Нохчийчохь цхьацца истореш хилара лелаш, лецна лар йоцуш байна нах схьакарийна, бохуш. Наггахь оцу тайпа истори бакъ а хилар. Амма ша дерриг эрна хилира, Ларисас лелийнарг\nПолитковская Анна йийра Москва гIалин юккъахь Лесная урамехь долчу ша ехачу цIенна хьалха 2006-чу шарахь ГIадужу-беттан 7-хь. Уггар шена лан халадерг дара и зулам динарш нохчийн къомах хилар, зуламхой я къам а, я дин а, я сий а долуш бацахь а, боху Ларисас.\nМосква, Политковская Анна дагалоцуш акци дIахьуш бу адамаийн бакъонашларйон жигархой, 7-гIа ГIадужу-бутт, 2009 шо\nШен ши йоI а эцна, хIусамден кхоллам къастош гIо хиларе сатесна 2007-чу шарахь Европин адамийн бакъоашкахула йолчу кхеле гIо деха Страсбурге яхара Лариса. ТIеман куьра юкъара схьаеъначу шена ша кхечу дуьнентIе яьлча санна хетара, оцу гIалан урамашкахула ша йолаелла лелаш, бохуш дагалоьцу цо.\nАсхаров Юсуп доьдоцуш варна Оьрсийчоь жоьпаллехь еш а, цуьнан кхоллам къасто Iедалш декхарелахь деш кхел йира Европин адамийн баконашкахула йолчу кхело (ECHR) 2008-чу шарахь.\nСуьдхоша цхьабартболуш сацам бира Асхаров лар йоцуш варца доьзначу г1уллкхехь талхийна хилар адаман ваха йолу бакъо (адамийн бакъонаш а, коьрта маьршонаш а ларъярх йолчу Европин конвенцин 2 артикл). Кхело бинчу сацамехь иштта аьлла ду Оьрсийчоьнан Iедалша эвсаре таллам бина ца хилар а, доьза вайнарг бахьана доцуш лаьцна хилар а, кхеле латкъам бинарг харцонашна низамца дуьхьал латта болчу аьттонех яьккхина хилар а.\nФранци - Суьрта тIехь Европин адамийн бакъонашкахула кхелан чоь, Страсбург, Чиллан-беттан 7-гIа де, 2019-гIа шо\nТахана Страсбургехь ехаш ю Лариса, кхин даймахка цIаерза лаам боцуш. Ханзамано артбина деган лазам а. Балха яхна ша, кхачанан х1усаме, адамашна юкъаяларо жима-тIама са дIахецна шен, болх хала белахь а, дика дамаш гонах хилар мехала лору ша, бохуш цо. Берийн бераш а догIу наггахь хьошалгIа, цара а Iехайо иза.\nОфициалан боцчу хаамашца, Нохчийчохь шолгIа тоIм боьдуш доьдоцуш вайна лоруш ву 5 эзар стаг\nДелахь а, хIоразза а тIом боьдуш лаьцна чувоьллина хилла шен махкахойх цхьаъ набахтера цIавирзина аьлла хезча, сатесна хуьлу Лариса шен хIусамдех лаьцна а хабар кхочур дацара-те олий. "ТIех1отта каш мукъане а делира, иза хилар а бара къинхетам, кошан бIалха хилча а дог тен магара", - боху цо.\nАмма иштта бохаме ерза кхоллам хилла-кх шаьшшимма язъян йолиначу ирсен дахаран поэмин боху ойла тахана а тIелаца хала ду цунна, сатийсам шен кIезиг биснехь а.\nНохчийчохь тIемаш боьлхуш билггал маса маьрша стаг вийна а, лар йоцуш вайна а хууш дац. "Мемориал" бакъонашларйон вовшахтохаралло 2004-чу шарахь бинчу хаамца, Нохчийчохь шолгIа тоIм боьдуш доьдоцуш вайна лоруш вара 5 эзар стаг.\n2008-чу шарахь Нохчийчохь карийначу дайъина адамаш даIадоьхкинчу меттигийн терахь дара 57. Amnesty International дуьненаюкъарчу вовшахтохаралло дийцарехь, эзарнаш нах хила мегаш бу хIинца а карийна доцчу кешнашкахь, шайна юкъахь Нохчийчохь шолгIа тIом болабелчхьана лар йоцуш вайна 5 эзар гергга маьрша вахархо а волуш.


Мултимедиа, ГIадужу-бутт 07, 2018\nКIиран-де 7 ГIадужу-бутт 2018\nГIадужу-бутт 07, 2018\nДекъал хуьлда, Соьлж-ГIала!\nСоьлжа-ГIалин 200 шо кхечи. Шахьаран майданахь доккха той дара хIоттийна, баьхкина генара-гергара хьеший. Маршо Радион корреспонденто меттигерчу бахархошка а, хьешашка а хаьттира, уьш реза болуш дирзирий даздарш.\nГIадужу-бутт 06, 2018\nГIалгIайчохь дIайоьдуш ю Нохчийчоьнца латтанаш хийцарна дуьхьал хьажийна акци. Иттаннаш бахархоша Магасехь буьйса яьккхина республикан парламентана хьалха. ГIалгIашна хетарг зен Магасе вахара Маршо Радион корреспондент.


www.islamannur.org - 28-гIа дакъа\nБусалба нехан кхачамбацарш хьулдарах а, оьшуш а доцуш уьш даржор дихкина хиларах а лаьцна\n«Бакъдолуш, муъма нехан хьокъехь цIармато яржа лууш волучунна балане Iазап кечдина хIокху дуьненахь а, эхартахь а» («ан-Нур», 19).\n240. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Нагахь хIокху дуьненахь (цхьана) лайно важа лай хьулвахь - билггал, къематдийнахь АллахIа иза а хьулвийр ву» (Муслим: 2590).\n241. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) олуш хезна шена аьлла: «Сан умматера хIора а хьалхавоккхур ву - массарна а хезехь Iорадохуш боцурш. Массарна а хезехь Iорадахаран (масалех цхьаъ) ду-кха - буса цхьаъ дан а дой, АллахIа ша хьулвина (Iораваларах ларвина) Iуьйренга ваьлча, баха хIуттуш волу стаг: «ХIей, хьенех! Селхана аса хIара а, иза а дира». Дала хьул а вина буьйса яьккхина цо, ткъа Iуьйранна ша-ша Iорадоху цо АллахIа шен хьулвар» (Бухари: 6069, Муслим: 2990).\n242. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Нагахь гIарбаша зина динехь, цо зина дар гучу а далахь - (иза долахь йолучу дас) шарIо дIахIоттийна долу таIзар дойла цунна, цунна лен а ца луьш. Нагахь цо шозлагIа а зина динехь - (юха а) шарIо дIахIоттийна долу таIзар дойла цунна, цунна лен а ца луьш. Нагахь цул тIаьхьа, кхоазлагIа а, цо зина дахь - дIаюхкийла цо иза, мерзийн карсах (муьшах) йоьхкина а» (Бухари: 2555, Муслим: 1703).\n243. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «(Цкъа) пайхамарна тIе (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) чагIар мелла цхьа стаг валийра. Цо элира: «Етта цунна!». Тхох цхьаберш шайн куьйгаш детташ бара цунна, цхьаберш – тудургаш етташ бара, цхьаберш – шайн духар детташ бара. И дерриге дIадирзича, нахах цхьамма мохь туьйхира: «АллахIа сийсаза войла хьо!» (аьлла). (ТIаккха пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна)) элира: «Ма ала иштта. Иза эшон (караверзо) гIо ма де шайтIанна!»» (Бухари: 6781).\n Кхечу дешнашца аьлча: и дан мегаш дац - нагахь шегара цхьа а вониг долуш воцучу стагера вониг даьллехь, нагахь и Iорадаьккхича хуьлучу пайданал а дукха зен хуьлуш делахь.\n Кхузахь дуьйцург - массо а къилахь дерг даржоре терра, масала, боьхалла, иштта оцу хьокъехь хезна хабарш даржор а ду.\n «Дуьненахь а, эхартахь а массо вочух хьалхавоккхур ву» бохург ду иза.\n Вуьшта аьлча: «…муьлхха а цхьа къилахь дерг дан а дой…».\n Вуьшта аьлча: «…оцу стага гIарадоккху - АллахIа кхинболучу нахах хьулдан сацам бинарг, и бахьана долуш ша-ша дуьненахь а, эхартахь а хIаллакъхуьлучу тIе а хIоттош».\n Цигахь дуьйцу таIзар - шовзткъе итт гIаж тохар ду.\n Вуьшта аьлча: «…цунна тIехбеттамаш а ца беш, массарна а хезехь «Къахьпа ду хьо» а ца бохуш».\n Кхечу кепара аьлча: «…хьем боцуш йохка а йоьхкина, кIелхьара волийла иза цуьнах».


Нохчийн меттан хьехархочо цIахь бан белла болх\nПхьегIаш меттах хьееш йоллу тхайн нана а хезна самаваьлла, корех арахьаьжира со, хенахIотам муха бу-те аьлла. Нохчийн меттан хьехархочо цIахь бан болх беллера тхуна, гуьйренах лаьцна дийцар яздар.\nХIун яздийр ду ца хууш маситта дийнахь даьссачу кехата хьалха хиина Iийначу ас сацам бира, дог ирахӀотто эвлан йистерчу хьуьнха вахана волавала.\nНанас эцна Iаьржачу бесан керла тужурка а йоьхна, цо сатасале бинчу бовхачу хьокхаман ах чета а таIийна, новкъа велира со.\nГуьйренан Iуьйре шийла а, кхоьлина яра. Ша шех хьерчаш ловзу юькъа дохк гича мотталора догIург дерз ду.\nУьйтIарчу баIаран диттан кIеллара цхьа ши буй баIарш а гулдина, со кевне волавелча, буька яйн чуьра шен худар дууш доллучу тхан жIало Гудрис, юкъах цадолош бIаьрг туьйхира, со волчу агIор. Цуьнан хьажар шеконан хийтира суна, хIокхо хIун леладо-те сатасале кевне гIерташ, худар даа са ца дуьтуш аьлла.\nУрам баьсса бара. Сатасале шен говрана хи мало араволу тхан лулахо СаьIидбек а гIаттаза хан яра иза. Эвлан йистера аре а хадийна, хьалаволавелира со оха "шолагIа" олучу хьуьнан дукъе. Iуьйре мел кхоьлина еанехь а, гуьйренан басарш хаза дара.\nХьуьнаха вулуш, хIора гIулчаца лахлуш, эххаре а дIатийра самаяьллачу тхан эвлан дахаран гIовгIа – наьной кхийкхар, котамаш екар, жIаьлеш летар, бежанаш Iехар, говраш терсар. ТIаьххьара, ас тидам а беш, суна хезнарг дара тхан эвларчу аьчкан пхьеро Эмис жIов еттар.\nЦIен, доIан басахь, можа, цIехо-можа гIаш долчу хутал-бецо марахьерчийна лаьттара, со вогIучу тачане дашо гIашца куьйгаш кхийдо коьллаш.\nШолагIа дукъ а дара гуьйрено йийсаре лаьцна. ЦIе бос богучу гIашна юкъара схьакъийдара цкъачунна мад даланца аьрга хьаьмцаш. Элхьамцаш, хьуьнан кемаш, мадделла а, маддаланза а акха кхораш…\nМа чомехь хир бара цIарца богу дIо-о кхоза акха Iаж, аьлла ойла кхоллаелча, дагабеара суна сайн четахь болу хьокхум.\nАйса кисина тесна деана баIарш дохийна, тIамарш а яьхна, четара схьабаьккхина, дегIан йовхоно мела латтийна, хьокхум а кхоллуш охьахиира со.\nIалам хаза дара. Нарт-эрстхойн догIмаш долу гIаролхой санна гобаьккхина лаьттара стигал кхийда пепан дитташ. Царна кIеллара гIа-бамба гулбелла хир бу-кх бIеннаш шерашкахь, бохуш ойла йора ас.\nСо хиина Iара хьуьнан юккъехь иттех метар шуьйра хир долчу хин хорша йистехь. Иза даьсса дара. Амма гуш дара мел-лаххара а ши-кхо де хьалха, ломахь догIа а дилхина, цу чохь карзахдуьйлуш ловзуш хи хилла хилар.\nКху хьуьнхахула бIеннаш шераш хьалха а со санна лелла хир ву-кх цхьаъ, мила хилла-те иза, муха нисбелла-те цуьнан кхоллам, бохучу ойланашца хьуьнан кIорге вуьйлира со.\nЦIеххьана хетаделира цхьаъ хийцаделча санна. Эвла йолу агIо гойтуш цхьа билгало ца хаалора. Со тила веллера.\nИштта хьал хIоьттича карон еза къилбаседехьа билгалъяккха со дагадаийта гIоьртира дерриг сайна цунах хуург. Уггар хьалха - малх лаьтта меттиг. Де дукха тIех кхоьлина дара иза дан. Диттан генаш деха хуьлу къилбехьа. Иза къасто вуно халадара. Суна гуш долу дитташ дукха куц долуш а, хьуьнхочо леррина цистина, тодина, кечдинча санна дара. Маха а бацара соьгахь хи тIехула тесна, цуьнан уьралла муьлхачу агIор йоьрзур ю хьажа.\nДукха тIех ойланаш еш а ца Iаш, сайна нийса хетачу агIор дIаволавелира со. Амма иза эрна хиллера. Жимма Iалашо хийцина дукъ хадийра ас. Амма гонах яра цхьана суьртехь лаьтта Iаьржа хьун.\nКIадвелла охьалахвеллачу сан цIеххьана бIаргкхийтира цхьана диттана тIехьа лечкъинчу дийнатан IиндагIах. Дагчу иккхира - борз! Амма оцу маьIаргонна бехкенан хьажарца, цIога а лестош, гучуделира сан Гудри!..\nМуствелла, со чуваьлча, суьйренна юург кечйеш йоллучу тхан нанас, юкъах а ца йолуш, элира, ванах кIант, хьо мичахь вара, Iуьйранна дуьйна хIума а кхаллаза лелаш ву-кх хьо, аьлла.\nМеца вац цо, нана, аьлла, тужурка неIаре дIа а оьллина, коре охьахиира со къолам а, кехат а эцна: "ТIекхечи дашо гуьйре…"


Украина -- Осмаев Адаман адвокат Черток Ольга а, хIусамнана Окуева Амина а журналисташца къамелаш деш, Одесса, 24ГIу2012\nУкраинерчу Одесса-гIалин Приморский кхело ханна сацийна, оьрсийн президент Путин Владимир вен Iалашонца теракт ян кечлуш хиларна бехке вечу Осмаев Адаман гIуллакх таллар. Цуьнан гIуллакхехула кхин а экспертизаш ян езаш хиларца доьзна ду иза боху Осмаеван адвокато Черток Ольгас.\nКхин а сов экспертизаш дIаяхьаро хIун хуьйцур ду хууш дац. ХIунда аьлча, Одесса кIоштан прокуратуро чIагIдарехь, иза кхин дIа а Осмаев бехке вийр волуш ю.\nАдаман адвокат йолчу Черток Ольгас бахарехь, Украинера Iедал буьххьера хийцаделла, амма бакъонийн органашкахь хIинца а хевшина Iаш хьалхалера нах бу.\nЧерток: Цул сов, КIоштан Чоьхьарчу ГIуллакхийн декъан хьалхара талламхой баьхкинера кхеле. Цу петарехь хилла бу уьш, сан цаьрга дала шортта хаттарш дара. Цу шимма кхелехь, шайна хIумма дага а ца догIу, хIумма хаа ца хаьа, элира. Амма, цхьана талламхочо цу петаран неIарна тIе мухар тоьхна - протоколехь гуш ду иза. Вукху талламхочо, мухур тоьхна йоцу неI схьайиллина. Цхьана талламхочуьн неI дечкех йина ю, вукхуьнан атьган ю. Петаран долахо а, хIусамийн-коммуналан сервисийн векалш а, цхьаа воцуш неI схьайиллина талламхочо. Цу уллехь хила беза тешаш а тхуна карош бац. ХIунда аьлча, шина талламхочух цхьаннен протоколашкахь тешаш цхьана меттахь бехаш бу, вукху протоколехь кхечу меттехь бехаш бу... Цхьа теш пхеа тайп-тайпана меттигехь Iаш ву.\nАдаман гIуллакхехь дуккха а ю шалхонаш. ЦIе яьлла хиллачу петарна чохь тамашийна йисина оьккху хIума – ацетон хилар, царах цхьаъ ю.\nЧерток: Ша шех цIейолуш йолу оьккху хIума йисина боху петарна чохь - ацетон. Иза хаза нехан санна атта цIе йолуш хIума ю. Бедарх чим иккхича а йогуш хIума ю иза. Оьккху молханах дуьйцучу мел долчу жайнашкахь ду иза. ТIаккха тхан хаттар ду - и йогу хIума, йоккха цIе яьллачу петарна чохь ца эккхаш муха йисина? Тхан шеко ю цундела, и оьккхург цIе яьллачу хенахь цу чохь хилла бохучуьн хьокъехь.\nТеракт ян кечлуш хиларна шеко ю аьлла, Оьрсийчоьнан Федералан Кхерамазаллин Сервисо лехамашка ваьккхина хилла Осмаев Адам Украинера Кхерамазаллин Урхалло 2012-чу шарахь Чиллан беттан 4-чу дийнахь лаьцна вара, Тираспольская урамехь цхьа петарна чохь эккхийтар хилча. Оццу Чиллан беттан 27-чу дийнахь хаам баржийра, Къилбаседа Кавказера тIемалоша хIетахь оьрсийн премьер-министр хиллачу Путин Владимирна тIелатар кечдеш дара, аьлла. Цу шеран Гезгмашин беттан 10-чу дийнахь цу гIуллакхца воьзна Казахстанан вахархо Пьянзин Илья итт шарана чувоьллира.\nАдам бехке ван кхин цхьаа бахьана ца хиларна, Пьянзин кхайкхийна хан бухе юьллур ю, шен клиент бехке веш, аьлла хета Осмаев Адаман адвокатана. Цул сов, таллам иза бехке ца валучу тIе балахь, Адам набахтехь воллушехь вен а сахьт дац.\nЧерток: Иза хила тарлуш ду. ХIунда аьлча, цуьнга кховдон цхьа а бехк ца хилча, кхеташ ду, стаг вацахь, проблема а яц. ХIинца, цхьа алар ду гIазакхийн маттахь - хеча тIехь латтон агIо лелош - иштта, иза бехке варна гIортор ян, Пьянзинна кхайкхийна таIзар юьхьарлоцур ду. Оьрсийн Федерацехь цунна итт шо хан кхайкхийра, и таIзар болх бан а доладелла. Ша Пьянзин кхелехь а воцуш, цо талламца цхьаьнаболх бина аьлла, цунна еккъа хан кхайкхийра. Суна хетарехь, Осмаеван гIуллакхехь коьрта меттиг дIалоцур берг кхелан и сацам бу.\nНагахь санна Украинан коьртехь демократин Iедал чIагIлахь, шайн гIуллакх а хийцалур дара аьлла хеташ ю Осмаеван адвокат.\nЦхьана агIора, Украинехь шуьйра лаьттинчу протесташа Янукович Викторан Iедал хийцина. Цхьа-моггIа гIарадевллачу терроран гIуллакхашца лецна хилла нах арабовлийтина. Уьш бу Ленина хIоллам эккхийта гIерташ хиларна лецна хилла «васильковски террорхой» а, 2012-чу шарахь Днепропетровскехь лелхийтарш дан кечбелла хиларна дIалаьцна хилларш а. Уьш мукъабахар, махкара политикехь хиллачу хийцамашца дузу политикан аналисташа. Амма Адаман кхузахь а ирс ца хилла. Политикан бахьанца чувоьллина стаг санна араволийла дац Адщаман, элира цо.\nЧерток: Халахеташ делахь а, тхан ситуаци а ю чIогIа тамашийна. Адам бехк хиларан хIара ду аьлла бахьана цхьаъ ду - эккхар хиллачу муьрехь иза цу петарна чохь нисвалар а, иза цхьа жимма ваьгна хилар а. Кхин цхьана цхьа тайпа бахьана дац иза бехке ван. ПIелгийн томмагIнаш дац, цхьа а тайпа лараш яц. Нагахь санна, террорана бехке беш хиллачеран бехк хилар тIечIагдан генетикан талламаш бинехь, цхьаъ дара. Цигахь а, цундела шиъ дIахецна, важа шиъ чохь витина. Адаман гIуллакхехь цхьаъа хIума а дац. Цуьнга мел кховдош болу бехк, уллехь адвокат воцуш, цуьнгара яьхначу кийтарлонашна тIехь кечбина бу.\nАдам аравалийтар-м дуьйцур дацара, и гIуллакх юхаталла мукъа а хьажон аьтто баьлча, цхьа дегайовхо хир яра, иза бехке воций кхел тешон, аьлла дерзийра шен къамел Осмаеван адвокато. РогIера кхелан кхеташо Охан-беттан 2-чу дийнахь хир йолуш ю.