Сибрех баккхийчара санна къахьега дезна нохчийн берийн\nНохчийчоь -- Яхиханов Рустаман суртийн гайтам, Соьлж-ГIала, 20Чилл2015\nШайна гина а, дайша, дедайша а дийцина а, дохадарх а,цигахь 13 шарахь, дийна доллушехь къам жоьжагIатех чекхдаккхарх а дийца хIума доцуш хенара нохчо карор ву бохург бакъдолчунна гена ду.\nБен дац, хуьлда иза стаг я зуда, 35-40 шераш бен доцчу къоначара а хьуна дуьйцур ду, Сибрехахь шайн дайша лайначу лазамех,цаьргахь даллинчу Iазапех. Иштачех цхьаъ ву 1952-чу шарахь Казахстанехь вина Теркйист кIоштера,тахана ХIирийн мехкан Мазалк кIоштехь веха Абзотов Салавди.\nШен лерана хезнарг,велла дIаваллалц шен дагахь,кхетамехь диснарг ду цо далхориг. Лазарца велахь а хIинца а волчу,воккхачу вашас Адама дийцинарг карладаккхира Салавдис тхан къамелехь.\nАбзотов: «Нохчашкахь къизалла яллийна,яллийна бохург дан а дац. Тхан нана децIа яхханчохь дIайигна Сибарех кхо бер карахь а долуш. Тхан да тIаме вуьгу аьлла вигна хилла къам дохош. Цул тIаьхьа нохчий тIамера цIехьалаьхкича Казахстанехь эхашарахь доьзал лоьхуш лелла иза тхан да. Дера лайна халонаш-м. Тхан вашас селхана стомара веъча дуьйцу-кх.\nКхо-диъ шо бен шен хан а йоцуш кхаш хиллачу меттигашкахула лелла иза нанна юххе а ваьлла,ло дIа а тоьттуш, копастан,буракъийн гIаш лоьхуш. Лайн бухара схьадеъна уьш чу а кхуьссуш чорпа еш хилла нанас. Цу чуьра, хи чуьра, Iайгаца ша копастана гIа лехна дагадогIу шена боху-кх тхан вашас…»\nБохийна нохчий махках бохуш 9-10 шо долуш жима йоI хилла Магамадова Iайшат.\n«Тхайна и болх хиларх даккхий а деш,- тоьшалла до Iайшата,- ишта бен кхечу агIор и хуьлийла дацца а моьттуш,тхайгара дена-нанна жима а гIо хилча боккха кхаъ а хуьлуш,къа-м хьегна оха хаъал хилчахьана а».\nМагамадова Iайшат ю бераллехь дуьйна ша хьегначух къих а, Сибрехахь ша лайначух, шена гинчух а дуьйцуш.\nМагомадова: «Бала хьеггий-м хаьа сунна. Кибарчигаш ешший,гIий бешший со хьийзачу хенахь сан 13-14 шо дар-кх. Оццу хенахь хьелийозархо балха дIа а ийцир-кх со.\nМацалла а лаьттира, кхазакхашна йолах болх а беш. Дика дагадогIу сунна. Со ло дан йоьдуш яра,суна хьалха воьдуш 12-13 шо долуш кIант вара. Шен яа хIума ялийта кхазакхашна ло дан воьдуш хиллера а иза а.\nДIагулдина ло дара яккхий оьла –раьгIнаш. Хи дика дацара,вон чам болуш дара. Лайнах доккхура хи. Чуаьхкина яра и лайн раьгIнаш. Ло даккха гIерташ воллучу цу кIантана тIехаьрци-кх и сила долу ло. Цхьа ведар арахь диси,шолгIа ведар а и кIант а ша а къайладели. Денана набахтехь яра цуьнан,да-нана а доцуш байш дара уьш.\nАс и ведара детташ хала ло дIа а даьккхина схьаваьккхира иза. Со тIаккха церан цIа яхара цIерачаьрга ала. Девешин зуда яра моьтту с уна хIетахь уьш кхобург. Ас хилларг дийцича цо бохукх: Ваьккхинехь ма воккхийла ахь иза маьрша боху-кх» цу зудчо.\nСо цу хена чIогIа цецьяьккхира цу зудчо. Вон зуда хиллера иза. Цу берийн денана цIа а еъна цуо кхебар-кх уьш. Кохьар хьовзаяйта ша йолчу и ши ваша веъча нанас охьаэгна ахьар а.цу а доуьйтуш хиллера цаьрга»…\nМагамадова Iайшата къамелехь карладелира, Даймахке юхадерза къомана бакъо елча, юха а хала гулбина бахамаш (йийбар, хIусамаш, бежана хIума а, кхийолу Iар-дахаран коьчалла а йитина) Iедало кхин деш гIо а доцуш, дерриге а къацахетаршна а дуьсуш, цIадахка дезар.\nДохадар хьокъехь вайнехан баланех, гIайгIанех дуьзначу дийцаршка лан мел дийгIи а лайлахь хIинцца йитинчу лорх тера шера гуш хуьлу, кегийчу къамнашна тIехь, церан собар-доьналлин, къонахаллин, мах хадо Iалашо лаьцча санна Iазапе къизалла яллийна хилар а, цул тIаьхьа 73 шо даьллехь а къам къинтIера даккха,цунна хиллачу зе-зуламан хьакъболлу мах хадо Iедалехь берш саготта ца хилар а\nБадуев СаIид. ПетIамат\n"ХIинца хьонка хьалабаларе сатуьйсу-кх ас..."


ГIалгIайчоь --ДабагIдархо, эксклюзивехь чIеран чкъорах кIаденаша деш волу Шадиев Ахьмад, Магас, 28Гез2015\nЦо бежанан цIоканах туьйра дан чIагIойинера, амма ца тешнера шен даймахкара хьаькамаш – цундела карийра геннахь оьрси.\nНовкъахь къоладира Ахьмадна. ВорхI кепек кисанахь а юьсуш, кхечира иза ша бизнес йоло леринчу Котельниково гIала.\nБакъду, туьйранахь санна хаза мача, духар ша деш-м гайтира цо.\nЦул тIаьхьа бегаше а доцуш, баккъал а долу туьйра юьхьарлецира Шадиев Ахьмада - чIеран цIоканах коч, мача дар.\nДабагIдархочух туьйранча массара а олура. Хьанна моьттура чIеран цIокано стаг вохвийр ву, хазвийр ву.\nАмма кхочуш-м хилла Ахьмадна дагахьаьхнарг. ХIинца иза дуьненахь дукха а боцчу говзанчийн могIарлахь ву. ЦIоканах духар, мача, йийбар ечунна вовза а воьлла, хуьлда иза вехаш Норвегехь я Туркойчохь, Испанехь я Бразилехь.\nШен селхане, тахане иштта йовзийтира Маршо Радиона ша Шадиев Ахьмада.\nШадиев: «ЦIоканашца, неIарца ас болх бен 32 шо ду. Ткъа ша чIеран чкъорах неI дан волавелла 11 шо кхаьчна. Аьлча а, 11 шо ду чIеран чкъурах шуьйрра пайдаэца тхо дуьйладелла. Цул хьалха 20 шарахь неIарца а, цхьацца дийнатийн цIоканашца а болхбина зеделларг а долуш, стенна велира со чIеран чкъор лелон?\nСуна иштта, шашах, хезира чIеран чкъорах цхьаццанхьа пайдаэца болош бу аьлла. 2001-чу шарахь Европан Берто 480 эзар доллар грант кхайкхийра чIеран чкъурах шуьйрра пайдабохьур болчунна. Суна дагадогIу, цхьана Испанерчу компанино, масала, юьхьаръийцира и болх.\nАмма яцара кхиийна технологи. Цхьаболу нах хIинца а санна, цецдуьйлура дуьне, чIеран цIоканах хIун далур ду, бохуш.\nСо а ваьллера цец, долийра ас чIеран чкъорах дерг талла".\nТахана, цкъачунна дуьненахь дукха а боцчу чIеран цIоканах духарш дечара ларамбо Шадиевн. Цуьнан «Шади» компани евзаш а ю царалахь. Ша арабаьккхинчу дуьненнаа керла болчу технологин некъах нах тешо эшар цуьнан хIинца а дирзина дац. Иза тахана декхарийлахь ву кхетош дийца чIеран чкъуран дикаллах, аьхналлах.\nШадиев: «Хьал иштта нисло. ЧIеран цкъор бежанан неIарал кхузза онда ду. ХIунда? Иза ша Iаламо кхоьллина хичуьра къиза хьал лан. Хьажал хьо, адамо хибуха воьдуш скафандр юху, юхий? Ца йоьхча, хино хьан цкъор датIор ма дуй. Ткъа чIеран дилх Iаламо, Дала, киса санна, дуьххь-дуьхьал хьесий доьлхуш кхоьллина, чIагIдина.\nКхидIа. Со догйовхавеш хийцамаш бара дуьненахь хилла – чIеран цIока яра чIеран дилх, жижиг духкучу мехкаша йоккхуш, цхьа а пайда а ца оьцуш, вуно дукха дIакхуйсуш. ЧIара цIанбечохь цуьнан дилх цхьана агIор доккху, цIока - вукху агIор. Европехь низам арахийцира и чкъор лаахь а, ца лаахь а, хIаллакдан чIаралелораш декхаре беш. ХIинца цигахь чкъор Iаламна новкъадоцчу кепехь декхаре бу белхахой дагон, хIаллакдан.\nЦундела яра гранташ луш а – чкъорах адамашка пайдаэцийтархьама, хила ма-дезза и чкъор новкъара дахийтархьама».\n"Шади" фирмано чIеран цкъорах ден кIаденаш\nШадиев Ахьмадах, ша юьхьараэцнарг керла некъ хиларе терра, хилла говзанча-оркестр. Ву иза чIеран цIоканна дабагIдархо, чкъуран къаденан технолог, мачаш тегархо, дизайнер, электронхо...\nШадиев: «ТIаьххьарчу итт шерачохь хими а яьлла дикка гена. Тахана оьшург дерриг а ду цIоканна дабагIадан а, хьоналлах иза цIанъян а, луъучу хьесапе ялон а. ЦутIе электроника а кIаргъелла – жима ма юй чIеран цIока.\nАс сайна дина жамI: глобалехь баккхий хийцамаш хилла, шуьйрра технологи кхолла аьтто беш. Суна моьттура, ас айса эхашарахь толлур ю, кхиор ю сайн технологи - зеделларг кIезиг а ма дацарий...\nДуьххьара ас чIеран цкъор кечдича, са а елира суна дикка. Амма технологи шоръеш, боккхачу новкъаяккхуш ас 7 шо дайира, айса мел IаIийначу таронех а велира – сан гIишлош яра, бизнес яра, дерриг а и технологи кхуллуш дайира ас.\nИ 7 шо даьлча а вацара со тешаш сайн технологи кхолла аьтто бер бу бохучух. ХIунда аьлча, итт цIока схьа а эцна, хала дац уьш кечъян».\nШа кху дуьнентIехь дукха а боцчу говзанчех вуйла хаьа Шадиев Ахьмадна. Амма дац цунах тIех деш дозалла а. Атта дац хьалханча хила, мохо гIум айинчу арене хьалханчин некъбан. Тахана цо деккъа дIа пост-фактум санна гойту шен къамелехь туьйранча а хуьлий, бакъдолчун дуьхьа къовсалучохь наггахь бен тоьлуш вацар.\nШадиев: «...Тхо дуьххьара ду дуьнено къобал а деш, чIеран чкъор, цIока арахеца дуьйладелларш. ДуьнентIехь шуьйрра технологи кхоьллинарш а тхо ду.\nМасала, схьаоьцур вай изза цIен чIара. ДуьнентIехь тхуна санна ца хаьа цхьанненна а шуьйрра, хила ма-дезза чIеран чкъор пайдене дерзо.\n...ТIаьххьара чIеран цIоканаш оха Прибалтикера еана.Ткъа со деношкахь Брюсселе ваханера чIара лелош йолчу меттигийн гайтаме, цигахь норвегийн, бразилахойн компанешца хьошалла тесна ас. ХIинца со Франце воьдуш ву, кху деношкахь, цIен чIеран цIоканаш оьцуш контракт хIоттон. Къилба Iамеркара, Перу махкара чкъор схьакхачаре хьоьжу тхо кху муьрехь, Бразилица а барт буьйцуш дохку. Балханна хьаштъерг тоьа хIинца.\nБизнесан керла кеп дуьненна иза хиларна хала ду, делахь а боккхачу новкъа-м девлла тхо. Уггаре халаниг хIун ду? Со волавеллачу хенахь а, хIинца а дуккхахберш ца теша, со цхьа бозбуанча хета, муха даккхало чIерана тIера неI, муха дало цунах духар, олу наха. Бакъду, пресса, и чкъор довзадоьлла нах алсамбийлар, атто ду хIинца".\nШа юкъарло латточу, шена тIеоьхучу компаньонех лаьцна а дуьйцу Ахьмада. Иза тахана луларчу Несар-Коьрте воьдуш санна воьду, ГIалгIайчуьра гIоттучу кеманца некъ болабой, Брюсселе я Буэнос-Айресе.\n"Шади" фирман чоьнаш чохь\nШадиев: «ЧIеран чкъор кечдо тахана, шайн-шайн некъаш а бу и деш, Исландехь до, Китайхь до. Амма суна билгалдаккха лаьа, тхо а доьлла дуьненна довза. Масала, Португалера компани еана тхоьга, «Согима» ю иза. Цо «сакус» олуш чкъоран бренд кхоьллина. Оцу компанино дуьненахула шайн духаршна мега чкъор лехна дуккха а, оха кечден чIеран чкъор бен а ца мегна цунна, ша дагалаьцна мача а, духар а далуш.\nИспанехь а ю тхан чкъорах духар деш компани. Туркойчоьно а ду тхо кху муьрехь шайн цхьана университето кечйинчу программин декъа дуьгуш. Цигахь оха тхайн фирмин дакъа схьадиллина, йолах тхо мукъадохуш, чIогIа дика хьелаш кечдина тхуна туркоша. ХIунда? Тхан фирма деккъа дIа ахчанна тIехьаяьлла фирма ма яц, эксперименташкахь, талламашкахь ма дуй тхо.\nКхи цхьа хIума а ду тхан дозанал арахьарчу компаньонашна товш – уьнах цIена, экологикалла алсам йолуш ду оха арахоьцу чIеран чкъор, вирус хIун ю а ца хаьа оцу материална. Оха цIоканашна дабагIадеш ца лелайо хими, лаьттахь кхиинчу ораматех ю оьшу кочаллаш. Ма-хуьллу, адамна зене йоцу материалаш ю оха лелош, цу тIе чIара а бу Дала цIена кхоьллина».\nДац цхьа а бух боцу дозалла, янне а яц куралла Ахьмадца. Цунна-м, тахана а ца хета ша долийнарг дуьззина толаме кхаьчна аьлла а. Фанат ву иза шен дахарехь, шен лехамехь. Ткъа хуьлуш вац я саьхьара а, я токхе а фанат. Ша хIинццалц хьегначун къаьхьалло ца магийна цунна я куравала а, я динчух тоамбан а.\nШадиев: «Ас Москох духкура айса дабагIадина чIеран чкъор, масала, Андрей-Фиш компанина а, кхечарна а, амма со суо вийца, воазийта кхоьрура. 7 шарахь Iийра иштта. Ткъа цара духкура ас кечдина чкъор, дуьнентIехь чIеран чкъор арахоьцурш шаьш бен дац, бохуш, интернетехула а даржош.\nТкъа со оцу юкъанна, сайн цIа банке а яздина, иза сайгара дIа а даккхийтина, доьзалца сайн белхан меттигехь вехира, 9 метр бен а йоцчу чоьнна чохь. Со цхьаъ висинера, дукхахболучара со хьераваьлла бохура. Со царех кхета а ма кхета, бизнесмен, ахча даккха а хууш волу, со ца хуьлу гIуллакх юьхьара эцна, къоьлле а вахана хьийзара, цхьа а перспектива а яц аьлла лоручу гIуллакхе а вирзина.\n7 шерачохь эзарнаш-эзарнаш эксперименташ, со суо а шеконе кхочуш вара, хирий-те сан шуьйра технологи кхолла гIертарх гIуллакх, бохуш айса сайга. Со кхоьрура, ийзалора йоккхачу базара вала айса кечдинчу чкъораца.\nТкъа хIинца тхо девлла дуьненан базара. Тхоьгара чкъор зуьйра Италино, Францино, Сваровски компанино а кхайкхира соьга шаьш долчу изза таллам бан. Ткъа со вогура, экспертизах сайн чIеран чкъор чекх ца даларна кхоьруш – сан дог оьккхур дара жамI ирча хилча, иза лан а ца делла!\nИштта оцу 7 шерачохь дерриг а долуш волу со висира совъяьлла йийбар чукхуссучу хьармичохь сайн доьзалца".\n...Шадиевс цхьана юьстахарчу адаман дахар дуьйцуш санна дагалоьцу хьалханчийн новкъахь лелларг-хилларг. ЧIеран чкъор цIандар, кечдар, цунах адам дулар дуьнентIехь долалуш бен а дац. Иза хьалханчех ву царалахь. ХIинца ойлайо цо, чIерах духар дан-м Iаьмнера шена, ткъа и духар массарна а дIакхачон хIун оьшу-те, бохуш.\nШадиев: «...Дукха хан йоццуш цхьаьна хьаькамца къамелдеш ас боху, ца хаьа шуна ас, цхьана стага, силадолчу технологин Iилманчийн декъо ловшйоллу хало лайнийла! Амма ас зераш ма дина дуккха а дукха, ас талла ма теллина, со дуьнентIехь массарел а хьалха тIаьхьа ма кхиина кху корматаллина. ...Иштта хилла а ма ду кху дуьнентIехь, цхьа къайле йостушверг ша цхьаъ а нислуш.\nАмма со кхета, ас гIаттийнарг нана-йоккхачу индустрин гIуллакх-болх буйла. Делахь а суна аьтто болуш ду, ас кхуллучу чкъорана цхьа а дийнат леррина ен езаш яц,чIерах пайда а эцна, дIакхоьссинчу цIоканашца бу ас бен болх. Иза тайп-тайпана чIеран чIор ду. Еккъа цхьана Оьрсийчохь бу дуьненна бохка боккху 189 тайпа чIара. Ас кечден чкъор медицинехь а леладо – стаг этIийча, тоьгуш оьшу тай. Йийбар, галантерей, мачаш – массанхьа а пайде ду чIеран чIор. И дерриг со цхьаъ дан гIерта, цундела кхета сайх ца кхетачу нахах а.\nСуна гонахарчу цхьаболучара олу, оооо, чIеран чкъор деза ду, ВИП-персонашна духар дечу Италина бен оьшур дац! Бакъду, масала, цIен чIеран чкъор дан а ду деза. Делахь а, эзарнаш шераш ду крокодилах мачаш, духар ден, ткъа цIен чIара? Цунах кхин а алсам самукъадолу пайдаоьцуш, чкъор дабагIадеш. ...Делахь а, могIарчу нахана лело чIеран чкъор а ма ду, соьгара харжаш кIезиг а оьшуш.\nЧIеран чкъор кечдан оьшу гIирс а ма буй керла, цкъа а арахоьцуш хилла а боцуш. Керла хIума иза хиларе терра, къахьегаш дезаш нисло».\nШех гонахарчаьрга цабешаш, «алхимик» а бохуьйтуш, болийна некъ, мухха а аьлча а, халонийн голабеттаршлахь биллина лаьтташ хиларо къад-м ца вина-те шовзткъе итталара волуш лаьтта Ахьмад? Жоп луш цо боху, иштаниг а нисло. Амма юха а, хьаьвззий, ша кхоьллинчу туьйранах вай тешо хIуьтту.\nШадиев: «...Дера кIад а ма ло. Со кхета чIеран цкъор кечдар хан хене мел йолу даьржар дуйла. Эша тарло дуккха а шераш. Самукъадалар а нисло, дог реза долуш мур а богIу. Дог духуш хан а йогIу. Хийла ойла хуьлу, хIара цхьанхьа а доцург кхолла а ца гIерташ, сайн, сайн доьзалан хьашташна тIеезийча терго, олий.\n...Ас юьхьанца айсса чкъор кечдан а, айсса цунах духар, мачаш, цхьацца кхин хIуманаш ян Iалашо а ца лаьцнера. Амма хьал муха ду, тхаьш и материал кхоьллича, деллахьа ма дика ду хIинца, бохуш, Далла хастамбора. Делахь а цу тIехь доьрзуш а ца хиллера, тхайн и чIеран кIаде даржор а тхуна тIехь дуьсу. Оха 42 тайпа хIуманаш йо чIерах.\nМачаш оха а йо. Испанино а йо тхан чкъорах. Италино а йо. Туркойчоьно а йо. ТIоьрмигаш до, тхеша а до, цигахь а до. ЧIеран чкъор кхечу цIоканех стенца къаьста? Иза дуткъа а ду, чIоггIа а ду. Цхьатерра дац мачаш ен чкъор а, зударийн коч еш леладен чкъор а. Зударшна кучамаш ян мега чIеран чкъор ас шина шарахь теллира, кечдира, шораллехь-яхаллехь иза муха озалуш хила деза а зуьйш. Масала, йовхо я шело оцу чкъоро муха ловр ю а толлуш. Оха оцу талламашна лорий йо кучамаш, уьш шина шарахь лелайойту зударшка.\n"Шади" фирмано арахьоьцу дуккха а хIуманаш\nКIаде кхолларал совнаха, иза муха ду, цуьнан хIун дика башхаллаш ю гайтар а тIедуьйжира тхуна. Мачаш муха хир ю, духарш муха лелар ду, хIусамера йийбар муха хир ю – и дерриг а зер тхуна тхайнна дисинера. Оцу бахьанийца суна гонаха технологаш, кхиболу говзанчаш гулбелла. Иштта кхуьу тхан гIуллакх, оцо аьтто а бохьу, аттачу доккху тхан гIуллакх.\nКъамел дерзош Шадиевга шегга жамI дойту оха. Тешадехьа тхо чIеран чкъорах йина мача, духар кхечул тоьлуш хиларх? Цо билгалйокхху юха а чIеран чкъоран башхалла.\nШадиев: «ХIинца хьажалахь, хIун ду чIеран чкъорах ечу мачийн? ЧIогIалла кхузза дукха ю. Юй? И доцург, хи худар церан кхечу дийнатийн цIоканца дуьстича 20-зза лахара а ма нисло! ХIундий? Схьаоьцур вай бежанан неIарх ен мача. Эзар хьаса бу цхьана дилхан дуткъачу цIевнехь, схьаэца хьайна зударша лелабен тIоьрмиг, я мача, цара бешча 100 -150 грамм хи тIеузу, неI деста, уьш яхка ахь йовхачу пеша улле, хих Iа хуьлу. Ткъа чIеран чIоро 3-7 грам бен тIе а ца узу.\nБежанан неIарх йина мача якъалуш, Iаьнарца адамна, Iаламна зене йолу, элементаш яьржа, чкъор деста, дакъало, лелха, тишло. Ткъа чIеран чкъораца и проблема яц, цундела цунах йина мача уьттаза дукха еха, яйн а ю, ехха а лела.\nЧIеран цкъорах жайнешна мужалташ а йо кхузахь\nТехнологин къайленаш хьуна евзича атта ду, ца хаахь – бала бу. Оха финашкара оьцу химин материал зийра, иза Германе, Франце а хьажайора цара. Амма суна иза ца мегира. Вон до и басарш аьлла-м дац иза, церан дика технологаш бу. Делахь а тхан материал царна ца йовзара, цундела тхан и хими тхайна ма-оьшшу тоян езаш нислора. ТIаьххьара а оха тхаьш кхоьллира тхайна и хими а, аьлча а, хими а йоцуш, ораматех доху оха басарш а, дабагIден муьсталлаш а.\nЧIогIа хаза басарш дало чIеран чкъорана – 5000 басе дерзало, басар лелха а ца лелха. Иза а ю оцу чкъоран дика башхалла, иза интересе а ду оцу агIор».\n...Цхьа хIума ду тIаьххьара ала. Цкъа Маршо Радионо тоьлла адам, говзанча, хастош дийцича, цхьамма элира, иза-м реклама ма ю аьлла. Ойлане воккху ишттачу цатешархочо. Дикачу адамах, цуьнгара даьллачу дикачу хIуманах а ца дийцина вайх-м хIун дора, олий.\nХуьлийла оха Шадиев Ахьмадна йийриг реклама а! Амма ирсе ду вай, вай дерраш а, вешан сийдайта дуьненна а хьаштдолу адамаш вайлахь дийларна. Аьтто хуьлда хьан сенханлера «алхимик» Ахьмад, керлачу технологин говзанча! Цкъа шен Хьалхара Низам кхоьлличий бен а ма ца кхоьллина сийлахьчу физика Ньютона шен шолгIа низам!..\nЧIеран цIока - адамо кхана лелондолу духар


Криминалан авторитет Япончик верна бехкевина Абхазера Газзаев Каха\nОхан-бутт 25, 2021\nМоскварчу кхело набахтен шогачу хьелашкахь даккха 14 шо хан тоьхна Абхазера схьаваьллачу Газзаев Кахина. 2019-чу шеран Мангал-баттахь криминалан авторитет Иваньков Вячеслав, Япончик цIарца дика вевзаш хилла, вуьйш цо дакъалаьцна аьлла, бехк тIечIагIбина цунна.\nКхеле хIоттийначу боллу бехк тIелацарна, леринчу къепехь толлуш дара цуьнан гIуллакх, материалаш зен а ца зуьйш. Хьалхо Москван а, Астраханан а кхелаша йиттина хенаш а текхна валанза хилар чоьте а эцна, хьесап дира суьдхоша. Дукха шира гIуллакх ду аьлла, бакъо йоцуш хьалхо герз лелорна тIекхоьсинчу артиклехь долийна бехкзуламан гIуллакх сацийра.\nГаззаев воцург а, Япончик вуьйчу тобанца хилла кхин а цуьнан виъ махкахо, царех шиннан - Папава Нугзаран а, Бутба Астамуран а ка елира Абхазехь лачкъа. Мехкан Iедалхоша хаам бира, шаьш и шиъ дIалур вац, хIунда аьлча, Абхазин конституцино могуьйтуш дац аьлла.\nОцу юкъанна, Оьрсийчохь вехаш хилла Шадания Муртази а, Джанашия Джамбул а лаьцна, кеста Москва гIалин кхелерчу бехккъасторхошна хьалха хIоттор волуш ву и шиъ. Газзаев Кахас бехк тIелаьцнехь а, оцу шиммо бехкаш тIе ца дуьту.\n1970-чу а, I990-чу шерийн а юьххьехь Оьрсийчуьрчу криминалан дуьненахь цхьахволчу дидерех лоруш вара Иваньков Вячеслав.\nСоветан заманахь зуламхойн иерархехь шен 33 шо долчу хенахь криминалан авторитетан лаккхара дарж кхаьчна иза, уггар а жигарчех цхьаъ вара Советан Iедал доьхначул тIаьхьа а тобанашкахь ден зуламаш даржош.\nШен 69 шерийн 20 шо сов зама лаьцна яьккхина цо.\n1990-2000-чу а шерашкахь иттех шо текхира цо набахтехь Америкехь талораш дарна а, ахчанаш дахарна а. Нью-Йоркехь оьрсийн мафин лидер ву олура иза, цул тIаьхьа Оьрсийчоьне дIавелира. Москварчу кхело бехказа ваьккхира иза шозза стаг вийна аьлла, дехкинчу бехкашна.\nВаганьковскан кешнашкахь дIавоьллина ву Япончик. Иза вийначул тIаьхьа Оьрсийчуьрчу криминалан дуьненан боккха тIом гIаьттира, кхин а масех гоьваьлла къуйн авторитет а вуйш.\n"База" интернет-ресурсан информацица, талламчаша бахарехь, Иваньков вийна хилла криминалан авторитетан Симония Ильян (Махо) дехарца. Иваньковс а, Усоян Аслана а (Дед Хасан) ваьккхинера иза криминалан авторитетан даржера. Усоян вийра 2013-чу шарахь.\n26 шо даьллачул тIаьхьа, 2019-чу шарахь Махос юхаерзийра шен криминалан авторитетан статус.


Хьесий (биологи) — Википеди\nХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Хьесий (маьӀнаш).\nХьаса (лат. textus, желт. histós) — цхьаьнакхетта йукъара схьадалар долу клеткаш а, клеткашна йукъара хӀуманаш а. Дийна организмийн хьасанийн хӀоттам Ӏамабо гистологи олучу Ӏилмано. Тайп-тайпана вовшашца уьйр йолу хьасанаша кхуллу меженаш.\n1 Дийнатийн хьасанаш\n1.1 Вовшахтасаран хьаса\n1.2 Дилхан хьаса\n1.3 Нервийн дилх\n1.4 Эпителиалан дилх\n2 Ораматийн хьесий\n2.1 Меристематин хьаса\n2.2 Гуттаренна хьаса\n2.2.1 Беркъа хьесий\nДийнатийн хьасанаш тобанаш йина йеа коьртачу тайпанашка: вовшахтасаран, пхьидан, нерван, эпителиалан. И тайпана хьасанаш ду массо а эуметазойашкахь, амма тайп-тайпана тобанийн дийнатийн церан хӀоттам а, эмбрионан схьайалар а къаьста.\nДерриг олхазарийн а, дийнатийн а эпителий хуьлу эктодермех а, эндодермех а, кӀеззиг тӀе мезодерма а тухий, тӀаккха кхоллало эндотелий, иза йу башха тайпа эпители, цуо йо цӀий лело система. Вукха агӀора, бакъйолу эпителиалан хьаса хуьлу йеккъа клеткин цхьаьна чкъоьрехь, уьш цхьаьна сецадо, луьста контакташ олу, къевлина вовшахтийсарша, кхуллу хаьржина чекхйолу барьер. Оцу хьасано къовлу организман йерриг тӀехалонаш, церан уьйр йу арахьара хьолаца, масала чкъор, садаӀаран некъаш, хьеранан-йоьхьийн некъ. Цуо кхочушйо дуьхьалонан , секрецийн, дӀахӀударан, функцеш, дӀакъастийна кхечу лахарчу декъера хьесех базалан пластинкица.\nКӀайн хесан вовшахтасаран хьаса\nКоьрта йаззам: Вовшахтасаран хьаса\nИ хьаса лаьтта, дийна йоцучу, клеткин чуьра йоцу матрикс олучу, материало йекъначу, клеткех,. И матрикс хила тарло тӀуьна йа чӀогӀа. Масала, цӀийн йукъахь йу плазма, хӀунда аьлча матрикс а, даьӀахкан матрикс а чӀогӀа йолун дела. Вовшахтосу хьасано меженашна куц ло, шен меттехь лоттийта. Вовшахтасаран хьесийн масала ду цӀий, даьӀахк, хьорзам, кӀозйохургаш, мохьан а, ареоляран а хьесий. Вовшахтасаран хьесийн классификацин хьесапех цхьаъ ду уьш кхаа тайпана декъар: фиброзан вовшахтасаран хьаса, гоман вовшахтасаран хьаса, тӀуьна вовшахтасаран хьаса.\nКоьрта йаззам: Дилхан хьаса\nДилхан клеткаша кхуллу дегӀан дацдаран дилх — дилхан. Дилхан хьасо болх бо, ницкъ беш а, лелар деш а, дегӀ лелоран а, кхин чоьхьара меженаш лелоран. Дилхан хьесий декъна кхаа тайп-тайпана категорешна: меженийн чоьхьара чутухучун чохь йолу висцералан йа шера дилх; дукха хьолехь даьӀахкашна тӀетесна гоман дилх, цара до шога лелар; деган чохь долу деган дилх, цигахь иза деттало дерриг дегӀехула цӀий тоттуш.\nНервийн дилхан курс\nКоьрта йаззам: Нервийн дилх\nНервийн системин йуккъера а, нервийн системин йисташкара а клеткашна нервийн дилхан классификаци йо. Йуккъера нервийн системехь нейронан дилхаша кхуллу коьртан хье а, букъан тӀум а. Йистера нервийн системехь нейронан дилхаша кхуллу туьтин а, букъан а нерваш, царна йукъахь моторан нейронаш а.\nКоьрта йаззам: Эпителиалан дилх\nЭпителиалан хьесий кхуллу меженаш тӀехулара къовлу клеткашца, масала, чкъор, садаӀаран некъаш, репродуктиван некъаш, кхача охьу некъан чоьхьара чкъор. Эпителиалан чкъоьран йукъара клеткаш, шайна йукъахь йихкина йу серло чекхйолу, зоьртала вовшаххуттийлашца; ишттачу кепара, оцу хьасано доза хӀоттадо арахьара хьелашна а, цуо къовлу меженашна а йукъахь. Оцу лардаран функцин тӀе эпителиалан хьаса говза хила тарло секрецина, схьакъесторна, абсорбцина. Эпителиалан хьасо гӀо до меженаш микроорганизмех, чевнех, тӀуналла дӀайаларх лардан.\nОраматийн хьесий декъало кхаа хьесийн системе: эпидермис, механикин хьаса, новкъадоккху хьаса.\nЭпидермис — гӀеннийн а, къона ораматан дилхан а тӀехуле кхуллу клеткаш.\nНовкъадоккху хьаса — пхенийн хьесийн коьрта компоненташ йу ксилема а, флоэма а. Цара дӀакхоьхьу организман чоьхьара тӀуналла а, йуу хӀуманаш а.\nМеханикин хьаса — и хьаса кхечарал кӀезиг дифференци йина бу. Механикин хьасо фотосинтезца дуу хӀума кхуллу, дуу хӀуман резерв Ӏалашйо.\nОраматийн хьесий декъа тарло шина тайпана — меристематин а, гуттаренна а хьесий.\nКоьрта йаззам: Меристема\nМеристематин хьаса лаьтта жигара йекъалучу клеткех, цуо ораматаш йахйо стаммайо. Дуьххьара лакхайовлу билгала, спецификин меттигашкахь, масала, гӀаддан йа орамийн баххьашкахь. Нисса оцу меттигашкахь хуьлу меристематин хьаса. Оцу хьесашкара клеткаш сферин йа полиэдрин, йеакӀуон кепара йу, дуткъа клеткийн пардонаш долуш хуьлу. Меристемо йо керла клеткаш, йуьхьанца хуьлу шеш меристемин клеткаш, керла клеткаш дегӀдаккхарца а,кхиарца а церан амалш меллаша хийцало, цара дифференци йо меристематин хьесашкахь кхоллало регионан компоненташна, классификаци йо:\nАпикалан меристема — хуьлу кхуьучу гӀаддан а, ораматийн а боьххьехь, цуо гӀад а, орам а бахбо. ГӀодан а, орамийн а баххьашкахь цара кхуллу кхуьу дакъош, жоп ло орамат йахйалийтарна, цунах а иштта олу йуьхьанцара дегӀдаккхар. Оцу меристемо жоп ло меже асанца йахйалийтарна.\nЛатералан меристема — и меристема лаьтта коьртаниг цхьаьна воьдаллехь йекъалучу клеткех, цара меженан диаметр а, локхалла а тӀетуху. АгӀонан меристема дукха хьолехь кхоллало тӀуссан камбийн кепара диттан чкъоьран бухахь пхенийн камбийн пикотийн пхенийн курсашкахь . Оцу камбийн жигаралло даладо шолгӀа дегӀдаккхаре.\nИнтеркаляран меристема — и меристема лаьтта гуттаренна хьесашна йукъахь. Дукха хьолехь уьш шедан бух тӀехь, интернодехь, гӀан бух тӀехь хуьлу. Цара орамате дегӀдоккхуьйту, интернодан барам тӀетухура. Цара даладо маргӀал кхолларе а, кхиаре а.\nМеристематин хьесийн клеткаш тера йу структурица, хуьлу йуткъа а, сетташ а йуьхьанцара клеткийн пардо, иза лаьтта целлюлозех. Уьш лаьтта компактехь, шайна йукъахь клеткашна йукъара йесалла йоцуш. ХӀора клеткехь лаьтта йуькъа цитоплазма а, арагӀоьртина хӀоъ а. Меристематин клеткийн йуькъа протоплазмехь чӀогӀа кӀезиг вакуолаш йу. Дукха хьолехь меристематин клеткийн воьда, полигоналан, йеакӀонан кеп хуьлу.\nМеристематин хьесийн клеткийн боккха хӀоъ хуьлу кегийрачу вакуолашца йа уьш йоцуш, ткъа клеткашна йукъара йесалла ца хуьлу.\nГуттаренна хьесий билгалдаха таро йу йекъайаларан хьесап дайна, ораматийн дегӀехь гуттаренна цхьаьна меттехь лаьтта меристематин хьесо кхоьллина дийна йа йелла клеткийн тоба санна. Шайна тӀе цхьа билгала роль оьцу меристематин хьесийн, йекъайаларан хьуьнар дов. Оцу гуттаренна кеп, барам, функцеш лоцу хьесапах клеткийн дифференциаци олу. Меристематин хьесийн клеткашна дифференциаци хуьлий тайп-тайпана гуттаренна кепара хьесий до. Гуттаренна хьесий кхаа кепара хуьлу:\nБеркъа гуттаренна хьесий\nЧолхе гуттаренна хьесий\nБашха йа секрецин хьесий\nСхьайаларх, структурех, функцех тера йолу клеткийн тобанех олу гуттаренна хьаса. Уьш хуьлу йеа кепара:\nОраматашкахь иза лаьтта говзалла йоцу дуткъа клеткийн пардош долу дийна клеткех, уьш дукха хьолехь клеткашна йукъара йесаллехь йузуш кепа туху. Уьш, дукха хьолехь, шен кепаца изодиаметрин хуьлу. Оцу хьесо сацайо ораматаш, кхин а дааран сурсаташ латтадо. Цхьацца меттигашкахь паренхимо латтайо хлорофилл, фотосинтез а йо, иштта меттигехь цунах хлоренхима олу. Хин ораматашкара паренхимехь хуьлу йаккхий хӀаваан йесаллаш, хин буха ца йахийтархьама. Ишттачу кепара паренхимех олу аэренхима. Паренхимин цхьайолу клеткашкахьйу метаболин нехаш.\nИза хьалхарчу дегӀан дийна хьаса бу, паренхима санна. Клеткийн пардош дуткъа ду, амма церан ду целлюлозин хин, пектинан хӀуманийн (пектоцеллюлозин) стаммдаларш масех клетка цхьаьнакхета маьӀгашкахь. Оцу хьесо орамат чӀагӀйо озаяларехь, ткъа клеткаш лаьтта компактаца, йу чӀогӀа кӀезга клеткашнайукъара йесаллаш. Хуьлу коьртаниг гӀодан а, гӀашшан а чкъоьран бухахь цӀий хьаьдча. Иза дац Монокоташкахь а, орамашкахь а. Наггахь цунна чохь хуьлу хлорофилл, цуо гӀо дан тарло фотосинтезан.\nКолленхиматозан хьасо къоначу ораматийн гӀад йукъара гӀо лоцу хьесо санна болх бо. Уозалуш механика агӀора гӀолацар, саттар, чӀогӀалла латтайо цуо. Цуо гӀодо шекар доккхуш а, крахмал кепара иза Ӏалашдарехь а. Иза хуьлу гӀан йистехь, мохо датӀадарна дуьхьало йо.\nИ хьаса лаьтта стаммий пардо долу, кӀезиг барамера йелла клеткех а, протоплазмех а. Оцу камерийн ду чӀогӀа а, тӀех сов стаммий а шала пардош, цуьнан бахьна ду цхьабосса йекъар а, лигнинан лакхара секрецш а. Царна йукъахь йац молекулашна йукъара йесалла. Лигнин охьахаар дукха стомма ду, иза бахьнехь клеткийн пардош хуьлу онда а, чӀогӀа а, хи чекх ца долуш а.\nОраматийн йерриг тӀехало лаьтта клеткийн цхьаьна чкъоьрах, цунах олу эпидермис йа тӀехалонан хьаса. Эпидермалан дукхаха йолу клеткаш дикка чӀапа йу. Клеткин арахьара а, агӀонан а пардош дукха хьолехь стаммий ду чоьхьарчу пардошал. Бенаша кхуллу клеткашнайукъара йесаллаш йоцуш дийнна гӀа. Цуо Ӏалашдо гӀодан дерриг дакъош.\nТкани // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.\n↑ 1 2 3 4 Ткань (оьр.). Биологический энциклопедический словарь. Теллина 2019 шеран 22 майхь.\n↑ 1 2 Tissue (ингалс.). Britannica. Теллина 2019 шеран 22 майхь.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Хьесий_(биологи)&oldid=8073582»\nТӀаьххьара хийцам бина 2022, 7 май 05:40\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2022, 7 май, 05:40.


Кхечунна доIа дан мегий, иза нийса некъа тIе нисве аьлла, цунна гечде аьлла? - Хаттаршна жоьпаш - Динул-Ислам\nАссаламу Iалайкум! Можно ли делать за другого мусульманина дуIа, о наставление его на правильный путь, о прощении грехов, и как надо просить?\nАллахI рез хийла.\nКхечунна доIа дан мегий, иза нийса некъа тIе нисве аьлла, цунна гечде аьлла? Муха дан деза и доIа? АллахI реза хийла.\nНийса некъа тIе нисвар доьхуш а, гечдар доьхуш а, кхидолу массо дика хIума доьхуш а кхечунна доIа дар дика хIума ду, шех дуккха ме́л хуьлуш хIума а ду. Иза дуккха айаташкара а, хьадисашкара а девзаш долу хIума ду.\nМасала, Умм Дарда́а (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, шен хIусамдегара Абу Дарда́эра схьа (Дела реза хуьлда цунна), Делан элчано (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) олуш цунна хезна хиллера аьлла: «Цхьана стага шен вешийна (диканиг доьхуш) къайлах доIа дахь, малийкаша олу: «Хьуна а хуьлийла и саннарг».\nКхин а, Абу Дардаа дийцинчу хьадисехь деана ду, Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) элира аьлла: «Бусалба стага шен вешийна (йишийна а) къайлах деш долу доIа жоп луш долу доIа ду. Цуьнан коьртехь хIоттийна малийк ду, цо шен вешийна диканца доIа мосузза до цунна тIехIоттийна долчу оцу малийко олу: «Амин! Хьуна а хуьлда и саннарг».\nПайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) аьлла: «АллахIах тешаш болчу божаршна а, зударшна а гечдар дехначунна АллахIа яздийр ду хIора стагаца а, зудчуьнца а цхьацца дика». (ЛадогIа оцу хьадисан маьIне)\nМухьаммад ибн Си́ри́на (Дала къинхетам бойла цунах) дийцина, шаьш цхьана буьйсанна Абу ХIурайра волчахь дара аьлла (Дела реза хуьлда цунна). ТIаккха Абу ХIурайрас аьлла хилла: «Йа АллахI, Абу ХIурайратана а гечдехьа, сан нанна а гечдехь, цаьршинна гечдар дехначунна а гечдехьа». Мухьаммада аьлла цул тIаьхьа: «Цаьршинна гечдар доьху вай, Абу ХIурайрас динчу доIана юкъа вай а дахийтархьама».\nЦундела вай а олу: везан Дела, Абу ХIурайратана а, цуьнан нанна а гечде Ахь. Кхин а доьху вай: везан Дела, тхо Хьайн нийса некъа тIе нисдехьа, массо бусалба нах Хьайн нийса некъа тIе нисбехьа; тхуна а гечдехь а, тхан дайшна-наношна а гечдехьа, массо бусалба нахана а гечдехьа; бакъдолуш, Хьо – нисвийриг а, гечдийриг а ву-кх.\nАмма и доIа муха дан деза аьлча – иза къаьсттина иштта дан деза аьлла хадийна хIума дац. Хьайна луъучу кепара, хьайна паргIат долчу агIор, хьайн атта долчу дешнашца дан мегар ду ахь иза.\n14.08.2012 = 26.09.1433


Нохчийчоь --Махкарчу киностудин куьйгалхо Теркибаев Беслан, "Лунтик" мултфилм нохчийн матте йоккхуш, 12Ман2015\nНохчийн маттаца дозийла къоман хиндерг хууш-кхетош нах Декъастахь хаабелча, ламастийн, гIиллакхийн тIаьхьалонах вогург воккхаве. Къоман менталитет, цуьнан дайшкара схьайогIу амал, ян ца йойтуш, ваьшкахь сацалур ю вайга, нагахь санна вешан маттах марзо эца вай бераш Iамадахь.\nНохчийчохь мультфилмаш гочъян йолийна ненан матте. Оцу проекто меттигерачу кинематографистийн а, актерийн а, похIмалла мел ду гайтина а ца Iаш, коьрта Iалашо билгалйоккху - нохчийн мотт юккъараллехь шуьйра баржабар а, иза марзбар а.\nХIара белхан кийсак ю мультфильмаш гочъяран. Дуьххьара и болх болийна «Лунтик» олучу мультфильман тIера. Тахана бен иза болийна бацахь а, цуьнах йоккха дегайовхо ю оцу проектехь дакъалоцучеран. Дуьххьара дIа цуьнах хинболу пайда, берашна нохчийн мотт марзбар а, цьунан хазалла йовзийтар ду. Нохчийчоьнан кинематографийн урхаллийн куьйгалхо волчу Терекбав Беслана иштта дийцира Маршо Радиога.\nТерекбаев: «И болх оха болабаран бахьана дара тIекхуьучу чкъоре нохчийн мотт бийцитар. Шен мотт ца хаар, шен къам ца ларар ду. Нохчий мотт а ца хууш, нохчо муха хир ву? Iовдал хIума ду иза. Шен мотт а, къам а ца лоручу стага, кхин къаьмнаш а, меттанаш а лорур дац. Ша стаг велахь, шен цIахь нохчийн мотт бийцита беза цо».\nНохчийн матте яьхна йолу мультфильмаш, хьажархоша тIе муха оьцур ю теллина оцу проектан авторша. Шуьйра гайтаме яьккхале берашна гайтина иза. Кегийчарна хьов, баккхийчарна а чIогIа хазахетта иза, бохуш билгалдоккху Терекбаев Беслана.\nТерекбаев: «И чIогIа хаза болх хиллера. Суна иза берашна бен хазахетар бац моьттинера. Суна а хаза хета цуьнга хьожуш. Ша тайпа хаза хуьлу нохчийн маттахь мультфильм а, кино а. Къена а, хаза а бу вай мотт. Бераш хьовсийтина оха. Тесташ йина. Оьрсийн маттахь юьллура дуьххьара. Хазахетара.\nТIаккха нохчийн маттахь ерг хIоттийча, гуттара а хазахетара. Лунтикех Бетталг олу. Ца лелош долу дешнаш а леладо оха. Поездах-цIерпошт, соках мутт олу, слонах-пил олу. Тахана кIезга нах бу-кх иштта олуш. Цара мультфильмехула уьш доьвзича, иза дуьйцура ду».\nТерекбаев Бислан а, цуьнан накъостий а бу Лунтик мултфилм нохчийн матте йоккхуш\nКино а, мультфильм яккхар санна ала мегар долуш, ондда болх бу, царна аьзнаш далор. Ткъа гочъечу хенахь, васте а хьожуш дан дезаш ду иза. Цу тIехь халонца Iоттабелла оцу проектан декъашхой. Актераш хIинца а хоржуш бу шаьш, элира Терекбаев Беслана.\nТерекбаев: «Актераш тахана а хьоьржуш бу. Кхо бутт бу оха хIара проект йолийна. Оцу хена юкъана тхо дукхачу актерашка хьоьвсина. Эрна доьшуш ца хилла актеран говзалла Iамош 5-6 шарахь. Альтемиров Iальви ву дакъалоцуш, иштта Нурадиловн, Лермонтовн цIарахчу театрашкара актераш а бу».\nЦкъачуьнна Оьрсийчохь кхоьллина мультфильмаш гочйийр ю нохчийн студехь. Барт бан аьтто хилахь, и болх юккъараллехь тIе а оьцуш дIабодахь, дуьненахь гIараевлла йолу Голливудо яьккхина йолу мультфильмаш а гочъан дагахь бу уьш.\nЦкъачуьнна дуьххьара яьрташкахула, берийн тидаме буьллура цара шаьш бина болх.\nНохчийчохь дуьххьара дац, мультфильмаш а, фильмаш а гочъар. ХIинцалца и болх, шайна луучара бора, меттан низамаш а, къоман гIиллакхаш а дохадеш.\nХIинца, гарехь, царна тIехь Iуналла дийр ду, кинематографийн урхалло. Кхини дIа а дуьйцу Терекбаев Беслана.\nТерекбаев: «Тахана дукха проекташ ю вай базаршкахь юхкуш. «Маша и медведь» хуьлийла иза, я кхиерг хуьлийла. Шай цIахь гоч йо цара. Маьттаза мотт а буьйцу. «Газа, схьайола кхуза, я «Хьайн де дакъа текхадойла ахь» олуш хуьлу. Тахана берана мультфильмехула дийца хIуманаш ма дац уьш. Беро схьа ма лоцу иза. ТIаккха ойла а иштта йоьрзу цуьнан. Оха бина барт бу низамхошца, рейдаш а еш, иштта йолу дискаш дIадохур ду оха, и болх бар а доьхкур ду».\nКино а, мультфильмаш а шай матте гоч а еш, уьш юккъараллехь яьржор, муьлххачу пачхьалкхехь хуьлуш хIума ду. Амма Нохчийчохь, ненан маттаца долу гIуллакх, иза бийцарца, тиша долу дела и проект цхьа ша тайпа жамI дахьаш хила мега. Мухха а хилахь, тешам луш ду.\nОьрсийчохь кхоьллина мультфильмаш гочъйийр ю нохчийн студехь


Даржера дIабевлла, юха иза дIалацар Iалашона\nДагестан. Гайтаман сурт\nЗазадоккху-бутт болалуш Дагестанехь цхьаьнаметта шайн даржаш дитира 5-ъа кIоштан куьйгахоша. Амма балхара дIабевлла уьш цхьана ханна. Царах дукхахболчара хIинцале а дIахьедар дина, юха а шайн даржаш дIалаца дагахь ду шаьш аьлла.\nЗазадоккху-беттан 3-чохь а, 4-хь а шаьшшиъ балхара дIаволуш хиларх лаьцна хаам бира Карабудахкентан а, Кайтаган а шина кIоштан куьйгалхоша.\nКхин а 2 де даьлча хаамаш баьржира Чародин а, Унцукулан а, Курахан а кIоштийн куьйгалхоша изза дина хиларх лаьцна.\nХьаькаман гIант дитина цхьа де даьллачул тIаьхьа Карабудахкентан а, Кайтаган а кIоштийн хиллачу куьйгалхоша дIакхайкхийра, шаьшиъ юха а кIоштан куьйгалхочун дарж къовса дагахь хиларх лаьцна.\nИзза дан мегаш ду бисинчу кIоштийн хиллачу куьйгалоша а, аьлла хета Кавказ.Реалиино хаттар деллачу эксперташна.\n"Черновик" газетан материалашкахь цу наха лелочуьнца доьзна хьал уьш "хьерехилар" ду бохуш яздо. КIоштийн куьйгалхоша даржаш дитар доьзна ду и даржаш дита ца лаарца.\nХууш ма хиллара, кIоштийн куьйгалхой а, уьш хоржучу кIоштийн гуламийн депутаташ а юхахоржур болуш бу кху, 2020-чу, шарахь. Нагахь кIоштан куьйгалхо, даржера дIа а ваьлла, хIинца болчу депутаташа юха а оцу дарже харжахь, цуьнан цу балхахь виса бакъо хир ю кхин а цхьана ханна.\nНагахь иза шен хан чекхяьллалц цу даржехь висахь, хууш дац кIоштан гуламе хоржур болу депутаташ муьлш хи бу а, уьш мел лаам болуш хир бу и стаг кIоштан куьйгалхо харжа.\n"Новое дело" газетан коьртачу редакторна Сагитов Хьаьжмурдана хетарехь, шайн лаам чекхбаккха кIоштийн куьйгалхоша а, республикерчу Iедалхоша а "джентельменан" олу барт бина.\n"Дагестанерчу Iедало аьтто бон цера даржашкахь биса, ткъа церан дуй баа дезар ду шаьш Iедалшна тешаме хир ду аьлла а, харжамашка адам далор ду аьлла а", - дуьйцу Сагитовс.\nПолитологна Уразаев Эдуардана хетарехь, массо а тIегIантехь шайн хIинца йолу позицеш йисийта лууш бу хIинца Iедалехь болу нах.\nЦунна а хета республикан тIегIанан Iедалхоша а, кIошташкарчу куьйгалхоша "къайлаха барт" бина аьлла – Iедало бакъо ло кIоштийн куьйгалхошна карарчу хенахь болчу депутаташка шаьш юхаржийта, ткъа цара шайн агIор харжамашка адам а дало а, республикерчу Iедалхошна муьтIахь хила чIагIо а йон.\nШи кIира хьалха Ахтынан кIоштан куьйгалхочун Абдулкеримов Османна дуьхьал долийра бехктакхаман гIуллакх. Зазадоккху-беттан 10-хь лецира иза, даржехь харцонаш лелорна шеко йолуш. Талламан версица, низам а дохош, меттигерчу вахархочун доладаьккхина хилла цо лаьттан дакъа, кIоштана 2 миллион 800 эзар сом барамехь зен а деш.


Окуева Амина: "ТIеман а, коррупцин а хIу ца дайало…"\nШо хьалха йийна Окуева Амина дагалоцуш...\n"Вала а ирс оьшу-кх стагана, ваха а санна" олуш ду. Хьеннан а ца болу кхаж, ткъа Аминин нисделла ша са ма тийссара, яла.\nШо хьалха тIамехь кхелхина иза. Дацара цуьнан ялар биллина боьдучу тIамехь. МостагIчо коьллаш юкъара тешнабехкца, герзаш диттина, йийра иза.\nОкуева Амина – нохчочунна йина Украинан жигархо, лор, тIемало, Киеверчу Евромайданан декъашхо яра. Шен хIусамдеца Осмаев Адамца цхьана Донбассехь лаьтинчу тIемашкахь дакъа а лаьцнера цо, Дудаев ЖовхIаран цIарахчу батальонехь. Киевн герггахь йийра иза стохка ГIадужу-Беттан 30-чохь.\n2016-чу шеран гурахь евзира суна Окуева Амина. Евробертан дозанашкахула дехьабийла гIертачу Нохчийчуьрчу мухIажирех материал кечъеш яра со хIетахь. Вовшашца зIене елира тхойшиъ, Киевн АТР телеканалехь оцу ситуацех лаьцна дийца.\nАэропортехь суна дуьхьал деанера цхьа башхачу колоритехь зудий, майрий: тIехула юхучу кучаца хеча а йоьхна, хьиджаб тиллина Амина а, камуфляжца Адам а.\nОьрсийчоьнан президент Путин Владимир вен кечамаш беш вара аьлла, лаьцна латтийначуьра маьршаваькхкинера иза хIеттахь. Майдано а, къаьсттина Аминин жигаралло а гIо дира иза арахецарехь.\nКиеве тхо дIадоьлхучу юкъанна буьрсачу снайперо айеллачу ойланца дуьйцура Майданех.\n2014-чу шарахь Iай Украинехь революцин хиламаш болчу заманчохь лазийначарна медицинан гIо латточу куьпахь ха деш хиллера шиммо: бусулбачу Аминас а, суьпа иудейс а.\nШий а хиллера Украинан патриоташ. РогIа-рогIана вовший хийцалуш хиллера и шиъ хIора ламазан хенахь.\nХIетахь, Майданехь 20 градус шийла лаьттачу четарахь шелъелла, цомгуш хиллера Амина. Шен ма хуьллу са диттинера цо, герзаш деттачу хенахь охьа ца йожа гIерташ, амма толам баьккхинчул тIаьхьа гIора эшнера цуьнан, пневмони олу лазар кхетарца.\nПутинна кIелойина аьлла, лаьцна латто Адам схьавоьхура Оьрсийчоьно. ТIеман а, медийн а персона ша хиларе терра, Аминас ийза а ца луш емалдора Нохчийчуьра Iедалш, йозуш йоцчу Ичкеригахьа ша хилар дIа а хоуьйтуш.\nОкуева Амина а юьйш, кIело йинчул тIаьхьа\nАдамца даим а цхьана хуьлура и шиъ. Аминас а, Адама а лелочу Джипан терго латтайора даимна а. Толлура машен, цу чу оьккхуьйтург йиллиний хьовсуш.\nКиевн урамашкахь "Оьрсийчоьнан ларца" кест-кеста политикан бух тIехь адамаш дайаро само латто декхаредора и шиъ.\nХIетте а, хIусамден а, хIусамненан а дахар чулацаме дара. Интервьюш лора цушиммо, спортзале оьхура, кафе лелара.\nРесторане хIума кхалла тхо чудирзича, Аминас ша ю хьошалла деш аьлла, дIакхайкхийра. Амма билгалдаьккхира цо, ша къаьркъанах ахча дIалур цахилар. Цо шариIат лардора, маларца уьйр яцара цуьнан.\nБрестехь дехьа ца бовлуьйтуш аьхка дуьйнна латточу мухIажиршна аьлла, йовха бедарш вовшахтуьйхира Аминас. Украинехь дIахIоьттинчу керлачу Iедалша шен махкахошна тховкIело лур ярий-те бохуш, са а гатдора цо.\n"Ахчанаш лур дац кхара, уьш балха хIитто а, церан кхерамзалла Iалашъян а аьтто хир бацара-те", - бохуш, дIасаидира иза.\nАмма ца кхиира и гIуллакх чекхадаккха а.\n2017-чу шарахь Мангал-Беттан 1-чу дийнахь журналист ву ша аьллачу киллеро машенчохь Адамна герз тоьхнера. Дуьхьал тапча тоьхна Аминас чевнаш йинера зуламхочунна.\nЦхьа хан яьллачу хенахь Амина тIекхиа гIертара, и мIаьрго лагIйина йоккхучу кино чохь санна шена дагахь латтарна. Израилерчу цхьана тIеман говзанчаца консультаци а йинера цо оцу хьокъехь.\nКерла Глок олу тапча еллера Аминина. ТIаккха ас лелочу Иерихо тапчаца юьстира оха Глок, герзаш, кхийсарш, журналисташа шаьш муха лардан деза а дийцира оха.\nКIело царна йинчул тIаьхьа уьш ларбан хадархой хIиттийра. ХIетахь яздира Аминас: "ХIинца юха а йоьлур ю-кх хьо. Мила ву хаьий хьуна тхан ха деш? "Беркут" олу тоба. (Майданан хилла дуьхьалончаш). ХIаъ, уьш бу-кх, оха коктейлаш тIелестийнарш. Дагалоьцуш Iийра тхо, мила стенгахь, муьлхачу баррикадехь вара. Цара хоьтту: шуна цкъа а дагадеана хир дацара, оха шаьш лардийр ду аьлла. Ас боху, коьрте а ца деанера".\nЭкстремале хьелашкахь даим а санна забарш йора цо: "Кеста нерваш кхачор ю сан..машен чохь музыка ю хезаш. Шансон! Машен тхан яц, урхаллера ю. Сан маттах хьерча и эшарш, коьртера а ца йовлу. И бен кхи цхьана а кепара бехк бац сан цаьргара баккха. Оха дIаяккха аьлча, цара магнитофон дIайойур яра аьлла, тешна ю со. Амма хьуна девза-кх со а, Адам а. ТIех гIиллакхе ду тхошиъ".\nЮха яздира цо: "Аьхка тIеюхуш лартIехь ши коч бен яц сан. Ишта-м и шиъ тоьаш яра суна. Тхошинна кIело ечу дийнахь суна тIехь хилла коч цIийх юьзна яра. Талламчаша дIаяьхьна и, юха ца елира соьга. ХIинца цхьаъ лелош ю-кх со. Секонхенд чу яхара со шозза а, амма лартIехь хIуммаъ эцар ца хуьлу сан, улло ваьлла хадархо хиларна. Цхьаьнга тегийта еза ас бохуш, ойланаш еш Iа со. Тоьгуш ахча дукха долу, амма хьуна тIехь мегаш хуьлу тегнарг".\nШаьш лардеш нах белахь а, снайперх кхоьрура Амина. Герз чекх ца долу бедар лелайора цо тIехула юхий. Броне-хьиджаб лехча ма дика хир дара олий хетара суна хIетахь. Туьканашкахь эца ца карайора иштаниг. ТIаьхьо Адам а, Амина а ха доцуш дитира.\nАминина лаьара дуьненна го таса, Израиле ян лууш ю ша а олура цо. Амма Адам витина яха ца лаьара, Оьрсийчоьно дуьненаюкъарчу лехамашка веллера иза.\nТIаьххьара Аминица къамел хилира сан иза ен пхи де диссинчу заманчохь. Украинерчу экономикан хьолех дийцира охашиммо. Цо яздира: "Дера хала ма ду... ТIеман а, коррупцин а хIу ца дайало…"\nТекстан автор Михальченко Лидия


Грецехь тховкIело ехна Нохчийчуьра вахархо вайна даймахка цIа кхаьчча\n2017-чу шарахь дуьйна Желтойн-махкахь (Грецехь) тховкIело йоьхуш Iийна Нохчийчуьра 41 шо долу Мусаев ИбрехIим ГIалгIайчоьнан Магасерчу аэропорте кхаьчначул тIаьхьа зIенера вайна. Цуьнан гергарнаш тешна бу, иза полисхоша лаьцна бохучух.\n"Карарчу беттан 25-чохь суьйранна 19 сахьт 40 минот яьлча Магасе а кхаьчна, цигара Серноводске дIавахна ИбрехIим", - аьлла "Кавказский узел" интернет-гIирсе дийцина Мусаевн гергарчу стага цIе ца яккхар а дехна.\nКест-кеста нисло, дуьйцуш бахьана а доцуш, Европерчу пачхьалкхаша шайн махкара арабаьхна нохчий цIахь полисхоша къайлабахар\nЦо бахарехь, хьалхо цуьнан проблема лаьттинчу Серноводскан кIоштарчу чоьхьарчу гIуллакхийн декъан белхахоша лаьцначух тера ду иза. Желтойн-махка иза дIавахале хьалха цхьана шарахь гергга латтийна хилла иза цигахь, стаг верна бехке ву аьлла шеконаш кхоллаелла. Оцу тIехула набахтехь даккха пхи шо хан тоьхнера цуьнан йишина. Ша Мусаев маьршаваькхира, цуьнан бехк хилар тIечIагIдан тоьшаллаш а ца тоьъна.\n"Мемориал" центро хьехна дуьненаюкъара организацеш юкъаозор Нохчийчохь бовш лаьттачу нахана гIо дан\nОцу юкъанна, Серноводскан полицино цуьнан гергарчаьрга кху беттан 26-чохь жоп делла, шайгахь ИбрехIим вац аьлла. Кавказский узел гIирсана а тIечIагIдина полицин белхахочо, лаьцнарш тIеязбинчу тептарехь Мусаев ИбрехIим цахилар.\nКху шеран бIаьстенан муьрехь лаххара а 92 стаг лачкъийна Нохчийчохь, бохуш чIагIдо 1ADAT телеграм-канало.\nКест-кеста нисло, дуьйцуш бахьана а доцуш, Европерчу пачхьалкхаша депорт йина нохчий полисхоша къайлабохуш.\nМасала, хаамашкахь яздора, Зазадокху-баттахь Францино Оьрсийчоьне дIавеллачу Садуев Илесна ницкъбарх.\nГуьмса-кIоштарчу полицин декъехь кIиранах хьевира 44 шо долу Арцуев Лези.\nГерманино депортаци йина Мамуев Нурмохьмад баттахь гергга сецийра Хьалха-Мартанан полисхойн декъехь.\nФранцино схьахьажийначу Гадаев Мохьмадна Мангал-баттахь цхьа шой ах шой хан туьйхира набахтехь даккха.\nБакъоларъяран "Мемориал" центро (Оьрсийчоьнан Iедало арахьарчу агентийн могIара язйина "Мемориал", амма цо тIе ца оьцу шена и статус – редакцин билгалдаккхар) хьехна дуьненаюкъара организацеш юкъаозор Нохчийчохь бовш лаьттачу нахана гIо дан. Бахьана хIоьттира, 2017-чу шарахь махкахь кхел йоцуш нах байъина аьлла, дийца даьккхича.


Нохчочунна цхьанхьа а дац лела маьрша - Chechenews\nГлавная » Все Новости » События » Нохчочунна цхьанхьа а дац лела маьрша\nОьрсийчохь Ιедалша а, политикаша а кхоьллина нохчочун васт хΙинца а ду, тΙемаш боьлхуш хиллачул тоьлла доцуш, ирча. Интернетехь, газеташкахь, телевизионашкахь а цхьа наггахь а ца долу цара нохчийн къомана тΙе и сийсазде хΙума ца кхуллуш. Оцунах-м боьлла шаьш нохчий. Ткъа тамаше ду Кремло кхоьллина и хьал вайнахана Европехь а дуьхьалдетталуш хилар. Деношкахь ши нохчо лаьцна Испанехь полицино, уьш террорхой хиларан шеко йолуш.\nЕвропано набахтешца хьошалла динарш\nДахарера масалш ду хΙорш.\nКарарчу хенахь Испанехь, цигарчу Ιедалша бинчу хаамца, оцу пачхьалкхана зе дан ваххарх, пΙераскандийнахь лаьцна, левеш ву нохчо ву аьлла кхайкхийна ши стаг – Магомедов Эльдар а, Адамов Мохьмад а (шолгIачун цIе шениг йоцчух тера ду).\nУкраинехь кху Ιай лаццарх, бехк теллина а баьккхина, кестта кхеле кхачор волуш кхобу оьрсийн президент Путин Владимир вен араваьлла лору шелахо Осмаев Адам.\nЧехехь ши шо хьалха меттигерчу низамхоша гΙо а деш оьрсийн къайлахчу ницкъаша нохчийн мафешна юкъахь зΙе лелош ву, аьлла, лаццарха, хΙинца а шех хиндерг къастонза Прагехь набахтехь кхобу Ацаев Ιела.\n2005-чу шарахь Европе тховкΙело лоьхуш веъна Катар-Юьртара Ибрагимов Ιелий, Чентиев Анзоррий ву кху маситта шарахь Словакино шен набахтехь латтош. Бахьана деккъа цхьаъ ду – уьш Оьрсийчоьно шен карабалар дехна хилар. Словаки шина цΙара юкъа нисъелла. ШолгΙа цΙе – Европан адамийн бакъонашкахула йолу кхел ю, цо дихкина и шиъ чалтачийн каравала. Ткъа Кремлах ца хΙутту Братислава царна тховкΙело нисъян.\nИштта стохка а, лурчаха а Бельгехь, Голландехь, Чехехь, Германехь лецира маситта нохчо. Царна, гΙарабаьккхина хьахош цхьа а бух а боцуш, бехке дора уьш Кавказан Имарат чΙагΙъеш бу, Европехь цунна герз а, бΙаьхой а вовшахтухуш лелла, аьлла. Амма цхьанхьа а ца баьккхина церан бехк цхьалха.\nБехке а ца карийна дΙахецнарг Ιедалийн цхьанхьа а дац, шаьш и лоцуш санна, шуьйра хаам а баржош, тΙедожийначу ΙиндагΙах нохчий дΙацΙанбеш.\nОьрсийн дуккхаъчу куьйгалхоша, политикаша, юкъархоша, Ιедалан ницкъаша муьлххачу а нохчочух шайн хьажаршкахь, яржочу пропагандехь «экстремист», «террорхо» веш хилар муха даьржа Европехь гойтуш ду хΙара хΙинцца Испанехь нохчех ву бохуш вуьйцу ши стаг лацар а.\nХIун ду хIинца Испанехь нохчаша динарг?\nХилларг довза Маршо Радиона аьтто бира Испанехь дуккха а шерашкахь вехачу Маршо Радион корреспондента Черецкий Виктора. Хилларг хΙун ду, цунах лаьцна хΙун дуьйцу Мадридерчу Ιедалша, хаьттира оха цуьнга.\nЧерецкий Виктор, Маршо Радион Испанера корреспондент Черецкий: «Уьш пΙераскан дийнахь лецна, талламчо ле а бина уьш. Царех шиъ нохчо ву аьлла а ма дуй. Юха а боху ас, ву, аьлла. Талламчина ца карийна уьш леца а, чубохка а бух. Цундела магийна полицина кхин а 48 сохьтехь уьш низамца доцург деш бара бохург къасто. Цхьа герз, оьккхург цаьрца хилла хилар билгалдаккха. Я цхьа йозанаш цаьрца хилар – хΙунда аьлча, цаьргара, бахарехь, карахь лелаен компьютер а, телефон а яьккхина. Аьлча, муьлхха а цхьа компромат каро гΙерта царна дуьхьал. Амма цкъачунна, кΙиранде тΙекхаччалц, уьш лецна латтор бу, ткъа кΙирандийнахь къастор ду талламчо, цаьрца хΙун дан догΙу».\nИспанин полицино мел кхаба таро ю лецнарш шен карахь, хаьттира оха Черецкий Викторе. Цо йовзуьйту цигарчу низамийн амал.\nЧерецкий: «Нагахь санна цуьнан цара низам талхорца доьзна тоьшаллаш хилахь, уьш арестехь хир бу, ткъа кхана и тоьшаллаш ца хилахь, уьш дуьненан еа маьΙΙе баха марша бохур бу».\nТкъа хΙун ду, боху, лецначаьргара даьлларг? Цунах лаьцна хууш дерг хΙара бен а дац.\nЧерецкий: «Цара шаьш Испане шайн доттагΙ турко волчу даьхкина, аьлла – шина баттахь сов Ιийна уьш кхузахь. ДоттагΙ Испанин къилбехьарчу маьΙΙехь, Ла-Линеа де ла Консепсьон-гIалахь Ιаш ву шен зудчуьнца, иза Мароккора ю. Иза цара шайн Туркойчохь дуьйна вевзаш волу доттагΙ ву, боху. Иштта, шайн Испанига политикан тховкΙело еха Ιалашо ю а, боху. Оцу доттагΙчун кхузахь шен адвокат ву. И адвокат лерина вара, боху, кехаташ талла а теллина, царна низамехь хила ма доггΙу уьш политикан тховкΙело еха кечдан.\nДоцца аьлча, лаьцначу шиммо бахарехь, церан цкъачунна шайн Ιалашо кхочушйойла ца хилла. ХΙунда аьлча, Испанино хΙинца политикан тховкΙело цхьа наггахь бен луш яц. Къаьсттина йоьхначу Советан пачхьалкхара схьабевллачарна. Цундела кхана сарралц сатоха деза, тΙаккха хуур ду-кх вайна уьш зуламхой бу я Испанин низамхой кара ларамза кхаьчна нах бу».\nТеррорхой бу лецнарш, аьлла, даржийна испанхоша, иза вуно доккха таΙзар ден зулам ма дуй. Муха ду ден тоьшаллаш, хΙун яьккхина цаьргара полицино, аьлла хаьттича, Маршо Радион Испанерчу журналиста дийцира шена хуург.\nЧерецкий: «Цхьа молха-коьчал карийна, боху, хΙинца полици къасто гΙерта и хΙун коьчал ю. Иза цхьа аьхьна хΙума ю, 100 грамм. Иза туркочуьнгахь карийна. Мохьмадехь, Эльдарехь ца карийна. Ткъа туркочо иза юучух туху хьожайогΙу буц ю, боху. Испанхошна иза оьккху молха ду аьлла хета. Цу тΙе кхеташ дац, ахь хΙун дийр ду 100 грамм тоьпан молханца, ахь хΙумма а ма оьккхуьйтур яц. Цу тΙе, Испанехь тоьпан молха парггΙат духкуш а ду таллархойн туьканашкахь».\nТкъа и бен карийнарг а ца хилча, Испанин полицино стенна латтабо кегий нах лецна бохучунна иштта жоп карадо Черецкий Викторна.\nЧерецкий: «Дерриг а дуьненна а даржийна, къиза-цΙармата террорхой лецна, уьш ерриг а Испани, цуьнца цхьаьна Франци а тΙехь эккхийта бохкура, аьлла. Цундела, бух белахь а бацахь, уьш кхузахь, Испанехь, мелла а кхаба безар ма буй лецна».\n«Ма дукха даьржина а хилла-кха вай!»\nДуьнентΙехь тΙемаш лелачу массо а меттигашкахь нисбелла, жигара хьийзина, хΙинца а хьийза нохчий, хаамийн гΙирсаша, уггаре хьалха Москохарчу телевизионаша а, газеташа а бохучунах тешча.\nΙаьрба мехкашкахь а, Европехь а гоьяьлла евза маьрша телевизион Ал-Джазира, 2003-гΙа шеран гуьйре. «Пакистанан Ιедалша ОвхΙанхойн дозанехь лаьцначу 18 ал-кхайдахошлахь ву маситта нохчо».\nОьрсийн хаамийн агенталла РИА-новости: «Пакистанан эскарша тΙеман операци дΙахьош, ОвхΙанистанна гена йоцчу Саигди-гΙалахь вийна лаххара а 35 тΙемало. Хьостанаша бахарехь, церан амир ал-кхайдахо нохчо хилла».\nБилгалдоккхур вай «хьостанаша бахарехь». Уьш хΙун хьостанаш ю билгал ца даккхар журналистикехь эхье лоруш делахь а, РИА-новости оцунна яц саготта. Нохчо-баьчча машен чохь а Ιаш вийна беракеман ракетано, чΙагΙдора хΙетахь агенталло, 2006-чу шеран бΙаьста.\nЦул тΙаьхьа шо даьлча Канадерчу The National Post газето хаам бира шайн ОвхΙанистанехь тΙемаш бечу дакъошна дуьхьал нохчийн муджахΙидаш бу леташ, уьш уггаре а майра тΙемалой а бу тΙалибийн могΙаршкахь, аьлла. И дийцинарг къайлахьош, «Пит» аьлла вовзийтира газето. Ткъа хьуна хьайна гиний уьш, цаьрца къамел дойла нисделлий хьан корреспондента хаьттича, доцца, шена хаьа, жоп деллера гΙаш-салтийчо «Пита».\n2010-чу шеран бΙаьсте, юха а РИА-Новости, корреспондент Пахомов Евгений. «Пакистанан эскарийн караяхна Баджаур-кΙоштахь тΙалибин куп. Вийна 75 тΙемало, шайлахь нохчий а болуш, хаам бина инарлас Хан Тарика».\nСтохкалера бΙаьсте. Рейтерс-агенталла. «Ал-кхайдахо хила тарло пхи нохчо, кхо зуда а, ши борша стаг а, кхерамзаллин декъо вер толлуш ду Пакистанера Ιедал. Гучудаьлла, оцу нехан карахь герз ца хиллийла а, уьш эскархойн карабаха гΙерташ хиллийла а».\nБакъду, и хаам баьржина ши-кхо де даьлча, билгалделира, бохучу меттехь тΙебаьхкина маьрша нах байъинийла, амма вацара царалахь цхьа а нохчо. Ткъа Рейтерсна-м дицделира ша нохчийн къомана тΙедожийна ΙиндагΙ, кхечу агенталлашна а дицлуш ма-хиллара, рогΙерчу хаамца тΙерадаккха.\nДеношкахь иштта даржийна оьрсийн хаамийн гΙирсаша, цΙе йоцчу СаΙуда Ιаьрбийчоьнан иччархошна тΙе а тевжаш, Шемахь Асад Башарна дуьхьаллаьттачу гΙаттамхошца тΙемаш беш нохчий а бу, аьлла. Муьлш бу и хоуьйтуш болу иччархой, стенна тΙетевжина боху цара иза, талла хьашт долчух а ца лору оьрсийн журналисташа.\nХууш ду, бΙе шо а сов хьалха махкахбаьхна нохчий Шемахь бехийла а, уьш Ιедална резабоцчийн могΙаршка хΙитта маьрша буйла а. Амма оьрсийн хьостанаша буьйцурш бу, цΙахь тΙом бан меттиг йоцуш санна, Нохчийчуьра арабевлла бахана нах. Иза дацаре дина Нохчийн махкахь, изза боху кху деношкахь Кадыров Рамзана а.\nДашо-дети а бац нохчий\nХарцо хир ю, нохчий масмаликаш а ду, цаьргара цкъа а вониг долуш а ца нисло, баьхча. Волу нохчашлахь хийла харц-кхетамо хье дΙабаьхьинарг а.\n2010-чу шеран гурахь Данерчу Юргенсен отелан хьоштагΙнахь, ша-шен аьрташ лаззол бен ца хиллехь а, эккхийтар ала догΙуш зулам дира Австрера Копенгагене кхаьчначу цхьана ког боцчу нохчочо. Иза Данерчу кхечу гΙала, Орхусе а кхаьчна, цигахь Пайхамарна карикатураш арахецначу Йилландс-Постен газетан редакци эккхийта кечлуш хилла. Ткъа бомба хеназа юлавоьллачохь иккхина, билгалдаьккхира Данерчу кхело.\n12 шо хан а туьйхира цунна. Иза вара шен 12 шо долуш Нохчийчохь мини тΙехь иккхича ког баьккхина волу, хΙинца 24 шо кхаьчна Дукаев Лорс.\nЦо динчун хьокъехь Европехь и бакъвеш нохчех стагга а ца велира. ЮьхьΙаьржо хьаьнггара яьлча а ю цуьнан цΙийх долу адам сийсазден зулам. ХΙетахь, цунна хан тухуш, Маршо Радионехула къамел динчу Европерчу нохчех даима а санна жоп луш волчу Ичкерин Ιедалан дас Закаев Ахьмада иштта довзийтира шена хетарг.\nЗакаев: » Оха дерриг а теллина тхешан ницкъашца. И стаг, Копенгагенехь хила езаш нохчийн къоман конференци а йолуш, хьажийна ву Дане зулам дан. Гой шуна, хIун нах бу аш шайн пачхьалкхехь гулбала магийнарш, алархьама. Нохчийн къомана зе дан ца веъна иза, веъна кху пачхьалкхана вониг а дина, къам цуьнгахула сийсаздайта а, конференцина новкъарло ян а. Иза кхело толлур а ду, доггIург зуламхочунна цо дIакхчор а ду».\nЛан хала ду бакъдоцург\nБух а болуш дуьцург хала а дац хир ду лан, иза дерриг а къомана олуш делахь а. Нохчий боьлла Оьрсийчохь Ιедалан а, политикийн а гΙоьнца шайна кеп-кепара маьттаза цΙерш тохкуш хиларх. Уьш кхета цунна бухахь цкъа а сецна а, я соцур бу ала а доцу къовсам буйла – къоман паггΙат даха а, диса а болу лаам.\nТкъа ца кхета нохчий, маршонан гΙортор а хилла бехачу Европан мехкаша стенна юьхьарлоьцу Москохарчу Ιедало лелаен харцо, стенна сихло цхьана шеконца сацийна нохчо «террорхо» ву, олий, тахана Испанехь санна, бехкала вожон.\nДелахь а, уггаре хьалха бехкениг, нохчо шен чохь а, арахь а пайдабоцчу ваьккхинарг Оьрсийчоь ю, аьлла, хеташ бу дукхахболу нохчий. Царех ву, масала, Путинна гергахь адамийн бакъонаш ларъян декхаре а волуш, цо оцу балханна Нохчийчохь векал вина волу омбудсмен Нухажиев Нурди. Иштта го цунна ша пачхьакхо нах боькъуш хилар а, и сакхт дΙадоккху некъаш а.\nНухажиев: «Пачхьалкхан коьртерчара баржабо и цабезамаш, генайоккху халкъаний, хьаькамашний юкъара башхалла. Иштта ю шен пачхьалкхан амал. Цхьаъ даьллехь, я нохчо ву а, я оьрсий ву а ца бохуш, Оьрсийчоьнан вахархо ву баха дезара. Цхьана пачхьалкхахь дехаш, цхьа бакъонаш йолу дахархой вай делахь. И сакхташ дIадаххалц хир бац кхузахь я барт а, я машар а».\nМадридо лаьцначу шиннах Магомедов Эльдар а, Адамов Мохьмад а алар бен, кхин вовзийтина а воцу ши нохчо тарло дΙахеца, бехкбацарна, я цаьргара даьлларг довзийта деза цигарчу полицино, нагахь, уьш баккъала а цхьана хΙуманна бехке белахь. Иза тидамехь латтор ду Маршо Радионо.\nАмма Испанера хилам бирзича а, кхачор боцчух тера ду шерачу меттехь нохчашна дуьхьалхΙуьтту цатешамаш. Гарехь, тΙемаш берзарх йоьрзуш яц цара гΙиттае шеконаш.\nТIаьххьара хаам. Испанин прокуратуро Ал-Кхайданца зIенехь а хилла, ткъа цIийнах хьовсуш церна доттагIчуьнгара-туркочуьнгара даьккхинарг тоьпан молха а ду, аьлла, кхидIа талламаш беш, нохчо ву боху ши стаг набахтехь Iайта сацам бина.


354 450 йаззам\n48 жигара декъашхой\nТӀаьххьара хаьржина могӀам: Пачхьалкхийн могӀам.\nТӀаьххьара хаьржина ков: Нохчийчоь\nДийнахь хилларг — 27 май\n1606 — Харц Дмитрийн а, Мнишек Маринийн а дуьхьала москохахойн гӀаттам.\n1703 — йоьгӀна Петропавловскан гӀап, Петарбухан хьалхара гӀишло.\n1855 — Аьхкенан бешахь дӀабиллина И. А. Крыловн хӀоллам (сурт тӀехь).\n1923 — Лагаш Андрес а, Леонар Ренес а толам баьккхина дуьххьарчу «Ле-Манан 24 сахьт» машенах хахкарехь.\n1937 — Сан-Францискохь дина даьлла Дешийн ТӀай.\n1941 — немцойн асанан кема «Бисмарк» хӀаллакдаро сацийна хин тӀехулара флотан тӀелатаран жигаралла.\n1949 — Москохахь дӀакъевлина режиссёран Таиров Александран Камеран театр.\n1953 — Кемеровн стиглахь шиъ кема тӀеттӀакхетар.


Европан адамийн бакъонашкахула йолчу кхело сацам тIеэцна Нохчийчуьрчу Тапаева Луизин девнан хьокъехь. Майра веллачул тIаьхьа цуьнан гергарчаьргахь йисина шен йиъ йоI дIайоьху цо. Зуда дуккхаза а йийлина кхеле, амма Нохчийчохь Iедал я берийн дедегахьа долу, я пурстоьпаша кхочуш ца бо кхелаша цуьнгахьа бен сацамаш.\nЕвропан адамийн бакъонашкахула йолчу кхело бигалдаьккхина пачхьалкхо Европан адамийн бакъонийн конвенцин ши артикл йохийна хилар: №14 "Дискриминаци йихкина хилар" а, №8 "Доьзалехь ваха йолу бакъо" а. Кхело Оьрийчоь декхарейина Тапаевана 16 250 евро компенсаци дала а, кхел еш исс эзар еврона йина харж меттахIотто а.\nКъилбаседа Кавказехь берийн ненан бакъонаш йиллина хьоьшуш хилар го Страсбургна. Оцу сацаме кхел яло дукха хенахь дуьйна гIиртина "Бакъонийн инициатива" проектан адвокаташ (Оьсийчоьнан Iедало"арахьарчу агентийн" могIара язйина "Бакъонийн инициатива". – Ред.), шаьш Тапаева Луизинчух тера долу девнаш лелочу юкъанна. Церан гIоьнца Европан адамийн бакъонашкахула йолчу кхелехь тоьлла, масала, Муружева Лайлаъ, Магомадова Элита, Ася Губашева Ася, Магомадова Зелиха. Амма дукхазза а нисделла кхело цаьргахьа сацам беш, ткъа бераш цаьрга дIа ца луш. Дукха ду наношна бераш ган шерашкахь аьтто луш цахилар гойту тоьшаллаш.\nЕвропан адамийн бакъонашкахула йолчу кхело шен сацамца Къилбаседа Кавказехь нанойн бакъонаш талхор системе дирзина аьлла билгалдаккхаро хIун пайда бохьу берех баьхначу наношна? Оцу хьокъехь Кавказ.Реалиина ша еллачу интевьюхь дуьйцу "Бакъонийн инициатива" проектан адвоката Гнездилова Ольгас.\n– Къилбаседа Кавказехь нанойн бакъонаш хьешар муьлхачу барамехь, хьесапашкахь ду?\n– Нанойн бакъонаш регионехь хьешар – иза дукха заманара схьайогIу проблема ю. Телхина хьал Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадров Рамзана, бераш деца хила деза, аьлла, позици лаьцначул тIаьхьа. Цо наханна хьалха до оцу хьокъехь къамелаш, меттигера Iедалш дайшкахьа довлу, наношкахьа ца хуьлу.\nБитинчу зударийн ур-аталла шайн бераш ган а аьтто ца болу. Яьржина проблема ю иза, дукха бу оцу хьокъехь тхоьга гIодоьху зударий Нохчийчохь а, гонахарчу республикашкахь а. Европан адамийн бакъонашкахула йолу кхело шайгахьа сацам бича, и сацам дIакхочу нене, амма дукха хьолехь кхочуш ца бо иза.\nНаношкара дIадаьхна бераш вуно дукха ду Нохчийчохь, ГIалгIайчохь, Дагестанехь. Оцу хьоло тIеIаткъам бо хинйолчу тIаьхьенашна. Уьш куьуш ду эшамехь, мера-наношца я гергарчаьрца кхуьу, ненан йовхо ца тоьу царна. Беранна дас ца до хударш, цо ца кечдо бр школе даха, цо ца хьажадо иза цига дIа. Дукха нисло, да кхечу махкахь ву вехаш, болх беш, бераш цуьнан ненаца, йишица, несаршца дуьсу.\nХIинца хьал дискриминацехь ду аларо Оьрсийчоь декхарейо ерриг а пачхьалкхехь хийцамаш бан\nОцу хьоло лар юьту берийн амалшца уьш баккхий хилча а, уьш шаьш-шайна бехаш, хьулбелла хуьлу. Наной дийна боллушехь, бобераш хуьлий кхуьу дийнна тIаьхьенаш, дуьйцу тхоьга меттигерчу бахархоша. Кхетам лачбоккхий хуьлу иштачийн. Тапаеван гIуллакхехь билгалдаьлла, масала, цуьнан зудабераш психикан цамгарш йолуш хилар.\n– Къилбаседа Кавкзехь зударшкара бераш дIадахар система ю аьлла Европан адамийн бакъонашкахуьла йолчу кхело, оцу хIун атто йохьур ю регионна?\n– Хьалха тхоьга хIора ша-ша йолчу ситуацех лоций, доьзалера бакъо талхийна, олий, сацам схьалора. Кхело яздора, хIун дан оьшу хIора гIуллакхца, ненаца, цуьнан бераца доьзна. ХIинца хьал дискриминацехь ду аларо Оьрсийчоь декхарейо ерриг а пачхьалкхехь хийцамаш бан. Европан Кхеташонан министрийн кабинето хьаькамашна хьалха жоьпалла хIоттор ду, кест-кеста толлур ду нанойн бакъонашца дерг.\nОьрсийчоьнан Iедал декхаре хир ду хIинцачул тIаьхьа пачхьалкхехь зударийн бакъонашца лаьтта хьал зен а, нисдан а, Европан Кхеташонна беш лаьтта болх дIагайта а. Цхьа тапаевах лаьцна лур дац жоп, зударийн дискриминацин моиниторинг йовзуьйту ю юкъ-кара. Министрийн кабинето ша а толлур ду бакъонашца дерг, Оьрсийчуьрчу пурстоьпаша кхелаша тIеэцна сацамаш кхочуш стенна цо а бо хоттур ду, зуьйр ду дерриг а. Европан адамийн бакъонашкахула йолчу кхело шен тIаьххьарчу сацамехь хьехадо Магомадова Элитин, Магомадова Зелихин, Губашева Асин гIуллакхаш.\nЗудрийн дискриминаци оха хьалха а ялхайора. Оха даима а олура проблема хедаш йоцчех ю, хIинца кхел кхетта цунах, цунна хаьа аьрзнаш цахеддаш шега хьийсор дуйла. Сурт дерриг а дIагина кхелахошна. Гина Нохчийчохь, ГIалгIайчохь, Дагестанехь проблема латториг Iедал хилар. Цигарчу куьйгалхойн риторика ю кхелашна, пурстоьпашна тIеIаткъамбеш. Кхел кхетта иза баккъл а дискриминаци юйла.\nХьалха иза эрна ловш болу къинхьегам бара: хIора зуда ша-ша йийла езара аьрзнашка. Ткъа керлачу сацамо и хьал хийца декхаредо Iедал. Дикриминаци бохург – иза бегаш бац. Оцу сацаме Оьрсийчуьрчу муьлххачу а кхелан хила беза бу ларам, кIошташкарчийн дуьйна дIа.\nВайн Европан конвенцехь хиларе терра, Европан адамийн бакъонашкахула йолчу кхело бина сацам бу иштта. Комментареш хеза, Оьрсийчоьнна тIехь дац Европан оцу кхело бина сацам кхочушбар, олий. Иза бакъ дац, нийса а дац. Европан адамийн бакъонашкахула йолчу кхело тIеэцна цхьа сацам товш бацахь, Конституцин кхел гулъяла еза, ала деза хIара я важа сацам оха кхоушбийр бац. Амма Оьрсийчоь юха ца яьлл шена тIехь долчу дуьненаюкъарчу декхарех. Я Конституцин кхел оцу хьокъехь гуллур ю аьлла а ца хета суна.\nОха Страсбурган сацам дуьхьалбеттар бу Къилбаседа Кавказехь зударийн бакъонийн хьокъехь дIахьош йолчу кхелашна, тхоьгахь дукха ду и тайпа гIуллакхаш.\n– Муьлхачу бахьанашца бераш дайшца дуьту? "Дайшкара схьадогIу гIиллакхаш" дуй оцу декъахь?\n– Ахчанца, таронашца дерг хьалхадолу. Масала, дагалаца мегар ду ялх беран ненан Магомадова Залихин дов. Берийн да велла белхан декхарш кхочушдеш, буонашна компенсаци елла Iедало, пенси а делла да вацарна. Бераш дуккха а хиларе терра, иза доккха ахча ду церан ден гергарчарна. Ненера кехат даьккхина цара и ахча шаьш схьаоьцур долуш, тIаккха бераш дIадаьхна, пенси дерриг а шайн карахь хилийтархьама.\nЗуда а, майра а дIасакъаьстича, бераш ден доьзалехь диса деза, зударий Iедале ахча деха лелаш хилрна, аьлла,къамел дира Кадыров Рамзан. Аьлча а, зударий пачхьалкхо луш долу пенси деха а бакъо йоцуш нисло.\nАлименташа а бо шайн Iаткъам, бераш хьанца дуьсу бохучу хаттарна. Алименташна кехаташ кхеле чудаларна берех яьккхина нана а ю тхоьга аьрзнаш деш кху муьрехь. Иза кхеле яьлча, оьгIазвахна берийн да, аьлла цуьнан вешига: "Шуна соьгара ахча дезаделла, схьада соьга бераш!".\nГIиллакхех дерг аьлча, иза сов дестийна къамел ду. Олу, массо а заманашкахь иштта лаьттина, иза бакъ дац. Iедалхоша а къададо, бераш шега дIаэцначу зудчунна гIодан ца догIу, олий.\nШайгахь марехь хиллачу зударшца хьагI латтор а ду даьржина.\n– Къилбаседа Кавказехь наной шайн берех дIатоха кхин хIун дан деза аьлла хета хьуна?\n– Тхан рогIера Iалашо ю, оха цунна тIе гIулчаш а йоху, бераш наношкара дIадахар доьзалан бакъо талхорал совнах, иза ненанца, бераца къизалла латтор а дуйла дIахаийта, низамца тIечIагIдан гIерта тхо. Нана шех цхьаьнакхеттачу цхьана бераца къамел хилла тхн дукха хан йоццуш. Цо дуьйцу шена мел хала дарашарахь ненах къаьстина ваха, ша хIун лайра, муьлха Iаткъамаш бехара шеца.\nПсихологин экспертизаш яр оьшу. Лелларг къизалла яра а аьлла кастаделча, Европерчу кхелан а, министрийн кабинетам а тергам алсамбер бу. Масала, жигарйохур ю оцу хьокхехь хIиттаен кхеташонаш. Бехкечарна алссам жоьпалла тIедужур ду.\n– Европан кхело бераш наношка дIадалийта бина сацамаш даима а бой кхочуш?\n– Муружева Лайлаэ дIаяккха елла шен йоI. Дукха дац и тайпа масалш. ХIетахь ондда къахьийгира Москварчу пурстоьпаша. Ши бер ду цуьнан, кIант ву дуьххьарниг. Цуьнца къамел дира психолога. КIант маьхьарца вара, сеца а ца лора, лоьро цуьнан "дагалецамаш хийцина", элира. … Воккха, веза, карахь а ца сецалуш вара кIант. Нана, Лайлаъ, иза мара а воьллина, едира. Нана-йоккха дтектив яра лелларг, Москварчу пурстоьпаша деца къамелаш дира, бераш шайн трритори тIе дIакхайкхира.\nХала процесс ю кхелан сацам кхочушбайтар. Ден агIоно ненаца эгIийначу берашца юкъаметтигаш вуно хала ду меттахIитто.\nТкъа пурстоьпо шен кехаташ тIехь яздо, оха хаьттира бере, цо шена деца даха лаьа элира\n"Ханамирова Оьрсийчоьнна" дуьхьал аьлла кхин цхьа дов ду. Дагестанера ю и зуда. Кхелан сацамца, психологаша бехха болх бан беза цуьнан бераца - дехоша шерашкахь нанна дуьхьалдаьккхина кхаьбна иза. Нанна юкъа-кара бер гайта къастийна дехошна юьстахара меттиг. Хала ду берехь шен деца я ненаца лелла мерза юкъаметтиг денъян.\n– Европан адамийн бакъонашкахула йолчу кхелан сацамца лараме муха хилийталур бара берийн дай, хьуна хетарехь?\n– Низамаш хийца деза. Юстицин министро низаман проект чуелла Муружеван гIуллакх дирзича, цуьнан кейс а хьахош. Проекто бехктакхаме озаво бераш нане дIадаларх кхело бина сацам кхочушбеш воцу да. Цкъачунна оцу бехканна гIуда бен дац тухуш. Кхелан сацам кочуш цабарна ша Муружевс луш дерг дацара цхьа эзар сом бен. Ша олура цо: "Суна бен-башха а дац, баттахь эзар сом дIаделчхьана волу со". Ткъа бехктакхаме гIуллакх даьлча, кхетамчу ван а тарло и санна да.\nОьрсийчохь пурстоьпаша олу, шайга дIа ца кхачадало бераш дегара нене. Низам дацарна ду иза иштта. Церан карахь кхелан сацам хуьлу, бер юхадерзаде, олий. Иза куьйгашца, маттаца, девнаца бан безаш болх бу церан. Бере хотту, хьанца лаьа цунна даха, ненаца я деца. Бер дала жоп доцуш хьаьвза, нагахь санна дех-ненах цхьаъ цунна баккхийчара къахьдина дацахь. Ткъа бер – иза кхелахо ма вац. Цуьнгара хуьлуш ма бац сацам я сацаман хийцам.\nБакхийчу пурстоьпаша 7 шо долчу беранна тIедуьллуш нисло шайн жоьпалла. Кхело шарахь луьсту дов, ткъа пурстоьпо шен кехаташ тIехь яздо, оха хаьттира бере, цо шена деца даха лаьа элира! Иштта хуьлийла ма дац, иза нийса ма дац.\nКавказ.Реалиин корреспонденто дехар хьажийра Федералан пурстоьпийн урхалле комментари йоьхуш, хаьттинера Нохчийчуьрчу хьолах лаьцна а. Ца деара жоп. Оха кехаташ яздира Нохчийчуьрчу, ГIалгIайчуьрчу, Дагестанерчу берийн бакъонашна тIехьожучу хьукматийн векалшка. Соьлжа-ГIаларчу хьакамаша бен ца делира жоп: цара хаийтира тхуна, тхан хаттар шайга дIакхаьчнийла, амма ца дийцира, Европан адамийн бакъонашкахула йолчу кхело бина сацам шаьш муха тIеоьцу, муьлхачу хьолехь ду ненан бакъонаш республикехь ларъяр.\nЕвропан адамийн бакъонийн кхелехь Тапаева тоьлча, Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думин дозалийн, зударийн, берийн гIуллакхашкахула йолчу комитетан куьйгалхочо Останина Нинас аьлла, шайн комитете оцу хьокъахь арз кхаьчна а дац. ХIинца ша и проблемаш толлур ю, кхелан сацамийн статистика хьалаойъуьйтур, Къилбаседа Кавказехь дерг а зуьйр ду.


Украинин президентана Зеленский Владимирна хетарехь, Оьрсийчоьно дIалаьцна ГIирма а, Донецкан а, Луганскан а кIоштийн территореш а Украино доладан юхаерзор – "хенаца доьзна хаттар" ду, хаам бо Свобода Радионо. Оьрсийн маттахь йолчу "Дом" телеканалана интервью луш Зеленскийс билгалдаьккхина, ГIирма "цкъа а хир яц оьрсийн территори" аьлла.\nГIирмах лаьцна дуьйцуш йолу видео зорбане яьккхина Зеленскийн телеграм-каналехь. "Оккупаци йинчу нахана цкъа а езар яц ГIирма, тхуна иза ма еззара", аьлла Украинин президента. Цо юха а билгалдабккхина ГIирма шайн латта хилар, ша жима волуш цига эхар дага а доуьйтуш.\n"Иза церан латта дац, церан тIаьхьенаш кхуьур яц кхузахь. Церан бераш кхузахь дац. Уьш лийр а бац тхан латта бахьана долуш. Иза цкъа а хир яц оьрсийн территори. Хир яц-кх иза цкъа а", - дIахьедина Зеленскийс.\nЦо дийцарехь, Оьрсийчоьнан Iедалийн аьтто хир бац истори юхаязъян. Масала, ГIирмера гIезалой цкъа а реза хир бац анекси ярна. Украинин президентана хетарехь, ГIирмин бахархой мацца бирзина а "шайн цIа боьрзур бу".\nГIирмина аннекси йира Оьрсийчоьно 20I4-чу шарахь Зазадоккху-баттахь. Украинехь президентан Янукович Викторан Iедал дохийначул тIаьхьа Оьрсийчоьно эшен эскарш хьажийра цига. ТIеман ницкъаша урхалла а деш, шех дIатохарх лаьцна референдум йира ГIирмехь Оьрсийчоьно.\nЗеленский Владимира дуккхазза а дийцина ГIирмах лаьцна хаттар дIадирзина ца хиларх лаьцна. Оьрсийчоьнан Iедалша дIахьедарш до ГIирма хьена ю боху хаттар дийцаре дийр доцуш дIадерзийна хиларх лаьцна. Иза шегара дIайоккхур йоцу территори хета Оьрсийчоьнна.


Мичахь бу аланийн орамаш?\nМангал-бутт 27, 2015\nМуьлха къам ду аланашкара шайн орам болуш боху хаттар тIаьххьарчу шерашкахь дистина лела Кавказехь. ХIирийн историкаша и цIе массарелла хьалха уьйзира шайна тIе, шайн махках Алания а олуш. Амма иза бакъдац, аланаш шаьш-шаьш ду боху кхечу цхьацца къаьмнийн векалша.\nИттанаш шераш хьалха хIирийша шайна тIеоьзна латтош ю аланийн тIаьхьенах долу къам ду шаьш боху цIе. Шайн республикана цIе а тиллина Алани аьлла чакхенехь а долуш. Оцу хIумано шеко кхуллура яц, шаьш муьлш ду аьлла бохург санна сурт хIутту.\nЦаьрца и цIе къуьйсуш лулара къаьмнаш а ду. Амма, хьалхе гIант дIалаьцначун и охьахоийла ю бохург, тIе ца дуьту историн Iилмано.\nКхечу къаьмнаша шайн историн харц-бакъ а талламаш а беш, дерг а доцург а шайна тIеяздечу хенахь, нохчийн кху тIаьххьарчу 20 шарахь аьтто бацара, и болх бан. Коьрте даьккхинарг, дийна дисар дара.\nАмма тахана, и дайна шераш меттахIотто гIерташ, и хаамийн хьогалла дIаяьккха гIерта меттигера къона а, къена а историкаш а, кхиболу Iилманчаша а. Ибрагимов Ризван, махкахь а, дозаналла арахь а вевзаш историн талламча ву. Цуьнан куьйга кIелара даьлла жайнеш, дукха сиха дIасадовлу. Коьрта тидам, цо шен белхашкахь бохуьйтуш бу, нохчийн ширачу историт1е. ТIекхоьллина а, тIера дIадаьккхина дукха хIума ду нохчашна, аьлла дийцира цо Маршо Радиога.\nИбрагимов: «Вайна бераллехь дуьйна, вайна Iамочу исторехь, суна гучудаьлларг хIун ду? Цхьацца цIераш а тоьхкуш, историн йозанаш тIера цхьацца цIераш схьа а оьцуш, къаьмнаш ду бохуш, цхьацца хIуманаш ду цигахь. ХIинца, аланех аьлча, хIирийша, ша ма хуьллу, шайна тIеийзош ду-кх иза. Амма, хIинцачулла 180 шо хьалха, уьш аланех тухуш бацара. Иза хIун ду?\nШира истории нохчех къайлаяхьархьама аланаш хIирий бу аьлла, царна тIеязйина. Вай «Алан» бохучу дешан бухе дахча, «ал» а, «ан» а ши до хIутту, я «эл» «ан» хуьлу- «небесный эла». Суна жима волуш дуьйна хезна ду-кх «Вай элий ду» олуш. Вайн истори дIакъайлаяхьа дуьнена дайша лелош болх бу-кх».\nАланийн тIаьхьенах болу талламаш байта башха лууш дац ХIирийн махкхаь. Нохчийн пачхьалкха университетехь историн хьехархочунна Демелханов Сулейманна, шена тIехь хааделла иза. Iилман кандидатийн болх, оцу темех язйина болу, цигахь чекх а ца болуьйтуш латтош бу шен элира цо Маршо Радиога.\nДемелханов: «Кандидатийн тема «Нохчийн шира истори а, этногенез а» ю. И тема а эцна, ХIирийн махка вахча, и болх дукха дика бу а элира, антиплагиатехула чекх а баьккхина. Амма, я хIаъ, я хIан-хIа ца олуш, латтош ду цара иза хIинца».\nСовета заманахь а дихкина дара аланаш нохчашца уьйраш хилар хьахор. ХIета системан дуьхьала а ваьлла, цуьнах лаьцна Iилман болх бинарш, Iедал охьатаIо гIертара, бохуш кхин дIа а дуьйцу историка Демелханов Сулеймана.\nДемелханов: «Хьлха нохчийн филолог а, линвист а вара Вагапов Якъуб. Иза университера балхара дIаваьккхира, цо оцу темех язйина дела. Аланех а, скифех а язйинера цо».\nИбрагимов: «Дуьненан къаьмнашна юккъахь вайн мах хилар-м иштта маьIне а дацара. Ткъа, аланаш а, арийш а, вай буьйцуш болу нохчийн кегирхошна кхеттачулла тIаьхьа, царна хуур ду, шайн дайл а оьшуш хила йиша йоцийла а, массо а къоманна шаьш масала хила дезийла. Иштта и синкхетам самабер бу. Вай вон мел дерг тIаккха дIатоттура ду. Суна иштта хета. Вай даздан гIерташ а дац, вай дуьненна тIеховша гIерташ а дац.\nВайн дайша, хIара лелийна аьлла, дозалла дан гIерташ а дац. Вай цхьацца оьрсаша йозанаш тIехь олуш хезна, церан дайшна юккъахь масала эца нах а ца хилла, бохуш, вай сийсаз даккха гIерташ. Вай кегирхой, кхета а кхетта, дог а айделла, нийсачу новкъа бевр бу. Сан кхетамехь иштта ду иза».\nТахана нохчийн историкаша, къоман бухе кхача гIерташ бечу белхан коьрта Iалашо ю, тIекхуьучу чкъурана, шайн дайх масала а оьцуш, корт хьалатаIIийна уьш лелийтар.\nКхечу къаьмнел а я лекха а, я лоха бац нохчий, вай дерг ду, цуьнах даккхий дан а деза, аьлла, кхин дIа а дийцира Ибрагимов Ризвана.\nАланийн а, нохчийн а уьйр хилар къасторхьама археологийн белхаш а ду дина махкахь. Стохка Норвегера баьхкинчу талламхоша, ДНК эскпертиза йинера аланийн кешнаш ду бохучахь. Шаьш долчахь и жамI зорбане даллалц, нохчашка аьлла дац цара. Мухха а делахь, оцу балхо, мелла а герга дало мега, аланаш муьлш бу а, церан тIаьхьенах Кавказехь муьлха къам ду бохучу хаттаран жоьпе.\nТалламаш байта башха лууш дац ХIирийн махкахь


Чела-эвлахь маьждиган мимар йохор ца лайна Гуьржийчура бусулбанаша\nГуьржийчохь маьждиган мимар дIаяккха гIортар бахьана долуш къепедацарш ду дIадоьлхуш Адиген-кIоштахь. Берриг а махкара бIенаш бусулба гуьржий бу Тбилисехь гуллуш, шаьш реза ца хилар Iедалшна дIагайта. Цара иштта доьхург ду лерринчу полицин дакъошца тасадаларш хилча дIалаьцна болу Адигенера бахархой дIахецар.\nМаршо Радион корреспонденто Кобаладзе Георгийс бинчу хаамца, Гуьржийчоьнан Iедалша сацам бина Чела олучу эвлахь долчу маьждиган мимар йохо, меттигерчу кериста нехан дехарца. Цу гIуллакхо эргIад бахийтина бу бусулба гуьржий.\nОршотан дийнахь маьждиган мимар йохорна дуьхьал бевлла аьлла лецна болу шайн накъостий меттигерчу полицин декъера маьрша баха гIоьртинера бусулбанаш. Цаьрна дуьхьал девллера полицин леррина дакъош. Цара дIалаьцна 20 сов стаг. Iедалан векалша чIагIдарехь, маьждиган мимар йохийна «цуьнан мах хадо».


Европерчу нохчашна юха а тешнабехк бина оьрсийн журналисташа\nЕвропехь маситта эзар стаг ву тховкIело йоьхуш, Австри, Вена, 2012\nОьрсийчоьнан телехьожийлаша а, газеташа а кест-кеста айо дозанал арахьа бехачу нохчийн проблема. И маьΙна долуш яра хьалхо «Оьрсийчоь» олучу телехьожийло, Норвегера нохчийн мухΙажирийн дахар масале а дуьллуш, «Европа ца тайна нохчашна» аьлла цΙе а тиллина, кечйина программа. И гайтинчул тΙаьхьа Маршо Радиоца зΙене бийлина Норвегехь беха дуккха а нохчий. Уьш реза бац шайх лаьна оьрсийн хаамийн гΙирсаша дуьйцучунна.\nШайх лаьцна оьрсийн теле-, радио-, я кхечу гΙирсашкарчу журналисташа дукха хьолехь диканиг дийца Ιамийна боцу, оцу хьолах боьлла беха нохчий хΙинца а Ιалур бара тийнна. Амма «КIиранан хаамаш» цΙе йолчу «Россия» телеканало дийцинарг ла ца делла Норвегерчу нохчашка.\nХийрачу мехкашка кхаьчна нохчий шаьш а балехь бохку, бухарчу халкъашна а ца тов, цундела церан дог даймахкехьа, аьлча а, Оьрсийчоьнехьа лаьтта, аьлла бара «Европа ца тайна нохчашна» цΙе йолчу дийцаран чулацам.\nМаршонашца, напха даккхадаларца, кхечу таронашца дуьнентΙехь тоьлла ю бохуш юьйцучу Норвегера дара оцу дийцарехь журналистна Емельянова Асина карийна масалш.\nЦигара иттех эзар хиллал волу нохчо а, церан эххал хила тарло гΙалгΙай а цхьа дилхах дΙаэяла ца туьгу меже санна бу Норвегина – бухарчара уьш ца бевлла тΙеэцна, ткъа хΙорш цΙабаха хьаьгна бу, бохура Емельяновас.\nНохчийн масалш жамΙе дерзош, шайн махкахочо Брейвик Андерса, дуккха а бераш а дойъуш, зулам дичхьана, сема хьийса боьлла гондΙашхула норвегхой. Ослора маьждиг а царна хΙинца тΙех лекха хета, кΙошташ а тΙех дукха бусулчара дΙалецна, бохуш, леткъа бахархой, дуьйцура оьрсийн тележурналиста.\nНохчий оьрсийн хаамийн гΙирсаша сийсазбар дуьххьара а, тΙаьххьара а дац, амма норвегхошна ца хетарг, цара дийцина а доцург царна тΙе шаьш кхоллийта лерина дац, бохура Маршо Радиоца зΙене бийлинчу нохчаша.\n«Россия» телеканало дийцинчух иштта мах хадабо Ослохь ХΙелсинкин комитетан Норвегерчу декъехь болх бечу адамийн бакъонашларъярхочо Гисаев Ахьмада.\nГисаев: "Цецвала хIума доцуш, даима а бу оьрсийн журналисташ вайца ямарта. Дика ду, вонаш бу нохчий, тхо доьлла цунах, амма хIу де боху норвегашка, уьш-м бац хIуманна а бехке.\nГIазакхий хьалхо а баьхкинера изза питана таса, йира массех эфир а. Ас кхузахь массаьрга а, норвегхошка, хотту, шайна цара дуьйцург ца хууш-м ма ца Iа хир ду шу, олий. Муьлш бу уьш, оьрсий бу, дуьхьал хотту соьга. Норвегхой баша а ца беша оьрсийн журналисташа аьлла, аьлча.\nБрейвик санна нах алсамбовлуш бу Норвегехь, нохчий а, кхидолу тIедаьхкина къаьмнаш а баханехь, мохк дар-дацаршка бокххуш бу Iедало, бусулба нах махка битарца, аьлла, оцу Емельяновас дийцинарг хIинца ца тайна кхузарчу къайлахчу сервисна а, полицина а. Цара терго йийр ю шаьш боху кхидIадолчунна, и тайпа зуламхой кхузахь оьшуш бац"\nБакъоларъярхочунна Гисаев Ахьмадна иштта го ша веха Норвеги а, цигарчу бахархойн амалш а, тΙебаьхкинчу нехан таронаш а.\nГисаев: "Эсалчу норвегашка хIун ден боху. Уьш санна дика къам, оьзда къам дуьненахь кхин дан а дуй те аьлла, вуно дика бу хIара нах. Цкъа а яц я дин лелон а, маьждигаш хIитто а еш дуьхьало. Хьо хьуо адам делахь, хьоьца лаккхара адамалла леладо кхара.\nОьрсийчохь, Нохчийчохь оццу Кадыровс, бIеннашкахь лоьцу бусулба нах, хьийзабо, дихкина дуккха а мехала жайнеш. Ткъа кхузахь- м яц новкъарло янне а".\nНохчийчохь шолгΙа тΙом болабелчхьана дуьйна веха Норвегехь нохчийн яздархо, кинорежиссер Эльсанов Ислам. Къаношна, уьш бухарчу маттах боьлла а, иза хууш а бацарна хила тарло цхьацца цатемаш, амма маттаца проблема йоцчу цхьана а мухΙажирна дуьхьал ца лаьтта Норвегехь халонаш, боху Ислама.\nЭльсанов: «Cо кхузахь Iаш волу 11 шо ду. Бухарчу нахаца гIара-гIовгIа я дIасататтар хилла, цара трамвай чохь я автобус чохь, «понаехали» бохуш, Москох санна, я гома хьожуш а ца дайна суна. Кхузахь массо къомах, массо юхьан беснаш долу нах бу Африкерий, шен Скандинавин кхечу пачхьалкхашкарий, Азерий, Iаьрбийн пачхьалкхашкарий – массо а къаьмнаш ду.\nБухара къам муха ду аьлча, вуно машаре, шаьш маьрша а бу хIорш, тIебаьхкинчу нахаца чIогIа машаре а бу хIорш. Цхьа а совнаха хIума доцуш. Масала, тIебаьхкинчаьргара дала тарло, автобус чохь воьдуш - гIовгIа, телефонехула къамел чIогIа дуьйцуш. Амма иза доллушехь, кхаьргара кIоршаме хIума ца долу цкъа а, тIечевхина хIума ца олу. Вайн цIахь доцург ду…»\nЕвропехь, массо а пачхьалкхашкахь санна, ю нохчийн диаспораш. Гергарлонаш церан вовшашца лелла ца Ιаш, ду бухарчу къаьмнашца а.\nХьал муха ду, аьлла, динчу хаттарна жоп цхьаъ хуьлу кхузахь: «Тоьар ду, Дала дика кхобу, даа а ду, доха а ду!» - олий.\nОьрсийчохь, я ша Нохчийчохь дукха хьолехь нислуш йолу моттаргΙа-кеп а яц иза. «Даймохк, гергаранаш, къоман зов ца хазарх хьегарриий бен доцуш, тоьлла ду Европера хьал, амма вайн даймохк маьрша бац-кха цкъачунна», - олу хийлачо.\nЕвропера нохчий реза бац


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Давуд пайхамаран марханах лаьцна хаа лаьара суна\nАссаламу Iалайкум! Сан хаттар: Ас дешна Дауд пайхамаран (Дела реза хилла цунна) мархех лаьцна, цхьана дийнахь кхобуш, вукху дийнахь садоIуш хилла аьлла. Цунах лаьцна дерриге а хаа лаьара суна. Ниййат муха дан деза а. Дела реза хуьлда хьуна.\nДелан Элчано (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) аьлла: «АллахIана уггар дукха дезаш долу марха Давудан марха ду, АллахIана уггар дукха дезаш долу ламаз а Давудан ламаз ду: ах буьйсанна наб еш хилла цо, буьйсанан кхоалгIа дакъа ламаз деш йоккхуш хилла цо, буьйсанан ялхолгIа дакъа (диссича юха а) наб еш хилла цо, цхьана дийнахь кхобуш, вукху дийнахь ца кхобуш (цхьацца де юкъа а дуолуьйтуш) марха кхобуш а хилла цо». ХIара хьадис Бухарийс а, Муслима а, Абу Давуда а, Насаийс а, Ибн МаджахIас а дийцина.\nПайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) аьлла хилла IабдуллахI ибн Iамре (Дела реза хуьлда цунна): «Цхьана дийнахь марха кхаба, вукха дийнахь ма кхаба. Иза Давудан марха ду, Делера салам хуьлда цунна. Иза уггар дика (деза) марха а ду». ХIара хьадис а Бухарийс а, Муслима а, кхиболчара а дийцина.\nОцу хьадисаша билгал ма-дарра, Давуд-пайхамара (Делера салам хуьлда цунна) кхобуш хилла долу марха уггар дика марха ду, парз марха дIадаьлча. Уггар деза марха рамадан баттахь хIора дийнахь кхобуш долу парз марха ду. Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) дийцина сийлахь АллахIера схьа, иштта маьIна долу дешнаш: «Сан лай Суна герга вогIуш, цо дина долу уггар Суна дукха дезаш долу хIума – Ас цунна парз дина тIедожийна дерг ду». (Бухарий). ТIаккха парз марханал тIаьхьа уггар деза марха Давуд-пайхамаран (Делера салам хуьлда цунна) марха ду. Цхьацца де юкъа а дуолуьйтуш кхобуш долу марха ду иза. Тахана кхобуш, кхана ца кхобуш, кханаIийча кхобуш, ула ца кхобуш, иштта кхидIа.\nОцу марханан цхьа къаьсттина ниййат дац. Суннат марха кхаба ниййат дичахьана тоьаш ду цунна. Суннат марха кхаба ниййат а деш, цхьацца де юкъа а дуолуьйтуш кхаьбча, Давуд-пайхамаран (Делера салам хуьлда цунна) марха хуьлу иза.


Европехь тхов-кIело лоьхучу мухIажаршна лерина керла низам 2015 шарахь болх бан долалур ду\nГIуран-бутт 24, 2013\nБелги -- кхокха бу Европан Бертан уллехь хиина Iаш, Брюссел, 13Гез2012\nХIора шарахь Европехь тховкIело йоьху массо а дуьненан маьIIера схьаоьхуш болчу эзарнаша наха. Царех ур-аттала эхан ахна а позитиве жоп ца ло – дукхахберш юханеха хьовсабо, уьш тIеэца тоалла бахьанаш а ца гой. Азимова Сийлахас дуьйцу, Европехь уггаре а хазчу муьрехь – Iиса пайхамар вина де даздечу деношкахь, хIуммаъ самукъане доцучу мухIажарийн декъах лаьцна.\nХIора шарахь Европехь тховкIело йоьху массо а дуьненан маьIIера схьаоьхуш болчу эзарнаша наха. Царех ур-аттала эхан ахна а позитиве жоп ца ло – дукхахберш юханеха хьовсабо, уьш тIеэца тоалла бахьанаш а ца гой. Азимова Сийлахас дуьйцу, Европехь уггаре а хазчу муьрехь – Iиса пайхамар вина де даздечу деношкахь, - хIуммаъ самукъане доцучу мухIажарийн декъах лаьцна.\nЕвропехь хIора шарахь керла дахар а, кхерамазалла а лоьхучу нехан гергара терахь 330 эзар мухIажаре кхочу. Ткъа боккъал а и тховкIело а, керлачу ирсе кхача аьтто а луш, церан дехарна позитиве жоп а луш, тIеоьцуш царех 70 эзар бен вац. Кхин дIа берш шаьш дуьххьара Европе кхочуш ког левзичу махка юхакхуьйсуш, ткъа юха цигара а шаьш бевддачу, шайн дукхахьолехь тIемаша а, харцонечу Iедалша а хьийзочу даймахка юхахьовсабо. Цхьаццаберш кхин цкъа бовдий, къайла а бовлий, шерашкахь Европин гIаланашкахь иллегала хьесапехь, деношка буьйлуш, гIийла дахар дууш лела.\nУьш, и дедоьхнарш, кхиамечу, машаречу Европехь гIо лоьхуш схьаоьхуш берш, биц ца баре кхайкхира шен Iийса пайхамар варца немцойн къам декъалдарехь Германин президента Гаук Йоахима. Доллучу дахарехь евангеликан килсан мозгIар санна болх бина а, шен адамийн бакъонашкахь болчу къийсамца а вевзаш волчу цуо элира, „вай кху дезчу деношкахь дагалоцу, вай долчу схьаоьхуш болу и миска нах, хIунда аьлча царна вай долчехь го шайн цIахь йоцу маршо а, шайн бакъонаш а, нийсо а ларйийр хиларна йолу гарантеш а“, аьлла.\n„Дика дахар хьо кхечу нахаца цхьаьна хилчий бен, царна ахь белшаш гIортийчий бен хуьлийла дац. Цундела вайца цхьаьна махкахь бехачу кхечу къаьмнех а, динех а, цхьа а дин доцучаьрца а бертахь а, машаре а хила деза вай“, - аьлла кхайкхам бира цуо.\nИ дешнаш кху деношкахь, Европехь керистанаша шайн уггаре а деза де, – Iийса пайхамар вина де, - даздечу муьрехь, Европера гIаланаш серлонаша къагийна лаьттачохь, ткъа бIеннаш эзарнаш меттигера нах кху тIаьхьарчу кIиранашкахь вовшашна дала совгIаташ ийдеш, туьканашкахула саьхьара дIасахьийзачехь, къаьстина дагах кхета цу дахаран исбаьхьчу агIонна йистах бисинчарна – цкъачунна цхьа а бакъонаш йоцуш, шайн кхолламех меттигерачу Iедалхоша бен болчу сацаме кхерамца а, сатийсамца а ладоьгIуш бехачу мухIажаршна.\nТIаьхьарчу беттанашкахь Италерчу Лампедуза гIайренна уллохь массийтаза хIурдакеманаш керчаш, бIеннашкахь мухIажарш кхелхинчул тIаьхьа, эххара а лакхарчу тIегIанна тIехь дийцаре даьккхина дукхахенахь дуьйна гIап хилла дIахIоьттинчу Европа-континентан политикаша а, Iедалан дайша а мухIажаршка болу хьежам хийца беза, бохург. Масех бутт хьалха Европарламенто сацам тIеийцира, мухIажаршна тховкIело яларан низамаш мелла а аттаче даха. И хийцамаш 2015 шарахь дуьйна нуьцкъале хир ду.\nЦу керлачу бакъонашца, тIейогIучу хенахь тховкIело ехаран гIуллакх таллар Европерачу Iедалхоша сихдийра ду. Нагахь санна, хьалха цхьаммо и дехар динчул тIаьхьа цхьаъ я масех шо Iедалхоша и хIума толлуш, дехар динарг я ара а ца воккхуш, я цунна катоьхна тховкIело а ца луш, латтош хиллехь, хIинца мел дукха а ах шо далале цуьнан гIуллакх теллина, йист яьккхина хила дезаш ду.\nКхин цхьаъ ду. „Дублин - 2“ цIе йолу, дуккхаъчу нахана, шайн юккъехь нохчий а болуш, бале даьлла долу Европера низам дIадокхуш дацахь а, амма нагахь санна ша дуьххьара ког левзинчу пачхьалкхехь мухIажаран бакъонаш дика ларйина яцахь, я цуьнца Iедалхой дегаза а, кIоршаме а хиллехь, ткъа иштта цуьнан гIуллакх таллар цара эха шарал дахдинехь, цуьнан легала бакъо хир ю, кхечу Европин пачхьалкхахь тховкIело еха.\nТкъа уггаре коьрта керладерг – кхиазхой, 18 шо кхачанза болу, нагахь санна уьш да-нана цхьана а доцуш, Европе мухIажарш санна схьабаьхкинехь, царех „Дублин - 2“ барт хьакхалуш хир бац, уьш шайн луучу пачхьалкхехь тховкIело еха маьрша хир бу.\nМухIажарийн хьал наг-нагахь дукха тиша нислуш хиларна бехке дуккхаъчу\nметтигашкахь царна шаьшна шайн бакъонаш а, шаьш схьабаьхкинчу пачхьалкхийн низамаш а ца девзаш хилар ду. Ткъа иштта юристийн гIо лаха мотт ца хаар а, ахча а ца тоар а нисло цу бахьанашна юккъехь.\nДукхаъчу шерашкахь нохчийн мухIажаршца болх бечу немцойн адамийн бакъонашларйархочуо Маас Эккехарда хьоьху массо а мухIажарна, шаьш Германе я кхечу Европерчу махка схьадахкале жимма мукъане а меттигера хьал а, низамаш а таллар а, ка ма-доллу алсам информаци шайх лаьцна а, шаьшна шайн даймахкахь болчу кхерамех лаьцна а гулйар а.\nЭккехард Маас: „Массо а нохчочуьнга ала лаьара суна, - шайн мохк бита кечлуш болчаьрга,- цкъа хьалха шаьш схьадогIучу пачхьалкхан мухIажарш тIеэцарах долу низамаш дешахьара аш, шайна тIаьхьуо, шаьшна луучу а ца кхочуш, цхьанхьа кхечахь а кхаьчна, бала ца хилийтархьама а, я цхьана социалан хаосе шаьш ца кхачийтархьама.\nТкъа нагахь санна шаьш хьалха Польше кхаьчнехь, тIаккха ас хьехар дийра дара, цигахь цкъа хьалха совца а совций, шаьшна цигара кехаташ схьа а далийтина, тIаккха шайна луучу дIасадахар. ХIунда аьлча, нагахь санна шу цигара цхьа а бахьана доцуш, иллегала Германе схьадаьхкича, цунах даима а аьлча санна шуна шаьшна боккха бала хуьлу“.\nТкъа ткъачунна Европехь ирс лоьхуш цига кхаьчна болу мухIажарш, хьалха санна, я стиглахь а боцуш, я лаьттахь а боцуш хан яккха дезаш бу, шайн кхолламашка гIийла ла а доьгIуш. Дукха бу царна юккъехь, Эккехарда Мааса хьахийна болу Польшера къайлаха Германе схьа а баькхина, ткъа Германино шаьш хIинций-хIинций юха а Польше дIаюха хьовсабо-кха бохуш, Iаш болу нохчий а.\nВочу хьолехь бу Италехь мигрантийн центршкахь болу нах\nЛампедуза гIайренна тIекхачале мухIажарш баларо керла низам тIеэцийтина Европан барте\nДуккха а мухIажираш белла Италин гIайренна уллехь\nМухIажиршна дегайовхо елла Европарламентан спикеро


Малх чубиза баланза ха яр из. Ковна гонахьа карт е йолаяь, хьалхара берд хьош вар Къарамсолта. Хьахезар уй тIа а яьнна, барт беттача ший сесага оаз.\n— Фу хада акхар! Бер дIаарадалийта йиш мичай акхаргахьара-м, КъотIаш, во къотIаш!\nВувцаш ший бе боалла саьрг дIа а хийца, хьалвийрзар Къарамсолта.\n— Фу хиннад цига, хьанна серд хьо, яьй?\n— Шовхала воIа сердкх, наха вийна ший да а вита вагIача.\n— Фу даьд цо?\n— «Фу даьд цо!» МутIарга кертах кхера техаб-кх цун къотIо.\n— ХIай? Кертах кхера?\n— Шоаш даьр дутандаь да цар леладер-м. ЖIалена тIой чудийттача а могийт, гIадж теха Iатта муIа дIаяхийтача а хIама аланзар...\nОззабаь цхьа хьокха хьа а баьккха, улицагIа Iоволавелар Къарамсолта. Едда тIехьа а кхийна духьалъиккхар сесаг.\n— Фу леладу Iа хIанз? Селла корзагIа а ма вала.\nХьокха а баьккха...\nСесаг дIа а тетта, довхой ков долчахьа бухь биллар Къарамсолтас.\nЦхьа коаниI мара хоадаяьяцар цо, Iуми духьалкхийтача.\n— ХIанз фу ду Iа, ва Къарамсолта, довна вода хьо? — аьнна, юхасецар из.\n— Сона ца эшаш, ца дезаш качдера ер… Шовхала воIо.\n— Корта боаттIабаьб.\n— — Хьан корта?\n— Вай кIаьнка.\n— Аьъ, вошшийна вир хила цанна! — ДIаулув а ваьнна, волавелар Iуми.\n— Аз шийгара воаккхаргвац мотта хургда Шовхала воIа! — йоахар Къарамсолтас. — Воаккхаргва вай даха, воаккхача хана во а воаккIаш-м.\n— Борза-наькъанна даьр диса моттиг хинна а яц, хург а яц! — тайпан веший денал ураувттадора Iуме.\nШий коара араваьлар Салман. Цар шинне тайпах вар из а.\n— Фу леладу оаш? — хаьттар цо.\n— Хьаволле хьо тхоца, фу лело-м тIехьагIа дувцаргда вай, — аьлар Iуме.|\n— Со-м балха ваха араваьнна ма вий.\nДукха ха йоаццаш мехкадаьттана бурувтохача балха ваха, хIанз вахтови автобус лорае коа тIа ваьннавар из.\n— Волле, болх бита! — тIачайхар Iуми.\n— Ой, фуд цига да?\n— Корта боаттIабаьб, эхь даьд вайна!\n— Корта? Хьан корта?\n— Мухьмада! — Къарамсолтий кIаьнках МутIарг а ца оалаш, йизза цIи яьккхар Iуме.\n— МалагIча Мухьмада?\n— Лоткъам эца воалл хьо? Укхун кIаьнка.\nЦанна тIеххьа дIаволавенна хинна Салман юхасецар. Iуми юхахьажар.\n— Хьоморг ва хьона из тайпан сий доадер.\n— Саг ва везац соца, — аьлар Къарамсолтас, — е из а, е хьо а, цхьаккха а. Айса нийсдергда аз сай дов.\n— Аьъ, из фу мотт ба? Хьо лечча метте вала кийча ва со.\nЦкъа корта Iочу а тоIабаь, тIаккха майрра хьалхьажар Iуми.\nШий коанаIарга боккхача кхерий тIа Iохайна вагIар Эсамарза. Шоай болар лаьгIдир шинне а, воккхача сага сайрадика йийцар. Ший кулгий пIелгий голингаш дагаръеш санна, бордаш детташ цхьа юкъ яьккхар Эсамарзас.\n— Фу ду оаш, мича ваха ваьннав шо шиъ?\n— Гаьна долхац тхо-м, — жоп делар Къарамсолтас.\n— Шовхала воIаца дувца долх-кх тхо, — тIатехар Iуме.\nЦкъа цхьан кулгеи тIаккха вокх кулгеи голингаш цIаькха а дагар а яь, Къарамсолтий бе боаллача хьокханна бIарахьажар воккха саг.\nIуме делар жоп:\n— Корта боаттIабаьб...\n— Iа боккъала ях?!\nХьан корта боаттIабаьб, фу техай, хьан техай, цхьаккха хаттар динзар Эсамарзас. Ши бIарг вIаштIа а тоIабаь, уйла еш санна, цхьа юкъ а яьккха, аьлар:\n— Берзах вай фу хьадоладелча денз воашкара совле дIа ца йохьийташ хьадоагIа вай!\n— Йохьийтарг-м оаха а яц из! — аьнна, Къарамсолтал а хьалха а ваьнна, волавелар Iуми. Цунна дIаулув ваьлар Къарамсолта а.\n— Сабардел шинне а, — аьнна, тIехьайистхилар воккха саг.\n— Шовхала виIий коанаIарга дакъий Io-м даьра дохкаргда, совле дIа ца йохьийташ-м, — ший ураэтта денал дужаде магацар Iумена.\n— ДIачукхайкал, хьаарабехал Махьмад-Башири Махьмад-СаIиди.\nУж Эсамарзий виIий къонгаш бар.\n— Саг эшац, — аьлар Къарамсолтас.\n— Тхо шиъ хилча-м тоъаргва, — тIатехар Iуме.\nВоккха саг айвелар, ше дIачукхайкар коа.\n— Баьхкка хьаайттар Махьмад-Башир а Махьмад-СаIид a.\n— Волле шаккха цанна тIеххьа, — Къарамсолтаннеи Iуменеи сулхьаш тIахьерча кулг дIатIахьекхар Эсамарзас. — Уж лечча метте вала веза шун шинне.\n— Фуд цига? — хаьттар Махьмад-СаIида, Махьмад-Башира из а хаттанзар.\n— Корта боаттIабаьб! — хIанз а Iуме делар жоп.\n— Къарамсолта кIаьнка корта.\n— Из мара дий?\n— — Тоъаций? — аьлар Iуме.\n— Бераш вIашагIлетадар яхаш довна ухе-м, вIаший карагIа боврг ма бий нах.\nМахьмад-Башир тIачайхар вешийна:\n— Фу зIок да Iа деттар?\nХIаьта Эсамарза-м сатийна ший хьехам беш вар:\n— Тахан бера техай, кхоана воккхачоа тохаргья. Техача дутаргдоацалга дIахайта деза. Берзах вай фу хьадоладелча денз сагага совле дIа ца йохьийташ хьадоагIа вай.\n— Бакълув Эси. Далла хоастам ба-кх иштта тхона хьехар де хьо волаш! — Майрра волавелар Iуми. Цунна дIатIехьаволавелар, бе боаллаш хьокха а болаш, Къарамсолта. Махьмад-Башир, ведда цIагIа чу а иккха, шолгоара топ бе а йоаллаш, юхаараиккхар. Вокх шиннена дIатIехьаведар из.\nШовхала виIий коанаIарга дIакхоаччаш цхьан саго пхьош озадир Къарамсолтий. Юхахьажар из: цун МутIарг вар из.\n— Дади, сенга долх шо?\nЮхасецар Къарамсолта. Вожаш шиъ а сецар. IотIахьажар Къарамсолта кIаьнка керта: хьоарчадаь кIай киси а е докъаденна цIий а довнзар цунна.\n— Мича техаб хьона кхера? — хаьттар цо.\n— Гой, уккхаза… — кертах кулг а хьийкха, цхьан метте пIелг тIаоттабир кIаьнка. — ВIалла лаза а лазац. Кхерто мича бар из-м гарза ма ярий.\nКхоккхе къонах вIаши бIарахьажар, тIаккха шорттига коанаIаргара юхаболабелар.


Германи -- Коьлнера цIерпоштийн коьрта станци. Дечкен-бутт, 7, 2016\nАмма цуо иза йолучу хенахь, цунна шена хууш я ца хууш, цу гIаларчу полисхошка мин-минотехь аьлча санна латкъамаш хилла бахархошкара, кьаьстина зударшкара, схьаоьхуш, яханчу буса бIеннаш божарех лаьттачу тобано холчу хIиттийра шаьш, къоланаш а дира шайна, ткъа иштта эвхьазлонаш а лелийна шайца бохуш.\nШозлагIчу а, кхозлагIчу а деношкахь тIаккха боккъал а йолу скандал йолаелира. Тешаш а, къепедацарийн закъалташ хиллачара дийцира, Керла шо даздан Коьлнерчу коьртачу майдане а, коьртачу вокзале а арабевллачу нахана тIехь доккхачу декъехь Iарбойн мехкаршкара я Къилбаседа Африкера орамаш долчу кегийчу нахах лаьттинчу бандийн тобанаша хIоттийна хилла къепедацарш Германехь хIинцалца схьа масала доцу хIума дара, бохуш.\nТкъа хилларг билгал хIун дара аьлча, гIура беттан 31-чохь, Европерчу массо я яккхийчу гIаланашкахь террорхойн кхерамна кийча хилархьама бIеннашкахь арабевлла полисхой болчу хьолехь, Коьлнерчу коьртачу вокзалана хьалха гулвелла хилла 500 герга, мелла, кеп хилла болу кегирхой, хетарехь, Iарбойн орамаш долу.\nУьш, Коьлнерчу полисхоша чIагIдарехь, вуно агрессиве хилла, Керла шо даздан хIора шарахь санна арабевллачу меттигерчу нахана а хьежош, петардаш а, лелхаш йолу ракеташ а кхуьйсуш. Хуьл-хуьлаш и тоба эзар стаге кхаччалца йоккха хилла, ткъа уьш къепедацарш лелош хилар хааделлачу полисхоша кесталгIа дIасалаьхкинера уьш вокзал йолчуьра. Бакъду, шаьш Iедалхоша дIасалаьхкинчул тIаьхьа 100 а, 200 а стаг волчу тобанашка бекъа а белла, уьш богIу-боьлхучарна кочатийсбала буьйлабеллера.\nКъаьстина зударш сийсаз а бохуш, царех каетташ, я уьш шайн уллехула тIехбовлуш нисбелча иттанашкахь тIебоьрзий, гуо а бой, цаьргахь долу ахча а, дашо хIума а схьайоккхуш, цаьрца маьттазчу кепара эвхьаза буьйлуш хилла уьш. Карарчу хенахь Коьлнерчу полице кхаьчначу латкъамашца, хIинцале а 106 къепедацар цу тобано дина хилар шеко йоцуш ду, царех 90 талор вуно шога хиларна полисхоша толлуш ду. Сахьт дац, и терахь тIедогIучу деношкахь кхин а алсам дала.\nКоьлнехь къоначу божарийн тобанаша сел маьттаза, я Iедалхойх а, я маьршачу нахах а озалуш а боцуш, иштта гаррехь шайн талораш лелоро а, церан уьш леладан кадаларо а инзар яьккхина немцойн юкъаралла. Полисхой цу буьйсанна тар тессина хилла? Иза мича хьоьжуш яра? Гангстерийн тобанаш ю хIинца немцойн гIаланийн дай? Муьлхачу хьоле кхаьчна Германи, нагахь санна зуда шен чуьра араяла йиш йоцчу хьоле яьллехь?\nИштта ду хаамийн гIирсашкахь а, юкъараллехь а дека хаттарш. Цуьнца цхьаьна социалан машанашкахь цхьаболчу аьтто я расистийн хьежамаш болчу наха пайда оьцу Коьлнехь хиллачух, мухIажаршна а, тIебаьхкинчарна а дуьхьал пропаганда ярхьама – Iедалхоша цу къепедацаршкахь декъа хилларш банне а мухIажарш бацара, мелхо а, иттанаш шерашкахь Германехь бехаш болу нах бара бохург чIагIдахь а.\nМуха хила йиш ю Коьлнех санна Iедал а, маьрша нах а гIорасиз а болуш, бандитийн тобанаша нах хьийзор, къаьстина зударий сийсаз а беш боху хаттар делира Маршо радионо Венерчу университетехь гендеран хеттарш а, тайп-тайпанчу мехкашкахь зударийн-божарийн юкъаметтигаш толлуш йолчу Крамер Йоханнига.\nЦуо дийцарехь, и санна болу хилам орамехь сацон кийча хила еза юкъаралла а, пачхьалкхан институцеш а. ХIунда аьлча, къаьстина зударшна дуьхьал къепедацар лелочу тIедаьхкинчу къаьмнех болчу божарша зудчунна гIело ярца гойтуш дерг шаьш шайн дахарехь болх-некъ болуш дIатарбала горасиз хиларна цаьргахь IаьIна йолу оьгIазло ю.\nКрамер Йоханна: „Суна хетарехь, вай кхета деза, и нах абсолют кхин култура, кхин Iадаташ лелачу мехкашкара хиларх. Кху тIаьхьарчу бIешарчохь Европехь а, Германехь хиллачуьн хийцамийн истори царна хаъане а хууш ца хиларх а. И божарий иштта дIа Къилбаседа Африкера я кхечанхьара баьхкина хилла ца Iаш, цигарчу барамашца а кегий провинцеш йолчу кIотараршкара схьаоьхуш бу цхьана доккхачу декъехь, шайн зударшца вуно архаикалле юкъаметтигаш лелош бу уьш.\nУьш тIаккха буху, кхузахь зударийн а, божарийн а цхьатерра бакъонаш хилар гича. Шайн рол муьлхарниг ю ца кхета уьш тIаккха. Цундела зударшна ницкъ барца шаьш нуьцкъалох хета ишттачарна, шаьш шайн дахарехь кхин дIа кхиа а, когаира хIитта а гуьнахь ца хиларна.\nИ тема йийцаре яккха езаш ю юкъараллехь - хIун хийцамаш хуьлу къоначу боьршачу мигрантийн тобанашца, уьш шаьш цкъа а шайн хетачу кхиамашка кхочур боцийла кхеттачул тIаьхьа. ТIеман гIирсаш бу цара юхьаралаьцнарш. Цунах кхета деза вай. ХIунда аьлча тIемашкахь дакъалоцучу агIонийн даима хилла мостагIчуьн зударийн сийсазбарца къам сийсаз дан гIортар. Цундела хIинца Коьлнехь хиллачуо гойту хьал вуно экама хилар а, забаре ца хилар а.\nЦхьа цигахь хилла Iаш а дац и саннарг. Суна дела денна го, масала, къона зудбер доьзалехь кхуьчу дай-нанойн сингаттам, аьр вай, аьхка йоца коч йоьхна араяла я шен гIуллакхе яха-ян цуьнан йиш хирг ца хиларх кхоьру уьш. Со тешна ю, и санначу хIумнашна тIехь вай тIебаьхкинчу нехан Iадатех лардала ца деза, цара вайнарш лара деза.\nМасала, цхьана немцойн ишколерчу директоро зудаберашка-дешархошка шайн духарш деха хилийта, цу ишколан спортзалехь хIинца дIатарбина божарий-мухIажарш болу дена алар харц хета суна. Со кхета, масала, цхьана къоначу овхIанхочунна шен дахарехь зуда бурка йоьхний бен гина яцахь, цунна шок хир ю кхузара зудри гича. Амма кхузахь ша ваха лууш велахь, и шок лан Iама веза иза“.\nЦу юкъана Коьлнехь хиллачу къепедацарийн ма-барра болу барам шена дIахиъча вуно инзарйаьлла Германин канцлер Меркел Ангела. Iедалхошка а, полисхошка а цуо кхайкхам бина сихонца Коьлнехь Керла шо даздечу буса хилларг талларе а, бехкечарна низамо бан магочу кепара луьра бекхам баре а. „Бакъонан пачхьалкхено шога жоп дала деза и санначу маьттазчу леламашна“, - элира цуо.\nДикка хан яра цу тайпа зулам хиланза