Шарахь цкъа хьосту мотт хилла буьсуш лаьтта нохчийн мотт\nОхан-бутт 25, 2016\nМахкахь оршотдийнахь даздира Нохчийн меттан де лоькхучу иллешца, эшаршца, йоьшучу байташца, дечу хелхаршца.\nБисултанов: "Мотт бихкина бац, иэс ду дихкина..."\n"Сов къен бу дешнашна, бац атта кхеташ"!\nНохчийн къоман иэсехь яха йисина Арсанукаев Шайхин 60-чу шерашкахь язъйина хIара «Ненан мотт» цIе йолу байт.\nХIетахь, юкъараллехь нохчийн мотт бийцар дихкина хиллехь а, тахана хIора а хецна маьрша ву, шен мотт бийца а, беза а. Амма хIетте а, кхин тоделла хьал дац хIинца а, ша оьшуш хилар бен де-дийне.\nХIетахь бийца дастам а хетта, дIатесна мотт, тахана а лела ша –шенна.\nДийнна шерачохь Ненан меттан де билгалдоккхучу дийнахь бен дезар деш а доцчу маттах дIахеда кегийрхой шо-шаре, бохуш, тIекъамаш хеза махкарчу маттана гIаролехь лаьттачу Iилманчашкара, яздархошкара. Маттах йолу марзо яйна лору цара.\nМарзо яран бахьанаш кхетадо цара кеп-кепара. Масала, журналистна Дадаев Сайд-Хьасанна хетарехь, синкъерам чуьра ара, эвла юккъе баьккхина дела, чам байна ненан маттах. Чуьра арабаькхича, синкъерамехь хила дезаш долу гIиллакхаш кертара ара довлу, боху Дадаев Сайд-Хьасана.\nОхан-бутт карабеъчхьана, махкахь тIетаьIIина дIахьо барамаш, хастам беш нохчийн меттан. ХIинццалц стенгахь бу а ца хуу, маса жаргIа арахецна шайна а ца хуу яздархой вовшахбетташ, цаьрца цхьанакхетарш дIахьо доьшийлашкахь хьехархоша.\nКултури чу йогIучу хьукматашкахь синкъерамаш дIахьо, иллеш, эшарш лоькху.\nТкъа юй-те таро оцу бахьанашца-моттаргIанашца кхио, дебон къоман култура, литература, Iилма, оцу къоман шен гIиллакхаш-ламасташ, тIекхуьучу чкъорана марзбан мотт?\nНохчийчохь, пIелг санна, цхьаъ арадолчу газетан редакторан гIовсца Дадаев Сайд-Хьасанца хилира Маршо Радион маттах, тахана цуьнгахь латточу хьолах, цуьнан яккхий таронех къамел.\nДадаев: «ТIедаха дезачу Iалашонна букътоьхна вай, чолхаллашна юьхь дуьхьал дирзичхьана, дукха атта дIаяхалур йолуш ю уьш. Лерам цахиларо, хан йойъу вайн. Вайга ингалсан мотт а, Iаьрбойн мотт а Iамало, вай хIума карадоьрзуш ду атта. Вешан, вайн тIамарехь долу хIума, вайн дайша чудиллинарг вайна атта карадоьрзур ма ду.\nАс даим бохуш ду, мотт дIабаьллачул тIаьхьа цхаъ а шеко а йоцуш, гIиллакхаш довр ду, Iадаташ довр ду, бусулбачу динах херлур ду. ХIунда аьлча, доьзна ду и и массо а хIума а. Матто хьоьхуш ду дерриге а. Хаамийн гIирсийн карахь ду, мотт марзбаран гIуллакхна тIедерзор, вай дIмалдала йиш йолуш дац».\nДадаев Сайд-Хьасана мотт шорбарехь доккхаха дукъ хаамийн гIирсашна тIехь ларахь а, бу цуьнца резабоцурш а.\nIилманчашна хетарехь, нагахь санна мотт Конституци тIехь дIаяздина ма-дарра пачхьалкхан тIегIане баккхахь, халкъана мотт оьшур бу, лорур а бу.\nТкъа, мотт дIабарал а кхераме иэс дар лору, масала поэта Бисултанов Аптис.\nМотт луучунна Iамо дуккха а таронаш, некъаш го цунна, амма иэс дIадалахь, дерриг дов, эрна ду, элира цо.\nБисултанов: «Уггар хьалха, мотт бу къоман, шозлагIа цу къоман иэс ду, къоман гIиллакх-оьздангалла, ламасташ а оцу иэсах доьзна хуьлу. Цул тIаьхьа мохк бу. Вайн халкъана уггаре а кхераме дерг, иэс дIадалар, иэс хийцадаларан кхерам го суна.\nМассара а мотт буьйцу-кх, ткъа суна и дерриг сакхташ, кхераме хIумнаш, иэшамаш а го суна, амма оцу маттал а чIогIа кхерамехь вайн иэс го суна. Мотт, мухха а делахь а, бихкина бац, цхьана тIегIантIехь берашна Iамош а бу. Мотт бихкина бац, иэс ду дихкина, цкъачунна тоьллачу мостагIчо шена лууш доллу иэс ду схьакховдийна, шен хьадалчашкахула, шена оьшуш долу иэс.\nВайн цIахь харц Iилманчаша дерриг хуьйцуш беш болх а бу, арадуьйлуш жайнаш ду, язбеш белхаш бу. Телевизор, радио, газеташ делахь а, массо а хIумантIехь дIахьош и цхьа болх бу.\nЦара дуьйццург бен ца гуш, хьалакхуьуьш дуккха а чкъоьрнаш а ду. Цундела, оцу тIехь, шен халкъ а, шен мохк а, шен са а, дозалла а, шен бакъо а, маршо а езаш, цуьнах дог дилина боцучу нохчаша массара а хIорамма а, хIуъа а дина а, оцу иэса тIехь болх бан безара аьлла хета суна».\nНохчийн мотт ларбе, бийца, беза бохуш баккхийчу хьаькамаша лергах мехий доху кеп лелайо кху цхьана дийнахь.\nТкъа хIун некъаш дехкина цара, и безийтархьама, бийцийтархьама?\nСила йолчу Нохчийчохь арадолуш «Даймохк» цхьа газеттий, «Орга», «СтелаIад» ши журналлий бен цахиларо а гойту хьал шийла дуйла.\nТкъа мел бу уьш доьшурш, царех пайда оьцурш, хаа таро ю муьлххачун а, Зорбанан цIийнерчу церан хIусамашкахь тIе ченаш а ехкина Iуьллучу журналийн, газетийн таппаш гича.\nIилманчаша Мациевс, Алироевс, Вагаповс арахецна тIаьххьара дошамаш.\nТкъа милла а тIетовжа таро а луш, дошам хилла лаьттина Мациев Ахьмадан дошам тоххара ханна тIаьхьайисина лара дезаш дуьсу.\nАмма дац цкъачунна хууш маца кепатухур ю кху заманна лерина, юьззина лара тарлуш дошам.


Германехь Оьрсийчоьнан вахархо лаьцна шпион хиларх йолчу шеконца\nГерманин федералан прокуратуро оршотдийнахь бинчу хаамца, цигарчу Карлсруэ гIалахь Оьрсийчоьнан вахархо лаьцна шпион хиларх йолчу шеконца.\nПрокуратуро бахарехь, лаьцнарг ву Н. Ильнур (кхел хиллалц лаьцначу стагах лаьцна буьззина хаам бовзуьйтуш Iедал дац Германехь). Лаьцна иза пIераскана, изоляторе кхачийна шоьтадийнахь. Хьавсина цIийнах а, цо болх бечу меттигах а.\nГерманерчу цхьана университетан Iилманча ву лаьцнарг (муьлхачу – хаийтанза ду). Талламо бахарехь, 2020-чу шеран ГIадужу-баттера кхушеран Мангал-батте кхаччалц кхузза Оьрсийчоьнан кхечу шпионашка информаци дIалуш тергалвина иза. Информаци цо ша болх бечу университетехь ахчанаш оьцуш хилла.\nТалламчийн-журналистийн Bellingcat тобан декъашхочунна Христо Грозевна хетарехь, Аугсбургерчу механикан-инженерийн университетера аспирант волчух тер аду вуьйцург. Амма официало тIе ца чIагIйина и информаци.\nХьалха, «шийла тIом» лаьттачу муьрехь санна жигара дIахьо Оьрсийчоьно Германин территори тIехь шпионашкахула талламаш, дIахьедира хьалхо Германин конституци Iалашъяран урхаллин куьйгалхочо Хальденванг Томаса Welt am Sonntag газетана ша интервью луш.\n"ФСБ-нера дIовшдалархой" дIасалеллачу хенаца догIу Кавказехь жигархой балар\nОьрсийчоьно лечкъайо Германин арахьарчу потикаца йоьзна йолу а, тIеман а информаци, толлу Европан Барто герзаш кхиорах йолу а информаци, элира Хальденванга.\nОьрсийчоьно Германехь йинчу лерина операци яра Берлинехь 2019-чу шарахь нохчо Хангошвили Зеламха вер, бохура Томас Хальденванга. Оьрсийчоьно оцу агIор ден зуламаш, «цхьаъ вукхул оьшуш, ирча ду», билгалдаьккхира цо.


Нохчий бахьанехь тоьхна хан текхна ваьлча бехках цIанвина Седа Пит\nМарсхьокху-бутт 27, 2013\nIамеркан Цхьанатоьхна Штаташ --Седа Пит, Огайо Штатан кхело бехказа ваьккхина кху деношкахь, иза шена нохчашна гIо дарна тоьхна хан набахтехь текхна ваьлча, Марсхьокху-бутт, 2013\nНохчийн гΙаттамхошна ахча гулдеш лелла аьлла, кхо шо хан туьйхира Ιамеркан Огайо штатехь вехачу Ιаьрбичунна СедахΙати Пирузна. И хан текхна ваьллачу кху деношкахь Ιамеркан аппеляцин кхело тΙера даькхина цунна бехке деш хилла бахьана. Ишттаниг наггахь бен хуьлуш хΙума а дац, чΙагΙдо тергамхоша.\nСеда Пит олу Ιамеркахоша, бухарчу дахарх а ийна, Огайохь шен бизнес а йолуш вехачу ГΙажарийчуьра схьаваьллачу Ιаьрбичух СедахΙати Пирузах. 2010-чу шарахь болийра кхерамзаллин урхаллерчу декъо цунна гонаха, иза зуламхо веш, маза кхолла.\nЮьхьанца пачхьалкхана шегара йогΙу ял юьззина дΙа ца яла, кхочу са къайлаяьхьна, аьлла, жоьпе озийра иза прокуратурано, юха террорхо цунах вече берзийра талламаш. Аьлча а, бохура, цо ша гулдечу ахчанна, банкашкахула гойла доцу харш а даьккхина, и ахча Нохчийчохь маршо къуьйсучу гΙаттамхошка дΙакхачадо.\nТоьшаллаш гулдеш хΙетахь прокуратурано бехкедира «Ал-Хьарамейн» олучу СаΙуда Ιаьрбийчоьнан фондан Седа Пита леладен Ιаьмеркара дакъа. Ткъа Седана тΙелийнарг яра, бусулба дин тΙе а эцна, Ιаьрбийчо диллинчу маьждиге лелаш йолу Орегонера яхархо Кабрал Барбара.\nКхо шо хьалха, кхел йоьдуш, цо бехккъасторхошка дийцира, ша Седаца цхьаьна хьаьжцΙа яханера, цигахь, Маккахь, Седа нохчийн гΙаттамхошна гΙоьнна ахча гулдеш лийлира, аьлла. ХьаьжцΙара шаьш цΙехьадирзича, цо шега а, кхечу бусулбанашка а дийхира, Маккара цΙакхаьчча бухадисина ахча шега схьалахьара аш, ша цунах нохчийн тΙемалошна йовха хΙуманаш а, кхача а оьцур бара, бохура, аьлла дара Кабрал Барбарас кхелехь дина тоьшалла.\nСеда Питан адвокаташа хΙетахь харц ца дора цо нохчашна гΙодина бохург. Амма и гΙо Соьлж-ГΙалахь бомабанашна кΙел Оьрсийчоьно хΙаллакбеш болчу бахархошна гулдора бусулбано, бехира цара. Амма чекх ца делира. Седана хан туьйхира набахтехь такха – 33 бутт. Цул совнаха доккха гΙуда тΙе а хьарчийра.\nХΙинца нийсса аппеляцин кхело иза бехке вац аьлла сацам тΙеоьйцучу дийнахь ваьлла Седа Пит тоьхна хан текхна.\nСуьдхочо Хоган Майкла харц тоьшалла а дина шен бусулба ваша набахте кхачийтинчу Кабрал Барбарех лаьцна а дийцира хьалха нахана хууш хилла доцург.\nИтт шо хилла оцу зудух ФБР-о, Ιамеркан къайлахчу сервисо, шен агент йина. Цо а, цуьнан цΙийндас Ричарда а хьалха кхечу бусулбачарна а кхоллина хилла вон цIераш - оцунна ФБР-о 14500 доллар совгΙатдина а хилла царна, боху суьдхочо.\nАппеляцин кхело тахана прокурорашна а буьллу бехк – цара тоъал документаш шаьш чудала декхаре боллушехь, ца делла суьдхошка, шайн коьртачу тешаца Кабрал Барбарица шаьш латтийначу зΙенах долу тоьшаллаш.\nИштта бехках цΙанвина аппеляцин кхело шена хьалха кхечара набахтехь такха тоьхна хан текхна ваьлла волу Пит Седа. Бакъдерг, олуш ма-хиллара, тΙедаьлла, Ιаьмеркахоша ма-аллара, хΙеппи енд а хΙуттуш.\nАмма Седан дов листаран кепо а, ша хиллачу кхело а, цуьнан сацаман башхалло а, лаахь а, ца лаахь а, декхарево нохчех волу тергамча Оьрсийчонан кхелашкахь леллачу а, лелачу а аналогешка вала.\nХилча Седа Пит цхьаьнхьа, Соьлж-ГIалахь я Москох, Петарбухахь я ХIинжа-ГIалахь кхело нохчийн террорхошна гΙодарна бехке веш, цхьа а шеко яц иза балех хьалхавер вацаран. ТΙехь доцург а кхоьллина, шаьш набахтешкахь даха йисина ерриг а хан такха чудоьхкина бохучаралахь ду Оьрсийчоьнан тутмакхийн доккхаха дакъа. Амма аппеляцин кхеле кхочуьйтуш дац ишттачийн наггахь долу дов а.\nΙамерканний, Оьрсийчоьннний кхелийн рогΙера башхалла ю, Орегонерчу кхело парггΙат Седа Питан дов толлуш шайгара сакхташ дийлийтина аьлла, прокурораш Ιорабахар. Ткъа хьанна хезна, Оьрсийчохь лоьцучу нахана тΙехь доцург кхолларна цхьана а кхело прокуроре бехк баьккхина олуш!\nКхозлагΙа башхалла ю 52 шо долчу Седа Питна, иза бехке а воцуш, набахтехь кхаьбначу хΙора дийнан цΙарх цунна пачхьалкхан кисинара теттина ахча охьадуьллург хилар. Ткъа Оьрсийчохь-м, чуьрчу кхелаша хьовха, Страсбургерчу Европан кхело а шегара нахана зулам даларна охьадилла тΙедожийна ахча а ца дуьллу Ιедало, адамаш терра, шен хеннахь охьа!\nБакъду, Седа Пит бехказа хьийзоро сов ца доккху Цхьанатоьхначу Штатийн сий. Иза лоцуш а, набахте хьажош а дерриг дуьненан прессано дуьйцура цунах лаьцна, иза террорхо а веш. Амма иза тахана кхело оцу кхерамечу цΙарх цΙанвар, цхьа даккхийчех доцу хΙума долчуха, прессин готтачу гонехь бен а ца дийци...\nБусулба йишас бина мотт бахьанехь бехказа 3 шо набахтехь текхна Седа Пита


Нохчийчоь -- Бусулба духар доьхна долу нохчийн зудабераш ду Соьлж-гIалин юккъехь лаьтташ, 16Гезг2010\nМел дакъа ду вайнехан зударий герз карахь гIаттамхоша ечу дуьхьалонан? Мел бу царалахь, дог а лозуш, тIемалойн аьтто бийраш? Мича барамехь бозабелла бу нохчийн зударий тIамах?\nЦу а, кхечу а хеттаршна жоьпаш каро санна, кху карабеанчу Чиллан-баттахь хаа а луш алсам даьлла Нохчийчохь, ишта я вуьшта герзаца дуьхьало ечеран аьтто бина бохуш, зударий лецар.\nЦунна тоьшалла до официалан кепехь Iорабохучу хаамаша. Полицин урхалло гIардаккхарца, кху деношкахь Веданан кIоштехь лаьцначу кхаанна юкъахь шиъ зуда ю. Цхьаъ МахкатIера ю, важа Соьлж-гIалара яхархо ю. Цхьаъ 27 шо долуш ю, вукхуьнан ду 33 шо.\nЦаьрна бехке диллинарг ду 2006--2008 шерашкахь, юург-мерг а латтош, гIаттамхойн аьтто бар. ЦIаьрца буьйцуш боцучу зударийн хьокъехь кхин совдаьккхина хIумма а дац къадош.\nМасала хIун бахьана долуш гIо деш хилла цара тIемалошна? МогIарера дог лазархой хилла уьш, я цхьа гергарло долуш лелаш хилла? Цаьрца цхьана лаьцна ву 31 шо долу Веданан кIоштан Элистанжера вахархо а.\nЧоьхьарчу гIуллакхийн министро Алханов Руслана Iорадаккхарца, кху деношкахь Соьлж-гIалахь сацийна, леррина Москохара дуьйна, масех эзар чакхарма некъ а бадийна, гIаттамхошна тIекхача а, цаьрца уьйр таса а дагахь еана Дарья цIе йолу 20 шо долу оьрсийн йоI а.\nМинистаро чIагIдарехь, цуьнан Iалашо хилла тIеман говзалла кара а ерзийна, Москох ша а леш, эккхийтар дан. Цунна хьехамаш бинарг а, Iехийна-тилийна иза харц, зуламечу новкъа яьккхинарг а шайна мила ю хиина бах чоьхьарчу гIуллакхийн министро. Цо дийцарехь, гальяьлла Нохчийчу кхаьчна оьрсийн йоI Москох низамхошка дIаелла.\nЦхьаболчу бозуш боцчу тергамхоша билгалдаккхарца, меттигерчу Iедална хIетал-метал хиллачех цхьаъ ду, мел дакъа лоцу вайнехан зударша итт шарал сов бах а белла, махкахь сийсаш лаьттачу кху шолгIачу тIамехь, боху хаттар. Цаьрна хетарехь, нохчийн зударша тIемалойн агIончийн кхераме дукъ тIелацаран коьрта бахьана хила тарлуш ду гергарлонаш.


Евробертах доглозу Iамеркан\nЕвропин масех пачхьалкхехула ша чекхволуш цкъа хьалха Британе вахара Цхьаьнатоьхначу Штатийн президент Обама Барак.\nКху муьрехь Евробартана юккъера Британи араяларх йолу референдум кечйеш йолчу Лондонехь Обамин къамелан коьрта кхайкхам нийса бIостанехьа берг бара – британхошка нуьцкъалчу, цхьаааллечу Европин дакъа кхин дIа а хилар, Евробертера ара ца бовлар.\nЛерина цу хьокъехь цу махкарчу Телеграф газетина ша язйинчу артиклехь Обама Барака билгалдаьккхира, харжам бан безаш дерг а, харжам бан хьакъ дерг а британхойн халкъ делахь а, амма Евроберта юккъех Британи йисаро цу халкъана а, ткъа иштта йоллучу Малхбузенна а алсам пайда бийр хилар. Обамина хетарехь, Евроберто Британи кхин а тIеIаткъаме а, нуькъалох а йо.\n„Нуьцкъале Европа Британин глобалечу тоьллачу ролана новкъарло еш яц, я цунна кхерам бохьуш а яц. Цхьаьнатоьхначу Штаташна го, шун мехалчу озо Европина дуьненчохь нуьцкъала позици Iалашйеш, Евробарт кхин дIа а схьаеллаелла латтош, кхечу пачхьалкхашца цуьнан уьйраш чIагIйалар цуо Iалашдеш.\nКху чолхечу, массо а хIума вовшашца доьзна а, ийна а долчу дуьненчохь массо а пачхьалкхаш а ю миграцин а, экономикан халонийн а, терроризман кхераман а, Iалам хийцадаларан а проблемашца Iитталуш. Британина дуккха а пайданаш хилла ша Евробертана юккъхь хиларх, цуо британхошна дуккхаъ а керла аьттонаш а бина“, - аьлла яздинера Обама Баракъа.\nЦкъачунна ала хала ду Цхьаьнатоьхначу Штатийн президентан кхайкхам британхоша тIеоьцур бу я бац бохург. Х Iунда аьлча тIаьхьарчу шина шарчохь Кэмерон Девид коьртехь волчу урхалло а, цхьайолчу политикан партеша а вуно жигара болх бира британхошна Евробартана юккъера шайн пачхьалкхе араяла догIу бохург марздерш.\nКхин йолчу Евробертан пачхьалкхащшна а, Брюсселана а шаьш цу бартах дIакъаста дохку боху кхерамаш а туьйсуш, шайн пачхьалкхана дуккха а, кхечу пачхьалкхийн оцу бакъонаш яха каделира Лондонан.\nХIинца, и таронаш а, аьттонаш а шайна Брюссело яла гергакхаьччачул тIаьхьа, ша хIинцалца лелийначу нийса бIостанехьара чоьхьара политика йолийна Кемерона, - британхой Евроберта юккъехь биса безар царна кхетош, - бохуш дийцира Маршо радионе политолого Асхабов Хьамзата.\nАсхабов: „ХIинца Обама кхуза веана волуш, цуо лачкъа а ца деш хаийтира британхошна, уьш Евробертана юккъехь хилча Iамеркана а Британица партнералла лелон атта ду, аьлла, Британига цуо кхайкхам а бира цу юккъехь сацахьара, аьлла. Амма референдуман жамIаш муха хир ду хууш дац. Iедал кхоьруш-м ду адамаша шена товчу агIор кхаж ца тассарх“.\nЦу юкъана шен Европехула тIаьхьарлера официала турне еш волчу Iамеркан президенто Обама Баракъа Германехь социйла йира. ХIанновер гIалахь немцойн канцлерца Меркел Ангелица а, урхаллин декъашхошца а цхьаьнакхийтира иза. Оршот дийнахь ша журналисташна хьалха динчу къамелехь Обамас цхьа могIа вайназаманахьлерчу яккхийчу проблемех лаьцна дийцира.\nИштта цо хьахийра Оьрсийчоьнна дуьхьал Малхьбухено яьхна йолу санкцеш а. И санкцеш юхаяъха ъIинца а хьалхе ду элира цуо, хIунда аьчла Оьрсийчоьно Миснкерчу бартаца шена тIеэйна долу декхарш хIинца кхочуш дина ца хиларна. „Малхбузенан пачхьалкхаша кхин дIа а яхьа еза шаьш юхьаралаьцна йолу Оьрсийчоьнна дуьхьал экономикан санкцеш лелоран политика.\nИза цара Москохано кхоччучу барамехь Миснкера барт кхочушбаллалца дан а деза“, - элиар Обамас ХIанноверехь. Цуо иштта билгалдаьккхира, Оьрсийчоьно Украинин суверенитет хьешна хилар а, цу пачхьалкхан куьйгалло юхьаралаьцнарг кхечарна кхерамаш тийсаран политика хилар а.\n„Бакъболу ницкъ кхечарна кхерам тийсарехь бац, кхечаьрца цхьаьна болхбарехь бу“,- элира Обамас, ша хьалха санна хIинца а Оьрсийчоьнца дика юкъаметтигаш лелорна тIера а ву, и юкъаметтигаш дика хилийта гIерташ ша дуккхаъ къа а хьегна аьлла тIе а тухуш.


Орсабиева Хьава | ВАЙНАХ\nПоэзехь къахьега онда лаам\nОрсабиева Хьава поэзехь къахьега лууш ю. Иза ша Ножай-юьртан кIоштан Мескита юьртара ю. И юрт вайн нохчийн литературин карти тIехь билгала ю нохчийн сийлахь яздархо Айдамиров Абузар цигахь вина а, ваьхна а хиларца.\nЦуьнан цIаро бинчу беркатечу тIеIаткъаман стоьмаш бу цу юьртара цхьамогIа яздархой, поэташ, илланчаш гучубийлар: Сайдулаев Хьасан, Саиев Iумар, Айдамирова Машар, Джебиев Хьусайн, Абдулкадыров Илес…\nХIинца и могIа тIебуьзна керлачу цIаро – Орсабиева Хьавас.\nУггар хьалха билгалдаккха лаьа, Хьаван амалехь долу мехала хьаьрк – цуьнан нохчийн маттахь поэзехь яздан ондда лаам хилар. Со теша оцу лаамо Хьавага, мало йоцуш хаддаза къахьоьгуьйтур ду поэзин урда тIехь. Къахьегар алсам мел дели, цуьнан кхиамаш алсам хир бу.\nОцу дегайовхонца йохку оха къоначу йоьIан байташ дешархойн кхиэле. Бакъду, кху стихашкахь кIорге, ша тайпана васташ карор дац, хIетте а кхаьрца бу мукъам а, нохчийн мотт безар а, могIа-могIанца, дош дашца нисдан гIертар а, нохчийн халкъан поэзина – мехкарийн эшаршна тIетийжар а.\nХьалха дуккхаза а пайдаэцна рифманаш ялорах а, «тIех атта» могIанаш вовшахтохарх а херлуш, иза хан хене яларца поэзин шатайпанчу чолхалле а, вастийн кIоргалле а йогIур ю аьлла хета.\nИ чолхалла а, кIоргалла а евзича, иза юхайоьрзур «атталле». Амма иза хIинцалера атталла хир яц, бакъйолчу литературин къайленех хьакхаеллачу поэтан ша-тайпа атталла хир ю. Иза иштта хир ду, нагахь Хьавас дуккха а къахьегахь, шел хьалха баьхначу поэташа яьхна лакхенаш толлуш, царах Iамарца шениг лохуш, къахьегахь.\nНохчийн Республикин халкъан яздархо\nДаймохк хьан хазалла\nсинтем бу деган,\nХьан басеш, аренаш ю дешел еза,\nХир дара сан дахар, чам боцуш, теза,\nДаймохк, хьан лаьмнашца\nехаш ца хилча.\nДаймохк, хьан лаьмнашкахь\nхIаваъ ду цIена,\nШовданаш цхьа башха\nшабарш деш хеза,\nХир дарий хаац-кха самукъа деган,\nДаймохк хьан Iаламо\nхьоьстуш ца хилча.\nЛаац-кха дагна сан хьоьца бен даха,\nКхин мохк ца оьшу\nкху дуьненчохь яха,\nКханенах йо ойла гIур яра Iана,\nДаймохк, ахь суна хьайн\nницкъ луш ца хилча.\nДаймохк сан, хьо ма бу\nДаймохк сан, ирс ма ду\nхьан латта ахар.\nДаймохк сан, хьо ма бу берриге бахам,\nДаймохк сан, ирсаца\nдог хьоьсту Iалам!\nИрсе ву-кх, Iамал ян могшалла елахь.\nАллахIан хастам бан\nмотт керчаш велахь.\nИрсе ву-кх, ийманах\nдог дуьзна велахь.\nОйла хьан АллахIах даима елахь.\nдуьненчохь да-нана делахь,\nЦеран дог хьаста хьо\nницкъ кхочуш велахь.\nИрсе ву-кх, кхайкха хьан йиш-ваша делахь,\nНагахь и йиш-ваша\nсий лардеш делахь.\nИрсе ву-кх, мацвелча\nчохь кхача белахь,\nИ кхача баа а могуш хьо велахь.\nкъиношна хьо генахь велахь.\nЦу Далла дуьхьала ваха юьхь елахь.!\nСан хьоме нана хьо,\nсан деган синтем хьо нана,\nСамукъа, сан ирс а\nхьоьх доьзна ду, хьоме нана,\nМа гойла суна хьо\nдуьненах къаьста де нана,\nЙиш ма яц хьо йоцуш, ма йиш яц хьо йоцуш нана.\nХастам бо ас Далла,\nхьо суна латторна нана,\nИрсе ю хьо йолуш\nдагара дийца сайн нана,\nЕхийла хьо цкъа а\nбалано ца лоцуш нана,\nЙиш ма яц хьо йоцуш,\nма йиш яц хьо йоцуш нана.\nНана ю, дуьненчохь\nуггаре оьшург ю нана,\nГIайгIане йоьжча со,\nдог хьаста хьо бе яц нана,\nДаггара доьху ас,\nхьо могуш ехийла нана,\nЙиш яц-кха хьо йоцуш,\nМа сирла ду дуьне,\nлатта тIехь хьо мел ю, нана,\nМа мерза ду дахар,\nхьо мел ю дог оьцуш, нана,\nБуьзна бу сан кийра,\nхьо мел ю йовхо луш, нана,\nДог хьаста, сайн илли\nлерина ас хьуна, нана!\nМел хаза кхетта и беттаса стиглахь,\nХьоьжу и сан коре къегина, сирла,\nАс цуьнга дийхира, везачух дийцахь?,\nЦо дагчу тесира хилар хьо герга.\nЖимма хан яьлча и беттаса дайра,\nЛехарах, дацара стиглахь кхин гуш,\nАмма, дог тешарна, сингаттам байра,\nДийцарна везачух синтем а луш.\nБIаьргаш чу набаран суй кхета боьлча,\nГIенаша хьаьшира ойланаш сан,\nБуьйса хьо гарца\nсайн чекх йала йоьлча,\nЦунах ма хилира сан ирсе гIан.\nБеттаса, кхеталахь юха а суна,\nХьох тешна, хьо гаре хьоьжур ю со,\nХьажалахь сан коре хьо тховса санна,\nДохьуш цхьаъ везачух схьакхета хьо!\nАс ирсах диллина дог юха дерзош,\nОйланаш хазъеш сан, воьвзи-кха хьо,\nКъизачу дахаро йина чов ерзош,\nЖима дог ойуш сан, гIаттий ахь со.\nЦхьа хаза дуьйцуш соь,\nирсан некъ хьехош,\nМерзачу безамах хьарчий ахь со,\nАмма со кхоьру, ахь хиларна Iехош,\nКхоьру со, юха а лазорна дог.\nДоьху, ма гIерталахь сан безам Iехо,\nТешначу хьайх дагна ма елахь чов,\nИштта а, ца кIордош хьо вийца, хьехо,\nДетташ ду даг чохь и безаман ов!\nХууш ю шадерриг Делера дуйла,\nИрс а цо деллариг бен доцуш дуйла,\nХууш ю цадоьгIнарг хир доцуш дуйла,\nЯ доьгIнарг ца хуьлуш\nца дуьсуш дуйла.\nХууш ю даиман ца лаьттий тийна,\nХийла дог тохало карзаха дийла,\nХазъелла ойланаш яьржича хийла,\nБезаман цIе яйна, дог дуьсу шийла.\nХууш ю дахарца ког шершар буй а,\nХийлазза Iовжийна дог доьлхур дуй а,\nТкъа юха кхеташ и безаман суй а,\nХууш ю ойланаш цо хьоьстур юй а.\nДелахь а даима дикане кхийда,\nДог-ойла даима паналле хьийза,\nМарзо а, йовхо а йолалуш йийла,\nЧам кхетча безаман лаьа хIорд мийла!\nСан дог цу хьан дагах дIаийна даьлла,\nМерзачу безаман чам кхетта даьлла,\nЭрна ду безаме хьо вита баха,\nЮьтур яц хьоьх яьлла цо кхидIа яха.\nСел говза дуьйцуш,\nсо хьайн ма ю баьхна,\nОйланаш сан хьайна гонаха яьхна,\nМа сиха даржий ахь тIемаш дIахецна,\nБоьвзина сан безам,\nсан некъахь сецна.\nДаггара хьуна сайн дешнаш а даьхна,\nОлу ас хилар суо хьо цхьанна яьхна,\nМа ирсе некъ хилла вайшиммо лехна,\nУггаре сийлахь цхьа гергарло тесна!\nАхь безам кховдорна соьга,\nДаго тIе эцна ву хьо,\nАс дахар кхийдадо хьоьга,\nМа йита тесна ахь со.\nХуьлийла кхоьллина хьуна,\nАзаллехь язйинарг со,\nВезарна лохьа дог суна,\nАс ирсе кхачор ву хьо.\nАс дог сай къобал до хьуна,\nДоггаха везарна хьо,\nАхь безам леринехь суна,\nМассарел ирсе ю со.\nХир ю со тешаме хьуна,\nАс лехна безам бу хьо,\nВолахьа дог хьостуш суна,\nАлахьа хьоме ю со!\nВайнах №4, 2014\nНазад: Марьям Исаева. Миниатюры


Къилбаседа Кавказерчу къайлах лелачу тIемалойн лидер «Кавказ Имамаран» куьйгалхо Умаров Докка терроран тIелетарш кечдеш ву Сочи-гIалахь Олимпийн ловзар дIадоьлхуш аьлла хаам бина The National Post олучу газето.\nЦу газете и хаам бина хьост тIетевжина Канадин талламан сервисана. Цу тайпа дIахьедар динера Умаров Доккас кху шеран Товбеца-беттан 3-чу дийнахь kavkazcenter.com интернет сайт тIехь гучуяьллачу видео тIехь.\nУмаровс кхайкхам бира шен агIончашка, цуьнан дешнашца аьлча, «Оьрсийчоьно байинчу кавказхойн даьIахкаш тIехь Олимпийн ловзарш» ма дайта аьлла. Цуьнца доьзна ду оха кху кIиранах эфирехь дийцаре дан диллина хаттар.\nХIун Iалашо йолуш деш ду аьлла хета шуна Умаров Доккас цу кепара дIахьедарш.\nХетачух лаций телефон тоха тхоьга. Горгали а баийтина, охаьйилла а мега телефон, тхо тхаьш девр ду шуьца зΙене. ПрахIе зΙе тухуш:\nЧехин код +420, цул тΙаьхьа 7 2 4 0 1 9 8 3 2. Боцца горгали схьахьажийча а тоаме хир ду, тхо тхаьш девр ду духьал зΙене.\nХаттаран хьокъехь яздан йиш ю тхан сайте а: www.radiomarsho.com


Оьрсийчоьнан ортодоксан килсийн Лакхарчу кхело даржан декхарех мукъаваьккхина ши епископ – Краснодар-махкарчу Армавиран а, Лабин а коьрта мозгIар Игнатий а (Бузин), Костомукшан а, Кеман а коьрта мозгIар Игнатий (Тарасов) а.\n2008-чу шарахь кхоьллинчу килсийн лакхарчу кхелан дуьххьара сацам бу мозгIарш даржашкара бохор. Царна кхидIа бан магош болу килсан болх къастор бу Синодан кхеташоно.\nБузин бехкевина керстанашна "боккха синъэшам" барна. "Эвхьаза лелар", дуй къарбар, къоладар до цунна бехке. Амма билггал хIун зуламаш дийлина Армавирерчу епископера хоуьйтуш дац. Хьалхо интернетехь сурт даьржира иза отелах тера долчу цIийнан балкон тIехь верзина лаьтташ.\nКхелан сацамо хIинцачул тIаьхьа экс-епископна доьхку архиеерейн духарш лело, патриарха Кирилла ша къасто еза цунна мозгIарш юьстах беха хIусам.\nАрмавирерчу епископна Оьрсийчоьнан Килсийн урхалле наха аьрзнаш кхоьхьуйту дукха а шераш дара, дийцира Кавказ.Реалиига дозанал арахьарчу Оьрсийн килсийн векала, интернетерчу "Калаказо" журналан автора Валентина (Соломах). Иза вара Армавирера епископ верзина балкон тIехь лаьтташ гойту сурт а, кхийолу компромат а зорбане яьккхинарг.\n"Делахь а, патриархато кхоччуш сацам тIеэцна маьттаза суьрташ гинчу наха гIара яржор бахьанехь", – элира цо.\nШий а Игнатий даржах мукъавитира шен омрица патриарха Кирилла 2020 шеран Стигалкъекъа-баттахь. Иеромонаха Валентина билгалдаьккхира, Килсийн Лакхарчу кхело шина динан векалера епископ цIе дIа ца яьккхина, 2020-чу шеран ГIуран-баттахь Череповецкан, Белозерскан епископера Флавианера (Митрофановгара) яьккхинехь а, аьлла.\n"Амма Флавиан ва-банке велира – иза Лондоне дIавахара, цигахь Радио Свободехула къамел дира Оьрсийчоьнан ортодоксан килсан куьйгаллин. Игнатий (Тарасов) а дIавана Оьрсийчуьра, суна хууш – Финлянде, иза карош вац цхьаненна а. Игнатий (Бузин), соьга сан инсайдерша бечу хаамца, кху ерриг а хенахь Петербургехь ваьхна, юкъ-кара Антониево-Дымский килсе суьрташ даха а воьдуш – куьйгаллина ша товелла хилар, мутIахь хилар гаIтархьама", – дийцира иеромонаха Валентина.\nКраснодар-мехкан митрополин мозгIарша (оцу юкъайогIу Армавирера епархи а) хьалхо арздира, шайна коьрте керла митрополит Павел (Пономарев, хьалха Минскан а, Заславскан а епархехь хилларг) веъчхьана, дестийна килсашка лелачу нахера ахчанаш дахар, аьлла.


Ахматукаев Адам: “...Стихийн кепехь йолу искусство хета-кх суна поэзи...”\nТIаьхьарчу хенахь интернет-сайташкахь – «Стихи.рухь», «Проза.рухь» – яздархойн кхолларалла еша а, цуьнан мах хадо а аьтто хуьлу литературица уьйр-марзо йолчу дуккха а дешархойн. Нохчийн маттахь язъеш болу поэташ, прозаикаш алсамбовлар дикачу агIор тида лаьа: вайн литература кхиаран, юхаденъелла дIахIоттаран, керлачу, кхиамечу тIегIанна тIеяларан билгалонех а хета иза. Iаламат мехала ду кхузахь яздеш дуккха а нохчийн яздархой хилар. Царех сан тидам уггаре а хьалха шайна тIехь сецначех бара хIинца а яздеш болу Лула Куни, Хамерзоев Заурбек, Ибрагимов Лема, Ахматукаев Адам, Кацаев Сайд-Хьасан, Цуруев Шарип, Пашаев Нурди, Халикова Асет, Арсалиева Люба, Ясаева Мадина, кхин а шортта. Денна совбуьйлуш бу церан могIарш. Нохчийн литературина и боккха кхаъ а бу. Цу сайташкахь сан таро хилира нохчийн дика вевзаш а, лоруш а волчу поэтан Ахматукаев Адаман кхолларалла уллера йовза. Яздаран хатI шатайпа хиларца, заманан сурт ма-дарра стихашкахь гойтуш, вастийн дошам лелаярца а, муьлхха а ойла кIеззигчу дешнашца яста хаарца а билгалъюьйлу цуьнан дукхах йолу байташ а, йоца, амма чулацаме поэмаш а: «Къу-берзан буьйсанаш», «Хамталла». Уьш сан еша таро хилира жимма хьалхехьуо, сайн литературни терхи тIехь цуьнан ши-кхо гулар хиларна .Царех ю «Цкъа мацца а, цул тIаьхьа…» (2005), «Опыт общей беды» (2010). Царех лаьцна яздан ойла кхоллаелла, кехат яздира ас Адаме. Хье ца деш, хаттаршна дуьззина а, кIорггера а жоп даийтира цуо. Иштта, интернет-гIирсашкахула Ахматукаев Адамца сан хилла интервью-къамел дуьллу ас нохчийн поэзица а, вуьшта, литературица а, къаьсттина Адаман кхоллараллица а гергарло долчу дешархойн кхеле, цкъа хьалха цунах лаьцна боцца хаам а бина.\nАдам Ахматукаев вина 1961 шарахь Iалхан-Юьртахь. Школехь доьшуш волчу хенахь волавелла байташ язъян. ХIетахь дуьйна уьш зорбане йийлина меттигерчу газетийн, журналийн агIонаш тIехь. Поэзин юкъарчу гуларшкахь дакъа а лаьцна автора: «Сатасаран сахьт» (1986), «Малх лаьцначохь» (1990), «Юхадерзар» (1990), «Ма деха дара и Iа» (1991), «Нохчийн поэзин антологи» (2003). «Яйалур йоцу цIе» (2006), «Дерриге а – хьуна» (2006). Шен гуларш а арайийлина: «Буьйсанан мукъамийн гIайгIа» (2005), «Цкъа мацца а, цул тIаьхьа…» (2005), «Лула-кулахь…» (2007). 2010 шарахь Юрий Гладкевичца хIоттийна юкъара гулар «Опыт общей беды» а яьлла ара. Яздархойн Союзан а, цуьнан правленин а декъашхо ву Ахматукаев Адам.\n– Адам, хьо поэзин новкъа волуш, айхьа дуьххьара яьхначу кхоллараллин гIулчех дийцахьа.\n– Поэзин новкъа ваьлла хан билгалъяккхалур яц соьга. Амма дуьххьарлера стихотворени маца язйина дика дагадогIу – 7-чу классехь доьшуш вара со хIетахь. Цул тIаьхьа цхьа-ши шо даьлчий бен поэзи бохучу дешан ойла а ца йина, хIетталц айса язъеш ерш цхьа чIогIа стихаш ю моьттуш леллехь а. Соьга и ойла яйтинарг, хьо марша, поэт Сатуев Хьусайн вара. Дагахь а доцуш нисделира тхойшиъ цу хьокъехь вовшашка вистхилар. 1978-чу шеран бIаьста дара и – комсомолан райкоме вахийтинера со ишколера цхьа кехат эцна. Цу дийнахь районера къона яздархой а хиллера цигахь вовшахкхеташ. Цхьаьнакхетараллин куьйгалхо сан юьртахо а, ишколехь сан хьехархо а Сатуев Хьусайн вара. Шен сох бIаьрг кхетча: «Хьо стихаш язъеш ву бохуш хезна суна, айхьа язйинарш йовзуьйтур ю ахь», – аьлла, чу а вигна, охьахаийра цо со. Сайна дагахь ца хаьа аьлла, кIелхьарвала а гIоьртира. Дагахь-м айса мел язйинарг а хаьара суна хIетахь, делахь а чIогIа эхь хетара, цул сов, бухарнаш а дуьххьара гуш бара. «Дагаяийта», – аьлла, кехат, ручкий диллира суна хьалха Хьусайна. Цхьа доккха тептар дуьззина йолчу сайн стихашна юкъара сайна уггар дика хетарг, дIа а язйина, йийшира ас, цу чуьра массо а айса цецвоккхур ву а моьттуш. «Стихаш-м ю, поэзи яц-кх», – аьлла, шийло мах хадийра Хьусайна. Цул тIаьхьа цу тептар юккъера шадолу кехат, схьа а даьккхина, пешахь дагийра ас, еккъа цхьа мужалт бен ца юьтуш. Мужалт безамна дIайиллира.\nПоэзи бохучу кхетамна тIаьхьакхиа гIерташ ду ас цул тIаьхьа мел дина йозанаш. Цундела суна хала ду, хенан доза къастош, сайн стихаш поэзига маца йирзина ала.\n– Муьлхачу поэташа тIеIаткъам бина хьан кхолларллина, яздан волалуш?\n– Яздан волалуш сан кхоллараллина уггар чIогIа Iаткъам бинарг а Сатуев Хьусайн ву. Цкъа-делахь, хIетахь ша а кхиъна ваьлла поэт вара и, шолгIа-делахь, тIекхача суна гергахь а вара. И ший а хIума цхьаьна нисдалар бахьана долуш аьтто хилла сан. Хьусайна нийсачу новкъа хьажийна со, цунах Iама гIерташ, цуьнца нисвала гIерташ а хилла. Хийла цуьнан хIусаме вахна, айса язйинарг гайта. Я со а, я литературе боьдуш болу сан безам а ца къахкийна цо цкъа а, ас язйинарг дукхахьолахь ледара нислуш хиллехь а.\nХIетахьлерчу сан стихийн теманашкахь а, церан чулацамехь а хаало Хьусайнан кхолларалло бина дика Iаткъам: коьртачех цхьа тема ненах лаьцна ю, дахарх, Даймахках ен ойланаш философски агIор таьIна ю. Ткъа безамах лаьцна дуьйцучохь ийзалуш, бехк лоьцуш ву сан литературни турпалхо. ХIинца вайн литературехь а, эстрадехь а тIех эвхьаздаьккхина «еза» боху дош экама лардо цо, вайн ширачу иллешкахь санна: барта дIа а ца олуш, амма синхаамашца хилар гойтуш я тосадолуьйтуш. Кхайкхош а боцуш, гойтуш бу сан стихашкара безам а, Хьусайнан стихашкахь санна.\n– ХIун ю эр дара ахь поэзи? Маца кхоллало стихаш?\n– Поэзи хIун ю бохучу хаттарна дошам тIехь жоп а дера ца лехна. Сайна динчу хьехарний, айса йинчу ойланний, произведенеш ешарца зеделлачунний тIебоьгIна цхьа юкъара кхетам кхоллабелла-кх сан цунах лаьцна. Синна Iаткъам беш, цецвоккхуш, стихашка дерзийна васташ, басарш, синхаамаш, ойланаш, аларш, меттера дешнаш, дешнийн карчамаш, амалш – доцца аьлча, стихийн кепехь йолу искусство хета-кх суна поэзи. И охьа мел дагардинарг цхьаммо а ца аьллачу кепара хьоьга аладалар а, хьан-хьайн цунах самукъа а долуш. Аьлла ма-делли, дицлур а доцуш, хьан а, нехан а кхетамехь даха дуьсур долччу кепара, чохь садолуш хьоьга и аладалар.\nПоэзи исбаьхьаллин литературан цхьа дакъа санна билгалйоккхуш хилча, иза уггар хьалха исбаьхьалла хила ма догIий – исбаьхьа кхоьллина долу хIума. Цундела, зудабер санна, экама лардан дезаш дара поэзи боху дош. Амма, цунах цхьа а кхетам боцчу йозанчаша дукха эвхьаздаьккхина лело-кх иза. Стихаш маца кхоллало бохучу хаттарна а хIора поэтан шен-шен жоп хила тарло. Жоп аьлча а, зеделларг боху дош маьIница герга хета кхузахь. Суна зеделларг – иза стихаш кхоллалучу хенахь хьоьгахь цхьа сингаттам хилар ду. Халахетарца я хазахетарца кхаьчнарг хилла а ца Iаш, муьлхха а цхьа сингаттам хьоьца хилар. Ойлане воккхуш а, тIаьхьара ца йолуш, хьо дийнна дIалоцу а сингаттам. Цунах хьалхавала, лазарна дарба санна, тоьл-тоьлларш хоьржуш дешнаш, васташ, басарш лоьху ахь, и ойла стихашка ерзо. Уьш карийча, синна Iаламат кхаъ хуьлий, иза дешархошца бекъа а сихло. Сингаттамца мел волу хан стихаш язъеш йоккху бохург а дац и. Амма ду стихаш язъечу хенахь и сингаттам хьоьца хуьлуш бу бохург.\n– Муьлха, хьенан поэзи ю хьан синна гергара?\n– Синна гергара йолу поэзи масех авторца билгалъяккхалур яц. Хьан синхIоттаме хьаьжжина нисло и. Хьан шерашка хьаьжжина а. Керл-керла авторш бовзаре терра а. Цхьана авторан цхьа стихотворени бен ца хила а тарло синна Iаткъам беш, юх-юха еша дог догIуш. Шен дийнна поэзи нахана товш поэт хир ву аьлла а ца хета суна. Тайп-тайпанчу шерашкахь а, хьелашкахь а сан синна хазахетар дина поэташ дуккха а бу. Масала, хьо марша, Ахмаров Рамзанан поэзи эшаре йирзинчу цуьнан «Со-м ца ваьхьна хьоьга еза ала» бохучу цхьана стихотвореница дуьхьалхIутту суна. Ткъа, хьо марша, Хатуев Iабдул-Хьамид «Стиглара дIабайна седа» бохучу эшарца карлаволу. Цу шиннан поэзехь бIаьрла хIуманаш кхин а ю, амма сайна церан йозанашлахь уггар хьалха тIеIаткъам оцу стихаша бина дела, цаьрца йоьзна цхьа ша-тайпа ассоциацеш йолчух тера ду-кх сан. Иштта, синна товш йолу поэзи кхоьллина кхиболу авторш а цхьацца-шишша могIанца карлабуьйлу, масала: Яралиев Юсуп («Уггаре доца де – да-нана доцу де»), Бисултанов Апти («ДIаоьху, дIаоьху гунаш»), Цуруев Шарип («Iодика йойла шун, тIаьххьара нохчий»), Батаева Хеда («Аьнгалин бошхепахь белира бай»), Оспанов Къосум («Нах бууш нах буйла ца хууш хилла со»). Карлабуьйлу бохург хIун ду хьуна аьлча, церан цIе дагаеъча, ойланехь я маттаца сайна товччу мукъамца и могIанаш ас ловзадо бохург ду. ТIекхочехь хилахь, церан стихаш йоьшу бохург а. Ас кхузахь ягарйина цIерш дага ма-яхккара ялийна ю, цхьана а барамца хьалха-тIаьхьа нисйина а йоцуш. Синна гергара йолу нохчийн поэзи юьйцучохь суна коьрта хетарг поэзица нохчалла хилар ду: нохчийн амал а, гIиллакх а, мохк а, Iер-дахарера башхалла а, нохчийн кхидолу хIумнаш а. Зорбанехь араюьйлучу говзаршка (произведенешка) хьаьжча, цу декъехь тахана алссам къахьоьгуш верг Абдулаев Леча хилар а гуш ду. Цхьана муьрехь со ма-Iерра, тахана зорбанна юьстахваьлла Iахь а, Юсупов Iилман а ву тоьллачех цхьа поэт. Цуьнан байташкахь йолу вастийн шорто милла а цецвоккхур волуш ю. Амма, хьо марша, цуьнан ваша ИбрахIим дийна виснехь, нохчийн литературехь цуьнга кхочуш поэт хир вара аьлла а ца хета суна. Дуьненчохь ша яьккхинчу йоццачу хенахь цо кхоьллина поэзи, цунна шенна хилла ца Iаш, дийнна нохчийн литературана а боккха юьхькIам бу.\nНохчийн литературах – нохчийн маттахь язйинчу литературах – дог а лозуш, шаьш дийриг хIун ду а хууш, къахьегна а, къахьоьгуш а дуккха а поэташ бу вайн. Амма таханлерчу дешархошна бевзий техьа уьш, масала, М. Кибиев, С. Гацаев, Хь. Сатуев, I. Шайхиев? Я царел тIаьхьа вайн литературе баьхкина А. Исмаилов, С. Яшуркаев, С. Дакаев, Л. Ибрагимов, I. Саиев? Бовзахь а, кхоччуш ца бевза, хIунда аьлча, церан кхолларалла толлуш, бан ма-беззара болх ца бина дела. Вайн литература дIакхоьхьуш верг масех стаг бен воцуш санна сурт долу дела зорбанехь хIоьттинарг (я хIоттийнарг?). Иза боккъал а иштта ду моьтту литература ца евзачу нахана. И харц кхетам а бу, къоман литературана ямарт хилар а ду.\n– Вайн яздархошна юкъахь мила ву ахь садоIуш воьшуш?\n– Книга йоьшуш садоIу бохучух, я садаIаран цхьа кеп книга ешарца ю бохучух башха кхеташ вац со. Суна хетарехь, книга ешар – иза болх бу. Шеца Iамар а, кхиар а долу болх. Цхьаволчунна (литературина гена волчунна) и эрна ханъяйар хетахь а, цунах самукъа а долуш, иза синхьашт дерш кIезга бац цхьадика. Дуьненан, Iер-дахаран хьаштех паргIатваьлла хан цкъа а хила йишйолуш хилча, и хан ерриге а книгаш ешарна дIалур яра ас. И ойла хезаш ечохь сох цакхетарш а дера нисло. Делахь а башха вас а ца хуьлу суна цунах, хIунда аьлча, ас къобал ца ден синхьашташ долу нах а ма бу дуккха а, шайх тера хIунда вац массо а боху бехкаш а ца дохуш Iаш.\nАс йоьшучунна юкъахь дукхах ерш стихаш ю. Царалахь поэзига дIагIоьртучарна тIенисвелча, хуьлу хир ду-кх и садаIар бохург – сино садаIар, са паргIатдалар. ХIинццалц цхьа а автор ца хаавелла суна, цо язйинчу массо а стихех синна иштта кхаъ хуьлуш. Цундела хала ду мила воьшуш садоIу бохучунна жоп дала. Дийнна книги юкъара цхьа стихотворени хила а тарло и. Цхьаъ йоцург, дийнна стихаш хилча-м, кхин а дика хила там бара. Вайн зорбанера ара мел йолучунна тIекхача а, иза еша а гIурту со. Сайн хенарчарна тIекхаччалц болу поэташ бара ас хьалхо цIерш яьхнарш – хIара тIемаш бовлале вайн литературе баьхкинарш, муьлхха хилла а, шайгахь цхьа Iилма дерш, дешна берш. Тхол тIаьхьа хьалакхиъна чкъор литературехь билгалдала хьеделлера. Коьрта долчу декъана, тIемийн мур бахьанехь а дара и. ХIинца, цхьадика, къоначеран керла цIерш а билгалъюьйлуш ю. Уггар хьалха Шамсудинов Бувайсар ву цIе яккха хьакъ. Хьал ца хуучунна цо язъеш йолу стихаш цхьа атта язйина а моьттур долуш, кIорггера ойла йина а, ойла йойтуш а поэзи ю цуьнан. Цул а къоначарех аьлча, шайн литературин хиндолчух дегайовхо кхоьллина Арсалиева Любас, Халикова Асета, Петирова ПетIмата, Хабаев ИсмаIала. Дуьхьал ю аьлла доцуш, ПетIмат, ахь а. Шайга язлуш хилар гайтина а, язлург хиларх тешийна а девлла шу. ХIинца оьшург мало цаяр ду – ойла кхиор а, цунна тIаьххье куьг шардар а. Шуна а, суна а, литературехь виса луучунна хьанна а оьшург ду и. Вайшиннан хIара къамел а цу садоIу бохучу декъах лара мегар ду-кх, хIунда аьлча, нохчийн литературах лаьцна къамел хаза хьаьгна вара со, дийца говза вацахь а.\n– Дукха хан йоццуш хьан араяьлла «Опыт общей беды» ешна ас. ЧIогIа тIеIаткъаме а, дика хIоттийна а гулар ю иза. Муха бара цуьнан некъ?\n– Стохка зорбатоьхна йолу «Опыт общей беды» книга – иза юкъара цIе ю. Москвара поэта Гладкевич Юрийссий, асий цхьана мужалта юкъахь арахецначу шина книгин юкъара цIе. Тхойшиъ вовшашна вевзина а вацара хьалха. Интернетехь цуьнан стихаш ешнера ас. ТIамах лаьцна цо язъечу стихашкара цуьнан литературни турпалхочун амал тайнера суна. Вай цадезачара санна, тIамна юкъаозийначу нахана тIе нехаш хьекхар а доцуш, тIамна еш дуьхьало яра цуьнан стихашкахь. Хамталлел совйолуш йолу дуьхьало. Ийзавалар а, юхахьежар а доцуш, майрра яздора Гладкевича. Цуьнан граждански позици хастийра ас, баркалла а олуш.\nХIетахь ас-айса гочйина тIамах лаьцна цхьа-ши стихотворени яра сан а интернетехь. Цунна уьш а тайна хиллачух тера ду. Жимма вовшашка дIасаяздинчул тIаьхьа юкъахь книга арахеца дагадеара тхуна. Ма-дарра аьлча, Юрийн кхоллаелира и ойла. Кхин хIума ца хилахь а, тIамна дуьхьал яьккхина кхин а цхьа онда гIулч хир ю-кх и бохург дара тхуна дагахь. Барт ма-барра, тIамах лаьцна стихаш гочъян вовшашка елира оха. Цо сайнаш оьрсийн матте ехира, ткъа ас цуьннаш – нохчийн матте.\nТхаьшшимма дийриг мехала а, мелехь а хIума хиларх тешна а волуш болх бира. Хала а дера дара. Цкъа-делахь, гочдар тIехь сайн куьг зийна со а вацара, шолгIа-делахь, нохчийн мотт хууш воцчу Гладкевична суначул а хала дара. Цундела оха дина гочдарш тIехдика ца нисделлий а хаьа тхуна. Амма, кхин цхьа хIума бахьанехь паргIат-м ду тхо: Нохчийчохь хилла тIом – иза беккъа цхьана нохчийн бала хилла а ца Iаш, тIамна юкъа мел озийначеран а, дийнна Россин а юкъара лазам хилар тхайга цу книгица гайтадалар тхайн кхиам хета тхуна. Цу книгех лаьцна, суна хууш, «Маршо», «Даймохк», «Вести Республики», «Хьехархо» газеташа а яздира стохка. Москвара Россин Яздархойн союзан организацис, 2010-чу шеран жамI деш, шаьш долчохь учетехь волчу Гладкевич Юрийна А.Т. Твардовскийн цIарах Сийлаллин диплом а делира. Иза сайна делча санна, суна хаза а хийтира.\n– Берашна яздой ахь, Адам?\n– Берашна лерина яздо аьлча а, цхьа книга ю-кх сан царна язйина – 2007-чу шарахь араяьлла «Лула-кулахь…» цIе йолу поэма. Ларамза нисделла дара и язъяр а. ТIамах бевдда бахана нах цIа оьхучу хенахь дара и – баккхийчарна болх-некъ а боцуш, берашна дешар а, самукъадалар а доцуш. ТIамах а, цо беанчу сингаттамах а лаьцна дара схьа мел гург а, чохь-арахь дуьйцург а. Берийн ойла цу тIехь ца сецийтархьама, церан дог хьастархьама, стихашкахь цхьацца забарш ян вуьйлира со. Уьш берашна товш а, церан самукъадоккхуш а хиларна, тIеттIа юзуш, цхьана поэме йирзира и забарш. Цу тIехь дуьйцучех цхьадерш вайн лула-кулахь хилла а, лелла а хIуманаш ду. ХIетахь бераш хиллачара шаьш а, – вовшийн хьийзош, – хIинца а карладохуш.\nКхин цхьа башхалла а ю цу книгин. Нохчийн махканий, къоманний хала даьхкинчу шерашкахь шен уггаре а коьрта болх берийн дуьхьа бинчу, ша дийна мел ву берийн журнал «СтелаIад» экама лардинчу, журналан коьрта редактор лаьттинчу Джанаралиев Iимранна лерина ю и.\nЦул тIаьхьа берашна хIумма а ца язйина ас. Хьал ца хуучунна атта а хетар долуш, чIогIа хала ду царна язъян.\n– Кхин цхьа хаттар а ду сан хьоьга – 2005-чу шарахь хьан араяьллачу «Цкъа мацца а, цул тIаьхьа…» книгех лаьцна. Заманах дукха тера язйина хиларца къаьста хьан и гулар. Сан дуьххьара кехат а цу гуларан хьокъехь дара. Цунах лаьцна яздан ойла а ю сан тIейогIучу ханна. Вайн къамел дерзош, цу книгех лаций дийцахьа, Адам.\n– ПетIмат, «Цкъа мацца а, цул тIаьхьа…» гуларх лаьцна хьуна яздан лууш хилар суна, цкъа-делахь, автор хиларе терра, товш ду, шолгIа-делахь, нохчийн литературана а дика ду. Хьайна лаахь, пайдаоьцур ахь, цунах цхьажимма дуьйцур ас. ХIокху гурахь ялх шо кхечи и киншка араяьлла. ХIетахь дуьйна цунах лаьцна зорбанехь яздина хIумма а дац, хьахор бен. Гуларна юкъаяхна стихаш шина декъе екъна ю. Хьалхарчу декъехь вай тIамна гергадалийна харцо ю. Синошкара а, юкъараллера а харцо. ШолгIачу декъехь – цу харцоно вайна тIебоссийна бала гайта а гIоьртина со. Вайн махкахь шолгIа тIом ца баьллехь, и киншка арахеца а, цу юкъара дукхах йолу стихаш язъян а бахьана даьлла хир дацара. ШолгIа тIом болалуш, оьрсийн эскарша гIала йохор яц бохучух чIогIа тешна вара со. Коьрта тIемаш ярташкахь хир болуш санна хетара суна. Иштта хета бахьана а ма дарий: шина пачхьалкхан шина паччахьо (Масхадовс, Ельциний) бина барт бара-кх, вовшашна юкъара галморзахаллаш тIамца луьстур яц аьлла. ГIали чохь дерг дуьненна а гуш хир ду, цундела Росси шена дуьнено билла тарлучу бехках ларлур ю аьлла хетара. Дуккха а сайн кехаташ, книгаш гIала, сайн балха тIе дIа а яьхьира ас, тIамах ларъярхьама. ТIе йоккха бомба а кхетта, тхайн белхан цIа чудоьжна карийра суна, тIом гIалара арабаьллачул тIаьхьа дуьххьара цига хьажа вахча. ХIинца-м цигахь шера аре ю… Иштта, суна ца моьттинчу кепара хьерабаьлла боьдуш тIом а болуш, язйина ю гуларна юкъара дукхах йолу стихаш. Уьш язъечу хенахь ручки чуьра шекъа чекх а даьлла, керланиг эца меттиг а боцуш, нахе еха эхь а хеташ цхьа мур беара. Амма, кардиограмма йоккхуш долчух тера цхьа миллиметрови кехат «орцах» делира суна: тIе ира хIума хьаькхча, сиз буьсура цунна тIехь. Цу кехат тIе еса ручка а хьоькхуш, дуккха а стихаш язйира хIетахь. Коьрта долчу декъана, тIамах лаьцна а яра уьш. Дукхахьолахь, дага ма яхккара, тIехь кхин шарам бар доцуш, язйина а яра. ДIа а яздина, охьадиллар дара хIетахь суна коьрта хеттарг.\nТIом лах а белла, белхан меттигаш схьа а йиллина, газеташ арахеца дуьйладаларца цхьаьна и стихаш зорбане яха а сихвелира. Кхайкхош хIуъу хиллехь а, тIом чекхбаьлла бацара хIетахь: дойуш а, гIопашкахь (блокпосташкахь) сецош а, чуьра дIакхуьйлуш а, тIепаза довш а дара адам. Республикехь лаьтта хьал иштта а долуш, араюьйлуш яра сан стихаш. Ас иштта дуьйцуш товш-м дац и, ПетIмат, делахь а гергарчара а, бевза-безачара а, со кхоош, дуккха а хьехарш дора суна, ларлуш хила везара хьо, хьенех, бохуш… Бехк ма биллалахь, ПетIмат. Иштта цу стихех вовшахтесира ас и гулар, издательски барам хьалабуза темица ца йогIу масех кхин байт юкъа а йохуьйтуш. Цаьрца сайн цхьайолу ледарлонаш а карайо суна хIинца, амма хIетахь церан ойла ян хан яцара…\n– Дела реза хуьлийла хьуна, Адам! Дала тIаьхье беркате йойла бакъонехь, нийсонехь мел къуьйсучийн!\n– Дела реза вайна массарна а хуьлийла, ПетIмат!\nИнтервью дIаяьхьна Абубакарова ПетIмата


7 декабря в 12:04 (2009 г.)\nЦунах тешо мегар ду муьлхха гIуллакх Нохчийчохь хиллачу къизчу шина тIамо йохийна вайн гIаланаш, ярташ хазъелла дIахIуьттур ю бохучух теша хала дара масех шо хьалха. Нохчийн Республикан Президент Кадыров Рамзан коьртехь волуш, вайн мехкан куьйгалхоша республика меттахIотторехьа хьегначу а, хьоьгучу а къинан жамI лара мегар ду вайна тахана схьагуш долу сурт. Ерриг а ярташкахь, гIаланашкахь доьгIна маьждигаш, хьуьжарш, тойина а, тоеш а ю ишколаш, дешаран кхийолу учрежденеш, больницаш. Йоьхнарш то а еш, йоцчохь керла хIусамаш еш ю нахана. Вайн кегийрхой могаш а, онда а хилийтархьама а, уьш наркотикашна а, кхидолчу Дала хьарам динчу хIуманашна а тIе ца кхийдитархьама, царна лерина еш спортзалаш ю. Вайн адамийн могашалла таза хилийтаран Iалашонца нехан массо а агIор аьттонаш беш схьавогIуш ву республикан куьйгалхо.\nНохчийн мохк меттахIотторехь жигара дакъалоцуш схьабогIучу куьйгалхойх цхьаъ ву «Спецстрой» урхаллин хьаькам Сакказов Iела.\n– Шайна чохь эзарнаш хІусамаш йолу бIеннаш цIенош тодина оха. Соьлжера а, Гермачигара а, Мескер-Эвлара а, иштта кхечу ярташкара а ишколаш хенал хьалха дIаяла аьтто белира тхан. И тIелацамаш кхочушбеш тхан гIо лаьцнарш бу «Спецстройн» Генеральни директор хилла волу Юсупов Бувайсар а, гIишлошъяран министерство а. Амма и белхаш чехкачу боларца дIабахар вайн паччахьо дика доладар, цуо хьаькамашка луьра жоп дехар а дара. И дерриг бахьанехь оьшуш йолу гIишлойн коьчалш схьакхочура шен хеннахь, эрна хан а ца йовш. Дела реза хуьлда цунна! Вайн мохк хIора дийнахь хазлуш, денлуш, кхуьуш хилар бахьанехь дог доккхадедо вайн массеран!\nКху урхаллина юкъабогIу белхалой шайн болх дика бевзаш а, безаш а бу. Шайн балхаца доьзна долу массо а хIума хууш, дика говзанчаш бу уьш. Оха бечу балха тIехь тхан кхиамаш хилар а, белхийн дикалла лакхара хилар а, вай лакхахь ма-аллара, уггар хьалха вайн республикан куьйгалхочо бечу беркатечу Iаткъамах доьзна ду. Ткъа тхан дика гIо лоцучу хьаькамашна юккъехь суна билгалбаха лаьа министран заместительш. Балха тIехь оьшург хилийтарца вуно доккха гIо-накъосталла дина цара тхуна…\nСакказов Iелига ладоьгIча ойла кхоллалора, иза жоьпалле а волуш, шех тешийначу муьлххачу гIуллакхана хьанал а, цIена а хир волуш белхахо ву, ткъа иштта доьналла долуш стаг ву а, аьлла. Мила мила ву (хабаро а ца гойтуш) дика схьагойту цуьнан гIуллакхаша. Масала, Гуьмсера шайн белхаш кхиамца чекхбехира Iелас а, урхаллин белхалоша а. Ша цигахь болх бечу хенахь Гуьмсан кIоштан куьйгалхошка а шен цIе дикачу агIор бен ца яьккхийтира Iелас.\nШех лаьцна кIезиг дуьйцуш, шайна гIо-накъосталла динарш алсам хьахабо Сакказовс. Иштта цо билгалдаьккхира: «Оха цигахь (Гуьмсехь) болх бечу хенахь, кхачам боллуш гIишлойн коьчалш латтайойтура тхуна Гуьмса кIоштан куьйгалхо волчу В.Насухановс.\nСакказов Iела (со тешна ву) ша а ву тешаме волуш, шен болх дика а бевзаш, шен белхан декхарш кхочуш а деш схьавеана а, схьавогIуш а волу говзанча.\nИшттачу нахах тешо а мегар ду мел хала а, жоьпалле а гIуллакх.\nДала аьтто бойла хьанала а, цIеначу даггара а къахьоьгуш схьавогIучу массо стеган!\nтхан штатехь воцу корреспондент.


МоллагIча къаман мотт ла, нагахьа санна из даим бувцаш ца хилча. Дешаш кIезиг-кIезига дицлуш дIадоал, дIабувцачар шеклелхаш бувц, юххера безаме, дега тоам беш из бувца ховш болча наьха фу хадарга кхоач. Цох оал-кх, мотт беннаб. Дуккха метташ моццагIе дайна хургдар, тайп-тайпарча ханашка царех дог лазаш, уж дийна лоаттадеш бола нах хиннабецаре. Цу тайпарча нахах цаI вар 80-гIа шераш хьатIакхаччалца, «Сердало» газета керттера редактор хинна Тебоев Iабазбика Тухан. Газет мел дешача хана, айса из Iодиллале массаза цун редактор малав хьожаш оамал яр са. ЙIаьххача хана редактор яхача оагилга чура дIа ца йоалаш латтар Тебоев яха тайпан цIи. Болх бе ховш вола журналист из хилара тешал деш дар из масал.\n1980 шера университета филологически факультета къаман отделени яьккхача, Сурхо тIарча школе цхьан шера болх бу аз. Цул тIехьагIа газете балха ваха ловш (из дар 1981 шера июль бетта), «Сердало» газета редакце вахар, цига се балха дIаэций хьажа.Из яр В.Маяковске цIерагIча урам тIа хиннача Кепайоазон цIен ялхлагIча этажа тIа. Иштта хоза яьча гIишлон тхов кIалха айса болх бергба аьнна дагадессача а, боккха салоIам хулар сона. Редактора со дика тIаийцар. МагIарча пенагахьа букъ болаш, доккхача IажагIча истола хьатIахайна вагIар юкъ-юкъе дикка кIайбала болабенна корта бола, цIе бос, доккхо бIаргаш дола къонах. Цу истолах хьалхашкара дIатIахетта цхьаькха зIамига истол латтар, шинна оагIорахьара хьатIаовттадаь гIандаш долаш. Со чуваьлча хьалъайвенна, Iохар дийхар цо. ЛаьгIо кIур хьалъухаш улла гIаьле хьа а ийца, хаттараш де волавелар. Мичара ва, мичахьа деша ваьгIав, царех тарра кхыдараш хийттачул тIехьагIа аьлар:\n— ГIалгIай меттала язде хой хьона?\n— Хов, — жоп делар аз.\nКхы дош ца оалаш, ший истолах йоаллача кнопка тIа пIелг тоIабаь, секретаршага чувехийтар культура отдела заведующи. Цу хана эггара хьалха вайра сона Абадиев Бек. Чувехара бахьан дIа а дийца:\n— МоллагIа цхьа декхар тIадиллал цунна, язде хой хьажа. Цо из толамца кхоачашдой, балха хьаэцаргва вай культура отдела корреспондентал,- аьлар керттерча редактора.\nЯьсса латтача 613 кабинета дIоагIаш хьа а денна, цу чу дIачувахийтар со. ТIеххьа чувенача Абадиевс истола тIа Iойиллар «Палочки ботулизма» аьнна цIи йола статья. Йоккха-м яцар из, 2-3 оагIув хиллал мара.\n— Шаьрача, нийсача меттаца Iа цунна таржам дой, аз балха хьаэца могавергва хьо,- аьлар Бека. Со цу чу вита, дIавахар.\nIо а хайна, таржам де волавелча, аз сай метта юкъе вIалла ца леладаь дешаш а тIехьа нийслора укхаза, хIаьта а керттера маIан дута а дуташ, гIалгIаша дIабувцача меттаца таржам дир аз цу йоазонна. Из, цхьа-ши ди доаллаше, арадаьлар, сох гIалгIай керттерча газета корреспондент хилар. Цхьан шера совгIа из болх бича кIеззига лакхвир со, хIанз сох хилар газета воккхагIвола корреспондент, алапи тIатехар.\nИштта хилар Тебоев Тухан сона вовзар. Балха-м дIаийцавар со, бакъда школера мукъавалийтацар. Цу хана университет яьккха хьехархо, цун безам бале а беце а, кхаь шера школе болх бе безаш вар. Наьсарен районо заведующе I. Ужаховс вIалла дIатIаэца тиганзар са дехар. Тухана каьхат яздир Нохч-ГIалгIай сердалон министрага С.Мовтаевга, ер саг редакцена эшаш ва, йиш яле мукъавалийта, аьнна. Цул тIехьагIа кхоачашхилар са уйла.\nТебоев Iабазбика Тухан ваь хиннав 1923 шера МагIалбика района Юкъерча Ачалкхе. Цун нана Булгучева Зали Йоккхача Ачалкхе а Алхасте а бахача цу тайпан нахах хьаяьнна хиннай. Вай Сибре дигале (1930), Буро тIарча юххьанцарча школе деша ваьгIав из. Дийшад цигарча педрабфаке. Мохк бохабаьчул тIехьагIа Кустанаера сайранара партшкола йоаккх, Алма-Атерча тикай директорий курсаш деш. Юкъера школа цо чакхйоаккх 1958 шера Наьсаре. ДIахо цо деш КПСС ЦК Роcтоверча лакхарча партийни школе. Балха юхьиг дIайолаеш, мохк бохабале «Сердало» газета литсотрудника гIонча волаш болх баьб Тухана. Цу хана 18 шу даьнна зIамига саг хиннав из. Цо даь балхаш дувцаш хилча, ала деза из хиннав: Пригородни района комсомола секретарь (1942), КПСС Нохч-ГIалгIай обкома инструктор (1943-1944), Урицки райпромкомбината балха заведующи, цигарча РИКа Iобахьийтача наьха отдела заведующи, складашка заведующи, товараовед, тикай директор волаш (1944 -1957). Цу заман чухь цо болх мишта баьб дика хьагойташ я, Кустанайски областа мах бара урхаллен кулгалхочо Д. Кобас Тухана язъяь характеристика. Цу тIа да укх тайпара мугIараш: «…Нов. Тебоева кулгалдеш йолча коллективо (Тухан цу хана №2 йолча хозрасчётах болх беча тика директор хиннав – С.А.) даим кхоачашъю товар тIадарца а дохкарца а ювзаенна план. Боккха болх чакхбаьккхаб эри дада лаьтташ оахаш бола нах Iалашбеча. Дика болх барах, паччахьалкхен совгIат а « 1957 шерара советски мах бара отличник» яха седкъа а бала оттаваьв…»\nЦар дезале цул совгIа кхы а кхо воша хиннав. Цхьабараш, вай мохк лорабеш, Сийлахь-боккхача Даьймехка тIем тIа лаьттаб. Масала, эггара воккхагIвола Тархан зIамагIвола политрук волаш, моастагIашта духьаллаьттарех ва. Сталинград лораеш тIемаш дарах тийнна паччахьалкхен совгIаташ а да цун. ТIехьагIа денал долча тIемахочох хул парте Наьсарен райкома хьалхара секретарь. Вож ши воша – Бийсолтеи Султани — Туханал зIамагIа вар. Бийсолта МагIалбика ПУЖКХ балха хилар, Султан къахьегаш хилар цигарча кинофикаце даькъе.\nСибре бигача хана, уж баьхаб Казахстана Кустанайски областа Урицки районе. Цига 1947 шера Тухана саг йоалаю. Цун фусам-нана хул Мальсагова Любайх. Из ше Аьлтий- Юртара яр. Таханарча дийнахьа Люба йоацаш я, из кхалхай 2005 шера. Цар ялх дезалхо ва. Пхи воIи цхьа йоIи. Фаьлгашка бувцарех тара ба уж. Цар массане чакхъяьккхай Шолжа-ГIалий тIара №38 йола юкъера школа. Берригаш тахан болаш ба, могаш-маьрша а вай республике а цул арахьа а къахьегаш ба. ВоккхагIвола Сафар гIишлонхо хиннав, хIанз пенсе вахав. Тамара «Ингушэнерго» яхача объединене къахьегаш я. Жабраил Нохч-ГIалгIай телевидене оператор хилар цхьан юкъа. Цигарча наха а из вовзача гIалгIашта а чIоагIа дукха везаш а вар. ГIалгIай республика хьаяьчул тIехьагIа, ший йиша йолча объединене болх а баь, пенсе вахав. Мухьмад ветеринарни даькъе къахьегаш ва, Буро тIара юртбоахама институт чакхъяьккхачул тIехьагIа. Тамерлан «Ингушэнерго» лораеча нахаца ва. Эггара зIамагIвола ИбрахIим вахаш а болх беш а Шолжа-ГIалий тIа ва. Иштта кхийнаб Тебоев Тухана дезал, из ше дика хиларга хьежжа дика а болаш.\n1957 шера май бетта цIабоагIа уж Казахстанера. МагIалбикерча Картофельни оалача моттиге баха ховш, бакъда цига цхьа шу мара даккхац цар. Тухани цун дезали Шолжа-ГIалий тIарча Калинина цIерагIча поселке дIаболх. Цу хана денз, Нохч-ГIалгIай республика йоххалца, цига а бах. Уж цIабаьхкача шера юха арадувла долалу къаман керттера газет «Сердало». ВIашагIтохаш бар цига болх бергбола нах. Тебоев Тухан хьожаву геттара бехктокхамерча балха тIа, цох хул партийна вахарах яздеш йолча отдела заведующи. Цу хана керттерча радакторалла хьожаву Льянов Керама Мустафа. Шин-кхаь шера из болх баьчул тIехьагIа, Тухан хьожаву Нохч-ГIалгIай радиои телевиденеи коррсета заведующел, тIаккха редакторал, воккхагIволча редакторал, керттерча редакторал. 1969 шера цох хул СССР радиои телевиденеи Нохч-ГIалгIайче гIолла вола корреспондент. ДIахо юха а цул хьалха ше баьча балха тIа вода.\n1973 шера Шолжа-ГIалий тIа гIалгIай митинг хинначул тIехьагIа дукха ха ялале, «Сердало» газета керттера редактор Льянов Мустафа пенсе вода, цох газета таржамхо хул. Керттерча редактора гIанд Тебоев Туханага кхоач.\nСо цига балха вахача хана, коллективе къахьегаш хиннараш ха яха нах бар. Эггара зIамагIа со а волаш, дар гIулакх. Са цу хана даьннадацар 22 шу мара. Коллектив къонъярга Тухана баьккха хьалхара гIа бар ала мегаргда, со балха дIаэцарах. Редакце болх беш хиннараш бар дуккха шераш цу гIулакха дIаденна нах. Масала, царех вар редактора заместитель, дукхагIдола йоазош дешаш хинна Хамхоев Мустафа, промышленни отдела заведующи Костоев Башир, партийни отдела заведующи Майсигов Саламхан, юртбоахама отдела керте лаьтта Аушев Султан-Хьамид, таржамхо Плиев Ахьмад, бехктокхаме секретарь Котиев Султангири, газет арахецарга хьожаш хинна Эгиев Хьамид, фотокорреспондет Плиев Идрис, машинисткаш Арчакова Азаи Райхьанти, корректор Газдиева Фая.Итташ шераш газете даьха болча царех, Тебоев Тухана тешаме новкъостий хиннабар, хIама хьалхадаккха ца дезаш, сахьато санна нийса а кIаьд ца луш а болх бора цу наха. ХIара дийнахьа кхоллама болхло редактора хьалха Iобилла безаш вар кIезигагIа бале 250 мугI. Уж хила йиш яр ше язбаь е таржам даь. Цу декхарах, дукха хало йоацаш, лоархIабора отделашкара болхлой. ХIаьта а къоаналгахьа лестача наха хала дар командировках аха, хIара дийнахьа кердадар, газет дешача наха дукхагIа товргдар, дезалургдар леха. Цул совгIа, редакцега уж командировке кхувла машен яцар, цхьабараш баха фусам йоацаш, ахча телаш, наьха квартирашка бахар. Ха дIа мел йода коллектив къонъяла йолаелар. Редакце балха баьхкар наьна мотт дика ховш хинна къонабараш. Царех вар Угурчиев Азматгири, Вышегуров Мухьмад, Шадиев Хьусен, Аушев Руслан, Саутиев Ювназ. Цунга хьежжа къонъелар штате боацача корреспондентий тоаба а. Каст-каста редакце хуларех бар студенташ Барахоев Мухьмад, Хамхоева Жимсари, Угурчиев Мухьмад, музея болхло Торшхоева Зарема, театра болхло Кодзоева Дугурхан, иштта кхыбараш. Вешта аьлча, газета дика хургдола хIама хьадара духьала хилацар цунна керте латташ вола Тебоев. Балха хьаахари из лерттIа хьабари мишта хила деза цо хьахьокхар ший масалашца. Iуйран ийс далале ший кабинете дIачуваьлча, делкъийна сахьат даьлча мара аравалацар из, делкъал тIехьагIа ялх даллалца а кхы дукхагIа а ха йоаккхар балхах воаллаш. Балха ханнахьа хьаухари цаухари цу сахьате гуш хулар, хIана аьлча хIара Iуйрийна ийс даьлча редактора кабинете планёрка хулар, арайоала номер а тIехьа тIайоагIараш а ювцаш, болх бер-цабер белгалвоаккхаш а.Тухана кабинета аьрда оагIорахьа дIаьха истолаш латтар, радакце берригача болхлошта Iоховша оттадаь гIандаш долаш. Кабинет ше йоккха яр.Саг уралатта везаш хилацар. КIира чакхдаьлча, кепа мел техача йоазоний, кепа тоханза кийча дадарий рапортичка оттае езар хIаране. Вешта аьлча, болх беш а цабеш а лела йиш йолаш дацар гIулакх, цIенхашттара тIахьожам бар лоаттабеш.\nДеррига газет цу хана арадувлар цхьан, гIалгIай, меттала. Цу меттала йоазув дика ховш, цунца кулг шаьрденна бар лакхе хьоахабаь къаьна а къона а редакце болхлой. ХIаьта эрсий, нохчий автораш а хулар бе-беча отделашка гIолла шоай йоазошта кепа етташ. Цар хьаденачарна таржам де кийча багIаш хулар, лаьрххIа из болх беш бола нах. Вешта аьлча, моллагIча меттала из йоазув редакце чуденадале а, бакъда ара-м гIалгIай меттала мара далацар из. Царех цхьадараш Iаьржача шаькъаца тоадийя, нийсдийя хулар, из Тухана кулг дар. Даим Iаьржача шаькъаца яздора цо. Цу гIулакха цун истола тIа латтар из бос бола шаькъа чудетта ручка. ЦIаккха цо сийнача е кхы бос болча ручкаца яздаь дайнадац сона, айса цига яьккхача хана. Хало яле а, редакцера болхлой дIаIемабар цун хатIага (почеркага). Льянов Мустафай йоазув дайначоа, геттара атта хетар Тухана даьр. Мустафай почерк кхетаеш из шеи машинисткаши мара бацар ерригача редакце. Деррига йоазув, вIашагIдоахкаш и яха алапаш яздича санна хулар.\nЦхьабола редактораш хул, яздаьр нийса деле а, шоай тайпара тоаде гIерташ. Цу тайпара хIама Тухана дицар. Къаьна журналист хиларах тарра, цо кхетадора, хIара яздеш волча сага ший стиль (мотт) хулга. Цо дукхагIа теркам тIабохийташ хиннарех ши моттиг ювца безам ба са. Эггара хьалха газет ший ханнахьа арадалар Iалашдора цо.Цхьайолча хана бийса яххалца болх безаш нийслора. Масала, мехка столице парте съезд хилча, кхыйола еза моттиг хилча, цига даь къамаьлаш телетайпаца хьалдайтар. Цул тIехьагIа, сихха таржам а даь, эггара хьалха арайоалача газета номер тIа IотIаоттаде дезар из. Цу балха юкъе доккха дакъа лоацар керттерча редактора ше. Деш дола таржам метта шаьреи дешачо атта кхетадергдолаши дора кулгалхочо. Иштта цун таржамаш кепа теха хулар, «Доазол арахьа» яха корта болаш. Цар дувцар дунен бе-беча миIингашкарча политически хьалах лаьца. ШоллагIдола хIама дар, цо даим йоакхо еш, газеташ наха яздари киоскашка гIолла уж дохкари. Районашкара хьакимаш а газета болхлой а оарцагIбоахар, шера а ах шера а газет яздара кампани дIайолаелча. Цар дикка аьттув а боалар цу даькъе. Киоскашка гIолла уж дIа мишта доал, дIа ца далара бахьанаш малагIаш да хьожаш, рейдаш йора. Цу моттиго а тоабора газета болх.\nРедактора ше а каст-каста йоазош дора, царна кепа еттар газета оагIонаш тIа. Къаьстта а цо дукхагIа язъеш хиннар яр передовица. Журналисташта ховргда из фу яхилга да. МоллагIа мехка вахарае нийслуш йола лоархIаме моттиг хьа а ийце, цох дора цу тайпара йоазув. Цунна кепа тохар хьалхарча оагIон керттерча, из дIайолаеча моттиге. Цох оалар передовица. ДукхагIйолча хана из язъеш хиннар Тебоев вар. Из хулар тайп-тайпарча дешашта хетаяь: партийни вахара, экономикаца дувзаденнача дешашта, ширача заман Iадаташта, кхычарна.\nЦхьа дика оамал яр цун. Къонача журналисташца гIожа воацаш, царех дог лазаш, уж кхобеш вар Тухан. Дуккха шийл зIамагIволча журналистага, тIехъяьккха оаз айеш, гIар еш вайнавац сона из. Цаховш гIалатваьнначоа а таIазар де ца гIерташ, хьехамца из нийсача новкъа ваккха гIерташ хулар. Цхьа моттиг нийсъелар газета болхлочоа тIалаткъаш каьхат яздаь. Кхывар хиннаваларе, журналист дIаваккха хьожаргвар. Бакъда Тебоев сихваланзар. Из дош дикка техкар цо. Ший болхло бехке воацилга гучадаьккхар. Иштта из къахетаме хилар гойташ, цхьаькха цхьа моттиг ювцаргья аз. Со МагIалбика районе командировке хьожаваьвар. Ховш да-кх Шолжа-ГIалий тIара, автобусаш тIа хувшаш, командировке ваха сел атта доацилга. Цу хана-м хIанзчул халагIа дар из. Сарахьа цIаваха кийчлуш со воаллаш, редактор кхайк хьога аьлар приемне ягIача кхалсага. Чувахар со хьаким волча.\n— Сали, кхоана Iуйрийна со ва МагIалбике водаш, тIехьа ца вусаш, хьалъаравалалахь, оаха дIавугаргва хьо МагIалбике, — аьлар Тухана. Са гIадвахар дувца боарам боацаш дар. Цу хана эггара дикагIа лоархIаш хиннача «Газ-24» оалача Iаьржача «Волгаца» хилар са районе вахар. Каст-каста нийслуцар корреспондента вахаре цу тайпара моттигаш. Сайна тIадилла декхар кхоачашдаь, ханнахьа цIавар хилар са.\nКарарча хана гIалгIай меттаца дувзаденна дукха гIалаташ ду журналаш тIа, книжкаш тIа, телевидене. Тебоевс чIоаггIа къовсам лоаттабора, ше кулг яздеча газета тIа уж ца хилийта гIерташ. Харцахьа яздаь дешаш дувцар планёрка тIа. Цхьайолча хана цхьан деша гонахьа а къовсам боалар. Сона дагадоагIа, Кавкази Дагестани яха дешаш мишта язде деза оахош дийца. Юххера а сайцар, Кавказах Даькъасте аргдолаш, Дагестанах ДаьгIасте аргдолаш. Массарна дIахайташ дар цхьа хIама, орфографи долаш долча дошлоргашка хьежжа хила езилга, хIаране шийна хетача беса ца яздеш. Арадийннача газеташ тIа гIалаташ дукха дий хьажа дагахьа, Тебоевс цхьайолча хана Iилманхошка, гIалгIай меттаца болх беча нахага дешийтар газет. ТIаккха уж редакце а хьийхе, коллектива хьалхашка къамаьл дайтар. Иштта цIенбора, нийсбора газета мотт цун керттерча редактора.\nВахар даим цхьан апарах лелац. Цкъаз, гаьнна дIа-юха ваха везаш, моттигаш нийслу сага вахаре. 1981 шера дар из. Украинерча Херсоне литературан денош дар. Цига гуллуш бар берригача мехкара йоазонхой. Нохч-ГIалгIайченца яхь лелаеш а доттагIала бувзамаш долаш а яр из область. Цудухьа цу литературни цIайна юкъе дакъа лаца вахийта лаьрхIар вай мехкара цхьа нохчои цхьа гIалгIаи. Нохчо хилар Айдаев ЮвшаI, гIалгIай цIерах цига вахар со. Соца венар сол дуккха воккхагIа, аз наькъа эздел леладе дезаш саг вар. Цу хана «Ленина никъ» яхача нохчий керттерча газета редактора балха тIа вар из. ХIаьта со «Сердало» газета мугIарера корреспондент мара вацар.Цунца се вахийтарах а из дикка вовзарах а тахан а тIехьа доаккхал ду аз, хIана аьлча Айдаев кIоарга хьаькъал, сабар, эздел долаш саг вар. Арахьа лелаш ха дезарех дуккха хIамаш Iомадир аз, цунца цу наькъа ваха хиларах. Цхьа кIира хиллал ха яьккхар оаха шинне Херсоне. Эггара хьалха сона бIаргадайра Днепр, украинций хьаьша везар, цар оттаду тух-сискал, культура, Iаьдалаш, оамалаш. Тхо хилар дуккхача къахьегама коллективашка, мезейшка, тIемаш лаьттача моттигашка. Байзар кхыча къамий йоазонхой. Масала, Херсонера Николай Братан, Симферополера Дмитрий Черевичный, Николаевера Вячеслав Качурин, Карачаево-Черкесера Алим Ханфенов. ТIеххьарчоа йоI тIаягIаш совгIат деннадар (панно). КIеззига ха яхано саг вар из, хIаьта со геттара къона вар цу хана. «Сали, – аьлар Ханфеновс, — со къаьно ва укх сурта, хьога дикагIа товргда ер. Согара совгIата да хьона ер». Ший кулг яздаь, сона делар цо из. ЦIавеначул тIехьагIа из диккача хана хьалтеха даьллар редакце са хиннача кабинете.\nСо Херсоне ваха везаш волга шийна дIахайча, раьза воацаш хьовзанзар редактор.\n— Йоазонхой союзо Херсоне гIо йоах сога, парте обкома а хвош да из, — аьлар аз Туханага.\n— Хов сона. ГIо,- аьлар Тебоевс,- цхьабакъда хьона тIадилла цхьа декхар да са. Граждански тIом болча хана, цига лаьттача къовсамашта юкъе дакъа лоацаш хиннаб вай мехкара дошлой. Музейшка гIолла хьаже а хаьтте а уж малашб тахкалахь, хьай вIаштIехьдоале, вайна цох дийя йоазув далахь.\nЦо яхачоа мукъарал даь, гаьнарча мехка вахар со. Херсонерча музеера корадир сона цо тIадилла декхар кхоачашдара эша йоазош. Цига Перекоп йоаккхача, Махно керте лаьттача бандашта духьала тIом беш хиннав аьнна белгалваьккхавар гIорваьнна революционер Яндиев ЗаIам. Цох а, тхоаш хиннача Каховках а, цига тачанканна оттадаьча памятниках а йоазув дир аз. Цул совгIа, оахаш бихьар фу никъ бар, мишта яьккхар Украине яьккха ха а дийцар. Уж шеддар вIашагIтехача, юкъерча боарамагIа дIоакхоачаш статья хьахилар цох. Вешта аьлча, Тебоевс сайна тIадилла декхар аз дизза кхоачашдир. ХIаьта а духхьал из цхьа йоазув ийца духьалваха лацар сона сай сий даьча хьакима. Украинаца дувзаденна моллагIа доккха доаца цхьа совгIат да ловра цунна. Сайна зе деш, аз ийцар цо согара дIаэцарг а дацар. Дахчах хьадаь, кIаопилга хьисапе чIоагIа хоза книжка дар, тIера мужалт-ногIар догам даьча аьшкаца (чеканкаца) тоадаь. Из дала лаьрхIар аз Тухана, цун дег чу кIеззига биса а Украинах бола дагалоацам бусаргболаш. Се балха араваьннача эггара хьалхарча дийнахьа уж ши хIама – статьяи книжкеи – Iодиллар аз редактора истола тIа.\n— Йоазув даь дика болх баьб Iа, вож-м ца хилча а мегаргдолаш дар. Баркал цох а, — аьлар Тебоевс. Газета аргIанарча номер тIа арадаьлар аз Херсонера дена йоазув.\nДуххьал цхьан балхаца белгалвоалаш вац саг. Дуккха кхыдола гIулакхаш, моттигаш хул цун оамал, вахарцара уйла хьагойташ. Царех цхьа моттиг я нахацара гIулакх, хьоашал, доттагIал леладар. Тухана дукха безар аьнна хет сона беррига нах, хIаьта а из волча чубоагIаш, дахар-денар хоатташ, сискалах кхеташ, доттагIий бар цун. Цар а дикка бакъахьарча чулоацамах хьалдузар цун денош. Из вахача Калинина цIерагIча посёлке ваха а вахаш, Туханаца хоза гIулакх, айхха бувзамаш леладеш, вар йоазонхо Плиев Махьмад-СаIид. ДоттагIал леладарал совгIа, газета балха тIа цхьацца гIо дора цо, лоархIамерча дешашца дувзаденна йоазош деш а, царна кепа етташ а. Иштта из волча чубоагIаш бар Плиев Аьдалгире Ахьмад, Галаев Мухьмада Хьасан, Ведзижев Абабукара Ахьмад, университета доазол арахьарча меттай кафедра болхло Мальсагов Уматгире Iалихан, кхыбараш.\nМукъа ха кIезига хулар Тебоевга. МоллагIча дикача журналиста а хилац из кхы дукхагIа. ЦIагIа вале, ара вале керта чу цаI мара хилац –йоазув, йоазув, цIаькха а йоазув. Из лерттIа де дукха го баккха, вахар тахка, наьха теркам дукхагIа тIаозаргбар лаха деза. Иштта дIаух денош, бетташ, шераш. ХIаьта а наггахьа нийслу мукъа ди. Из ха а зехьа йоаяцар Тухана. Шолжа-ГIалий тIара хьалъаравоаллача, Черноречьен магIахьа, дачаш е аьнна лаьтташ деннадар газета болхлошта, цул совгIа ахчаш (ссудаш) деннадар, цига цIенош дергдолаш.\nДуккхачар хьал а дир уж. Царех бар Тухана дезал. ЦIа а даь, сомий гаьнаш а дIаегIа, баьцадаараш дIадувш хаьсаш а долаш, хоза моттиг хилар цох. Ший мукъа ха хилча цига водар дезала да, цох кIеззига салаIар хулар цунна. Иштта цунна гонахьа цIенош даьдар кхыча журналисташа а, царца вIашагIкхетараш чакхдоахар цо ше даче волча заман чухь. Тухана къонгех тхона эггара дикагIа вовзаш хиннар Жабраил вар. Цкъа-дале, из кхычарел дукхагIа воагIар оаха болх беча редакце, шозлагIа-дале, ше а вар журналисташта юкъе болх беш.Телевидене оператор вар из, стационарерча йоккхача дIа-юха лелача камер тIа болх бора цо.Цудухьа массарел гаргагIа вар тхона Жабраил.\n— ЦIагIа мишта вар Тухан? – аьнна, шийга хаьттача, Жабраила аьлар:\n— ЦIаккха тхога лувш оамал яцар цун. Кхыметтел хьехар а ше дицар цо тхона. Ший ала безам бар наьнага гIолла хьаоалар, из яр даьнеи тхонеи юкъе бувзам лоаттабеш хиннар.\nТебоев Тухан 1983 шера, «Сердало» газетера болх бита а бите, пенсе вода. Цхьабакъда парте обкома кепайоазонцара веррига дIахадийтац из, из хьожаву «Нохч-ГIалгIайчен кIира» яхача газета редакторалла. КIира цкъа арадувлача цу газета тIа дукхагIа хулараш яр бе-бе чулоацам бола объявленеш, телевидене передачай программа. Ше валлалца йолча хана, цу балха тIа хилар из, ший декхар цIена кхоачашдеш чакх а ваьлар. Могаш воацаш вале а, кIалвиса а метта волаш а ха яккханзар цо. 1989 шера 19 августе Тебоев Iабазбика Тухан кхелхав. Из дIавеллав Юкъерча Ачалкхе. Цхьабакъда цунца болх баьча, из вовзаш хиннача наха вицлуц гIалгIай эздий къонах, къаьна журналист, дика, догцIена саг. Вай къаман журналисташ мел болча хана, царна юкъе йоахаш а яхаш а хургья аьнна хет сона цун цIи, Мальсагов Зоврбика, Хаматханов Жабраила, Льянов Мустафай, кхычар цIерашца цхьана. Цо баьча балха мах беш, тайп-тайпарча ханашка цунна тийннад паччахьалкхен совгIаташ. Царех я «1941-1945 шерашкарча Сийлахь-боккхача тIема хана хьинаре къахьегарах» яха майдилг; «Къахьегама сийле бахьане» (1966); «Къахьегама сийле бахьане, Владимир Ильич Ленина 100 шу дизарца» яха майдилгаш. Иштта цунна еннай, «Правда» яхача газета 50 шу дизарца ювзаенна, Нохч-ГIалгIай АССР Лакхерча Совета Президиума грамота.\nТебоев Iабазбика Тухан редакце планерка дIахьош ва (1982 шу).


Контртерроран ражах бохам баьлларш\nЭскархоша 2016-чу шарахь лазийначу Нохчийчоьнан вахархочо Европан кхеле арз дина, шен бакъонаш хьаьшна хиларх. Талламхоша ворхIозза тIе ца ийцира ницкъахошна дуьхьал зуламан гIуллакх даккхар доьхуш, кхо чуделла кехаташ.\n2016-чу шеран Стигалкъекъа-баттахь Сельмен -Тевзанара Ширваниев Кюри шен воIца Мовсарца а, юьртахочуьнца Хаджимурадов Асвадца а шайн эвлана гена йоццучу даьхний латточу меттиге воьдуш хиллера. Шайн юьртана ши километар генахь герзах воьттина эскархо гира царна. Оцу стага цхьана а кепара шайна я билгало а, я хича ца йича, хIорш некъ бечуьра ца севццера.\nЦIеххьана герзаш детта буьйлира цу агIора схьа: Кюрина гех кхеттера герз, чевнаш ца хуьлуш велира цуьнан кIант а, юьртахо а.\nЭскархоша, куьйгаш айдай, шайна тIедуьйла аьлла, омра дира, цул тIаьхьа лаьтта охьадуьйша а олуш. Асвада а, Мовсара а цара бохург кхочушдира, Кюрина чов йина хиларх дIа а хоуьйтуш.\nШен ден терго ян воьллачу кIантана, цхьахволчу ницкъахочо автоматан бух туьйхира коьртах. Цул тIаьхьа эскархоша кема кхайкхира, цу тIехь Соьлжа-ГIала дIавигира Кюри. Цуьнан ши накъост эскаран декъе дIа а кхачийна, 1-2 сахьтехь а латтийна, дIахецнера.\nЦхьана а кепара бехк ца баьккхинера царна дуьхьал.\nКюрин гай а, хенан даьIахк а лазийнера, кийра цIий хIоьттинера. Йина хилла чевнаш цуьнан чуьйрашка а кхаьчнера аьлла ду, Кюрин интересаш йовзуьйтучу бакъонашларъяран "Мемориал" центран хаамехь.\nШи бутт гергга дарбан цIийнехь баьккхира лазийначо. Оцу заманчохь чуьйрашна 5 операци а йира. Масийттазза Ширваниев кеп-кепарчу дарбан хIусамашкахь Iиллира. Иза шолгIачу группан заьIап хилар тIечIагIдина.\nВедана кIоштарчу ТIеман прокуратуре а, цул тIаьхьа Оьрсийчоьнан Инаhла прокуратуре а, Талламан комитете а, Коmртачу тIеман прокуратуре а елира Кюрин хIусамнана, ницкъахоша цунна тIехь динчу зуламах жоп доьхуш.\nКхелан медицинан эксперто Кюрин могушаллина зен дина хилар тIечIагIдеш, кехаташ деллехь а, талламчас ворхIозза дуьхьало йира бехкечарна дуьхьал гIуллакх долийна, уьш кхеле хIитто.\nIедалхоша шаьш дуьхьало еш бен сацамаш юхабохура: талламчаша листа деза, хаьарий оцу бахархошна контртерроран операцин раж кхайкхийна хиллийла а, хезна хиллий-те эскархоша ден омранаш а, иштта герз лелийна хилар а. Талламчаша царех цхьа а кхочуш ца дира.\nШо хьалха а, иштта Iедалхошка нийсо яре доьхуш, чуделла кехаташ юхаэца дийзира ШирваниевгIеран. Документа тIехь яздина ду, Кюрина а, цуьнан накъосташна а контртерроран раж кхайкхийний хууш хиларх, хIунда аьлча меттигерчу полисхочо дIакхайкхийна хиларна юьртахь.\nИштта, цхьахволчу эскархочо чIагIдарца, "Совца! Куьйгаш айде" аьлла, омра дича, ШирваниевгIар а, Хаджимурадов а къайла вала гIоьртира, цул тIаьхьа 6 эскархочо церан агIор герзаш диттира.\nКху деношкахь Ширваниев Европан адамийн бакъонашкахула йолчу кхеле (ЕСПЧ) ваьлла. Шен дIахьедарехь цо билгалдаьккхина, адаман бакъонаш ларъечу Конвенцин 2-чу артиклца йолу йолу "дахаран бакъо" а, 13-чу артиклан "ша Iалашван эвсара кепаш лело йолу бакъо а" йохийна хилар а.


Футболан дуьненаюкъара Къовсадаларш дIахьойла дуй Оьрсийчохь?\n2018-чу шарахь Оьрсийчохь хила деза дуненаюкъара футболан ловзарш бойкоте дахарх лаьцна къамелаш хилла Германин даржхошлахь. Цунна бахьана lелларг ду кху деношкахь Москох а, Оьрсийчоьнан кхечу гIаланашкахь а коррупцина дуьхьал хIиттийна гуламаш Iедало ницкъаша дIасалахкар.\nПарламентан керста-демократин фракцин лидеран гIовсо Фукс Михаэла дIахьедина, адаман бакъонаш талхош хьийзачу пачхьалкхехь хуьлийла дац цхьа а дуьненаюкъара ловзарш, Оьрсийчоьно дукха хан ю дуьненаюкъара низамаш талхаден, аьлла Фукса.\nОьрсийчоьнца Германин Iедало лелочу юкъаметтигех жоп лучу хьукматан куьйгалхочо Эрлор Гернота аьлла, Оьрсийчохь и барам хIотто сацам тIеоьцучу 2008-чу шарахь пачхьалкхехь цхьа хьал дара, ткъа хIинца иза эшна ду.\nАмма бойкотах сацамбан бакъо еккъа ФИФА-н бен яц, бохура Эрлера.


"Гуьмсе а, Гумсхой а" - Новости - Гудермесская районная газета «Гумс»\n"Гуьмсе а, Гумсхой а"\nЖурналист, прозаик, поэт, гочдархо волчу Борхаджиев Хожбаудин цIе дика\nевзаш ю вайн махкахь. Ткъа шо сов хан ю НР-н хьакъволу журналист, культурин белхало волу Хожбауди «Гумс» газетан коьрта редактор волу.\nБакъду, деккъа цхьана журналистикин гурашкахь чекхйовлуш яц цуьнан\nлаккхарчу тIегIанехь долу пох1ма, корматаллин таронаш а. Нохчийн Республикин корматаллин иллиалархоша дIаолуш бIе гергга илли ду Борхаджиев Хожбаудин дешнаш тIехь даьккхина. Масех книга ю, иза автор волуш, араяьлла: «На линии фронта», «На виражах времени», «В дыму надежд». Вайн республикерчу къоначу прозаикийн, поэтийн «Возвращение», «Лирика–90», «Грозный» гуларшкахь зорбане\nйийлина цуьнан говзарш. Нохчийчохь дика вевзачу журналистаца Сумбулатов Деница цхьаьна арахецна цо «Культура Чечни. Испытание\nвременем» книга. Кхин цхьа хIума дара суна билгалдаккха лууш: Борхаджиев Хожбаудин дукхахдолу иллеш, эшарш нохчийн маттахь язйина елахь а, прозехь къахьегар оьрсийн маттахь ду цуьнан. Шина а маттахь цхьабосса дика язйо цо, нохчийн а, оьрсийн а меттанаш дика хууш хиларна. Дуккха а исбаьхьаллин литература ешна а, йоьшуш а Хожбауди хиларан тоьшалла ду иза. ХIокху деношкахь кхин цхьа книга а араяьлла Борхаджиев Хожбаудин – «Гудермес и гудермесцы».\nГуьмсе гIалин кхаа бIешере кхочуш йолчу историх рогIера книга ю и. Цу книгехь цо дуьйцу Гуьмсерчу ширачу маьждигах, хьуьжарх, больницех, школех, хьуьнаречу, говзачу, дикачу, оьздачу адамех. Иштта шен рогIерчу говзарехь авторо дуьйцу Гуьмсе дуьххьара цIерпоштнекъ билларх а, цига цIерпошт кхачарх а. Хожбаудис диц ца дина, Даймахкана тIе бохам беача, герз карахь немцойн фашисташна дуьхьалдевлла турпала\nадамаш а. Иштта, шен говзарехь дуьйцу ХХ–ХХI-гIий бIешераш хотталучу муьрехь вайн республикехь хиллачу буьрсачу тIамехь шайн синош ца кхоийначу яхь йолчу кIентех а, мехкарех а. Ерриге а ткъе итт очерк ю гуларехь. Уьш дикачу, говзачу маттахь, шен турпалхошка болчу боккхачу безамца, дийцаре диллинарг довзарца язйина ю. Мехала книга ю яздархочо арахецнарг. Гуьмсахошна мерза кхаъ, совг1ат хилла ца 1аш, Iилманчашна, хьехархошна, журналисташна пайдениг карор ду цуьнан агIонаш тIехь.\nИттех шарахь къахьегна авторо цу тIехь, материал гулъеш, цундела иза\nчулацаме ю. Тираж цхьа эзар экземпляр ю. Къеггинчу басаршца, дикачу\nкехат т1ехь, книга зорбане яьккхина ХIинж-гIаларчу (Махачкала) «Лотос»\nцIе йолу издательствехь. Иза арахоьцуш гIо-накъосталла дина\nГуьмсен кIоштан администрацин куьйгалхочо Оздамиров Iусмана, вежарша\nАхьмада, Заурбека СаидовгIара. Хьаналчу къинхьегамо а, деган комаьршалло а дерриге а дуьне серладоккху. Оцу беркатечу серлонан зIаьнар ю Борхаджиев Хожбаудин «Гудермес и гудермесцы» книга.


Коронавирусах мифаш а, факташ а\nГовзанчаш дийцарехь, кху дуьнентIехь коронавирусан ун кхета мегаш бу 50-70 процент бахархой, дуьйцу "Американ аз" зорбан гIирсан Оьрсийн сервисо. Цундела цунах ларвала тайп-тайпана хьехарш до лоьраша. Царах уггар дукха дуьйцург ду сих-сиха куьйгаш дила дезаш хилар.\nМаца а, муха а дила деза куьйгаш?\nЛоьраша хьехарехь, куьйгаш дила деза хIоразза а компьютеран клавиатура а, мобилан телефон а, тайп-тайпана пульташ а, ахча чохь лело бохча а лелийначул тIаьхьа а, ткъа иштта неIарин тIомах куьг Iоьттинчул тIаьхьа а.\nЦарна тIехь хуьлу дукхачу хьолахь вуно дукха бактереш а, вирусаш а. Вирус дийна хIума яц, иза протеинан молекула ю гонах хьаналлан пардо долу. Иза адаманна дегIах кхета бIаьргашкахула, мерахула я багахула.\nШа вирус экаме ю. Цундела иза хIаллакьян уггар гIоле кеп ю чопа йолу мьулхха а гIирс лелор, масала, саба. Чопано хIаналла яшайо, ткъа протеинан молекула оццу минотехь хӀаллакьхуьлу. Лоьраша хьехарехь, куьйгаш дила деза лаххара а 20 секундехь.\nСаба доцург кхин хIун эвсара ю коронавирусна дуьхьал?\nДовха хи. Йовхоно яшайо хьаналла. Цундела куьйгаш дуьлуш а, бедарш юьттуш а лело деза довха хи. Коронавирусан хьаналла хIаллакйийр ю бедарш кIай йийриг тIетоьхначу хино. Иза кечдеш цхьана декъан хлоран бух тIехь йолчу химикатах тоха деза 5 дакъа хи.\nВирус йоь ультрафиолетан зӀаьнарша. Цундела малхе араваларо гIо дон COVID-19 вирусах ларваларехь.\nКерла коронавирус ницкъ болуш юй чIуьран чухула дегIах кхета?\nНицкъ болуш яц. Могуш долу адаман дегIанан чIор вуно нуьцкъала дуьхаьло ю коронавирусна.\nГарехь, иза иштта долчух тера ду. Амма цу хьокъехь таллам бина бац. Делахь а, вирусаш месашна юкъахь а, маьлхах хьулйинчу кхартмартне меттигашкахь а мелла а дукха ехаш хилар тидаме эцча, ала мегар ду, маж вуно дика меттиг ю коронавирус яха аьлла. Цундела эпидеми яьржинчу хенахь имидж хийцича хIун дара-те аьлла, ойла йича дика хир ду аьлла хета говзанчашна, бевза-безачарна хьо маж йолуш товш хетахь а.


Грозев: Цхьана хенахь Соьлжа-ГIала бахана а лелла Навальныйна дIовш делла ФСБ-хой\nГIуран-бутт 24, 2020\nГрозев Христо, Bellingcat\nИнформаци зуьйчу Bellingcat тобан декъашхочо, Навальный Алексейна дIовш далар толлучу Болгарерчу журналиста Грозев Христос ша "Медуза" ресурсаца къамел деш хаийтина оппозиционеран духарна тIе кхераме коьчал хьаькхна ФСБ-нера тоба кхечу зуламийн декъахь а хила тарло аьлла.\nГрозевс бахарехь, изза тоба цхьана яхна лелла БуьритIехь а, Соьлжа-ГIалахь а. "Хуьлийла дац оццул беза говзанчаш деккъа дIа цхьа Навальный бахьанехь вовшахтохар", - билгалдаьккхира журналиста. Цунна хетарехь, оцу тобан цхьана меттера кеманашца кхечу метте дIасаэхар доьзна ду "Iалашонехь кхин нах а" хиларца.\nГрозевс хаийтина Bellingcat тобано и гучуяьлла ФСБ-н тоба зуьйш хилар, журналисташна хаа лаьа, масала, декъахь ю иза я яц Кара-Мурза Владимир а, Верзилова Петр а дIовш делла веран.\nДеношкахь Навальный Алексейс интернетехула довзийтина ша ФСБ-н белхахо Кудрявцев Константин ву аьлла билгалваьллачу стагца телефонехула дина къамел. Навальныйс пайдаэцна лерринчу программех, цундела цуьнца къамел дечунна моьттина шега белхан зIенехула луьйшверг «лакхара» хьакам ву. Кхерамзаллин Кхеташонан куьйгалхочун Патрушев Николайн гIоьнча Устинов Максим ша волчуха дина оппозиционеро ФСБ-хочуьнга хеттарш, муха, стеннна ца баьлла Навальный вен аьтто бохучун хьокъехь. Къамелдийриг къера хилла яхначу аьхка ФСБ-н ницкъаша Навальныйна дIовш делла хиларх, цунна хетарехь, «вала везарг» кема лелочара сов сиха охьавоссийна, дарбан цIийне кхачор бахьана долуш дийна висина. Кудрявцев ву бохучо дийцарехь, Навальныйн чуьрачу духарх хьаькхна хилла дIовш.\nКудрявцевца дина къамел «вовшахтоьхна», доцчух хIоттийна ду аьлла ФСБ-но. Кремло бакъ ца до Навальныйна дIаьвшаца вен гIортар. Президента Путина элира хьалхо: оппозиционер вен лиинехь, "гIуллакх тоххара чекхдаьккхина хир дара".


85. Сурат АЛЬ-БУРУДЖ\n(Маккахь доьссина‚ дерриге а 22 аят).\nСтигалах дуй боу Ас‚ /седарчий чохь долу/ гIаланаш 1 йолчу‚ وَالسَّمَاءِ ذَاتِ الْبُرُوجِ\nшуна ваIда йинчу /къемат/ дийнах а дуй боу Ас‚ وَالْيَوْمِ الْمَوْعُودِ\nша тешалла дийр долчух а, шена т1ехь тешалла дийр долчух а /дуй боу Ас 2 /. وَشَاهِدٍ وَمَشْهُودٍ\nХ1аллакхили 3 саьнгарийн 4 дай, قُتِلَ أَصْحَابُ الْأُخْدُودِ\n/муъма нахах/ шена ягориг йинчу цIеран дай 5 . النَّارِ ذَاتِ الْوَقُودِ\nУьш бара цунна гонахь хевшина‚ إِذْ هُمْ عَلَيْهَا قُعُودٌ\nшаьш муъма нахана тIехь дечуьнга 6 хьоьжуш. وَهُمْ عَلَى مَا يَفْعَلُونَ بِالْمُؤْمِنِينَ شُهُودٌ\nЦаьргара чIир ца оьцура цара, деккъа уьш Ша веза волчу‚ Ша хастаме волчу Делах тешаш бу аьлла бен. وَمَا نَقَمُوا مِنْهُمْ إِلَّا أَن يُؤْمِنُوا بِاللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ\nИшттаниг ву Иза Шегахь долуш стигалийн а‚ лаьттан а паччахьалла. И Дела массо а хIуманна тIехь теш ма ву. الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ\nБаккъалла а, и муъма божарий а‚ муъма зударий а бале лаьцнарш 7 ‚ тIаккха тōба ца динарш – царна жоьжахатин Iазап ду‚ царна цIеран Iазап ду. إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَتُوبُوا فَلَهُمْ عَذَابُ جَهَنَّمَ وَلَهُمْ عَذَابُ الْحَرِيقِ\nБаккъалла а, ийман диллинарш а‚ дика Iамалш йинарш а – царна бошмаш ю‚ шайна бухахула хиш оьхуш йолу. Иза боккха толам бу-кх! إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ ذَلِكَ الْفَوْزُ الْكَبِيرُ\nБаккъалла а, хьо Кхиош-Кхобуш волчун /Делан/ ницкъ чIогIа бу-кх! إِنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ\nБаккъалла а, Цо д1адоладо‚ Цо карладоккху /муьлха гIуллакх/. (Цо кхоьллина халкъ юхьанца, Цо дендийр ду и тIаьхьа къематдинахь) إِنَّهُ هُوَ يُبْدِئُ وَيُعِيدُ\nИза сов гечдийриг а ву‚ безаш верг а ву /Шена гIуллакх деш берш/. وَهُوَ الْغَفُورُ الْوَدُودُ\nСийлахьчу Iаьршан Да а ву‚ ذُو الْعَرْشِ الْمَجِيدُ\nШена луург деш верг 8 а ву. فَعَّالٌ لِّمَا يُرِيدُ\nЭскарийн хабар деъний хьоьга‚ /хIай Мухьаммад/, هَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ الْجُنُودِ\nФирIавнан а‚ самудийн а /хабар/ 9 ? فِرْعَوْنَ وَثَمُودَ\nХIетте а, цатешнарш харцонна чохь ма бу. بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي تَكْذِيبٍ\nДела царна тIехьахула го бина ма ву (Дела царна тIехь ницкъ болуш ву). وَاللَّهُ مِن وَرَائِهِم مُّحِيطٌ\nХIетте а! Иза сийлахь Къуръан ма ду. بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَّجِيدٌ\n1алашдечу уьна чохь 10 ма ду. فِي لَوْحٍ مَّحْفُوظٍ\n1 Седарчий лела лекха меттигаш. “ГIаланаш” аьлла царах, уьш, гIаланаш санна, лакхахь, гучохь хуьлу дела\n2 Кхузахь Дала дуй боу Ша мел кхоьллинчу халкъах, наха тешалла деш долчу, нахана гуш долчу. Кхечу тафсирашкахь ду: тешалла деш долчу пIераскан дийнах а‚ шена тешалла деш долчу Iарафатан дийнах а, я пайхамарех, шаьш нахана. тIехь тешалла дийр болу‚ я нахах пайхамарша шайна тIехь тешалла дийр долу /дуй боу Ас /\n3 Х1аллакхили – Къуръанчохь: قتل Къутила. «Шайна не1алт аьлла» бохучун маь1нехь ду иза. Ибн-1аббаса аьлла Къуръанчохь къутила мел аьллачохь «шена не1алт аьлла» бохург ду.\n4 Саьнгар – лаьттахь даьккхина ор. Даккхий оьрнаш дохуш хилла керстанаша Делах тешаш болу нах багабан, царна чу цIерш латаеш. Аятан маь1на юкъара ду, массо а зуламхоша ц1арца багош хиллачу муъма нахах доьзна. Цуьнан масалш исторехь дуккха ду. Царах ду Намруз- паччахь Ибрах1им (Делера салам хуьлда цунна) ваго г1ертар. Царах ду Мухьаммад ﷺ дуьненчу ваьллачу насарийн терахьца 570 – чу шарахь Йеменна доладеш хиллачу х1имйаритийн (хумеритийн) т1аьххьарчу паччахьо Зу-Нуваса (ша жуьгтийн динехь хиллачу) Наджранан насарашна багош зуламаш дар. Иштта хиндерг хуучу Дала дийцинчух ду юккъерчу б1ешерашкахь Европехь коьртехь хиллачара шайн динна духьал хилларш багор…\n5 ЦIерца Делах тешаш болчу муъма нахана зуламаш деш болу керстанаш.\n6 Уьш бусалба динах юха ца бевлча‚ цIерга кхуьссуш‚ багош хилла цара.\n7 ХIара доьссина и бусалба нах багийначарах лаьцна.\n8 Деш верг – Къуръан чохь: فعّال Фа11ал вазнехь (моделаца) деъна и дош. Т1аккха цуьнан маь1на хуьлу т1етт1а, к1ад ца луш, дукха х1уманаш деш верг.\n9 Дала Шена дуьхьалбовларна уьш хIаллакбарх лаьцна долу хабар.\n10 1алашдеш долу у – дерриге а Делан жайнаш т1еяздина, Далла гергахь 1алашбеш болу бух (Iаьрбийн маттахь لوح محفوظ "Лавхь махьфуз").


"Дита мегар дац БухIан-юьртахь адамаллина дуьхьал дина зулам"\nЧиллан-бутт 05, 2018\nНохчийчуьрчу БухIан-юьртахь Оьрсийчоьнан салташа маьрша адамаш дайар дагалецира ПетарбургIерчу юкъараллан жигархоша. 2015 шо.\n18 шо кхечи тахана БухIан-юьртарчу бохаман. Тахана и адамаллина дуьхьал дина зулам хецна ала мегарг дерриге теллина доцуш а. Жоьпе озийна ваццуьнах цхьа а стаг, билггал цигахь маьрша нах бойъуш хилларш оьрсийн эскархой а, полисхой а хиллий хууш доллушехь.\nБухIан-юьртахь маьршачу нахана тIехь динчу зуламан жоьпаллин хан яц. Цигаххь хилла йолу эскархойн а, милцойн а тобанаш билгалъевлла ю. Цуьнах хууш ду бакъонашларъярхошна а, журналисташна а. Иштта цара хIоттийна список а ю цигахь байъинчеран.\nЦхьацца хаамашца 92 стаг ву, кхечу хаамашца 40 ца кхоччуш стаг ву. Нийсса 18 шо хьалха 2000-чу шарахь цигахь нисбелларш дийна боллушехь жоьжахатехула чекхбевлла ала мегар ду. Ганаева Маликин цхьана дийнахь цIийнда а, воккха ши кIант а вийна эскархоша.\nГанаева Маликин цIийнда а, шиъ кIант а вийна БухIан-юьрта баьхкина хиллачу оьрсийн ОМОНхоша. 5Чил2014\nКхо шо хьалха дина цуьнца къамел, хIинца а тидаме дуьллу: «Охьахьаьжира со, сайн жимахверг вевзира суна тIеюьйхинчу хIуманца. ТIаккха ас мохь хьаькхира. И мохь наха 20-чу участкехь а хезира, бохуш дийцира соьга.\nХьалха жимчунна тоьхначух тера дара. Иза юьстахо Iуьллуш вара. Воккхахверг ден марахь вара, Iуьллучохь. Юьстахо Iуьллу жимахверг, салаз тIе а виллина, дIахьош яра со. Эльмурзаев Рамзан бохучу лулахочун цIийна хьалха со кхочуш, цунна гира со. ТIеволавелча ас элира: «ДIавалахь, Рамзан, дIавалахь…».\nДиц ца ло суна иза. Цо аьтту агIор а хIоьттина, муш а лаьцна, цхьа гIулч йоккхушехь, иза а вийра. Хала а, атта а иза а, важа шиъ а, и Рамзан а со йолчу кертахь Чиллан-беттан 6-чу дийнахь дIавоьллира ас. Зазадоккху-беттан 23-чу дийнахь кешнашкахь дIабоьхкира».\nВайн къоман бохаман денош ваьш нохчаша дагахь ца латтадахь, иза вайна хьалхара цхьамма а дийра дац аьлла хета историкна Осмаев Iаббазна. Цо кху тIаьхьарчу шерашкахь, хIора хIара де тIе моссаза кхочу шен Фейсбукан агIон тIехь билгалдоккху иза.\nТIаккха нахана, цахуучарна а, дицделлачарна а карладолу. Иза вайн дицдан йиш яц, элира цо: «Муьлххачу меттехь оцу кепара адамаллина дуьхьал дина хIума дита йиш йолуш дац дуьненаюккъерачу низамашца а.\nТалла луучунна, прокуратура, я талламан комитет, я тIеман прокуратура хуьлийла иза,цаьрга иза далур дара аьлла хета суна. Дийна а бу шортта нах. Ша берриге а аьлча санна, гергара нах байъина сан накъост а ву цигахь. Вай деза а ца дезаш, мел дIатиттарх, дицдан йиш яц иза. Кхин цкъа а ца хилийта а дицдан йиш яц иза».\nБухIан-юьртахь хилларг ша цхьа бохам бац иштта, жоьпалла а доцуш, лаьтташ берг. СемаIашка, СаIди-КIотар, Элистанжа, ГIойист, ШаIми-Юрт а, Соьлжа-ГIала, иштта кхин дIа а. Пачхьалкхехь кхолладеллачу политикан хьолехь уьш талларан сатийсам а бац. Цундела, наха шаьш дийцарехь, латтадо къоман эсехь и тайпа хилларш.\n17 шо кхаьчна БухIан-юртахь оьрсаша къизаллаш лелийна (видео)\nНохчийн исторехь бицлур боцу ГIуран-бутт


Керстанийн кешнаш цIандеш бу нохчий\nНохчийчоь -- Соьлж-ГIаларчу керста кешнашкахь.\nКΙирандийнахь эзарнаш хьаькамаш, школашкара дешархой, хьехархой, кхечу хьукматашкара белхалой арабаьхнера Нохчийчохь керстанийн кешнаш цΙандан. Иштта кечбеш бу мохк тΙебогΙучу беттан юьххьехь хиндолу керстанийн пасхана, оцу дийнахь гергарчийн кешнашка богΙур бу махкана юьстаха беха оьрсий, эрмалой.\nШатайпа ламаст а хилла дIахIоьттина Нохчийчохь хIора шарна а керста динехь болчеран кешнашкахь цIано яйтар. БIеннашкахь «шайн лаамехь» бахархой: хьехархой, лоьраш, студенташ, кхиболу Iедалан балхахь мел болу гIуллакхъхой ара а баьхна, керста динехь болу нах дIабоьхкина кешнаш цIандеш белхи дIабаьхьна махкахь кху беттан 28-чу дийнахь а. Соьлжа–ГIалахь долу кешнаш доцуш, къух-нехаш дIайохуш, сир-кир деш, битаме далийна Новран, Шелковскан, Теркйистан кIошташкара а, кхечу меттигашкара а кешнаш.\nТIебогIучу беттан 5-чу дийнахь марха досту де ду керста динехь болчеран. И дезде тIекхачале бохуш, жигара даьккхина махкахь кешнашкахь цIано яйтар. Бакъду муьлш дукха бу я кIезиг бу ала хала а долуш, хIора шарна а, лаахь а, ца лаахь а и кешнаш цIандайтар белхахошна тIедожор бахьанехь, бекъамаш а хаало вайнехан юкъараллехь.\nЦхьаболуучара чIагIдарца, Нохчийчохь эзарнашкахь дIатарбинчу оьрсийн эскархошка цIандайта догIура и кешнаш, бусалбанаш а ца хьийзош. Цу хьокъехь бахархоша масалш а даладо. Вайнах бохийна Сибарех хьовсийначу кхойтта шарчохь, боху цхьаболучара, нохчийн кешнаш ларра-м муххале ца динера, мелхо а говрийн а, даьхнийн а божалшна а, тIайшна а, кхечу гIишлошна а, чарташ буха а дохкуш, хIаллакдинера. Цу кепара дагалецамаш кхобучех ву Новран кIоштан Алпату-эвлара 66 шо долу Умаров Висхан.\nМасаллна аьлча, Теркйист-кIоштан Горагорск-юьртахь керста кешнаш цIандеш дакъалаьцначу ши бIе сов хьехархойх цхьаъ ву Мусаев Рахьман. Цо мелхо а вайнахана юьхькIаме хIума ду боху оьрсийн кешнийн доладар. Цуьнан санна хьажам болучех ву шен юьззина цIе йоккхийла ца лиина хьехархо Сапар а. Делахь а сан цу шинца нисделлачу къемелехь, цхьана агIор цара шайна товш хIума ду бахахь а, хаало, гергарчийн а, могIарерчу оьрсийн а бала а боцуш, керста нехан кешнаш цIандар царна кIордийна хIума хилар. Ишта бара тхан къамелан чулацам.\nНохчашна керста кешнех лаьцна хетарг\nТахана Нохчийчохь цхьа цецвала а, цхьанне а тамаше хета а хIума дац керста нехан марха досту де герга кхачарца, бертахь а, бертаза а, кешнашкахь цIано ян бIеннашкахь Iедалан балхахь болу бахархой арабахар.\nКерстанийн кешнаш цIандо нохчаша


Шемара мостагIий гина вовшашна Женевехь\nЖеневехь бертан къамелашка хевшина болу Шемара президентан а, гIаттамхойн а векалш вовшахкхийтира шинарий дийнахь. Царна юкъарло деш вара Цхьанакхеттачу Къаьмнийн организацин векал БрахIими Лахьдар. Шайна товш хийцамаш бан сацам ца бахь, шаьш дIагIур ду Женевера, бохура Шемарчу оппозицино.\nОцу юкъанна Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министра Лавров Сергейс шегара дIахьедина, Цхьанатоьхначу Къаьмнийн организацин Кхерамзаллин кхеташоно президента Асадан лаамаш а ца лоьруш кечйинчу резолюцин проектца резахуьлийла дац, аьлла.\nЦхаьццайолчу хьостанаша хаам барехь, проекто санкцеш дуьхьалйоху Шема гуманитаран гIо ца кхочуьйтучу бухарчу Iедална. Оьрсийчоь Шемарчу Iедалан накъост ю, цо цигара терроризм емал ярах болу сацамаш бен къобал а ца бо, элира Лавровс.\nНохчийн лаьмнаш къардеш бу эскархой юха а\nНохчийчохь кхин а 20 школа схьайоьллур ю кхушара\nБехктакхаман гIуллакхехула Муцольгов леван дагахь бу талламхой\nТухуговна а, Нурмагомедовна а дина таIзар малдина Невадерчу атлетикан комиссино\nЛоьраша харц диагноз хIотторна стохка 22 эзар стаг велла Оьрсийчохь


Дуьненчохь коронавирусан ун даьллачу нехан терахь 30 миллионе гIоьртина\nКоронавирусан ун даьлла ву дуьненчохь 30 миллион сов стаг. Пандеми яьржичхьана кхелхина 945 эзар гергга дархо, 20 миллион сов ву дарба хилларг. Ун даржарна тIехь терго латточу ХIопкинс Джонсан Университето бина цунах хаам.\nОцу юкъанна, кху беттан 14-чу дийнера схьа дуьненчохь COVID-19 вирус кхеттачийн терахь цхьана миллионе хьаладаьлла. Ун даьлла нах алсам хиларца хьалхарчу меттигехь ю Американ Цхьаьнатоьхна Штаташ. COVID-19 вирус къаьстина цигарчу 6,6 миллион адамах. Велла уьнах 197 эзар пациент.\nЦунна тIаьхьа ю ХIиндойчоь а (5 миллион ву цигахь вирусца), Бразили а (4 миллион).\n4-чу позицехь ю Оьрсийчоь. Пачхьалкхехь цхьа миллин 85 эзар стагаца хааелла коронавирусан инфекци. Кхелхина 19 эзар ковид токхуш хилла дархо.\nТIаьххьарчу кIиранашкахь юха а карзахъяьлла Европан мехкашкахь инфекци. Дуьненаюкъарчу могушалла Iалашъяран организацино (ВОЗ) билгаладаьккхина, Европан пачхьалкхашкахь цомгаш болчу нехан терахь лакхадаьлла Зазадокху-баттахь гайтинчул а аьлла.\nШолгIа тулгIе ловш хиларх дIакхайкхийна Австрино а, Чехино а. Шога карантинан барамаш юкъабахар дийцаредо дуккхаъчу пачхьалкхаша.


Адама Султана Олхазаран сайт "Динул-Ислам" - Хаттаршна жоьпаш - Доьзалхо вина йолчу зудчух рамадан беттан буьйсанна Iоттавалар\nСан зудчо доьзалхо винчул тIаьхьа 40 де дIадалаза ду. Суна хатта лаьара, рамадан беттан буьйсанна сайн зудчуьнца кхин эвхьаза гIуллакх а ца хуьлуьйтуш, делахь а цунах Iоттавалар бахьана долуш, йа цуьнца ловзар бахьана долуш сан йоккха тIуналла (оралла) араяьллехь, иза мел доккха къа ду? Йа ас хIун дан деза? Хьалххе баркалла хьуна.\nХьан хьал ахь ма-дуьйццу делахь, ахь цхьаъа къа ца латийна, цундела ахь хIумма дан ца деза.\n● Доьзалхо винчу зудчуьнца лело хьарам дерг – цуьнца эвхьаза гIуллакх хилийтар ду. КхидIа долчу кепара цунах марзо эцар хьарам дац, мелхо а мегаш хIума ду, цхьаболчу Iелам-наха ма-аллара бехкеметтигах ларвелчахьана, йа вукхара ма-аллара цIонганна тIера голашна тIекхаччалц йолчу меттигах ларвелчахьана.\nИ хIума жимма алсам вай дийцира хIокху хаттаршкахь:\nЗудчо бер динчул тIаьхьа 40 де-буьйса лардар тIехь дуй?\n● ТIаккха, рамадан баттахь буьйсанна зудчуьнца эвхьаза гIуллакх хилийтар а мегаш ду, цуьнца ловзар а мегаш ду. Сийлахь везачу АллахIа аьлла: [Хьанал дина ду шуна (рамадан беттан) мархин буьйсанна шайн зударшца эвхьаза гIуллакх хилийтар. Уьш шуна (шу вочух лардеш долу, даим шуьца цхьаьна долу) духар (санна) бу, шу царна а духар (санна) ду. АллахIана хиъна аш шайн синошна эшам беш хилла хилар (хьанал йолу цхьайолу марзонаш Iадйитарца), цундела Цо тоба къобал дина шуьгара, геч а дина Цо шуна; ткъа хIинца цхьаьнаIойла шу цаьрца (эвхьаза гIуллакх хилийтарца), АллахIа шайна (хуьлуьйтур ду аьлла) яздина долу (бераш) а лохийла аш (и гIуллакх хилийтарца). Юург юийла аш, мерг а молийла аш, Iуйьранна (анайистехь сатасаран) кIай тай (боданан) Iаьржачу тайнах къастар шайна билгалдаллалц, тIаккха буьйсанга кхаччалц марха кхочушдойла аш].\nТкъа, зудчуьнца юкъаметтиг хиларехь мегаш доцург – рамадан беттан дийнахь эвхьаза гIуллакх хилийтар ду, йа Iоттавалар, ловзар бахьана долуш оралла араялийтар ду. Иза а вай дийцира хIокху хаттарехь:\nМарха а долуш зудчуьнца дIавижча марха духий?\nХьан хьолехь и тIуналла араялар буьйсанна хилла, цундела иза къилахь хIума дац, мелхо а мегаш хIума ду.


МухIажиршна дуьхьал пен ботта лерина ву Трамп\nТовбеца-бутт 20, 2016\nIамеркан Штатийн республиканхойн партино шегара президентан кандидат тIечIагIвина Огайо штатерчу Кливлендехь шен гуламехь шинарийдийнахь. Шеца цу партера къовсалуш хилла 16 кандидат а эшош, оцу метте хIоьттина бизнесхо Трамп Доналд.\n«Цхьана вай иэсехь дуьсучу жамIашка кхаьчна. Ткъа некъ вай цхьаьна бахьа безаш бу кхидIа а», - элира цо кхаьжнаш тесна партин жигархой бевлча. Iамеркан халкъ лаккхарчу тIегIане доккхуш куьйгалла кхуллур ду вайн пачхьалкхехь. Белхан меттигаш юхаялор ю вай, къеяла йоьлла эскарийн бюджет денйийр ю, силахьчу ветеранийн гIайгIабийр бу, дозанаш чIагIдийр ду, «Исламан пачхьалкх» олу гIера йохор ю, низам толор ду,» - бохура Трампа. Харжамаш тIекхача кхин а кхо бутт гергга хан ю.\nГарехь, президентан дарж къовсурш хир бу Трамп а, тIедогIучу кIиранах Филаделфехь демократийн партино дIахьочу гуламехь тола тарлуш йолу Клинтон Хиллари а. Трамп йоккха кампани айина гIерта президентан дарже, амма цо махка бусалбанаш ша буьтур бац, Мексикера мигранташ чу ца лестийта пен буттур бу, иштта кхидIа а дIахьедарш деш шех къахкийна дуккха а Iамеркахой.


Оршот-де 26 Охан-бутт 2021\nШемара 44 бер даймахка дерзйина; Навальный Алексей маьршаваккха аьлла, кхайкхам беш резолюци кечйина ПАСЕ-н депутаташа; ГIирман а, Соьлжа-ГIалан а аэропортийн барт хилла\nЧехино Врбетице юьртарчу герзаш латточу гIишлошкахь лелхийтарш дарна бехкебина Оьрсийчоьнан ГРУ-н белхахой Мишкин Александр а, Чепига Анатолий а. Уьш Чехе баьхкина Боширов Русланан а, Петров Александран а цIерш тIехь йолчу паспорташца\nЯхиханов Рустам: «Къоман сибат деза ду суна»\nПетербургехь кхиина а, цигахь корматалла яхчийна а суртдиллархо ву нохчо Яхиханов Рустам. Оьрсийчоьнан цхьацца гIаланашкахь хуьлу цуьнан суьртийн гайтамаш, дукха хьолехь цигахь бо цо шен болх а. Делахь а коьрта тема ю Рустамна нохчий, Нохчийчоь: истори, дай, къам, цуьнан гIиллакхаш.\nОхан-бутт 19, 2021\nНохчийчохь туьканашкахь нехан декхарш текхнарг ву Бельгехь вийнарг; Бусулба динехь Тепсуркаев Салманан зуда хиллар тIе ца дуьту суьдхоша; Москварчу Чехин векалтера 20 белхахо "персона нон грата" дIакхайкхийна Оьрсийчоьно