БIе гергга стаг лазийна Кабулехь динчу эккхийтарехь\nКхааридийнахь ОвхIанистанан коьртачу шахьарехь Кабулехь полисхойн машенчохь динчу эккхийтарехь чевнаш йина 95 стагна аьлла, хааме даьккхина меттигерчу Iедалхоша. "Талибан" боламо жоьпалла шайна тIелаьцна, тIелетта Iожалхо шайн стаг вара, шаьш гIакх лаьцнарг "керла бIахой дIаоьцу центр" яра аьлла.\n"Лазийна йа байина дуккха а тIемалой а, полисхой а болчух тера ду", - аьлла ду даржийначу дIахьедарехь. Цкъачунна билггал хууш дац, Кабулан малхбузехь Iуьйранна хиллачу инцидентехь байинарш буй. Дийцарехь, тIелатар дина Кабулан полицин ялхолгIачу декъан территори тIе воллучохь. КПП-н декъа хьалха машен сецначул тIаьхьа цу чуйоьллинарг иккхина хилла аьлла ОвхIанистанан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан пресс-секретаро Рахьими Насрата.\nИ дерриг гинчара дийцарехь, эккхийтар хиллачул тIаьхьа герзаш девлла хилла. Могушаллин министраллан векало дIахьедина, дарбан хIусамашка чевнашца 34 стаг валийна аьлла. Iамеркан Цхьанатоьхначу Штаташна а, тIалибашна а юкъахь бертан дийцарш дIахьочу юкъанна дина ду тIелатар.


Дуьненахь, тоьллачарах хинйолу университет ян йолийна Нохчийчохь.\nНохчийчоь -- Нохчийн пачхьалкхан университет, Соьлж-ГIала. 02ГIад 2012.\nНохчийчуьра Iедалша, рогIера йоккха проект йийра ю аьлла дIакхайкхина. Дуьненахь уггаре а тоьллачарна юккъехь хинйолу университет ян сацам бина меттигерачу Iедалша. Iарбойн эмираташкара инвесторийн ахчанах йийра йолуш ю иза. Ша мел волу хьехархо кхечу пачхьалкхашкара хира ву.\nСоьлжа-ГIалахь и университет йина яла езаш ю 2017 шо чекхдалале. Кхиъ 5-6 шо даьлча, гарехь, цигахь дешначеран цIераш дуьненахь йохур ю, похIма долуш къона Iилманчаш бу бохуш. Шинарийн дийнахь и лаккхара доьшийла хинйолчу меттехь, леррина гулбеллера мехкан куьйгалхой а, эмираташкара инвесторийн компанийн векалш а.\nАла догIу, йохьанца дуьйна, чекхаяьллалца и дешаран комплекс хьалайийра ю EMAAR компанино, Дубайхь, кху дуьненахь уггаре а лекха цIа дина йолу. Цуьнан куьйгалхо Аль-Аббари Мухьаммад а вара веана.\nСоьлжа-гIалара дуьненаюккъерачу университетехь деша хьов, хьехархочуьнна сийлахь хира ду бохуш тешна дуьйцу даржхоша. Дукхахболу хьехархой, Австралера а, Малайзера а бахко Iалашонехь ду. Иштта, Москохара а, кхечу яьккхийчу гIаланашкара а белхахой а хира бу. Цкъачуьнна, хууш дац, оцу доьшийлехь, хIун факультеташ хира ю. Билгала къаьстина дерг, ша мел йолу дешаран программа, дуьненахь тоьллачу университеташкахь санна хирг хилар. Муьлхачу а агIора, иштта университет еллар, дика хIума, кхаъ санна лору дукхачу эксперташа. Иза яр цхьаъ ду, цуьнах ма боллу пайда эцар, доьххьара нохчийн къоманна-важа ду, аьлла комментари йира Маршо радиога политолога Бено Шамала.\nБено: «Дика университет хуьлу, дешархошна деша дагадоуьйтуш. Дешар-коьрто паргIат болх бар ду. Цхьа а Iаткъам а боцуш, таIийна а доцуш хьекъал. Маьрша хилар. Иза хила езаш а ю. Ма дийцара иза хилахь, халкъана а, махкана а боккха кхаъ бу. Ялура юй аьлла хаьттича, суна хаарехь, дуьненахь гIарайоьвлачу лаккхарчу доьшийлашкахь, ондда болх бина массийта бIешарахь. Иза иштта хилахь, чIогIа дика ду. Зен-зулам хира дац вай халкъана».\nТIаьххьарчу шерашкахь, махкахь дIакхайкхина шортта проекташ ю. Царах дукха кхочуш хилла а яц. Оцу гIуллакхан тIехь лаьтташ, ша Iуналла а деш, республика куьйгалхо Кадыров Рамзан хилахь, цуьнах гIуллакх хира ду. Ткъа, ша белхан декхаршца, и гIуллакх дан дезачаьрна тIедиллиина бIаьрг-Iуналлера дIадалахь-хьалха санна хиларна кхерам бу, аьлла кхин дIа а дуьйцу политолога Бено Шамала.\nБено: «ЦIахь дукха хIума дIакхайкхина. Анонс йина дукха хIума ду. Амма, ша Рамзана чекхдаьккхинарг бен, дина хIума а дац. Цуо ша деш дерг чекхадолуш ду. Ткъа важа дерг, цхьанна тIе а тоьвжина деш дерг, кхочуш хилла суна хааделла дац. Иза а, урхаллийн таро олу менеджментехь, вай цIахь яц, таханлерачу денна».\nМеттигера дешархой, ма йийцара дика а йолуш, оцу университете деша боьлхахь, кхана-лама царах, цIе яьххана говзанчаш хира бу аьлла дог тешна ву, ша, юккъараллийн хьелаш толлучу Iилманхо Бено Шамал. Къаьстина оцу Iилманехь къахьоьгурш кIезга бу вай, аьлла билгалдаьккхира цуо.\nБено: «Физика а, химия а, математика а Iилманехь, вай говзанчаша болуш бу, дуьненахь а Iилманчаша а, къовса а йиша йолуш.Адамийн Iилма дуй, адамех лаьцна дерг Iамош,оьрсийн маттахь обществознание а олу цуьнах, оцу тIехь болх беш болу нах бац вай. Цу хIуманна тIехь, боккха иэшам хилла вайна».\nМассийта шо хьалха,Нохчйичуьра бIе сов жима стаг вахийтинера меттигерачу Iедалша, Германи а, Британи а лаккхарчу доьшийлашка. Тайп-тайпана говзаллаш Iамийна цIа бирзина уьш кху шарахь. Уьш хьегна бу, шайх, махкахь, пайда хиларе. Билгала хууш дац, амма, уьш а юккъеуозо мега ечу университетан балха. Ишттачарах ву Агаев Эльбрус цIе йолу жима стаг а. Хетарехь, боккха пайда хира бу, нагахь санна кхечу пачхьалкхашкара студенташ а, хьехархой а бахкахь, элира цуо.\nАгаев: «И университет схьаеллар коьрта бахьан хета суна, вай махкахь кхиболу студенташ а, хьехархой а чубалор. Суна хетарехь, вай махкана чIогIа пайда хира бу, экономикан агIора а. Иза коьрта агIо ю аьлла хета суна и университет еллар».\nЕш йолу Соьлжа-гIалара дуьненаюккъера университетехь цхьана доьшура ду 4 эзара студента. ЮккъераIойла а, кхачанан чоьнаш а, библиотека а, спорткомплекс хира ю цигахь. Иштта ян лерина ю, хьехархошна чохь Iан хIусамаш а. Тахана, Нохчийчохь лаккхара 4 доьшийла ю:Нохчийн пачхьалкха университет а, Соьлжа-гIалара хьехархойн институт а, Оьрсийчоьнан исламан университет а, Соьлжа-гIалана мехкдаьттан университет а. ТIаьххьарниг, ала догIу, Совета заманахь, шен тIегIанехь, пачхьалкхехь уггаре а тоьллачарах яра.\nДуьненаюккъера аьлла цIе тиллина университет ян йолийна Нохчийчохь.\nДешархой боцуш юьсуш лаьтта Соьлж-ГIалара институташ


Газиеван йовлакхийн мах хадор бу нохчийн мехкарша\nГазиеван йовлакхийн мах хадор бу нохчийн зударша\nНохчийчохь кхоллалуш ю йовлакхийн керла бренд. Иштта мах хадийна Соьлжа-ГIалахь суртдиллархочун-модельеран гайтаман. Дарин кIадин йовлакхаш хаздина нохчийн бустамашца, тайп-тайпана ширачу йозанан мукъамаша. ТIера бIаьрг ца баккхалуш куьцехь ду уьш.\nАвторо Газиева Мадинас дийцира ша и йовлакхаш дан муха йолаелла. Дуьххьара и ойла кхоллаелла шен нохчийн истангийн бустамаш гича, элира цо: "Ас вайн истангашна тIера бустамаш талла долийча, суна дагадеара хIунда ца бохуш бу уьш таханлерчу кIадина тIе аьлла. Ас айса а йовлакх лело дикка хан ю. Суна лиира йовлакхаш дан, вайн цу кепар уьш хилла ца хилар хиъча. Иза вайна оьшуш ду".\nХIора йовлакха тIехь долу сурт шен кIорге чулацам болуш ду. Масала, сурта юкъахь ши кIудал ю, вовшашна тIеттIатаьIна. Гонаха хи ду, цунна гонаха Iалам а, лаьмнаш а ду. ЦIена шовда санна цIеначу ойланашца кхоллалучу доьзалх хIутту къам аьлла маьIна ду цуьнан.\nНохчийн ширачу бустамашка хьаьжча къастало къоман са а, цуьнан истори а. Шена иштта хета боху авторо Газиевас: "Куьйган говзалло а, бартан кхолларалло а къоман са гойту. ХIора бустамо, Iаламо вайн къоман амал кхиийна".\nТкъех болх бу Газиева Мадинас гайтаме баьккхина. Уггаре а шена хьоме хетачерах ненах лаьцнарг бу боху цо. Зезагашна юкъахь ага техкош ю жима зуда. Корта оллийна ю иза, хетарехь, шен беран дахарехь хIуьттур йолчу халонашна сингаттамехь. Цу шинна гонаха лаьмнаш а, бIаьвнаш а ю. Уьш мокхачу басахь ехкина авторо, оцу аганарчу беро къаго езаш хилар маьIне а дуьллуш.\nХIора йовлакх - къоман истори а, ламаст а. Иза муьлххачу зудчун коьртахь товр ду аьлла хеташ ю Газиева: "Вайн зударшна йовлакхех дерриге а хууш ду. Цундела суна лаьара дуьненехь а мах болуш кIадин йовлакх дан. Суна чIогIа лаьа иза цхьана нохчийн зударша лелийна а ца Iаш, дуьненан муьлххачу маьIIехь леладойла. ТIаккха вайн култура а евзар ю цигахь".\nКху деношкахь и йовлакхаш "Амат" цIе йолчу брендаца юккъаралле дохур долуш ду. Шеко а йоцуш, шен йовлакхаш, боггIу мах а хадийна, уггаре хьалха нохчийн мехкарша а, зударша а тIеоьцур ду аьлла, хета Газиева Мадинина.\nМоскохарчу метрохь Кавказерчу фотографийн гайтам хIоттийна


Оьрсийчоьно туркойн Iедалшкара схьайоьхур ю даIишхошца хилла нохчийн зуда\nОьрсийчоьнан Инарла прокуратура кийча ю Туркойчоьне мигрантийн урхаллан куьйгаллехь лаьттинчу Дудуркаев Асун йоI Седа схьаеха. Прокуратуран хаамашна тIе а тевжаш, "Керланаш" агенталло бо и хаам. Официалехь Дудуркаева Седа дIалацарх хаам гучубаьллачул тIаьхьа, иза схьайоьхуш кехат кхачор ду Туркойчу аьлла прокуратурехь.\nИштта урхалло тIечIагIдо, Дудуркаева Седа даIишхойн тобанехь латттина хилар а. "Интерполехула дуьненаюкъарчу лехамашка елла Дудуркаева, иза лаца а, цунна дуьхьал бехкзуламан гIуллакх доло а Iалашонца", - аьлла Инарла прокуратурерчу хаамийн гIирсашца зIенаш латточу хьукматан куьйгалхочо Куренной Александра.\nКарладоккху, карарчу беттан юьххьехь Истанбулерчу оьрсийн консулалло туркойн Iедалшка дехар дира, "Исламан пачхьалкх" шех олучу тобанехь дакъалаьцна ю аьлла, лаьцначу шайн яхархочух хаамаш кхачабе шайга аьлла.\n2013-чу шеран гурахь Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана балхара дIаваьккхира мигрантийн хьукматан (УФМС) хьаькам Дудуркаев Асу, цуьнан йоI Дудуркаева Седа Шема дIаяхначул тIаьхьа.


Хьалхара хьукъам кастта хургба — Сердало\nДIадахача шера оаха яздаьдар шахьар Сунже хьаеш лаьттача йоккхача кердача теплицах лаьца. Цу хана, теплица хьаеш хинначар яьхачох 2019 шера бIастий хьалхара помидораши нарсаши хьахургья аьнна дар. Бакъда, гIулакх мичча тайпара дале а дукхаш тешаш бацар из вIаштIехьадаргда аьлча.\nУкх деношка Шолжа районе гIолла хьожаш чакхвоалаш ГIалгIайчен Мехкда Евкурнаькъан Баматгире Юнус-Бек ваха хилар «Сунжа» яхача мехка йоккхагIчарех йолча теплични агрокомплексе. 20 га боарам болча лаьтта промышленни теплични комплекс ГIалгIай Мехка хьалъярах дола дош дувцаш цу тIехьа барт баьбар соахка Соче дIайихьача «Сочи – 2019» яхача Россе инвестиционни форуме.\n«Проект кхоачашъяро мехка таро лакхъяра тIехьа аьттув луш гIо дергда. Иштта 200 сага къахьега балха моттигаш а Iалашъергья. «Манар», «Черри» яха томаташ 10 га боарам болча метте хIанзле дIаегIа хьувкъаш я. Цхьан-шин кIира кхы даьлча хьаяха мара ца езаш помидораш кхаьча, хьалхара хьувкъам чуэцаш хургба къахьегамхой», — аьнна язду Евкурнаькьан Юнус-Бека Инстаграмма ший оагIон тIа.\nПроект кхоачашъечар лерхI, ГIалгIай Мехка помидорий, нарсий кхоачам Iалаш барал совгIа доазол арахьа а «Сунжа» яхача теплични агрокомплексера хьувкъам дIабохка а, цунга хьежжа мехка таро айеларгахьа къахьега а. Теша дог доагIа, ма хетта из проект кхоачашъе цар вIаштIехьадарг хиларагI.\n← «Цифровая экономика» в Республике Ингушетия: партнером по реализации программы стал СИТРОНИКС\nСенна ду вай ца эша зенаш? →


Нохчи зудчунна дукха хiума ма ца оьший...\nДусаева Заман Iалхан-Юьртара ю. Шен доьзалан сема Iунал деш, кертахь каде хьаьвзаш, юьртахоша лоруш яхь йолуш стаг ю иза. Тахана Заман вайн редакцин хьаша ю... Къамел динарг – Лула Куни.\n– Заман, хьайн дех-ненах алий дийцахь. Х1ун кхетам белла хьуна цара? Х1ун эцна ахь дец1ера дахаран новкъа йолуш?\n– Со ц1ера 1алхан-Юьтара ю, тайпана туркхуо а ю. Да-нана къовламе хилла сан, къаьстана кхиор а, дешар а т1ехь. Ворх1 шарера яьлчахьана дуьйна ламаз дайтина, марха кхабитина, вайн г1иллакх а 1амина. Духарца а къовламе хилла сан да-нана: куоч деха пхьош долушший, коьртара йовлакх ца доккхуьтушший дешийтина ишколехь. Ишколера яьлча деша яха кхиале ц1ера ялар нисделла. Ткъа цигахь кхин дахар а хилла сан.\n– Ткъа шу муха девзара?\n– Сан дедай, цуьна дай дукха хенахь дуьйна доттаг1алла лелош вара. Вовше хьошалг1ахь а хуьлура. Кузаш а, дама а духкуш цхьана мах беш а хилла. Тхо цхьана юьртара дара. Дуьххьара, сан ненавеши кертахь синкъерам болуш девзира тхойшиъ. Цул т1аьхьа ши шо даьлчи цхьаьна а кхийтира. Цуьна да–нана хенара нах бара, тхуна г1о дан аьтто болуш а бацара. Деригге тхаьшшин дан дийзира. Махкара ара г1ишлоша ян балха а оьхуш, ц1а а дира. 1996-чу шарахь, дейтта шо кхочуш волу, к1ант велира сан, иккхинчу цхьана шишан гериг коьрте ц1ий далон пхонах кхетта. Чекхбелира дуьххьарлера т1ом. Т1еман техника а д1аяхара, чуеанчу лорах. Дахар синтеме доьрзуш, нислуш дог1ура. Амма нах доккха са даьккхина а бовлале шолг1а т1ом болабелира. Цунах девда Назранехь 1ийра. Ц1а даьхкина кхо-биъ бутт балале шолг1а к1ант, шина йоь1а да, д1авелара сан.\n– И муха велар хьан?\n– Кху юьрт юккьехь цхьа зулам дира тхуна 2002 шарахь. Эскархоша х1оттиний, т1емалоша х1оттиний бохуш цхьа «Москвич» машен шозза иккхира. Хьовса т1ебаг1анчохь белларш, лазинарш, ког баьккхинаъ, куьг даьккхинаъ заь1па бинарш а бара. Иштта, цигахь нисвелла, кху шина йоь1а да а д1авелара сан.\n– Х1ун шо дара хьо хьайн ц1ийндеца цхьаьнакхетта?\n– 1974-чу шарахь. Ши к1ант веллачул т1аьхьа керт-кевнах дог даьлла, эккха меттиг йоцуш хьийзира тхойшиъ. Делахь а, цхьа а вуон лур долуш Вац Ша аьлла Дала, т1аьхьа диканиг тесний бен. Цул т1ахьа, Мохьмад дуьнена велара. Х1инца цуьна дуьхьа бохуш юхаъ даха г1ерта-кх, тхайгара бала ца байлахь а, болх беш.Иштта д1адохкш ду-кх.\n– Ц1е муха ю хьан ц1ийнде?\n– Хьан веши ц1е ю-кх…\n– Шун берий ц1ерш муха ю?\n– Воккха волчуьна ц1е Аюб яра. Марйями, Мадини ши йо1 йисна цуьна. Шолг1ачуьна ц1е 1адлан яра, иза кхойтта шо долуш д1аваьлла. Цу шинний т1аьхьа Асет ю – иза марехь ю, ялх бера нана а ю. Цунна т1аьхьа Зульфия, т1аккха Мохьмад.\n– Заман, бераш кхиина ахь. Ткъа бераш кхиош, эр вай, цхьацца шиен-шиен юьхьлар (принцип) хуьлакхий. Х1инца цхьа болчу наноша олу-кх, ц1ахь йо1ан ницкъ ма бе, кхоам бу цуьна. Кхана-лама маре яхчхьана кхуьур юй, цигахь хьийзар юй бохуш. Хьуна муха хета и къамел? Цунах лаьцна х1ун эра дара ахь?\n– И нийса ца хета суна. Тахана ахь куога-ира х1оттичхьа дуьйна шега д1акховдинарг бен беро д1а ца оьцу. Диканиг делахь дика, вониг делахь вуон. Хьаккхал хилча нуй ца хьакхийтича, горгам ца хьакхийтича, пхег1а ца йилийтича, вог1у-воьдучуьна кертахь, арахь 1уьйре дика яр, де дика дар дезаш хилар шиен хеннахь ца хьехча, цхьа хан-зама яьлла, оьшучохь берехь и г1иллакх хира ду бохург бакъ дац. Ала деза, беро хьайн масалца ахь гайтинарг дика схьалоцу. Жимачохь дуьйна кхетош, 1амош, нисдаъ г1ерташ кхиинчу берана кхана дахаран шиен новкъа даьлча, атта хира ду аьлла хетта суна.\n– Соьга хьан цхьана юьртхочо элара, цкъа хьо хьахйяр нисделча, хьо ч1ог1а яхь йолуш стаг ю аьлла. Хууш ма дуй, яхь йолчу зудчо шиен ц1аъ д1акхоьхьур ду, доьзал д1акхоьхьур бу. Хийла воцучу стагах къонах вина зудчо аьлла ду-кх. Заман, зудбере г1уллакх дайта деза, цу т1ехь шеко яц цхьаьннаъ, амма мел хене яьлча т1ег1ерто еза и цунна? Тохара, вайн махкахь т1ом лаьттачу хенахь, цхьана суьрто ч1ог1а халахетар дира суна. Хи чохь, и нана йоккха пилаьга такхийна йог1ура ворх1-барх1 шо хира долу цхьа йо1-хелаг. Ткъа поп санна йолу денана цуьнга д1ахьожуш а яцара. «Цу бере х1унда текха йойту ахь и?» – шега алча: «Цунна-м х1уммаъ хира дацара», – бохур цо.\n– Беран сов ницкъ бан мегаш дац. Диег1ах1уьттамна дика дац, диег1 даккхарна дика дац.\n– Ткъа сов къахьегар нийса дуй?\n– Берах къа хета деза, амма сов къа хетар – мало ю.\n– Гамзатов Расули цхьа байт ю. Цигахь майрчуьнга хотту, зуда дика хилча хьан дахар муха хуьлу аьлла. Майрачо боху, зуда дика хилча-м дахар ша д1анислуор шен. Т1аккха зудчуьнга хаьттина иззий. Цо боху, дика майрачуьнцана. Майра дика вацахь иштта дикаъ ца хуьлу шен дахар. Ткъа мар дика велахь? – боху цуьнга. Х1уммаъ ца аьлла зудчо. Шоллаг1аъ хаьттича, иллаъ-биллаъ вуон хуьлу, боху зудчо. Т1аккха цунах доьзна боху ас, хьай ц1ийндена реза юй хьо? Цхьа шалхо йоцуш вай дийриг даггара къамел ма дай. Психологаш кхо шо, пхи шо, ворх1 шо, итт шо даьлчи бохуш цхьацца хенаш ю-кх билгалйяьхна, дуьххьара зудчуний, майрчуний юкъа херо юлу аьлла. Т1аккха цкъа а дохко яьлла хиллий хьо шаьш цхьаьна кхетарна?\n– Дохко-м цкъа а ца яьлла. Шен дахарехь цкъа маларх кхетта вац, цигаьрка бага эцна вац, балхана т1ера ву, хиллаъ ву. Тахнаъ, шен хене хьаьжна ца 1аш (60 кхочуш ву иза) балхана б1аьрг къажош вац: ц1енош дутту, ц1енна тхов туьллу. «Ас динарг бен дуьсур дац сол т1аьхьа», – олу цо. К1ант жима ву тхан, уллохь ваша а вац. Дехой-м бу цунна оьшучохь хьалха бовлаъ, т1ахьа х1иттаъ, г1оннаъ, орцанаъ кичча. Делахь а, оха динчун т1аьхь вуьссар ву бохуш д1аг1ерта-кх. Юхаъ боху ас, дохко ца яьлла. Даима къахьегна ву, ков-керт дина, доьзална х1ума ца эшийтина, ларам хилла.\n– Нохчи зудчуьна дукха х1ума ма ца оьший, кхечу лулара къаьмнашца дуьстича. Дукха х1ума хьайна деза ахьаъ ца баьхна. Нохчи зудчуьна ч1ийг1а (формула) доьзалан ирс ма ю-кхий. Ткъа и чийг1а-м цхьана г1орториех йоьзна хила ма еза. Хьуна хьайн ц1ийндегара дукха х1ума ца эшна. Молуш ца хилла, узуш ца хилла, доьзална х1ума ца эшийтина, ларам хилла, ахь ма баххара. Ткъа ларам и безам ма бу, ша дерг и ма ду. Цхьа зударий журнале а хьожий, цу т1ехь кхайкхочу модни х1умнаша дог оьций, х1ара эца, и еза, важа ца хилахь ша мегар яц бохуш шен ц1ийнда ца хьийзаво нохчи х1усамнанас. Мелхо а, ца ларочохь цунна улле накъост хуьлий д1ах1утту. Т1емаш бовлале а хало лайна вай. Т1еман зама ас йийца а ца юьйцу. Уьш бирзинчул т1аьхьа а хала дара. К1езга бацара божарий болх боцуш, доьзална кхачо ян аьтто боцуш бисна. Эххара и дукъ зударша схьаийцира. Дукха хьолахь базар лелош, кафешкахь, тоьган деш рицкъ латтош берш зударий бара. Тахана а ду дуккха х1ума царна т1ехь лаьтташ.\nИ бахьана долуш боккха карчам хилла вайн дахарехь: доьзал кхобуш ц1ийнде декхар кхочуш дан йолаелла х1усамнана. Амма кхузахь цхьа сурт гучу долу вайна: сом доккхуш а, доьзал кхобуш а ша хилча доьзал ден дош а, доьзал дега болу ларам а шен хила беза моьттуш хуьлу цхьа йолу зуда. Нийса дуй-те и?\n– Нийса дац. Х1унда даций? Тахана а вайн 1адатехь ц1ийндас бакъо ца лахь араъ яьлла рицкъ даккха йиш яц х1усамнена. Ц1ийндас шен ницкъ кхочуш зуда рицкъ даккха ара йолийтар яц аьлла хета суна, ша я могуш воцуш, я балха х1отта меттиг йоцуш висна вацахь. Т1аккха и рицкъ, Дала цхьа бахьана долуш схьахьаделла хилча: «Х1а, х1инца со ю шу кхобуш ерг», – бохуш, мар юьхь1аьржа х1оттош волчу зудчо, уггар хьалха шен сий дойу аьлла хета суна.\n– Цхьайолчу нанас шен ц1ийндений, берашний юкъахь цхьа доза латтадо. Хийла берера к1езга-мезга даьлларг дега д1а ца кхочуьйту цо. Х1унда? Да цхьа йоккха топ санна латта везаш ву, кегийчу бахьнашца хьен ван везаш воцуш а ву-кх. Цхьа доккха даьлла х1умий бен ден т1екхачита дезаш дац. Т1аккха и доза лардеш хилча, соьга хаьттича, – иза ларам хилла ца 1аш, сийлар а ду (пиетет). Дала декъал войла, тхо тхайн деха кхоьраъ кхоьрара, иза лараъ лорара, хазанеха санна везаъ везара. Бера кхера деза аьлча нийса а дера ца хила мега, амма озалуш хила деза. Цхьа йолу х1усамнана хуьулу шен майрачунна, шена цуьнгара ца товш долу х1ума, бакъ-харц ца лоьруш, 1ора дохуш. Хьоъ ю стунана, кеста, Дала мукълахь, марнана а хир ю. Хьайн нийсархошна – стунаношна, марнаношна – х1ун хьехар дийра дара ахь? Х1инцца доьзал кхоьллинчу къоначаьрга а х1ун эр дара ахь?\n– Тахана цхьаъ я шиъ нус йоцуш ков-керт к1езга ду вайн. Несана а, к1антана а хаьа деза, мацца а шаьш буоь довла дезий, шайн х1усам ира х1отто езий, чохь т1ехь кхачо ян езий. Цхьаболачарна и шайна хаьа, вукхарна цхьана аг1ор хаийта дезаш хуьлу, шаьшша вовшах тоьхнаргий, гулдинаргий бен шайн хира доцийла. Х1оранца а, шен доьзалхой уьш белахь а, цуьна амале хьаьжжина, лелош г1иллакх а хила деза. Шен доьзал шайна баьллера аьлла парг1ат ца 1аш, дас-нанас ницкъ кхочу аг1ор г1о дан деза. 1унал доцуш, терго йоцуш, церан долчуьна, доцучуьна бала ца кхочуш тесна бита мегар дац. Х1инца кху кертахь хьийзачу к1антана чоьнаш йовлийта г1ерташ ду тхо. Цуьна берх1итта шо кхаччалца ца 1аш, ялхийтта шо кхаьчча сайна нус ялон дагахь а ю. Дала мукълахь (йоьлу).\n– Т1аккха, Заман, х1ун эра дара ахь: х1усам ю, к1ант, нус балхахь ду, цу шимма доккхучу соьмана юкъа г1ертар дог1ий-те?\n– Цу шинна хьехар дар дог1у, хьашт долчунний бен ца духкуш шайн сом т1ек1ел дилла аьлла. Цера ахчана к1ела хийшича эвхьазло юкъайола а, нахал довла а гена дац. Шай долчуьна дола а деш баха безаш берш уьш ма бу. Юха а боху ас, дан дезаш дерг хьехар ду, шаьш доккхург 1алаш дие олуш, хьалха дан дезарг, т1аьхьа дан дезарг хьоьхуш. Вуьшта, г1уллакх доцуш, ца дог1учахь, эрна харж яр къа ду а ма боху.\n– Къона доьзал вовшах кхетта баха хевшича шайн сом ца хилча ца долу, хила а деза. Иза, к1ант ара валале, йо1 ц1ера ялале, шинна хууш хилча бакъхьа хир дара, дай-наноша масалца, шайн дахарца гайтина.Хьехна хила деза, лардичий бен х1уммаъ ца хуьлий. Сом цу сохьта д1а ма долий. Пис хила бохург доцийла а, т1аламе, кхоаме хила бохург дуй а хоуьйтуш хьехар дан деза аьлла хетий хьуна марнанас шен несе?\n– Ч1ог1а дан деза. Сан марда шен доьзалцачул несаршца дика хилла вара. Шеца охьа хаийна х1умаъ йоуьйтура, «д1айижа» олуш а хуьлура. Пондар ч1ог1а хаза хетара цунна. Со цхьаъ деш яллахь а сацайой: «Схьаэцал пондар», – олий йишаъ локхуьйтура. «Ва стаг, шен г1уллакх дайтахь цуьнга», – марнанас боххушехь. Цунах ч1ог1а самукъа долуш вара и. Цо хьехар дора-кх сунаъ, сан ц1ийнденаъ, шен вукху доьзалнаъ: «Ахча даккха хала дац, и ларда хала ду. Раг1 ю массо х1уман. Хьалха дан дезарг хьалха деш хилчий бен стаг ваха хуур вац», – олий. Цо хьехнарг оха схьаъ ма лаьцна.\n– Мичахь болх бина ахь?\n– Ас г1ишло хьохуш а, кадархадеш а болх бина.\n– Пачхьалкх балхахь хиллий хьо цкъа а?\n– Х1ан-х1а, цкъа а ца хилла. Айса даьккхина сом: «Х1ара кхаьчча суна», – аьлла ас даима, ц1ийндас хаьттина доццушехь. Цунах ас ян езахь тушпа (варенье) йина, нерс-памидор хича а йоьллина, берана оьшург дина. Масне хуьлу уьш, аьшкал т1е кхаччалц. «Ахь цунах х1ун дина?» – цкъа а цо соьгаъ ца хаьттина, «Х1ара ас даьккхина дар-кх», – бохуш со езаъ ца йийна. «Зудчо цхьажимма г1о дича, ц1ийндас доккхург т1ек1ал диллало», – олура сан марнанас. Иштта и дан г1иртина со даима.\n– Шар1аца вай дехаш делхьара цхьа башха, лакхарчу т1ег1анахь хир дара вайн дахар. Хастам болчо зудчунна хийла бакъо елла. Амма вай нах цхьа ша тайпа ма буй. Я 1адатца доьзна доцуш, я шар1аца доьзна доцуш, шен лаамах доьзна дукха х1ума ду. Хийла х1усам ю, шайн керта еанчу несана г1иелуо еш. Делах ца кхоьрарш а ма бай дуккхаъ. Хьуна муха хета и? Вайн ду-кх цхьа кица: «К1анта зуда ялийча ненан сеттана букъ йо1 маре яхча нисбелла». Тамашийна кица дукхий и. Дукха ойла йина ас: «Х1унда ду-те и иштта? Делахь шен йо1 санна х1унда ца хета те, шена чу еана нус, х1унда хьоьжу цуьнга эмгаре санна?» – аьлла. Алахь, хьуна х1ун аьлла хета цунах?\n– Уггаре оьшшучу хенахь йоьду йо1 цхьана керта нус хуьлий. Хьайниг д1а а йоьду, хьуна схьа а йог1у. Хьуна хиъчи и хьан дика накъост ву аьлла хета суна. Цхьаболчарна кхечу аг1ор х1унда хетта-м ца хаьа суна. Ахь йича накъост ю-кх хьуна хьан керта еана нус. Хьа йо1а-м д1а ма йоьдий нахана. Т1аккха и еънарг ахь хьайн йо1 санна лело еза, цунна хьайн йо1ан могуьтуш дерг магита деза. «Делахь, х1ара ас сай йо1ера даьллехьара х1ун эр дар ас?» – аьлла, ойла хила еза марнена, ша реза йоцург несера даьлча.\n– Хало лайна, г1ело лайна, харцо лайна марнана несца вуон хир яц.\n– Хир яц. Ахь маршо ца елча нус ша х1ун дан дезаъ ца хууш йуьсу. Чохь-арахь г1уллакх дечохь ахь диннарг ду, юу х1ума ечохь ахь йиннарг ю олуш, несан куьг ца сецош дитахь и д1аг1ертар ю. Цунна вас хила меттиг хира бац, дец1ахь дийца х1умаъ хир дац.\n– Нус керта йогг1ушехь: «Хьажал, х1араъ, х1араъ ду хьуна тхан чохь, х1ара мегар дац ду хьуна, х1ара дика хир ду хьуна, х1ара кхузахь хила деза хьуна, кхунах ларлолахь, аьлла, хьехар дича (цунна шен меттиг гайта еза бохург ма даций иза), бакъхьа хира дацара т1аккха?\n– Дийца оьшуш дац. Тахана хьан ши йо1 ю, сан йиъ ю. Ледарло яларан кхоьруш, вай уьш мел хала кхиош бу Далла дика хаьа. Ледарло ю-кхий и, хьажа ца езачий хьажар а. Т1аккха, иштта хала кхиина доьзалхо, неха ц1ент1ехь нанна декъал ган лаьа, марера йоьхна йог1ийла ца лаьа.\nКхана сан к1анта керта нус ялича, со кхид1а цу шинний дуьхьа яха езаш яц ткъа, сайга даллучул царна г1о а деш? К1ела йисахь со лелон а церан ма еза.Хеношега х1ун кхочуор ма ца хаьа. И ган дезара массо а марнанна. Дала лардойла вай, де дайна меттахь йисахь шега хьажа дог даита деза тахана. «Да виса, елла д1аяьлла елара хьо, – бохучул, – Ва мама, х1ун дичи толур яр хьо?» – олуш хилар г1оле хета суна-м.\n– Вайн Пайхмари (Делера салам-маршалл хуьлийла цунна) цхьа хьадис дало лаьа суна.\nЦхьана зудчо хабар даитина Делера салам-маршалл хиларе: «Ц1ийна лакха чохь ю ша. Ц1инда новкъ ваьлла, шена лаха йоссар а дихкина. Бухахь могаш воцуш да ву. Ц1ийндас охьа ма йоссаъ аьлла шега, могаш воцучу дас хьажа-х1отта йолаъ аьлла шега», – аьлла. Пайхмара (Делера салам-маршалл хуьлийла цунна): «Хьайн ц1индас аьлларг де», – аьлла. Т1аккха да д1аваьлла цуьна да. И д1аваьлчи юхаъ хабар даитина цо: «Да д1аваьлла шен, охьа йосса йиш яц те шен? Х1ун де ша?» – аьлла. «Хьо хьай ц1ийндена муьт1ахь хиларна, Дала хьан дена ял лур ю хьуна», – аьлла, жоп даийтина Пайхмара (Делера салам-маршалл хуьлийла цунна) цуьнга.\nАс и х1унда боху аьлча, хийла доьзал бевзина суна нус ц1а ца йоуьйтуш. Я йог1уьйтуш хилча цхьа хан туху, х1оккхал 1е, оццул 1ен мегар дац олий. И шайн керта еана нус цхьана де-нена йо1 юй хаа ма дезий хьанна а. Шен да-нана дийна мел дуй бен ма ца г1ерта йо1 дец1а.\nДа-нана долчу яг1ар сецош, церан г1уллакхе хьажар доьхкучу марзхоша, къематдийнахь шайн декъал хуьлу цхьа некъ боьхкуш санна ца нисло т1аккха?\n– Делахь хета-кх дукха ч1ог1а-м. Олуш хезна суна бер долуш дуьйна: «Зуда ялсамане йоьдийла дац шен ц1ийнда реза вина яцахь». Иштта цуьнца нис д1а а хезна суна: «Дас, нанас де аьлчун доьзалхочо к1ординаъ, дог ца деънаъ «Оффайкх» эла-кх, жоьжаг1ате некъ ма буьллу цо шена, аьлла.\n– Т1аккха кхин цхьа х1ума ду, Заман. Хийла нисло кху заманахь несан г1ело еш меттиг. Нагахь санна бухахь берш адмалл йолуш, шар1 лоруш нислахь несан дахар кхечу тайпа хуьлу. Иштта даций, декъаз луол бетташ лела и. Хьалха, совет-1едал заманахь зударийн кхеташо ц1е йолуш зударийн хьаште хьажа, харцонах уьш ларба аьлла кхоьллина цхьа бахьана дара. Тахана и бахаьана дац. Тахана, Делан боккха къинхетам ма бай – и маьждиг доцуш жима я йоккха юрт яц вайн. Маьждиг имамах дага а девла, х1ора юьртахь, цхьаъ хуьлийла и, я масех хуьлийла, доцург дуьйцуш, харцо хьалха яьккхина марненаца къамел дан, эшахь и сацаян 1уналлин кхеташо йича муха хир дара те? Цунах г1уллакх хир дарий-те?\n– Цунах г1уллакх хир ду-дац ала-м ца хаьа суна, амма и 1уналла дан цхьа зударийн тоба елхьара марера бухурш лахлур бара, уьш хьийзон меттигаш к1езга хир яра аьлла-м хета суна. Харцо лелош, несана г1ело лелайо марнана ша юьртахь а, махкахь а нахала яла йоллий хиъча метта йог1ур ю, ца яг1ахь а соцур ю. «Хазачу дашо 1уьргара лаьхьа баьккхина» олуш кица ду вай. «Делахь, наханаъ хууш бехке хилар Дала тохар ма ду», – олий, цхьа верг метта вог1уш ма хуьлу.\n– Хийла марнана а ма хуьлу куог баькх-баьккхичохь нус юьйцуш лелаш, иштта несри а ма нисло марнанна луьйш…\n– Ара йоллушехь-м карабо и саннарш. Бакъдерг дийцича, и суна ч1ог1а тамашийна хеташ х1ума а ду-кх. Сан марнана ч1ог1а дика стаг яра. Керта веанчу стаге хьох диканиг бен эра дацара цо. Ахь динарг мухха динехь а хаста дора, хама бора.\n«Х1инца иштта дина, юха деш кхиъ дика дийра ду ахь», – олур цо. «Делахь, оццул хама беш хилча-м г1уллакх да-м х1ун дара», – аьлла, хьуна эхь хоьтуьйтуш, йохье йоккхура. Хьекъалца, хьехарца дара цуьна мел дерг. Тхо меца хиларна кхоьруш хуьлура даимаъ.\n– Заман, кхачанах х1ун еш самукъа долу хьан?\n– Сан буод хьакхош ч1ог1а самукъа долу: хингал, ч1епалг, локъам, чуда – бен яц.\nХ1инца цкъацкъа йоь1а бераша тилпуо туху: «Нана, ч1епалгаш делахь шаьш д1акхачале», – олий.\n– Денана ю-кх хьо?\n– Ю дера. К1ента ши йо1 ю. Марехь йолчу шина йоь1а к1ентий бу.\n– Вайн къамел дерзош «Нана» журнал дешархошка х1ун эра дара ахь? Зудчуьна коьрта дерг х1ун ду шен дахарехь?\n– Зудчуьна цхьана кертахь доьзал болуш, хала-аттаъ, мухха яллахь а хилар г1олехь ду. Хаа деза х1ора нанна, цо кхиабаре хьаьжжина доьзал куога-ира а х1уттур буй. Цу т1ехь цунна кхочуш долу дакъа а жима дац. Уггаре коьртаниг зудчуьнгахь Делах кхоьруш, яхь хилар ду. Яхь яцахь цхьа а х1ума далур дац.\n– Заман, Дела реза хуьлийла хьуна. Дала т1аьхье беркате йойла.\n– Дела реза массарнаъ хуьлийла. Т1аьхье беркате массераъ йойла.


Мичхьа ду Нохчийчоьнан лазамийн доза? (Гайтукаева Банин кхоллараллах дош) - Новости - Гудермесская районная газета «Гумс»\nМичхьа ду Нохчийчоьнан лазамийн доза? (Гайтукаева Банин кхоллараллах дош)\n03.03.2017 13:14 Пятница\nГайтукаева Бана Минуткерчу Нохч-Г1алг1айн пачхьалкхан университетан студентийн юкъара1ойлехь нохчийн синкъерам вовшахтухуш яра, Джанаралиев 1имрана суна иза йовзийтича. Дала гечдойла царна. Девзачарна дезаш ши адам дара и шиъ. «Х1ара Бана ю – нохчийн йо1-поэт, къонах. Ешний ахь Банин стихаш? Зорбанехь ара ца евллехь а, цхьаболчийн зорбанехь арайийлинчийл шайгахь нохчалла долуш-м ю хьуна кхуьнан стихаш. Дала мукъалахь, зорбанехь араевр ю, ма-дарра нохчашна Банин дог а довзуьйтуш», – элира 1имрана. И синкъерам шен башхалла йолуш бара. Нохчийн хелхарш дарал, иллеш, эшарш лакхарал а совнаха…стихаш йоьшура студенташа. Шаьш язйина стихаш. Банас а йийшира стихаш, уьш шен ю а ца олуш. Ладуг1учарна йо1а уьш язйина бохург дага а ца деара, стихийн мукъам, чулацам мехкарийнчух тера цахиларна. Т1аьхьо гучуделира уьш цуьнан хилар, цул т1аьхьа масех шо д1адаьлла, уьш зорбанехь араевлча. Банас лазамца т1еийцира Нохч-Г1алг1айн республика шина декъе екъаялар, аьлча а цхьаболчу политикаша шайна иза екъар. Т1аьхьо Г1алг1айчу т1ом а беача, репортаж ян а яхара Бана, хилларг а ма-дарра радиоладог1архошна довза а довзуьйтуш. Иза политик яцара, дарж дезаш яцара, цуьнга кхийдаш, сатуьйсуш яцара. Бакъду, шайна деза даржаш бахьнехь шина къоманна юккъехь доза деттачарна, зил хьоькхучарна реза-м яцара иза. Шен резацахилар дар-кха цо шен передачашкахь, стихашкахь далхош, дуьйцуш, гойтуш, кхайкхош а. Цкъа «Даймохк» газетан редакце еанчу цо, ша еана стихотворени стола т1е охьа а юьллуш, элира: «Х1ара стихотворении язйина ас… Вайн дахарх, вайх ю х1ара…Зорбане яккхийша х1ара…» «Б1аьргашна б1аьрзе хилла…» – дийшира ас. Стихотворени оьшуш а, дика а язйина яра. Долчух, бакъдолчух, Нохчийчуьрчу дахарх яра стихотворени. Иза дара оцу стихотворенин уггаре а коьрта «кхачамбацар». Харцо, къизалла а адамийн сингаттамашна, г1айг1анашна а т1ехь шовкъаца бохь бог1а йолаелла зама ю иза (1991-94-г1а шераш).\nИ стихотворени, и санна кхин а эзар стихотворени, зорбанехь араяккхарх хийцалур долуш (къинхетамечу, дикачу аг1ор) х1ума дацахь а, «Даймохк» газетан аг1он т1ехь араелира «Б1аьргашна б1аьрзе хилла…» Йоь1ан и стихотворени язъян къонахалла тоьъча, иза зорбанехь араяккха майралла тхан х1унда яц? Оцу хаттарна жоп дара Банин оха зорбатоьхна стихотворени. Оцу стихотворенера бакъдерг къобалдийраш дукха бара, шайн дагахь дерг Банас ма-дарра аьлла дела. Цуьнан наггахь а стихотворени яц хазачу, мерзачу мукъамаша дог а хьаьстина, язйина. Дахаро дог дагийча, мерцича, кхолладелла дешнаш ду цуьнан стихашкахь, цхьа шатайпана декар, чам болуш. Цундела цуьнан стихаш х1ораннан синна гергара хилла ца 1аш, х1ораммо а шен лоруш ю. Ойланаш шайн йолу дела, пох1ма цатоарна х1ораммо а шайн дегнашкахь къийларна. Сица кхиъна, даг чохь къийлина, матто г1айг1анечу мукъаме ерзийна дахарх бакъ ойланаш хиларна ю-кх уьш Банин хилла ца 1аш, халкъах дог мел лозучийн а. Гайтукаева Бана къонахчун амал, нохчолла шегахь йолу нохчийн йо1-поэтесса яра. Цуьнан стихашкахь х1ора а дош, даш санна деза, синхаамах дуьзна хилла ца 1аш, шен мукъамехь алсамо узам болуш дара. Дайн орамех хьерчачу, дагца литтинчу б1аьрхишца дилинчу цуьнан стихийн мог1анаша шайца цхьаьна садоь1уьйту, г1айг1анан, сингаттаман йийсар а веш. Къаьхьа, г1айг1ане, сингаттаме а ойланаш синна гергара хуьлийтий, хьайн йолуш санна, т1еэцийта ницкъ бу цуьнан стихашкахь. Хьайн мехкан, халкъан г1айг1а йоьшу ахь, и г1айг1а юкъара хиларх кхета а кхеташ, теша а тешаш. И г1айг1а Банига шен дайн ц1ийца кхаьчна ца 1аш, б1аьрсица, лерсица кхаьчна. Цунна шена гинчух, баккхийчара дуьйцуш хезначух дерг ду узамечу мукъамехь цо шен деган пхенаш т1е дуьйцинарг. Оцу пхенийн аз ду-кх поэтессин са парг1ат цадуьтург.\nДолийначохь диси-кх хьо,\n1961-чу шеран февраль беттан 23-чу дийнахь дуьне девзинчу, нохчийн халкъ шен Даймахка ц1адирзича Валаргт1ехь бералла д1аяхначу Банин кхоллараллехь йоккха меттиг д1алоцу къоман сингаттамах, г1айг1анах буьзначу кхолламо. Шен йинчу дийнахь – февраль беттан 23-чу дийнахь, боху цо:\nБанин дукха ю Даймахке, халкъе, доттаг1ашка болчу безамах стихаш. Цуьнан стихаш арайийлина газетийн, журналийн аг1онаш т1ехь, шакъаьстинчу гуларехь а. Цо а, РФ-н хьакъйолчу артистко З.Бадаловас а НР-н радиокомитетехь схьайиллинчу «Аз» студехь сих-сиха йоьшура (1992-94 шераш) герз а карахь тайп-тайпанчу тобанашка бекъабеллачу нохчашка барте, масла1ате, машаре кхойкху стихаш, х1иттайора музыкально-литературни композицеш. Нохчаша вовшийн ц1ий 1анорна кхоьруш, мохк т1еман ц1ергахь багарна кхоьруш, доху орца дара и Аз:\nТахана елха боху…\nВа нах, мича,\nШуна гайта кераюккъе и эцна со йог1у,\nИ биэн доцчу хенахь\nЦунна гергара, хьомсара бара Нохчийчуьра х1ора а доьзал, кхерч. Нохчочун кхерчо йохъеш, шен дашца бовха кхерч шел ца балийта г1ерташ, кешнийн керташкахь керла чарташ ца х1иттадайта г1ерташ кхойкхура цо к1ета, урам-новкъа, не1саг1е х1уьттуш, сингаттамах мохк ларбар шен до1анашкахь Деле доьхуш:\nСаде1ар лахдина лаьтта со,\nТкъа т1аккха, кор тухуш, тхайн юьртахь\nТкъа нах д1абийшина, шайн меттан\n«Адамаш, шун къинойн 1азап ду ас\nИ дешнаш аьллачул т1аьхьа цхьана-шина баттахь а ца ехира Бана. Ц1еххьана кхетта цамгар бахьна а долуш, Делан 1ожалло д1аяьхьира иза вайна юкъара, шена дукхабезачу махках, халкъах х1ун хуьлу цахааран шийла хаттар шен сица, дагца а долуш, долийнначохь дахаран илли а дуьсуш: «сан дахар хиллий-ца лазамал к1езга…», – баьхна йолу. Иза хьалххе йилхинера, хиндолчун, т1еман ирча юьхь шена хааелча. Шина т1амо х1аллакбинчийн синоша, шен б1аьрхишца церан кешнийн баьрзнаш т1ундеш, йоьлхуш, кхайкхира Бана. Иза хийла к1ентан нанна, йишина хьалхара йилхира, шен дагах схьакъаьстина х1ара дешнаш а дитина:


Саид бадуев стих\nДата публикации: 09.01.2018, 10:35/ Просмотры: 327\nОбновлено 28.10.2013 11:51 Автор: Administrator 28.10.2013 11:39\nЯьлла лаьтташ бIаьсте а яра. Стигал дошан басахь тхов бина кхозура. Юькъачу хьаннех а дуьзна лаьттачу дехачу баьццарчу аьрцнаш кIел кешнаш гора, гонахара керт нийсса ах охьа а кхетта. Цу кертара чарташ тIелата кечдинчу эскарх тера дара, цу чарташна нийсса хьалха, сехьахьа, кертана сов генадоцуш, ахдахка а делла, лаьтташ цхьа дечган лоха чурт гора. И чурт ширдаларна агIордаьллера. Цу чуртан ширачу борза тIе берталвоьжна цхьа стаг Iуьллура.\nИза вара ерриге эттIа ал гIовтал а юьйхина, тIехула гатанан доьхка а дихкина, лекха Iаьржа куй а болуш. И стаг Iуьллура белшаш а кхийсалуш. Цуьнан кхийсалучу белшех, иза воьлхуш Iуьллу, я иза иштта белшаш кхийсалуш висина ву, ала хала дара. Цо боху хезара, шен корта хьала а кхуьйсуш:\n– Баба!.. Бешто хьерваьлла!.. ХIумма а дац, Баба, Бешто хьерваьлла!.. Ваьлча хIун ду Бешто хьер?.. Баьхча хIун ду наха, Бешто хьерваьлла?.. Бештона шен дагна, шен дегIана хилларг шена хууш хилчахьана. Бахийта!.. ХIумма а зен ца хуьлу цхьанне а, Бешто хьерваларх. И талхарх, цунна тIаьхьавелха цхьа а вац… Амма, и хьерваьлча, хIара дуьне хIун ю ца хууш, и телхича, са дIа а даьлла и висича, цунна атта-м дара. ТIаккха… и паргIатвер вара…\nИза меллаша ирахIоьттира. Шен хих буьзна бIаьргаш а цIанбеш, цо элира:\n– Баба! Кестта цхьаьнакхетар ду хьуна вай… Баба! Кестта цхьаьна хир ду хьуна вай, – аьлла, корта а оллийна, иза меллаша волавелира. ТIаккха цу кошана сехьа, бархI-бархI гIулч гено баьццарчу басарца кечдина лаьттачу ширачу чуьрта тIе а веана, цунах дай-й куьг а хьаькхна, цунах ах чу а бахана лаьттачу ширачу борза тIе бертал а воьжна Iуьллучохь цо элира:\n– Бусана!.. ХIумма а дац хьуна, Бусана, хIокху Iаьржачу лаьттан кийрахь хьо ялларх. ХIумма а дац хьуна, Бусана, кху лаьттан букъа тIехь, Бешто санна гIайгIанан хIорда юккъехь хьо йисина ца хилчахьана. Бен ма хетахьа, Бусана! Хилахьа паргIат, хьо паргIатонан кийрахь хилча. Вай-м кестта цхьаьна хир дай. Вай-м, цкъа мацца кхетта а, цхьаьна ца кхетча йиш яций…\nГора а хIутташ, иза хьалаайавелча, цуьнан къаьрзина бIаьргаш гучудевлира, уьш мелачу хих а буьзна, кхохкабелла бара. Цуьнан къаьсташ, ца къаьсташ хебаршка ихинчу яьллачу беснеш тIехула охьахьада меттиг а ца хилла, цунна ихина хи, мера улдIашха тачанаш а хIиттош, охьаихнера. Цуьнан юькъа еха яьллачу Iаьржачу можах ала мегар дара, иза ханна кхузткъе итт шо кхаьчна ву. Амма цуьнан жимачу, къоначу сибато цуьнан, шовзткъа шо делахь, кхин доций-м хоуьйтура.\nИза, цу борза тIера баьццара буц дIаса а хьоькхуш, юха а вистхилира:\n– Нагахь Бешто телхина вагIахь а, хьуна хууш ду-кх, иза хIунда телхина, хьуна хууш ду-кх, иза хIун Iадат бахьанехь телхина… Бештона хаьа-кх, Бусана! Хьуна санна, хаьа-кх Бештона а, хьо мича бахьанина хIаллакьхилла… Хаьа, ца хууш делара… ма хезна делара… – аьлла, велхаран мохь а болуш, иза юха а цу ширачу борза тIе юькъа, лекха яьллачу баьццарчу бецан маравахара.\nБешто мила ву, ас дуьйцу хьуна, ахь ладогIа, дешархо!\nИ дара нийсса пхийтта шо хьалха.\nМалх, шерачу арара жима юрт сарралц дешица а кхелина, хIинца сарахь цу юьртана генайоцчу баьццарчу бархатан регIа тIехьа чубузуш лаьттара; цуьнан, цIен дари санна, гуш болу гуо, богучу малхе даьккхина цIен ангали санна, лепара. Цо шен лепарца кху юьртан цхьа агIо цIийбинера.\nКху юьрта йистера жимочу тишачу бахаман да ткъе пхиъ шо кхаьчна Бешто, шен гIеххьа расха дин, уьйтIарчу гоьзанах тесна, цIан а бина, шайн кетIахула, хьеран апарехула санна, хьаьдда охьадогIу татол а малийна, и дин шайн ханнийн божал чу бигина дIа а Iалашбина, шайн лоха мокхачу цIенойх аьтту агIорчу цIа чу вахара. И цIа гIеххьа доккха дара. Цу чохь, мокхачу цIенкъарчу истанга тIе мотт а биллина, цомгаш Iуьллуш Бештон нана РакаIат яра. Цуьнан юьхь иръеллера; цуьнан бIаьргаш вуьшта болчул а баккхий хиллера; цуьнан бос ширделлачу ахьарал мокха бара.\nБештос, ша чуваьлча:\n– Баба, муха ю хьо? – хаьттира.\n– Иштта дIа ю-кх, Бешто, – аьлла, РакаIат шен шуьйрачу бетан декъа ши балда цIубдира. Бешто, меллаша товхана юххехь лаьттачу кхийрачу боганаш тIе а веана, цхьа кхийра кад схьаэцна, цу чу шура а йоьттина, сискал схьаэцна, цунах жимма яьккхина, дуьйраш санна, отуш, шури чу а кагйина, РакаIатана юххе а вахана, чучча когаш бохкуш охьа а хиъна, вистхилира:\n– Баба, хьан хIума кхоллу хан-м хилла хьуна, жимма кхоллий ахь?\nТIаккха, РакаIата шена дуьхьало ца йича, цунна и яо волавелира.\nШа шура йиъна яьлча, РакаIат йистхилира:\n– ХIун бах ахь, Баба?\n– Бешто! Вайшиъ кхин доьзалхо, кхин да воцуш цхьа ши стаг ду, цул совнаха, со цамгаро лаьцна а ю. Хьо стаг вац а, хьоьга хьуна езза зуда йогIур яц а-м ца боху ас, делахь а, наха, хьо хIинца тIехьийзаш волу Бусана, ша хьалдолчу нехан хиларе терра, хьоьга йогIур а яц, цо хьо ле а во, бохуш, дуьйцу-кх соьга. Нагахь йогIурйолуш елахь, и ялаяй а, кхин ялаяй а, сан бIаьрг хьожуш боллушехь, цхьа зуда ялаехьа. Хьан да дIаиккхичахьана, кхин дика суна дайна а дацара. ХIинца со ялале, хьуо вайн цIен тIе воьрзуш гайтахьа суна, – РакаIатан бIаьргех хи хьаьдира.\nОхьа а таьIна, ладоьгIуш Iен Бешто, шен жимачу юьхьа тIера таьIна-ал ши бIаьрг горгбеш, жимма ойла а йина, вистхилира:\n– Баба, ахь суна бехк а ма билла, ахьа, хьайн со цхьаъ бен кхин доьзалхо цахиларе терра, хьайца эвхьазваккхарна, со хьоьца эвхьаза ву. Наха, соьга Бусана йогIур яц, цо со лево, бохуш, иза а дуьйцуш хир ду. Сох нах а буьйлу хир бу, со лакха кхоссавелла, бохуш… Кхин цхьаъ-м ду хьуна, Баба: Бусанина хIун пайда хуьлу, со леварх, со кхаа шарахь шена тIехьийзаварх? Баба, цо со шена веза а боху, и мелла делахь, бакъ а ду… Амма, хьуна а цунах хало хиларна, Баба, тахана ас цу гIуллакхан цхьа йист-м йоккхур ю, – Бешто, жимма кхечу тIера лаьцна къамел деш, РакаIатан са а тедина, пенах доллучу къорзачу истанга тIехула кхозу шен Iаьржа кечйина гIама схьа а эцна, суьйрана Бусанина хийисте ваха аравелира.\nКху юьртан тогIи чухула догIучу хин шина басахь наггахь лаьттачу цIенойн туьнкалгашкахула ирхбуьйлуш кIур а ца гора. КIур бан-м бара ирхъоьхуш, амма иза керташкахь йогучу кхеллех я товханех-м буьйлу ала мегар дара, яьлла лаьтташ бIаьсте хиларна. Цу цIеношна хьалхарчу акхтаргаш тIехь а, дитташ тIехь а суьйрана декачу олхазарийн гIовгIанаш яра хезаш. Кху хина пурх шина а агIор тIебогIучу новкъахула кегийчу наха, хитIа а кхуьйлуш, шайн дой суьйрана чудерзо чехкка цIа кхуьйлура. Царех цхьаболу кегий нах, кегийчу берашка шайн дой цIа а кхуьйлуьйтуш, хийистехь а соьцура. Уьш боцурш кхин дуккха а нах кху хитIа баьхкина бара, хIинцца хитIа оьхуш дуккха а мехкарий хиларна. Цу зудаберашца кегийчу наха, куьйгаш а туьйсуш, маьI-маьIIехь къамелаш дора. Церан дешнашна дуьхьало ца еш, церан массо а дашна дуьхьал там беш, зудабераш, чIогIа царех са а къералуш, гIадъоьхуш, доьлура. Цу зудаберийн чамеш кIудалех детталуш, цIестан гIовгIанаш а яра хезаш. Кху юьрта юккъехула чекх а буьйлуш, хина дехьий-сехьий оьхучу кегийчу наха, цу зудаберашна тIекхаьчча, шайн дой тIетуьйсуш, еттачу шодмийн татанаша хин йист наг-наггахь екайора. Цу хьешийн дешнашна а зудабераша дуьхьало ца йора. Царех цхьаммо: «ЙоI, йолахьа соьга маре» аьлча, йоIа, шена иза дуьххьара гуш воллушехь: «Дера, йогIур ю-кх со-м», – олура. И зудабераш, шайн къамелаш ца хадош, меллаша хих кIудалш а юзий, юхадахка, чехкка цIа оьхура. Уьш цIа а ихина, шаьш бисича, кегийчу нахах наггахьволчо олура: «Дала хIун боху-м ца хаьа, бакъду, и жима кIорни нахе далийта безам бац сан». Цул тIаьхьа кхечо олура: «Вешан дагахь долу зудабераш вайна кхачо бен, вай цу Дала кхоьллина а дац, шек ма довлалаш, кIентий». Иштта шайн жималлех сакъералуш болу и кегий нах, цу дешнех синкъерам болий, гIадъоьхуш, куьйгаш вовшах а детташ, буьйлура.\nЗудабераша хи оьцучуьра хина тиллинчу жимачу тIайна генадоццуш хи тIе а дерзийна лаьтташ, кIайн кир а тоьхна, гобаьккхина йина чIогIа аннийн керт а йолуш, цхьа дика цIенош дара, кертахь лаьттачу кIа оручу машинан ирхъяхана Iаьржа, еха топ а гуш.\nХитIара мехкарий а, кегий нах а шайн-шайн цIабирзинчул тIаьхьа, цу бахаман диллина лаьттачу жимачу ринжехула, кIайн духар а дуьйхина, Бусана араелира. Цуьнан пхьаьрсах тесна цIестан кIудал яра, аьтту буйнахь цIестан чами а бара. Бусанас, ша ринжах ара ма-елли, шен горгачу юьхьа тIера Iаьржа ши бIаьрг дIасахьажийра. Цу бIаьргех вуно атта хуур дара, цо шен цхьа безам болу стаг лоьхийла. Бусанин цIеххьана бIаьргкхийтира, юкъ хецна Iаьржа гIовтал а юьйхина, карахь гIама а йолуш, вогIучу Бештох. Бешто шена гучуваьлчахьана, хIара цкъацкъа елалой, кхуьнан кегий цергаш гучуйовлура, иза шена дукхавезарна, тIаккха цIеххьана, шена хилла цатам дагабогIий делахь а, кхуьнан юьхь, цкъа а ца елаелча санна, елаяла хаъане а ца хууш санна, кхулура. Бусана, корта а оллийна, меллаша йогIура хитIа. Иза, экхан дилхахь а йолуш, дегIана лекхо стаг яра, хана берхIитта шо хирдолуш. Цуьнан сибатах а, иза эсала, догцIена стаг юйла хаарал совнаха, цунна цхьа цатам хиллий хуур дара. Цуьнан когарчу баьццарчу кIархаш тIехула юьйхина ши пошмакх цо, лергех кхозу дашо хьалкханаш гойтуш, тIехьа дихкинчу бекистан йовлакхца цIоьлла къуьйсуш санна яра. Цуьнан когара кIайн ши пазат цуьнан еха коч санна кIайн а яцара. Ойлаеш, еана, ша хийисте кхаьчча, Бусана, шен кIудал охьа а хIоттош, шена тIекхачча воллучу Бештога хьаьжира. Кхунна шена болу цатам цIеххьана бицбелира, хIинццалц а шена ма-хеттара, хIинца а Бешто вогIуш чIогIа хазахетарна. ХIара елакъажарна кхуьнан цIечу беснеш тIе кегий кIаьгнаш хIиттинера.\nБешто, тIехь чоий, гIовтал цхьаьна долуш вацахь а, куц долуш стаг вара, муьлххачу а йоIана везалучу кепара дегI а долуш, массаьрца а велавелла а волуш, зудаберашна, дийцича, тамхуьлу хабар шеца чIогIа а долуш. Къаьсттана хIара зудабераша везаран бахьана хIара нахаца тIекере чIогIа йолуш хиларрий, хIоранна там бан хууш хиларрий, лаца йогIучохь чIогIа яхь лоцуш хиларрий дара.\nБештос, ша Бусанина тIекхаьчча, вела а къежаш, цхьа куьг хаьн тIе а хIоттош, элира:\n– Суьйре дика хуьлда хьан, Бусана!\n– Далла воьзийла хьо а, – аьлла, Бусана, шен сибатца шена и везар хоуьйтуш, дIахIоьттира.\n– Бусана! – аьлла, Бешто юха а вистхилира.\n– ХIун бах ахь? – аьлла, Бусана йолчу тIе а елаелира.\n– Ас хьайга аьллачуьнан ойла йиний ахь?\n– Стенна бах ахь, ва Бешто? – аьлла, Бусанас шен деха охьадеана Iаьржа гиччо лергал тIехьа тесча, Бешто: – давала-кх хьо дуьненан! – олуш, шен карахь ловзо гIама жагIана тIе а язъеш, оьгIаз а вахна, дIахIоьттира.\n– Хьуна хIун хилла? Ахь хIун до? Хьо тахана ма оьгIазе ву? – аьлла, Бусана леррина Бештога хьаьжира.\n– Суна бахий ахь? – олуш, Бештос, шен тIе чо а балаза Iаьржачу аматехь йогу юьхьа тIе дайн куьг а хьаькхна, къамел дIадолийра:\n– Ахь цадинарг суна хилла хIумма а дац… Бусана! Тахна сан хьо йолчу вар хIокху кхаа шарахь айса хьоьга лебинчу меттан муьлххачу а цхьана агIор йистъяккха дагахь ду-кх… Бусана! ДагадогIий хьуна, дуьххьара вайшиъ вовшийн гича, «со къен стаг а ву, вайшиннан гIуллакх вовшашца дика а догIур дац, наггахь соьга са а къерий, IадъIехьа» ас хьайга аьлча, «суна хьан даьхни хьашт дац, сайна дукхавезавелла хьо сайна хилчахьана», – айхьа соь аьлла? Ахь и аьллашехь, сайн ницкъ хууш, со юхаийзавелча а, «тIехьийзачуьра сеца ма сеца, со, мацца еана а, хьоьга йогIуш ю» ала, бохуш, тахханналц айхьа суна тIе зударий лехкар дицделлий хьуна? Ахь сайга, «едда йола ца олуш, сан дега ехийтахьа со» аьлча, ас, молланаш, хьажой вовшах а тоьхна, шена тIе уьш бахкийтича, хьан дас, со къен стаг хиларна, хьо соь цаялар хаьий хьуна, Бусана? – аьлла, Бешто вистхилча, хьалхе дуьйна а тайп-тайпана хийцалуш лаьттачу Бусанин бос дикка байра. Бештос шен къамел юха а дIадолийра:\n– Бусана! Хьо чIогIа езарна, сайн къечу цIен тIехь дечу гIуллакхах а ваьлла, дийнахь деш а доцуш, буьйсана наб а йоцуш, корта хьере а хилла, кегийчу нахаца йолчу уьйрах а хаьдда лела-кх со. Ахь айхьа хьуо дукха сайна хьашт хилийтарна, дийнахь сарралц тхешан бешарчу стоьмийн дитташ кIел а вуьжий, хилла кхозучу стоьмашка хIоранге а бохург санна сайн кийра хьо езар бахьана долуш гулъелла гIагIа ялхайо-кх ас… ТIаккха суьйрана, хIинца санна, хьо йолчу вогIий, хьуна а воьлхий, буьйсанан заманчохь стиглахь лепаш кхозучу седарчашка хIоранге бохург санна сайн хьоьгахь болу безам буьйцур-кх ас, хьоьга сайн гIайгIа ялхаяр цаьрга доьхуш. Бакъ ма ду, Бусана, куьг мел говза хиларх, къолам мел шера хиларх, суна хьо дукхаезар цхьаьнгге а язлург цахилар. Хьо езар алсамдуьйлуш, сан дегах хьерчаш лаьтта элпаш, йоккхачу юьртахь дуьстинчу кехат тIе мел говзачу стага йозанца вовшахтийсарх, тарлур ма дацара. Яраббий, хIай сан жима Бусана, оццул чIогIа суна хьо езаш хилча, ма вехьа со хIаллак! ХIокху кхаа шарахь сан наха вийцар тоьар дара-кх!..Со вайн юьрта юккъехула волавелча, маьI-маьIнехь пхьоьгIанаш а йина лаьтта нах, «вайн кIант лакхо-м кхоссавелла» бохуш, сох бийлар тоьар дара-кх! Бусана!.. Дехьа ас бохург, ерзаехьа айхьа сан дагна йина чов! Лоьраша шаьш а йина-х ца ерзайой дархочун чов? Цара-х, шайн хIумма а бехк боццушехь, бо дархочух къинхетам… Бусана! Хьо йоцург, кхин яц-кх сан дагна чевнаш йинарг. Бусана, хьо йоцург, кхин лор вац-кх сан чевнаш ерзо. Шайн бехк болуш санна, бехкала боьлхий хьаьвзачу лоьрашка ла а догIий, бехьа сох къинхетам!.. ДогIахьа жимма соьга ла! – аьлла, цкъа соцунгIа хилла, дIасахьаьжна Бешто, гIелъелла корта а оллийна, чIогIа ладоьгIуш лаьтта Бусана а яйна, шена хилла ницкъ ца лайна делахь а, оьгIаз а вахана, юха а вистхилира:\n– Хьо соь йогIурйолуш елахь, тховса-кхана едда маре ян хан йилла еза ахь. И ахь ца дахь, кхидIа хьуна тIехьийза ца лаьа суна, хIунда, сайна хьо дукхаезарх вайшиннах цхьанна цхьа бохам бер бу сайна моттадаларна… Бусана! Тохара юьхьанца, ойла йиний ахь, аьлла, ас хьоьга хаьттинарг и хан йилларан гIуллакх дара. Ас хьуна ойла ян делла кхо де дIа а даьлла, хIинца ахь суна тIаьххьара жоп дала а деза-кх, – аьлла, Бешто сецира. Бусана, шен бIаьргех оьху хин тIадамаш шен коьртарчу цIечу йовлакхан тIомаца дIа а дохуш, йистхилира:\n– Бешто, суна хьо мел веза, ас ца дийцича а, хьуна хьайна хаьа-кх. Бакъ ду-кх, хьох яьлча, суна кху дуьненах чам кхетарг цахилар; ма сихлохьа, Бешто, ма яккхахьа со хьайх, тахана тIаьххьара жоп а дехий! Дехьа жимма собар! – аьлла, Бусана, шен елхар Бештона ца хаийта гIерташ, хала къурдаш дан юьйлира. Бешто юха а вистхилира:\n– Бусана, нах сайх белар со кхидIа лалурдолуш вац… со кхидIа нахе сайна тIе пIелгаш хьежадойтуш вац. Хьайна луъург дан хьан карахь ду-кх хIара, резавацахь а, ахь динчунна реза ву со, хьайна луъург де-кх…\nЖимачу кийрахь ша Iуьллучу Бусанина бIаьргех оьху хи чехка эга доладелира. Иза сихдинна и хиш дIа а дохуш, даккхий къурдаш а деш, меллаша йистхилира:\n– Бешто, хIокху дуьненахь уггар боккха бала боьссинчу коьртехь долу хьал сан коьрте догIийла, харцдерг ас хьоьга дуьйцур делахь… Сайна хьо чIогIа везарна цхьана дикане сатуьйсуш, хIинццалц хьоьга дIа ца хоуьйтуш, IадIийнера со… Бешто, вайшинна юккъе чIогIа вон доьлла-кх, – аьллачу Бусанас корта оллийра.\n– ХIун ду иза? ХIун ду вайшинна юкъадолаза дисина, суна ца а хууш?.. Дийцал, Бусана, и хIун ду.\n– Со-м хьастаха ахь аьлча а, хIинца а и гIуллакх бахьанехь Iарий Iад, хьуна хан ца юьллуш. Со-м хьоьга ян ца луушший, хьо ца везашший ца Iарий.\n– ХIун ду и? Схьадийцахьа.\n– Ахьа суна и хьайх лачкъадарна бехк а ма билла, хIинцца цхьа кIира хьалха аса тхешан нене, хьоьга яхийта со, аьлла, шайга алийтича, сан вежарша дуйнаш биъна-кх, яхча мегар а дац, йохуьйтур а яц шаьш, аьлла. – Бусана, ша и дийцича, цхьана хенналц елхаран къурдашка яхана, йист ца хилалуш, Iийра. ТIаккха Бештос: – дIадийцахьа, сеца а ца деш, – аьлча, Бусанас шен къамел юха а дIадолийра:\n– ХIинца со хьоьга маре еъча, тхан да а тIехь, уьш массо а, схьахетарехь, со ерал хьалха хIума дийрдолуш бац-кх. Хьо везарна, хьоьга ян а лаьара, тхешан нехан дош кхочушда а лаьара… Суна-м ца хаьа, Бешто, хIинца айса хIун дан деза а.\n– Дика ду… хIинца хьайн наха хьо соьга ца йоуьйтий, хууш ю-кх хьо… Цул совнаха, ахьа суна мосуьйттазза, соьга йогIур ю, аьлла, дош а ду-кх делла. Тховса я кхана-сара соьга ян хан юьллий ахь?\n– Иштта ма алахьа, – аьлла, Бусана, цкъа соцунгIа а хилла, юха а йистхилира: – Бешто, хIинца ма алахьа, хьуна хьайна а гуш ду-кх хIара гIуллакх, ахь цхьажимма собар дахьара, цхьана бахьаница вайшинна цхьа аьтто бала мегара-кх, тохахьа жимма са, – аьлла, шен шуьйра накха чуозош доккха са а доккхуш, Бусанас шен къамел хадийча, цо и долийчхьана а макхвелла лаьттачу Бештос, боккха къурд а беш, элира:\n– Бусана! Хьан наха хьо соьга шайн бертахь ца яийта чIагIо йина. Бакъ ду-кх, Бусана, хьуна хIун ду а ца хууш, тховса-кхана бохург санна цара хьо, хьуна хетаре ца хьоьжуш, шайна хеттачу цхьанхьа маре лург хилар, хьайна со веза а везахь, хьашт а делахь, суна хан йиллахьа, Бусана.\n– Ма алахьа!\n– КхидIа дан а дац хьуна, юьллу ахь, ца юьллу ахь?\n– Ма алахьа! Собар дехьа!..\n– Делахь-хIета… цхьаьна Iен гIертачу вайшиннан безамна юкъадоьлларг хьан наха чIагIо яран бахьана а хир ду хила-м, амма и чIагIо яран бахьана шун хьоле сан къен бахам цакхачаррий, сан Iаьржа куьйгаш механа говза цахиларрий а-м ду хьуна… ХIумма а дац, Бусана, сан-м хьуна билла бехк бац. Бакъду, суна хьо езарххий, хьуна со везарххий, суо кхидIа-м ца левойту ас, – аьлла, лаьтта хьажначу Бештос, шен когашна юххехь Iуьллу чамхалг схьа а эцна, «тIаьххьара а цкъа хьажа соьга» аьлча санна, Бусане а хьаьжна, «Ма! Ма! Бешто!..» цо боххушехь, шен карара чамхалг, хадош, юккъехула шиъ а еш:\n– Кху тайпана хаьдда, кхин хоттадала йиш йоцуш, тахана дуьйна дIадели-кх вайшиннан гIуллакх, – аьлла, шен карара ши дакъа хилла чамхалг охьа а тесна, Бешто, шен ненан докъа тIаьхьа хIоьттинчу кIантачуха корта а оллийна, дIаволавелира.\n– Бешто! Ва Бешто! Ца даьлла хьуна вайшиннан гIуллакх дIа! Юхаверзахьа! Хезий хьуна, Бешто? – аьлла лен яьлла Бусана, нахана хазарна ца кхийринехьара, шийлачу маьхьарца тIаьхьа екар яра. Бусана, нехан аларх ца кхийринехь, Бештона тIаьхьа хьодур яра. Иза хьанна а хуур дара цуьнан кхохкаяларх а, цуьнан эгочу дегIах а. Цунна Бешто везий хуур дара, цуьнан даг тIе куьг а диллина, ладоьгIча, цу ладегIа хIоьттинчунна карор дара цуьнан жима дог, куьйрано лаьцча детталун олхазар санна, деттадаларца, цуьнан шуьйрачу некхах леташ. Цуьнан керлачу цIийна Бештон цIийх эн лаьий хуур дара, дала меттиг боцуш, цуьнан дегIан пхенашкахула юткъа тулгIе етташ, хьийза цуьнан керла цIий гича.\nБусана ехха лаьттира Бештона тIаьхьа хьоьжуш. Цуьнан бIаьргех оьху даккхий, мела хин тIадамаш цуьнан горгачу беснеш тIехула керчарца охьаоьгура. Бешто, кхин юха хьаьжна кхуьнан дог дика ца деш, къайлавелира.\nБусана, шен хих буьзна бIаьргаш цкъа чIогIа хьаббина, хи охьа а даьккхина, меллаша охьакхевдина, хийистерчу жагIи тIехь ши дакъа хилла Iуьллу чамхалг схьаэца, шен деллачу беран бедаре хьоьжу нана санна, цкъа леррина еха цуьнга а хьаьжна: «Иштта-м хирг хир дац. ХIан-хIа, тхойшиъ иштта къаста-м йиш яц», – аьлла, меллаша и чамхалг охьа хецна, ца догIучу дагца, набарна санна, ойланашна хьегIаш, меллаш шен кIудал хих юьзна белша тIе а яьккхина, дайчу боларца цIа яхара.\nБусанин да Хизар – наха къонах ву а олуш, нахана юккъехь дош а лелаш, къаьсттана чIогIа уьйр совдегаршца а йолуш, ша а дика таро йолуш а волуш къена стаг вара, ханна 60 шо хирдолуш. Иза лохачу дегIахь вара, газанан маж а йолуш. И жима кIайн маж цо наггахь бен ца лоргура, тIеяларна иза башха чехка йоцу дела. Хизарна вуно шера хаьара, наха шена къонаха ву олий. Иза даима шен цIе яккхар нахалахь даржар алсамдалар лууш а вара, цуьнан ойла чIогIа еш а вара. Наха шена «дика къонаха ву», «дика стаг ву» аьлча, Хизар хьанна а шен ницкъ кхочу гIуллакх деш а, дийрдолуш а вара, кисанна зен доцуш иза хилчахьана. Хизарна наха къонаха ву алар хIара массо адамал майра волушший, къечу стагах кхо къинхетам бешший, шена халахетийтича стаг кхуо вуьйшший, шен доьзалшна лууш дерг дешший, царна бан богIу там кхуо бешший, хIара бIаьрмециг воцушший дацара. И дара хIара шен дош кхочушдеш хиларний, нохчийн Iадат кхуо чIогIа леладарний, дин кхуо дика леладарний.\nХизарна хьал а дезара, наханачул дукха аьлла, делахь а кхуьнан кIорггера механ говзалла яцара, говзалла яцахь а, Хизаран кIа ору машен а яря, хIора шарахь даа а, дохка а кIа а доккхуш, цул совнаха, кхуьнан уй доху чарх а яра, шиъ хьер а яра. Хизар, кхунна шений дайна, хIумма а хала вехаш вацара. Иза, ша къена велахь а, вижина ца Iуьллура, шен кертахь дан хIума доцуш ша висча, шен хIера а воьдий, хьархочуьнца цхьаццанхьа Iитталуш воллура. Дан хIума доцуш ша висча, кхуьнан сагатлора. Мичча хена а арахь бан Iаьржа болх-м бара кхунна, делахь а кхуо и бан-м ца бора. Цу балхах кхуьнан тоххара догдаьллера. Кхуо арара болх ца бен хIинца итт шо кхаьчнера. Кхуо хIинца а арахь ялта ден-м доьра – бархI уьрда тIе хьаьжкIаш а, итт урд кIа а, амма и ялта кхуо, белхий бой, я мехах чудерзадойтура. Итт шо хьалха Хизар арара болх гIеххьа беш вара, и болх бан шен гIирс кIеззиггий, ледарий хиларна. Кхуьнан цхьа ирс хилира – хIинца а кху юьртахь наха ма-аллара, хIора йоI хаза кхуьуш хилар. Кхуо Бусане нийсса хаза хьалакхиъна шен ши йоI таронаш йолчу нахе маре яхийтира. Цу наха кхуьнан ши йоI, кхунна хьеста а луш, йига а йигира, и шиъ юьртахь гIараяьлла хаза хиларна. Ша уьш маре луш, Хизара цаьрга, шуна лаьий, ца лаьий, аьлла, хеттарш ца дира, уьш а, дас аьлларг ца дича девр дац шаьш, аьлла, Хизарна, чIогIа са а туьйсуш, лоьхуш карийнчу маре бахара, шаьш реза ца хиларна тийжарца белха а боьлхуш. И ши йоI маре яхна, Хизарна дукха ахчанца там беара. Цу томех кхуьнан бахам дикка айбабелира. ТIаккха дуьйна Хизар, шайн захалшца чIогIа уьйр а тесна, меха велира, цул тIаьхьа дукха хан ялале кхуо кIа ору машина ийцира, цо дикка пайна шена тIебеъча, уй доху чарх йиллира, цу чархо а кхунна дикка тIе хIума еара, тIаккха дукха хан ялале кхуо хьер а йиллира. Мухха а, Хизаран бахам хIетахь дуьйна тIаьхь-тIаьхьарчу дийнахь айалуш, стамлуш, толуш схьабогIура.\nХIинца шен карахь йолчу Бусанех а чIогIа воккхавеш вара Хизар, иза а цхьана совдегаре дIанисйийр ю ша, бохуш. Цунна Бусана вукхушина йоIал а чIогIа хаза хетара. ХIара хIумма а шек вацара важа ши йоI бахьанехь шен гергарло тасаделлачу совдегарел Бусана юьгуерг шозза а таро йолуш хир вац аьлла. Хизарна, араволуш а, маьждиге воьдуш а, Бусанех шен бIаьрг ма-кхийтти, сурт хIуттура совдегарш болчу баккхийчу а, кегийчу а наха детин, дешин ахчанах дуьззина тIоьрмигаш шега кхийдош: «ХIан, хIара деши ду хьуна! ХIан, хIара дети ду хьуна! Рема езий?.. – Рема ю хьуна! Жа дезий? – Жа ду хьуна! Терзан тIе яккха хьайн Бусана, цо ма-уззу детий, деший, даьхний ду хьуна! Хьуна дезарг кху дуьненахь хьан ду-кх! Схьалохьа Бусана, дIаэцахьа дети! ДIаэцахьа деши! Хьо а, хьан керт а оха детица кхолур ю, Бусана оха дешица кхолур ю», – бохуш.\nИ сурт шена дуьхьалтесча, Хизар, шега ца ягIахь а, йовхарш а йой, хазахетарца дагах гилгаш а дуьйлуш, ша гуттар а ма-диллара, тIехьа ши куьг а дуьллий, шен гIуллакхе дIавоьдура.\nБусана хитIара чуйогIуш, Хизар шайн доккхачу сирлачу цIа чохь ламаз оьцуш воллура, нарана йисте а хиъна, шен дуткъийчу пхьаьрсийн гоьлел лакха доккхуш, Iаьржачу гIовталан ши пхьош хьала карчийна, пхьаьрсаш дилина а ваьлла, ангали санна, лепачу шен баьшначу коьртан хьаьж тIе хи хьокхуш воллучу Хизаран, пхьаьрсах кIудал а тесна, чуяьллачу Бусанех бIаьргкхийтира. ТIаккха кхуна цIеххьана дуьхьалтесира кIайчу куьйгашца шега детин, дешин ахчанах дуьззина тIоьрмигаш кхийдош. И шена дуьхьалтесча, кхунна хьаьж тIе хи хьокхуш ша доьшуш дерг дицделира, хIокхо – оллохIум… шаIари… оллохIум шаIари…оллохIумма хьарим шаIре! – бохуш, юх-юха доьшуш, иза вуно хала дийшира. Хизарна Бусана бахьанехь шен хьал алсамдалар лаахь а, Бусанина башха вон маре нислойла ца лаьара, цо кест-кеста олура: «Хьал долуш а волуш, Бусанина гIеххьа жима а волуш, цхьа стаг нислахьара, сан гIуллакх вон хир дацара… Амма, бакъдерг аьлча, хьал алсам а долуш, динна дика а волуш стаг нислахь, и къена варий, чолакх варий аьлла ца Iаш, ас Бусана дIа-м лур ю… ХIунда? Дуьненахь Бусанина хьега дика а хирдолу дела, къематан дийнахь и декъала а хирйолу дела.»\nБусана, неIара юххехь могIара лаьттачу кIудалшна юххе шегара кIудал охьа а хIоттийна, тховх кхозу баьццара лампа а латийна, шайн оти чу яхара. Оти чохь Iаьржа яра, куьйгаш хьоькхуш, кора тIе а яхана, Бусанас кху чуьра лампа а латийра. Кху чохь цIеххьана серлаевлира, сен сурт тIехь а долуш пенах боллучу куза тIехула кхозу кхелина туррий, кхелина нохчийн тапчий, кхелина шаьлтий. Оцу заманчохь кхарна генадоцчу жамIатан маьждигехь маьркIажан молла кхайкхира: «ОллохIу акбар!.. ОллохIу акбар!.. ОллохIу акбар!..» – аьлла. Логера веттанаш дIадохка ца ларош, Хизар шен къеначу боларца маьждиге хьаьдира. Арахь маь-маьIIехула чехкачу боларшца ламазе оьхуш гуш Хизар санна а, цул къена а, кхин баккхий а нах бара.\nБусанин ВахIид, Хьасан боху шалавина ши ваша шайн хьераш тIе вахана цIахь вацара. И шиъ цIахь волуш Бусанас цкъа а шен пондар ца озабора, цу шиннах бехк хеташ. Тахана и шиъ цIахь а воцуш, Хизар маьждиге а вахана, ша паргIато хетта Бусана, шайн оти чохь цкъа нара тIе бертал а йоьжна, Бештон, шен хиллачу къамелан ойла а йина, кора тIехь лаьтта кехатан пондар схьа а эцна, и лакха йолаелира. Цо лоькхург гIийла йиш яра. Цо лоькху йиш Бештона лоькхура:\nХьо гIийла вацара суна гергахь,\nХьо везар алсам соьца ду,\nХьашт дацара суна сайн нехан кхел.\nХIун де аса, Бешто? Догдоьхна йиси.\nХьо бен ма вацара сан дог лаха,\nХьо бен ма вацара сан чарх Iехо,\nСайн наха бина барт хьашт дацара суна-м,\nЕлла яла со, хIун де ас, Бешто?\nХьо къен ву, бохуш, бIаьргаш хьуна къерзадо,\nСовдегар вац, бохуш, хьо юьстахтуьтту,\nСан гIийлачу дагана совдегар хьо вара,\nСан мерзачу синна дерриг деши хьо дара.\nХьох яьлла со йисахь, лаьттан кийра гIойла,\nХьох къаьстина со йисахь, марчош юкъа юьллийла.\nБусанас ехха лийкхира и йиш, цо, пондар охьа а биллина, шен хих буьзна бIаьргаш а цIанбина, нара тIе бертал а йоьжна, юха а ойла йира, тIаккха, бадуев охьа а хиъна, ша-шега элира:\n«ХIун хуьлура-теша сан дена а, вежаршна а, со Бештога маре яхийтича? Бешто къен хилар бен, стаг воцуш а ма вацара, гIиллакх а цуьнца чIогIа ма дара, нахаца тIекере а цуьнан чIогIа ма яра. ТIе, нах а безаш, чIогIа догцIена стаг ма вара и.. Ма суна хьашт дацара-кх цуьнан доцу даьхний, хьаллий, и ша сайна хилчахьана. Болх цуьнга балуш бу, соьга а иза балур бара, тхаьшшинна хаза болх а беш, деха долу тхойшиъ хIунда ца кхоьтуьйту-техьа кхара вовшах?». Бусанина шаьш итт шо хьалха хьегна хало ца йицъеллера. Кхунна вуно шера хаьара, шайн да хьалдолуш шен ши йиша бахьанехь хиллийла, кхунна кест-кеста дуьхьалтосура – кхо бутт юкъа ца болуьйтуш, шен ши йиша Хизарас маре луш, и шиъ, ша жима йоллушехь, шена тIе а етталуш, тийжаш, елхар. И сурт шена дуьхьалтесча, Бусана кхералора, кхуо наггахь ша-шега олура: «Со а, и шиъ санна, юхкур ю-кх сан дас». И дешнаш Бусанин даго хьоьхуш дара. ХIинца, ша Бештога маре лур яц аьлла, шен вежарша дуйнаш биъчахьана, Бусана гуттар а чIогIа тешна яра, и дуйнаш цара шен ден а бертахь баарна, шен дас ша а цхьана совдегарна йохка мега, аьлла. ХIара цу гIуллакхан ойла чIогIа еш яра, масийтта зудчух дагаяьллера, Бештога хIун дича яхалур яра-теша ша, шайн нах бертахь а болуш, аьлла. Дукхахболчу зударша кхунна жоп делира: «Хьайн наха аьлларг ахьа ца дича, яла а, йола а меттиг хир бац хьан», – аьлла. Цхьаболчуша элира кхуьнга: «Маре дац, шен везачу стагца дацахь. Хьуо ехь а, хьайна а везаш, хьо а езашволчу стаге маре гIо хьо», – аьлла. И къамел Бусанина чIогIа товш а, дезаш а дара. Кхуо наггахь олура: «Со юьйр елахь а, гIур ма ю со Бештога». Амма цIеххьана ВахIида шена шаьлта ойуш сурт а хIуттий, «нохчийн Iадат ду-кх стаг атта вуьйш, юьйр ю-кх со кхара, бежнахчул башха къа ца хеташ», – олий, Бусана, шина а куьйга корта а лоций, елха хуура.\nАрахь гIеххьа Iаьржа яра. Стиглахь наггахь гуш седарчий а дара. Байн хьоькхуш мох а бара, цо хазош юьрта йистехь а, эвла юккъехь а летачу жIаьлийн гIовгIанаш а яра, наггахь хезаш берийн маьхьарий а дара.\nЛамазера арабевлла баккхий нах шайн молла а, Хизар а юкъахь маьждига хьалха лаьтташ бара, цхьацца къамелаш деш. Дикка лаьттира уьш цу тайпана. ТIаккха дIасабекъабала вовшашка куьйгаш луш, куьпан молла вистхилира:\n– Хизар хьо дIа ма гIолахь, хьоьца дан жимма къамел ду хьуна сан.\n– ХIоккхуза соцу со-м, – аьлла, Хизар, жимма сехьо а ваьлла, сецира. ТIаккха шен къамел дан молла шена тIевеъча, Хизар юха а вистхилира:\n– ТIеян йоллучух тера ю вайна, тхан цигахь дан мегар дацара ахь хьайн къамел? – аьлла.\n– Дика мегар ду, – моллас аьлча, Хизар и, молла а эцна, цIехьа волавелира.\nХIара шиъ чу кхаьчна, нара тIехь чучча когаш а бехкина Iен дукха хан ялале Бусанас, кхаьрга цкъа куьйгаш а дилийтина, кхарна хьалха къорза шаршу тесна, чIепалгаш деара, юха дехьа чу а яхана, зезаган сурташ тIехь долчу стаканаш чохь шекаран чай деара. ЧIепалгаш Хизиран дааршлахь уггаре хаьржина даар дара, уьш мерза хеташ а, шен цергаш яцарна даа атта хеташ а.\nХIума йиъна ваьлча, кху шимма шаьшшиннан хьена куьйгаш маьхьсийх хьаькхира. ТIаккха моллас: «Элхьамду-лиллахIи-раббил-Iаламин!» – аьлла, куьйгаш айича, цунна тIаьххье куьйгаш Хизара а айира. Шаьш доIа дина ваьлча., Хизара – «хIорш дIаяха!» – аьлла, мохь а тоьхна, схьаеанчу Бусанас кхарна хьалхара пхьегIаш дIаехира.\nХIара шиъ цхьацца къамелаш деш дикка Iийра, тIаккха моллас, шен даьIахкийн юьхьа тIера лергинчу кIайчу можах куьг а хьаькхна элира:\n– Хизар! Сайн хьоьца долу гIуллакх дийцича хIун дара-теша ас?\n– Дийца, дийцича бакъахьа ду.\n– Ас хьайга аьллачунна ахь цкъа а дуьхьало ца ярна делахь а, я цхьа пайда боцу гIуллакхаш ца лоьруш хьо вуьззина къонаха а, нохчо а хеташ делахь а, суна тIедиллина цхьа гIуллакх ду-кх, хьоьга хьахо со декхарийла вожош, масала, ахь суна и дийца пурба лахь.\n– Хьуна пурба ца делча сан-м йиш яц, молла, пурба ду хьуна, дийца хьайн гIуллакх, – аьлла, Хизар велакъежира. «ХIо…ОххIо…хIо…», – аьлла, йовхарш а йина, цIен басар хьаькхначу цIенкъа гIеххьа туй а кхоьссина, моллас шен къамел дIадолийра:\n– Хизар, и жа долу Маса ву-кх хьан йоIе безам болуш… цкъа шуьга а веана, хьан сискалах ша кхетарна, хьох чIогIа бехк хеташ вара иза. Вайна ма-хаъара, иза, хIара вайн ахюрт эццал жа а долуш, лелош мах а болуш, хIокху юьртахь массарел таро йолуш а, дика стаг ву. Динца а иза молланашка нийсса чIогIа ву, тIе, ша нахана новкъа ца гIерташ, эсала стаг а ву. Цхьабакъду, шун йоIана дика хетар доцуш цхьаъ ду – цуьнан бухахь зуда хилар а, боккха доьзал хилар а, и къено хилар а. Иза а, суна хеташ, хIумма а новкъа дац-кх, хьан йоIана дуьненахь хьега дика долу дела, тIе, Маса шеца дин чIогIа долуш хиларна, хьан йоI эхартахь декъала а хирйолу дела. Хизар, со юкъара ву хьуна, хьан йоIана цо шен доьзаллий, зудий новкъа хуьлуьйтург цахиларна. Баккъалла а бакъду хьуна Маса хьан йоI дукхаезаш а, хьоьца долу гергарло дезаш а хилар а. И гIуллакх дара-кх со хьоьга ала воллург а, суна чIогIа тIедиллинарг а. ХIинца ахь цу тIехь сайн юьхькIаййийр ю моьтту суна, баккъал аьлча, ас хьуна тIедеана гIуллакх-м хьуна зенехь а дац. Маса-м захало хила дезаш а, хила мегар долуш а бакъахьара стаг вай, – аьлла, моллас, жимма вела а къежна, шен кIайчу обанан тIам чухула агIорхьара мерах а хаькхира.\nМоллас дуьйцучуьнга ладоьгIуш, ойланашка вахана Iачу Хизарна цкъа дуьхьалтосура 55 шерера волу Маса, шен баьллачу бIаьрга тIе куй а тоьттуш, шен ехачу Iаьржачу можа тIе куьг а хьоькхуш: «Хизар, хIинца дуьйна мах а, кхидолу гIуллакхаш а цхьаьна лелор ду вайшимма, кху пхи эзар жах хьайна луъург дан хьуна бакъо ели ас», – бохуш. ТIаккха дуьхьалтосура кхунна Бусана, бIаьргаш а цIийбина: «Иза-х, сан денда хила а мегар долуш, воккха стаг ву, цу бIаьрг баьллачу жIаьле ахь со хIунда ло? Аса айса-сайна-м тухур ю хьуна», – бохуш, шийла мохь хьоькхуш.\n«Хизар, хьо ма чIогIа гIелвели», – аьлла молла юха а вистхилча, охьатаьIна Iен Хизар, набархаволу стаг санна, хьала а таьIаш, «со бах ахь? – аьлла, шен коьртара лекха Iаьржа куй дIа а боккхуш, юха а вистхилира:\n– Молла, и-м харцахьа гIуллакх дац. Делахь а, хIинца хIара гIуллакх дохьуш сайна дуьхьалвеанарг хьо воцуш кхин хилча, ас йоIе а хаттийтина бен дийрдоцуш-м дара. Хьан юьхь ца йича тхо девр дац, тхуна тIехь декхар ду хьуна лиънарг кхочушдар. Молла! Масина и йоI боху шайтIа резадацахь а, хьан дуьхьа со и гIуллакх деш ву-кх.\n– Делахь, хьайн йоI Бусана Масе маре яла суна дош ло-кх ахьа, Хизар?\n– Ло-кх аса хьуна, молла, и дош.\n– Дела резахуьлда хьуна! – аьлла, молла хазахетарца жимма велакъежира, цунна дуьхьалтесира Масас, хIара гIуллакх кхочушхилахь, шена лур ду аьлла итт туьман кехат, хIинца Масас, вела а воьлуш, шега схьакхийдош. Цул тIаьхьа моллас «хIо…-оххIо…-хIо…» – аьлла, йовхарш а йина, кхин къамел долийра, тIаккха, дукха хан ялале пхьуьйран ламазна кхайкха деза шен, моллас а аьлла, хIара шиъ, ламазе воьду, аьлла, аравелира, пхи минот ялале молла кхойкху а хезира:\n– ОллохIу-акбар!.. оллохIу-акбар!.. оллохIу-акбар! ОллохIу-акбар!\nИ кхойкхуш волу молла шена хуьлудолчу итт туьман кехатах воккхавеш вара. Цо ол-олург а олуш лаьтта Хизар а хIара керла захало бахьанехь шен гуллундолчу хьолах воккхавеш вара, шена и захало бакъахьа хетар моллех лачкъа а дина.\nТховсалера пхьуьйра хан кху шинна воккхавер дохьуш хIоьттинехь а, цхьа адам халла дечу къурдашца гIийла тийжо мегаш-м яра. Масане стаг хир ву, шена дика болх хилчахьана, шен гергара цIий хеназа, маьIана доцуш дукъадаларх бен ца хеташ… Иштта адамаш дан а ду, уьш Нохчийчохь къаьсттина дукха а ду.\nШолгIачу дийнахь Бусанина шен ненехула хиира, ша Масега маре яла Хизара дош деллий. Бусана, шега и дийцича, мохь а хьаькхна, оти чу а яхана, ехха йилхира. Иза, цхьа цомгуш стаг санна, хьегIаш йисинера, цуьнан бос макхбеллера. Иза, цкъа а ца елаелча санна, елаялар хIун ду ца хууш санна, олла а елла йисинера. Цо кест-кеста: « Хизарас дош-м делла, со гIура-м яц Масега. Аса айса-сайна тухур ю, со цуьнга лахь. Со кху дуьненахь ехар яц, суо цу къанделлачу гужамана йохкахь»\nБусанина дийнахь а, буса а гIена къоьлах а дуьхьалтуьйсура къена Маса, «Бусана! Схьахилахьа, суна-м хьо, хIинца санна, гуттар а дукхаезар яй. ДIа ма гIертахьа, ма гIертахьа дIа. Кху дуьненахь хьуна дезарг хьан ду-кх… Оцу вайн пхи эзар жан да хьо ю-кх» – бохуш, къеначу Масас шен хебаршка ихина, тIера кховраш дийлладолу куьйгаш шена тIекхийдош. Оцу тайпана сурт Бусанина кест-кеста хIуттура, хIара, кхералой, мохь а хьокхий, Iадийча санна юьсура.\nБусанас шен ненехула Хизаре дIахаийтира ша Масега гIуриг цахилар а, цуьнга яха шена цалаар а. Хизар цу дешнашна чIогIа оьгIазваханера, цунна дагадогIура: «ХIун, сан дош кхочушший!» дийр ду! Сан дош доха йиш яц! Сан наха юккъехь лела деза. Сан нахе сайна тIе пIелгаш хьежадайта йиш яц!»\nХIинца Бусана хIитIа а ца йоьдура, шайн кел ара а ца йолура. Иза, лаьцна стаг санна, гIайгIано лаьцна, чохь йиснера, дийнахь а, буса а бохург санна елха а йоьлхуш.\nХизара Бусана Масе маре лур ю аьлла ши кIира даьллачу заманчохь, цхьана дийнахь, туьха а туьйсуш, кхекхий шайн кертахь малхе туьйсуш воллучу ВахIидний, Хьасанний, шаьшшиъ цецвоккхуш, шайна чуьра шийла мохь хезира: «Вай, Везан Дела, ас хIун дийр ду!» – бохуш.\nХIара шиъ, хьала а иккхина, шайн чу хьаьдира, шаьшшиннан хьаладина пхьуьйшаш охьа а керчош. И шиъ хIинцца меракIелош Iаржъелла йогIуш вара, хьанна ткъатткъа шо сов хирдолуш, кIайчу аматахь а волуш, тIехьаьжча, ханна а Бусанин ши ваша вуйла а хуурдолуш, Бусанин санна, Iаьржа бIаьрг-цкъоцкъам а долуш.\nШайн оти чу ваьлча, ВахIидний, Хьасанний, нара тIе бертал а йоьжна, шийла мохь хьоькхуш Бусана а гира, шен кегийра бIаьргаш а цIийбина, цунна улло лаьтташ шайн къена нана а гира.\nБусанина хIинцца шен нанас Амантас дийцинера, тховса и Масина дIайига нах богIу, аьлла. Бусана цу дешнаша ягийнера, иза чIогIа холча а хIоьттинера. Бусанас, шен ден дош кхочушдийр дац ша, бохуш, ен дуьхьало а, и тховса юьгийла а хуушволу ВахIид, Бусанина тIекхетта, пхьарс а лаьцна, охьа а хаийна, тIечевхира:\n– ХIун хилла хьуна, ва вир? Стенна цIийза хьо… Иммансиз!.. ас хIокху Делан сохьта партъаьлла и са доккхур ду хьан! Сацийта!.. Сацийта, бохий ас-м хьоьга, ва гIам!\n– Дош дан а, КъорIанара, дацара хьан корта, хьовззийна, схьа ца баьккхича, – аьлла, Хьасан а тIечевхира.\nКхеран нана Аманта, шен кIенташка йистхила а ца яьхьаш, меллаша ара а яьлла, дехьачу а яхана, шен йоIана хуьлчу ницкъана елха хиира.\nБусана йоьлхучуьра тийра. Амма цуьнан бIаьргех оьху хиш совца-м ца туьгура, уьш тIаьхь-тIаьхьа луьста оьгура. Кхунна Бешто а, цо шега баьхнарг а дуьхьалтуьйсура, хIара чIогIа дохкояьллера, тоххара Бештога едда маре ца яхана. Бусанас шен дас Масега маре яла дош деллачул тIаьхьа а ехха ойлайира. Бештога едда маре яха, амма, вежарша ша ерна а кхераелла, Iадда-м Iийра.\nБусана чеха а йина, араваьллачу ВахIида Хьасане элира:\n– Тховса хIара дIайига уьш схьабагIахь, кхуо цхьа юьхьIаьржоярна кхерам бу, и кхекхий дIаса а листина, йиттина а, човхийна а, хьаьстина а, уьш бахкале, Бусана кечъян еза вай.\n– Тховса билггал бахка мукъана а богIий уьш? – аьлла, Хьасан вистхилча, ВахIида юха а элира:\n– Тховса бахка-м муххале а богIура уьш. Билггал бакъ ду хьуна, Хьасан, Бусана цаьрга яха а ца йоьдуш, цо вай тховса юьхьIаьржахIиттадахь, ас и ерал хьалха хIума дийриг цахилар…Айхьа ойла ехьа. Хизара делла дош цо дохийча, ен ца йийна, кхин хIун дийр дара цунна?\n– Иза бакъ ду… кхуо дуьхьало яхь, наха вайна дуьйцудерш гуш ду-кх вайна… – аьлла, ВахIидана тIехьа хIоьттина вогIушволу Хьасан, цул хьалха а иккхина, шайн кхекхашна тIе вахара.


Динул-Ислам - Хьадис - Iумдатул-ахькам - 10 хьадис - Деш долчу хIумангахь аьтту агIо хьалхаяккхар\nМИН КАЛАМИ ХАЙРИЛ-АНАМ 10 хьадис\nIаишас (Дела реза хуьлда цунна) аьлла: «Пайхамарна (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) дика хетара ша́ деш долу хIума аьтту агIо дар, мачаш тIеюхуш а, месаш шарйеш а, цIано еш (луьйчуш, ламаз оьцуш) а, ша́ массо хIума деш а».\n- Деш долчу хIумангахь аьтту агIо хьалхаяккхар дуьйцуш ду хIара хьадис.\n- Сийлахь а, дика а лоруш долу хIума аьтту агIор дIадолор а, аьтту куьйгаца дар а дика лоруш ду. Иштта долчу хIуманех ду:\nламаз оьцуш аьтту пхьарс а, аьтту ког а доьххьара билар;\nлуьйчуш хилча аьтту агIонах доьххьара хи кхарзар;\nмача а, пазат а доьххьара аьтту кога юхар;\nбедар тIеюхуш аьтту пхьош а, аьтту ког а хьалха бухар;\nмесаш шарйеш а, корта дIабошуш а, мекхаш дацдеш а, пхьаьрса кIело цIанйеш а аьтту агIо хьалхаяккхар;\nсивак хьокхуш аьтту куьйга хьакхар а, аьтту агIор хьалха хьакхар а;\nмаIарш хедош аьтту куьйга тIера дIадолор;\nмаьждиг чуволуш а, хIусам чуволуш а, нишкара араволуш а аьтту ког хьалхабаккхар;\nюург-мерг аьтту куьйга яар;\nхIума дIалуш аьтту куьйга дIаялар а, схьаоьцуш аьтту куьйга схьаэцар а;\nиштта и санна долу кхидолу хIуманаш деш а аьтту агIо хьалхаяккхар.\n- Масала, маьждиг чура араволуш хилча аьрру ког хьалхабаккхар дика ду, ткъа мача аьтту коганиг доьххьара юхар дика ду. Ишттачу хьолехь, аьрру ког хьалха а боккхуш аравер ву, аьрру ког мачи чу а хIоттош, делахь а иза тIеюхур яц. Аьрру ког мачи чухIоттор бу, иза тIе а ца юхуш, тIаккха цкъа доьххьара аьтту коган мача тIе а йоьхна, цул тIаьхьа аьрруниг юхур ю. - Иштта доцу хIума, сийлахь лоруш доцу хIума аьрру агIор дар дика лоруш ду. Цунах ду, масала: нишка воьдуш а, лийча чувоьдуш а, боьха йолчу меттигашка чуволуш а, маьждиг чура араволуш а аьрру ког хьалхабаккхар; мара цIанбеш а, араваханчул тIаьхьа цIано еш а аьрру куьг лелор; духар охьадоккхуш а, мачаш дIайохуш а аьрру куьг а, ког а хьалхабаккхар, иштта и санна долу кхидерг а аьрру агIор а, аьрру куьйгаца а дар. Оцу цхьадолчу хIуманех лаьцна иштта дийцина хьадисаш а ду.\n- Ламаз оьцуш доьххьара ши куьг дуьлуш а, мера чу ши кхорзуш а, юьхь юьлуш а, лергаш дуьлуш а аьтту агIор хьалхаяккхар дика ду аьлла хIума дац, и масех хIума аьтту агIо хьалхаяккхарна юкъадогIуш дац.\n- Ламаз оьцуш аьтту пхьарс а, аьтту ког а доьххьара билар дика хIума ду, делахь а аьрруниг доьххьара билар нислахь ламаз эцар галдолуш дац, ламаз эцар нийса хуьлуш ду.\n- Чу-ара волуш воккханиг хьалхавалийтар дика ду, жима велахь а аьтту агIор верг хьалхавалийтар дац суннат дерг. Иза вай алссам шен тешаллашца дийцира Шейх Iабдул-Фаттахьа яздинчу «Бусалба динан гIиллакхех (цхьадерг)» цIе йолчу жайнин маьIна деш.


Нохчийчоь, 2006 шо.\nУггаре дукха кхузаманахьлерчу Оьрсийчоьнан инарлаш байина Нохчийчохь – 14. Хьалхара тIом боьдуш вийра 2 инарла. Ткъа Нохчийчохь шолгIа тIом баьлча цигахь байинчу инарлийн терахь ду 5-зза алсам.\nИнарлаш а бойу тIемашкахь\nОьрсийчоьнан тIеман министралло кIиранде чекхдолуш хаам бира, Шемахь "Исламан пачхьалкх" тобанца тIом беш вийна шайн инарла-лейтенат Асапов Валерий аьлла. ТАСС агенталло дийцарехь, инарла Асапов хилла Дейр-эз-Зор схьаяьккха гIертачу Шеман пачхьалкхан ницкъийн хьехамча, ткъа иза вийна, цIеххьана уллехь иккхинчу минан гергаша.\nОццул лакхарчу чинехь волу стаг вийна вацара Оьрсийчоьнан эскарехь, Нохчийчуьра шолагIа тIом дIабирзина аьлла дIакхайкхийначул тIаьхьа.\nХиллачо дагабохкуьйту Оьрсийчоьнан керлачу исторехь Къилбаседа Кавказехь байина инарлаш. Церан цIе йоза кхоччуш ца хила а тарло, амма, 1992-чу шарахь уггаре а кхераме а, цIий Iенош а йолу меттиг а хилла дIахIоьттинчу цигахь, 2009-чу шаре кхаччалц лаьрча вийра, я тIеман халонаш Iаткъам бина велира тIеман министраллан а, чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан а, ФСБ-н а ницкъашкахь гIуллакх деш хилла 18 инарла.\nКхелхинчу хенахь царех 13 стаг вара инарла-майор, 4 вара инарла-лейтенантан чинехь, цхьаъ вара адмирал. 15 стаг вийна царех тIемашкахь. 3 велла тIом боьдучу заманчохь могашалла талхар бахьана долуш.\nИштта Оьрсийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн чоьхьарчу эскарера 8 инарла вийна Къилбаседа Кавказехь. ТIеман министраллан вийна 7 инарла. Цхьа инарла хилла юстицин министраллехь гIуллакх деш. Цхьаъ вара ФСБ-н инарла. Кхин цхьа инарла вара церах Федералан лерринчу сервисехь гIуллакх деш.\nУггаре а дукха инарлаш байина Нохчийчохь – 14. Хьалхара тIом боьдуш вийра 2 инарла. Ткъа Нохчийчохь шолгIа тIом боьдуш цигахь байинчу инарлийн терахь дара 5-зза алсам. Шина тIеман юкъахь Къилбаседа Кавказехь вийра 2 инарла.\nТкъа Нохчийчохь боьдуш тIом а болуш, тIелетарш дина Дагестанехь вийра 3 инарла.\n1993-чу шеран Марсхьокху-беттан 1-чу дийнахь муьлш ба ца хуучу наха Оьсрийчоьнан эскаран тIеман коврана кIело йира Къилбаседа ХIирийчьурчу Тарское эвлана гергах. Цара герзаш диттина байинчу эскархошна юкъахь вара Буру-гIаларчу гарнизонан хьаькам 42-чу эскаран корпусан командир инарла-майор Корецкий Анатолий.\nНохчийчоь тIом боьдуш байинчу инарлийн чот схьайиллира 1995-чу шарахь Дечкен-беттан 7-чу дийнахь Соьлж-ГIалана штурм еш нохчийн тIемалоша вийначу милицин инарла-майоро Воробьев Виктора. Оцу хенахь иза вара Оьрсийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан юкъараллан кхерамазалла ларъяран коьртачу урхаллан хьаькам.\n1996-чу шарахь Товбеца-беттан 11-чу дийнахь Нохчийчохь ГихтIахь тIом беш вийра Оьрсийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн чоьхьарчу эскаран инарла-майор Скрыпник Николай. Цунна елира «Оьрсийчоьнан турпалхочун» цIе.\nОьрсийчоьнан тIеман министраллан инарла-майор Прокопенко Виктор вийра муьлш бу ца хуучу наха 1998-чу шарахь Охан-беттан 16-чу дийнахь. Цунна кIело йинера Моздокера Буру-гIала боьдучу новкъахь. Инарла Прокопенко вара Оьрсийчоьнан коьртачу шатабан коьрта урхаллан хьаькаман когаметта.\nМилицин инарла-майор Шпигун Геннадий лачкъийра Нохчийчохь Соьлж-ГIаларчу аэропортехь 1999-чу шарахь Стигалкъекъа-беттан 5-чу дийнахь. Иза вара Оьрсийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан Нохчийчохь волу векал. 2000-чу шарахь цуьнан каш карийра лаьмнашкахь.\n1999-чу шарахь Нохчийчохь шолгIа тIом болалуш Оьрсийчоьнан тIеман министраллан Нохчийчохь долчу эскаран дакъойн хьаьким вара чоьхьарчу сервисан инарла-майор Коровинский Станислав. Оццу шарахь ГIура-беттан 29-чу дийнахь иза велира Соьлж-ГIалахь шен штабехь, дог лаза а даьлла.\nЦул тIаьхьа кхо кIира далале, 2000-чу шеран 18-чу дийнахь Соьлж-ГIалана штурм еш вийра «Север» олучу эскаран дакъойн буьйранчан когаметта инарла-майор Малофеев Михаил.\nОццу шарахь Веданахь, дог вон а хилла, велира хIордан гIашсалтийн Нохчийчохь тIамехь долчу дакъойн буьйранча инарла-майор Отраковский Александр. Иза хилира Зазадоккху-беттан 6-чу дийнахь, инарла Веданахь доьдучу тIематасадаларна куьйгалла деш а волуш.\n2001-чу шарахь Стигалкъекъа-беттан 31-чу дийнахь Нохчийчуьрчу Ханкалахь шен кабинета чохь велира адмирал Угрюмов Герман. ФСБ-н директоран когаметтан даржехь а волуш, иза куьйгалла деш вара регионан контртерроран операцин штабана.\nИнарла-майор Поздняков Анатолий а, инарла-майор Варфоломеев Павел а вийра Ханкалана уллехь нохчийн тIемалоша беркема чудаийтина. Иза хилира 2001-чу шарахь Гезгмашин-беттан 17-чу дийнахь. И шиъ вара Оьрсийчоьнан Инарлан штабан лаккхарчу даржашкахь.\nХьалха-Мартан кIоштан бахархоша шен къизаллица вуно вон вуьйцуш волу Гаджиев Гейдар вийра 18 шо долчу меттигерчу яхархочо Газуева Айзана. Цо, улле а яхана, эккхийтинера шен дегIаца йолу бомба. Иза хилира 2001-чу шарахь Лахьан-беттан 29-чу дийнахь. Кхин ши де даьлча велира Гаджиев.\n2002-чу шарахь Шелковскойн кIоштахь беркема чудаийтира нохчийн тIемалоша. Цу чохь хиллера Оьрсийчоьнан МВД-н чоьхьарчу эскаран ши инарла-лейтенант Рудченко Михаил а, Гаридов Николай а. Хьалхара вара Оьрсийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан Къилба федералан гонехь йолчу коьртачу урхаллан хьаькам. ШолгIа вара Оьрсийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан чоьхьарчу эскаран коьртачу буьйранчан хьалхара когаметта.\n2002-чу шарахь Лахьан-беттан 15-чу дийнахь нохчийн тIемалоша, Соьлж-ГIалахь кIело а йина, байинчу эскархошна юкъахь нисвеллера Федералан лерринчу сервисехь гIуллакх деш волу инарла-лейтенант Шифрин Игорь.\nКхин а кхо инарла вийра Дагестанехь. Цу республикан чоьхьарчу гIуллакхийн министр инарла-майор Омаров Мохьмад вийра 2005-чу шарахь, масатопп а йиттина.\n2008-чу шарахь ХIинжа-гIалахь вийра Оьрсийчоьнан чоьхьарчу эскаран инарла-майор Липинский Валерий.\nТкъа 2009-чу шарахь, аьхка, ХIинжа-гIалахь снайперо вийра рогIера Дагестанан чоьхьарчу гIуллакхийн министр инарла-лейтенант Магомедтагиров Адильгерей.\nИнарлана Скрынникана санна, Оьрсийчоьнан турпалхочун цIе тилира инарлашна Малофеевна а, Отраковскийна а, Угрюмовна а, Гаджиевн а, Шифринна а, Омаровна а, Магомедтагировна а.


Совета заманахь санна, шай берашна вакцинаци ейта, Нохчийчохь дIахIиттина рагIанаш ца хуьлу нанойх. Бераш хьалха хиллачулла могаш ду бохург дац иза. Цатешам бу-коьрта бахьан. Вакцинацино, цамгарна доьхьал хIоттош йолу новкъарло санна, чIагIа бу иза нехан ойланашкахь. Ца теша лоьрех а, молханийн дикаллах а.\nАбу цIе йолу Грозный кIоштерачу вахархочо, шен шинна а берана ца ейтина и вакцинаци. ХIумма а дохкох а ца ваьлла ша элира цуо Маршо радиога вистхуьлуш.\nАбу: «Сайн берашна ас и вакцинаци ца ейтина. Цхьа а йина вац сан ши кIант. Ас хIиттина лоьрашка. Тайпа-тайпана дуьцу цуьнах лаьцна. Ас цундела ца ейтина, иштта дуьйцун дела. Баккхий нах а гина суна, цкъа а иза ца йина болу».\nЕйтича, ца ейтича а бохуш ойланашкахь болчу нахана, цхьанна а тайпана хьехам бан бакъо яц лоьрийн. ТIаьххьарчу шерашкахь, цхьана махана чохь, массийта цамгарна доьхьала молх хуьлу. Лайса цIе йолу зуда а ю, шеконехь, амма, кхера а кхоьруш ейтина цуо шен берашна и вакцинаци. Кхера бахьан а дара, аьлла тидам бира цуо.\nЛайса: «ЙоIан вакцинации ейта яхнера со поликлинике. Къона педиатр яра иза. Берийн бага а ца хьожуш, я пехашка ла а ца дугIуш, вакцинаци е аьлла дIахьажош яра. Дага дуйла а ца хьаьжира. Ас, хьо цуьнга хьажа а ма ца хьаьжира, аьлча, йицъеллера ша аьлла хьаьжира цул тIаьхьа. ДIа мел хаьттинарш, кхоьруш бу, ейтича а, ца ейтича а хIун дара теша бохуш».\nШо шаре мел долу вакцинации ейта ца лучу нехан терахь алсамдолуш хиларна даре деш ду, шаьш лоьраша а. Резабоцучара куьг таIдо лерринчу кехатан кIела, боху ша лор йолчу Тамарас. И маха, дукха леррина берийн могашалла талла а теллина, туоха безаш бу аьлла билгалдаьккхира цуо.\nТамара: «Берийн лоьрашка дIалуш леррина бланкаш ю. Дайш-наноша шаьш доьхьала балахь, цу тIе куьг таIдо. ТIедалийначу берана, ла а доьгIна, дага дуй-даций а хьаьжний бен оха еш а яц. И бера шелделла а, я кхин цамгар хьакхаделла а долуш, далахь, иза тоха йиша яц. Цомгуш долчу берана и маха тохахь, тIаккха цунна кхераме ду иза».\nЛоьрана Тамарина, и вакцинаци оьшуш ю аьлла хета берашна. Шечаьрна а ша ейтина цуо. Амма, юккъараллехь нах кхерар мичара схьадогIуш ду а хаа шена, аьлла тидам бира цуо.\nТамара: «Дукхачу хьолехь ейта ца лаьа нахана. И мах тоьхча, и цамгар гучдаьллера олу. ХIинца, вайна хууш ма даций оцу молханана дикаллах. Иза йоцуш, харц кечдина дуккха а молханаш дув ай кхузахь. Цу хIуманна кхерам бу. Сайн берашна-м ейтина ас. Молханах а , махех а, доллург вайна ца хаа.\nНахана юккъахь, цхьацца къамелаш ду, вай къам цомгуш дан чудахьаш дуй, тIаьхье ца хилийта еш вакцинации юй, цу чу хIарий-важий тоьхна бохуш дуьйцу. Иштта дийцича, нахана цхьаъ хета, кхоьру.Со а кхоьру цуьнах. Оцу ампула чохь ерг суна а ца хаа-кх, иза хIун ю. Ас вакцинации е а эра дац, ма е а эра дац».\nШен шина берана вакцинаци ца ейтинчу Абуна, кхин бахьанаш коьрте хета, ша цунна доьхьала хилар. И маха тухучу лоьрийн лаххара говзалла, аьлла тидам бира цуо.\nЛоьраш бер дохка гIоьртина Буру-гIалахь\nЖаннаш духкуш лецна Косовора лоьраш\nХьаьжцIа гΙур вац декхархо


Инфоурок › Родной язык ›Конспекты›Билгалза-масаллин терахьдешнаш (6 класс)\nУрокан тема: «Билгалза-масаллин терахьдешнаш».\nУрокан 1алашо: билгалза-масаллин терахьдешнаш,церан башхаллаш, маь1на довзар; билгалза-масаллин терахьдешнаш кхолладаларан некъаш довзийтар; билгалза-масаллин терахьдешнийн лааме а, лаамза а кепаш йавзийтар.\nКхочушдан лерина жам1аш: билгалза-масаллин терахьдешнийн маь1на,башхаллаш,кхолладаларан некъаш довзар,х1оттамца талла хаар;билгалза-масаллин терахьдешнийн лааме а,лаамаза а кепаш йовзар, царех пайдаэца хаар;билгалза –масаллин терахьдешнаш дожаршца хийца, церан дожар къасто хаар; билгалза-масаллин терахьдешнийн башхаллаш йийца хаар; терахьдешнаш талла, анализъян корматалла хилар.\nТерахьдешнийн тидам бар.\n-Аса хаттарш лур ду шуна,жоьпашна терахьаш билгал а дохуш. Аша билггал шайна нийса жоп а ца хаьаш,гергарчу хьесапехь жоп ло.\n-Маса доттаг1 ву Ахьмадан(5-6)? (Ахьмадан пхи-ялх доттаг1 ву).\n-Маса шо ду Танзилин йишин(1-2)?(Танзилин йишин цхьа-ши шо ду).\n-Маса дитт ду Романаг1еран бешахь(10)?(Романаг1еран бешахь иттех дитт ду).\n-Муьлха терахьдешнаш ду вайн предложенешкахь?\n-Х1ун маь1на ду церан?Муха билгалдо цара х1уманан терахь?(Цара х1уманан терахь билггал доцуш,гергарчу хьесапехь билгадо).\n-Х1унда къастийна вайи за терахьдешнаш?(Билггал х1умнаш маса ю ца хаьа дела).\n-Ишттачу терахьдешнех билгалза-масаллин терахьдешнаш олу.\n-Стенах лаьцна дуьйцур ду вай тахана урокехь?(Билгалза масаллин тераахьдешнех лаьцна).\n-Муьлханиг хин ю урокан коьрта 1алашо?(Билгалза-масаллин терахьдешнаш ,церан башхаллаш, маь1на таллар).\nIII.Керла тема хьехар.\nБилгалза-масаллин терахьдешнийн тидам бар.\n-Д1аязъе,жаьш жоьпаш луш,х1иттийна предложенеш.\n-Муха яздийна аша терахьдешнаш пхи-ялх,цхьа-шиъ?(Дешархойн жоьпаш).\nИ терахьдешнаш дефис юьллуш яздо.\n-Муха кхолладелла уьш?(Дешархойн жоьпаш).\nЦкъа делахь пхи-ялх цхьа терахь дош ду, шолг1а делахь,хьалха-т1аьхьа дог1уш долу терахьдешнаш вовшехкхетарца кхолладелла ду, амма терахьдош юкъарадолу( вай ца олу диъ-пхиъ).\n-Д1аязде терахьдешнаш ,цкъа хьалха-масллин терахьдешнийн кепехь, шолг1а-билгалза-масаллин кепехь: итт, цхьайтта, ткъа,шовзткъа.Х1оттамца талла уьш.\nИтт-итт+ех+⎕, цхьайтта-цхьа+йтт+ех+⎕, ткъа-ткъех, шовзткъа-шовз+ткъ+ех+⎕.\n-Муха кхолладелла терахьдош иттех?(Масаллин терахьдашна т1е суффикс –ехь- кхетарца).\n-Шайн предложенеш юкъара дешнийн цхьанакхетарш схьаязде х1окху кепаана: терахьд.+ц1ерд.\nПхи-ялх доттаг1, цхьа-ши шо,иттех дитт.\n-Муьлхачу кепехь ду уьш: лааме я лаамаза?Х1унда?(Лаамаза,уьш ц1ердешнашца цхьаьна долу дела).\n-Д1аеша 59-60-г1а аг1онаш т1ера бакъо.Х1ун маь1на ду билгалза-масаллин терахьдешнийн?\n-Муха кхоллало билгалза-масаллин терахьдешнаш?\n-Муьлхачух олу лааме билгаалза -масаллин терахьдош?Муьлхачух олу лаамаза билгалза-масаллин терахьдош?\nШардар № 95, аг1онаш 60-61.\n(Дешархоша шаьш кхочушдо шардар).\nШардар № 97, аг1о 61.\nТхан классера кхо-виъ к1ант ву къийсамехь дакъа лоцуш. Дукъал дехьа велира,тоьпаш а карахь, ворх1-барх1 б1аьхо. Дорцехула ц1а далочу жа юкъара шийтт-кхойтта уьстаг1 галбаьллера.Тхан классера итт-цхьайтта дешархо цирке вахара Г1ала. Даудаг1ар пхи-ялх километр некъ бира ,эсий лоьхуш. Селхана баьллачу буьрсачу мохо ши-кхо юрт ток йоцуш йитира.\nШардар № 98, аг1онаш 61-62.\nБилгалза-масаллин терахьдешнийн легадалар.\n-Д1адеша дешнаш: цхьа-ши йо1,цхьа-шиъ.\n-Х1ун башхаллаш ю церан?(Царех цхьа терахьдош лааме ду,важа-лаамаза).\n-Дожаршца хийцаде и терахьдешнаш.\nЦI. цхьа-шиъ, цхьа-ши йоI\nДл. цхьана-шиннан, цхьана-шина йоьIан\nЛ. цхьана-шинна, цхьана-шина йоIана\nДр.цхьана-шинна(-мма),цхьана шина йо1ана\nК. цхьана-шинца, цхьана-шина йоIа\nХ. цхьана-шиннах, цхьана-шина йоIах\nМ. цхьана-шинга, цхьана-шина йоIе\nДс.цхьана-шиннал ,цхьана-шина йоIал\n-Муха хийцало лаамаза билгалза-масаллин терахьдешнаш?(Лач дожаршкахь –на т1екхета).\n-Муха хийцало лааме билгалза-масаллин терахьдешнаш?(Х1ора дожарехь шен-шен чаккхе хуьлу).\n-Д1аязъе предложенеш, терахьдешнийн дожарш къастош.\nЦхьа-ши йо1(ц1.д.) яра вайн лула хьошалг1а йог1уш. Ши-кхоъ(ц1.д.) суна гира Мохьмадг1аьрга йог1уш. Кха-веаннан(дл.д.) сумканаш гира сунна некъа йистехь охьабехкина.\n-Муха къастадо лаамаза билгалза-масаллин терахьдешнийн дожар?(Цуьнца долчу ц1ердашна т1е а тевжаш. Масала, йог1уш яра мила?цхьа-ши йо1-ц1ерниг дожарехь).\n-Муха къастадо лааме билгалза-масаллин терахьдешнийн дожар?(Шеца уьйр йолчу даш т1ера хаттар ло. Масала, сумканаш масаннан? Кхаа-веаннан-доланиг дожарехь).\nV.Урокан жам1 дар.Рефлекси.\n-Д1аязде,х1ун хии шуна билгалза-масаллин терахьдешнех лаьцна?\nVI.Ц1ахь бан болх балар.\n2.Шардар № 96, аг1о 61.\nИсраилова Танзила Лом-Алиевна\nРагьараб тадбир "21февраль-Рахьдал мац1алъул къо"\nҖөмлә кисәкләрен кабатлау (Хәбәр)\nУрок по родному русскому языку на тему "Речевой этикет. Шаг навстречу"\nРазработка образовательного события "В кругу друзей"


Чиллан-бутт 19, 2013\nНохчийн абатан вариант\nОьрсийчуьрчу а, цунах дΙа а къаьстина, шайн пачхьалкхашкахь дехачу къаьмнийн а гΙайгΙа хилла лаьтта ненан меттанаш оьрсийн матто бечу тΙеΙаткъамах мукъадахар. Кху деношкахь Минскера метрон социйлаш беларусаша цхьа зама хьалха лелийначу латиницаца билгалъяха йолоро оьгΙазбахийтина массо а меттанаш кириллицан буха тΙехь бен лела а ца деза аьлла хета оьрсий. Масала, гΙезалой а, нохчий а гΙиртира шайн меттанашна буха яло латиницан графика. Амма Москох резаяцарна битина цара и лехамаш.\n...Хьаштдоцурш дийцича набахти чубухкучу нахана санна, элпашна а до Ιедало дехкарш, дΙайоккху цаьргара лела бакъо.\nМинскера метро тΙедогΙучу шарахь хинйолчу дуьненан хоккейн чемпионатна кечъеш, Беларусин метрополитено цхьа зама хьалха беларусийн маттаца леллачу латинийн элпашца билгалъяхна лаьтта бухарчу цΙерпоштийн социйлаш. Дуьненан массо а маьΙΙера богΙун болчу хьешийн аьттонна деш ду иза – кириллица ма яций массарна а евзаш.\nХиламо ир-карахΙиттийна кириллица латиницах хийцар ца тайнарш. Кхеташ ду, резабоцурш оьрсий бу.\nБеларусехь бухарниг а, оьрсийн а меттанаш ларало пачхьалкхан, харцо ю хΙинццалц оьрсийн маттахь лелла социйлийн цΙерш беларусийн латиницаца билгалъяхар, бохуш ду оьрсийн газеташа шаьш ниционализмехь бехке бечу белорусашка доху бехкаш.\nОьрсийн графиканий, аьлча а, кириллицаний, латиницаний юкъара тΙом цкъа гΙоттуш, тΙаккха буьжуш лаьтта кху заманахь гΙезалошлахь. Лаьтта иза нохчийн маттаца а. ДΙадахначу бΙешеран 30-гΙачу шерашкахь латинийн графикаца яздина жайнеш да а тосуш, лела меттанаш кΙел а буьтуш, тΙейиллина Оьрсийчуьрчу массо а меттанашна кириллица.\nБен-башха ца хила а магара иза, нагахь санна кириллицано меттанашна дешнаш хазаран кепаш латтош, юьтуш хилча. Амма иза доцуш ду.\nМасална аьр вай, цхьа дош –«догΙа». И дΙаяздина доьшуш кхетадало неΙарх туху догΙа санна а, стиглара хьерса ло я догΙа охьадар гойту хандош санна а – "догΙа догΙу". Латиницехь къасталуш хилла вовшашца и кхуьй а дош яздаран кеп, амма цхьаъ ю иза кириллицехь .\nНохчийн меттан графиках лаьцна, кириллицанний, латиницанний башхаллаш хьехийра Маршо Радионо, ненан маттах дог а лозуш, иза безаш а, баржош а къахьогуш схьавогΙучу журналистца, яздархочуьнца, Нохчийчоьнан академин нохчийн литературан секторехь Ιилманан белхахо а, «Орга» тептаран редакторан гΙовс а волчу Бурчаев Хьалимца. Шина графикан хьокъехь цунна хетарг хΙара ду.\nБурчаев: «1930-гΙа шераш тΙекхачале арайийлинчу кинжканашна тΙехьоьжуш а гуш ду иза, лелон атта латиница ю. Шалха элпаш а ца лелош, цхьана хьаьркаца аьзнаш билгалдаьхча дика хир дара. Лахарчу классашкарчу берашна хала хуьлу шалха элпаш «кх», «къ», уьш санна долу кхидерш.\nКарарчу хенахь берриг а Ιилманан белхаш, программаш, исбаьхьаллин литература – дерриг нохчийн йоза юхаяздан деза. Ткъа юха а яздеш, цу тΙехь къахьега хΙокху сохьтехь башха дог-ойла йолуш, садогуш стагга а вац. Бакъду, нохчийн мотт биса а, баха а доьгΙна делахь, вайна латиницал бΙегΙийла графика яц».\nШен лаам лела баьлча, ша хΙун дийр дара ненан мотт нохчашлахь чΙагΙбеш а дийцира Бурчаев Хьалима.\nБурчаев: «Ас уггаре хьалха хΙун дийр дара аьлча, мотт хьоьхучу хьехархошна алапа лакхадоккхур дара. ШозлагΙа – нохчийн мотт, йоза хууш хуьлуьйтур вара ас вайн нохчийн массо а куьйгалхо. КхозлагΙа – нохчийн маттахь дуьнентΙехь а цхьаъ бен доцу газета «Даймохк» (хьалха «Ленинан некъ» дара иза), «Орга», «СтелаΙад» тептарш хΙора хΙусаме кхочуьйтур дара ас.\nХΙунда аьлча, цкъа уьш ца дешахь а, цхьа сурт хазлойла, кхечу дийнахь дош хазлойла, хΙора дийнахь хьалхадахка долийча, цхьана, тΙаккха кхечу материале безам а боьдуш, нах маттана тΙахьа а кхуьуш, болх дΙагΙур бара.\nАс уггаре хьалха кегий берашна Ιамор бара мотт. Иза хала хΙума а дац. Ас школехь болх бечу хенахь, классашка дохьий, доькъура берашна «СтелаΙад». Валлай-биллай, оьрсийн, гΙумкийн бераша а тΙехь деша-м дешара, байташ а Ιамайора. Иштта дΙабора-кх болх».\nВайх хΙора а санна ву тахана компьютерна герга, шен ненан мотт безачо, и лелабечо хийлаза а пΙелгаш детта клавиатурах нохчийн йоза кепатухуш. Вайлахь лелачу кириллицехь ах гергга аьзнаш ду шина хьаьркаца ца яздича ца довлуш. Уггаре балениг ду, масала, «Ι» элп йозанехь тохар. Цкъа клавиатура латинан регистр тΙе яккха еза, тΙаккха иза даккхий элпаш схьалучу Caps Lock тΙехΙоттон еза, тΙаккха латинин «Ι» тоха деза – цунах бен ца хуьлу нохчийн «Ι». Дукхахболучу нохчаша ненан мотт язбеш оцу элпан меттана 1 –терахь дуьллу шайн йозане.\nСтенна оьшу оццул бала хьега? Атта дацара вайна а дуьнено информацин гΙирсашка яржийна лелачу латиницах вайн матто пайда оьцуш хилча. Дара хьанора. Амма иза а йоккха политика ю Оьрсийчохь. Бакъо яц нохчийн шайн мотт кириллицех баккха – Москох могуьтуш дац иза.\nКханене вешан меттан аьттонаш а бохкуш, вай дакъаза боккху гергабалабо чаккхенна. Оцу хьокъехь дела денна а велха везаш вара ненан маттана тΙехΙоьттина кхерам мел боккха бу кхетош волу хΙора а нохчо. Амма ледара хаало-кх и тайпа тийжамаш...


Вайн даймехкан турпала къонах пулеметчик Нурадилова Ханпаша, цо мостаг1чун 920 салти а, эпсар а х1аллаквина — Вести Республики\nВайн даймехкан турпала къонах пулеметчик Нурадилова Ханпаша, цо мостаг1чун 920 салти а, эпсар а х1аллаквина\nТIемало-турпалхо, тIемало-леча, тIемало-къонах – иштта ю турпалхочун-пулеметчикан, гвардин лакхарчу сержантан комсомольцан Нурадилов Ханпашин бакъйолу цIе.\nИза майрачарех, уггаре а майра, доьналла долуш болчарех уггаре а доьналла долуш вара. Даймехкан къонахчунна, лаьмнийн лечанна Нурадиловна дукхабезара шен Даймохк, даггара дукхабезара. Иза мостагIчунна дуьхьал воьдура, юха ца хьожуш, дуьхьал воьдура майрра, сихха. Ханпаша Iожаллех кхоьруш вацара – цо кхерайора иза.\nНохч-ГIалгIайчуьра фронте а веана, Нурадилов Ханпашас шегара гайтира нохчийн турпалчун халкъан тоьлашха йолу амалш – цуьнан турпалалла, лечин хьуьнар, цуьнан майралла, юхавер воцуш хилар, къонахалла, доьналла. Кавказан турпалхойн иллешкахь дуьйцуш долу хьуьнарш гойтуш вара турпалхо Х.Нурадилов.\nХанпаша могIарера бIаьхьо вара. Юккъерчу дегIера, оьзда волчу цунна ца дезара шен хьуьнарех лаьцна дийцар, амма чIогIа дукхадезара низам а, шен пулемет а. Дуккхазза а мостагIчунна дуьхьал нислуш, иза гуттар а тIамера толамхо хуьлий волура.\nШен пулемет етташ, Нурадиловс хIаллаквина 920 фашист, схьаяьккхира мостагIчун 7 пулемет, 12 фашист йийсаре валийра. ТIаьхьарчу цхьана тIамехь Нурадилов Ханпашас хIаллаквира 250 сов фашист.\nТурпалхочунна шозза чевнаш йира, дIаоьхуш дара цIий, ницкъаш гIеллуш бара, амма иза юха ца волуш лаьттира. ТIаьххьара патарма чекхбаллалц юьйлуш яра цуьнан пулемет, тIелеташ болчу фашисташна дIаьндаргаш етташ. Турпалхо кхелхира хьомечу Даймехкан майра къонах санна, амма цуьнан хьуьнарш лийр долуш дац.\nПравительствос ЦIечу Седанан орденца билгалдехира турпалхочун бIаьхаллин хьуьнарш. Нурадилов Ханпашин цIе дозаллица йохур ю берриге а махко, дерриге а советийн халкъо. Цуьнан сий бIешерашкахь дехар ду.\nБIаьхо, хьажал турпалхочун, лаьмнийн лечин, пулеметчикан Нурадилов Ханпашин турпалаллин суьрте! Хьуна а, хьан накъосташна а тIамехь майраллин масал хуьлда Кавказан турпалхочун, нохчийн халкъан кIентан тIеман хьуьнарш.\nЦIен эскархо, карахь ондда лаца топ! Гвардейцан-комсомольцан Нурадиловн цIе санна ерриге а фронтехь хьайн цIе сийдарца екаре кхача. Хьайх лаьцна иллеш бохуьйтуш тIемаш бе мостагIчуьнца. Даймохк хьох тешна бу, бIаьхо, теша хьан ницкъах, хьо юхавер воцуш хиларх, хьан къонахаллах.\nВарийлахь, ледара ма хилалахь! Лийр воцу турпалхо Нурадилов Ханпаша санна майра хилалахь. ТIамехь кхерар хIун ду ца хууш, майралла тоьла Iожаллел, нохчийн халкъан майра кIант тоьлла ма-хиллара.\nФашист аша вийна турпалхо-пулеметчик. Ткъа ахь иза ве, бIаьхо, сихха ве, массарал а дукха байъа уьш, тIаккха ахь толам боккхур бу.\nДаймахко сий дийр ду хьан, нанас а, хIусамнанас а, охьаоьхуш хазахетаран бIаьрхиш а долуш, баркалла эр ду хьуна. Толам хьан карахь бу, карара ма балийтахь иза – ве мостагIа!\nГитлерхойн декъий алссам мел хили, герга хир бу толам, цхьа а мостагI дIа ма вахийта, ве иза!\n← С начала 2022 года в Грозном обновили более 12 км водопроводных сетей\nВ России запустили проект по импортозамещению «Выбирай своё» →\nТретий пеший поход в горы состоялся в Чеченской Республике\nЖить на одной земле, уважая друг друга\n18.05.2016 17.05.2016 halid 0


ГЕЛАГАЕВ Сайд-Мохьмадан - 75 шо\nНохчийн поэт а, яздархо а Гелагаев Сайд-Мохьмад вина 75 шо кхечи аьлча бакъ хетар дац дукхахболчарна. Цуьнан оццул шо ду эр дац тахана и вевзачара а, везачара а.\nКоьртаниг-м стеган шераш а дац. Цуьнан таханлера синлаттам бу коьртаниг: и дуьнене муха хьоьжу, х1ун го цунна гондахьа?\nЦхьаверг хуьлу вониггий, ирчаниггий бен ца гуш, гуттара везавеш.\nТкъа кхинарг хуьлу шена гонд1ара дикнаххий, сирлачуххий б1аьрг буьзна. Иза воккхаве исбаьхьчу 1аламах, т1екхуьъчу чкъурах, цуьна ирсечу хиндолчух, Даймахках.\nИштачарах лору ас Сайд-Мохьмад а. Даима г1иллакхе, к1еда-мерза, нахаца тарвала хууш схьавог1у иза.\nГелагаев Сайд-Мохьмад вина 1937-чу шеран август беттан 23-чу дийнахь, Соьлжа-Г1алахь.\nBopxl шо кхачаза вара Сайд-Мохьмад вайн халкъ махках доккхуш. Генарчу Казахстанехь 13 шо а даьккхина цо.\nДуьххьарлера байташ а цигахь, ишколехь доьшуш волчу хенахь, язъян волавелира ша бохуш дуьйцу цо. Юьхьанца оьрсийн маттахь язйора, Т1аьхьо, нохчийн мотт-йоза а дикка карадерзийна, т1аккха нохчийн маттахь язъян а волавелира.\nЦуьнан говзарш арайийлина республикера тайп-тайпана газетийн, альманахийн, журналийн аг1онашкахь.\nСайд-Мохьмадан кхолларалех лаьцна дийцича, цуьнан поэзи шен хат1 долуш, еша тамехь а, кхета атта а ю. Мотт шера а бу, х1оттош долу сурт къеггина а хуьлу.\nШен декъазчу бераллех а, вайн халкъо лайначу баланех дуьйцуш, Сталинан мур гойтуш, 1988-чу шарахь иштта яздина цо:\nЙилбазан мохо масс ловзош ма-хиллара,\n1едало сан кхоллам ловзийра атта.\nДацара дагарадийца магийна...\nМагийнарг х1ун дара соьга ма хетта.\nШуна д1айийца яц сан цхьа а б1аьсте,\nТ къа ирча 1а дийца хьенан дог дог1у?\nИ хеттарш дича, дог юханехьа кхерстий,\nШийлачу цу дорцехь, борз санна, yгly.\nПоэтан кхолларалехь и тайпа чулацаме а, хенан йо- халлехь ширлурйоцу а байташ шортта ю. Цхьаннах тар- вала а ца г1ерташ, шен некъ лоьхуш схьавог1у иза.И некь цунна дукха хенахь дуьйна карийна аьлла а хета.Цу некъах гал ца волуш схьа а вог1у и.\nДаймохк, Нана, къонахалла, доьналла, безам, 1алам, адамийн чолхе юкъаметтиг, церан дикалла, ледарло, юха дикалла - и дерриг хаало Гелагаевн поэзехь.Цхьана меттехь схьагулйина, киншка а йина араевлла цахиларна, йоьшучарна дика ца евза поэтан башха кхолларалла. Евзича, цунах марзо эца йиш хилча, дика-м хир дара.\nЦуьнан байташ шерийн йохаллехь газетийн а, журна¬лийн аг1онашкахь яьржина ю. Таханлерчу къоначаьрга иштта боху цо:\n... Дайн-нанойн иэс диц ма делаш,\nНохчийн к1ентий, мехкарий.\nСирла дисна церан некъаш,\nЛардарна шайн халкъан сий.\nЛаьмнийн баххьаш теш ду цунна,\nТеш ю тархийн марахь б1ов.\nИ иэс го бакъ-нохчийчунна:\nБакъ хуьйдина васт ца дов...\nГелагаев С-М. уггар хьалха хьехархо ву. Филолог ву. Дуккха а шерашкахь ишколехь болх а бина цо, кегийрхошна дахаран некъ гойтуш, диканиг а, сирланиг а хьоьхуш. Уьш нахаца, вовше тарбала 1амийна ца 1аш, цо хьехна царна гондахьара 1алам деза а, ган а.\nИ ша а ву бераллехь дуьйна 1аламца гергарло лелош.\nБес-бесара зезагаш бай ма-ббу лепа.\nУьш санна, махкана делало дог.\nЗезагех таръелла ойланаш деба,\nДека, сан дог хьостуш, цанашлахь т1ок\nДиттан гаьн т1е хиъна, хьоьжу соь алхаз,\nШовданаш декош бу xlopa а лам.\nДаймахках хьерчадеш з1аьнарийн холхаз,\nСирлачу б1аьстено баржийна т1ам.\nКъаьсттина ч1ог1а деза цунна олхазарш. Дукха ше¬рашкахь уьш лелош, кхиош, церан амал толлуш, церан башхачу мукъамашка ладоьг1уш схьавог1у Сайд-Мохьмад. Шен тидамаш д1аязбеш, вовшахтоьхна дийнна книга арахецна цо 2007 шарахь. «Олхазарийн дуьне - сан дуьне» аьлла ц1е йолу и башха киншка хазахетарца т1еэцна массо 1алам дезачара, Нохчийн махкахь.\nКхаъ бу. Бен бо лайлато.\nБо цо б1аьвнан тхов т1ехь и.\nХир ю маршо, парг1ато.\nТеша, хир бац т1емаш кхин.\nЙохур ю цо к1орнеш шен:\nИ Делера хаам бу.\nХир дац аьлла зулам, зен.\nЦунах дог сан тешна ду.