Москван урамашкахь нуйхьоькхучу мигрантийн алапа дIахадийна. Балхара дIа а буьйлуш, Талламан комитете аьрзнаш до цара\nТовбеца-бутт 18, 2020\nМосквахь Левобережный олучу кIоштарчу коммуналан хьукматийн бIеннашкахь гергга белхалойн тидам хилира, дукха хьолахь, къинхьегаман мигрантийн, байначу беттан шайна догIучу алапан кхоалгIа дакъа тIетоьаш цахиларх. Настоящее Время телеканало материал йина царех лаьцна, видео а йоккхуш.\nХIинццалц Москвахь урамашкахь нуйхьокхучо 33 эзар сом ахча оьцура, Американ долларшкахь аьлча, $450. Амма тIаьххьарчу баттана масех кIоштарчу мигрантийн кара делира 23 эзар сом ($300 гергга).\nОцу ахчанца хене волийла дац Москвахь бохуш, латкъамаш бо белхалоша, патентах а, лаьцначу хIусамах а дIадала а, юург латто а халла бен тоьийла яц бохуш.\nИштта а лахара долу алапа кхин тIе а жимдича цхьа а маьIне дац боху, масала, нуйхьокхучо Бухариев Зиератшос.\n"Кхин дан хIума дац тхан, балхара дIа а дуьйлуш, кхин амал бан хьовсур ду-кх. Тхо кхеро гIоьртира уьш цкъа, шаьш цхьацца бахьанаш а хIиттош, дIадохур ду шу бохуш. Тхаьш къахьегна ахча схьало боху оха", - дуьйцу цо.\n"Жилищник" цIе йолу пачхьалкхан бюджетан хьукмат (ГБУ) ю нуйхьекха мигранташ балха оьцург. Цуьнан куьйгаллехула къасто хьоьвсира мухIажарш, шайн алапа стенна жимдина.\nМоскван Къилбаседанерчу гонан префектурано ахча сехьа ца даьккхина аьллера цаьрга.\nЦу кепара жоп хезна нуйхьоькхурш префектуран берте баханера, амма цигахь а пайда ца белира царна, алапа хIотторан гIуллакх компанин директоран карахь ду. Иштта, 15 минот хан елира царна дIасабоха. Нагахь санна, уьш дIа ца болхахь, шаьш полици кхойкхур ю аьалла, кхерам а тосуш.\nКIиранчохь 7 дийнахь, шарахь 365 дийнахь болх бо мигранташа, я мукъаде а доцуш, арахь муьлхха а хенан хIоттам белахь а, коронавирусан эпидеми хилча а боху басарш хьокхучу Азизов Рустама. Ткъа тIаьххьарчу заманчохь царна тIедиллина иштта территорина дезинфекци яр а цхьана. Цундела алапа тIетухучу меттана, иза дIахадор – кхин хила а йиш йоцуш харцо хета Рустамна.\n"Дезинфекци ярна суна мах бала а ца белира", - аьлла, билгалдоккху цо.\nАлапашна тIехула хIоьттинчу ситуацин хьокъехь комментареш яла реза ца хилира ГБУ "Жилищник", ткъа мигранташ гулбалар -духьало яр ду а ца бахара, "нуйхьокхучийн хьажар" ду элира цара.\nГБУ-н агIор дуккха а административан а, зуламан а низамаш дохийна меттигаш бу аьлла, тергалдо бакъонашларъярхочо Еров Каримджона.\nМосквахь болх бен цхьаболу белхалой, масала, белхан котракт а ца хIоттош, хIиттийна бу, цундела уьш дIаэцначу куьйгалхошна даккхий гIуданаш догIу: хIора белхалочух миллион сом гергга.\nМоскварчу Левобережный кIоштарчу коммуналан хьукматера балхара дIабовлуш, тIаьхьий- хьалхий кехаташ яздан хьийза белхалой.\nИштта, бкъонашларъярхойн гIоьнца, Оьрсийчоьнан Талламан комитете аьрзнаш дан а Iалашо ю церан.\nНагахь санна, цара и дахь, хьан нораш хьоькхур ду Москварчу урамашкахь – хаттар диллина дуьссуш ду.\nКурьер. Москвахь юург дIасакхоьхьучу мигрантан цхьа де\n"Таджикаш, узбекаш, бен дац тхуна, гIо эшахь - хаийта". Москвахь мигранташа кхобу меттигера бахархой\nНохчийчуьра мухIажарш: инфекцех ца кхоьру, цIахь хин дерг кхин а кхераме ду\nСтаровойтова Галина ейтинарг хенал а хьалха набахтера аравалийта реза ца хилла


Сакаева М. «Йирзина йоцу чевнаш»\n7 июнь 2014 года\nСинкхетамна т1еэца хала дара, доллу къам цхьана дийнахь махках доккху бохург. Муьлхачу бахьнина я стенга дуьгу а ца дуьйцуш...\nЯхин цхьайтта шо дара, цул а кегий бара вежарий – Вахий, 1елий, 1умарий. Цу йоьхначу 1уьйранна нанас ша самаяьккхича, йо1ана карладелира буьйсанна салташа шен да д1авигна сурт. Яхин да Султан эвларчу школехь хьехархо вара. Шен доьзалан дика да а вара иза. Цхьаъ бен йоцу йо1 къаьсттина хьоме яра дена. Цундела Яхас а хала лайра дех ялар. Йо1а денна ларбора шен да школера ц1а вог1уш хилла болу некъ, дог ца дуьллура. Ткъа тахна Яха а яра чукхохкарх ца юзуш, яарх ца 1ебаш йолчу харцоно 1азапе лоцуш. Цуьнан а, х1инца а мегарг мотт а 1амаза волчу 1умаран а, школе вахаза волчу 1елин а, дешаран новкъа вала г1ерташ волчу Вахин а х1ун бехк хиллера теша? Х1ун бехк бара къоман? Мел доккха зулам дан а бахьана-м каро хала ца хиллера...\nКхин мел берш санна, шен чоь юьззина болчу доьзалца новкъаелира Медент а. Берх1ийтта дийнаххьий-бусий, стенга боьду а ца хууш, бахбеллачу некъо а, мацалло а, новкъахь гучудийлинчу лазарша а адам к1елдитнера. 1умаран дагар д1а ца долуш, х1орш схьаоьху кхо де дара. Дийно-дийно к1ант к1елвуьсуш вара. Медентана хааделлера, салташа чуьра са д1адалаза а долуш хийла да ара ластош. Цунах кхоьруш, салти хьожуш чекхволучу хенахь, нанас т1е шаршо озайора 1умарна. Амма хааза ца дисира, ненан карара оззийна схьа а даьккхина, корехула ара ластийра к1ентан эг1аза дег1. Медент и сурт къайладаллалц корах еттаелира, бераш а маьхьарца шайн ненан настарех хьирчира, амма кхин дан х1умма а ца хилира.\nНанас, къаьхьа къурд а бина, шен дисина диъ бер маракъевлира. Х1орш буьгуш д1акхаьчнарг Къилбаседа Казахстанан уггаре шийла йолу Карагандински область яра. Х1орш зуьйш схьайог1уш йолу кхел, кхуза т1аьхьа а кхечира, шен къинхетам боцу т1ам а хьовзош. Адам цхьаццанхьа баракашка д1атардира. Арахь цхьаццанхьа тхевнаш а хьулдеш ло дара, д1акхоьссинчу туйнах ша а беш шело яра, чохь а кхин башха йовхо яцара. Шаьш новкъа яьккхинчух д1ац1анделла адам мацалла леш дара.\nБаларш сихделлера, Медентан шолг1а к1ант а д1акхелхира. Кхин цкъа а бан бийзира Медентан къаьхьа къурд. Амма оцу доккхачу 1азапо д1алаьцна бара беригге вайнах...\nЛатта дан а дуй теша кхузахь аьлла хеталуш, доккха диллина долу ло, цхьа жимма хан яьлча, даша доладелира. Б1аьстенан юьхь гучуйолуш, юртабахаман аренан белхаш а буьйлабелира. 1аламций дендала доладелира адам а. Т1екхечира хьаьттара хан.\nШа хьаьтта нисъелла йоккхаеш Медент а яра. Наха д1акхийсинчуьра картолийн чкъоьргашший, татешший лахьа йой, царах юург а еш кхобуш долчу берашна, чорпа яккха к1ен буьртиг хуьлура, шена елла бепиган юьхк а ц1а йохьура Медента, берашна олий. Жим-жима гулдеш, 1аьнна бохуш д1аюьллуш ялтин кана а яра.\nТ1аьххьарчу хенахь, лазарш лехьош волчу Вахин дола а деш, Яха ц1ахь 1ара. Денош цхьана эшшара д1аоьхура. Шайн дех дог а ца дуьллура бераша, х1инций-х1инций, дерриге а цхьа ирча г1ан а хилла, шаьш шайн хазчу, дег1ана а, сина а аьхна болчу махкахь самадовларе са а туьйсура. Амма и ирча г1ан кхойтта шаре дахделира, Нохчийчу ц1а а к1еззиг бирзира.\nУггаре ирча деанчу денойх дара берийн нана сарахь ц1а ца еъна де. Шина беро набаро к1ел дитталц ларйира нана. Лула-кулара чубаьхкинчара Яха кхетийра, бехкениг хьалхарчу дийнахь чуьра д1адаьхьна к1ен гали хилар. Цу т1ера д1аболабелира кхеран ишта а чолхе долчу дахаран кхин цхьа мур. Цу декъехь уггаре халаниг лазарца волу к1ант вара, ханна ша а йоккха а йоцучу, хелиг санна йолчу йоь1ах тешна вуьсуш вара иза, йоь1ан кочахь дуьсуш дара дерриг ц1ийнан дукъ а...\nНаха боькъура цаьрца церан сингаттам, шаьш ца буьтура, амма шина берана нана оьшура, сингаттамо и шиъ хьаьшнера. Кхеран бала болуш болчу нехан цхьа ойла кхоллаелира: т1екхочуш йолчу суьдехь Яхас и дов шена т1елаьцча, йо1ана жима ю аьлла хан а тухур яцара, нана лазарца волчу к1антана т1е ц1а а йоуьйтур а яра аьлла. Йо1 оцу хьолана сиха реза хилира, амма нана атта берта ца ялаелира. Ненан харжам к1еззиг бара, реза хила дийзира цуьнан а.\nКхара ма леррара, нана араялийтира, амма йо1 хан ца тухуш ца йитира. Яхина кхо шо хан кхайкхийча, адам карзахделира, кхел жимма юхаелира цу т1ера. Дуьззина цхьа шой-ах шой Яхас тюрьми чохь даьккхира...\nДукха адамна хазахийтира Яха д1ахецна аьлча, дукха адам дуьхьал а деара иза охьайоьссинчу Осакаровски к1оштарчу ц1ерапоштанекъан вокзале. Царна юкьахь Яхин нана Медент а яра, шен хазахетар къовла г1ерташ, шен дахар кхола кхин х1умма а дац моьттуш... Ненан, йоь1ан дийца дукха дара некъа бохалла. Яхас юх-юха Ваха хоьттура, воккха хиллий, товеллий, суна сагатдорий, Дадин цхьа а хабар-кост дуй, бохуш? Герга мел кхечи а са карзахдаьллера йишин, шен ваша ган лууш. Медента а Вахас йишина яьхначу байтийн цхьацца мог1анаш доьшура.\nЦхьана шарахь эха шарахь ша сатийсинчу наь1аре кхечира Яха. Амма х1инца дуьхьалх1оьттинчу суьрто цунна ша дерриге а дицдира. Йоь1ан шийла мохь баьлча, чу еддачу нанна гира – ах арахь а волуш, ах чохь а волуш шелвала кхиаза велахь а, чохь синна билгало йоцуш 1уьллуш волу шен т1аьххьара к1ант. Дукха гатдина долу са кхача а дина, шен йишина а, нанна а, дуьхьалвала ара текханчух тера дара Ваха…\nНенан мохь шийла бара, амма даго иза а лайра. Дег1астана ц1а а йирзира...\nЯха йоккха хилча, Делан лаамца, хаза доьзал нисбелира цуьнан. Цхьаъъий бен д1а къастаза, х1инца а болуш болчу оцу доьзалехь, массара дог а оьцуш, оьзда яха а яьхна, шен хан кхаьчча д1акхелхира Медент.\nКоличество подписчиков: 18386


Баьржина нохчийн доьзал вовшахкхетта Ниццехь\nЛахьан-бутт 23, 2016\nМасех кIира хьалха Францехь нохчийн доьзалера Iедалхоша 5 бер дIадаккхаро доккха халхетар динера цу махкахь бехачу вайнахана. ХIетахь дуьйна и доьзал вовшашхтоха къахьегначу Ниццерчу нохчийн диаспорин кадаьлла кхелехула бераш цIадерзон.\nКхаарийн Iуьйранна Европерчу нохчашлахь баьржинарг санна хаза кхаъ наггахь бен ца нисло, къаьстина доьзалш вовшашкъастарца доьзначу хьелашкахь.\nФранцехь ГIадужу бутт бовш цхьана нохчийн дегара-ненера Iедалхоша дIадаьхна хилла 5 бер кхелан сацамца цIехьадерзийна, доьзал вовшах а тухуш.\nХьалхехьо Маршо Радионо дийцина ма-хиллара, Францерчу Ницца гIалахь бехачу ЭскаевгIеран доьзалера пхи бер дIадаккхар уьш цу махкахь Iен-баха бакъо луш йолу кехаташ а доцуш, тIехула тIе билеташ а доцуш, цIерпоштица Ниццера Париже баха новкъабевллачехь Iедалхошна гучбовлар ду.\nХIетахь некъан кехаташ а, я цхьа а кхин кехаташ а доцуш ворхI стагах лаьтташ болу доьзал шаьш сацийча, билеташ толлуш болчара полице хаам бинера.\nТкъа Ниццера Париже йоьду цIерпошт Каннашкахь сецначех доьзална дуьхьал бевллачу Iедалхошца тассадаларш хиллера ЭскаевгIеран доьзалан ден Iимранан.\nПолисхоша берашна Iуналла дечу хьукматан белхахой схьа а кхайкхина, шегара бераш дIадаха гIертийла кхеттачу дас Iедалхошна дуьхьало яр бахьана долуш,иза лаьцна чувоьллинера.\nЦу тассаларшкахь дас-нанас а, полисхоша а дIасаийзочу берех цхьаннан церг а йоккхуш, Iоттабаккхам хиллера цигахь.\nШозалгIчу дийнахь набахте цунна тIаьхьа яханчу хIусамнене, цо ша дийцарехь, Iимранна дуьхьал дIахьедар язде аьлла хилла.\nЦо ша яздийр дац, ша шу кхеле лур ду аьлча иза а лаьцна, чуйоьллина. Бакъду, хье ца луш, дай-наний набахтера арахийцнера Iедалхоша, царна дуьхьал бехк-талламан гIуллакх схьа а диллина.\nЦу дийнахь дуьйна Францехь а, йоллучу Европехь а бехачу вайнахе орца а доьхуш, ЭскаевгIеран берашна гIодан араяьллера цу махкахь бехачу нохчийн диаспора.\nХьалха ваьлла Ниццерчу нохчийн, гIалгIайн ассоциацин куьйгалхо Магамадов Рамзан а, меттигерчу нохчийн къанойн кхеташонан куьйгалхо Гулаев Заурбек а, цхьа могIа кхин а жигархой а болуш ЭскаевгIарна адвокат а лаьцна, церан гIуллакхана векалла лелийра цара.\nМагамадов Рамзана Маршо радиога дийцира шайн кхелехула толам баккха ка муха делира бохучух.\nМагамадов Рамзан: „Делан къинхетамца кхелехь адвокато шен болх дика а бира.\nЦигахь оьшуш долчу хIуманийн массо а норма кхочушйина хилар а гайтира. Цу берашна юучунна-молчунна а, тIе-кога дохарна а, уьш чудига меттиг хиларна а тIехь кхачамаш бан доьзалан таро яц бохург дара цара цигахь бехкедуьллуш дерг.\nАмма иза бакъ ца хилар кхелехула гайта тхан аьтто белира, хIунда аьлча цу доьзална чубаха хIусам а оха Iалашйинера. Кхин долчунна тIехь а гIо динера царна. Дела реза хуьйла царна орцах мел ваьллачунна.\nХIинца и бераш цIадерзийна цу гIуллакхан хьалхара этап чекхйаьлла тхан. ШозлагIа этапехь и да-нана Iедална дуьхьало еш ца хилар тIечIагIдан дезаш ду тхо кхелехула, тIаьхьлонна а царна новкъарло ца хилийта“.\nЦу юкъана Европерчу кхечу пачхьалкхашкахь иттанашкахь бу нохчийн доьзалш, шайгара бераш Iедалан хьукматхоша дIадаьхна, уьш цIадерзаре сатуьйсуш.\nИштта тIаьхьара ишттачарех цIахь а, арахь а бехачу нохчашлахь гIардаьллера Норвегерчу АбдулаевгIеран ИбрахIиман, Раисин гIуллакх. Шайн берашна кхоччуш Iуналла ца до бохучу шеконашца Iедало 4 бер дIадаьккхина цаьргара лахьан беттан хьалхарчу деношкахь.\nЦкъачунна и бераш дега-нене юхаделла дац, шишша цхьана доьзале а луш, меттигерчу доьзалшкахь дIатардина ду. Ткъа лахарчу инстанцин кхело сацам бина, АбдулаевгIаьрга Iимранига а, Раисига а шайн бераш кIиранахь цкъа гайта.\nБерийн дола муха дан деза гойтуш ю Норвеги\nФранцехь а дIадаьхна бераш дегара-ненера\nБераш дIа ца делла АбдулаевгIаьрга хIинца а


1,5 шарахь машен лелор дихкина латархочунна Емельяненко Александрна\nСтаврополан кIоштахь некъан низамаш талхорна дIалаьцначу маьршачу кепехь латахочуьнгара Емельяненко Александрера машен лелоран бакъо дIаяьккхина Кисловодскерчу кхелахоша. 30 эзар сом гIуда а хьарчош, 1,5 шарна машенна урхалла дар дихкина цунна.\nМаршо Радионо яздира, некъан низамаш дохийна, Кисловодскехь къайлавала гIоьртича полисхоша дIалаьцначу ийначу кепехь латархочо Емельяненко Александра кхеле дехар дина хиларх, гIуда а тохий, ша маьршаваккха аьлла. Кхелехь мукIарло дина хиллера спортхочо, къаьркъа а мелла, машена урхалла дан хиънера ша аьлла. Амма тIе ца дитира цо, ша полисхошна дуьхьало йина бохург.\nСпортхочун адвокат Кисловодскерчу кхелахоша бинчу сацамна латкъамбан дагахь ву.


Магас | ЛАЗАРАШТА ДОХЬАЛ КЪОВСАМ ЛОАТТАБАР - БезФормата.Ru - Новости\nЛАЗАРАШТА ДОХЬАЛ КЪОВСАМ ЛОАТТАБАР\n«Хьайга лазар деча, лорашка гIо», – оал гIалгIаша.\nВахача метте дукха нийслу, магар дика доацаш, лорашка кхайка везаш. Къаьстта тIехьарча хана дукха даьржад наха юкъе тайп-тайпара, хьалха вIалла да аьнна а хозаш ца хинна лазараш. Хийла хьахоз, хьанехк фунехкадаьча лазарах велар, аьле. КIеззига шелал кхийттача, е михага ваьгIача, е тIуно йолча моттиге ха яьккхача а, лазар кхет цхьаволча сага. Нагахь санна ханнахьа дарба хьа ца дой, гаьна доалаш а нийслу из, шийна тIехьа унзарагIдола лазар тIа а озадеш.\nХьалха дIаяхача ханашкахьа-м, моллагIдолча лазара духьала цига тоачон, е хорсама, е кхыча сомах яьккха мутт мелча, е кIедж яьккха шура мелча, е кхы дIахо дола ший цIагIара дарба дича, дIадоалар кIезиг-мезиг дола лазараш. ХIаьта хIанз иштта дац, кIеззига шелал хьакхийтта яьлча, цунна духьала лерттIа дарба ца дой, из гаьнадоал, цул тIехьагIа цох кIалхарвала хала а хул. Вешта, боккъалдар аьлча, хьалха санна ший цIагIа халкъан дарба деш наггахьа саг мара нийслац наха юкъе. Иштта хьувзачул лорашка дIаводаш дуккха а аттагIа хета моллагIчоа.\nМиччахьа шийна дарба хургда аьнна хетача, ший дего къоабалъяьча моттиге вода моллагIвола саг дIа. Бехк а бац наьха, дикагIа хьахьожача тIалест наьха са. Хьалха, хьокхама аьлча, цхьа иттех шу тIехьашка вахача, вайна дагадоагIа, дарбанче Iовижа, шийна дарба дайта мел хала дар. Iовижа маьнге хьацакхоачаш, хьежа везаш хулар. Даьла къахетамца, из хIама вай мехкара тIехьарча шерашка кIезиглуш дIадоалаш латт.\nХьалха, вIалла хургйий-хьогI, аьнна, хиттача метте – лоам а тIехьа – вIаштIара яь, йоккха дарбан гIишлош я. Назране, Буро чу керда гIишлош хьалъяьй, наха дарба де аттагIа хургдолаш. Ольга тIа а я наьха лазар тахка а гучадаьннача лазара духьала къовсам лоаттабе а хьалъяь 4 гIат йола, вIаштIара яь йоккха дарбан гIишло. Соахка болх бе йолаеннай Галашка керда хьалъяь 3 гIат йола йоккха барбанче а. Вай мехка кхы дIахо а дукханахьа яьй дарба дара даькъе керда гIишлош хьал. ДIахо йодача хана а цу тIехьа къахьегаш, из хаттар юстардаккха уйла йолаш ба ГIалгIайчен кертте латтараш.\nУкхаза Галашкарча дарбанче хилар со, дукха ха йоацаш ваха, цигара болх мишта дIабода а, унахошта доагIа дарба мишта ду а хар духьа. Соца кхы а тхоай балхара новкъости бар дарбанче баьхка. Тхо цига дIа а даха юхадахкалца, тхона хIараненна уллув ваьнна саг а волаш, дика хьежар тха гIулакхага дарбанчен викалаш. Даха дIаайттача хоза моаршал хаьтта тIаийцар.\n3-ча гIата тIарча «Терапия» отделене гIолла го боаккхаш чакхваьлар со, унахошка фу хьал да хьожаш а, царна дарба деча лорашца къамаьл деш а. ХIаьта са новкъости дарбанчен кхыдола дакъаш довза а цигахьа фуд а хьажа бахар. Могаш боацаш, шоашта дарба дайта баьхкача нахага йистхилале, цкъара аз къамаьл дир отделене стационарни терапевт йолаш болх беш йолча лораца Гадаборшакъонгий Башира Тамилайца.\n– Дукха ха йий Iа Терапия даькъе болх бу?\n– 5 шу да аз укх даькъе болх бу, хIаьта укхаза Галашка больнице аз болх бу 3 шу да.\n– ДукхагIа укхаза шо долча шоашта дарба дайта хьаухача наха гуча дувлараш малагIча тайпара лазараш да?\n– ДукхагIа тхо долча могаш боацаш хьауха унахой боккхалгахьа леста нах ба. Фо тIуна хиларах, укхаза дукхагIа пехкашца дувзаденна лазараш гучадувла, цул совгIа йовхьараш хиле, из гаьнадаьннараш а нийслу. Из доацаш, астма долаш а, давлени лакхлуш а, жамарашца бала болаш а, шекар лакха долаш а, симаца бала болаш а, дог лазаш а хул нах тханцига, шоашта дарба дайта баьхке. Бакъда, пехкашца бала бараш дукхагIа хул унахой, дукхагIа укхаза лоамара фо тIуна хилара бахьан да из.\n– Хьога хаьттача, дарба хулий укхаза хьабаьхкача наха? Духхьал лоамарбараш хинна а мича Iа укхаза унахой.\n– Лоамарчарел совгIа, цигахьара шарачара а нах хул тхо долча, шоашта дарба эца баьхке. Царна давлени лакха хилча, укхаза халагIа хул, бакъда, укхаза бахаш болча наха давлени лакхъелча е лохаелча, дуккха а аттагIа хул из меттаоттае. Укхаза хьабаьхкача унахоех сонавайнавац е хеза а дац цхьан саго дарба даланзар шийна, кIалвисар ше, оалаш. Укх дарбанче аз болх бу 3 шу а да. Тхоай оагIорахьара де мел дезар хьаду оаха, унахочоа гIойле яргйолаш. ДIахо цхьа геттара кIалвиса саг хилча, укхаза улла а ца веш, кхычахьа дIахьожавий дIавуг оаха, цун лазарга хьажже. Укхаза баьда цIабахараш дукха нийслу тхо долча тIехьагIа юха баьхке, шоашта гIойле ца хуларе юхаухарг мича бар уж. Наха дарба дар тха гIулакх да, хIаьта царна доагIа моаршал лур Даьла ва.\n– Цкъа укхаза хинна саг юхавара маIан фуд, хана йола гIойле мара еций оаша царна ер?\n– Цхьавола саг хул, ший хIара ха массаза йоал, лорашта юха тIа а ухаш, шийна лерттIа дарба дайта дезаш, уж моргаш ба юхаухараш. Цхьадола лазар хул хьеккха дегIацара цIендаь дIадаккха йиш йолаш, хIаьта кхыдар хул ше дегIаца долга сага хоам беш а, цIаькха а цIаькха а дарба де дезаш. ХIанз аьттув болаш, аргдар аз вай мехкахошка, боккъал, аз дехар ду шуга, шоаш цамогаш хилча, кхувргдар из-м, яхаш, ца а дагIаш, ханнахьа лорашка дIа а дахе, шоашта долча лазара духьала дарба дайта. Гаьна даьнна, кIоаргделча, хала да моллагIча лазарца къовсам лоаттабе. Ханнахьа даь хIама дика ма дий. Лазар кIоаргаделча, лорашта из дIадаккха цамегача, тIаккха царна бу беррига бехк. Е из а е вож а хургдоацаш, шоай ханнахьа дарба доре бакъахьа дар могаш боацача наха. Дала моаршал лулда массанена а.\nТамилайцара къамаьл чакхдаьлча, со дIахо вахар дарба эцаш бадача унахошца къамаьл де. Терапия отделене чу а палаташка а – массанахьа лостам бар, цIено яр, хIара саг ше-ший метте вар. Со чакхвоалаш са къамаьл хиннача наха юкъе боккхий нах а кагий нах а бар. ХIаране ше-шийна хетар оалаш, лораш шоашта деча дарба хьаькъе а дIахо шоашца леладеча гIулакхах лаьца а дийцар.\n«Моттиг дика я ер, хьаяь гIишло а дика яьй. Укхаза хьавоагIача хана со давлени лакха йолаш вар, хIанз гIойле хиннай сона, из Iолохаеларца. Лораш шоашта де могар хьадеш ба, царех ала цхьаккха хIама дац, дика мара. Сона мо укх чу соца бадарашта а йоал гIойле, цхьабола тха новкъостий гIойле хинна чу а бахаб. Бакъда, дар лораде деза вай, тиша ца а йолийташ, лорае еза ер моттиг. Цхьаькха а да са белгалдаккха, столови я дика хьаяь латташ, бакъда, цу чу пхьегIаш яц, уж йила моттиг а яц. Укхаза палате чу а вена валавеза-кх хьа уж юлаш. Столове пхьегIаши, уж йила моттиги Iалашйоре бакъахьа дар чIоагIа. Из дехар дар тха, со-м кхоана чугIоргва, кхы а дIахо дарба деча наха хулдалар, яхаш, да аз дувцар», – йоах унахочо Бузартананаькъан Iалаудина.\nУкх воккхача сага дехара хьаькъе, столове фуд хьажа, цу чу гIолла хьожаш чакхваьлар со. Бокъонца дехьеи-сехьеи йоккха шиъ шабоаллорг а латташ, шунаш, гIандаш а долаш, воккхача сага ма аллара дика кийчъяь моттиг я хIама дуача наха Iалашъяь, бакъда, цо яхача тайпара, чу пхьегIаш яц, уж йила моттиг а яц. Цу хаттара хьаькъе са къамаьл хилар дарбанчен кулгалхочун когаметта волча Дзарахнаькъан Шамилаца.\nЦу хаттара жоп луш, Шамила сога аьлар дIахододар: «Хьалха пхьегIаш йолаш яр укх отделене столове, бакъда, цу пхьегIашта дIатIакхайда уж хьаэцаш саг вацар. Цудухьа оаха уж вокха шин отделене столовешка дIа-хьа йийкъай. Дала аьннадале, укх деношка пхьегIаш а, уж йила моттиг а юха вIаштIехьйоаккхаргйолаш я цу столове, унахошта аттагIа хургдолаш».\nДIахо са къамаьл хилар цу отделене чу дарба деш болча кхалнахаца. Уж цу ханна моша хIама юаш бар. «ХIаьтта хIама дуача тIакхаьчар со шоана, Iодотта вайна чай», – аьнна, царца бегаш а баь, дIахо сай къамаьл дир аз кхалнахаца. Цу массаболча кхалнаха викал а яь, шоашта хьалхара къамаьл дайтар Йовлой Зейнапага.\n– Дукха яха, Зейнап, бакъдар алалахь, миштад шун гIулакх?\n– Iалаьлай, ма дика да-кх тха гIулакх. Ма дика хьож-кх тхога ераш, молха, маха, тIадамелга – массадола хIама долаш да. Шоашта могар ду акхар, тхона дарба деш.\n– Шун дарба ду лор малагIа я, лерттIа хьахьожий шуга?\n– Илай со укхаза а кхычахьа а хьалха дарба деш. Тха дарба дара лор Плиева Зоя я. Дика хьож тхога, дош хоза оал, тоха кулг кIаьда долаш саг я лор. Укхаза тхоашта дарба хуландаь, юхаух тхо. Далла хоастам ба, вай ер моттиг йолаш.\nДIахо болча кхалнахага хаьттар аз, шун дий, укхо аьнначул совгIа, ала, тIатоха хIама. Цо аьннар аргда шоаша, кхы совгIа хIама дац, аьлар унахоша. Царна моаршал а кхайкадаь, цар Iадика а йийца, со араваьлар.\nЦу ханна, тхьовре шоай болх баь йисте байна сога хьежаш латташ са новкъости бар, царех дIа а кхийтта ваха ваьлар со дарбанчера. Долхаш тхона тIехьа араяьннача йоккхагIйолча медсестрас, никъ дика а бийца накъадаьхар тхо.\nДика хета цу моча моттигашкара нах оамалца, гIулакхаца болаш. Хьалха латтача сагага хьежжа хул деррига а. Дала эша ма болба вайна шоай балхагахьа кхетам бола дика лораш а кхы дIахо бола говзанчаш а.\nФранко-Ингушский центр по развитию и сотрудничеству,в прошлом году, запустил проект «активная и талантливая молодежь ингушского сообщества».


Хасу-Юьртахь хилла бели моьттура машар…\nМарсхьокху-бутт 31, 2016\nНохчийчохь хьалхара тIом берзош Хасу-Юьртахь нохчийн эскарийн баьччас Масхадов Аслана а, Кремлан векало Лебедь Александра а машаран кехат тIечIагIдина 20 шо кхаьчна.\n1996 шеран Марсхьокху беттан 6-чу дийнахь тIемалоша Соьлж-ГIалина тIелатар а дина, иза массийта дийнахь ерриг дIалаьцча, цхьанна а ца хаьара, иштта машарца и тIом боьрзура буйла.\nЮьхьанца оьрсийн инарлийн штабо 24 сахьт делира гIалара маьрша нахана арабовла.\nТIаккха, шаьш иза дIашарйир ю аьллера.\nИшта а йохийна хилла йолу гIала йиснарг а йохорах а, цу чохь махкахь мел волу тIемало гулвелла хилча, муххале а хала дацара царна.\nГIала шарйир ю аьлча, тIемалойн могIарш а гатделлера. Бисинарш. цхьа эзар ца кхоччуш стаг, цигахь вала а, виса а, «Маршо, я Iожалла» аьлла дIахIоьттинера.\nНохчийн тIемалошшна а цIеххьана хилла хIума дара, барт бан шайга кхойкху аьлча. Кхоьрура тешнабехках. Цундела, Хасу-юьртан администрацина хьалхарчу майдане, дуьххьара, йоккха шеконца могIарера тIемалой баьхкина хилла, юха церан баьччаш, тIаккхий бен цига ца кхаьчнера Масхадов Аслан а.\nОьрсийчоьнан политикан лакхене гIерта инарла Лебедь Александр, хьалхе кхаьчна, бухахь Iаш хилла. Дийцарш дуьйладеллачу хенахь, оцу майдан тIехь дIахIотта а стаг вацара, бохуш дуьйцура шен репортажехь, Маршо Радионан оьрсийн редакцин корреспондента Радуев Хьасина.\nАрахь дукха гIовгIа еш, корах ара а хьаьжна Лебедь Александра, куьйгаш а ластийна, мохь балийтира, шен стомма озаца: «Ма ейша гIовгIа! Кху чохь дийцарш ду дIадоьлхуш», аьлла.\nМашаран бертан гIуллакх шайх а доьзна дуйла кхеттачу наха, ала догIу, шайна юккъаххь беккъа нохчий хилла Iаш, кхидолу къаьмнаш а долуш, дIатийра.\nМаршо Радиога цу дийнах лаьцна шен дагаалецамаш бийцира Хасу-юьртара вахархочо Доддо Мурада.\nДоддо: «Нохчийчохь тIом болчу хенахь, чIогIа халонца тIе ма оьцарий иза. Наха ладугIура ша долчуьнга. И ша мел долу диканиг а, вуониг а хезаш дара. Боккха хилам бара и дийцарш. Эскархой чуьра арабевлча, тIом соцур бу аьлла хетара массарна а».\nМашаре сатийсам цхьана нохчийн хилла Iаш бацара. Цуьнга хьоьжуш бара шаьш дагестанхой а, лулахошна тIебеана бала, шай санна тIеэцна болу, иштта ерриге а Оьрсийчохь а.\nСалтийн наношна а боккха кхаъ хиллера иза. Оьрсийн инарлашна юккъахь, бакъдерг дийцича, Лебедь Александро хаьржинарг Оьрсийчоьнна ямарта некъ бу аьлла хетара.\nЦуьнца оцу делегацин юккъе вахийтина вара Лукин Владимир, шен хенахь Iамеркехь Оьрсийчоьнан векал хилла волу. Дукхачу декъана, ша зеделла политик волу дела, цо бехха къийсамаш баьхьнера нохчашца бертан бараман.\nНохчашна лаьара ОБСЕ-н векал Гульдиман Тим а дакъалоцуш хилийта.\nЛукин, ма хуьллу дуьхьал хилла цунна. ХIетте а, тIехьажархо санна юьстах хиина Iийна Швейцарера дипломат.\nАла догIу, Гульдиман Тиман доьналица хилла а дара и дийцарш.\nХасу-юртара кхечу вахархочо Ильясов Салавдис а дийцира, оцу дийцарех шена дагадогIург.\nИльясов: «Дага догIу суна Хасу-юьртан барт беш. Дуккха а нах бара цигахь гулбелла. Цхьа нохчий хилла Iаш бацара. Кхиберш а бара. МухIажирш а бара Хасу-юьртахь.\nМухха а сацийна а, тIом сацийча хазахийтира нахана. ТIаккха нах цIаберза буьйлабелира. Амма 1999-чу шарахь и тIом юха а чубалийра вайна. Уьш муьлш бу а хууш ду вайна».\nТахана Оьрсийчуьра дуккха а политикаш, нохчий хьаьшна дIабаха беза, тIом чакхене кхаччалц, тIаьххара нохчо веллалц дIабахьа беза бохуш хилларш, кхечу агIор къамелаш деш бу.\nДуьххьара тIеман министр хиллачу Грачев Павела, шена тIера бехк баьккхинера, ша Iехийнера, шега тIом байтинера бохуш.\nХIинца, Лукин Владимира а, ша шинарийндийнахь «Коммерсант» газетана еллачу интервьюхь ца хьахийна, и барт бинчул а тIаьхьа масех минот яьлча аьлларг.\n«Тхуна массийта шо оьшу жимма метта дахка. ТIаккха тхо юхадогIур ду!».


Нохчийчохь кхел йоцуш байъинчу нахах лаьцна "Новая газетано" язйинчу материалах таллам болийна Оьрсийчоьнан Басманан кIоштехула йолчу Талламан комитетан декъо, яздо Baza телеграм-канало. Юьйцург ю журналисто Милашина Еленас "Со нохчийн полицехь болх бина ву, суна ца лаьара нах байъа" цIе йолуш язйина артикл.\nОцу публикацехь дуьйцу, Кадыров Ахьмадан полкехь болхбинчу лакхарчу сержанта Гезмахмаев Сулимана Нохчийчохь Iедалан белхахоша нах хIаллакбарх. Гезмахмаевс дийцина, кадыровхоша лецначарна тоьпаш тохарх а, легаш Iуьйдуш байъарх а. Цхьаболчийн цIераш а яьхна цо.\nДуьйцург мел бух болуш ду талла Iалашо ю Талламан комитетан.\nКадыров Ахьмадан цIарахчу полкехь латтийна хилла уьш. "Новая газетан" каракхаьчна чоьхьарчу гIуллакхийн министралло, оцу лецна балийначех хIиттийна хилла тептарш. Царлахь журналисташна гучубевлла, шайн информацица, 2017-чу шарахь къайлахчу набахтехь байъина хилларш а.\nОьрсийчоьнан пресс-секретаро Песков Дмитрийс дIахьедира, "Новая газетан" талламбарх дуьйцуш, и материал "билггал нах байъина хиларх тоьшалла санна хуьлийла дац, я тIеоьцийла а дац" аьлла.


АЙДАМИРОВ АБУЗАР (1929 – 2005)\nАйдамиров Абузар вина 70 шо кхачар даздечу суьйренехь нохчийн халкъан поэта Арсанукаев Шайхис элира: «Хьоме Абузар, ас даггара декъалво хьо, нохчийн къоман а, нохчийн мехкан а оьзда кIант, гIараваьлла вевзаш а, лоруш а волу яздархо, публицист, юкъараллин деятель, баккхийчара а, кегийчара а лоруш а, сийдеш а волу хьехархо! Вайн веза-воккхачу АллахIа хьайна комаьрша деллачу похIмица ахь йоккха хазна йиллина нохчийн къоман литература кхиоран гIуллакхана юкъа. Книгашъешархоша а, критикаша а лаккхара мах хадош тIеэцна хьан «Нена дог», «Винчу лаьмнашкахь», «Лаьмнашкахь серло», иштта кхийолу произведенеш а.\nКъаьсттина ала лаьа нохчийн къомо нийсонехьа, шен маршонехьа дIабаьхьначу бIешерийн къийсамах лаьцна язйинчу, нохчийн исбаьхьаллин прозин лакхенаш хилла дIахIиттинчу «Маршонан цIарах» цIе йолчу повестах, «Еха буьйсанаш», «Лаьмнашкахь ткъес», «Дарц» цIерш йолчу исторически романех. Нохчийн литературехь баккхий кхиамаш бахарна а, юкъараллин дахарехь жигара дакъалацарна а хьуна, хьакъ а йолуш, тиллина сийлаллин цIе – «Нохч-ГIалгIайчоьнан халкъан яздархо». Иштта лаккхара мах хадабо нохчийн къоман культурехь Айдамиров Абузаран дахаран а, кхоллараллин а.\nХалкъан яздархо Айдамиров Абузар вина 1929 шеран 29 октябрехь Ножи-Юьртан районерчу Мескетахь ахархочун Iабдул-Хьаькаман доьзалехь. (Цуьнан паспорт тIехь вина терхьа 1933 шо билгалдаьккхина ду, иза сибрехьахь долуш спецкомендатурехь дIаяздина нийса доцу терхьа хилла). Нохчийн ширчу юьртахь, исбаьхьчу Iаламехь дIадахна яздархочун бералла. Деша а, яздан а школе вахале Iемина цунна, шел баккхийчу вежарша а, йишас а йоза-дешар Iамош. Цундела хьалхарчу классехь деша волавелча, дукха хан ялале, дика хууш ву аьлла, шолгIачу классе ваьккхина. Иштта кхоалгIачу классера а, иза чекх а яккхале, йоьалгIачу классе ваьккхина. Цу тайпана дика доьшуш ворхIшеран школа шайн юьртахь чекхъяьккхина хинволчу яздархочо.\nАйдамиров Абузаран йоIа яздархочо Айдамирова Машаран шен «Айдамиров Абузаран дахар а, кхолларалла а» цIе йолчу книги тIехь яздо: «Абузаран да лаккхара бусалба динан Iилма Iамийна вацара, амма баккхийчу Iеламнахаца хаддаза уьйраш латтийна, кIорггера хаарш долуш вара. Цунна дагахь хаьара КъорIанан дуккха а сураташ, Пайхамаран (Делан салам хуьлда цунна) хьадисаш, эвлаяийн Iер-дахарх лаьцна дийцарш а. Йоккха поэзи корматалла яра цуьнгахь. Нохчийн а, Iаьрбийн а меттанашкахь назманаш язйора цо. Нохчийн маттахь дагахь «Лейла, Меджнун» поэма йоьшура цо. Ша язйинарш а, кхечеран а назманаш дIаолура. Назманан дешнашка а, чулацаме а хьаьжжина мукъам а, аз а хуьлура цуьнан: дог ойуш, дог делхош, самукъане, бIаьхаллин а».\nШен деца дукха хан ца яьккхина Абузара, хIетахьлерчу Iедало доьналла долу нах лоций, чу бохкара. Iабдул-Хьаькам а лаьцна, сибрех вахийтина. Лаьцначохь бархI шо а даьккхина Iабдул-Хьаькам цIавеанчу кхоалгIчу дийнахь кхелхина Абузаран нана Яхарг. Цу тайпана, да-нана цхьаьна а долуш, царах марзо эцар ца хилла жимачу Абузара.\nНохчийн къам махках даьккхича, шайн кхиболчу доьзалх а, цIийнан нахах а хаьдда, Абузаррий, цуьнан дай, дестей Казахстанан Акмолински областан Акмолински районан Садовое олучу юьрта нисбелла. Иза Iаламат хала Iаламан хьелаш долуш меттиг хилла: Iай шело чIогIа хуьлуш, чехка дарц долий, адамашна зенаш деш, кIоргачу лайно цIенойн неI-кор дIадукъуш. Оцу халчу хьелашкахь «Сталинская Конституция» цIе йолчу колхозехь тайп-тайпана белхаш бина 14-15 шо бен доцчу Абузаран: стерчийн готанца охана деш, хIу тосуш, мекха боккхуш, аьхка йол хьокхуш, цунах раьгIнаш еш, Iай бежнашна докъар тIекхоьхьуш. Иштта жимчохь дIаболабелла Айдамиров Абузаран къинхьегаман некъ.\n1946 шарахь Киргизин Джалал-Абадски областан Каравански районерчу Успеновка юьрта шайн нахана тIе дIавахна Абузар а, цуьнан да а. Кхузахь юьхьанца колхозехь прицепщикан болх бина Абузаран, цул тIаьхьа бригадехь учетчик хIоттийна иза. Абузар деша лууш хилла. Учетчикан болхбарца цхьаьна шозлагIа а 7 классе деша вахна иза Успеновкерчу оьрсийн школе. 8 классе дIа ца эцна ворхI чекхъяьккхина кехаташ цахиларна. Литература езаш, исбаьхьаллин произведенеш дукха йоьшуш хIара хилар билгалдаьллачу школан директора 7 класс чекхъяьккхинчул тIаьхьа, кхунна гIуллакхна, школан библиотекарь хIоттийна Абузар. Цигахь цхьана шарахь эха шарахь болх бинчул тIаьхьа Успеновкерчу «Т. Шевченко» цIарахчу колхозе коьртачу бухгалтера заместитель вохуьйту иза. Пишпекерчу юьртабахаман техникуме бухгалтера говзалла караерзочу отделени заочно деша а вахна, пхи курс чекхъяьккхина цо. 1956 шарахь Сулюкта гIала дIавахана Абузар, цигахь экстерно экзаменаш дIа а елла, чекхъяьккхина юккъера школа.\nХийрачу махкахь, халчу хьелашкахь жимчохь дуьйна къахьегна Айдамиров Абузара. Тайп-тайпанчу нахана юккъе нислуш, хало а, атто а ловш, дахар, къинхьегам, къинхьегаман адамаш довза таро хилла цуьнан. Шеко яц яздархо кхиарехь, адамашца, дахарца йолу цуьнан шовкъаш кхоллаяларехь и дерриге шен маьIна долуш хиларан.\nПаргIато а яьлла нохчийн къам даймахка цIадоьрзачу хенахь, 1957 шарахь, шен юьрта Меската цIа а веана, ворхIшеран школе историн, нохчийн меттан, литературин хьехархочун балха вахна Айдамиров Абузар. Соьлжа-ГIалахь 1958 шарахь хьехархойн кхаа беттан курсаш чекхъяьхна. Оцу шарахь Нохч-ГIалгIайн пачхьалкхан педагогически институтан историко-филологически факультете заочно деша а вахна, историн хьехархочун корматалла караерзош, институт чекхъяьккхина 1963 шарахь.\nМескетарчу ворхIшеран школехь цхьана шарахь хьехархочун болх бинчул тIаьхьа Айдамиров Абузар оцу школан директор хIоттийна. Ткъе итт шарахь гергга болх бина цо оцу даржехь. Школан куьйгалхочун болх цо кхиамца бина хилар гойтуш ю цунна техкина сийлаллин цIерш а, делла пачхьалкхан совгIаташ а: «Нохч-ГIалгIайн АССР-н школийн сийлахь хьехархо», «РСФСР-н серлонан отличник», «СССР-н серлонан отличник», «Нохч-ГIалгIайн АССР-н халкъан хьехархо», «Нохч-ГIалгIайн АССР-н сийлахь гIуллакхъхо», «Къинхьегаман ЦIечу Байракхан» орден. КПСС-н Нажи-Юьртан райкоман декъашхо а, районан советан депутат а хаьржина иза дукхазза а. 1989 шарахь СССР-н халкъан депутат а хаьржина. Нохчийн пачхьалкхан университетан сийлахь профессор а, Нохчийн Республикин Iилманийн академин сийлахь академик а вара иза.\nШколехь болхбар Айдамиров Абузара хаддаза дIахьора исбаьхьаллин литературехь къахьегарца цхьаьна. Шен яздаран корматалла лакхаяккхархьама Москвахь Горькийн цIарахчу литературни институтехь шина шеран литературин лаккхарчу курсашкахь дешна цо.\nАйдамиров Абузаран произведенеш зорбанехь арайовла юьйлаелла 50-гIа шераш юккъе даханчу хенахь. ХIетахь Алма-Атахь нохчийн маттахь арадолучу «Къинхьегаман байракх» газето кест-кеста кечйора литературни агIонаш. Оцу газета тIехь араевлла яздархочун дуьххьарлера произведенеш: стихотворенеш, дийцарш. 1956-чу шеран 30-чу ноябрехь газето зорбатуьйхира цIe яххана болчу нохчийн, гIалгIайн яздархойн произведенешца цхьаьна хIетте яздан волалуш волчу Айдамиров Абузаран «Лермонтовн безамна» цIе йолустихотворени. Иза яздархочун дуьххьара зорбане евллачу произведенех ю. Ларамаза дац къоначу поэтан дуьххьарчарах йолу стихотворени сийлахь-воккха оьрсийн поэт дагалоцуш язйина хилар, М.Ю. Лермонтовн дахар а, цуьнан кхолларалла а шен дуккха а агIонашца Нохчийчоьнах йозаелла ю. И стихотворени юкъаяхара 1962-чу шарахь Грозный гIалахъ араяьллачу Айдамиров Абузаран "Винчу лаьмнашкахь" цIе йолчу поэтически книгина. Тайп-тайпана чулацам бу"Винчу лаьмнашкахь" книги тIерачу произведенийн. Алссам ю цу тIехь заздоккхучу Даймахках воккхавечу, халкъа, махка дуьхьа ваха луучу лирически турпалхочун ойла гойту стихотворенеш:\nЛаьар-кха caйн оьмар\nИ дешнаш къоначу яздархочун ша-шега болу кхайкхам а хилла ца дисира, Айдамиров Абузаран дерриг дахар хилира халкъан, мехкан хьашташка дIахьажийна.\n«Винчу лаьмнашкахь» цIе йолчу книги тIехъ зорбатоьхна яра стихотворенеш: «Даймохк», «Винчу ломахь», «Бералла», «Ненан мотт», «Яьссин тогIехь», «ХIай буьйса…», «Африке», «Лермонтов безамна», «Александр Казбеги», «Хьайна езахь», «Юха а хьоьга», «Бехк ма билла» дуккха а кхиерш а. Оцу вай ялийнчу стихотворенийн цIершца а гучуболу книгин шуьйра чулацам. Шен лаамашца оьзда вупоэтан лирически турпалхочун. Дахарерчу дуккха а гIуллакхийн ойлайойту автора шен стихаш йоьшучуьнга. Кхузахь ала догIу А. Айдамировн цхьайолу стихотворенеш, гоч а йина, гIалгIайн а, оьрсийн а, ткъа иштта испански а меттанашкахь зорбатоьхна хилар. «Винчу ломахь», «ХIай буьйса», «Даймохк» стихотворенеш нахана езаш йолчу эшаршка йирзина.\nАйдамиров Абузар поэзехь дукха ца сецаш прозе ваьлла. Амма яздархочу цхьайолу прозаически произведенеш шайн орамаш цуьнан стихотворенешкахь долуш ю. Буьртигах зIийдиг хоьций кхуьу ялта санна, оцу стихотворенешкахь йолчу теманех, идейх кхоллаелла хетало яздархочун цхьайолу повесташ, дийцарш, статьяш.\nГонахарчу дахарера проблемаш хIиттайо яздархочо шен дуьххьарлерчу прозаически произведенешкахь. Дешархоша а, критико а дика тIеийцира «Ненан дог» (1961), «Генарсолтийн «хьуьнарш» (1965) цIерш йолу книгаш. Вайнехан доьзалехь, юкъараллехь зудчун сий лардаре кхойкху автор. Оьздангаллица, гIиллакхца, вовшийн ларарца кхолла еза доьзалехь юкъаметтигаш боху цо. Дахарехь шена хьакъйоллу меттиг дIалоцуш, новкъагIертачарна, зуламхошна дуьхьало еш зуда хила езар а гойту автора. Шен цхьана стихотворени тIехь Айдамиров Абузара яздо: «Хьо яц-ткъа, махкана къонахий белларг, Техкийнарг вайн халкъан турпалхойн ага!». Авторан деган йовхо шайца йолу и дешнаш «Ненан дог» повестан турпалхочунна Курсамна тIедогIуш а ду. Курсам шен сий лардийр долуш ю, шен бакъонаш лаха хуур долуш а ю. Повестан персонажех хIора а шен ойланца, амалшца, буьйцачу маттаца къаьсташ ю. Сатирически басаршца кхоьллина ямартхочун СаIида а, цунна тIаьхьа йозачу Асетан а васташ.\nАйдамиров Абузаран сатирически корматалла къеггина гучуйолу «Генарсолтийн «хьуьнарш» цIе йолчу дийцарийн гулар тIехь. «Генарсолтийн «хьуьнарш», «Жуккаран мекарло», «Анонимка» дийцарш ду цу тIехь зорбатоьхна. Яздархочо Iаьржа басарш ца кхоош Iорабаьхна курхаллаш деш, ямартлонаш лелош, шаьш къа а ца хьоьгуш нехан хьакъ шайн хьашташка хьежо гIерташ лела нах. Билгалдаккха деза и тайпа нах автора къинхьегамхойх, халкъах дIакъаьстина гайтина хилар. ТIаьххьаре а шайна хьакъдоллучу жоьпалле озабо уьш. Шен произведенешкахь адамийн ледарлонаш Iораяхар яздархочо кхочушдо юьртахойн хьанал къинхьегам гайтарца цхьаьна, къинхьегамхойн комаьрша дог-ойла, церан амалш гайтарца. «Генарсолтийн «хьуьнарш» книги тIерачу дийцаршкахь автора хIоттайо кхин цхьа мехала проблема а – доьзал кхиорехь ден-ненан жоьпалла.\nЯздархочун «Лаьмнашкахь серло» (1963), «Тхан эвлахь» (1966), «Лаьмнийн некъашкахула» (1975) цIерш йолчу книгаш тIера дукхаха йолу произведенеш а яра юьртан дахар гойтуш. Айдамиров Абузар юьртахь вехаш вара. Юьртан дахар - цуьнан дахар дара. Юьртахойн дезарш − цуьнан дезарш дара. Яздархочунна дика бовзара юьртахойн кхиамаш а, иза дика кхетара церан халонех а. Цуьнан произведенешкара гIуллакхаш авторан фантазино кхоьллина дацара,уьш гонаха кхехкачу дахарера схьаэцна дара. Оцу дахарна юккъехь вара автор, юьстах лаьтташ вацара. Цуьнан исбаьхьаллин произведенеш йоьшуш царна тIepa турпалхой шайн Iер-дахарца, шайн гIиллакхашца-гIуллакхашца, ойланашца, леларшца яздархочунна юххера девзаш долу адамаш хетало. Церан амалшкара оьзданиг, сийлахьниг чIагIдо автора, айпечуьнца, сийсазчуьнца къийсам латтабо. Юьртан дахар гойтучу произведенешкахь яздархочо къинхьегаман стеган белхан хьуьнарш, деган дикалла, нахаца цуьнан йолу оьзда юкъаметтигаш гайтарца иза вазво, цунна хастам бо. Малончашна, жуккаршна, тайп-тайпана курхаллаш деш лелачарна дуьхьал луьра къийсам латтабо церан ма-дарра долу юьхь-сибат, харц Iалашонаш Iораяхарца. Иштта ю яздархочун оцу темица йолу повесташ, дийцарш, очеркаш. «Лаьмнийн некъашкахула» дийцарийн гулар тIехь яра «Шемалан леламаш» цIе йолу исторически хроника а. Цу тIехь яздархочо бакъдолчийн буха тIехь йовзийтира Шемалан леламашца йозаелла йолу халкъан историн агIонаш. Коьрта долчунна и исторически хроника бахьана долуш боккха кхиам хилира оцу книги.\nХьалхо араяьллачу шен цхьана статья тIехь Айдамиров Абузара яздора: «Сан литературни кхоллараллехь йоккха меттиг дIалоцу историко-революционни тематико. ХIетте а юкъа-кара аса вайн заманхойх − колхозан ахархойх, юьртан интеллигенцех лаьцна повесташ, дийцарш, очеркаш язйина. Царах хаьдда Iен ойла яцсан тIейогIачу хенахь а. Юьртахь вехачу суна гергара ю и тема». Шен заманхойх лаьцна, шен заманан проблемаш хIиттош яра автора 1981 – 1985 шерашкахь язйина «Ирхеш» роман. Иза зорбанехь араелира 1986 шарахь. Цу тIехь гайтинера республикехь социально-экономически а, гIиллакх-оьздангаллин а хьелаш талха доладалар. Ма-дарра альча, Нохч-ГIалгIайчоьнах хьакхаелла социально-экномически кризис а, къоман гIиллакх-оьздангалла лахлуш хилар а гайтира яздархочо шен керлачу роман тIехь. И проблемаш автора нийса хIиттийна хилар гучуделира цул тIаьхьа хье ца луш республикехь дIадуьйладеллачу бохамечу гIуллакхаша.\nАйдамиров Абузаран кхоллараллехь коьртаниг исторически тема ю. Цо язйина «Шемалан леламаш» цIе йолу исторически хроника, «Маршонан цIарах» роман, «Еха буьйсанаш», «Лаьмнашкахь ткъес», «Дарц» романех лаьтта трилоги, оьрсийн маттахь «Хронология истории Чечено-Ингушетии», кхиерш а.\nХьалха арахецначу «Лаьмнашкахь серло» книги тIехь дийцаршца цхьаьна зорбатоьхна яра «Маршонан цIарах» цIе йолу исторически повесть. Оцу повесть тIехь кхидIа а болх бина, цуьнан чулацам шорбеш романан жанре а ерзийна, 1968 шарахь ша къастийна арахийцира «Маршонан цIарах» роман. XIX бIешеран шолгIачу эхехь халкъан паргIатонехьа паччахьан Iедална дуьхьал латтийна къийсам гойтуш яра роман. Цухенахь Нохчийчохь хилла социальни хьелаш, халкъо лайна Iазап исбаьхьаллица гайтина. Говза кхоьллина роман тIехь коьртачу турпалхочун Iелин васт. Адамаш цуьнга ладугIуш ду, уьш цунна тIаьхьа хIуьтту. Къехойн маршонехьа болчу къийсамна шен дахар дIаделла турпалхо ву Iела. Iела санна, халкъана чу садиллина ву Аьрзу а, Чора а. Алссам хиламаш чулоцуш яра роман.\n«Маршонан цIарах» романан бух тIехь, цуьнан чулацамехь дерг кхидIа а шордеш, кIаргдеш язйина ю Айдамиров Абузаран трилоги «Еха буьйсанаш» (1972), «Лаьмнашкахь ткъес» (1989), «Дарц» (1999). Трилогин хьалхара книга «Еха буьйсанаш» зорбанера араяьлла 1972 шо чекхдолуш. Шуьйра чулацам болуш, дуккха а проблемаш къастош ю Айдамиров Абузаран «Еха буьйсанаш» цIе йолу роман. «Маршонан цIарах» а санна, исторически роман ю «Еха буьйсанаш» а. Амма кхузахь XIX-чу бIешеран шовзткъеитталгIий – кхузткъалгIий шерашкахьлера къоман дахар кIорггера, дуккха а агIонаш толлуш гайтина. Паччахьан Iедало шен колониальни политика дIакхехьа аьтто нисбархьама Нохчийчуьра дуккха а нах Турце кхалхийтира. Оцу исторически бакъдолчу гIуллакхаш тIехь кхоьллина автора шен романан эпически шуьйра болу чулацам. Iаламат боккха кхиам хилира цуьнан. Тираж пхи эзар экземпляр йолуш арахецна роман ши бутт баьлча туькнашкахь эца карош а яцара. Книгашъешархоша а, критико а цхьабосса дика тIеийцира. Критикаша Сулаев Мохьмада, Айдаев ЮшаIа, Туркаев Хьасана лаккхара мах хадинера цуьнан. Масала Туркаев Хьасана 1973 шарахь арадаьллачу «Орга» альмаха шолгIачу номерехь зорбатоьхначу «Халкъан кхолламах эпопея» цIе йолчу шен статья тIехь яздина: «Дуккха а шерашкахь лаьттинчу Кавказски тIеман чаккхено Къилбаседа Кавказан ламанхошна керла бохамаш бира, кийра ца тарбаллал бала беара. Халкъан историн и мур цу кеппара нисбалар шуьйра гойту архивни документаша а, историкийн белхаша а. Амма вайн исбаьхьаллин литературехь историн и кийсак хIинццалц теллина яцара, хадийна бацара цуьнан политически мах, дина дацара философски жамIаш. Дуьххьара и тайпа болх дIаболийнарг Айдамиров Абузар ву. Цуьнан хIокху деношкахь араяьллачу «Еха буьйсанаш» романехь карадо вайна цу хьокъехь идейни чулацам кIорггера болу къамел».\nРоманах лаьцна оцу статья тIехь Туркаев Хьасана кхидIа а яздина: «Еха буьйсанаш роман екъало кхаа декъе. Хьалхарчу «Дагийна латта» цIе йолчу декъехь дуьйцу Къилбаседа Кавказан ламанхоша къоман паргIатонехьа латтийнчу антиколониальни къийсамах. Яздархочо бовзийта вайна Нохчийчохь иттанаш шерашкахь лаьттина къийсам, нохчийн халкъан иэшамех, бохамех дуьззина хилла дахар. Оцу буьрсачу, тIом уггар марсабаьллачу хенахь хилла тIеман-политически, социально-экономически гIуллакхаш автора ша дийцарца девза вайна, я турпалхойн кхетам бовзийтарца довзуьйту. Амма хьалхарчу декъехь а, романан кхечу шина декъехь а санна, яздархочун коьрта тидам тIехьаьвзина лаьттарг стаг ву. Цуьнан хьекъал кIаргдалар, цуьнан хьалха хиллачу дахаран цхьана дийна бакъдерг галлий бен ца хилла кхетам тIаьхьо заманан бакъдерг галла шорбелла хилар гойту Айдамировс. Иза ю романан хьалхара мехалла. ХIХ бIешарахь Кавказехь хиллачу чолхечу хенахь нохчийн халкъан дахарехь кхоллабелла прогрессивни болам а, цу халкъан социальни кхетам кIаргбалар талла хаар а хета яздархочуьнан кхиам.\n…Романан кхуьй а дакъа шайн композицица вовшашца дозуш, ХIХ бIешарахь хиллачу исторически хиламийн дийна сурт кхуллуш ду. Шен эстетически мехаллица роман кхечу исторически романел тоьлашха яцахь а, оьшуш яц. Цо исбаьхьаллин дашца тIечIагIдо Нохчийчоь Россех дIакхетаран объективно-прогрессивни маьIна».\nКхидIа шен статья тIехь критико билгалъяьхнера романан ледара хеташ йолу меттигаш: романан цхьадолчу кортошкахь еккъа цIена цхьа информаци хилар; дукхаха йолу меттигашкахь, хиллачух доцца дуьйцуш хиларна, публицистико исбаьхьаллина новкъарло еш хилар; цхьацца долчу вастийн амалшна чолхалла ца тоар; инарлийн, штабийн белхахойн вовшашца кехаташца хиллачу зIена тIера масалш оьшучул совнаха хетар; оьрсийн меттан терминаш, дешнаш тIех дукха хилар, иштта дIа кхидерг а.\nАйдамирова Машара вай лакхахь хьахийнчу шен книги тIехь яздо: «Еха буьйсанаш» халкъо дика тIелацаран бахьана иза исбаьхьаллин агIор дика язйина хилар дацара. Оцу агIор юккъера мах хадо мегар дара цуьнан. Оцу хенахь нохчийн халкъана ца хаьара шен истори. «Еха буьйсанаша» цунна хьалха схьайиллира цуьнан турпалчу историн цхьа кIеззиг агIонаш, бовзийтира нохчашна цкъа а цIе йоккхуш ца хезна къоман турпалхой, халкъо шен маршонехьа бIешерийн дохалла латтийна турпала къийсам, хьегна Iазап, лайна халонаш, харцонаш.\n1865 шарахь нуьцкъах а, Iехош а махках баьхна Турце кхалхийнчу нохчийн 5000 доьзалан кхолламца гора 1944 шарахь нуьцкъах махках даьккхина, Казахстане, Киргизе кхалхийнчу халкъан декъаза кхоллам».\nЮьхьанца боккха кхиам хиллачу романан тIаьхье Iаламат чолхе а, хала а хилира.\nАйдамиров Абузаран 1974 шарахь Москва «Современник» издательстве яхьийтина «Еха буьйсанаш» романан подстрочник оьрсийн маттахь иза араяккхийта. Издательствос кхаа критике рецензеш язъяйтинера романна. Оцу кхааммо а роман гIеххьа хастийнера, амма кIеда-мерза, гIиллакхе билгалдаьккхинера роман зорбане яккха кийча цахилар, автора а, редактора а романан текст тIехь кхин а болх бан безаш хилар. Айдамиров Абузара мелла а хийцамаш бина, яцйина, амма коьрта чулацам, маьIна ца талхош юха а дIаяхьийтина «Современник» издательстве. ТIаккха а ца магийна «Еха буьйсанаш» зорбане. Дукхаха болчу рецензенташа романан коьрта сакхт лоруш дерг билгалдаьккхинера «Современник» издательствон куьйгалхочо В. Сорокина ша авторе даийтинчу кехат тIехь: «Наконец, несколько замечаний по роману, как мне кажется, очень важных. Автору следовало вывести вместо забитого Вассала – беглого солдата, другого русского, который был бы инициативным человеком, который мог бы вести за собой чеченцев…». Роман ара ца ялийтара коьрта бахьана и дара. Яздархочо бахара оцу муьрехьлерчу халкъан исторехь и санна дерг хилла дац, цундела шен бакъо яц и яздан, харцдерг ша яздийра дац.\nНохч-ГIалгIайн книжни издательствехь а зорбане ца яккхийтира роман. КПСС-н Нохч-ГIалгIайн обкомо дихкинера иза зорбанехь арахецар. Хьалха роман нохчийн маттахь араяьлча, цуьнан дика мах хадийна цхьаболу рецензенташ а шен ондачу тIеIамца и роман юха арахеца а, цуьнан шолгIа дакъа («Лаьмнашкахь ткъес») зорбатоха а ца магадойтуш, дуьхьал баьхнера республикин партийни куьйгалхоша. Нохчийчоь Росси пачхьалкхана шен лаамехь юкъаяхна боху концепци яра хIетахь партийни Iедало леррина хIотта а яйтина, нуьцкъах яржош. Оцу концепцина ний сса дуьхьал яра историн бакъдолчунна тIехь язйина язхдархочун роман. Схьахетарехь, цундела зорбанехь ара ца хецийтарал совнаха, школан программаш тIера а дIаяккхийтира роман, дихкира иза дешархошка Iамаяйтар.\nСоветан Iедал доха герга а дахна, коммунистически идеологин чIагIо малъелча бен зорбанехь ара ца йовлийтира нохчийн истори ма-ярра гойтуш йолу Айдамров Абузаран исбаьхьаллин произведенеш.\n«Еха буьйсанаш» трилогин шолгIа книга «Лаьмнашкахь ткъес» 1877–1878 шерашкахь Нохчийчохь Iаьлбаг-Хьаьжа коьртехь а волуш хиллачу гIаттамах лаьцна яра. Иза зорбанехь араелира 1989 шарахь. Цунна тIаьххье 1990 шарахь шолгIа арахийцира «Еха буьйсанаш» роман а (трилогин хьалхара книга). Оьрсийн маттахь «Еха буьйсанаш» роман араяьлла Москвахь 1996 шарахь 20 эзар тираж а йолуш. Трилогин кхоалгIа книга «Дарц» а 1999 шарахь араяьлла. ХIХ бIешо чекхдолуш – ХХ бIешо долалучу муьрехь Нохчийчохь хилла чолхе социально-экономически а, политически а хьелаш гойтуш йолу и роман шен исбаьхьаллин агIо дика лоруш тIеийцира трилоги юкъайогIачу вукха шина произведенел а. Литературин критика Бурчаев Хьаьлима яздо: «Калугера йийсар» повесть а, трилогин кхоалгIа книга «Дарц» а уггар лекха лакхе ю Айдамиров Абузаран кхоллараллехь. «Еха буьйсанаш» романо авторан цIе гIараяьккхинехь а, исбаьхьаллин агIор мелла а тIаьхьа ю и хIинцца вай цIеяьккхинчу шина произведенел… Ткъа «Дарц» романан коьртачу турпалхочун харачойн Зеламхан вастах лаьцна аьлча, хIинццалц кхечу яздархоша санна, и дуьненна гIараваьлла обарг веккъа цIена майра, тIахъаьлла, къармаза бекхамхо хилла хилар тIечIагIдина ца Iаш, кхузахь а цуьнан чоьхьара дуьне – психологи гайта ницкъ кхаьчна авторан. Iаламат нийса, ма-дарра гайтина оцу обарган заманахь Нохчийчохь а, ерриг Россехь а хIоьттина хилла долу реакционни хьал. Зеламха халкъан орцахо, гIийлачийн-мискачийн накъост хилла ца Iа романехь. Иза а ду-кх, кхидолу адамаш санна, Дала кхоьллина, шен дика а, ледара а агIонаш йолуш, гIалаташ долуш адам. Дерриг а чолхе даьллачу заманан хьийзарехь кхолламо декъаза кхаж баьккхина, шен оьмарехь синтемах, маршонах вохийна лелош волу».\nIаламат мехала ю Айдамирова Абузара хIоттийна нохч-гIалгIайн историн хронологи а. 1973 шарахь волавелла шина шарахь болх бина яздархочо цу тIехь. Оцу хьокъехь шен цхьана интервью тIехь автора дийцина: «1973 шарахь суна дагадеара Нохч-ГIалгIайчоьнан историн хронологи хIотто. ХIетахь Iилманца теллина шен истори йоцчу, шен исторически дIадахнарг ца хуучу халкъана иза довзийта, шен истори езийта, цунна тIе тидам бахийта, иза луучу къоначу нахана некъ гайта Iалашо яра сан… Шина шарахь сов къахьийгира ас и хронологи хIоттош. БIеннаш книгаш, газеташ, журналаш кегон дийзира. Роман язъярал хала бара и болх, амма, суна хетарехь, халкъана чIогIа оьшура иза». Автора шегара юкъадалийна хIума а доцуш, еккъа халкъан историн хронологех лаьтташ болу и болх а зорбанехь ара ца балийтина. Оьрсийн маттахь хIоттийна йолу и «Хронология истории Чечено-Ингушетии» ялхийтта шарахь Iиллинчул тIаьхьа 1991 шарахь арахийцира 15 эзаран экземплярехь.\nПублицистикин жанрехь а дукха болх бина яздархочо. Цхьа бIе гергга публицистикин статьяш, очеркаш, интервьюш араевлла цуьнан периодически зорбанехь. Царна юкъахь ю къаьмнийн доттагIаллех, яздархойн декхарех, ненан мотт кхиорах, школехь ненан мотт а, оьрсийн мотт хьехарх, вайн литературни кханенах лаьцна йолу произведенеш. Сиха йоьдучу замано кхийдош йолу проблемаш хIиттайора автора шен публицистикин статьяшкахь а, очеркашкахь а. Нохчийчохь 1990-чу шерашкахь бохамен хьал доладелча, адам вончух лардан гIерташ муьран зорбанехь кест-кеста арайовлура Айдамиров Абузаран статьяш, интервьюш. Масала, республикехь яккхий митингаш юьйлаелча, цара адам дикане дуьгур дац-кх аьлла хеташ, царна дуьхьал йоккха статья язйира цо. «Халкъан доьналлин хьоста» цIе йолу и статья зорбане елира 1990 шеран 11 апрелехь арадаьллачу «Ленинан некъ» газетехь. «Мехк-кхиэл» ю аьлла цхьа хьаштдоцу юкъаралла вовшахтоьхча, оцу хьокъехь шена хетарг а, хила дезарг а яздира Айдамиров Абузара «Даймохк» газета тIехь 1992 шеран 24 апрелехь. Нохчийн йоза латиници тIе даккха гIерташ тохабелира республикин куьйгалхой, масех Iилманча шайна тIе а озийна, ерриг интеллигенци оцу гIуллакхана дуьхьал йоллушехь. 1992 шеран 24 февралехь арадаьллачу «Даймохк» газета тIехь яра нохчийн йозанан графика хийцарна дуьхьал язйина «Сихалла – бохаман накъост» цIе йолу яздархочун статья. Адамаша деш долу зуламаш, зенаш садевлича, хьарамлонаш йитина, хьанал гIуллакхашна тIедерзаре кхойкхура «Дала шен оьгIазлонах лардойла вай» статья тIехь («Даймохк». 1992. 5 май). Къам тайпанашка декъа гIертачарна дуьхьал язйинера «Со дуьхьал ву нохчийн бекъарна» («Даймохк». 1992. 16 янв.), «Тейповый интерес надо оставить» («МаслаIат». 1992. 23 авг.) цIерш йолу статьяш. Айдамиров Абузаран Iаламат чIогIа сагатдора Нохчийчохь хIоьттинчу чолхечу хьелаша, цара халкъана боккха бохам бахьар буйла хаьара цунна. Иза кхойкхура Iеламнахе, Iилманчашка, яздархошка къомана хьанал хиларе, пайдехьа хиларе: «Iеламстеган, Iилманчин, яздархочун хьекъал, Iилма эрна ду, нагахь санна цаьргахь оьздангалла, собар, доьналла дацахь, шайгара Iилма цара халкъан гIуллакхана, халкъана пайденна дIалуш дацахь. КIилло, ямарт, стешхачу стагана хьарам ду Iилма, ишттачу стагера Iилма адамашна. халкъана зуламе долу».\nНохчийн амалшкахь йолу ледарлонаш, сакхташ Iорадохуш, адамаш бохамех лардалийтаран Iалашо йолуш, 1994 шеран юьххьехь, «Вайн амалш (сиркхонаш, къинош, лазамаш») аьлла юкъара цIе а йолуш, очеркаш, статьяш арахеца волавелла Айдамиров Абузар «Даймохк», «Васт» газетийн агIонаш тIехь. Уьш масех шарахь арайийлина. И ериг статьяш гул а йина, 2003 шарахь царна зорбатоьхна «Вайн амалш (сиркхонаш, къинош, лазамаш)» цIе йолчу ша къаьстинчу книги тIехь. И книга автора леринера «нохчийн къоман ХХI бIешарахь тIейогIачу тIаьхьенна». Оцу дешнашца дIайолалуш яра иза. Къоман тIекхуьуш йолу тIахье дайша дилийтанчу гIалатех, цаьрга кхаьчнау бохамех Iалашъяран лехамаш бара автора шена хьалха хIиттийнарш. Иштта тIе а ийцира книгашъешархоша гIиллакх-оьздангаллин, философски маьIна долу и болх.\nПоэта Цуруев Шарипа 2002 шарахь шегара интервью оьцуш «ТIекхуьучу тIаьхьенна пайдаэца, дагахь дита хIун эр дара ахь, вайн халкъо лайнарш хьесапе а оьцуш?» аьлла, хаттар дича, Айдамиров Абузара аьллера: «Нохчийн къоман исторех лаьцна сайна хетарг, хьекъал кхочург сайн исторически повесташкахь, романашкахь аьлла ас… ТIекхуьучу тIаьхьенна ас «Еха буьйсанаш», «Лаьмнашкахь ткъес», «Дарц», «Кхолламан цхьа де», «Калугера йийсар» произведенеш юьту. ХIокху тIаьххьарчу итт шарахь Нохчийчохь хилларш тидаме а оьцуш, язбеш чекхбоккхуш шиъ болх бу сан – «Вайн амалш (сиркхонаш, къинош, лазамаш», «Связь времен: исторические корни трагедий чеченского народа».\nАйдамиров Абузаран произведенеш ян а ю къаьсттина тIекхуьучу тIаьхьенна пайдехьа, къоман исторехь хилла дIадаханчу а, хиндолчу а кIорггера ойлайойтуш. Адамийн хьекъална, кхетамна схьаэца шортта хIума ду царна тIехь.\nЯздархочун 6 томах лаьтташ гулйина произведенеш оьрсийн маттахь арахецна 2004 – 2005 шерашкахь. Царна юкъахь ю: «Долгие ночи», «Молния в горах», «Буря» романаш, «Один день судьбы», «Калужский пленник» повесташ, «В день смерти сына» дийцар, «Хронолгия чеченской истории», «Избранные статьи и речи».\nЯздархочун цхьайолу книгаш Iаьрби матте а яьхна Иорданехь а арахецна: «Лаьмнийн некъашкахула», «Вешин весет» (повесть «Маршонан цIарах»), «Еха буьйсанаш».\nАйдамиров Абузаран башха кхолларалла нохчийн исбаьхьаллин литературин хазна хилла ца Iаш, адаман кхетам кхиорехь мехала ю.\nАйдамиров Абузар кхелхина 2005 шеран 27 майхь Хьалха-Мартан гIалин больницехь Iуьйранна 6 сахьт даьлча.\nНохчийн халкъан лерам бу сийлахьчу яздархочуьнга. Айдамиров Абузаран цIарах ю Нохчийн Республикин коьрта библиотека, Соьлжа-ГIалин коьртачу урамех цхьаъ яздархочун цIарах бу, школа ю. Иза винчу, даим ваьхначу юьртахь Мескетахь схьайиллина яздархочун музей. Айдамиров Абузаран дахарх, кхоллараллех лаьцна конференцеш, горга стоьлаш дIахьо республикехь. Цуьнан кхолларалла, исторически романаш республикин школашкахь а, вузашкахь а Iамош ю.\nПросмотров:3149 Чеченская литература\nПросмотров:4834 Чеченская литература\nПросмотров:7655 Чеченская литература\nПросмотров:5349 Чеченская литература\nПросмотров:2464 Чеченская литература\nПросмотров:3086 Чеченская литература\nПросмотров:2588 Чеченская литература\nПросмотров:9992 Чеченская литература\nПросмотров:1372 Чеченская литература\nПросмотров:8438 Чеченская литература\nПросмотров:3798 Чеченская литература\nПросмотров:12110 Чеченская литература\nПросмотров:3552 Чеченская литература\nПросмотров:4697 Чеченская литература\nПросмотров:4965 Чеченская литература\nПросмотров:11258 Чеченская литература\nПросмотров:17027 Чеченская литература\nПросмотров:3858 Чеченская литература\nПросмотров:3047 Чеченская литература\nПросмотров:10070 Чеченская литература\nПросмотров:6213 Чеченская литература\nПросмотров:2016 Чеченская литература\nПросмотров:2749 Чеченская литература


КӀайн корта болчу аьрзу — Википеди\nКӀайн корта болчу аьрзу\nЛечан куц дерш\nКIайн корта болчу аьрзу — (en. Griffon Vulture), (оьрсаша "Сип белоголовый" олу) И тайпа аьрзунаш кIезиг ю. ДIайовш лаьтта уьш. Бос мокха бу цуьнан, чукIело хьаьрса ю. Лаг дерзина ду, кIайчу дон кач бу логехь. ТIемаш дIа-схьа даржичи 2,5 метр ду.\nУьш хуьлу меттигаш Дуьненан хIорд Юккъера а Жима Ази, Иран, Афганистан, Пакистан, Крым, Кавказ. Вайн лаьмнашкахь а хуьлу и тайпа аьрзу. Уьш дукху а йолчу хенахь гIеранаш хуьлура. ХIинца цера гIеранаш яц. Баннаш адам тIе ца кхачалучу меттигашкахь, ламанан лекхачу даккъашкахь, тIулган, мокхазан чхерашкахь до цара. Баннаш даккхийра хуьлу, дечиган синтарех дой. Мархи баттахь доккха кIай цхьа хIоа до цо. Тойнахь цхьана баттахь, кхаа кIирнахь Iа (50-52 дийнахь). КIорни кхаа баттахь эха баттахь кхуьу. Деллачу акхаройн, бежнийн дилх доу цара. ХIаваэхь тIам ца ластош гонаш туьйсу цо. ТIемаш хьалагIоттош хIаваэ хьала яллалц бен ца лестадо цо. ХIаваэхь дукха лакхахула кхерста иза тIам ца ластош. Шарой-Органехь, ЧIаьнти-Органехь бен гуш яц уьш. Цигахь гуш билгалъяьлларг иттех бен яц. Уьш доь ца дайта ларо езаш ю.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=КӀайн_корта_болчу_аьрзу&oldid=1417812»\tКатегореш: Статьи без перенаправления с поля wikispeciesДийнаташ абатцаОлхазаршКъайлаха йолу категореш: Википеди:Байлахь йисина агӀонаш/бо0Википеди:Викихаамаш чохь маьӀнаш карладаьхна яззамаш\tНавигацин меню\nالعربيةঅসমীয়াAsturianuAzərbaycancaБеларускаяБългарскиBrezhonegBosanskiCatalàCebuanoČeštinaCymraegDanskDeutschΕλληνικάEnglishEsperantoEspañolEuskaraEstremeñuفارسیSuomiFrançaisGaeilgeGalegoעבריתHrvatskiMagyarՀայերենInterlinguaItaliano日本語Қазақша한국어KurdîКыргызчаLatinaЛезгиLimburgsLietuviųLatviešuМакедонскиМонголनेपालीNederlandsNorsk nynorskNorsk bokmålDiné bizaadOccitanPolskiPiemontèisپنجابیPortuguêsRomânăРусскийРусиньскыйSrpskohrvatski / српскохрватскиSlovenščinaShqipСрпски / srpskiSvenskaTürkmençeTürkçeТатарча/tatarçaУкраїнськаTiếng ViệtWinaray中文\tХьажоргаш нисъяр\tХӀокху агӀон тӀаьххьаралера хийцам: 2016, 12 сентябрь, 00:07.


Царнаевна вен кхел еш бина сацам цахийцар доьху прокурораша\nIамерка -- Царнаев ЖовхIаран сурт ду махбаран центрехь телезионехула гойтуш. Бостон, 23Оханан2013\nФедералан прокуратуро кхайкхам бина Iамеркан Цхьаьнатоьхначу Штатийн 1-чу Гонан аппеляцин кхеле юхатоха, аьлла Бостонерчу марафонехь эккхийтар динчу Царнаев ЖовхIара дина дехар, цуьнна кхел йиш бина сацам ницкъ болуш а буьтуш. Цунах лаьцна хаам бо CNN телеканало.\nПрокурорша чагIдо, цхьа а озабезам ца беш, кхел ярна Царнаевн йолу бакъо ца йохийна бохуш, и суд Бостонехь, цо лелхийтарш диначу меттигана генадоццуш ярх. Прокуратуран векалшна хетарехь, Царнаевс шен бехктакхаман гIуллакхехула керла кхел яр дехар юхатоха деза.\nКхелехь дакъалаьцначу бехккъасторхошна цхьа а Iаткъам бина, аьлла ца хета прокурорашна, цул хьалха зорбанан гIирсашкахь цу гIуллакхах лаьцна дийцинчо.\nCNN-о билгалдоккху Царнаевн адвокато Паттон Дэвида шаьш аппеляци яр телеканалана комментари а ца еш дитина хилар.\nМаршо Радионо хьалхо яздина ма хиллара, Царнаевн адвокаташна хетарехь, бехктакхаман гIуллакх толлуш озабезамалла ца хилар кхочуш ца дина кхело дов хаттар и бохам хиллачу гIалахь дIа а даьхьна.\n"Дина зуламан чулацам тидаме эцча, Бостонехь беха бехккъасторхой гIорасиз бара и дов къастош озабезам а ца беш сацам бан", - даладо NBC-но Царнаевн бехказваккхархоша динчу дIахьедаран дакъа.\nЦул сов, Царнаевн векалша билгалдаьккхина бехккъасторхойх ши стаг бакъо йолуш вацара дов къастош дакъалаца, цара жюрин декъашхой хоржуш харц дерг дийцина хиларна. Ша аьлча, цара хьулдина хилла кхелахочух, Царнаевна тIехь къел ярх лаьцна социалан машанашкахь шаьш яздинарг.\nАдвокаташна хетарехь, Царнаев ЖовхIар дика стаг ву. Ткъа терроран тIелатар дарна бехке ву цуьнан воккхаха волу ваша Царнаев Тамерлан.\n2013-чу шарахь Бостонехь марафон йоьдуш лелхийтарш дира Царнаев Тамерлана а, ЖовхIара. Кхо стаг вийра, 264 стаг чевнаш йина вара. Царнаев Тамерлан вийра полисхоша, герз а тоьхна.\nЦарнаев ЖовхIарна вен кхел кхайкхийра 2015-чу шарахь. Iамеркерчу зорбанан гIирсаша хаам бира иза гIо дан реза хилла таллам беш, валлалц набахтехь яккха шена хан тохахь, амма талламхой реза ца хилира аьлла. Говзанчаш дийцарехь, латкъаман процесс яхъяла мега шерашкахь.\n25 шо долу Царнаев латтош ву Iамеркехь уггаре чIогIа ларйеш йолчу Колорадо штатан Флоренция гIаларчу ADMAX набахтехь.


Аввакум Глава 1\nХІара бу Хьабукъа-пайхамарна Делера кхаьчна болу хаам.\nВеза Эла, ас орца мел дохур ду те – Хьуна дІа а ца хезаш, ас цІогІа мел хьоькхур ду те – къизалла ечух Ахь кІелхьар а ца воккхуш?\nХІунда хьоьжуьйту Ахь со зуламашка? Муха лов Ахьа харцонашка хьежар? Суна хьалха хІаллакдар а, къизалла яр а ду. Массанхьа а девнаш а, къийсарш а ду.\nИ бахьана долуш Іедалан ницкъ байна, нийса кхелъяр а дац. Іесачо Делан лаамехь верг кІелвуьту дела, кхелъяр а харцонца чекхдолу.\nТІаккха Везачу Эло нахе иштта элира: «Хьовсийша халкъашна юкъа, тергаме хьовсалаш, шу чІогІа цецдевр ду, хІунда аьлча шун дахаран деношкахь цхьамма шайга уьш дийцича, цкъа а шу тешар доцу хІума дийр ду Ас.\nАс хашадхой гІовттор бу, къиза а, эргІада а долу и халкъ. Уьш лела лаьттан аре мел ю, нах Іаш йолу шайн йоцу меттигаш шайн дола яхархьама.\nИ халкъ кхерам тосуш а, нах Іадош а ду. Цара еш йолу кхел а, церан олалла а цаьргара шайгара схьадолу.\nЦеран говраш цІоькъабергел сиха ю, уьш буьйсанна лелачу берзалойл а луьра ю. Церан береш схьахахкабевлла богІу, церан дошлой геннара схьабогІу. Ижуна тІекхета аьрзу санна, тІемабевлла схьабогІу уьш.\nМехкашна чу а гІерташ, церан эскарш ницкъ бан Іалашо йолуш ду, малхбалера мох санна йолу церан къизалла тобанел а хьалхаяьлла йогІу. Цара йийсархой дІалоцу, гІум санна.\nЦара паччахьаш хьийзабо, баьччанех царна белам хилла. Муьлххачу а чІагІонах бийлало уьш, го беш, баьрзнаш а хІиттадой, уьш дІалоцу цара.\nТІаккха уьш, чехка мох санна, тІех а бевлла, дІабовлу. Уьш къилахь нах бу, хІунда аьлча шайн ницкъах шайна дела кхоьллина цара».\nВеза Эла, Хьо вац ткъа ширачу заманашкара дуьйна волу сан Дела, сан Везаниг? Тхо лийр дац! Веза Эла, хашадхой Ахь къобалбина бу, цаьрга кхел яйтархьама. Сан тарх! Уьш Ахь билгалбаьхна бу таІзар дайтархьама.\nВонашка хьежа тІех цІена бу Хьан бІаьргаш. Зуламашка хьоьжуш Хьо Іалур ма вац! Тешнабехк лелораш хІунда лов Ахь? Шайл бакъахьаранаш Іесачара дІакхаллар вист ца хуьлуш хІунда лов те Ахь?\nХІунда дуьту Ахь адамаш, хи чуьра чІерий а, шайна тІехь олахой боцу текхаргаш а санна?\nХашадхоша уьш берриш а мІерашца хьалабоху, цара шайн бойнашца дІа а лоцу, уьш шайн эвнаш чу схьа а гулбо. Цу бахьанина хазахетар а хилла, баккхийбеш бу уьш.\nЦундела цара сагІанаш дахьа шайн эвнна, кІур а туху шайн бойнна. ХІунда аьлча оцу эвнах а, оцу бойнех а церан гайш дуьзина а хуьлу, церан шортта рицкъа а хуьлу.\nДаим яссо мега те цара шайн эвнаш, къа ца хеташ даим халкъашна ницкъ бан мега те цара?


"Бехк боцуш набахте хьажийна лор"\nГезгмашин-бутт 14, 2017\n"Тоьшаллаш доцуш набахте хьажийна лор"\nНохчийчоьнан Лаккхарчу кхелехь кху деношкахь листина лоьрана дуьхьал даьккхина дов. Соьлж-ГIалара нехан долахь йолчу клиникехь болх бина Григорьев Олег бехкевора цо операци йинчул тIаьхьь 16 шо долу кIант велла хиларна. Стохка Ленинан кIоштан кхело лор бехке а вина, 3 шо набахтехь даккха, хан туьйхира.\nОцу гIуллакхех а, цуьнан башхаллех а лаьцна дуьйцу зен хиллачу агIонан адвоката Ицлаев Доккас.\nИцлаев: "Мерачуьра ога гара ду аьлла, операци йина оцу кIантана. 30-40 минотехь еш операци ю иза. 2 сахьтехь 40 минотехь йина иза оцу кIантана. Кхачо йоллуш бан оьшу талламаш а ца бина цуьнан могашалла зуьйш, операци яле хьалха.\nШина анализан жамIаш карахь а долуш йина иза. Операци йинчул тIаьхьа кIант метта веъна. Амма багара цIий оьхуш дIаваьлла. Ас хаьттира оцу лоьре, уллехь оцу хенахь хьо хиллехьара иза лийра варий аьлла. Муьлха а лор оцу хенахь цунна уллехь нисвеллехь, лийр вацара иза, элира цо".\nКхераме йоцучу операцех къона кIант валар толлуш дуккха а кхачамбацарш гучудевла хилла таллам дIахьочу хенахь. Къаьстина оцу лоьро дукха чоьте оьцуш а ца хилла шен белхан декхарш а, цхьацца барамаш а. Иштта, Ицлаев Доккас бахарехь, шена дага а догIуш лоьран тIехь пациент велла аьлла и дуьххьара дов дара дIадаьхьнарг.\nИцлаев: "ТIевеана говзанча ву аьлла нах дуккха а тIеоьхуш хилла цунна. Амма теллича, цо и болх воно вон беш хилла. Лоьраш шаьш мел динарг дIаязъян дезаш ду: операци муха дIаехьира а, иштта кхин дIа а. Цо иза деш ца хилла.\nВайн нохчаша велла стаг этIа ца войту. Цунна тIе а тевжаш, некъ лаьцнера цо а цуьнан адвоката а. Низамо боху 238 артикалца стаг валар хиллехь, цунна лоьрийн дина гIо кхачам болуш хиллийла къасто деза. Кхел цуьнах кхета а кхетта, шен сацам бира. Суна хетарехь, иштта лор бехке а вина, чувоьллина дуьххьара гIуллакх ду-кх хIара".\nХIинца Нохчийчурчу шина а кхело хийца а ца хуьйцуш битинчу сацамна реза воцу Григорьев, шен авдокатехула кехаташ чудала кечдеш ду Москохарчу Лаккхарчу кхеле. Адвокатан Куницын Александрна хетарехь, кхелехь цхьанна а тайпан Григорьевн бехк къастийна бац аьлла.\nКуницын: "Григорьевх лаьцна аьлча, суна хетарехь цуьнан цхьанна а тайпа бехк къастина бац. Кхелан сацамца а къастийна бац иза. Оха арз дийр ду цунна. Республикан кхелан президиуме а девр ду тхо. Со тешаш-м вац и сацам республикехь хуьйцур бу аьлла. Григорьевн позици иштта яра: сан цхьа бехк белахь, цунна тоьшаллаш хила деза. Тоьшаллаш данне а дац. Цхьа а тоьшалла-м дац. Цхьа а!".\nЛоьрийн гIо оьшуш меттиг ю Нохчийчоь. Шортта схьайиллина кегий клиникаш а ю кхузахь. Цу чохь болх беш бу арара тIебаьхкина говзанчаш а. Тамашийна делахь а уьш нохчий ца хилчхьана, милла а хилча реза хуьлу махкара бахархой церан уьрсан кIел бийша.


Хатуев 1абдулхьамидан - 63 шо. «Со д1аваьлча, юрт ма елхаелаш…» - Новости - Гудермесская районная газета «Гумс»\nХатуев 1абдулхьамидан - 63 шо. «Со д1аваьлча, юрт ма елхаелаш…»\n10.09.2015 15:37 Четверг\nСо везначийн б1аьргаш\nХатуев 1абдулхьамид 1952-чу шеран сентябрь беттан 1-чу дийнахь Г1ирг1азойн махкахь вина. Цигахь аьлла цо дуьххьара нохчийн маттахь дош, цигахь яьккхина лаьтта т1ехь дуьххьарлера г1улч а. Нохчашна шайн Даймахка, Г1ум-Азин арахь кхойтта шо даьккхинчул т1аьхьа, ц1аберза бакъо елча, цуьнан да-нана а деара ц1а, Мескар-Эвла, шайн доьзал а балош. Мескар-Эвлахь хьалхарчу классе деша вахана 1абдулхьамид, кхиамца юккъера школа яекхъяьккхина, Нохч-Г1алг1айн пачхьалкхан университете деша вахара, оьрсийн мотт, литература, нохчийн мотт, литература а хьехаран говзалла караерзо. Дика доьшуш а, стихаш, пьесаш, критически статьяш язъеш волчу 1абдулхьамидан стихотворени 1974-чу шарахь «Ленинан некъ» газетан аг1он т1ехь араелира. Шеца цхьаьна доьшуш волчу шен доттаг1чунна Сумбулатов Абузарана лерина язйина «Некъахо» — стихотворени яра иза. Сих-сиха араюьйлура цуьнан стихаш «Коммунизман байракх», «Комсомольское племя», «Грозненский рабочий», «Ленинан некъ» — газетийн аг1онаш т1ехь. Поэташлахь шен дашца, синхаамаш, ойланаш йовзийта а, д1акхачо а хаарца, башхачу меттан мукъамца къаьсташ билгалдаьлла пох1ма хиларна вовза волавелира къона поэт.\nСтудент волуш 1-Хь.Хатуевн кхолларалла цуьнан накъосташна бен евзаш ца хиллехь, х1инца иза вевзара дика поэт, критик, журналист санна. Масех шарахь Мескар-Эвларчу юккъерчу школехь нохчийн мотт а, литература а хьоьхуш болх а бина, дуккха а шерашкахь журналистикехь къахьийгира 1абдулхьамида. Цо цхьабосса дика язйора статьяш, фельетонаш нохчийн а, оьрсийн а меттанашкахь. 1абдулхьамидан дош 1алашоне кхочура, хьаькамийн сагатдеш, иза орцахваьллачарна г1о-накхосталла а кхочуш. Газетехь бечу балхо д1а ца хервира къона поэт литературах. Зорбанехь араевллачу нохчийн яздархойн говзарех шена хетарг а олуш, церан мах а хадош, статьяш, рецензеш а язйора цо. Уьш кхечара язйинчарех къаьсташ хуьлура маттаца а, хьежамашца а. Кегий пьесаш язъеш а вара 1абдулхьамид. Цуьнан цхьайолу пьесаш студенташа университетехь х1иттийра. Царех цхьаерш Нохч-Г1алг1айн телестудехь гайтира. К1еззиг а язъеш, дика язъечу поэтех вара 1абдулхьамид. Цундела цуьнан дешнаш т1ехь даьхна иллеш а, эшарш а халкъо, шен долуш санна, ша кхоьллича санна, т1еэцна. Синах хьаьрчаш, даг т1е дуьйшуш ду 1абдулхьамида иллеш, «хьалха кхолладелларш дешнаш ду-те я мукъам бу-те х1окху иллийн» — бохучу хаттаро жоп а лоьхуш. Мукъам а, дешнаш а вовшех ца къастало, яздешшехьа дешнаш синмукъамехь хилла дела. Синмукъам г1айг1анах боьзна волчу поэтан иллеш шовкъе ду, ладоьг1ачийн ойла карзахйоккхуш, синтеме ялош. Ладоьг1учаьрга шайца цхьаьна узам, мукъам байта ницкъ бу 1абдулхьамидан «Бусалба сан Нохчийчоь», «Аьрзунан илли», «Стиглара д1абайна седа», «Со д1аваьлча, юрт ма елхаелаш», «Т1аьххьара бал», «1одикайойла, сийна беш», «Доттаг1а», «СО д1авоьду», «Б1аьсте ер ю», «И дуьтуш лийр ду-те вай?», «Х1ай, Латта, ахь гечдийр дуй?» кхин а иттаннаш цуьнан иллийн а, эшарийн а.\n1-Хь.Хатуевс нохчийн маттахь нохчийн махках а, нохчийн халкъах а язйина дуккха стихаш зорбанехь арайийлина ингалсан, туркойн, сербийн, украинцийн а меттанашкахь. Турцехь книга а араяьлла поэтан. Дика язйора 1абдулхьамида стихаш нохчийн а, оьрсийн а меттанашкахь. Цунна тоьшалла ду цуьнан цхьайолчу стихех вовшахтоьхна «Бусалба сан Нохчийчоь», «Я веду себя на расстрел» — стихийн ши гулар.\nНохчийн литература кхиорехь юкъадиллина дакъа тидаме а эцна, НР-н Президента Р.А.Кадыровс поэтана Хатуев 1абдулхьамидана «Нохчийн халкъан яздархо» — сийлахь ц1е елира.\nШена дукхабезачу Даймахках а, нохчийн халкъах а нохчийн халкъана дуккха а иллеш даьхна, «1одикайойла, сийна беш», «Со д1авоьду», «Со д1аваьлча, юрт ма елхаелаш» доггаха баьхна волу Хатуев 1абдулхьамид 2011-чу шеран январь беттан 17-чу дийнахь Делан 1ожалло вайна юкъара д1авигира. Дала гечдойла цунна. Алаза дош а, чекхдахаза иллеш а долуш вайна юкъара д1авахнехь а, халкъо дезаш т1еэцначу цуьнан иллеша вайн дагалецамашкахь сирлачу вастехь вахор ву 1абдулхьамид.


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Делах дуй а биина, кхин теш хIиттийна нах а боцуш зудчуьнга хьо йитина ю аьлча иза йитина хуьлуш юй? Коьрта агIо\nАссаламу Iалайкум лараме Олхазар. Иштта йар хаттар дара са. ДЕЛАХ дуй а биана, кхин тешаш хIиттийна нах а боцуш зудчуьнга хьо йитина ю аьлча иза йитина хуьлуш йуй? Юха яло ойла хилча там-мах бан безий? Иза юха ялийча ас биина дуй къера хуьлий? ДЕЛА реза хийла хьуна.\nХIара хаттар тхуна даийтинарг ву "bulat" олург.\nЛарамца "LamanSerlo.com" Модератор.\n1. Зуьда юьтучу хенахь теш хIотторах лаьцна вай дийцира хьалха хIокху хаттарна деллачу жоьпехь:\nЗуда юьтуш теш хIоттор декхар дуй?\nЦигахь Iеламнехан кхаа кепара долу дешнаш дийцира вай, дукхах болчара аьлла дерг а, нийса хиларна герга дерг а тешаш ца хилча а зуда йиталуш хилар ду элира вай.\n2. Хууш ма-хиллара, юхаяло мегаш йолу зуда цкъа йа шозза йитина йолу зуда ю. Кхозза йитинчул тIаьхьа зуда юхаяло мегаш дац, иза кхечуьнгахь марехь а хилла, тIаккха цо йитинчул тIаьхьа бен.\nТкъа, юхаяло мегаш долчу хьолехь иза юхаялош хилча цуьнца керла мах бан безар а, ца безар а йитарна а юхаялорна а юкъаюлуш йолчу хенах доьзна ду. Нагахь санна зудчуьнга «хьо йитина ю» аьллачул тIаьхьа иза кхозза ламазана цIанйеллехь (кхо бутт хан яьллехь), и зуда юхаялош хилча цуьнан верасца (деца, дедеца, девешица, вешица, и.кх.дI) керла мах бан беза, керла урдо дала деза, массо хIума доьххьара ялош санна лардан деза. И зуда реза хила а еза цуьнга юхаян.\nАмма нагахь санна и дешнаш аьллачул тIаьхьа и зуда кхозза ламазана цIанйелла яцахь (кхо бутт хан яьлла яцахь), тIаккха иза керла мах ца беш юха яло мегар ду, «Ас хьо сайна юхаялий» аьлла цуьнга дIа а олуш. И дешнаш ала дезаш ду, уьш олучу хенахь шиъ теш хилар а дика ду, делахь а билламе дац и шиъ хилар. ХIокху хьолехь зуда юхаялош хилча иза реза хилар билламе дац, иза реза яцахь а юхаялийна лоруш ю иза.\n3. Делаца дуй а бууш зуда йитича, тIаккха иза юхаялийча, и дуй къера лоруш бац, йа ахь дуй къарбина, гIуда такха деза ахь олийла а дац.\n01.12.2011 = 06.01.1433


КIира ду Нохчийчу а кхачийна, махкахь Оьрсийчоьнан эскарша 21 шо хьалха доьза вайинчу 100 сов стеган деIахкаш юкъарчу шина коша чу дIайоьхкина. Иштта ларамза, ламаст а дохош, къиза байинарш лаьтте берзош Iаьткъина махкахошна. Ткъа муха хета иза Нохчийчуьрчу эскархочунна?..\nМуха го нохчийн эпсарна 111 хIаллакдинf адам дIадолларх дерг\nОрсийчоьнан тIеман ницкъаша, инзаре адам цец а доккхуш,мацах-мацах дайинчу адамийн цхьанаметта 111 деIахкийн чархаш махка а кхачийна дина Керлачу шеран «балане совгIат» тахана а дийцаре дечуьра охьадуьллуш дац юкъараллехь.\nЦеран хьокъехь Iедалан хьостанаша деш долчу дIахьедарша хьаам ца бо могIарерчу нахан. Стенна аьлча цара баххане ца боху, бехк боцуш маьрша бахархой Iожалле кхачийнарш лаха а беза,кхела хьалха хIиттош царна дан хьакъдоллу таIзар дан а деза.\nОфициалан кхайкхийнарг ду тIом, бехк-гуьнахь а доцчеран синош дохуш боьху хIума хилар а,лабараторехь даIахкийн зенаш дина хиларца доьзна,хIора а велларг мила, мичара ву а хиина, церан чархаш гергарчара хьаам а хуьлуш, лаьтте ерзор хилар а. Бахархойн дог-ойла,кхетам карзахбоккхуш,церан хьокъехь коьртах мел дуьйлу хеттарш жоьпаша дуьсуш ду.\nЦаралахь мехалниг ду,хIун-мила а ду хууш, стаг кхиъал йолчу ехачу хенахь,чуьра гергарчийн самалха ца далийта Iалашо лаьцча санна, хьулам а бина стенна латтийна,хьан латтийна церан даьIахкаш?\nИ хаттар хIетал-метал ду могIарерчу нахана хьовх,дуккха а шерашкахь кхузахь къепе латтош гIуллакх деш болчу цхьаболчу эпсаршна а.Царех ву со цIарца вийца хIуттуш воцу, Сайди аьлла хийцина цIе тиллина эпсар. МогIаречу салташа муха кхетадо оццул хенахь мичахь бу а ца хоуьйтуш беллачеран даьIашкаш латтор?\nСайди: «Сан хьекъалехь и муха хила деза, кхеталуш дац! Уьш мичара бигина хилла, маца бигина латтийна? ТIеман нах ма бац уьш. Уьш маьрша нах ма бу лецна дIа а бигна хIаллакбина. И гIуллакх талла а теллина, хьан бигна, хIун ду,талла а теллина таIзар дан дезаш хIума ду-кх иза,бехкениг милла велахь а».\nМаршо Радио: Адам цецдуьйлург хIун ду. ХIан бигна,доьза байина. Уьш байина дIабаьхна хилча оццул хан яллалц уьш стенна латтийна,гергарниш бIарз а бина, церна са а дууш.Цаьрга сатуьйсу хийла да велла-кх! Уьш стенна латтийна кхета ца ло-кх нахе? Эпсаршлахь хIун дуьйцу?\nСайди: «Муьлххачу а лартIахь волучо лур долу хаттар ду-кх иза, стенна латтийна хIинццалц къайле а йина? Мел хан яьлла? Уьш латтийнехь бехкенаш жоьпе беха богIу. Адам гIаьттина а жоп деха деза. Бехке бу аьлла, сацам ца хилча, царна кхел йойла а ма дац. ТIаьхьакхиа лаахь, чехка тIаьхьакхуьур бу. Къамел а дац. ТIеман дакъош мичахь, маца лаьттина хууш ма ду. Бух боцуш Iедалан хIумма а дан а ма дац.\nОмранаташ ю, эскарш ду, муьлш, мичахь, мича сохьтехь, муьлхачу дийнахь лаьттина - дерриге а хууш ду. Бала кхача беза. Ур-атталла муьлха пост мичахь лаьттина гойтуш кехаташ, баххаш ма ду. Делан къинхетамца цара и чархаш схьаелла. ХIинца зераш дичхьана, уьш муьлш хилла хуур ду, тIаккха мичара бигина гучу а дер ду, цул тIаьхьа хаа луучунна уьш хьан бигина а хуур ду-кх».\nНохчийчу схьакхачийначу адамийн чархех къамел диначу эпсарна Сайдина хетарехь Оьрсийчоьнан тIеман буьйранчаша кхин дIа йолчу ханна а маьршачу нахана тIехь ишта эрадоккхур дац аьлла, чIагIо ян хала ду.\nЦундела хета цунна тIаьхьалонна вуно мехала а,ца дича ца долуш,куьгг бехкениш муьлш бу а хиъна,кхечу пачхьалкхашкахь санна, кхела хьалха хIиттор. Сайдина моттарехь тIаккхий бен дегайовхо хир яц,кхин ишта доза доцу къизалла,аккхалла къомана тIехь лелор яц аьлла.\nБакъду, тахана тергаллучу хьолаца Оьрсийчохь, тIамах бахьана а дина,шайггара кхел еш, адамаш дайина эскархой а,царна и магийтина буьйранчаш а лохур а бу,жоьпе ийзор бу бохучух Сайди ша а ву кIезиг тешаш.


Лахьан-бутт 27, 2020\nТрамп Дональд, гарехь, баккъал а вац ша харжамашкахь эшна хиларх тешаш. Ца дуьжу иза цуьнан коьрта чу. Иштта стаг ву иза. Ца карийначух тера ду цуьнан гонехь, харжамашкахь эшар – иза дуьне дохар дац, ала стаг. Эша ма эшна харжамашкахь шайн заманахь Черчилль Уинстон а, Горбачев Михаил а, Буш Дожордж а, амма историн маьIIехь бисина ма бац уьш, царех сийлахь-баккхий пачхьалкхан дай ма лору. Цу тIе, эша а, доьналлехь а вуьсуш, ма эшна, кхаьжнаш дуккха а бохуш, ца эшна декъазчу жамIаца – 1960-чу шарахь Кеннеди Джона эшийна Никсон Ричард санна, я Буш-жимахчо эшийна Гор Эл санна а ца оьшуш. Ткъа хIинца корта айъийна дIаваха веза.\nАмерикан Цхьаьнатоьхначу Штатийн 44 президентах (Трамп Дональд 45-гIаниг ву) 14 президент бен ца Iийна даржехь юха-юха шозза. Цхьаболучара шозлагIа ца хержийтина шаьш, кхиберш халкъо ца хоржуш бисина, кхечарна лиина шозлагIа а президентан даржехь совца, амма эшна кхечу партерчу кандидаташна хьалха. Иштта ю демократин амал, цо даима а ца лоьру харизма, къар ца йойту ша политикан технологешка.\n1973-чу шеран Марсхькху-беттан 8-чохь 37-чу президента Никсон Ричарда, шена импичмент кхайкхош лаьттийла хиича, дIахьедира ерриг а Америке а, дуьнене а, ша дарж дуьтуш вуйла, элира иштта: "Со хеназа давоьдийла лууш бац сан дегIан цхьа а хьаса. Амма ас, суо президент хиларе терра, Американ хьашташ доху массо а лаамел хьалха". Шена тIедоьссина эхь хьахош, цо тIаьхьо иштта аьлла: "Шаьлта ас айса елира цаьрга, цара иза хаза а хеташ хьовзийра сан чевнах чухула". ТIаккха а ойла а йина, тIетоьхна: "Церан метта хилча, ас а дийр дара изза".\nТрампна а хета ша къайлах бинчу берта юкъахьарчийна, шена дуьхьал пачхьалкхехь эзарнашкахь хьавзина аьлла. Цара массара а, цхьаьна а кхетта, Байден Джон штаб хьалха а йолуш, 20 шо набахтехь таккхал доккха зулам дина. Иштта ца хуьлийла а дац. Иза оьшийла дац деккъа дIа. …Амма кхелехь, жиманиг карийна а, харжамашкахь даьлла цхьа гIалат дIагайта стенна ца баьлла аьтто? Дера ца баьлла кхаа кхелахочух цхьа а вохкаваланза вацарна. Низамца болу некъ кхача а бина, харжамийн жамI шеконехь дуьсучу штаташкарчу низамхошка къамелаш деш хьийза Трамп хIинца, нехан харжам боллучохь а битина, шех толамхо вен боху цо. И гIулчаш ша "пачхьалкх кIелхьара йоккхуш" йоху, боху.\nАмерикехь пачхьалкхалла кхоллалучу заманахь, стенна яла еза президентана бакъо дуккхаза а нахе шех харжам байта (хIинца санна, цкъа харжар а доцуш, цунна мел лаьа) ойла еш, Гамильтон Александра яздина: "Хан хьалха тешамо лаккхарчу дарже кхачийна хилла, кхин иза шайга латто йиш йоцуш, оцу даржах къаьстина, хIинца цунах хоьгуш, IиндагIах а тарвелла массех стаг леларо хIун дика дохьу юкъараллина, Iедалан аьттонна? Пачхьалкхехь хьалхарниг а лаьттина, хIинца ша-шена висинчу стага хIун дан деза? Стенга бахьа беза даржах мукъабевлла президенташ?"\nЦхьаьнатоьхначу Штатийн 27-гIа президент лаьттинчу Говард Тафт Уильяма, КIайн ЦIийнан коьртехь Iийна, пачхьалкх дIалело хууш болчу нахах, белла дIабовллалц дарж карахь а дуьтуш, сенаторш бан беза я иштта цхьа баккхий хьаькамаш бан беза бохучух воьлуш, хьехна шена хетарг: уггаре дика сацам хир бара "хлороформ а тоьхна, доттагIийн, гергарчийн лаамца чалхаш стаг дIаверзочу цIаре елла, ягийча".\nБайден Джо тоьлла лору Цхьаьнатоьхначу Штатийн президентан харжамашкахь\nАла дашна, ша Тафт дика ларавелла экс-президентан декъаца. Йелерчу университетан профессор хилла цунах, цул тIаьхьа иза хIоттийна Цхьанатоьхначу Штатийн Лакхарчу кхелан коьрте. Президентан даржехь Iийначех цхьаберш Сенате хаьржина хилла, я Конгрессан лахарчу палате. Цхьаболучара Iедало шайна тIедохку цхьацца декхарш кхочушдеш хилла, комитетийн а, комиссийн а коьртехь лаьттина.\nТрамп, цхьаьна маьIнехь, цкъа а вуьсур вац «хилла президент»: цуьнга велла дIаваллалц бохур ду "хьан сийлалла, президент"\n1958-гIа шо дерззалц президентан даржехь Iийначу нахана пенси дацара латтош, шаьш леха дезара цара шайна баха напха. ХIинца кхин хьал ду. Федералан министра оьцу алапа санна ло царна пенси. Шарахь 219 200 доллар ду иза. Президент лаьттина майра веллачунна ло шарна 20 эзар доллар. Президент Iийначунна ха латтадо даиманенна а, латтайо офис, ло ахча транспортна, почта дIасалелийта, тоьллачу дарбан хIусамашка а кхачабо цомгуш хилча. Вашингтонехь муха буьйса йоккхур яра боху гIайгIа бац цаьргахь – КIайчу ЦIенна дуьххьал, чохь мел оьшург а долуш, петарш ю церан. ТIаьххьарниг аьлча, велча, Iедало сий-ларам беш, пачхьалкхан эскарийн коьртехь Iийна буьйранчаш санна дIа а бухку уьш Арлингтонан кешнашка, нагахь санна цуьнан весет кхечунхьа ша дIаволла аьлла дацахь. И дерриг а ял луш болчу бахархойн цIарх деш ду. Кхин хIун оьшу! Трамп, цхьаьна маьIнехь, цкъа а вуьсур вац «хилла президент»: цуьнга велла дIаваллалц бохур ду "хьан сийлалла, президент"\nЦхьаболчу экс-президенташа кхоччуш пайдаэцна шайна хуьлучу таронех. Цкъа даржехь Iийна волу Картер юкъавийлина цхьаццанхьарчу тIеман конфликташна, уьш совцош, лецначуьра мукъабохуш лелла Американ эскархой, закъалтхой маьршабохуш лелла. Оцу дерригенна а цунна дуьненаюкъара Нобелан совгIат делла. Цундела ала деза: дац хIумма а доьхна, пайде хила йиш ю Трампан.\n1888-чу шарахь президент Кливленд Гровер ийшира ша юхахоржуш, кечлуш хиллера КIайчу ЦIийнера дIаваха, цуьнан зудчо Фрэнсиса аьллера чоьнаш ларъечу белхалочуьнга: "Джерри, тергалъеш, дика хьажалахь йийбаре, чохь цIена хилийталахь тхо юхадаьхкича!". – "Шу юха маца догIу?" – хаьттинера вукхо. "Нийсса диъ шо даьлча", – жоп деллера Хьалхарчу ледис. Иштта нис а делира, туьйлира Кливленд 1892-чу шеран харжамашкахь. Трамп Дональдан а ю изза бакъо.


Берлинехь Хангошвили верна бехкевечуьнан бажас дийцина цо ФСБ-хь болх барх лаьцна\nМарсхьокху-бутт 22, 2021\nХангошвили верна бехке веш волу Оьрсийчоьнан вахархо Берлине веана Соколов Вадим цIарца\nГерманехь нохчийн тIемалойн хьалханча Хангошвили Зелимха верна бехке веш волу Оьрсийчоьнан вахархо болх беш хилла Оьрсийчоьнан лерринчу сервисашкахь, ткъа 2016-чу шарахь цунна подполковник эскархочун цIе елла хилла. Цунах лаьцна Spiegel а, The Insider* а зорбан гIирсашка дийцина бехктакхаман гIуллакхехь дакъалоцуш волчу тешо, яздо Свобода Радионо. Журналисташа вуьйцу иза куьгбехкечуьнан бажа санна, вуьшта аьлча, цуьнан зудчуьнан йишин майра санна.\nХангошвили герз тоьхна вийра Берлинехь 2019-чу шарахь Марсхьокху-беттан 15-хь. ТIелатар дина дукха хан ялале лецира куьгбехкениг. Цуьнан цIе хьулйина ю немцойн Iедалша. Амма журналисташа-талламхоша дийцарехь, цуьнан бакъйолу цIе ю Красиков Вадим. Германе иза кхаьчна харц кехаташца. ЧIагIдарехь, Оьрсийчохь иза хьалха гIуллакх деш хилла ФСБ-н лерринчу "Вымпел" тобанехь.\n"Путинан киллерна" тIехь кхел. Хангошвили верах гIуллакх талла долийна Берлинехь\nSpiegel-ан а, The Insider-ан а журналисташца къамел динарг ву, суьдехь Красиков вовза кхайкхина украинахо Водорез Александр. Кхелан кхеташо дIайоьдуш цо дIахьедина, билггал иза ву ала хала ду шена аьлла.\nХIинца Водореза дуьйцу, шена вевзира бехкевийриг, амма иза бIобулуш ца элира ша, шена кхерам хиларна аьлла. Цо дийцарехь, Красиков цунна вевзаш ву 2010-чу шарахь дуьйна. Водореза чIагIдарехь, Красиков майра ву цуьнан зудчун йишин, ткъа иза масийттаза Украине 2014-гIа шаре кхаччалц.\n2016-чу шарахь, чIагIдарехь, цунна подполковник эскархочун цIе елла. Красиковна, цо Водорезе дийцарехь, цунна гина хиллера Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир тирехь тапча кхуьссуш а, ткъа ша иза ФСБ-н лерринчу "Вымпел" тобанна гергахь гIуллакх деш вара.\nШен белхах лаьцна кхин билггала хIума ца дийцина хилла Красиковс. "Барт бийр бу вайшимма, - аьлла цо шен Украинерчу гаргарчу стаге, - Ахь соьга хаттарш ца дон сан балхах лаьцна, хIунда аьлча бакъдерг ас эр дац, ткъа харцдерг дийца суна ца лаьа".\n"Бандитийн къестамашкахь" нисделла цуьнан валар, элира президента Путин Владимира, Хангошвили верца боьзначу хаамна комментари еш.


Телехьожийлехь йоьдучу эфирехь Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир маьттазчу маттахь сийсазвинчу журналистана Габуния Георгийна ечу кIелонан теш нисвеллера стохка Гуьржийчуьра нохчийн бизнесхо Халитов Хьасан. Шена кIелоярна Кадыров Рамзанан агIончаш бу аьлла, тешначу Халитовс чIагIдо, шена дIовш дала гIоьртинера бохуш.\nАвтомобилаш тIехь бизнес лелош вара Халитов: шен автосервис яра цуьнан, машенийн меженаш юхкура цо, Оьрсийчу йохка машенаш юьгура. Габуния Георгий вен гIортина аьлла, шеконаш кхоллаелла Боков Васамбек бахьана долуш, лечкъаш лела декхаре хилира иза. Шен бизнесах ваьлла Халитов, шен дахарна кхерамечу зилах чекх а ваьлла иза, амма хIинца а шена веран кхерам лаьтта хьалха а санна аьлла, хета цунна. Цо сагатдо шен Нохчийчохь бисинчу гергарчарна. Царна кхерамаш туьйсу, кхуьнан интернетера жигаралла бахьана долуш: ютьюбехь а, хаамийн гIирсашкахь а, киллерш Iорабохуш, дIахьедарш до цо.\nКавказ.Реалиица хиллачу къамелехь Халитовс дийцина, муха, мила вара шена дIовш дала гIоьртинарг, Кадыровн дуьхьал стенна ваьлла ша, нохчийн криминалан авторитетца ша вуозарх а.\n- Хьасан, дийцахьа, стенна тIера доладелира хIара дерриг а?\n- Стохка Мангал-баттахь со а, суна вевзаш волу кхин цхьа ши накъост а, цара дехар дина соьга, шайн цIераш ма яхахьара аьлла, Гуьржийчоьнан къайлахчу сервисаша совцийнера тхо. ШолгIачу дийнахь дIахийцира тхо. ДIа ладоьгIча, тхо хилла Габуния Георгий вен гIортарца толлучу гIуллакхна тIехула совцийна, тешаш санна.\nКиллерш лаьцначул тIаьхьа, къаьстинера, паспортца иза Боков Васамбек хиллийла, ткъа соьга ша Ахьмад ву бехира цо. Бакъйолу цIе хиллера цуьнан Гуцигов Мохьмад.\nСтохка, иза лацале 3-4 бутт хьалха вевзинера тхойша. Суна вевзачу Башлам цIе йолчу Украинерчу цхьана накъоста маша боьзнера тхуна юкъахь. Цуьнан фамили ца хаьа суна, 2013-чу шарера схьа дуьйна вевзаш воллушехь. Кадыровхошна болх беш ву иза, амма хIетахь суна ца хаьара - цхьа бакъахаьара кIант хетара суна иза.\nЮьхьанца Ахьмада шена БМВ машенан мотор оьшура, Украине дIаяийтахьара шена аьллера цо, хIунда аьлча, Гуьржийчохь йорах яра уьш. Ас цунна гIо дира. Юха а веара иза, шена машен оьцуш гIо дахьара аьлла. Машен а эцна, юха а дIавахара иза, ама цхьа ши кIира даьлча юха а веана, масех бутт кхузахь баьккхира цо.\n- Хьоьца къамелашка хIунда ваьллера киллер?\n- Со кхетарехь, сох пайдаэцна хиллера цо. Билггал, соьгахула эцна мотор эшна хила там бара цунна, хIетте а, иза хьулвархьама сох пайдаэцнера аьлла хета суна. Шех шеконаш ца хиллийта, бизнес лелош ву ша бохуш, сурт хIиттадора цо. Суна ца хаьара хIетахь, со тешара, Iовдал санна.\n"Суна хIеттахь хиънехьара, Ахьмад стенна веана, ас иза полицига дIавелла хир вара\nХIетталц гуьржийчохь дика лоруш вара со - кхузахь массо а нохчо тергонехь латтош ма ву. Со вевзара къайлахчу сервисашкахь а, полицехь а, царна гора со хьанал болх беш вуйла. Суна хIеттахь хиънехьара, Ахьмад стенна веана, ас иза полицига дIавелла хир вара. Со цуьнца цхьана хиллехь, я со а, я сан накъостий а кIелхьарабевлла хир бацара. Цхьана пхийтта шерашна мел лахара а чу духкур дара тхо.\n"Нохчий массанхьа кIелхIиттабо"\n- Ахьмад лаьцначул а тIаьхьа хIун хилира?\n- Оцу сохьта соьца зIене велира Башлам. Иза кIелхIоттийна, цунна гIо дахьара ахь элира цо соьга. Ша дош ло, бохура, иза кадыровхо вац аьлла, я киллер а вац бохура. Провокаци ю иза аьлла, цо тIетуьйхира, суна хаа деза аьлла "вай, нохчий, массанхьа а кIелхIиттош ду". Оцу хенахь со цунах тийшира. Сан телефон Ахьмадан шиче лур ю ша элира цо. Цул тIаьхьа Майрбек цIе йолу накъост зIене велира соьца. ТIаьхьо хиира суна, иза гоьваьлла криминалан авторитет Дукузов Казбек хиллийла. ТIаккха доллучунна а тIекхиира со. Дуьххьар цо телефон тоьхча, суна ца хиинера, Соьлжа-ГIала шена тIе стаг ваийта элира цо, адвокатна догIу ахча дIаэца. Суна вевзачу стаге пхи эзар долларшкахь ахча дIаделлера цо. Эххар а адвокатца барт бира ас, амма иза лаца со ца кхиира. Соьга ахча схьакхаьчначу шолгIачу дийнахь - соьгара ахча дIадаьккхира - цIенна уллохь дуьхьал а бевлла.\n- Муха хиънера цунах лаьцна полицина?\n- Соьга дийцарехь, Гуьржийчохь шеконаш хуьлу, криминалан авторитетца къамел динчуьнца. Полици хиллехь а, къайлаха сервисаш хиллехь а, суна тIаьхьабевлла лелаш хиллера, ас дечу къамелашка ла а лоьгIуш.\n- И хьайх Iоттаделлачул тIаьхьа гуьржийн бакъоларъяран органашка дIахаийтирий ахь?\n- Цаьрга а велира со, амма политикан тховкIело ца елира суна. Дуьненаюкъара орца дийхира ас - кхин цул тIехдаьккхина дехар дойла яцара сан, амма Iедалхоша дуьхьало йира суна, бахьана ца го шайна аьлла.\n- Полицехь хаийтирий хьуна, Боков кхераме хила тарло аьлла?\n"Суна дIавахча гIоле ду олура полисхоша\n– Шайга далург дерриг а дийр ду элира полицехь. Амма миграцин хьукматашна церан сацамо тIеIаткъам ца бира. ХIаъ, бакъду, кино чохь санна, сайна тIаьхьа бевлла нах ца гора суна. Суна тIаьхьа ваьлларг мила ву хьажар - церан болх ма бара. Суна ха а ца лора. ДIавахча гIоле ду хьуна, дийнахь а, буса а хьо Iалашвина шаьш девр дац олура полисхоша соьга. Воьдуш-вогIуш дIаса а хьажа, само йе, чуьра аравийлар кIезиг хилийта, хьайн ма-хуьллу, ларло олура. Цкъа элира соьга, шайга кхаьчначу информацица, кадыровхошца воьзна Москавара цхьа бизнесхо со вейта дагахь, мах белла стаг лоьхуш ву аьлла.\n"Ишта а, вуьшта а со вен лууш бу"\n– Ахчана тIехула хьан гергарчаран сингаттам баккхирий цара?\n- ХIан-хIа. Дукузов Казбек суна мила ву хиъначул тIаьхьа, со доллучух а кхийтира, хIунда аьлча, Дукузов хьакхавеллачу меттигехь тIелатар хуьлу, я цIий Iаьна. Хлебников Пол а, Политковская Анна а, Венера Анзор а (Кадыровн критик, блогер Умаров Мамихан.-редакцин билгалдаккхар.)уьш бойъуш юкъахьакхавелла ву иза. Официалехь лехамашкахь ву иза, амма Нохчийчохь паччахь санна вехаш ву.\nКадыровн гонашца гергарлонаш ду Дукузовн. Дуьйцуш ма-хиллара, Анзор вийначул тIаьхьа Кадыровс берриш тIе а гулбина, массарна а масална хестийна Дукузов. Кадыровс аьлла, хьовсал, сан сий меттахIоттийнарг Дукузов ву, иза сан ваша ву, доттагI ву, бохуш. ЦIий дукха мийлинарг, иза ву-кх оцу шайтIана Кадыровна герга.\n- Ишта дIаяздой ас?\n-ХIаъ, язде, коьрта шайтIа ду алий. Ишта а, вуьшта а со вен лууш бу. Шайга мел далург цара хIинцале а дина.\n- Хьан цIийнах болчарна къаьсттина хьанна лаьтта кхерам хIинца?\n"Сан воккхахволу ваша бертаза Москвара Нохчийчу дIавигна, цигахь латтош ву иза, цхьанхьа а дIаса а ца волуьйтуш\n– Москвахь сан шолхаг-ваша а, нана а ду. Ткъа йиша Нохчийчохь ю. "Хьайн йишина са ца гатдо ахь?" хоьттура соьга. Иза марехь, нехан цIентIехь ю, амма царна бен-башха дац, суна кхерамаш хезабо, шаьш цунна а таIзар дийр ду бохуш. Ткъа сан воккхахволу ваша бертаза Москвара Нохчийчу вигина цара, цигахь латтош ву, цхьанхьа а дIаса а ца волуьйтуш. Шаьш аьл-аьлларг соьга телефонехула схьа олуьйту. Цунна тIехь йоккха контрол ю цара латтош. Мичча хенахь а, цуьнга телефон тоьхча, цаьрца дIаваха везаш ву иза, стенга вуьгу билггал ца хаьа суна. Тхан къамелашка ла доьгIу цара, церан тIедилларца, цIера телефон етташ ву ша, делкъе еш ву, я хIинцца самаваьлла ша бохуш, къамелаш до цо. Хьо нийса вац, Гуьржийчохь хиллачу инцидентах Кадыровна хууш а ца хилла бохуш, мелхо а суна дика болх бан гIерта иза, дог цIена стаг ву иза бохуш, дуьйцу вашас. Кадыровга оцу гIуллакхан йист яккхахьара алий, кхайкхам бе бохуш, дехарш дора соьга вашас. Суна-м хууш ма дуй, стенгара схьа ду и къамелаш, вашас шегара ца дуьйций.\n"Мачаш цунна магахь, дIаюхкур ю вай"\n- Дийцахьа, хьуна муха дIовш дала хьийзара уьш?\n-Москварчу ФСБ-хь болх беш ву Илес цIе йолу цхьа стаг. Суна дIовш лург цхьана зудчунна бIе эзар долларшкахь ахча а, харц цIарца паспорт а кечдийр ду ша бохучу къамелан аудио кхаьчна соьга. Гуьржийчу еанчу хенахь суна дIовш дала дезаш яра и зуда.\n- Муха кхаьчна хьоьга и аудиош?\n- Оцу зудчо ша кхачийна. Хьалха кадыровхошца болх беш яра ша, амма хIинца дохкояьлла, сох доглезна шен, со дика кIант вуй хиина бохура цо. Амма со цунах дIоггара тешаш вац.\n-Нохчийчуьра ю иза?\n-Нохчо ю ша бохура цо, нохчийн маттахь къамелаш а дора.\n- Хьоьца зIене муха елира иза?\n- Интернетехула. Бутт хьалха евзинера иза суна, ша Украинера схьа Гуьржийчу йогIур ю, петар лоцуш а, сим-карта оьцуш а гIо дахьара баьхнера цо. Кхуза кхаьчначул тIаьхьа бехира цо соьга, шен Москварчу ФСБ-ца уьйраш ю, Илес цIе йолчу стеган цIе а йоккхуш.\n"Къайлахчу сервисашкара нохчий балхара дIабевлча, церан хIусамаш хIаллакйо кадыровхоша\nМа-дарра аьлча, ФСБ а, кадыровхой а вовшашца доттагIаллехь бац. Къайлахчу сервисашкара уьш дIабовлучу заманчохь, кадыровхоша церан цIенош тIаьхьо хIаллакдо. Цкъацкъа белла карабо уьш, "ларамза" бердах вахана а олу, масала. Илеса сан хьолах пайдаэцна, цаьрца йолу юкъаметтигаш дIанисъярхьама. Кадыровна хьалха баллаш яха, хIунда аьлча, пенси ваха дагахь ву иза. Кадыровн критик цо вийча, цунах пайда а баьлла, маьршша Нохчийчохь вехийла дара цуьнан.\nОцу аудио тIехь Илеса а, оцу зудчо а шифровкашца къамелаш до. "ДIовшан" метта "бриллианташ" олу цара. Илеса боху, "цунна мачаш ца магахь, мачаш дIаюхкур ю". Сан кхетамехь, дIовш мачаш чу я юучух тоха боху цо. Цхьа кхача а кечбина, со хьошалгIа кхойкхур ву ша боху цо. Хила тарло и дегIах дIахудалун дIовш. Кхин цхьа хIума а хаьа суна, Тбилисехь цуьнга дIалур долуш хиллера и дIовш а.\nИшта, Илеса боху цуьнга, журналист вен Iалашо хиларх Васамбека соьга дийцинера, ткъа ас иза къайлахчу сервисашка дIавелла, со царна болх беш ву. Иза аьшпаш ма бу. Цо дерриг а дIаяздина. Соьга дийца сацам цуьнан хIунда хилла - со кхеташ вац. Эхь-бекх долуш кхин дIа яха лаьа шена аьлла, кхетийра цо со.\n- ХIинца стенгахь ю иза?\n- Цунах дерг суна хууш дац. Цо ца олу соьга, тхо хIинца а зIенехь доллушехь. Тайп-тайпана цIерашца ду цуьнан паспорташ. IАДАТ телеграм-канало зорбане даьхнера уьш. Суна хаьа, цунна а кхерамаш бу туьйсуш.\n- ФСБ-н белхахочун аз ду аудио тIехь дерг аьлла, хIунда хета хьуна?\n- Суна цуьнан телефонан номер караеара, цуьнга телефон туьйхира ас. Ишта цуьнан суьрт а карадеана суна.\n- Шун къамел муха тасаделира?\n- Со цуьнан коча вахара. Аьлча а, Илес вуй хьо хаьттира. "Ву" аьлла, жоп хазийра цо, тIаккха нохчийн маттахь цуьнца девне велира со. Важа цецваьллера, хоьтту: "Хьо мила ву?" Ас боху, хьо суна тIаьхьаваьлла ву аьлла, хезна суна, хьо хьанна дIовш дала гIерташ ву дицделла хьуна. Воьхна хьоьвзира иза цкъа, шена со ца вевза аьлла, жоп делира.\n- Аудио-къамелаш а, сурт а Iорадккха бакъо ярий хьоьгахь?\n- ХIан-хIа, яцара, амма и зуда евзинера, машанашкахь даржон долийра цуьнан тайп-тайпанчу паспорташ тIера суьрташ. Хасав-юьртара ю иза, яздора. Илеса миллион сом а делла цхьахдолу паспорт даккхийтина шена бохуш, дуьйцура цо.\n- ХIара дерриг а нахаладаьккхина ахь, хIетте а хьо вен хьийзаш бу хIинца а. ХIунда?\n"Кадыровхошна моьтту, Габуния вен гIортар ас юкъахдаьккхина, шайн стаг полицига дIа а велла\n- ХIунда аьлча, кадыровхошна моьтту, Габуния вен гIортар ас юкъахдаьккхина, шайн стаг полицига дIа а велла. Васамбека тешийна хила а тарло уьш цунах, бехк суна тIе таттархьама. Цуьнга хиттина хир ма ду цара, и операци юкъах хIунда яьлла.\n- Путин аьшнашварна кадыровхойн куьйгашца Габуния вен гIерта?\n- ХIаъ. Хьуна ма хаьа Немцов Борис а, кхин болу Путинан дуьхьалончаш хьан байина.\n- Хьуна хетарехь, мича тIегIанехь дара и омра?\n- Со теш ву аьлла, со новкъараваккха гIерта Москварчу ФСБ-н белхахо. Ткъа журналист вен киллер хьажийнарш Кадыровн го бу.\n- ХIокху доллучух а а массарна а хезаш дийца даьккхича, цхьа а хIума хийца деллий?\n- Дуьххьара ас Абдурахманов Тумсона интервью елира, тIаккха цул тIаьхьа хIара зуда гучуяллалц тийналла лаьттира. Сан цIахь а, сан гергарчарлахь а, Гуьржийчохь а. Сан доттагIаша олура соьга, лаа хIоьттина яц хIара тиналла. ЧIогIа ларлуш хила веза хьо. Ишта нис а делира.\n- ХIинца хьоьгара хIун оьшу царна?\n- Сан Iа лакъон, сайна кIелоярх а, Васамбеках а ас дийцинарг юхаэца лаьа, фейк яра иза аьлла. "Пачхьалкхан мостагI" ("Враг государства") кино чохь санна, ларамза нисвелла со къайлахчу сервисийн а, кадыровхойн а, шпионийн а мостагIаллина юкъахь. Суна оьшуш хIума дацара хIара. Со дикка тIаьхьакхуьуш а вац хIокху гIуллакхна. Амма кадыровхошна чIогIа марзделла хIума ду нах сужде бахийтар. Царна критика йинчо уьш къинтIера баха безаш бу я вала везаш ву.\nНохчийн блогеро Абдурахманов Тумсос шен "Кофе по-грузински" роликехь дуьйцу, 2000-гIа шераш дуьйлалучу хенахь летачу заманчохь шеца доьшуш хилларг вен а вийна, ведда ваханера Боков Васамбек, бохуш. Цигахь нисвеллера, журналист Хлебников Пол (Forbes журналан оьрсийн версин коьрта редактор.- редакцин билгалдаккхар.) верна бехке лору Дукузов Казбек а. ТIаьхьо кхело бехказа ваьккхира иза.\n2010-чу шарахь Дубайхь лецира и шиъ, азербайджанхойн совдегарна тIелатар дарна итт-итт шераш хенаш а кхайхкош. Пхиппа шераш чохь а даьхна, амнистица араваьлла и шиъ, Нохчийчу юхавеара. Делахь а, Оьрсийчохь хIинца а лоьхуш ву и шиъ: цхьаъ Хлебников верна, шолгIаниг - ГIебарта-Балкхаройчуьра студент верна. Нохчийчохь "Нефтеполкан" дозана тIехь вехаш вара и шиъ, тахана Росгварди олу цунах. Цигахь ца лехнера и шиъ.\nТIаьхьо Дукузовн зIенаш тийсаелира Кадыровн гонерчу нахаца, маьрша Нохчийчохь ваха а волавелира иза, шена цIа дина, "Майбах" машенахь дIаса а лелаш. Ткъа Гуциев Украине дIавахара харц паспорт а даккхийтина.\nАбдурахмановна хетарехь, Дукузовн дог айира, Кадыровн Iедална товш боцу нах байинчул тIаьхьа. Абдурахмановн версица, Гуциев-Боков лецира Тбилисехь Украинерчу къайлахчу сервисийн информацица, хIунда аьлча, шина а пачхьалкхан претензеш яра цуьнга. Дукузовна а, Гуциевна а юкъахь уьйр ю аьлла, билгалдоккху цо.\nИшта блогеро бахарехь, Венера Анзор верна а Дукузов бехке ву аьлла, информаци ю. Жимчохь дуьйна дотттагIаалла хилла Сарали цIе йолчу килеран а, Дукузовн а. Шеконаш яц Дукузовн а Делимхановн а юкъарлонаш хиларх а, боху Абдурахмановс. Цо дийцарехь, Габунияна тIелатар дар - Оьрсийчоьнан Iедалхошкара кхаьчна политикан омра дара.


Махкал арабевлча, мала а ца оьшуш, самукъадолу нохчийн\nГIуран-бутт 30, 2016\nКерла шо герга мел кхочу а дозанехь машенашна зераш дар марсадаьккхина низамхоша. Аттачу балхах муьлш мичара а бу а хуур доцуш, тайп-тайпана тIеман барзакъ дуьйхинчу ницкъаллин структурийн декъашхоша кху масех дийнахь тергонехь латтош ду лула-куларчу кIошташкара чудогIу некъаш.\nМахкал арабевлча, мала а ца оьшуш, самукъадолу нохчий\nДерг аьлча, цара, дозанашкахь сеца а еш, массо Iуьрг-бIаьрг толлуш, капот биста кхаччалц схьа а йоьллуьйтуш, зераш деш ду чу мел йогIучу машенашна. Лохуш дерг герз, тур-тапча а я хIоъ молха дац. Бахархой Керла Шо тIелаца кечам беш буй а хууш, шакарца, маьхьарца лохуш дерш маларш ду.\nШен чохь Керла Шо даздан масех шиша шампански дохьуш вогIург а, коньяк эцна вогIург, къаркъа дохьуш вогIургга м хIети а, вети а, цо цхьа доккха зулам дичаха-а, лан даккха санна хьовзуш ву дозанехь.\nЦу хьокъехь даре до бахархоша шаьш. Цара чIагIдарехь ишта къардайна хьийзаш бу полисхой Шелковск кIоштехула ДегIастанара схьабогIучу новкъахь а, Ставропол махкахула Новр кIоште богIучу федералан некъахь а, ХIирийн мехкан дозанехь Теркйист кIоштехь а.\nШу бакъ дац,аш низам талхадо бохуш девнаш дийлина меттигаш а ю, дуьхьало йинчарна тIеIаткъам бина масалш а ду. Новр кIоштера вахархо, Салман ву хIара къамел дийриг.\nСалман: «ХIоккху деношкахь машенаш чIогIа сецош ю. нахана зенаш а,зераш а ду деш. ГIуданаш а диттина. Маларш дIа а даьхна. Суьрташ а дохур ду, гIар а доккхур ду аьлла, кхерам тесча, наха токхамаш а дера бо. Нахала бовла ма ца лаьа юьртахошна. Низамаца мел догIуш дацахь и лел-ам до полицин белхоша. Нах йиш йоьхна бу-кх».\nШа дозанехь бечу балхах цхьа-ши дош алий а алахь баьхна дехарш дича, хала вистхилира шен цIе йоккхийла ца лиъна цигга Новр кIошта Ищери юьртана гергахь, мохк маларх ларбеш, само еш, гIароллехь лаьттина низамхо .\nНизамхо: «ХIаъ, тхо тхайн болх ца бича довла ма ца довлу. Дозанехь болзх бе аьлла омра ма ду тхуна дина. Маларш а схьадаха, хьарцахьа леларг саца а ве аьлла дIахIиттийна ма ду тхо. Стаг лоцуш, чувуллуш хIума ца леладо оха. Хьаькамашна дIагайта малар-хIума схьа-м йоккху оха».\nШаьш дуьйцург билггал бакъ хилар дуйца тIе а чIагIдеш, цхьаболчара къаро йора, маларх йоьттина йогIу машенаш тIех а юьйлуьтуш, уггаре хьалха дозанехь сецош, маларш дIадохуш берш, дохка а ца дохьуш, шайна мала ши-кхо шиша малар дохьуш богIу могIарера нах бу бохуш. Цара лелориг кIоршаме низам талхор лоручех ву Теркйист кIоштара социалан декъан белхо Хьамзат.\nХьамзат: «Исламан пачхьалкх ю аьлла дIакхайкхо дезар-кх дозанехь, низам а талхош, и харцонаш лелош хилча. Оьрсийчоьне а дIаала деза шун низамаш кхузахь лелаш дац аьлла. Суна чIогIа нийса ца хетта кхара лелориг. Кху Нохчийчуьра араваьлча, мала а ца оьшуш «хIахI» олий самукъа а, самалха а долу-кх».\nХIуъчара дийцарехь дозанехь зераш деш нехан садуъчара хьесапе ца оьцу, могIарерчу бахархоша, уьш низаме боьхуш беш болу леткъамаш а, шаьш Оьрсийчоьнан низам талхадар а. Цара хазош дерг,некъахоша дийцарехь, цхьаъ ду: оха кхочуш дийриг тхайна дина буьйр ду, и нийса дуй даций тхан бала бац.