Тепсуркаев Салман вадийнарш бевзина. Хьалха полисхой хилла бу уьш\nГIадужу-бутт 06, 2020\nСоциалан машанех пайдаоьйцучу нахана бевзина Нохчийчуьра 19 шо долу оппозицин жигархо Тепсуркаев Салман лачкъийнарш. Царна хетарехь, Кадыров Ахьмадан цIарах йолчу лерринчу полкера полисхой бу уьш – 3-чу батальонан буьйранча Таймусханов Iиса а, цуьнан гIовс Юнусов Джамал а. Оцу хьокъехь хаам бина шен телеграм-каналехь нохчийн блогеро, политикан мухIажира Абдурахманов Тумсос.\nЯьржина информаци кхечу хьостанашкахула зен гIоьртира Кавказ.Реалиин редакци, амма Соьлжа-ГIаларчу полицино цкъачунна жоп ца делла цо шега динчу хаттарна.\n"Iазапна дуьхьалояран комитетан" хаамца, жимастаг вадо баьхкина нах хилла Нохчийчуьра ноьмарш йолчу шина машенца. Царех цхьана машенан да ву полцин белхахо. Цул сов, Тепсуркаев вадавале хьалхо иза чохь вехачу хьешан цIийне телефон тоьхна а хилла Соьлжа-ГIалахь жимастаг вехачу куьпанна тIевиллинчу полисхочо. И информаци "Кимитето" дIаелла талламчашка, амма жоп дац делла цкъачунна.\nГезгамашин-беттан юьххьехь вадийна Тепсуркаев. Хаамийн гIирсаша дийцарехь, юхьанца иза латтийна ницкъхойн Соьлжа-ГIаларчу "Терек" тобан базехь. Иза вадийначу муьрехь цо "ша-шена таIзар деш", верзина шишанна тIехууш видео яьржира интернетехула. Оьрсийчуьрчу бакъоларъярхоша Тепсуркаев схьакарор дийхира Iедале, бевлира Европерчу адамийн бакъонийн кхеле.\nОьрсийчоьнан Европан кхелерчу векалша бакъ ца до Нохчийчуьра полици Тепсуркаев вадоран декъахь хилар, махкарчу муфтийс къобалдира таIзар дар. Межиев Салахьа догIу бохура цунна иштаниг.\nТахана а хууш яц Тепсуркаев Салман волу меттиг.


Лераме махкахой – йижарий, вежарий! - Нохчийн Республикин Iилманийн Академи\nЛераме махкахой – йижарий, вежарий! Вайна ма-хаъара, хӀара дуьне мел ду даьржина схьадогӀуш ун ду – коронавирус! Нуьцкъала а, хьал долу а пачхьалкхаш гола хӀиттийна цо –Америка, Итали, Испани иштта кхиерш а. Кхочуш, Россин пачхьалкха а кхаьчна и! Ца кхочийла а дац – и ун кӀезиг хӀума делахьара пандеми аьлла цӀе а тухур яцара цунна! Вайн республикехь а гучуваьлла масех цу уьнца цомгашниг, масех бӀе шена къастийнчу карантинехь ву! И ма дукха бу, кхечу республикашца дуьстича аьлла, хаттар кхолладала а тарло. Цунна жоп хӀара ду – Нохчийн Республикин Ӏедал, вайн Мехкдас-Кадыров Рамзана куьйгалла деш, дуьжуш-гӀоттуш а доцуш, ӀаддадӀа нах ларбан хьелаш кхуллуш, тесташ еш, шалхаллин статистика ян а ца гӀерташ къахьоьгуш бу. Вайн паччахьо, Дала Ӏалашвойла и, кхоьллина оперативни штаб ю – цуьнан коьрта Ӏалашо вайн республикехь уьнан дӀасхьадаржаран зӀе хадор ю. Коронавирус юхатохар тӀехь беш болу кхиболу белхаш ша берш бийцина а вер вац. Ткъа вайна тӀехь долу декхар шайн-шайн чохь Ӏар ду, гӀуллакх долуш-доцуш дӀасхьацалелар, Ӏедало вайга бечу кхайкхамашка ладегӀар, цуьнан омар, буьйраш кхочушдар а!\nИштта тӀетоха лаьа, Нохчийн Республикин Ӏилманийн академи, карантин яра аьлла, мукъа Ӏаш яц. Ӏилманан белхахоша планаца бан лерина белхаш шайн цӀа баьхьна: язъеш ю статьяш, монографеш, хӀиттош ю дошамаш, дӀахьуш бу талламан белхаш а!\nВеза хин волчу АллахӀа лардойла вай, Ӏалашдойла вай, уьн баланех хьалха а дохийла!\nЛарамца Нохчийн Республикин Ӏилманийн академин президент Гапуров Шахьруди


Бакъоларъярхо Муцольгов Мохьмад бакъвина\nГIалгIайн бакъонашларъярхочунна Муцольгов Мохьмадна дуьхьал бехктакхаме гIуллакх ца айдан сацам бина талламчаша. Низамхоша дина дIахьедарш теллинчул тIаьхьа, Муцольговн компьютерчохь ца карийна я террорхой бакъбеш тоьшаллаш я цхьа а берийн порнографин видео а. Бакъоларъярхочо лело гIуллакх, цо куьйгалла ден «Машр» юкъаралла а сийсазъян Iалашонца долийна дов бехк ца карош диси аьлла дIахьедина «Кавказан узел» агенталло хаттам бинчу бакъонашларъярхоша.\n2015-чу шеран гурахь ГIалгIайчуьра ницкъаллин структурийн белхахой «Машр» организацин а, цуьнан куьйгалхочун Муцольгов Мохьмадан а хIусамашках а хьаьвсинера. Офисера белхан кехаташ а, компьютерш дIаяьхьнера. КIира даьллачул тIаьхьа Муцольгов Мохьмаде дIахаийтира, цуьнан компьютерчохь берийн порнографин суьрташ, террорхойн тобанех материалш карийна шайна аьлла.\n«Мемориал» бакъоларъярхойн тобан куьйгалхочо Орлов Олега «Кавказан узел» агенталле дийцина, «и гIуллакх долийча дуьйнна оха бакъ ца дора Муцольговна бехкедуьллург, тхо тешна дара и дерриге а цунна тIехь кхоьллина хиларх. Иштта хила а хиллера!»


Православи дин оьрсийн конституцехь ша-даккхаро маслаIат дохор ду\nМизулина Елена «Нийсоьнан Оьрсийчоь» партин депутат, Москох, 13Ман2013.\nОьрсийн Конституцин преамбулина тIе православи-дино лоцу дакъа тоха аьлла, «Нийсоьнан Оьрсийчоь» партин депутато Мизулина Еленас дукха хан йоццуш кховдийна ойла харц лерина Нохчийчохь. Республикера Iедалан векалша дагадаийтина, Оьрсийчохь доккха дакъа лоцуш бусулба дин а хилар.\nОьрсийн пачхьалкхан ДУМера «Нийсонан Оьрсийчоь» партин депутато Мизулинас ойла кховдийнера цхьа кIира сов хьалха, оьрсийн Конституцин преамбулина тIе тоха дезара, православи – Оьрсийчоьнан културин а, къоман а ша-тайпаллин коьрта бух бу боху дешнаш.\nМизулинан ойла маслаIатан маьIна долуш яц аьлла, мах хадийна Нохчийчоьнан Iедалехь. Цигара бахьйитинчу хаамехь дагадаийтина, ислам дин, кху дуьненахь шен векалийн дукхаллица шолгIачу меттехь хилар.\nОьрсийчохь православино лаьцначу ша-тайпа декъех лаьцна даханчу кIирнахь дийцинера керстанийн деза хIума лардечу, ДУМин фракцийн юкъарчу тобан декъашхоша. Оьрсийн Конституцина юкъа «Оьрсийчоьнан културин а, къоман а ша-тайпаллин коьрта бух бу» боху дешнаш яздан реза хиллера дукхах болу депутаташ.\nКадыров Рамзан, 6Мар2013\nОьрсийчохь ишта а чолхе лаьтта къаьмнийн юкъаметтигаш кхин а гена ца яха, Оьрсийчура култура а, гIуллакх-гIиллакх а кхуллуш дерг православи а, ислам а ду аьлла язде боху, Нохчийчоьнан Iедалан векалша.\nПравослави динна лерина статус ялийта а, Оьрсийчоь кхиарехь цуьнан коьрта дакъа билгалдаккхийта а арабевллачу наха, «царна лаахь, ца лаахь, инзаре йоккха пачхьалкх йохорна болх беш бу, цивилизаци хIаллакьярна», боху цу кехатан авторша.\nМизулина Еленас кховдийначу ойлано йоккха гIовгIа яьккхинера даханчу кIирнахь. Оьрсийн пачхьалкхан ДУМехь доьзалан, зударийн, берийн а хаттарийн комитетан куьйгалхочо сихъелла дIахьедар дира, «православи динах пачхьалкхан дин дан гIерташ яцара» ша, цу хаттарехула дуккха а дехарш динчу нахана жоп луш яра, аьлла.\nЦкъачунна хууш дац, Мизулинас и ойла шеггара кховдийна я, цунна иза лакхара охьайоссийна.\nМухха делахь а, адамийн бакъонашларяъхочо Алексеева Людмилас дийцина Бибисига, «Мизулина лергаш ирдина ладоьгIуш ю Кремле. Ткъа цигара хьоькху мох, цу ойланан хьожа йолуш бу. Ма-дарра аьлча, конституцино хIуъа бахахь а, Москохара Патриархи оьрсийн Iедалшца уллера уьйр-зIенаш йолуш а, цо гIортош еш йолу а орган ю», аьлла Алексеевас.\nАлексеева Людмила, адамийн бакъонашларъярхо\nИнтернетехь цу хьокъехь яздечара билгалдоккху, исламан а, православин а бухе кхевдича, дуккха а цхьанадогIуш хIума хилар. Делахь а, Оьрсийчохь ислам цкъа а доккхур дац къоман идеологин тIегIане, бозуш яздо блоггерша. Оццу хенахь, Мизулинега алийта иза, юкъаралло муха тIеоьцу хьажа, бохуш яздо кхечара.\nВукхара тидаме дуьллу, и пачхьалкх тайп-тайпана динашкара дуккха къаьмнаш дехаш хилар. Оьрсийчоьнан Конституцехь яздина ду, церан массеран а цхьа бакъо ю аьлла.\nЦу тIе даьлча, боху цара, Оьрсийчоьнан истори православица кхоьллина хилла ца Iа. Дукха хан яц, коммунизман идеологи дерриг къоман хилла а. ХIинца а хууш дац, православино бина Оьрсичоьнна тIеIаткъам я, коммунизмо бина.


Хьехархо, поэт, ший къаман воI -\nХьехархо, поэт, ший къаман воI\nСа ханарча а сол боккхагIа хиннача а наха дика дагавоагIа Льянов Арскхе Мухьмад. Укх шера нийсса 100 шу дуз из вича денз. Нийса хургдацар, из дага ца лоацаш, вай Iийча. Мухьмад духхьала вувцаш хеза ца Iеш, сона вовзаш а цунца дуккхаза вIашагIкхетар, къамаьл хинна а вар. Эггара хьалха из сона вайра 90-гIа шераш долалуш. Шолжа-ГIалий тIара Iаьдал кегаденнача хана, хьал а вена, цхьан юкъа Наьсар-Кертерча №1 йолча юкъерча школе балха эттавар со, наьна мотти литературеи хьехаргдолаш. Цу хана цига болх беш бар къаьна хьехархой Аушев Исраил, Льянов Мухьмад. Хьалхарвар гIалгIай мотт, литература хьехаш вар, шоллагIчо истори хьехар. Цу хана сона дага а дацар, Мухьмад аз дийшача школе болх баьча Льянов Яхььяй нанас ваь воша ва, аьнна. Даь цIи тайп-тайпара йоаккхар цар. Са хинна хьехархочох Яхья Арснакиевич оалар, хIаьта Наьсар-Керте сона вайзар Магомед Арскиевич вар. Хетаргахьа, харцахьа дIаязбаь хила тарлу уж, цу тайпара моттигаш дукха ма хиннайий наьха вахаре. Цхьана вIашагIкхийтта, къамаьл де ха школе хьехархой собрани йолаш мара хилацар тхога. ХIаьта цига дукхагIа дийцараш балхаца, дешарца, школан вахарца дувзаденна дешаш дар. Арскхе Мухьмада къамаьл деш, кхетаде хала дацар из вахар, нах дика байза, хьехархочун къахьегам мишта хила беза ховш саг волга. Цудухьа цунга ладувгIа ловра, хIана аьлча цо гIо дора тайп-тайпара чоалхне дешаш атта къестаде а дашха а. Къаьстта а сона дезалуш дар цун оамалцара цхьа хIама, тамаш йилла сабаре саг вар из. Школе берашца йIаьххача хана болх баь саг наггахьа а хуле тамаш я из мо кIаьда, ший гIулакхашца сухал йоацаш. Къамаьл деча хана, велавале мара йистхургвацар. Мел чоалхне хIама дувцарах, хьаькъалца, кхетамца бувзам болаш хулар цун хIара уйла, дувцача деша хьакъехьа цунна хеташ дар.\nЦу школе дукха къахьеганзар аз. Мухьмад ше а дукха ца говш пенсе вахар. Районерча «Ленина никъ» (цу хана из цIи лелайора Наьсарерча газето) яхача газета редакце дIавахар со, корреспондента болх нийсбенна. Арскхе Мухьмад укхаза а воагIаш вар, хIана аьлча байташ а иштта метта хьакъехьа дола шийна хетараш а дувцаш, йоазош дора цо. Вай къаман дукха хиннаб шоай балхаца вIалла бувзабенна беце а, наьна мотт, цун йоазув дика довзаш бола нах: юристаш, историкаш, гIишлонхой, кхыбараш. Мел хоза яздеш хиннад кIоаргга маIан дола ший зIамига дувцараш юриста Арапиев Хьажбикара, гIишлонхо вола Кодзоев Тимур гIорваьнна поэт а прозаик а хинна дIавахав, историка говзал Iомаяьча Вышегуров Мухьмадах кхыметтел халкъа поэт а вир. Шоай овлаш довзаш хилар, къаман вахарца а меттаца а чам хилар да из. Из белгало шийх йоаллаш вар Льянов Мухьмад а. Цудухьа каст-каста воагIар из газета болхлой болча, духхьала меттах дийца ца Iеш, мехка латтача хьалах, вахаре нийслуча халонех дувцар. Мел дукха, бе-бе къамаьл дойя а, цун чаккхе цаI хулар: кепа тоха ший керда стихотворенеш йите дIаводар из. Наьна меттала байташ язйилла дика гIалгIай мотт цунна хар мичара хьадоагIаш дар? Из гучадаккха хала дац. Цун да Арскхе-молла мехка вовзаш а хьаькъал долаш а саг хиннав, цун дешага наха ла а дувгIаш. Бакъда кердача советий Iаьдала дукха везаш хиннавац из, кхыбола а хьаькъал дола нах санна. Цудухьа цунна репрессеш йолча шерашка, дезалгара ваьккха, топаш техай. Мухьмада нана ший къонгаша дийшача дика хеташ, шийна мога гIо-новкъостал царна де гIерташ чакхъяьннай, цар дешаргдола оагIув лехаш. Хьу IотIахаьрца, когаш лозадаь вола Яхьья гивехкаш, кхийлав цо школе, цул тIехьагIа Буро тIара хьехархой техникум а яккхийтай цунга. Аз лакхе хьоаха ма дарра, Арскхе Яхьья, вай Сибрера цIадаьхкачул тIехьагIа болх беш хилар Наьсарерча №1 йолча юкъерча школе, наьна мотт литература хьехаш.\nИшттача дезале кхувш вена Мухьмад а деша хам ховш, къаман мотт безаш, ховш вар. Цул совгIа, цу меттала исбахьален йоазош де Iомавеннавар из. Уж деша йиш яр вайцига арадувлача газеташ тIара, журналаш тIара, къаьстта книжкаш а арадаьхадар цо, тайп-тайпарча шерашка ше даь йоазош юкъе долаш.\nУкхаза цун вахарах, болх баьча моттигех дийцача бакъахьа хургда аьнна хет сона. 2006 шера 5-ча октябре арадаьннача «ГIалгIайчен дешар» яхача газета тIа (дешара а Iилман а министерствон газет да из) «Хьехархо! Хьа цIера хьалха…» аьнна корта а болаш, кепа теха мехка дикагIбола хьехархой бувцаш йоазув дар. Цу тIа хиннача итт хьехархочоа эггара хьалха латтар Арскхе Мухьмад. Фу яздаьдар цох лаьца министерствон болхлоша? Деш вай: «Юкъарча вахаре дакъа лоацаш волча, къаьнагIчарех цаI волча хьехархочун Льянов Арскхе Мухьмада цIи шерра йовзаш я вай республике. Из ваь хиннав 1921 шера Пригородни района чуйоагIаш хиннача Редант яхача юрта. Моттигерча школе ялх класс яьккхачул тIехьагIа, Арскхе Мухьмад деша отт Буро тIарча хьехархой техникуме, цу хана цун дирекор хиннав тIехдика хьехархо санна вовзаш вола О. Ахриев. «Наьна мотт сона безабалийтар вар из геттара дика ховш хинна Беков Тембот, хIаьта эрсийбар – цул кIезигагIа вовзаш воаца П. П. Покровский, – дагалувц М. Льяновс.- Техникум яьккхачул тIехьагIа се дIахьожаваьча ЖIайрахьарча школе бера аз, тIехдика дешара тешал деш хинна диплом дена ца Iеш, сона хеташ, кхы а балха чIоаггIа эшаргбола Iомадьча, довзача хIамай мухь а».\n…Дукха низ, хьинар дIаденнад хьехархочо, дуккхача шерашка дешара даькъе къахьегаш. Кхело бе-беча школашка, коллективашка кхийлав из. Бакъда цIаккха ца хувцаш дар цун вахаре цхьа хIама: дерригача ший вахарца лелабаь берашцара безам.\nКхувш йоагIача тIехьенна нийса кхетам луча доккха дакъа лацарах, М. А. Льяновна дукха совгIаташ тийннад».\nИштта мах баьб цо хьабена хьехархочун никъ бовзаш болча министерствон болхлоша Льяновна карагIдаьннарий, цо даь дикадар дицдаьдац, цун къахьегам тIехьа тIакхийнарашта хьокхам хургболча тайпара дIабовзийтаб. ХIаьта цхьа хIама белгалдоаккхаргда вай укхаза. Духхьала Буро тIара хьехархой техникум яьккха ца Iеш, лакхе хьоаха ма дарра, Казахски паччахьалкхен университет яьккхай цо, цига цо караийцар историка никъ хиннаб.\nДикка цун вахар техка даьдар 2004 шера 27 январе «Сердало» газета тIа кепа теха хинна Угурчиев Азмет-Гире йоазув а. Цунна а истори хьехаш хиннав Льянов Эккажкъонгий-Юртарча №1 йолча юкъерча школе. Фу яздаьд Азмат-Гире ший хиннача хьехархочох лаьца? «1938 шерагара, вай СибрегIа Iодахьийтталца йолча юкъа, Льянов Мухьмада болх бу ЖIайрахьарча школе гIалгIай мотт, литература хьехаши завуч волаши. 1944 шера март бетта Кокчетаве кхоач Льянов Мухьмади цунца хинна «халкъа моастагIий» аьнна цIи тIакхелла гIалгIайи. Рузаевски района Золотоноша яхача юрта дIабуг уж шерча соалозашца. Цу шера бIарчча ахка дIахьу Мухьмада колхозе тайп-тайпара балхаш деш: кIа чуэцаш, лаьтта оахаш, йол хьокхаш. Гурахьа, цу юртара ваьле, Кокчетаве а вахе, автоотряда диспетчералла балха отт Мухьмад. Цул тIехьагIа тайп-тайпара дукха балхаш ду цо. Цхьабакъда массаза цун са латт ше цхьан хана беш хиннача хьехархочун балхага. Цу балха тIа ваха а цун юххера вIаштIехьадоал. Из балха дIаэц Кокчетаверча кхалнаьха №2 йолча юкъерча школе юххьанцарча классашка хьеха…» Цу тайпара чулоацам болаш да «Яхийла дукха хьо, са дошо ГIалгIайче» яхача книжках дувцаш, Угурчиевс даь йоазув.\nПоэт санна из дика вовзийтав «ГIалгIай 100 йоазонхо» яхача ший книжка тIа журналиста, политолога Патиев Султана Йоакъапа. Амма, байтанча хиларах тарра, из эггара дикагIа вовзийт цо ше даьча йоазоша. Деша хам ховш, из хоза ала ховш ше хиннилга хьахайтад цо «Ма боккха низ ба деша» яхача стихотворене чулоацамга гIолла. Еш вай из:\n«Ма боккха низ ба деша!\nЛозаде е кIаьдда хьаста\nДуккхаза дебо наьха денал,\nЧIоагIде наха юкъера\nЕ уж белхабе,\nЕ уж къахьбе,\nЕ, эзар вувш,\nУж шоайла къоахкабе!»\nМетта низах, цун дикача а воча а оагIонех лаьца дукха дийцад халкъа багахбувцамгара дIаболабенна, вай тIехьа тIакхийнача йоазонхошка кхаччалца болча наха. Цун дика оагIув гуш я «Хозача дешо лакха лоам бошабаьб» яхача кицаца, вояр гу «Топо цаI вийнав, метто ийс вийнав» яхачунца. Меттах лаьца яздаь поэташ, сов дукха болаш, бийца варгвац. Бакъда царна юкъе а ший керда дош ала вIашатIехьадаьннад Льянов Мухьмада. Низ болаш, тешавеш, бакъдолаш да цо меттах даь йоазув. Из байт къаьстта дика вIаштIехьаяьннай аьнна хет сона поэта. Цох тарра, кIоарга маIан дола дукха байташ язъяьй Мухьмада наха лоархIамех хетача вахарерча моттигех лаьца. Масала, царех да Даьхенна, нанна, безама, машара, Сибре дахьара, лоамашта, гIалашта хетадаь мугIараш. МоллагIча темах ше яздойя а, керттердар бакъдар да аьнна хет цунна, хозахета, саIехам бе, деша тоама хIама яздеш хиннавац къаьна хьехархо. ЙIаьхача, йоккхача байтех озалуш а хиннавац из, хIана аьлча цун кхолламе дукха нийслу йIаьха байташ. Къаьстта дукха бийзаб аьнна хет сона Льянов Мухьмада ший даьй баьха, ше ваь, кхийна лоаман мохк. Из го йиш я цо ВIовнашке ювцаш язъяьча байтаца, «Со ваь мохк», «Лоаме – са халкъа дошо аганче», «Эса» яхача а кхыча а стихотворенешка гIолла.\nКъаьстта сона хоза хийтар ший мехка цо хетадаь ер дешаш:\nСо ваьча мехка –\nСа мохк ба.\nИз мохк ба\nСа халкъан ага,\nДеш ба цига,\nБоча я поэта наьнаца, езача кхалсагаца ювзаенна темаш, укхаза а ший тайпара керда никъ лох цо цу шин кхалсагацара ший безам бувца, хьагойта. «Зизай коарчам» яха цун байт ешаш, из тема царна шиннена а тоам хургболча тайпара яшха вIаштIехьадаьннад поэта. ЗIамсаг хиннав йоI езаенна, цунна дала аьнна зизаш даьхад цо, ший дег чура цунцара уйла, безам гойта а из чIоагIбе а дагахьа. Цу йиIий уйла еш, чукхоач из. Цу хана цунна духьалйоагIа хьамсара нана. Ше даьха зизаш, нана боча мархIаелле, цунна дIалу цо. Вешта аьлча, цхьан «зизай коарчамца» шин кхалсага ше везалургвар ду цо. Укхаза цхьа уйла йосс са дег чу: ма дукха хIама эшац шийна гонахьарча наха дикахетар де. Льянов Мухьмада цхьанна сага цатоам бергболча тайпара оамал яцар, из даим а наха тоам хургбар ала а де а гIерташ вар. Цунна тешал деш да цун веший-виIий Яхььяй Бахьаудина сесага Радимхана аьнна дешаш: «Iалаьлай, ма кIаьда, эздий саг вар из. ЧIоагIа йистхулаш хозаргвацар». Цун байташта юкъе несийна хоза хетарех я аьнна хет сона «Тамарега» яхар, хIана аьлча эггара хьалха из къоастаяьяр цо. Цу тайпара уйла хиннай аьнна хет сона Льяновх цун кхоллам тохкаш къахьийгача А. Солсановай а. «Льянов Арцкхе Мухьмад» яха цо язъяь статья кепа теха хиннай «ХIанзара гIалгIай литература» яхача гуллама 4-ча книжка тIа.\nМухьмад бакъвола наьсархо вар, хIана аьлча ше яьккха дукхагIйола ха цо дIайихьаяр, Нана-Наьсарерча Насыр-Кортская яхача урам тIа вахаш. ЦаI да хала, сага вахар сел лоаца хилар, безаш бола, сий долаш бола нах вайцара цо дIакъестабеш хилар. Таханарча дийнахьа Арскхе Мухьмад а вайна юкъе воацаш ва. Из кхелхав 2008 шера, ший 87 шу даьннача хана. ХIаьта а из шийх хоза уйлаш йита, дика дагалоацамаш дита дIавахав, ший хиннача дешархой а къаман литература дезарий а дегашка. Наха ше везавалийтар да укх дунен чу сага дергдола эггара доккхагIдола дика хIама.\n← Наьха синош кIалхардоахаш\nЭковолонтеров не остановили ни холод, ни снег →


«Нохчийн меттан урокашкахь текстаца болх бар»\nГуьмсе-г1алин №1 йолчу юккъерчу ишколехь муниципальни к1оштан ишколийн уьссалг1ачу классийн нохчийн меттан хьехархошца 2019-чу шеран ткъе шолг1ачу январехь д1аяьхьира рог1ера «Нохчийн меттан урокашкахь текстаца болх беш эвсараллин некъаш а, кепаш а» ц1е йолу практически (1аморан) семинар.\nМуниципальни к1оштан нохчийн меттан, литературин хьехархойн ассоциацино, Нохчийн Республикин дешар кхиоран институтан белхахоша «Ас д1алур ю ПКЭ!» г1о-1аматан авторшца (Абдуразаков Ш.И., Дудаев С.А.-Х., Дашаева Л.Х., Тутаева С.Л., Хунарикова П.А.) цхьаьна вовшахтоьхна бара и мехала болх.\nСеминаран декъашхошка маршалла хоттуш вистхилира муниципальни к1оштан дешаран Урхаллин куьйгалхочун заместитель Эскиев Бувайсар. Цо шен къамелехь билгалдаьккхира 1аматийн, г1о-1аматийн авторшца ассоциацин декъашхоша цхьаьна бен болх мехала хилар а, иштта д1ахьош долу цхьаьнакхетарш хьехархошна пайдехь хилар а.\nК1оштарчу ишколашкара нохчийн меттан хьехархой вовшахтохаран коьрта 1алашо яра уьссалг1ачу классийн дешархошца ТЛК-шна (талламан-лараран коьчалш) т1ехь болх бан церан хаарш лакхарчу бараме дахарехь а, шардарехь а методически г1о-накъосталла дар.\nСеминаран болх, д1аболош къамел дира Гуьмсан муниципальни к1оштан дешаран Урхаллин методически кабинетан куьйгалхочо Шалаева Ларисас. Шен къамелехь цо элира: «Вайн к1оштарчу ишколашкарчу уьссалг1ачу классийн дешархой хьехархоша нохчийн меттан пачхьалкхан коьрта экзамен д1аяла кечбар ламаст хилла схьадог1у. Тахана «Ас д1алур ю ПКЭ!» г1о-1аматан авторшца цхьаьнакхетаран 1алашо ю дешархошца бечу балха т1ехь шун кхолладеллачу хаттаршна жоьпаш дала а, г1о-1аматех пайдаэцар шун муха нисло хьовса а. Вайн цхьаьнакхетар Дала беркате дойла!».\nАвторийн тобанан декъашхочо Дашаева Лайлаа семинаран декъашхошна боцца бовзийтира шаьш х1оттийначу «Ас д1алур ю ПКЭ!» г1о-1аматан чулацам. Йийцаре йира 2019 шарахь пачхьалкхан коьрта экзамен д1аяхьа лерина йолу талламан-лараран коьчалийн спецификаци.\nТЛК-н хьалхара дакъа – ладоьг1начу текстан буха т1ехь хаттаршна жоьпаш даларца кхочушбен жима йозанан болх язбаран методически хьехамаш бинчул т1аьхьа семинаран декъашхошца практически болх бира Абдуразаков Шертбека.\nЭкзаменационни белхан шолг1а дакъа кхочушдаран алгоритм а йовзийтина, дешархоша ламасталлин г1алаташ доху бакъонаш билгалъехира Тутаева Сацитас: меттан суртх1отторан г1ирсаш, дошкхолладалар, юкъадало дешнаш, чолхе предложенеш. Оцу теманашна ша кечдинчу т1едахкаршца семинаран декъашхошца болх д1абаьхьира цо.\nТЛК-н кхоалг1а дакъа кхочушдар дийцаре дира Хунарикова Пет1амата. Цо семинаран декъашхошца бийцаре бира 15.1, 15.2, 15.3 т1едахкарш кхочушдаран методически некъаш. 15.3 т1едилларан жоп яздар дешархошна хала хилар билгал а даьккхина, хьехархошца язйира оцу т1едилларна йог1у сочинени.\nЦхьаьнакхетар дерзош, к1оштан дешаран Урхаллин а, нохчийн меттан, литературин хьехархойн ассоциацин а ц1арах методически кабинетан куьйгалхочо Шалаева Ларисас даггара баркалла элира г1о-1аматан авторшна, мехала семинар вовшахтохарна.


Адама Султана Олхазаран сайт "Динул-Ислам" - Хаттаршна жоьпаш - Бераш ца гайта мегий йитина йолчу зудчунна?\nАссаламу Iалайкум! Бераш ца гайта мегий йитина йолчу зудчунна? Суна хезза иза бахьанаш делахь мегар ду аьлла, муьлха бахьана ду иза?\nДа-нана дIасакъаьстинчул тIаьхьа, цаьршиннах хIоранне бакъо ю шен бераш ган а, цаьрца цхьаьнакхета а, царна тIекхача а. Да-нана дIасакъаьстина долу бераш цаьршиннах цхьаьнца Iаш хилча, уьш шеца Iаш доцучунна ца гайта мегаш дац, иза къилахь ду, хIунда аьлча иза гергарлонан юкъаметтиг хадор долу дела. Иза массо Iелам-нехан барт хилла хIума ду, шариIато хIоттийна бакъо а ю.\nШейх ВахIбат Аз-Зухьайлийс бах цу хьокъехь: «Бера шеца Iаш доцучу ден, йа ненан бакъо ю и бера ган, йа цуьнца цхьаьнакхета. И бакъо шариIато хIоттийна ю, берриге Iелам-нехан цу тIехь барт хилла а бу, берана а, цуьнан дена-нанна а юкъахь гергарло латто дезар важиб хилар бахьана долуш».\nТIаккха, уьш вовшийн гаран низам дийцича, шафиIийн мазхIабехь долчунна тIедоьгIна аьлча иза иштта хуьлу:\nНагахь санна кIант шен да волчахь велахь, иза ша́ шен нана йолчу тIе вахалуш а велахь, шен нана йолчу иза ца вахийта мегар дац дена. ЙоI шен нана йолчу ца йахийта мегар ду цунна, нагахь санна ша иза ларйан а, цуьнан арайийлар кIеззиг хилийта а лууш велахь, цундела нана шен йоIана тIейа́н еза, хIунда аьлча новкъа дIасайаха цунна дуккха а атта долу дела йоIанчул а.\nТIаккха нагахь санна нана шен бер долчу тIейогIуш хилахь, хуьлийла иза кIант, йа йоI, иза юхатоха мегар дац дас. Ткъа, нана шен хьалха хиллачу майрачуьнан хIусамехь дукха хьейала мегар дац, хIунда аьлча иза цунна хийра зуда ю. Нагахь санна дена и шен хьалха хилла зуда шен чуяийта ца лаахь, цунна доьхьал уьйтIа, йа ке́тIа арадаккха деза цо бера.\nТIаккха бер гар а, цуьнца цхьаьнакхетар а шина дийнахь цкъа хир ду, хIора дийнахь хир дац. Бакъду, нагахь санна ненан хIусам уллохь елахь, тIаккха мегар ду иза шен бера долчу хIора дийнахь я́н.\nНагахь санна бера цомгаш хилахь, хуьлийла иза кIант, йа йоI, нана хьалхе йолуш ю цуьнга хьажарехь а, иза лелорехь а, хIунда аьлча иза де́л а собаре йолу дела цу балхехь. И цомгаш хилла бер лелор де́н хIусамехь хила мегар ду нагахь санна да реза хилахь. Нагахь санна иза реза ца хилахь, ненан цIахь хир ду иза.\nТкъа оцу массо хьолашкахь и стаг а, зуда а лардала деза цхьана чоьна чохь шаьшшиъ диссарх.\nАмма бера ца гайта мегий аьлча – ганне а ца гайта мегар дац иза. Нагахь санна и бер шен нана йолчу дахча цо цунна цхьа зен дийр долуш делахь, хуьлийла иза цуьнан дахарна долу зен, йа цуьнан гIиллакхашна, йа динна, масала кхиъна йогIучу йоIе бусалба духар ма леладе бохуш Iиттарш йарца, тIаккха и бер иштта нана йолчу ца дахийта мегар ду.\nГанне ца гайта мегар дац бохург хIун ду аьлча – нанна шен бер ган лаахь, цо цунна цхьа зен дарна билггал кхерам белахь, и зен хир доцучу кепара цу бераца цхьаьна цуьнан да, йа кхин цхьа гергарниг волуш цхьаьнакхетийта деза и шиъ.\nИза юкъарчу чулацамца дерг ду, ткъа хIора тIехIоьттинчу хьолах лаьцна шена тIекхочехь волчу Iелам-стагах дагавала веза, - «тIехIоьттина иштта а, иштта а хьал хилча ша́ муха хIун дича нийса хир ду-те?» - аьлла.\nГIолий хуург сийлахь АллахI ву!\n Шейх ВахIбат Аз-Зухьайлий, «Ал-фикъхIул-исла́мий ва адиллатухI», 10\_62.\n Уьзза жайна, 10\_63.


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Суна хьиджаб дIатилла лаьара, сан марзахошна чIогIа ца деза иза\nДе дика дойла Олхазар. Суна хьиджаб дIатилла лаьара, сан марзахошна чIогIа ца деза иза. Майрачо тилла йа ма тилла ца олу соьга. Ша тIетеIош туьллуьйтур дац олу цо. Цкъа дIатиллинера ас иза, марзахошна деза а ца дезна дIадаккха дийзира сан иза. Кхузахь дIакъовлабеллачарна хIума олу, цхьаберш бехбелла бузуш болун дера. Ас хIун дича бакъхьа ду-те алахьара ахь, сингаттам бу соьгахь. И цIе кхоллар хIун ду-те бехк боцучарна? Ас хIун дан деза алахьара ахь уьш ца хилча и тилла, суна къа хуьлий-те дIакъовлуш хилча? И бедар дукха шуьйра ца лелийча мегаш дуй-те? Жоп лахьара ахь. Дела реза хилла хьуна.\nДалла езийла. Лераме йиша, иштта чIогIа йохе ма хьовза хьо, хьан гIуллакх оццул хала гIуллакх хир дац, Дала мукъа лахь. Ялайале хьалха, хила ма-дезза духар леладойтур бохуш дийца а дийцина, ялийначул тIаьхьа шен чураниш духарна доьхьал бийла буьйлабелча майра царна тIе а хIуттий, духар лелорна доьхьал волуш меттигаш бу. Ткъа хьан хIусамда ахь бусалба духар лелорна доьхьал вац, мелхо а, ахь аьллачух со нийса кхетахь, иза хьуна тIетевр волуш ву. Цундела, бусалба духар лелийча хьайна хьайн марзахоша цхьаъ эра дара алий, йа уьш реза хир бацара алий, кхин хьайна хуьлуш зен дацахь и духар ца лелош ма Iе хьо. Далла тIе болх билле, Деле хьайна гIо дар доьхуш даим доIа а деш, хьой сийлахь еш долу духар тIедуха.\nТIаккха, лераме йиша, и духар цхьа доккха тиллина йовлакх ца хиларх а, вайн тилвизорш чохь гуш долу «классически» духар ца хиларх а галдаьлла хIума дац. И духар дукха чIогIа шуьйра хилар а важиб дац, коьрта дерг – дегIан меженийн куц къастош билгалдечу кепара тIелетта ца хилар ду. Тахана дуккха хаза духарш ду духкуш, и доьхна йолчу зудчунна цуьнан марзахоша хаза ю алар доцург кхин хIума олийла доцуш. Бусалба дино духарна хIиттийна болу билламаш кхочуш хуьлуш хилчахьана, иштта хаза духар лело мегар ду ахь.\nТкъа оцу духарх лаьцна а, хьан санна долчу хьолах лаьцна а вай дийцира хьалха хIокху хеттаршкахь, уьш деша ахь, церах дуккха пайда хир бу хьуна, Дала мукъа лахь:\nТIаккха, лераме йиша, хьайн марзахошца дика хила еза хьо. Даиманна хьайн дахарехь хьайна оьшуш йолу хIара бакъо дагахь латтайе: хьайга мел чIогIа цара хIуъа олуш хиларх, доьхьал дош ма ала, хьайн бага меттах ма яккха. Цакхетамана аьлларг а, хIуьттаренна аьлларг а, муьлхха а кхидерг а – цунах хьуна хила зен дац хьуна, иза дIадер ду хьуна. Амма хьо доьхьал йистхилахь, хьайн куьйга (маттаца) айхьа хьайн гIуллакх талхор ду ахь.\nИ бакъо (правило) несана шен дерриге дахарехь оьшуш ю, Дала шена чIогIа боккха мел хуьлуьйтуш долу собаре хилар бохург а ду иза. Iеламнаха эвлаяийн даржаш дуьйцучу хенахь, церан хуьлуш долу цхьа хьал ду боху иза: «Къийсайалар Iаддитар а, гIалат ца гар а (кхечуьнан гIалатах гIопул хилар), новкъарло йицйар а».\nБакъду, цул лакхара кхин цхьа дарж а ду цигахь, мел алсам хуьлуш долуш, АллахIана алсам герга вуьгуш долуш. Иза – хьайца вон хиллачуьнца хьо дика хилар ду. «Хьох генавуьйлург ахь гергавалор ду иза, хьайна новкъарло ечуьнан ахь лерам бар ду иза, хьайна цхьа вониг дечуьнга ахь къинтIера валар дехар ду иза, оьгIазло хьулйарна а доцуш, мелхо а хьо хьой цунна къинтIера яларна, хьуна и адам дезарна».\nСтохка цхьана йоккха стага шен дахарехь хилла долу цхьацца хIуманаш дуьйцуш Iаш, шен марнанас шена оьгIаз йоьдий шена тIаьхьа нуй ластийча, эшкал ластийча, шена цо мел чIогIа довдарх, цунна доьхьал а йоьрзе, ела а лой, екха а лой, «Дела реза хилла хьуна, хьайна со ца езахьара дов дийр дацара-кх ахь суна», - олура ша цо аьлча, тIаккха и шен марнана лечу хенахь цо шена тIекхайкхина хилларг а, шена улле охьахаийтина хилларг ша́ бен яцара, «йа шен хIусамехь хилла йолу нус а ца йитира цо шена улле, йа шолгIа нус а ца йитира, йа ур-атталла шен йоI а ца йитинера, со чоьхьа яьлча, схьайолахь, хьенех, аьлла, шена улле охьахаийра цо со, ша лийринарг а, шена езнарг а хьо ю хьуна элира цо шега», - бохуш цо дийцича, суна дагадаьхкинарш Iеламнаха аьлла долу и дешнаш дара. Ас ойла йира, эвлаяийн даржаш дуьйцуш долу и жайнаш дешна яцахь а, йа ур-атталла Къуръан деша хууш яцахь а, и хIума лело хьекъал кхаьчна-кх цуьнан аьлла. Кхин цхьа айат а дагадеара суна, и дийцар цо дийцича: «Дика даран бекхам дика дар бен буй? (Хуьлийла дац)».\nИмам Ибнул-Къаййима (Дала къинхетам бойла цунах) боху оцу даржах лаьцна: «ХIара дарж хIокхул хьалха долчул лакха а ду, хала а ду. Доьххьаралерачу даржехь ахь хьайна схьадиннарг доьхьал деш дац, хIумма а ца хилча санна IадIаш ю хьо. Ткъа хIокху даржехь ахь хьайна вон динчунна дика деш ду, хьайна цо динчунна нисса бIостанехьа дерг деш ду ахь цунна… Ткъа довза ма-деззара хIара дарж довза луург хьожийла Пайхамаран (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) дахаре, цо нахаца лелийначу юкъаметтиге. Цунна карор дерг – ша ма-дарра хIара вай дуьйцуш дерг ду. Ткъа хIокху даржан кхачамалла цуьнан цхьанне бен кхечуьнан хилла а яц. ТIаккха цул тIаьхьа цуьнан верасашна (Iеламнахана) кхаьчна и дарж, цара цуьнгара эцначу ирсе хьаьжжина. Ткъа суна цхьаъа стаг гина вац Шайхул-Ислам Ибн ТаймиййахI (Дала са цIандойла цуьнан) санна и хIуманаш шеца уггар дукха гулделла волуш. Цуьнан уггар баккхийчу доттагIех цхьаболчара олура: «Со сайн накъосташца иза шен мостагIашца а, къийсамхошца а ма-хиллара хила лаьара суна». Цкъаъа шен мостагIашна а, шеца къийсалуш хиллачарна а доьхьал доIа деш гина вац суна иза. Мелхо а, царна диканиг доьхуш доIа дора цо. Цхьана дийнахь цуьнга кхаъ боккхуш иза волчу веара со, цунна уггар чIогIа новкъарлонаш еш хилла волу, цуьнца уггар чIогIа мостагIалла лелош хилла волу цуьнан уггар воккха мостагI велла аьлла. ЧIогIа дов дира цо суна ас шега иза аьлча, вон хийтира цунна иза, «Инна лиллахIи ва инна илайхIи рожиIун» а элира цо. ТIаккха сихонца хьала а гIаьттина, цуьнан гергарнаш болчу а вахана, цаьрга кадам бира цо. Цо элира цаьрга: «Цуьнан меттана со ву шуна! Шуна гIо оьшуш долу цхьаъа хIума а дуьтур дац ас, шуна цу тIехь гIо ца деш». Иштта и маьIна долу къамел дира цо цаьрга. Вукхарна хазахийтира иза, цунна доIа а дира цара, цо дина долу и хIума чIогIа доккха хIума а хийтира царна. АллахIа къинхетам бойла-кх цунах, реза а хуьлда-кх Иза цунна».\nЛераме йиша, дикаллехь лаккхара гIулчаш яьхна болчу дикачу наха лелош долу и хаза гIиллакх хьайца хилийта хьажа хьо. Хьуна атталлийна, иза лелош хилла болчу нахаца ас масалш а далийна хьуна. Цхьана духарца хийцаелла ца Iаш, хьайн дагца а, хьайн гIиллакхца а, гIуллакхца а, хьайн марзахошца иштта дика, хаза юкъаметтиг лелорца а ахь хьой хийцаелла хилар гайтахь, уьш цхьаъа шеко йоцуш хьуна реза а хир бу, хьо царна езар а ю, Дала мукъа лахь. Ахь къахьега дезар ду, хьо собаре хила езар ю, хьо хьайн леларца дика хила езар ю, ткъа иза Дала вай шен доьхьа кхоьллина долчу бахьанех цхьа бахьана ду – вай уггар дика Iамал, уггар дика гIуллакх, деш долу хIума уггар дика муьлхарчо до хьожуш зуьйш ду вай АллахIа.\nДала гIо дойла хьуна Ша реза варехь, Шена муьтIахь хиларехь а!\n04.08.2011 = 04.09.1432\n Имам Ибнул-Къаййим, «Мадарижус-саликин», 2/327.\n Сурат «Ар-Рохьман», 60 айат.\n Имам Ибнул-Къаййим, «Мадарижус-саликин», 2/328-329.


Масхадов Верца Гарабаьккхира Путина Нохчийн Къоман Некъ\nОьрсийчоь -- Масхадов Аслан вийна 7 шо кхачар дагалоцуш Москохахь Чистопрудни майданахь жигархоша хIоттийначу гуламехь, 08Заз12\nВорхI шо кхечи Девкар-Эвлахь Нохчийчоьнан президент Масхадов Аслан вийна. Масситта бIешарахь маршо лехна къам юха а оцу новкъа даьллийла кхетадеш болу Европера а, Iаьмеркара а цхьаболу политикаш и веро цецбехира, дагахьбаллам кхоьллира кхечеран дегнаш чохь. Амма стеган а ала дацара, хьерабаьлла боьду тIом сацорехь Масхадовс ца лийхира оьрсашца барт. И вер а нисделира тешнабехкаца – цо шен агIонна кхайкхийна тIеман мораторий а йолуш. Ткъа Оьрсийчоьно къоман лидер верца дIахаийтира шена нохчашца машар леха хьашт доцийла, ша уьш тIамехь къарбан лерина юйла. Амма тIемаш-м бу хIинца а лаьтташ....\nМасхадов Аслана 2005-чу шо долалучу Дечкен беттан 14-чу дийнахь омра дира, Ичкерин эскарша шаьш-шайггара, шайн агIор тIом сацабо, аьлла. ХIеттехь и омра дуьненна а довзийта таро яцарна, арахецна ши кIира даьлча, Чиллан беттан 3-чохь, интернетехула гIара а делира.\nПрезидентан дош кхочушдеш, тIеман цхьадолчу декъан коьртехь хиллачу баьччас Басаев Шемала а сацийра шен бIаьхошца цхьаьна тIом.\nОцу юккъехула нисделира Девкар-Эвлахь, Масхадовн лехамех кхеташ волчу меттигерчу вахархочун декъа тIехь, цуьнан цIенна бухарчу чоьнаш чохь, кIайла а ваьлла машар лохуш, массанхьа а дIаса кехаташ хьежош Iен нохчийн президент оьрсаша шаьш дIаяьхьначу леринчу операцехь вер.\nОцу дийнан башхалла чоьта а оьцуш, Кремлан Нохчийчуьрчу векала Кадыров Рамзана ша а, Москохарчу Iедало а нохчийн зударшна дина совгIат ду элира Масхадов вер. Амма дацара наггахь волчу а могIарчу нохчочуьнгахь хазахетар. Массо а кхетара хIинцачул тIаьхьа Оьрсийчоьнна машар боху дош а дицлур дуйла.\nХIетахь нохчашна хIун меха вара Масхадов Аслан дагалоьцу Европехь Ичкерин Iедалан хьалханча лоруш волчу Закаев Ахьмада\nЗакаев: "Нохчашна оьшура иза шеко а йоцуш, цуьнца дозура тIом сацор, цунна оьрсашца мотт а карийна, ша хIаллакдечуьра кIелхьара даларе сатуьйсура халкъо.\nАмма и вийра, и вийнарг толамах хьагна волу Путин вара. Ткъа Масхадов верца кхачабелира бертахь\nтIом чекхбаккха бисина некъ. И вийча бен а ца баьржира тIом ерриг а Кавказехула. ХIинца а дIабодуш бу иза, гуш чаккхе а яц"\nШен Къомо хьовха, дуьнентIерачу дуккха а наха лоруш хиллачу нохчийн хьалханчин Масхадов Асланан дакъа а къайладаьккхира Оьрсийчоьно. Ца лерира я дин а, я гIиллакх-оьздангалло муьлххачу а адамна хьоьхург а. Эзарнийн кхечу махкахойн а декъий санна, Масхадовн дакъа а доьза дайъар тахана а Iеткъа дукха нахана. Цунах шена хетарг а дуьйцу Закаев Ахьмада кест-кеста.\nЗакаев: "Цхьана а динехь, я дин доцчийн а гIиллакхехь ца хилла и саннарг. Иза оцу пачхьалкхан боьхалла, къизалла ю. Сан шеко яц Путинан режим юхур ю бохучуьнца. И кестта хир ду. ТIаккха къомо дIа а вуллур ву, дIа а верзор ву Масхадов а, дуккха а кхиболу вайн къонахий а. Дерриг къам а хир ду оцу тезеташкахь".\nМасхадов Аслан ворхI шо хьалха вер дагалоцуш гуламаш хилла кху деношкахь дуккха а меттигашкахь. Хилла и тайпа гулам Москохахь а. Амма иза дIасалаьхкина Iедало.Бацара иза нохчаша хIоттийна а. Оьрсийн сий лардан, ца дожийта гIерташ хьийзачу гоно, оьрсаша, хIоттийна бара.\nЧистопрудный майданахь, Грибоедовн хIолламна хьалхахь гулъелира ТIамна духьало латторан юкъаралла. Цуьнан векалша, оьрсаша, дуьйцура нохчочо Закаев Ахьмада Маршо Радионе дийццинарг.\nИштта, нохчийн лидер дагалоцуш вара кху деношкахь дукхахболчу нохчашна вевзаш а воцу Украинера поэт, гоьваьлла маршонан къийсамча Грач Иван а.\nЦо иштта элира тхоьга шена кху дийнах хетарг.\nГрач: «Нохчийн къомо хIета а, вета а боккхур бу толам. ДуьнентIехь цхьаъ нохчо бен ца висахь а, хуур ду дуьненна и къам доьналла долуш, турпала къам дуйла. Цо масал ло маршо лоьхучу массо а къаьмнашна».\nУкраинерчу байтанчас Грач Ивана ша Масхадов Аслан вийначу дийнахь цунна лерина кхоьллинчу байтан дакъа а довзийтира.\nЙоккха, дера, къиза пачхьалкх, ножан бIарал жима халкъ.\nБIар дIакхалла аьтто баьлла, хIинца хьоьгу цо шен зовкх.\nДуй и хьуьнар, буй и толам? Аьтто-м кханнехь бодур бай!\nХарданг ятIош, шен чIир эца бIарах зIуьйдиг ер ма яй!\nДелан кхело кхин чот лоьру, карор цунна хьо а, со а.\nМостагI нохчийн ножах лета - кхозур цу тIехь кхана ша.\n(Величезна скажена iмперiя I маленький, мов жолудь, народ.\nЯк радiє тепер фанаберiя, Що взяла вона жолудя в рот!\nЩо ковтнула. Старалися iроди... Ще везе їм, везе до пори.\nБуйний жолудю з помстою вироди I зi шлунка її роздери.\nВ демiурга своя бухгалтерiя, Дожене ще тебе i мене.\nЩе на дубi чеченськiм iмперiя Шабатуру свою розiпне).


(Халкъашна юккъера ЦӀен ЖӀарин а, ЦӀен Беттасан а болам дӀасахьажийна кхузе)\nЦIен Беттан а дуьненаюкъара болам ЦIен ЖIаран а\nЦIен Беттан а дуьненаюкъара болам ЦIен ЖIаран а Викилармехь\nБух буьллу принципашНисъе\nБоламо ца йо цхьан а дискриминаци къам, бос, дин, класс я политикан ойла бахьнехь. Иза адамийн баланаш лагӀбан бен ца гӀерта, уггар хьалха, уггар чӀогӀа оьшучунна а беш.\nМассеран а тешам хилийтархьама, Боламан йишяц тӀеман девнехь цхьан а агӀо лаца, политикан, расан, динан я идеологин амалийн къийсамаш юкъагӀерта.\nЦӀЖДЮК дуьххьарлера эмблема — цӀен жӀар кӀайчу баса тӀехь — юьхьанца дуьйна а динан маьӀна дацара, гойтура ша швейцарин байракхан (цӀечу баса тӀехь кӀайчу жӀаран метта — цӀениг кӀайчун тӀехь) негативан копи (инверси). Амма 1877—1878 шерашкара оьрсийн-туркойн тӀамехь Ӏусманийн империно дӀаяьккхира и эмблема, хийцира цӀечу беттаца, хӀунда аьлчи цӀечу жӀаро йора негативан ассоциаци жӀарахошца.\nИштта официалан символан статус елла цӀечу лоьман а, маьлхан а хьаьркан, хьалха 1980 шо кхачале лелош хиллайолу Исламан Республикан Иранан пачхьалкхан ХӀост.\n2005 шеран декабрехь, цхьана символан кховдина болу цӀен Давудан седа дӀатеттинчул тӀехьа, израилан дипломатийн а, Американ ЦӀен ЖӀаран векалшан а ницкъашца гучуелира кхоалгӀа динан-нейтралан эмблеман проект — цIен кристалл.\nЦӀен ЖӀаран дуьненаюкъара комитетНисъе\nСольферино, Анри Дюнан а, ЦӀен ЖӀаран дуьненаюкъара комитет кхоллар аНисъе\n19 бӀешераш юккъе даххалц яцара тӀамехь чевнашйина салташна дарбадаран эффективан система а, уьш дӀатарбан кхерам боцу меттиг а. 1859 шарахь июнехь швейцарин бизнесмена Дюнан Анри Францино оккупаци йинчу Итали веара французин императорца III Наполеонаца цхьанакхета а, Алжирехь бизнес лелоран халонех дагавала цуьнца. Сарахь 24 июнехь иза кхечира Сольферино гӀала, цигахь иза хилира тӀеман теш, цигахь велира я чевнаш йира 40 эзар гергга салташна шине а агӀора. Дюнан Анри воьхна вара тӀеман тӀехье а, мискъалзарратал медицинан гӀо цахилар а бахьнехь. Цуо хьалха хилла Ӏалашо дӀатеттира, масех де дайира чевнаш йинчарна дарбадеш а, цаьрга хьожуш а. Женеве цӀа веачи, цунна жайна яздан лиира, 1862 шарахь иза «Сольферинон дагалецамаш» цӀе йолуш зорбатуьйхира шен чоьтах. Цуо дӀасаяхьийтира жайнин масех экземпляр Европера коьртачу политикан а, тӀеман а гӀуллакххошна. Жайна арахецар доцуш, Дюнан волавелира тӀамехь чевнаш йинчу салташна гӀодан къаьмнийн шайн лаамца йолу кхолламаш кхолларан ойланаш ян. Цул сов, цуо кхайкхамбора нейтралан медикашна а, тӀеман аренашкара дарбанан цӀеношна а кхерамазалла луш дуьненаюкъара барт кечбан а, куьг яздан а.\nШолгӀачу шарахь швейцарин правительствос кхайкхира массо а европан пачхьалкхийн, ткъа иштта АЦШ, Бразилин, Мексикин правительствош официалан дипломатийн конференце. Шайн делегаташ хьовсийра Женеве ялхийтта пачхьалкхо. 1864 шеран 22 августехь конференцис чӀагӀйира «ТӀеман аренашкахь тӀомбеш долчу эскарийн цомгашчеран а, чевнашйинчеран а хьал тодар» аьлла йолу дуьххьарлера Женеван конвенци. Цунна куьг яздира 12 пачхьалкхан векалша: Баденан, Бельгин, Данин, Францин, Гессенан, Италин, Нидерландийн, Португалин, Пруссин, Швейцарин, Испанин, Вюртемберган. Конвенци латтара 10 статьях, цара хӀиттийра хьалхара тӀеэгийна бакъонаш, цара гаранти елира нейтралаллин а, тӀеман конфликтехь чевнаш йина салташна, медицинан персоналан, гуманитаран кхолламашна гӀодаран а. Цул сов, конвенцис хӀоттийра Къоман юкъараллийн дуьненаюкъара комитет къобалъярхьама шиъ бехкам:\nЦул тӀехьа боламан къоман кхоьллира массо а аьлча санна европан пачхьалкхашкахь. 1876 шарахь комитето чӀагӀйира цӀе а «ЦIен ЖIаран дуьненаюкъара комитет» аьлла, иза хӀинци а йолуш ю. пхи шо даьлчи Бартон Кларин ницкъашца кхоьллира Американ ЦӀен ЖӀара. Женеван конвенцин куьг яздина пачхьалкхаш алсам евлира, цуьнан низам кхочушдан долийра. ЦӀен ЖӀаран болам массара а къобалбира, шайн лаамца къоман комитеташкахь болхбан резахуьлура дуккха нах.\n1906 шарахь 1867 шеран Женеван конвенци юхакегийра. Шо даьлчи ШолгӀа дуьненаюкъара машаран конференцис Гаагехь тӀеийцира 1907 шеран Гааган конвенци, цуо шорбира Женеван конвенцин болх хӀордан тӀиера тӀеман гӀуллакхаш тӀе а тоьхна. Хьалхара дуьненан тӀом болалуш, ЦӀен ЖӀара кхоьллина а, Женеван хьалхара конвенци тӀеэцна а 50 шо даьлчи, дуьненахь 45 къоман юкъаралла яра чевнашйинчарна гӀодеш. Болам арабелира Европан а, Къилбаседа Американ а дозанашкара, цунна юкъаяхара Юккъерчу а, Къилбан а Американ пачхьалкхаш: Аргентина, Бразили, Чили, Куба, Мексика, Перу, Сальвадор, Уругвай, Венесуэла, Азин пачхьалкхаш: Цийн Республика, Япон, Корей, Сиам; Африкан пачхьалкхаш: Къилба-Африкин Республика.\nДуьненан хьалхара тӀом болучу хенахьНисъе\nДуьненан хьалхара тӀом болалуш ЦӀен ЖӀаран дуьненаюкъара комитет Ӏоттаелира чолхечу гӀуллакхех, цуьнца лара ца елира къаьмнийн юкъараллийн гӀоьнца бен. Европан пачхьалкхийн медицинана гӀоьнна баьхкира шадолу дуьнен тӀиера ЦӀен ЖӀаран белхалой, царна юкъахь АЦШ а, Япон а. 1914 шеран 15 октябрехь, ЦӀен ЖӀаран дуьненаюкъара комитето кхоьллира ТӀеман йийсархойн гӀуллакхийн дуьненаюкъара агентство, 1914 шо чекхдолуш цигахь болхбеш вара 1200 стаг, дукхахберш волонтераш. ТӀом чекхболуш Агентствос дӀасадахьийтира 20 миллион сов кехат а, хаам а, 1,9 миллион совгӀат, 18 млн швейцарин франк сагӀа гулдина. Агентствон гӀоьнца 200 эз. гергга тӀеман йийсархочун цӀехьа воьрзийла хилар йийсархой хийцар бахьнехь. 1914—1923 шерашкара Агентствон картотекехь 7 миллион сов йийсархойн а, тӀепаз байначеран а карточка дара. Оцу каталого гӀодира 2 млн сов тӀеман йийсархо вовзийта, гергарчаьрца уьйр таса таро елира. ХӀинца и каталог ю женеван ЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан а дуьненаюкъара музейхь. Каталог лелоран бакъо дозатоьхна ю.\nТӀеман хенахь ЦӀен ЖӀаран дуьненаюкъара комитето девнан агӀонаша 1907 шеран Женеван конвенци кхочушъяр тергойора, нагахь йохийча, низам дохийначу пачхьалкхе арз дора. Исторехь дуьххьара химин герз лелийча ЦӀен ЖӀаро протест йира. Женевин конвенцин мандат доццушехь, Дуьненаюкъара комитет гӀиртира зулам хиллачу гражданийн хьал тодан. ДӀалаьцна официалан статус йолу латтанаш тӀехь, Дуьненаюкъара комитето гӀодора гражданийн бахархошна 1899 а, 1907 а шерийн Гаагин конвенцица. И конвенцеш хилира иштта ЦӀен ЖӀаран йийсархошца болу белхан коьрта бакъо. Дуьненаюкъара агентствон лакхахь бийцина болх боцуш, ЦӀен ЖӀаро тӀеман йийсархойн лагершна инспекци йора. ТӀом боьдуш болуш ЦӀен ЖӀаран 41 векал 524 лагерехь хилла Европан массо а маьӀӀера.\nДуьненан шолгӀа тӀом болучу хенахьНисъе\nЦӀен ЖӀаран дуьненаюкъара комитетан аьтту ца хилира нацистийн Германица концентрацин лагерашкахь адамаш лартӀахь леладаран барт бан, тӀеххьаре а, шайн Ӏаткъам сацийра тӀеман йийсархошца бен болх саца ца байтархьама. Цуьнан иштта гӀуллакх ца хилира байаран лагеран хаттарехь а, шортта европан жугатий а, цигонаш а байаран хаттарехь а. 1943 шеран ноябрехь Дуьненаюкъара комитетан пурба делира концентрацин лагерашка посылкаш яхьийта, нагахь хууш делахь адресатан цӀе а, волу меттиг а. Посылка схьаэцаран хаам тӀехь дукха хьолахь куьг яздора кхин чубоьхкинчара, цунна Дуьненаюкъара комитетан аьтту белира 105 эз. гергга чуьвоьллинарг вовза, дӀакхачо 1,1 млн гергга посылка, дукхах дерг Дахаухь, Бухенвальдехь, Равенсбрюкехь, Заксенхаузенехь.\n1945 шеран 12 мартехь ЦӀен ЖӀаран дуьненаюкъара комитетан президент волу Буркхардт Карл Якобе кхаьчна хаам СС инарлегара Кальтенбруннер Эрнстегара ЦӀен ЖӀарина бакъо луш концентрацин лагере бахка. Германис биллам бира, векалш биса беза лагерашкахь тӀом чекхбаллалц. Дуьненаюкъара комитето хьажийра 10 векал. Царех цхьаъ, Гефлигер Луин, аьтту белира Маутхаузен-Гузен хӀаллакъяр сацо, немцойн планаш американ эскашка дӀа а хаийтина, иштта кӀелхьарваьккхина 60 эзар гергга чувоьллинарг. Дуьненаюкъара комитето емалбира цуьнан болх, хӀунда аьлча иза шайн лаамца лелош дара, цуо тӀамехь йолу ЦӀен ЖӀаран нейтралалла шеконе хӀоттийра. Гефлигеран репутацин реабилитаци ца йира 1990 шарахь бен.\nКхин къинхетаман доккха масала гайтира Будапештера Дуьненаюкъара комитетан векал хилла волу Борн Фридриха. Цуо кӀелхьарабаьхна 11 — 15 эзар жугатий. Женеван лор волу Жуно Марсель хилла европахойх хьалхарчех цхьаъ, Хиросиме кхаьчнариг ядеран бумбанаш тоьхначул тӀехьа.\nТӀемал тӀехьарчу муьрехьНисъе\nЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан а дуьненаюкъара боламан XXIX конференци (2006)Нисъе\n2006 шеран июнехь хилира ЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан а дуьненаюкъара боламан XXIX конференци, цигахь коьрта хилам бара ПалестӀинан а, Израилан а къоман юкъараллаш Боламан юкъаэцарехь хилла барт. ХӀинца пачхьалкхана арахьа израилан «Маген Давид Адом» юкъараллин лаамхойн болх ларбийр бу дуьненаюкъара бакъонашца.\nДавудан ЦӀен Турс цӀе йолу къоман юкъаралла юкъаэцар дӀатоьттура 60 шарахь гергга кхолламан символикан гонахьа хиллачу къийсамаш бахьнехь, хӀунда аьлчи яхӀудаш къобал ца йора христианин жӀар а, бусулбачеран бутт а. Конференцехь тӀеэцначу декларацино боху, Израилехь эмблема хилла лелор ю цӀен кристалл — кӀайн бос тӀехь цӀен биъсаберг. Оццу хенахь барт бира, израилан «Давудан ЦIен Турс», я «Маген Давид Адом» (МДА) кхолламо Израилехь хьалхалера символ (цӀен ялх са болу седа — гонахьа цӀен ромб йолу «Давудан турс») лело магарехь.\nБусулбанийн пачхьалкхийн векалш дуьхьала бевлира Израиль юкъа ца эцийта — масала, Шемано шайн ЦӀен Беттан юкъаралла 1981 шарахь Израило дӀалаьцначу Голанийн лакхенаш тӀейита бохура.\nЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан а дуьненаюкъара боламан XXX конференци (2007)Нисъе\nЦӀЖДК хьалха хиира нацистийн жугтий хӀаллакбаран планах дерг, амма дукха лачкъийна латтийра и хаамаш.\n1942 шарахь ЦӀЖДК куьйгалхошна хаам кхечира, Берлинера тӀеххьара жугтий Освенциме дӀабуьгу аьлла, амма хӀумма а ца дира, и хаам нахал а ца баьккхира.\n1942 шеран аьхка ЦӀЖДК куьйгалхошка кхечира Дуьненаюкъара жугтийн конгрессан женеван бюрон директорера Ригнер Герхартера «хадийна чекхдаккхаран» план кхочушъяран тешалла, амма юха а хӀумма а ца дира и хаам дӀа а ца белира.\n↑ VIVANT QUI PASSE. AUSCHWITZ 1943 - THERESIENSTADT 1944. R: Lanzmann [FR, 1997]. Cine-holocaust.de. Архив йина хьалхара хьостан чура 2013 шеран 29 апрелехь. Теллина 2009 шеран 14 апрелехь.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=ЦIен_ЖIаран_а,_ЦIен_Беттан_а_дуьненаюкъара_болам&oldid=2955686»\nТӀаьххьара хийцам бина 2019, 1 июнь 02:38


Старая деревянная мельница в ингушском селении Барсуки\nОригинал взят у osmiev в Старая деревянная мельница в ингушском селении Барсуки\nКакая огромная разница между нынешними танцами и этой лезгинкой.. Ингушская свадьба 1900г..\nОригинал взят у ust_nan в Эздели геноцид\nГ1аскхешкахь вей кегархой ирч лел аьлач, г1аскхешт эг1аз ухар со хьалха. "А! В1алла бакъ дац! Вей гоам доландаьр йох цар ишт", оалар аз. Хьанз хов сон, уж ишт ирч леландаь да царн вей гоам. Аз д1а ях шоаг-тахан сей къаман нах гоам балар-кх сон сейн! Бехк бий т1акх г1аский?\nТхьовр йодаш я со Карабулаке центре г1олл. Парка йисте хоз ди деч отташ йолл кегирхой машени "стоянк" латт. Парки на1арашт латт цхьа пхиъ-ялх машен, ше мел йол ни1 йила я цар, даггар хьа1ехаш музык я. Цу чу, эггар эзделац йоац позашк,,ах-бийша ах-баг1аж, ма могга шера гоазаргаш дорждаь цхьа 20 шу даьн меркъандараш яг1. Даггар ц1ог1 детт цар, шой даь ц1и йиц яч санн бел уж ши кепиг мах боац хьама. Парке чохьна истий ба берашц лелаш, цар лел дер б1арго, хьахоз. Со я царн йисте г1олл д1а техь ял езаш. Йодаш со, сон т1абийрзаб уж. "Ей! Вой! В1а-хьа-хьа-хьа! Ей йодар, мич йод хьо? 1ий! мий! Ва-хьа-хьа!" Сон д1а б1ар хьажач ховг да, со цар ханар йоацальг, со царал йоакха яльг, хьетаъ, хьама эхь ца хеташ соц цу тэйп г1улкх лаьцар цар, со царн йисте йод 15 секундах. Цхьа нах балари е, бехк д1алоташ балари е, цаъ ма аргдари 1а, царн т1аяг1араш аьшкан батамаш я! Со я уж мо г1алг1а, соц уж ишт бале, г1аскхи кхалнахам царн йистер адач бакъахь да, тешшаме))))))))))\nИзам хьам дацар кхаъ, шоан цар гонашт кхаччалц хьал эза джинсаш е дерзан баскашт т1аюх тапкаш е ейн ялари. Цу т1а кхаъ "бусулб 1аьдала" 1охица гази можальгаш е машен йидза 1оядаш Даьл ц1ираш е аяташ е да. Д1ахьажач геттар ч1оаг1 зерте ухаш, телефон йидза Чумаков Хьамзати хьехамаш болаш "дик къонахий" хургба шоан уж, ухтишках е ахишках д1ахейша цхьан белаш))) Из кхаъ фуд, цу мо ж1алеш вей эздела а вей Бусулб ди а дискридитировать бу!\nВейн йикъе аьллач, царг хьажжа цар ханнар кхал ярашаъ я, к1езига яле а(Алхьамдулиллахь!)\nЕр вейн хетар дац, шийг да тасса дитач ше тоалургдолаш хьам дац, къоарглург долаш ма. Цу чу дод эздел доац, сог хаьттач бокъонцахь "б1ех" е доастам е ловзараш а, т1ехьарч хан царн йикъе даьржа.\nP.S. Сон цхьа ч1оаг1 мо хийтар из хьам. Бокъол бакъ аьлач, сон оскорбительно а дар из. Хьет сом царн йисте г1олда д1атехь янн д1аяхач ма йоали, цараьх туг тасса. Къа дакх уж хьейбаш чу дах дезаш долл ц1инош.\nКъа дакх вей къами, цу тэйп йовсарашк хьожаш вей ше мел вар наха йикъе башхи!\nСтарая деревянная мельница в ингушском селении Барсуки — 0\nФото.. — 8\nЭздели геноцид — 0


Динул-Ислам - Бусалба дин доцца довзийтар\nБусалба дин доцца довзийтар\nАдама Султана Олхазара\nПайхамаран шахьар – Мединат\n1422 хI. – 2002 м. шш\nИслам доцца довзийтар\nБусалба динан Ιалашонаш\nБусалба динан коьрта баххаш\nБусалба динан хьалхара бух – Ийманан ялх рукн\nБусалба динан шолгΙа бух - Исламан арканаш\nБусалба динан кхоалгΙа бух – Ихьсан\nАллахΙана хастам бу, Ιаламийн Эла волчу. Къинхетам а, маршалла а хуьлда элчанийн имам волчу вайн пахамарна Мухьаммадна, цуьнан охΙлунна, цуьнан асхьабашна, массарна.\nЦул тΙаьхьа: Бусалба дин бохург – иза тешалла дар ду дагца а, маттаца а, дегΙан меженашца а, АллахΙ воцург кхин дела вац аьлла, Мухьаммад АллахΙан элча а ву аьлла.\nИслам-динна (Бусалба динна) юкъадогΙуш ду Ийманан ялх рукнах (бIогIамах) тешар, Исламан пхеа рукнаца Ιамал яр, и массо хΙума цΙенчу даггара, Ихьсанаца дар.\nИслам-дин (Бусалба дин) – иза пайхамарашна а, элчанашна а юккъехь шел тΙаьхьа кхин пайхамар а, элча а хир воцуш волчу ΙабдуллахΙан воΙана Мухьаммад пайхамарна тΙедоссийна дин ду.\nБусалба дин – иза бакъдолу дин ду, ша доцург АллахΙа кхин къобул дийр доцуш долу. Бусалба дин шена чохь хало йоцуш, атта дина доссийна ду АллахΙа вайна. И дин лелош болчарна, церан ницкъ ца кхочург тΙе ца диллина Цо, цаьрга далур доцург де а ца аьлла.\nШен орам АллахΙ цхьаъвар болуш дин ду иза. Цуьнан билгало бакъ лер ю, цуьнан тIум бакъо ю, бакъонна а, нийсонна а тΙехь лаьтташ а ду иза. Ткъа цуьнан са – къинхетам бу.\nДелан лайшна (адамашна) дуьненахь а, эхартахь а пайде долчу массо хΙуманна тΙенисвеш, царна дуьненахь а, эхартахь а зен дийр долчу массо вочу хΙуманах ларвеш, деза, доккха, Делан дин ду Ислам-дин (Бусалба дин).\nКхетамаш а, гΙиллакхаш а шеца АллахΙа нисдина долу, дΙасакъаьстина дегнаш а, цхьаьна боцу лаамаш а вовшахтоьхна, дегнаш харцонан боданера арадаьхна, нийсо царна гайтина долу, нийсачу некъа тΙехь уьш нисдина долу сийлахь дин ду иза.\nНийса, цΙена дин ду иза, шена чохь цхьанне кепара цакхетам боцуш. Цо довзуьйтуш дерг нийса, цΙена ду, цуьнан массо хьукманаш нийса а, цΙена а ду. Бакъдерг а, бакъо а бен цо юьйцуш яц, дика а, нийса а долу хIума бен цо хIоттош дац. Бусалба дино адамашна луш болу кхетамаш берриге нийса бу, цунна чохь йолу Ιамалш ерриге нийса ю, цуьнан гΙиллакхаш дерриге оьзда, хаза ду.\nИслам-дин, Бусалба дин, адамашна доссоран а, иза вайна АллахΙа даларан а Ιалашонаш йовзуьйтур ю вай хΙинца:\n1. Хьалхара Ιалашо – адамашна шаьш кхоьллина волу шайн Дела АллахΙ вовзийтар ю.\nАллахΙан хаза цΙераш а ю, хаза сифа́таш (куцош) а ду. Ткъа Цуьнан сифа́таш (куцош) тера дац Цо кхоьллинчу кхолларан сифа́тех.\nАллахΙах тера цхьаъа хΙума дац.\nЦо деш долу массо хΙума хьекъале ду.\nЦуьнца цхьаъа гΙоьнча вац, я Цунна накъост оьшуш а вац.\nШена Ιиба́дат дан до́гIуш долуш а, хьакъ долуш а ву Иза. Ткъа цу гIулкхехь Цуьнца цхьаъа декъашхо вац, цундела шена Ιиба́дат дан хьакъ верг Иза цхьаъ бен вац.\n2. ШолгΙа Ιалашо – АллахΙаца накъост а ца веш, Цунна цхьанна Ιиба́дат даре адамаш кхайкхар ю, Цо Шен Къуръан чохь а, Элчанан Суннатехь а де аьлларг дан дезий хоуьйтуш, ма де аьллачух ларвала везий а хоуьйтуш.\nТкъа нагахь санна адамаша АллахΙа бохург дахь – дуьненахь а, эхартахь а, синтем а, синпаргΙато а карор ю царна.\n3. КхоалгΙа Ιалашо – адамашна дагадаийтар ю, дахаран хан чекх а яьлла, адамаш деллачул тΙаьхьа цера хир долу хьал, уьш боьрзур болу меттиг а, каш чохь царна хирдерг а, дендина гΙовттийначул тIаьхьа царна хьесап дечу хенахь хирдерг а.\nШаьш йинчу Ιамалшка хьаьжжина, шаьш дуьненахь лелийначуьнга хьаьжжина уьш йа жоьжахате, йа ялсамане гΙур бу, дика динехь дика хир ду царна, вон динехь иза карор ду царна.\nХΙинца Бусалба динан коьрта баххаш довзуьйтур ду вай.\nБусалба динан коьрта бух кхоъ бу: Ийман, Ислам, Ихьсан.\nЦеран хIоранне доцца маьIна дийр ду вай, Ийман бохург хIун ду а, Ислам бохург хIун ду а, Ихьсан бохург хIун ду а дуьйцуш.\nБусалба динан хьалхара бух – Ийман (тешар) ду.\nИйманан ялх бIогIам бу. Ийман оцу ялх бIогIамна тIедоьгIна ду.\n1 - Хьалхара бIогIам: АллахΙах тешар.\nАллахΙах тешарна юкъадогΙу:\n• АллахΙан элаллех тешар. Вуьшта аьлча – АллахΙ массо хΙуманийн Эла хиларх тешар, дерриге хΙума кхоьллинарг Иза хиларх тешар. Массо хΙума керахь долуш верг, массо хΙума долахь долуш верг, Ша кхоьллинчу хIокху Ιаламан а, дерриге кхолларан а куьйгалла деш верг АллахΙ ву аьлла тешар.\n• АллахΙ бакъ волу Дела хиларх тешар. Иза воцург кхин шена Ιиба́дат дан хьакъ долуш цхьаъа ца хиларх тешар. АллахΙ а воцуш, наха шайна Ιиба́дат деш болу кхиболу деланаш харц хиларх тешар.\n• АллахΙан массо цΙарах а, сифа́тех а тешар. Къуръан тIехь а, Пайхамаран (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) Суннатехь а юьйцуш АллахΙан хаза цΙераш а, лекха сифа́таш а дуй хаар, уьш довзар, тIаккха церан маьΙнех тешар.\n2 - ШолгΙа бIогIам: Малийкех тешар.\nМалийкаш АллахΙа кхоьллина Цуьнан лайш ду. АллахΙана Ιиба́дат до цара, Цунна муьтΙахь а ду уьш. Иштта, Дала царна тΙе цхьацца белхаш а дехкина, и белхаш кхочуш деш а ду уьш.\nВайна девзаш долчу малийкех цхьадерш ду:\n• Жибри́л (Жабраил). АллахΙа Шен пайхамаршна а, элчанашна а тΙе «вахьйу» доссадойтуш хилла цуьнга.\n• Ми́ка́и́л (Минкаил). ДогΙанца а, ораматашца а болу, Дала шена тΙебиллина болх лелош ду иза.\n• Исра́фи́л. Къемат дийнахь адамаш хьалагΙовттош, уьш гулдеш цΙузам чу мох тохар диллина цунна тΙе АллахΙа.\n• «Малакул-мавт» (Валаран малийк, са оьцу малийк). Адамаш лечу хенахь, церан са оьцуьйту цуьнга АллахΙа.\n3 - КхоалгΙа бIогIам: Жайнех тешар.\nАллахΙа – сийлахь лекха ву Иза – Шен элчанашна тΙе жайнаш диссийна, шайна чохь дика а, нийсо а йолуш долу.\nВайна цу жайнех Дала довзийтинарш хΙорш ду:\n• Тавра́т. Иза Муса пайхамарна (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) тΙедоссийна хилла ду, цуьнан къоман уггаре коьрта жайна хилла а ду иза.\n• Инжи́л. Иза АллахΙа Ιийса пайхамарна (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) тΙедоссийна хилла ду.\n• Забу́р. Иза АллахΙа Давуд пайхамаре (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) делла хилла ду.\n• ИбрахΙиман жайнаш. Уьш АллахΙа ИбрахΙим пайхамарна (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) тΙедиссийна хилла жайнаш ду.\n• Сийлахь деза Къуръан. ХΙара, АллахΙа Шен тIаьххьарчу пайхамарна Мухьаммадна (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) тΙедоссийна ду. Цундела АллахΙа Къуръан доссорца сацийна дΙадаьккхина Къуръанал хьалха хиллачу жайнашца Ιамал яр. Ша Къуръан доссийча, АллахΙа Шена тΙелаьцна иза лардар Къемат де кхаччалц.\n4 - БоьалгΙа бIогIам: Элчанех тешар.\nАллахΙа Ша кхоьллинчу адамашна а, жинашна а элчанаш бахкийтина. Церах хьалхарниг Нухь пайхамар ву (Делера салам-маршалла хуьлда цунна), тΙаьххьарниг Мухьаммад пайхамар ву (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна).\nМассо элчанаш, шайна юкъахь Ιузайр а волуш, Марйаман кΙант Ιийса а волуш, Дала кхоьллина адамаш ду, Дела бен хила догIуш доцу сифа́таш (куцош) цаьрца дан а дац, цундела уьш АллахΙан лайшха лайш бу, Дала элчаналла царна даларца базбина а бу.\nТкъа вайн пайхамар Мухьаммад (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) массо нахана ваийтина ву, массо пайхамаршна мохΙур дина, шел тΙаьхьа кхин пайхамар хир воцуш, тIаьххьара пайхамар вина ваийтина ву.\n5 - ПхоьалгΙа бIогIам: Къемат дийнах тешар.\nКъемат де – иза адамаш кешнаш чура гΙовттор долу де ду. Цул тΙаьхьа уьш даим дийна хир бу, йа ялсаманехь, йа жоьжахатехь.\nКъемат дийнах тешар – вай деллачул тΙаьхьа вайна хир долчух тешар ду, кошахь хир долу зер а, хаттар а, ниΙмат а, Ιазап а санна долчух тешар ду. Юха цул тΙаьхьа гΙовттор хилар а, гулдийр хилар а, хьесап дийр хилар а, барт хоттур хилар а, цул тΙаьхьа йа ялсамане, йа жоьжахате гΙур хилар а санна долчух тешар ду иза.\n6 - ЯлхолгΙа бIогIам: Къадрах (Делан кхиэлах, Делан хIоттамах) тешар.\nКъадрах тешар бохург – иза вай тешар ду, АллахΙа Ιаламах а, цу чохь долчу массо кхолларх а хиндерг билгалдаьккхина хиларх.\nВай теша АллахΙа Шен Ιилманца, цхьана пайденна кхоллар кхоьллина хиларх. Вай теша, Ша хΙара Ιалам кхолла а кхоллале, АллахΙана хΙокху Ιаламах а, хΙокху Ιалам чохь долчух а хиндерг хууш хиларх.\nИштта вай теша, и массо хIума АллахΙа Шена гергахь долчу «ал-Лавхьул-махьфуз» («лардина долчу тептар») тΙехь дΙаяздина хиларх.\nВай теша, АллахΙан лаамца бен цхьаъа хΙума хуьлуш ца хиларх, иштта, хΙара Ιалам а, кхоллар а Цо Шен лаамца кхоьллина хиларх.\nБусалба динан шолгΙа бух – Ислам (Iамалца шен тешар гучудаккхар) ду.\nИслам пхеа бIогIамана тΙедоьгΙна ду, адам бусалба хуьлуш дац оцу пхеаннах тешшалц, цаьрца Ιамал яллалц.\n1 - Хьалхара бIогIам: Тешалла дар, АллахΙ воцург кхин дела вац аьлла, Мухьаммад АллахΙан элча а ву аьлла.\nХΙара тешалла дар Исламан до́гΙа ду, Ислам шена тΙедоьгΙна болу коьрта бΙогΙам а бу. АллахΙ воцург кхин дела вац бохучуьнан маьΙна – АллахΙ воцург шена Ιиба́дат дан хьакъ вац цхьаъа бохург ду. Бакъ волу Дела АллахΙ ву, АллахΙ воцуш кхиболу массо деланаш харц деланаш бу. Ткъа, дела бохург – шена наха Ιиба́дат деш верг бохург ду.\nМухьаммад АллахΙан элча ву аьлла тешалла дар – иза Мухьаммада (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) дийцина массо хIума бакъ дар ду, цо де аьлларг дар а, ма де аьллачух генавалар а, иза ца дар а ду, цо де аьллачу кепара бен Ιиба́дат ца дар а ду.\n2 - ШолгΙа бIогIам: Ламаз дар.\nЦа дича мегар доцуш тΙедехкина долу ламазаш пхиъ ду, уьш дийнахь а, буьйсанна а шен-шен хенахь дан дезаш а ду.\nШен лайшна тΙехь долу Шен хьакъ цаьрга кхочушдайта, Шена шукр дайта, Далла а, Цуьнан лайна а юкъахь йолу юкъаметтиг чΙагΙялийта, АллахΙа тΙедехкина ду уьш. Иштта, Шен лайшка Шега дехийта а, уьш Шега кхайкхийта а, уьш Шена хьастабалийта а, бусалба адам вочу хΙуманах духакхетийта а тIедехкина ду Цо уьш.\nТкъа и ламазаш деш волчунна Дала дуьненан дикалла а лур ю, дуьненахь а, эхартахь а ме́л а лур бу. Цундела, ламаз деш волчунна, дуьненахь а, эхартахь а иза ирсе веш йолу дегΙан а, синан а паргΙато хуьлу.\n3 - КхолгΙа бIогIам: Закат далар.\nЗакат – иза сагΙа ду, закат тΙедожжал даьхни шен гулделлачо шарахь цкъа мискачу нахана а, иза дала хьакъ болчарна а луш долу.\nЗакат тΙехь дац закат тΙедожош долу даьхни доцуш волчу мискачунна. Иза далар тΙехь ду хьал долчу нахана.\nЗакат далар царна тΙехь ду, иза даларца церан бусалбалла кхочуш хилийта, церан гΙиллакхаш а, хьал а туодалийта, царна тΙебогΙу бала бухатоха, халонаш юхатоха, церан даьхнийна хуьлуш болу эшамаш бухатоха, вочу хΙуманах, къинойх уьш цΙанбалийта, мискачу нахана гΙо хилийта, адамашна юккъера марзо, безам, вовший пайдане хилар чΙагΙдалийта. Закат даларх хуьлуш дерш оццул дукха пайданаш ду, ткъа и дала деза закат Дала царна деллачу даьхнех а, рицкъанах а кΙеззиг долу да́къа бен дац.\n4 - БоьалгΙа бIогIам: Марханаш кхабар.\nВайна тΙедиллина дерг – бусалба нехан терахьца иссолгΙа, Рамада́н цΙе йолу мархин бутт кхабар ду.\nОцу баттахь массо бусалба наха цхьатерра Ιадйуьту шайн дегΙан марзонаш. Ιуьйранна сатосуш дуьйна, суьйранна малхбуза хан кхаччалц, цара яахΙума а ца юу, хΙумма мала а ца молу, я шайн зударшца гΙулллакх а ца доуьйту.\nЦара и хΙуманаш дитарна, цара марханаш кхабарна, АллахΙа царна церан дин а кхочуш до, шайн динехь уьш чΙагΙбеш, Шен комаьршаллийца царна боккха ме́л а ло, даржехь уьш сов лакха а боху, сийлаллехь Шена гергахь лакха а боху. Иштта, марханаш кхаьбначарна дуьненахь а, эхартахь а Ша лур ду аьлла долу кхин дуккха диканаш а ло Дала.\n5 - ПхоьалгΙа бIогIам: Хьадж дар.\nХьадж дар бохург – Делан цIен тIе вахар ду, шарΙо билгалйинчу хенахь, шарΙо билгалдина долу Ιиба́дат кхочуш дархьама.\nДала иза тΙедиллина дахарехь цкъа, ницкъ кхочуш волчунна.\nХьадж дечу хенахь, массо бусалба нах вовшахкхета дуьнентΙехь уггаре езчу меттехь, АллахΙана цхьанна Ιиба́дат а деш, духар массера цхьатера а долуш, паччахьна а, паччахь воцучунна а юкъахь, хьолахочунна а, мискачунна а юкъахь, кΙайчунна а, Ιаьржачунна а юкъахь цхьаъа башхало-къастам а боцуш.\nТΙаккха цара кхочуш йо хьадж деш йан еза Ιамалш. Оцу Ιамалех уггаре йоккха, уггар еза Ιамал Ιарафатехь хан яккхар ю, бусалба нехан къилба долчу КаΙбатана гонаха тΙава́ф деш гонаш дахар а ю, Сафа – Марват шина лома юккъехула дΙасавахар а ю.\nДийцина а, дагар дина а ца валлал ме́л а, чΙогΙа доккха дика а, дуьненна а, динна а пайданаш ду хьадж дарехь.\nБусалба динан кхоалгΙа бух – Ихьсан (дика хилар) ду.\nИхьсан бохург – ахь АллахΙана Ιиба́дат дар ду Исламаца а, Ийманаца а, хьайна АллахΙ гуш волуш санна; ткъа хьуна Иза гуш вацахь а, Цунна хьо гуш ву хьуна. Айхьа лелориг а, айхьа дийриг а, хьо АллахΙана хьалха́ волуш санна дика хилийта деза бохург ду иза, хьайн Iиба́дат ахь хьой Цунна хьалха волуш санна дика дан деза бохург ду иза, Пайхамаран (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) Суннат тΙехь а волуш, цунна тIера а ца волуш.\nИ вай мел дийцинарг Бусалба динна юкъадогΙуш ду.\nМассарна а хууш ду Бусалба дино хΙора адаман а, массо нехан а дахар туодина, нисдина хилар, дуьненахь а, эхартахь а уьш декъал хир болчу агΙор. Цундела, бусалба нахана зуда ялор магийна, иза чΙагΙ а дина, амма зинá  ца магийна, ши стаг вовший эвхьаза валар а ца магийна, иштта кхидолу оьзда доцу гΙуллакхаш а ца магийна. Шен дика а, нийса а хиларца Бусалба дино тΙедожийна гергара нахаца гергарло чΙагΙдар, мискачу нахаца комаьрша, кΙеда-мерза хилар, уьш ларбар, амма цо ца магийна вон гΙиллакхаш а, адамийн барт бохош долу хIуманаш а, гΙиллакхе ца хилар а.\nБусалба дино вайна магийна йохкаэцар лелорца а, и санна кхечу агΙор а хьанал рицкъа даккхар, амма цо вайна ца магийна рибá  а, нах Ιехорца долу йохка-эцар а.\nМассо адамаша Бусалба дин лело ма-дезза лелор доций а хууш, Шена гергахь а, нахана гергахь а къинош летош болчу нахана таΙзар хΙоттийна Дала. Далла гергахь хуьлуш долу, Цуьнан хьокъах хьакхалуш долу, шаьш динчунна Дала таΙзар хΙоттийначу къинойх цхьадерш хΙорш ду:\n· бусалба стаг, йа зуда шен дин тΙера юхада́лар;\n· зинá дар;\n· къаьркъа малар;\n· иштта оцу кепара долу кхидерш а.\nНехан хьокъехь хуьлуш долу, Дала уьш динчунна таΙзар хΙоттийна долу къинош хIорш ду:\n· стаг вер;\n· хΙума лачкъор;\n· бехк боцучу стагана, я зудчунна зина́ дина аьлла цΙекхоллар;\n· нахана бохам бар, тохар-латар, талораш дар;\n· хьакъ доцуш, бакъо йоцуш нехан даьхни схьаэцар.\nТкъа оцу къиношна хIоттийна долу таΙзар цаьрга хьажжина ду, йа сов а дац, йа эшам болуш а дац.\nИштта Бусалба дино нисйина паччахьна а, халкъана а юкъахь хила еза юкъаметтиг. Халкъана тΙедиллина паччахьо бохучу нийсачу хIуманна тIехь цуьнгахьа́ хилар, нагахь санна цо АллахΙана Ιеса хила ца бахахь. Нийсо еш волчу паччахьна дуьхьало еш, герзаца цунна дуьхьал аравалар а ца магийна Бусалба дино, цуьнах хуьлу баккхий бохамаш бахьана долуш. Ткъа паччахьана тIедожийна нийсо йар а, шегара зулам ца далийтар а, шен декхарш дан ма-дезза кхочуш дар а.\nТΙаьххьара, дΙадерзош аьлча нийса хир ду: бакъдолуш, Бусалба динца ю нийса Ιамал а; Далла а, Цуьнан лайшна а юкъахь нийса юкъаметтиг кхоллар а; адамашна юкъахь, церан вовшашлахь нийса юкъаметтиг кхоллар а. Нахаца лело езачу юкъаметтигца доьзна долу, гΙиллакхца доьзна долу, дахарехь оьшуш долу цхьаъа дика дитина дац Бусалба дино иза нахана гайтина, довзийтина, билгалдина бен, уьш цунна тΙенисбина бен. Иштта, цхьане а кепара вон а ца дитина цо, ма де аьлла бен, цунах генадовла аьлла бен, цунах адам духатоьхна лардина бен. Цо гойту вайна, хΙара Бусалба дин кхачамаллин дин хилар, массо агΙор кхачам болуш, эшам боцуш дин хилар, цунна тΙетоха а, йа цунна тΙера дΙадаккха а оьшуш хΙума ца хилар.\nВай хастам бо АллахΙана, Ιаламийн Эла волчу, вайна Бусалба дин Цо даларна.\n АллахIа Шен пайхамарна луш болу хаам, кхайкхам, хуьлийла иза шарI даларца, йа жайна даларца.\n(Кхузахь а, кхидIа а, дерриге билгалдахарш соьгара ду. Олхазар)\n Керстанаха Ιийса пайхамар АллахΙан кΙант а, Дела а ву боху. Ткъа жуьгташа Ιузайр АллахΙан кΙант ву аьлла. Лекха а, цΙена а ву АллахΙ цара бохучух. Уьш а, вай массо а АллахΙан лайш ду, Цуьнан кхолларех цхьа кхоллар а ду. Вай бусалба ду, вай АллахΙана муьтΙахь а ду, АллахΙ воцучунна Ιибадат деш а дац, Цуьнца цхьа а накъост веш а дац, Цуьнан бен хила йиш йоцу куц цхьанна а луш а дац, Цунах цхьаъа хIума тардеш а дац.\n Шен долахь йоцучу зудчуьнца эвхьаза гΙуллакх хилийтар.\n Духалург деллачу ахчанна тΙе са́ яккхар.\n Даккхийчу къинойх лаьцна чΙогΙа дика жайна ду Ахьмад Бетис вайн маттахь яздина, «Даккхий къинош» цΙе йолуш.


Контрольные диктанты за 1 полугодие в 2,3,4 классах\nИнфоурок › Начальные классы › Другие методич. материалы › Контрольные диктанты по чеченскому языку за 1 полугодие в 2,3,4 классах\nДитташ т1ера г1аш охьаэгнера. Тайп – тайпанчу басаршца кечдина санна, хаза дара дитташна к1еллахь 1охку г1аш. Хьунан стоьмаш а хиллера. Оцу хазачу дийнахь сой, хьунан хехо волу Илессий хьуьнахула вог1уш вара. Жимма д1анехьо тхойша ваьлча, цхьана кулла юккъера схьаиккхира сира пхьагал басехьа едда д1аяхара. Цуьнан чук1ело к1айелла йог1ура. «Иза 1аьнна кечам беш, туьлуш ю», - бохура Илеса. Пхьагал рег1а буьххьехь йолчу коканан коьллаш юккъе д1алечкъира.\n(63 дош) Хь. Хасаев\n1) билгалдина дешнаш хIоттамца къастаде.\n2) шала мукъаза элпашна буха сиз хьакха\nДинберг дукхашерийн асаран орамат ду. Динберган нийса ирах яхана Iаьрче хуьлу, буьххьехь зазадоккху кан а болуш, шена тIехь дуккха а луьста кегийра хIуш а долуш. Дарбанна лелош молханийн орамат ю иза. Динберган дарбане дерг гIа а, хIуш а ду.\nДинбергаш гулъян йолайо заза даккха долийчахьана цуьнан гIа маргIалдала доладаллалц. Динбергаца дарба лелош, цунах хила дарба дацахь а, лоьрах дагаволуш лелийча, нийса хир ду.\n(Хь. Хасаев) 54 дош\n1) динберг дешан массо форма схьаязъе.\n2) схьаяздина дешнаш хIоттамца къастаде.\nБераш ловза арадевлира. Лечкъаргехь ловза дагадеара царна. Некха т1е куьг а тухуш, дагардира Мохьмада. Иза ша б1аьргаш хьаббан висира. Берриге д1алевчкъира. Самукъадолуш левзира бераш.\n1) долара ц1е, дешдакъошка а йоькъуш, д1аязъе;\n2) шайн хазахетачу ловзарех лаьцна предложени д1аязъе.\nНомер материала: ДБ-043738


ХIирийн зуда-таксхо йийначун гIуллакх кхеле дIакхачийна\nКъилба-ХIирийчуьра зуда -таксхо йийна аьлла, бехкевечу Нохчийчуьрчу вахархочун гIуллакх Заводской кIоштан кхеле дIакховдийна. Стохка бIаьста Къилба-ХIирийчу яхначу нохчийн маслаIатан тобан аьтто белира йийначуьн гергарчаьрца бертабаха. Стохка Охан-баттахь Нохчийчохь йийра хIирийн яхархо. Масийттазза цунна урс а диттина, Сунжа хи чу кхоьсинера оцу стага цуьнан дакъа.\n"Заводской кIоштан кхеле дIакхачийна 25 шо долчу жимчу стагна дуьхьал айдина бехкталламан гIуллакх. Иза бехкево Бехктакхаман кодексан 105-чу артиклца (шена пайдечу Iалашонца стаг вер) а, 162-чу артиклца (талор лелор, цхьаннан могушаллина зен а деш) а. Лелийначу зуламашна велла дIаваллалц хан кхачайо кхеле хIоттийначунна", - аьлла, "Кавкахский узел" агенталле дийцина прокуратуран белхахочо.\nМаршо Радионо яздира, Къилбаседа ХIиричуьрчу таксхочун Уртаева Стеллин дакъа Нохчийчохь карорах. Йийначун доттагIаша бинера и хаам "Кавказ.Реалии" портале.\nЧермен эвлара схьаяьлла 40 шо долу Уртаева ехаш хилла БуьритIехь, шен доларчу Lada Kalina машен тIехь пассажираш дIаса а лелош. ТIехь цIийнда а воцуш, иштта рицкъ а доккхуш, цо ша хене доккхуш хиллера шен кхо бер.


Шемахь лачкъийна кIант карийна\nЗазадоккху-бутт 07, 2019\nЕаридийнахь Нохчийчоьнан куьйгалхочун Гергарчу Малхбалехь а, Къилба Африкехь волу векал Сабсаби Зияд цхьаьна а волуш, Соьлжа-ГIала кема догIуш ду Иракъера Ибрагимов Хьадис цIа валош. Хьалхо Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнга Кадыров Рамзане дехар динера кIентан нанас, Дагестанерчу яхархочо Ибрагимова Нурьяна. Гергарчу Малхбалехь бевзаш боцчу наха шен кIант лачкъийна вигина, иза цIа верзош шена гIо дахьара аьлла.\n"Хьадис карийна, кеста шен ненах дIакхетар ву иза", - аьлла, хаамбина Кадыровс "ВКонтактерчу" шен агIон тIехь. Цо яздарца, тIаьххьарчу шерашкахь "жоьжахатех" чекхваьлла жима кIант. Цкъа Туркойчохь хилла иза, тIаккха Иракъехь а, Шемахь а.\nМасех шо хьалха шен ненаца цхьаьна Шема дIавигина хиллера Хьадис. Цигара кхозза шен кIантаца яда гIоьртина хиллера Нурьяна, цул тIаьхьа шарIан кхело оцу пачхьалкхера араяьккхира иза, кIант схьа а воккхуш. ХIетахь дуьйна шен бер лоьхуш дара цо, Obzor.io хьостан информацица.