Нани Ненан суьлхьанаш – Журнал Нана\nНохчийчохь 1алам а, хенан х1оттам а шайн башхалла йолуш ду. Везчу Аллах1а иза дозуш нисдина-кх, вайн мохк дуьненан барамаллехь Ша кхуллуш х1оттийнчу хиламийн низамца.\nДог1анаш, муьлхха а йочанаш, дукхахьолахь, вайн латта йокъанах лардеш, хьогаллин совхуо еш долчу т1ег1анехь хуьлу. Кавказан лаьмнийн баххьашкара охьанехьа дуьйна шовданаш, хиш, 1аьмнаш ду вайн 1алам исбаьхьчу беркатехь латтош, хьаннаш дебош, дуьйш-дерзо лаьттанана а, бошмашна а туокхо луш.\nИшттачу махкахь х1аваъ т1уналлах дуьзна хилар тамашийна а дац. Цхьа бакъду, гуьйре юкъал т1ехъяьллачу хенахь, 1аьнан заманахь, къаьсттана лаьмнийн ярташкахь бехачу нахана, цу хьоло мелла а хало хуьлуьйту. Юккъерчу барамал и т1уналла сов хилахь, шело бахьанехь долу ун а хуьлу тергонехь латтон дезаш.\n1аьнан заманчохь 10 градус а, цул сов х1ета а, шело лан атта ца хуьлу Нохчийчохь. Сибрехахь я кхечу шийлачу мехкашкахь х1аваъ вай долчохь санна т1уьна дац, цундела 20–30 градус шело а цигахь адмана атта хуьлу лан.\n1а к1еда хуьлу Нохчийнчохь, амма наггахь шераш-м дог1у и ч1огг1а шийла долуш а. 20 градус а, цул лахара а. Лаьмнийн ярташкахь хаъал шийла нисло 1аьнан хьал. Б1аьсте юкъал т1ехъяьлча а чохь пеш ягон езаш, буьйсанаш шийла йог1уш хиларна.\nСуна дагдог1у, 1а ц1евзина шийла деъча, эвла йоькъуш дог1у Марта, буто бинчу шано деригге къовлуш хилла. Говра йоьжна дечиган салазашца цу ша т1ехула, дехьа-сехьа буьйлуш, ча-йол а кхоьхьура, хьуьнхара а, тог1ешкахь гуьйрана хино охьатекхийнчуьра гулдина дечиг а дохьура.\nИштта деанчу 1аьнан заманахь наха даьхни хи малийта Мартан йисте лохкура, цхьана меттера лом я диг деттий ша боха а бой. Кегий татолаш-м лаккхара дуьйна бинчу шано лакъдора. Мала хи а наха циггара, Мартанчуьра кхоьхьура. Юьртахь кранташ яхкале хьалха дара иза. 1981-1982-чу шерашкахь а деара 1а ч1ог1а шийла.\nБакъду, 1а мел шийла хилча а, бераш чохь-м ца совцалора: лайн мижаргех ловзура, салазаш хоьхкура. Салазаш массаьргахь а ца хуьлура, амма хахка муьжгийн эткийн къоьла яцара. Церан айраш шарделча, салазхошна т1аьхьа ца вуьсура эткаш хаьхкина вог1ург. Шелладалар х1ун ду ца хууш, берашна ч1ог1а синкъераме хуьлура и хан. Суна а цхьаьна…\nАмма 1а – беха мур бац, Нохчийчохь берг х1ета а.\nШен рог1ехь юха а т1едеара 1а.\nБес-бесара хиламаш, дахаран некъаш, кхин а цхьацца бахьанаш долуш, хене мел довлу а ца нисло, кест-кеста йиша-вешица, дехьа-сехьара кегийчеран доьзалашца цхьаьна а кхетта 1ар.\nТкъа тахна-м тхо дерриш а цхьаьна ду. Вовшах кхета бахьана а хили – йишин йо1, кхечу махкахь ехаш йолу, шен доьзалца хьажа-х1отта ц1аеъна. Дуьйцуш, олуш 1аш, тхан Ненаненах (Нани Нана) лаьцна дийцарш нисделира. Цунах дийца-м дукха дара. Тхо жималлера мерзачу даглецамийн уьйраца доьзна ду цу 1аламат дикачу адамца. Нани Нана оьзда стаг яра, къинхетамах, комаьршаллех дуьззина дог а долуш, дукха хало гина а, вайн массеран наноша лайна бала а лайна. Дегахьара я ненехьара баккхийчарех тхуна т1етовжа а, ган а висина стаг а вацара, ненанана йоцург.\nДедена 1937 шарахь сталинан 1едало лаьцна тоьпаш тоьхнера. Нохч-Г1алг1айн къоман пачхьалкх х1оттайарехь доккха дакъа лаьцна вара иза. Ламан къаьмнийн кхеташонан декъашхо а, Нохчийн автономни республикин ЦКхК-ан декъашхо а хилла вара. Денана вайн къам ц1ера даьккхина долуш Казахстанехь цамгар кхетта, цунах юха ца йоьрзуш кхелхинера. Ненада а иштта воцуш вара.\nЦхьаболчеран бара дедай а, ненадай а, амма ч1ог1а к1еззигчеран. Уьш к1езга хиларан бахьана массарна а дика хууш дара: 1920-г1ий, 1930-г1ий шерашкахь лаьттина къиза та1зар, шоллаг1а боккха дуьненаюкъарчу т1еман т1аьхьалонаш, 1944 шарахь февралехь халкъ махках даккхар.\nБаккхий нах, къаной бисинчу доьзалшкахь, тхо-м царех къайлаха хьоьгура, син-дег1ан а, дахаран а туокхо хилар билгал дара. Ткъа царах х1ора а мехкан мехха лара мегар долуш вара. Массеран а юкъара бара уьш, царах массара дозалла дуора, халкъан хазна лорура.\nУьш болчу доьзалшкахь доккха хайра хетара – х1уъа хатта йиш хилар, хаьтинчунна жоп хазар, церан г1аттар-вижар гар, цара нахаца деш долу къамеле ладог1ар, царна ламазан тас-г1уммаг1 кечъяр… Ишттачу доьзалера хьалакхуьуш ма ду г1иллакх а, кхетам а, ларам а, оьздангалла а. Доьзалехь кхиънарг къомана а ма кхочу. Ша къам а ма ду, доьзалийн белш т1ехь кхуьуш.\nДоьзалан хьокъехь дерг дика дуьйцу Хасиев С.-М. шен «Нохчалла. Нохчийн г1иллакхаш» ц1е йолчу балхахь: «… Доьзалехь кхоллалуш бу ларам. Малхбалера Малхбузе кхаччалц. Тахана дуьненахь долчу а, дуьненара д1адаьллачу а х1ора къомо «доьзал» бохучу дашна чу шен-шен маь1на дуьллу. Вайна цаьрца х1оранца а дог1уш дерш к1езиг дацахь а, амма шен сибат, васт, вадд йолуш хуьлуш бу вайн доьзал. Иза иштта хила таро йийриг, хетарехь, уьйр-безамца доьзал кхоллабалар ду. Вайн доьзал 1амийначара, цуьнан башхаллаш теллинчара олуш ду: «Нохчийн доьзал безаман т1ехь кхоллалуш а, ларамо д1акхоьхьуш а, адмаллица чеккхболуш а бу»…».\nСайд-Мохьмада хьахийна «уьйра-безам» бохучуьн маь1на дузош карадо вайлахь хаддаза лаьттачу т1аьхьенийн з1енаш – вай «цхьана жайлера – т1аьхьа т1ейог1учу жайле», «т1аьхьено – т1аьхьене», «воккхачо – жимачуьнга», «дас – к1анте» ма-аллара. Къаношца доьзна дерг а, кхетам кхиорех дерг а дика билгала доккхуш, шен «Кханена лехам» ц1е йолчу байташкахь хьахадо Аьрсбин Абу-Бакарс а: «… Х1ора а Къано вайн 1уналле х1уттийла. Х1ора а доьзал-Да жоьпалле волийла. Х1ора а во1-Ваша Иймане кховдийла. Вайн массо йо1-Йиша эхь-бехке йог1ийла».\nВовше болу ларам, воккха-жима бохучохь лела низам, г1ийлачух доглазар, жималлехь дуьйна, х1оранний кхетамехь хотталуш болу къинхетам – деригге шен орамца доьзалца доьзна ду.\nЦкъа мацах, тхан дас дуьйцара. 1937 шо т1екхачале, шен да 1едало лацанза а волуш, иза волчу бахькина хьеший бара бохуш. Цхьацца х1орш дуьйцуш 1аш а болуш, кхеран деваша чувеъна хилла, масех шо кхулла жима хилла волу. Хьешашка салам а делла, могуш-парг1ат а хаьттина, цо, кхуьнан шен ваша, вист хир вара ша аьлла, аракхайкхина. Т1аккха цуьнан дедас аьлла:\n«Ванах, ва Халд, кху чохь берш вайн хьеший буйла ца хууш ма вацара хьо. Айхьа дехьа чохь аьнна дерг, кхуззахь схьадийца. Хьешех хьулдина сан х1умма а дац».\n«Со-м цхьаъ хатта волура», – аьлла вукхо.\n«Масех дашца аьлча, цхьана хьенехо шеца доттаг1алла кховдийна соьга. Цуьнца доттаг1алла лелон мегар дуй ас?» – хаьттина девашас.\n«Х1унда ца мега ткъа?… Уьш дикчу нахах бу, амма, хьалха и хьенех шен деца-ненаца, йиша-вешица муха ву а хьажий тасалахь цуьнца доттаг1алла», – жоп делла цунна.\nБаккхийчеран куьг к1еда, ховха хуьлура, дош мерза, беркате хуьлура. Чохь а, юьртахь а, мехкан а юкъараллехь а цаьргара доккха хьекъал оьцура, г1иллакх 1амадора, 1адатийн мехаллаш евзара. Дахнарг-деънарг девзара. Иэс сирла лаьттара.\nЭзара шерашкахь кхуьуш, дайшкара шайга схьакхаьчна нохчийн мотт ларбарехь йихкинчу юкъан г1арол а лардора къаноша. Эрна ма ца хилла, нохчашлахь лелла алар: «Деден куьг т1екхочуш, цуьнан 1аьнарехь кхиийнарг беркате т1аьхье хуьлу». Цу беркатца доьзна дерг оьздангаллин стом кхиош хилла ду. Г1иллакх, Яхь, Къонахалла кхуьуш болу некъ а бозу баккхийчеран хьуьнарца, кхетамца, доьналлица, церан дахаран а, син-мехаллин терзанца.\nМассо а мехаллийн, г1ишлон бутту бух-лард санна, ларлуш ю стеган адмалла, эхь-бехках, ларамах, тешамах хотталуш йолу. Адамаллийн син кхача латтош дерг хьекъал ду. Ткъа хьекъал а ма ду шеца йоккха чолхалла йолуш. Х1унда аьлча, из тайп-тайпана ду. Диканиг а ду, иштта вуониг а ду. Дикачу хьекъалх беркат хир ду. Амма вуочух – зулам, буохам, юьхь1аьржо. Диканиг – вайн Дай леллачу лорах д1аг1ерташ волчо кхиор ду. Вуониг – шен заманахь деха адам 1осаллийна олалле вирзинчуьнгахь карор ду.\nЛадог1а а, б1аьргана ган а воккханиг хилар – иза боккха бахам, т1алам, кхиетам бу-кх. Тахана-м «бу» ца олуш, «хиллера» ала дог1у. Х1унда аьлча, геннарчу заманахь дисна-кх уьш…\n«Дахаро шен ха а хоьрцуш,\nДоьзалаш Дайх-Нанойх къестош,\nУьш диси бух дуьтуш муонаш,\nХиллачийн мог1анаш дузуш…»\nИштта тхо 1аш долуш, сан йоккхах йолу йиша, дехьа чу а яьлла, цхьацца х1умнаш а кегийна, карахь суьлхьанаш а долуш схьаеара.\n«Х1орш дагадог1уш цхьа а вуй шух?» – олуш, тхоьга хаттар а деш. Муха ца дог1у-ткъа дага! Уьш-м Нани Нанас лелийна суьлхьанаш дара. Цо ша кхалхале хьалха тхан Нанина делла дара. Нани а кхелхинера. Х1инца, ма-гарра, уьш тхуна дисна-кх.\nКар-кара оьцуш, соьга а кхечира уьш. Хилларш карла дохуш Нани Ненах долчу дийцаршка ойланехь ла а доьг1уш, суьлхьанийн буьртигаш сайн п1елгашна юккъе а лоьцуш , ойлан йийсаре вахара со. Эх1-х1ай… ма-йоккха яра цу ойланийн чалх. Жималлехь дуьйна мел хилларш. Ойланаш юкъахйохура цкъа цхьаммо, т1аккха вукхо дуьйцучо.\n«Шуна дагадог1ий, – йистхилира Раиса, – Ма дика корта узура Нани Нанас. Лула-кулахь мел 1аш хилларг вог1ур-кх иза йолчу, корта озийта. Цхьа берш шайн бераш далош а бог1ура».\n«Хийла сан корта уьйзура хьуна цо. Туо а лора лозучуьра. Дала, цуо и бахьанаш доггаха лелорна, тоболуьйту хир бар-кх», – т1етуьйхира Зураа.\n«Цкъа саьрамсекхаш бен беза, белхи дуьйлалаш Нани Нанас а аьлла, вовшах а кхетта, иза йолчу дахара тхо. Д1акхаьчча, уьйт1ахь охьах1оттийначу ховшагна (лохачу истоьлана) т1е а кхайкхина, цо элира: «Хьалха цкъа охьа а ховший, шайн Бабас кечйинарг яа. Т1аккъа керта д1аг1ур ду шу». Кийчча лаьтташ, чайник юьззина г1алмакхан чай а, т1о-берам а, х1ицца беттина хьокхам а бара. Х1ума а йиъина, керта д1а а дахна, тхо болх бан д1ах1иттийра, – дийца долийра Сацитас. – Дуккху а дара тхо. Соьца вайн Тома а яра, Лечеран Кулсам а яра, Яхитеран Хьава а яра. Кхин а г1онна баьхкина лулара маьхкарий а бара. Керт йоккха ма ярий. Шуна дагйог1ий иза? Делкъал т1аьхьа а болх д1аберза гена дара, тхо к1ад а деллера. Д1адеза дисина саьрамсекхийн логмаш (цергаш) чохь боккха кад соьгахь бара. Ас ойла ма йо: х1орш д1абевалча, болх чекхбер бар-кх бохуш, сайн дагахь. Нани Нанас а кест-кеста ма хоттурий, саьрамсекхаш мел бисна шун олий. Т1аккха, оха къайлаха барт а бой, Нани Нанна а ца гойтуш, дисина логмаш, и боккха кад кхоччуш дара уьш, юьстахо к1аг а баьккхина, цу чу охьадоьхкира, т1аккха т1е чехкка латта а хьаькхира. Нани Нанига саьрамсекхаш бийна довлар д1а а хаийтина, оха белхи д1аберзийра. Амма, Нани Нана шек йолчух тера дара. Х1унда аьлча, «Кхин ца тоьира уьш?» – аьлла, тхоьга хаттар дира цо. «Нани Нана, берриш д1а-м бийна хьуна оха», – тхан жоп а дара».\nАс 1ен а ца велла, Сацита дуьйцучух юкъах а йоккхуш, элира:\n«Т1аккха, юха б1аьста хилларг а дийца ахь».\nБ1аьста хилларг а дийцира Сацитас:\n«Нани Нана кертахула бийначу саьрамсекхашка хьажа яхча, г1ийла лаьттах хьалатохаеллачу хелагашна гена йоццуш, дукха хьийкъина хьалакъедда саьрамсекхийн хелигийн оьла гина цунна. Латта т1оьхлара схьакегийча, бухахь дерг а гина. Т1аккха, Леча (Нани Ненан ваша) волчу а яхна, шена оха бинчу белхех дерг д1адийцина. Лечас хьехар дина: «Берриш (вайнаш) схьа а балабай, цу оьланахь берш цхьацца бохуш схьа а бахитий, т1аьхьа т1е д1абог1ийта». Тхуна дов а дина, Лечас ма аллара, д1а а бог1ийтира тхоьга уьш».\nЦхьа эзар исс б1е кхузткъалг1а шераш дара уьш. Суна а йог1у дика дага и керт а, х1етахьлера ц1енош а. Тхан ненаден хилла меттигаш яра уьш, вайн къам ц1ера\nара даккхале. Юха ц1а бирзича, цу кертахь 1ийначаьрца там-мах а бина, шайн хиллачу х1усаме чубахана хиллера церан доьзал. Г1аьххьа куьг тохьча, чоьнаш а метта ялинера.\nХ1инца санна, уьйт1е а дагйог1у. Цхьана аг1ор б1аьллинган сара а буцуш, юха т1оьхула поппар а хьокхуш дина пенаш а долуш, йиъ г1улч шоралла а, цхьайтт-шийтта г1улч йохалла хир йолуш раг1у дара, кертехьара раг1ун пенан юххехь яьккхина ларма а йолуш. Цунна букъ тухуш х1оттийна хьаьжк1аш чуйухкуш болу дуо бара. Кертахьа котамийн бун а, г1езашна д1аховшийла а яра. Кевна х1оттийна а серех дуьйцина з1ара дара. Уьйт1ахь хилла боллан дитт, боккха нохчийн кхор, 1ежан ши дитт… х1инца санна дагдог1у.\nГенна т1аьхьа, цхьацца керла г1ишлош еш а, кхечу бахьанца доьзна а, дитташ д1адехира. Уьйт1енан амат а хийцаделира.\nНохчийн кхоран юххехь хьаладаьлла хилла синтар тхан ненайишас ша 1ачу кертахь д1адейтина хиллера. Кхо-диъ шо хьалха, цунах хьаладаьлла синтар ас со волчу кертахь а дийна.\nЦу даглецамаша ойла йойтура, дуккха а кхин долчух лаьцна а.\nНохчий Даймахка юха ц1а бирзина хилла шераш ду-кх уьш. Иттех шо бен дацара ц1а бирзина. Цул а к1езга зама яра, нохчий, г1алг1ай дийна бисар ца ловш, Кавказе, шайн юхаберзар, шайн луург кхочуш ца хилар новкъадаьлла, Соьлжа-Г1алахь, вай махках даьхча кхузахь баьхначу нехан г1аттам хилла (1958 шеран август беттан чаккхенгахь), дакъалоцуш масийтта эзар стаг а волуш. Девнаш хуьлуш, вер-ваккхар а хуьлуш, доккхачу зуламна болийна хилла и питане «болх». 1алашо лаьцнарг – вайн къам юха а махках даккхийтар. Иза 1едале т1еч1аг1дайта цара дуьйцура (тхан дас динчу къамелера) – «Нохчий, г1алг1ай даръелла дог-ойла йолуш бу. Къиза а, акхаройн амалехь а бу. Кхин долчу къаьмнашца ларам а бац, я уьйр езаш а бац. Шайн г1иллакхаш а, 1адаташ а бен кхин х1умма а лоруш бац…», иштта кхин дуккха а. Царна ца гуора, 1аламате дукха нах ц1а бирзича, чубаха меттиг йоцуш хилар, шайн дайх йисинчу х1усамашка наггахь берш бен д1анисбелла ца хилар, шайн керташна, ур-атталла, юххе буьтуш ца хилар.\nБаккхийчара дуьйцура, шаьш чохь 1аш болчуьра, нохчий шайн хиллачу бахамна юххе ца г1ертийта, кевна юххе леташ долу ж1аьлеш доьхкура бохуш. Цул совнаха, рицкъ даккха, болх бан меттиг яцара. Нах и рицкъ гул а дина, хьолах боьттина ц1а баьхкина ма бацара. Мехаза шайн цигахь хилла къиппалгаш охьа а туьйсуш, карахь хилла сом-ком, иза т1аьххьара бен дацахь а, некъана а дойуш, ц1а ихна вайн нах. 1едало ц1а кхалхаран «программа» йийцинехь а, цуьнгара нахана г1о дукха к1езга хилла. Хабарш-ам хилла шортта, амма нехан беш аьтто ца хилла-кх.\nЦунах лаьцна дерг дуьйцуш, шен «Сердец биенье в унисон» ц1е йолчу статьяхь журналиста Мансур Джургаевс, Д.Мальсаговн къахьегар дуьйцуш, билгалдоккху: «… Амма республикехь, нах т1елацаран болчу кечаман хьокъехь, х1умма а дина ца хилла, диъ шо хан а лерина, бан безачу белхаца, нах шайн ц1а берзорехь. Х1уъа дина а, нохчийн, г1алг1айн хилла бахамаш парг1ат баха дезара, бухахь берш а, шайн ц1а кхелхинарш а духь-дуьхал а ца бохуш. Дукха хьолахь, ц1а боьрзурш шайн бахамашка боьрзура, уьш мехаца юха схьа а ийбеш. Иза а ца нислора массо хенахь машарца, девнаш а хуьлура». Гуш ма-хиллара, нехан дог1маш ц1а дахкар бен, синош паналлехь дисна хилла-кх. Бухахь хиллачеран кхетаме ладоьг1ча, вайн нах 1едало шайна хила ца бог1у къинхетам а бина бахкийтина хилла юха ц1а, вайна тиллина хилла «ямарт къам» боху ц1е бакъ а лоруш.\nТкъа х1унда хилла церан вайх иштта сийсаза дог-ойла?\n1) Вай бехдарехь 1едало йинчу пропагандин жам1 хилла иза;\n2) 1аламате дукхачу меттигашкара лаам болуш а, боцуш а вайх бисинчу махка «чулаьхкина» («чулехка» ца оьшуш, хьанал-хьарам къестор доцуш, стеннах а катоха чухьаьлхинарш а нисбелла дуккхо а) хилла уьш х1етахьлера 1едало: «Дуьло, схьалийца шайна бахамех 1анаяхна ярташ, 1ойлаш» а бохуш. Ставрополера, Тамбовски, Пензенски, Ульяновски областашкара, Гуьржехара, х1ирий, Дег1астанара къаьмнаш, кхин масне меттигашкара хилла уьш.\n3) Ма моьтту ца хиллехь а, т1аккха а вуон д1атарбелла ца хилла «керла» бахархой вайн махкахь. Т1аккха, муха йита еза х1ара 1ойла, кхеран дай юха бирзича а?!\nИштта а, кхин а хаттарш-бахьнаш дара церан дагах доьлларш. Церан ойланех гена дацара меттигерчу 1едална хетарг а. Бакъду, ишттачу дог-ойланца долчу 1едало а мало-к1адо йо бохуш, цунна а т1е1аткъам бина Соьлжа-Г1лахь «г1аттамхоша». Цунах терра хьал ярташкахь а х1оьттина. Кулубашкахь а, яртийн майданашкахь а гуламаш болийна, дукха хьолахь Дег1астанхоша а, кхечу къаьмнех болчу наха а.\nТхан ден маьхчас (Махьас) дуьйцура цунах лаьцна шен дагадог1уш хилларг. Иштта, юьртан кулубе гулбелла хиллера Т1ехьа-Мартант1ехь 1ийнарш. Уьш хиллера дукхахберш дег1астанара. «Сайца ши-кхо накъост а волуш, церан гуламе дахар тхо, – дуьйцура Махьас. – 1едале дехар дан гулбеллера уьш… Тхо доцурш а, цара лелош дерг хезна, баьхкинера цига кхин а нохчий. Тхо ч1ог1а новкъа дара царна. Тхан цигахь девнаш а хилира. Даррехь питана дира цигахь цхьана наха, тхо цу чохь ца 1айта, шайн 1алашо чекхъяккхархьама. Бакъду, царна ма хетта «г1улакх» ца дайтира оха цаьрга. Арахь а, мичхьа а юьрта юккъехь уьш тобанца гулбелла лаьтташ царна нохчех цхьаъ юххе нисвелча, церан къамел тап-олий соцура, шаьш дуьйцург къайлахьуш».\nЮьйцучу хенахь, вайн х1усамаш д1алийцина 1ийначу нехан нохчашка хилла цабезам гойтуш дара, Т1ехьа-Мартант1ера вахархочо, вайн къам дохочу хенахь масех шо долуш хилла волчу, Абубакаров Салмана дийцинарг а. Хьалхара дийцар дара шоллаг1чу дуьненаюкъара боккхачу т1амехь дакъалаьцна хиллачу Ойшаев Асхьада дагалецамийн къамелах доьзнарг. Асхьадас дийцарехь, вайн къам махках даьккхинчу хенахь иза командованино фронтера схьа а ваьккхина, ц1а хьажийна, Нохч-Г1алг1айчохь долчух х1умма а ца хоуьйтуш. Дийцина бахьана – мосуьйтазза чов хилла ву аьлла, ког х1оттор. Къийсавелча а хийцадала х1умма доцийла хиъча, х1ара ц1а вирзина. Вогг1ушшехь вайн махка, ша ваьхначу эвла кхаьчна иза. Кхеран доьзалш, гергарнаш 1ийначохь баха хевшина т1е мел веънарг хилла. Х1орш бусулба нах а бу, ц1ера баьхнарш мичхьа д1акхалхийна хаъалц, шайн хиллачу кертахь 1аш болчаьргахь саца г1оьртина хилла иза. Амма кхуьнан къамел цара юххе а ца дитина. Иштта х1оьттинчу хьолах ч1огг1а хорам хилла хьал х1оьттинчахь кхунна т1екхаьчна циггахь, гена воццуш 1аш хилла, чергазийн къомаха стаг. Бексултановг1еран Т1уог1иний, Эдилсолтиний т1ебаьхкина, цара шайгахь 1ойтуш хилла болу. Вайн къам ара даьккхича, цигахь баха а севцина. Царах «Нашхо» ц1е а лелош жима стаг хилла иза.\nЦу стага кхунах бехк а баьккхина, вогг1ушшехь шайга х1унда ца вог1ур хьо аьлла, хьошалг1а д1акхайкхина Асхьад. Деригге а хаа а хиъна, Казахстане новкъа валлалца, Асхьад цаьргахь 1ийна хилла. Мел к1езга а кхаа баттахь. Асхьада тидам барехь, кхинарш салам-маршалла хатта а, бистхила а лууш бацара нохчийн къомах волчуьнга, деррехь шайн дог-ойла а гойтуш.\nКхин д1а а Салмана дийцира: «Нохчий махках бохучу хенахь тхан 1ер-дахар Мартанал дехьа дара. Х1инца а беха цигахь тхох болу Висаитовг1ар а, Абубакаровг1ар а, Абалаевг1ар а. Цу хенахь тхо а, Адмар а (Адмар молла нахана вевзаш а, доккхачу 1илман да а вара) ц1ера дохуш, д1адахьа ницкъ ца кхочуш, дуккха а жайнеш диснера. Кхечу цхьацца нехан а диснера уьш иштта. Тхан хиллачу куьпахь баха суьйлий хевшина хилла. Царах Шепа1 молла ц1е йолуш волчу стага, гонд1а мел йолчу х1усмашкара д1абаханчу нехан дисина Къуръан-жайнеш ша волчу д1агулдина. Тхо юха ц1а даьхкича, молла Адмарас, цхьаъ лой а, жайна луохьа шена аьлла дехна цуьнга. Дуккха а царех жайнеш шайн х1усамехь дисина хилар д1а а къадош. Амма делла-м ца хилла кхунна цхьа а.»\nХ1ара масалш а, вай тидаме лаьцна хаттар данне а дац, вай хьехийнчу а, хьехоза дисинчу а къаьмнашна цхьа вуониг ала ойла йолуш. Къаьмнаш бехке ца хилла. Амма цу къаьмнех хиллачу наха вайца лаьцна ирча г1иллакх, цара г1аттийна питана, цара вайца лаьцна хилла гамо ю хьахийнарг. Уьш ду-кх билгалдохурш. Дерг «ду» ала а, хилларг «хилла» ала а ца деза ткъа?\nМасала, СССР-ан чоьхьарчу г1уллакхийн министр хиллачу Н.П.Дудоровс ЦК КПСС-ан а, СовМин СССР-ан а ц1арах «къайлах» яздина хиллачу кехатехь а дуьйцу цунах дерг: «… СССР-ан чоьхьарчу г1уллакхийн министерство д1ахоуьйту, Нохч-Г1алг1айн АССР-е хьакхелхинчу дукхах болу нохчий чог1а къахьоьгуш бу шаьш хьалха 1ийначу ярташка а, х1усмашка а берза г1ерташ. Цу бахьанца, церан а, 1едало схьакхалхийна хиллачу суьлийн къомах болчу нехан а юкъаметтигаш ч1ог1а телхина…». Т1ехьа-Мартант1ехь лаьттинчу хиламех дерг а хьахийна: «… Новосельски к1оштехь нохчийн къомах болчу Джануралиевс (нийса дешча – Джанаралиев, иза тхан ц1ийнах хилла), Докаевс, Дадаевс мелла а болуш, кулубан чуволучу не1аршкахь д1а а х1иттина, маьттаза хабарш а дуьйцуш, кулубан чоьхьа цхьа а ца волуьйтуш хьал х1оттийна. Иштта къаьмнийн юкъарметтиган зулам деш болу кхайкхамаш а беш. Царах цхьаммо урс а даьккхина, нахана кхерамаш а тийсина. Зуламхой, схьа а лецна, чубоьхкина. Кхин д1а долу царна дан дезачу уголовни та1зарна кечам а бу беш…».\nКхузахь к1еззиг т1етуоха дог1у. Хьахийна волчу Н.П.Дудоровс, иштта кечдина, СССР-ан лаккхарчу 1едалан ц1арах яздина, дукха киехаташ, кхайкхамаш хилла. Иза нохчий ца безачу тобанна юккъехь хилла, вайн пачхьалкхалла юхаметтах1отторан духьал а волуш. Нохчий, г1алг1ай Казахстанехь, цхьа шайн субъект а кхоьллийна, Даймахка ц1а а ца бохкуьйтуш, совцо беза баьхначех цхьаъ хилла иза.\nМухха делахь а, ямарт наха лелориг а, 1едало хьийзош хилла х1илла а ницкъ болуш ца хилла нохчий, г1алг1ай ц1а кхалхаран духьало ян. 1илман талламхо хиллачу А.Н.Яковлевс билгалдаьккхина цу хьокъехь иштта: «Маь1-маь11ехь тийсалуш хилла девнаш августера юкъара низам дохоран хиламе дирзира. Цу хьоло 1едал дехаре дожийра Къилба-Седа Кавказан т1еман гуонна эскарш политически хьолан юккъеозоран. Амма муьлха дуьхьало хир яра б1е эзарнашкахь ц1а хьаьлхина нах совцон… (!?)». Нийса дара, А.Н. Яковлевс цу хьокъехь дина хилла жам1.\nСталинс а, иза куьйгаллехь хилачу 1едало а вайн нах махках бохуш, уьш юха боьрзур бу аьлла йина ца хилла шаьш йина къизалла. Бохийна д1абуьгуш болу нах эшелонийн вагонашна т1еховшийчхьана, лерринчу 1азапалле боьхкина. Уггаре а хьалха дан леринарг – дарделла, мацделла, г1елделла адам (боьрша нах, зударий, бераш, цомгуш берш!..) х1оьттинчу гаттонехь г1иллакех бахар, доьналлех, цхьана дашца аьлча, шайн синойн а, дог1мийн а, г1иллакхийн а мехаллаш т1ера уьш буохо г1ортар. Амма вайн къам Дала доккха дика делла хиларна, собар делла хиларна, доьналла, къонахалла, иман делла хиларна, чогг1ачу синкхетаман бух т1ехь лаьтташ хилла. Та1зар мел до а, ч1аг1луш, дахчалуш схьадеъна.\nИсторин 1илман кандидата А. Бугаевс кху шеран 18 январехь вайн Республикин 1илман Академехь д1аяьхьначу семинарехь дийцарехь, лаккхарчу 1едалан Указ ара а даьлла (1957 шеран 9 январехь), вайн къомахой ц1а боьрзу мур х1оттале (1956 ш. декабрехь), Нохч-Г1алг1айчу, бакъо а йоццушехь, юха бирзина хилла, мел к1езга а, 11 эзар стаг! Т1аккха дан а дог1у-кх иза, Яковлевс баьханчунна т1е. Х1ун ницкъ хир бара, дукха хало-бала а лайна, ц1а хьаьлхина нах юха туоха?! Царна юккъехь к1езга бацара, богг1ушшехь, шайн дайн-нанойн даь1ахкийн чархаш яхьаш баьхкинарш а.\nСан ойла шен хорше ерзийра, карахь долчу Нани Ненан суьлхьанаша. Цхьана ханна. Юха а коьрте хьийзара кхин а дагалецамаш. Цу заманчохь леллачу хиламех.\nЯ Рабби Везан Дела! адам ма мерза дара цу хенахь вовшашца. Ма т1екаре хуьлура. Къахьегна, шагделла куьйгаш хиллехь а, сингаттамо йинчу чевнех лацадалаза дегнаш хиллехь а, ма сирла дара б1аьрган хьажар, ма нуьре яра яххьаш. Даьхница, хьолаца г1ийла хиллехь а, ма самукъане бара х1етахь нах. Вовше Салам-Маршалла хаттарца, г1о-накъосталца, керт лелорца, вахар-варца. Ма тахана санна дацара адам, ма къинхетаме, комаьрша, дог ц1ена дара.\nТахана вайх дуккхачарна бийца дола хеташ болу вайн дашо Ненан мотт, ма доггах, дозаллийца, безаш буьйцура массара а. Хьена, мила ву аьлла хаьттачий бен, вевзаш воцчуьнга тайпа ца хоттура цхьаммо а. Иза дацара тайпа боху кхетам юккъера д1ататтар. Шаверг а цхьаъ хетар дар-кх. Шаверг йиш-ваша хетар дар-кх.\nЦхьа болу Дег1астанара а, цхьацца гергалонашца хилла г1азакхий а, кхечу къаьмнех болчу нехан доьзалаш а (уьш дукха ца хиллехь а) вайн къомах ца хедаш, вай 1аьвшшина хало-бала а 1овшуш, кхойтта шо вайца цхьана Сибрехахь а даьккхина, вайн нахаца ц1а бирзина хилла. Вайн нахана уьш а, вайца цхьаъ лоруш а, безаш а хилла. Къестош-м х1етте а ца хилла.\nШаьш кху махкахь баха битичхьана тоьуш хетта вайн нахана, тоьланаш чохь 1айтина а, Даймахкахь битичхьана. 1едало еш йолу шога «терго», ч1аг1йина милицин отделаш, КГБ-н дакъош, меттанаш лелойчийн сийдацар, мел лазаме делахь а, садетта лаьар-кх. Кхин х1умма дацахь а, говр-ворд лелон а, бежан-уьстаг1, котам-г1аз лелон аьтто а бара. Керташ ма лерана лелайора. П1ераска буьйсанна ма лерина, ма ц1енчу ниятца саг1а даржадора.\nМа доггаха дара-кх вовшен б1аьра хьажар а.\nТкъа белхеш!.. Иза дерриг а къоманна белхий а хилла лаьттара, шаверг, х1усам а йина, тхевна к1ел верззалца. Шун, тхан дан а дацара. «Вай» дар-кх. Ма доккхачу маь1анехь дара иза!..\nМаржа-я1, ма боккха бала а, хало гина а, лайна а хилла-кх вайн къомо, шен хьесап дина ца довлалла. И 1азап бахьанехь вайн дукха адам д1а а даьлла, вайн нанойн, йижарийн дукха б1аьрг а билхина, дукха са а диттина, дукха са а тийсина. Ала деза, цу халонехь нехан дегнаш ч1аг1дина, доггаха Далла т1е болх а биллина, ц1а доьрзург хиларх тешам ца байна, Даймахке сатийсар Къилба лаьрра дахарх тасаделла вайн халкъ. Барт ч1аг1беш, вовшех болу тешам ч1аг1беш, кхетамца цхьа къам хиларан ойлане а доьрзуш. Вайн къам дахчийна-кх халонаша. Цул а совнаха, яхь йолу кегийрхойн чкъор вайн бакъо а юьйцуш, политикин боламехь кхиа доладелла.\nСибрехахь кхузар вуй, цигар вуй а доцуш, цкъа а ца бевзинарш бевзаш, цигахь цхьана рицкъанах хотталуш бахар нисделла, цхьа вежарийн санна, шайна Дала тоьхна хан чекхъяллалца цхьаьна баьхна. Дукха захалонаш нисделла, гергарлонаш, вежаралла ч1аг1делла. Цигахь тийсаделла и гергарлонаш х1инца а долуш ду, лелош а ду. Дукха дика-вуонаш доьрзуьйта вай тахана а «Казахстанехь цхьана 1ийна ду тхо», – олий. Я «Дера велира «хьенех» оьзда чекх, ц1ера даьхначахь»… Кхин масане ду уьш. 1еламнаха дуьйцу-кх, Дала боху олий: «Цхьа а вуо дац, шен т1аьхьа диканиг доцуш».\nП1елгашна юккъе нисбеллачу суьлхьанийн буьртиго юха а хьовзийра сан ойла.\nДагаоьхура, Нани Ненера кет1а ваьлча, кертан йисттехула охьадог1уш хилла татол. Ши-кхо г1улч хиллал шуьйра а, г1аьххьа к1орга а дара иза. Бердаца чувоьссина хи эцарна аьтто беш яккхина масех лар а, дехьа-сехьа вала диллина шалг1а дехкина аннаш а долуш. Цу чу Нани Ненан г1езаш а йог1ура.\nЦ1енош а дагдог1у. Цхьана мог1арехь йина йиъ чоь а йолуш, арара чувог1учохь ехха уче а йолуш. Ша уче даккхийчу хин туог1ера деанчу т1улгашна т1е туьйсина хьунан дечигаш ехкина бух а, ц1енкъе тоьхна попан аннаш а, гуонаха йина г1опаст а, ученна чувала х1оттийна лоха не1 а йолуш яра. Аьхкенан заманчохь г1опастана т1ехь Нани Нанас туьркийн, 1ежийн аьхкаш йой стом бакъайбора. Ученан цхьана сонехь г1абакхийн оьла нисйора. Тхоьга, берашка, хийлаза: «Г1абакхашна т1е ма дийлалаш, варийлаш!» – олура Нани Нанас.\nНе1арех чуьхьаваьлча, пеш йоцу чоь яра, аьхкенан заманахь юург-мерг цу чохь лелайора. Тхов цу чохь хьалахьаьхна боцуш, тхевна дехкина дукъош а, т1оьхула, уьш къовлуш дехкина дуткъа, дагарца кечдина, дечиган пханарш а гуш бара. Тхевнах бина масех ч1ег1ардигийн бен а бара. Аьхка ч1ег1ардигаш паргг1ат т1ома чу а, ара а д1асхьалелара, къаьхкаш а доцуш. Церан к1орнех ма сакъералора тхан. Ц1енкъа коча боршам хьокхуш латтош яра. Чохь Нани Нанас тховх якъаян хьалаухкура тайп-тайпана бецаш. Эх1! чохь ма хаза, чомехь х1аваъ х1уттура цу бецех.\nДехьа чу ваьлча, нохчийн пеш а йолуш чоь яра. Цу пешахь юург а кечйора, хьокхам-сискал а йоттура. Ткъа сискалийн тоьпаш ма чомехь кхача бара. Т1о-берамца уьш хилча-м муххале а! Пешахь г1абакх а йоттура, дакъошкахь екъа а йоькъий.\nКораш долчу аг1ор ехха йина паднар яра, цу буха д1ах1оттош к1айчу аьчган г1уммаг1 а, ц1еста тас а дара, Нани Нанас ламазна лиелош (Казахстане д1а а дехьна, юха ц1а а деъна долу). Х1ума юу лоха ховшаг-истол а йара чохь, а кад-пхьег1а лелон г1ирс-партал а яра. Кхин дехьарачу чоьнашкахь вуьжийла-г1оттийла яра, хьеша-дена меттиг а яра. Некъахьара долу кораш арахьара т1екъовлуш дара, гуонаха лаьцна куьйга кечйина хьовзийначу т1амаршца дечиган киепаш а йолуш. И кораш т1екъовлучу хенахь, арара г1овлеш т1етт1а а йохийтий, коран-г1уй д1а а нисбой, цуьнан ч1унаш кора-гуран шинна а аг1онгахь куьйга-бурошца даьккхинчу 1уьргашка а нисдой, чухула зайлешца ч1аг1дора\nНохчийн пеш йолчу чохь цхьа кор дара. Кора т1ег1ан т1ехь х1оттийна лаьтташ «радио-кад» бара, х1ора 1уьйранна массаьрга а «На зарядку становись!» олий кхайкхам беш болу. Пенашца а, тховх а (кху чоьнашкахь тхов хьалахьаьхна бара, т1оьхула, пенашна санна, хьаькхна кира а болуш) ч1абанах буьйцинчу серийн ток тесна некъаш дара, уьш ч1аг1деш юкъ-юккъе йоьг1на, нуьйдарчий санна, кегийра токан к1айчу басахь «роликаш» а йолуш. Чохь ц1енкъана тоьхна аннаш дара. Тхо паднар йолчохь дуьйшура, пеша юххехь. Генна буьйсе хиллалца Нани Нанас туьйранаш дуйцура тхуна. Цхьадерш оха юх-юха а дийца бохуш а дуьцура цо. Уьш дукха дара… «Жоьра-Бабий», «Г1аззий, божжий», «Газа-гуьзалгий», «Эл-Мусостий»…, кхин д1а дуккха а дара уьш…\nOne Thought to “Нани Ненан суьлхьанаш”\nМа шаа-Аллах1 ма хаза, дагах кхеташ,ма дарра цу хенан Адамийн ц1енан васт,Ийман,марзо,Доьналла гойтуш,яздина ду х1ара дийцар.Иштта вайнат1ехь лелийна харцонан къизаллаш йовзуьйтуш кегийрхошна.


Униях акт (1707) — Википеди\nУниях акт (1707)\nИнгалсан историн муьраш\nГражданийн тӀемаш, республика а, Протекторат а\nСтюартгӀеран хийцамаш а, Сийлахь революци а\nТӀемашна юкъара мур\nУниях акт, я Бартах акт (инг. Acts of Union), — законаш кхолларан акт, тӀеэцна 1706 а, 1707 а шерийн дохаллехь Ингалсан а, Шотландин а парламенташа. Законан Ӏалашо ю марталлин бартахойн пачхьалкх — Йоккха Британи кхоллар.\n100 шеран дохаллехь шотландин паччахьан Яков VI-гӀачун шен нена нена шичех Елизавета I-чух ингалсан Ӏаршан ирс кхаьчначул тӀаьхьа, Ингалсан а, Шотландин а коьртехь хилира цхьа паччахь, амма тӀаккха а маьрша пачхьалкхаш йисира. 1707 шарахь акт тӀеэцале тайп-тайпана агӀора пачхьалкхаш цхьаьнатоха гӀиртира 1606 шарахь дуьйна. 1654 шарахь Кромвель Оливера диктатура хӀоттаянле тӀаьхьарчо арахийцира Ингалс а, Шотланди а ерриг цхьаьнатохарх ордонанс, амма 1660 шарахь Ӏарш тӀе Карл II Стюарт кхаьчна Шотландин суверенитет метта хӀоттийра. ТӀаьхьа, 1667 а, 1689 шерашкахь юха а гӀиртира ши мохк цхьаьнатоха.\nШинне а махкахь бара цхьаьнатохаран а, ца тохаран а агӀончаш. Шотландехь луурш коьртаниг экономикин ойла йийриш бара: шотландин совдегархойн ойла яра Ингалсехь махлелоре кхача, ткъа иштта цул хьалха царна къевлина хилла ингалсан колонешца а, факторешца а. Ингалсехь луург дара, цхьаьнатохаро гуттаренна а паччахьаллин къилбаседан дозанашкахь эккха кечделла хьал дӀадаккхар, и хьал латтадора шеца политикехь цхьаьнаэшшара йоцучу Шотландис, ткъа иштта ингалсан правительствон оцу хенара арахьара политикин мостагӀий дӀабахар — абсолютан Франци а, цара агӀо лаьцна ингалсан Ӏарше тетина якобгӀеран векал .\nШотландехь цхьаьнатохаран дуьхьала берш коьртаниг якобгӀар бара, ткъа иштта церан коьрта накъостий — шотландин пресвитерианаш, уьш кхоьрура Шотландехь коьртехь долу пресвитерианаллин хьал талхарна ингалсан килс бахьнехь. Ингалсехь унин проекташ емалйора коьртаниг экономика бахьнехь. Иштта, тори партин гӀуллакххо Эдвард Сеймура 1700 шарахь дӀакхайкхийра: «Шотланди — къиен ю, ткъа къиен зуда ялийначунна, мезий кхочу».\nТӀаккха а Ингалсара бахбеллачу Испанин ирс къуьйсу тӀамо йина йолу политикин къоьлла, кхин тӀе Шотландин къиен экономикин хьал, галдаьлла долу, Дарьенан къоьлла бахьнехь, XVIII бӀешо долалуш дийзийтира агӀонийн практикан гӀулчаш яха уния кхочуш ян.\nБарт[нисйе бӀаьра | нисйе]\nКоьрта йаззам: Униях барт\nЦхьаьнатохаран хьолех дийцарш дуьйладелира шина мехкан парламентан векалшна юкъахь 1706 шарахь Лондонехь. Цхьаьнатохаран белхашна тӀехь барт хилира 1706 шеран 22 июлехь Бертан кепехь (Treaty of Union), и бух хилира Униях актан проектан, ткъа проект тӀаьхьа богӀучу масех баттахь шина мехкан парламенташа тӀеийцира. Барт юкъадагӀара хӀара хьолаш:\nКорта 1: Ингалс а, Шотланди а вовшахкхета цхьаьна паччахьалле цӀе «Йоккха Британи» йолуш;\nКорта 2: Ӏаршан ирс кхачар керлачу паччахьаллехь хир ду ингалсан 1701 шеран Ӏаршан ирс кхачарах актан бух тӀехь;\nКорта 3: керла паччахьаллин хир ю цхьа Парламент (гӀуллакхе хьаьжжина иза хир ю ингалсан парламент);\nКортош 4—18: хӀиттадо юкъара низамаш махлелоран, налогийн, валютан, кхин бахаман гӀуллакхийн аспектийн областехь;\nКорта 19: юьту башха Шотландин юрисдикцин система;\nКорта 20: дуьту хьалхалера пачхьалкхан а, суьдан а даржаш;\nКорта 21: юьту паччахьийн галанийн (бургийн) бакъонаш;\nКорта 22: марталлин Парламентехь Шотландин 16 пэр хир ву лордийн палатехь, Шотландин 45 векал юкъараллин палатехь;\nКорта 23: шотландин пэрийн ю ингалсанчеран санна бакъонаш пэрашна ечу суьдашкахь;\nКорта 24: керла паччахьаллин Доккха мухар кхоллар;\nКорта 25: муьлхха а Ингалсан а, Шотландин а закон, иштта я вуьштта Бертаца догӀуш дацахь, лору законан ницкъ боцуш.\nКхин тӀе Актехь тӀечӀагӀдора Шотландехь пресвитерианан килсан олаллин хьал.\n1707 шеран 1 майхь, паччахьан урхаллехь Анна йолуш Унех акт лела делира, Ингалсан а, Шотландин а парламенташ цхьаьнакхийтира марталлин Йоккха Британин парламенте, иза бахьнехь ингалсан историографехь наггахь Униях акт хьахадо «Парламентийн союз» олий.\nУниях акт тӀеэцначул тӀаьхьа гӀоьртира Ингалсан а, Шотландин а цӀе хийца Къилба а, Къилбаседа а Йоккха Британи аьлла, амма оцу ойланна и цӀе дӀа ца яхара, Къилба Йоккха Британин (Ингалсан) мухале а, хӀетте а Шотландин Къилбаседа Йоккха Британи термин цхьацца ингалсан урхаллашкахь цхьаьна хенахь лелийра.\nУниях акт ца дезара дуккха а болчу лелхийначу СтюартгӀеран некъийн агӀончашна. Иза хууш, Яков III Стюарт, Ӏаршан претендент, французийн ладаме тобано гӀо лаьцна, гӀоьртира 1708 шеран мартехь шотландин берд тӀевосса. Воссарх гӀуллакх ца хилира ингалсан адмирал Бинг сема хилар бахьнехь.\n1714 шарахь Анна еллачул тӀаьхьа Йоккха Британин таж кхечира, Ӏаршан когаметтахӀоттаран актаца, ганноверан курфюрстан Георган, Софин кӀантан, Яков I-чун йоӀа кӀантан. Оцу хенахь, 1715—1716 шерашкахь, Шотландехь иккхира якобитийн боккха гӀаттам, оцу хенахь Шотланде веана Яков Стюарт шотландин паччахьан таж туьллу Яков VIII-гӀа цӀарца. Амма гӀаттам кестта охьатаӀийра, Шотланди йисира Йоккха Британин юкъахь.\n1707 шеран актаца хӀоттийна шина паччахьаллин экономикин а, политикин а уния, иштта монархин уния (долара уния) а йолу, лаьтташ ю тахана а; цу тӀе 1998 шеран Шотландин актаца Шотландин елла мелла а пачхьалкхан маршо, ткъа 1999 шарахь дуьйна Шотландехь болх беш ю шен бакъонашкахь меттахӀоттийна Шотландин парламент.\nUnion with England Act and Union with Scotland Act – Full original text(ингалс.)\nTreaty of Union and the Darien Experiment, University of Guelph, McLaughlin Library, Library and Archives Canada(ингалс.)\nЙоккха Британин пачхьалкхан хӀоттам\nПаргӀатонан йоккха харти\nӀаршан когаметтахӀоттаран акт\nПаччахь-аьзни Елизавета II\nБританин паччахьан доьзал\nХьалхара пачхьалкхан секретарь\nПачхьалкхан лакхара санхой\nЦуьнан Сийлаллин хӀазналла\nЦуьнан Сийлаллин пачхьалкхан гӀуллакх\nПарламент дӀаелларан церемони\nЙоккха Британин парламентан законаш\nЙоккха Британин векал дина законаш кхолларан акт\nЛорд-спикер: Д’Суза Френсис\nЮкъараллин палатин спикер: Беркоу Джон\nОппозицин корта: Корбин Джереми\nЙоккха Британин Лакхара суд\nИнгалсан а, Уэльсан а суьдан система\nКъилбаседа Ирландин суьдан система\nШотландин суьдан система\nКов «Йоккха Британи»\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Униях_акт_(1707)&oldid=6086002»\nXVIII бӀешеран законаш кхоллар\nЙоккха Британин парламентан акташ\nXVIII бӀешо Шотландехь


Цхьан ахкан дийнахьа 1уйранна дуне хоздеш, кхийтта боаг1ача малхага а лоамашка а хьежаш, хозача оалхазарий оазашка ла а дувг1аш, дог г1оздаьнна ваг1ар йоккхача комара к1ал Эстамар.\nКъаьстта дукхаг1а б1арг т1ера балацар цун Маьтлоама, цигара ше, к1аьнк волаш, да-нана а доацаш, ший даь вешийца Къонахилгаца, шоаш Туркий мехка баха арабаьккха никъ, шоаш лайна 1азап — из сурт духьала эттача дунен чура безам д1абоалар Эстамара.\n31амига волаш да-нана доацаш висар Эстамар.\nЦун шийтта шу даьннача хана лоаманхой Туркий мехка, деррига дуне а вахара ираз а цига да, аьнна, д1абаха тохабелар. Эстамара ший даь вешийга Къонахилгага хаьттар: «Х1ана болх лоамара г1алг1ай кхыча мехка, ер беций вай мохк?» Даь вошас жоп делар: «Вайга д1аде лаьтта дац, лаьтта ца хилча, сага ваха йиш яц. Турке бусалба паччахь ва, цо вай паччахьага аьннад, йоах, аз царна мел деза лаьтта лургда, баха ховшоргба, хьабахкийта аьнна. Цига вайна лаьтта делча, вай лаьттаца къахьийгача, вайга даа ялат хургда, укхаза санна моцал хургьяц, кхыдолча боахамий таро хургья». Саррахьа чувеча Къонахилга хьадийцар, тахан кхетаче в1ашаг1кхийттача д1адаха ч1оаг1даьд, яхаш. Кхоана 1уйранна массаварг аравала веза, баха кийча бараш.\nЦу 1уйранна доккха таьзет эттар Лоам чу: белхаш кхалнах, бераш, массадоа хьайбаш 1ехаш, ж1алеш увг1аш, даьшта т1ехьара довла ца тугаш.\nШий йолчо говра т1а, говр йоацачо вира т1а йохкаш, шоай x1aмилгаш хьа а ийца, юхевусачун 1адика а йийца, бисачар наькъа ловца а баьккха, цу шоаш хьалкхийнача лоамех т1еххьара б1арг а теха, болабелар уж цу даькъазача новкъа.\nИз б1аьха, хала никъ, моцал ца ловш боккхий нах, кагий бераш дукха д1акъийстар царех байна. Уж бахача новкъа дукха керда боарзаш дар, шоай мискача Даьг1астен чура хьаийца лаьтта — цхьацца бий тоссар цар венначун лахьтан чу.\nЦу аьргача таьзетаца, дукха никъ баь д1акхаьчар уж Туркий мехка.\nДухьала баьхкача туркаша д1абигар уж цу эри ара да, дунен т1а ц1аккха а саг ца ваьхача мехка.\nГаьнара хьа ца деча мала хий доацаш, чуваха фусам йоацаш, х1ама кийчде дахча доацаш, дунен т1а вахача сага мел эшар доацача цу мехка даха деза шо, аьнна, хьакхайкадир туркечо.\nЛоам баьха, шийлача, ц1енача фега 1ама нах, ц1аьхха мохк хийца, къематдийнахьа хургья яхача жожаг1ата кхаьчар. Цу б1айхача мехка бийсанна зунгаташа ца буташ, дийнахьа хорш ухаш, гобаьккха лелаш текхаргаш долаш, сахиллалца унзара увг1аш шакалаш йолаш, бераш, кхалнах унзара боахаш, из ца ловш дукха нах ханал хьалха байра.\nБунаш еш, лаьттах толаш йоахаш, кхы баха моттиг а йоацаш, баха хайшар уж цу мехка шоай юрташ 1о а ехка.\nЛаьтта аха гота в1ашт1ехьа а яьккха, бешамаш д1айийна уж боаллашехьа, цхьан дийнахьа хабар дера, цу лаьттан да цхьа в1аьхий саг хиннав, из хьавенав, хьагулдала деза, аьнна. Нах гулбелар.\nИз вар Хьасан яха в1аьхий саг. Цо къамаьл дир нахага. Цо аьлар, ер шо даха лаьтта ший да, укх пхе шера укх лаьттах хьабаьннача пайдах йоаг1а йоал хьаеннаяц оаш, аьнна, Са лаьтта мукъадалийта кхо ди ха я шоана, бартах оаш мукъа ца доалийте, низаца д1адоахаргда шо аз укх сай лаьттара. Паччахьо кхычахьара лургда шоана лаьтта.\nКхы сагага ла ца дувг1аш, из хьа а кхайкадаь, Хьасан д1авахар.\nБоккха бала т1абера наха, пхе шера мел хьийга къа а дита, д1абаха бийзар цар. Кхо ди даьлча б1у кхаьчар, цо юрташкара арабаьхар г1алг1ай. Кхыча, яьссача ара д1абигар уж, ер да шоана лаьтта, аьнна, т1аккха кхо шу даьлча, хьалхаг1а мо, цигара а кхычахьа, шоай Туркий мехка эггара вог1а лаьтта долча д1а а бига 1оховшабир г1алг1ай...\nПаччахьага леткъача, цо жоп деннадар, х1анз шоашта деннача лаьтта даха, из лаьтта паччахьа да, кхы д1ай-хьай дохоргдац шо, аьнна.\nНах ч1оаг1а раьза хинна паччахьо баьча къахетама, шоай вахар 1алашдеш, шоай бала бицбенна, боахамаш дахка болабелар.\nЦул т1ехьаг1а цхьа иттех шу даьлча паччахь велар, из венна дукха ха ялалехьа наха дувцаш дар, цхьан в1аьхийча сага во1, вайна денна, ер вай даха лаьтта ший даь-даь хинна, шоай лаьтта да, яхаш, вена хьожаш хиннав, яхаш.\nИз дийца дукха ха ялалехьа хезар, цо паччахьа суде денна дош дийца а дийца, лаьтта цунна д1ахьожадаьд, аьнна. Т1аккха, лаьттан да а дукха ца говш хьакхаьчар. Нах хьагул а баь, цо хьакхайкадир, пхи ди далалехьа ший лаьтта мукъадалийта, аьнна. Наха даьча дехарах х1ама хиланзар.\nНаха, хьав1ашаг1а а кхийтта, ва1ад йир, паччахьага латкъа каьхат ийца нах бахийта, паччахьагара жоп кхаччалца саг араваргвоацаш. Наха хержа кхо саг вахар паччахьа т1а.\nУж юхакхачалехьа, йилла ха хьат1аэттар. Лаьттан да, шийна т1ехьа б1у а болаш, вена хьакхаьчар.\nНах низаг1а арабаха болабелар салтий.\nКъонахилга на1арга баьхкар эпсари цунца кхо салтеи. Къонахилга виъ во1и ши йо1и дар, цхьа во1 паччахьага латкъа бахачарца вар, ца1 ц1аг1а вацар цу дийнахьа, Эстамари цул з1амаг1вари ц1аг1а вар. Д1адухьала а ваха, Къонахилг хозача, эздийча къамаьлаца д1аала велар шоаш ара ца довлара бахьан. Эпсар цо дувцачунга ладувг1а дага вацар. Эг1азвахача Къонахилга аьлар эпсарга, шух цу коа д1ачуваьнначоа топ кхетаргйолга ховлда шоана. Цар мел дувцар хозаш латтар Эстамар, топ бе а йоаллаш.\nКъонахилга шоашка из алар фуд, аьнна, эпсара шод а айяь, Къонахилга говр т1атехар. Цо из дешшехь а, Эстамара эпсара меттахьа топ техар. Эпсар говра т1ера чувахар, говр унзара а яьнна д1аиккхар, говра т1ехьа ши салте а вахар.\nСахьат далалехьа юрта го баь б1у хьаэттар. Б1уна т1авиллачо хьакхайкадир, эпсара дакъеи из вийнари хьа ца лой, ах сахьат далалехьа доккха а з1амига а, кхал-ма1а, цхьа дийна саг цу вуташ, юрт х1алакьергья оаха, аьнна.\nЭпсара дакъа боккхийча наха д1аделар. Эстамар т1а ма ваххинге, аьшка г1абаш а теха кулгехи когехи, Константинополе набахта д1авигар.\nПаччахь волча латкъа бахараш, т1а ца буташ, юхакхаьчар. Эстамар набахта воаллача хана цунца набахта вар Гусейн яхаш цхьа турке, къеча наьха саг, паччахьа духьале еш хиннав аьнна лаьца.\nГусейна дукхача х1амаех кхетавир. Эстамар. Цунгара хайра Эстамара, шоаш цу мехка, лаьш а даь, б1аьхийча наха чуоттаде доаладаьлга. Г1алг1ай лаьш хургбоацилга кхетадича, паччахьо яь кхел яр лаьтташ хьадоахалда, аьнна.\nЭстамара дукха ха ялалехьа Константинополе шар1ан суде дош дийцар. Паччахьа эпсар верах, ворх1 шу набахта даьккха ваьлча, корта боаккхаш вувргволаш суд йир цунна.\nКъонахилг ч1оаг1а г1айг1ане вар т1еххьарча хана. Веший во1 Эстамар, з1амига волча хана да-нана доацаш виса, ший къонгел дукхаг1а. везаш, ч1оаг1а боча вар цун. Во1 санна лоарх1ар цо из. Bopx1 шу дала доаллар Эстамар набахта чувоалла. Къонахилг т1еххьарча хана, ший боахам а бехка, сагаца къамаьл доацаш, тамашийна вар.\nЭстамара судо яь кхел кхоачашъе ши ди дисадар.\nКхоана ха чакхйоалл, яхаш, набахтарча цхьан хьакима т1авигар Эстамар. Хьакимо хаьттар: хьай ха лоарх1аш вий хьо? Кхоана т1еххьара ди долга хой хьона, малаг1а дехар да хьа тхога т1еххьарча дийнахьа?\nЭстамара аьлар, кхы гургдоацача укх маьлха дуненах цхьан сахьата б1аргтохаргбар аз, кхы аз дехаш х1ама дац. Дийхачоа жоп а денна баркал а аьнна, юха набахта чувахар Эстамар.\nЦу ворх1 шера кхозза хийцадар цун кулгахи когехи доахка аьшка г1абаш, из г1елваларга хьежжа.\nСарахьа къаьстта сатийна хулар Константинопола набахтен гонахьа, наггахьа мара саг ца гуш. Дикача дош т1а баг1ача къонача шин баьречо цкъа а шозза а го баьккхар набахтенна. Уж бар карта лакхала зем боахаш, кховзткъеи пхийтта эрш лакхал да цу карта, яхаш, дувцар наха.\nЦу сайранна Эстамара т1еххьара дехар кхоачашде хьайийллар из чухинна зиндан. Цу чу баьхка даькъаза тутмакхаш, дуненца 1адика ювца ха хьат1акхачарга хьежаш баьг1а, къаьстта Гусейн, б1аргех хий а даьнна, марх1акхийтта, бийлхар. 1адика йийцар цар Эстамарца. Пхи саг вар уж, туркий къаман, Эстамара яьр мо кхел яь.\nЭстамар коа хьаара а ваьккха, сахьата лела йиш я хьа, т1еххьара дуненца 1адика ювца, аьнна, хьаким д1авахар.\nДукха уйлаш яр Эстамара керта чу, кхоана ше, корта дег1ацара д1а а къоастабаь, чувулларгволча лаьтта 1от1ахьежаш лелар из. Т1аккха дагадехар Эстамара, укх ворх1 шера б1арга ца яйнача сигала х1ама хувцаденнадий-хьог1, аьнна. Хьалхьежар из.\nОалхазараш долхар лакхе г1олла г1айтта. Са ткъамаш хилча г1атта, кхы 1о ца ховш, Даьг1астане, се ваьча лоам т1а 1о а хайна, доккха са а даьккха, кхы дунен т1а из мо доаца шийла фо чуозаргдар аз. Цох кер бузабаь ваьлча-м, валар а новкъа дацар, яхаш, уйла еш Эстамар лелаш, ц1аьхха б1аргкхийтар цун лакхача картах чубоаг1ача мушах. Цун т1ера б1арг ца боаккхаш, цецваьнна латташ цхьа юкъ яьккхар Эстамара. Муш коа 1очубоаг1аш бар. Ше мишта вода ца ховш, д1ат1аваха хьалаьцар из Эстамара. Муш ypaг1a бахар Эстамара бера а эккхаш, т1аккха юха 1очубера. Гуча саг вацар. Сиха ший дег1ах хьахьоарчабир Эстамара муш, дукха ха ялалехьа ypaг1a бахар из, Эстамар а ийца. Хьалт1аваьккхар из. Картах т1ехваьлча б1аргкхийтар цун шин баьречох. Чехка Эстамар цхьан говра т1а а хоаваь, шоаш шиъ цхьан говра т1а а хайша д1алийлхар уж.\nТоъал ха яьлар говраш хехка йолхаш, ше вугараш Эстамара малаш ба ца ховш. Т1аккха байзар Эстамара ший даь веший къонгаш Бийботи Муртази.\nАх бийса яьннача ханна ераш д1акхаьчача, эрий ара, цхьаккха адам ца лелача метте, хьу мо, кхотабеннача эрзашта юкъе латташ 1и т1адаг1а ши говр йоалла фургон яр. Цу т1а дийша дадар бераш. Къонахилга, йист а ца хулалуш, б1аргех хий 1оухаш цхьа юкъ яьккхар, веший во1 б1аргавайча.\nБийсанна наькъа боаг1аш, дийнахьа д1алечкъаш, сало1аш, Туркий доазон т1apa ара а баьнна, кхойтта шу даьннача Алсбика 1овежа ког кагбар мара, кхы зе-зулам доацаш, Даьг1астен чу кхаьчар уж.\nЦа валар духьа кхы-м варгвацар мехках, оалар Эстамара, д1адахар дагадехе ваг1аш. Дунен т1а хург мичаб вайчул дикаг1а мохк.\nКазахстан, 1а бехк ма баккха…\nКазахстан, 1а бехк ма баккха,\nМехках баьха са даьй-мискаш,\nХьайцига баха бахкарах.\nБокъо яйна, торо йоацаш шоаш бисача,\nХьогара новкъостал а дехаш,\nГа-лоадам, аьттув шоашта лехарах.\nКазахстана эздий халкъаш, баркал шоана!\nАдамий оамал йиц а ца еш,\nЭрий бисача мискай оаг1ув лацарах.\nВа, казахаш, тха вежарий! Дуне мел латт,\nИраз-аьттув ма бовлба шун,\nБокъо езаш, из лорае овттарах.\nВа, Казахстан, тха шоллаг1а Даьхе,\nДага латтача диках кхе хьо,\nБакъдар нийса аларах.\nКазахстане даха халкъаш, оаш,\nБехказа бита, тха мискингаш,\nШун лаьтта уж бахарах.\nОаш кодам бе, сий дола къамаш,\nШой мехкара низах баьха,\nЭри ара цу лахьтий чу бийрзарех.\nМассанена адамий баркал хилда шоана!\nСийле йолаш хилба вахара мул,\nГ1о ийшарашта са ца кходеш латтарах.\nЦхьаькха а доккха баркал шоана,\nБехк боацарий бокъо лоро,\nСа ма тоъа овттарах.\nКазахстан, кхойтта шера хьайца баьха,\nМехках даьннача халкъий къонгаш,\nДаькъала бийца эздий накъа бахарах.\nХьа духьа ваьхав со, сий дола Г1алг1айче!\nХьа духьа аьхад аз уж хьаьна лаьтташ.\nХьа духьа яьхад аз, ва кура Г1алг1айче,\nХьа духьа даьхад аз уж шаьра иллеш.\nХьо бахьан кхийнад са доккха ираз,\nХьо бахьан детталу кер чура дог.\nХьо бахьан кхоачашду къонахий параз,\nХьо бахьан боаккхалу д1аловза ког.\nХьоца воахалу адамий оамал яр,\nХьоца хеттар гаргало я.\nХьоца да, Г1алг1айче, къонахий денал,\nХьоца я, Г1алг1айче, са дега курал.\nМишта со вахаргва балийво хьешаш,\nСел езача хьох ца ловшше а ваьлча.\nБ1аргашта са гургдац, хий хургда лешаш,\nГ1айг1анца саготдеш хьох хийра ваьлча.\nСо мишта леларгва хьо ца гуш денна,\nАмато вутаргвац хьо йицъяь лела.\nХьай хозалла беркат 1а довзийтад сенна?\nМогаргдац сона хьо йоацача вела…\nБезамо хьийста сай боча уйлаш,\n1а хийра яхар аз мишта лов?\nБ1аргашта хозъенна са дега йийза,\nХьо кхычунга елар ма ийрча тов! Къахьегам\nД1абузача малха т1ехьа\nГ1окказ вода ийца 1ул,\nРема йода царна т1ехьа\nЭмалк хьалха-т1ехьа ювл.\nЖа-1у вода жа 1ул лаьлла\nБ1аьсти-лоргарг хиннад жа,\nБ1арчча шера жега ваьлла,\nДоаккхаргда цо шортта тха.\nГурахь хургда шортта тханкаш,\nТхеш гулдича ферта хул.\nТ1алхаца дийза дергда моашош\nЛо баьккхача барзкъаш хул.\nАхархо нух тоадеш воал.\nТоссаргба цо лаьттан боал.\nАхархой ба к1и-марс берзош,\nЯлатий литташ овттадаьд.\nХьатташкара шерч а лехкаш,\nЭлах ялаташ дерзадаьд.\nЦхьаннахь бетташ паьшк ба хозаш\nГуйран ялат чудийрзад,\nЙ1аьха гота лаьтта оахаш,\nЙивар д1аде т1абийрзаб.\nМангал тувсаш ваг1а къоано,\nТхирах мангал диках лат.\nКхоана йистеяргья цона,\nАьла арг1аш коа т1а латт…\nДелкъийга маша даьхкад хьаьлий,\nТ1акхаш шурех дузаш латт.\nХьаьнача шурех нахча яьккхай,\nШоашк д1атеха шура ят.\nЛаьза а текхош ши уст боаг1а,\nЦ1енгахь бахьаш деса са.\nК1аьдвенна да т1еххьа воаг1а,\nЧукхаьчача ло1аргда са.\nЦарна дайнад Къахьа вахар,\nДокъа ца луш,\nУж са даьй,\n«Моастаг1», - аьле.\nЦ1и а тилле,\nК1айча лай т1а,\nБоарз а боацаш,\nДоацар хьат1а- дилла г1ерташ,\nЙ1аьхий суд еш\nКа ца агаш,\nЦа луш къар,\nДог дилле ма 1елахь\nАз къоастаяр, мелла гарах\nСо ца воаг1аш\nХьо дог дилле\nСо ийрча хьайна вувцарах,\nХьал а ийца,\nХьайна вас 1а\nНаьха метташ соцалургдац.\nУж-м шоаш а\nВай безам цар хоадабергбац,\nВай кхел, езар,\nВай шинне воаш\nЙоачан мелла 1аьржа ярах,\nМалх а хьаже,\nОапаш к1аьда цар бувцарах,\nХургда кот. Башир Тимурзиев\nЗлая мачеха – судьбина\nИз постели рано утром\nКриком, руганью и матом\nБыл разбужен я.\nОчи матери в испуге\nНа штыки глядят,\nА братишки на топчане\nУ стены лежат.\n- Пять минут! – орет детина\nИ сжимает ствол,\nВынимает он гранату\n- Торопись, мамаша,\nЖдет тебя курорт,\nВ Казахстане будешь кушать\nЗаметалась мать по дому –\nВсе валится с рук,\nВо дворе гудит машина –\nЧудо чужих рук.\nПобросали нас в машину,\nКак ненужный хлам,\nИ за нами вслед влезает\nНас три брата у мамаши,\nНет отца у нас,\nЧто нажила мать годами\nСгрузили нас на разъезде\nПрямо в мерзлый снег,\nНе укрыться, не согреться –\nВалит снег тяжелый, мокрый,\nБез конца валит,\nКак рогатый скот,\nЧтобы ясно все вам было\nДолжен я сказать:\nВ феврале все это было –\nСколько лет во мне таится\nСтужа того дня,\nОтогреться хоть немного\nДай, судьба моя…\nОтогреться не давала\nЛет тринадцать ТАМ.\nОт обмана и коварства\nКуда деться нам?\nПолустанки и разъезды,\nНет числа им, нет,\nИ на каждом полустанке\nНе омыты, без саванов,\nНа ветру лежат,\nЗадувает их бураном,\nИз снега торчат.\nВсе несутся в даль,\nИ в сердца они вселяют\nДобирались мы до места,\nЛет тринадцать мы пробыли\nКак в загоне там,\nНе страдавшим не понять вам,\nЧто досталось нам.\nИз сердца вон долой!\nНо не теряя достоинство\nМы прибыли домой.\nНе сломила нас!\nВ край отцовский мы вернулись\nИ строим свой Магас!\nАушев Сулам-Бек Халача новкъа\nМа шийла ера хьо,\nШал шийла 1уйре!\nМа г1ийла ера хьо,\nЦхьа Даьла воацар,\nКхы дала оарц доацаш.\nХалача новкъа даьлар хьо,\nСа з1амига халкъ!\nДелхаш латт хий лешаш, -\n- Кавказа лакха лоамаш.\n1аткъаш латт цар дагахь,\nнах мехках боахаш,\n23 – ча феврала шийлача дийнахь,\nМотт лебеш доаца,\nХьайбаш латт делхаш,\nБ1аргашкара хий лешаш.\nТ1ехьа хьежаш 1ехаш латт!\nХалача цу новкъа.\n- Баьнна болх вайнах!\n- Шоай ло1аме боацаш,\n- Уж мискаш болх.\n13 шера Даькъасте гургйоацаш болх.\nОнк доацаш бисараш…\nЦ1и етташ боагабеш.\nСалтий ба хьувзаш,\nБоккха ба из бала.\n- Кхы боккхаг1 бац!\nГешт де 1а Даьла -\nКхы деха Вац!\nКремлен да – мунапакъ.\nЛатт раьза волаш.\n- Веза новкъост Бере. Ший уллув волаш.\nШий амар кхоачашдаь,\n- Из сагота вац!\nЛай боале а болхараш,\nБе – башха дац!\nМаьржа-я1, Сталин, хьо…\n- Дог 1абаш вац! 1азапе хилва из,\n- Вай мехках даьхар.\nБалийгахь хилва из.\n- Вай вахар дохадаьр,\n- Даьла кхеле хилва из,\nДи боаца гоавар.\nКъамашта яьй цо кхел,\n- Ц1ий молаш яьй!\nЦунна а яьй Дала кхел,\nКхеллача вай Дала из х1алакваьв!\nЖожаг1ате – во фусам,\n44 шера кхаьрача дийнахь,\nЦу валара новкъа болх…,\nБехк боаца вайнах.\nХалача новкъа болх,\nСа хьамсара нах!!!\nХьо маьрша йоаг1ийла\nМух ма хьекхий ара,\nШийла ма йий ара,\nГуйре йоаг1аш ма йий,\nШелал яхьаш вайна.\nШа бахье а шийца,\nЛоа дахье а шийца,\nБеркат дахьаш йоаг1а,\nШий ханнахьа йоаг1а.\nОаха фу дергдар\nМа дика болх ба\nИз малх боацаш.\nОаха фу дергдар,\nТха дегаш санна,\nХьо ийна баларе,\nЦа везар воагавеш,\nХьо къиза баларе.\nИйна нах ба аз бувцараш,\nШолха уйлаш яраш,\nШоашта дика хилча,\nКхычоа сагота боацараш.\nМа ала сога\nСа дега новкъа хул,\nТоха са доацаш.\nХа-зама йоакх аз,\nЦо лазар деш.\nХьо кхеллача Дала\nКхелла ба нах,\nХьа санна цар а\nМа лела къувсаш,\nЭхь кхоачаргдац хьога,\nНах белхача дийнахьа,\nХьо вийлхав аьнна.\nВалар да хьона,\nХьо велаш хуле.\nМа сиха ера хьо\nМа сиха лийгар шо,\nГаьнаш т1ара г1аьнаш.\nМа сиха ера хьо,\nВа дошо гуйре.\nДаь далара 1а.\nСона новкъа-м яцар\nХьо ений аьнна,\nХьона т1ехьа доаг1аш\nШийла 1а децаре.\n1а дена даьлча\nДеррига са вахар\nМа сиха дера хьо,\nШал шийла 1а.


Туркойчу нохчийн цIий Iено Оьрсийчуьра киллерш хьийсориг мила ву?\nТуркойчохь вийначу цхьана а нохчочух бина сацам бац меттигерчу кхелаша\nПрессо яздора данным, лаьцначу шина Оьрсийчуьрчу шпионех цхьаьннан - Смирнов Александран – бакъ цIе Лурахмаев Валид ю, иза нохчо ву, бохуш ( тиллина цIе - Киллер Валидол). Массех пачхьалкхехь Оьрсийчуьра схьабевлла кхин а нах байина «Валидол» ву иза, дуьйцура прессехь.\nОьрсийчуьра иза вен бахкийтина нах хилар шеконехь а дац тхан"\nМаршо Радиоца къамелдан реза хилира Эделгериев Iалу. Амма цунна ца гина кхелехь Киллер Валидол - нохчо Валид. Иза дIахецна туркоша, хаам баржийра прессо дукха хан йоццуш. Иштта ду тхан Iалуца хилла къамел.\nЭделгериев: "Гучуваьлла стагга а вац. Тхо кхелея кхайкхина а дац. Тхаьшна кхел йоьду меттиг хиича, тхпйггара дахара тхо цига. Вевзаш волчу туркочун гIоьнца цхьа жима йоI-адвокат лецира оха. Иза хьалхара кхелан де а дерзале дIаяхара цигара.\nШи гIазакхий вара жоьпе валийна, важа Валидол бохуш верг - Валид - иза вацара. Къена полковник а вара, кхин цхьаъ а вара. Цхьаннан 8 адвокат вара цигахь, вукхуьнан 4 вара.\nЭделгериев: "КIант вийначу деношкахь лерринчу ницкъех нах баьхкира, иза Шемахь хилларх лаьцна хеттарш а дина, дIабахара. Кхин тхоьга вистхилла цхьа а вац. ... Оьрсийчуьра иза вен бахкийтина нах хилар шеконехь а дац тхан".\nТIехь тхуна лаьттачун балаболуш цхьа а вац кхузахь".\nЭделгериев: «Кхузахь цунна тIекхачале а ма байиний нах. Амма цхьаннах а къастийна хIума дац. Цкъа Истамулан центрехь вийра кхоъ. Дуьххьара винарг гIебарто вара. ...Муса бохуш цхьаъ а вийра. ...Дац теллина. ...Кхунах хиндерг суна ца хаьа.\nТIехь тхуна лаьттачун балаболуш цхьа а вац кхузахь. Гулбелча нохчаша дийца а дийцина, вай тIаьхьий-хьалхий дойуш ду, хIун до вай, бохуш. Хийцаделла дац хьал".


Хьоладайн Ахча Дагардина «Форбс» Журнало\nОьрсийчоь- Оьрсийчура «Форбс» журнал, 16ОХАН2009\nКху дуьнентIехь уггара хьал долчу нехан рогIера цIе-йоза зорбане даьккхина шен агIонаш тIехь «Форбс» олучу Iамеркин журнало. Цуьнца а догIуш, уггара дукха рицкъ долу стаг ву вехаш Мексикехь. Оьрсийчурча миллиардерийн терахь шозза алсам даьлла, кху тIаьхьарчу цхьана шарахь.Ткъа вайнахах уггара хьал долуш верг ву Гуцериев Минкаил.\n«Форбс» журнало бинчу хаамца, долларш хиларца, 100 сов миллиардер ву кху дуьнентIехь вехаш. Ткъа уггара дукха ахча долу стаг хIоьттина кху шара Мексикера телекоммуникацийн магнат Слим Карлос. Цуьнан бахаман барам бу 53 миллиард 500 миллион доллар.\n«Форбсо» 2009-чу шарахь хIоттийначу рейтингехь Слим кхоалгIа вара. ТIкъа хIинца цо шолгIачу метте охьатеттина «Майкрософт» кампани кхоллина волу Гейтс Билл. Гейтса ду 53 миллиард доллар.\nIамеркин инвестор Баффет Уоррен стохка шолгIачу меттехь вара, ткъа кху шара цо дIалаьцна кхоалгIа меттиг. Баффета ду 47 миллиард доллар.\n«Форбсан» эксперташ билгалдоккха, дIадаханчу шарахь Гейтсан а, Баффетан а хьал тIекхетна хилар, цхьаьнна - I3, вукхунна I0 миллиард доллар барамехь. Цулсовнаха, цара чIагIдарехь, нагахь цаьршима сагIийна а, гуманитаран Iалашонашна а ахча луш ца хиллехьара, церан бахам кхин а алсам хир бара. Гейтсан хир дара 80 миллиард доллар. Ткъа Баффетан активаш хир яра 55 миллиард доллар мах болуш.\n«Форбс» журнало бинчу хаамца, Оьрсийчохь ву тахана 62 миллиардер. Стохка уьш 32 бен вацара. Журналан эксперташна хетарехь, уьш тIекхетар доьзна ду гIеххьа охьадевлла долу мехкадаьттан мехаш, юха а шозза хиллала хьаладовларца.\nИштта, Оьрсийчохь уггара дукха рицкъ долу стаг лаьрра «Форбсо» «Новолипецкий Метталургический комбинат» карахь йолу Лисин Владимир. Цуьнан бахам бу 15 миллиард 800 миллион долллар мах болуш. Дуьненерачу рейтингехь Лисин ву 32-чу меттехь. «Форбсо» ларарехь, Оьрсийчоь санна, дукха миллиардераш болуш пачхьалкх яц Европехь.\nОьрсийчурча миллиардерашна юкъахь шолгIачу меттехь ву «ОНЭКСИМ» тобанан президент волу Прохоров Михаил. Цуьнан ду 13 миллиард 400 миллион доллар.\nКхоалгIачу меттехь ву «ТНК-БП» олучу мехкадаьттан компанин куьйгалхо Фридман Михаил. Иштта, Оьрсийчурча миллиардерашна юкъахь ву Абрамович Роман -11 миллиард 200 миллион доллар, Дерипаска Олег-10 миллаирод 700 миллион доллар , Аликперов Вагит -10 миллиард 600 миллион доллар, иштта дIа кхин а.\nОьрсийчоьнан милллиардерашна юкъахь ю цхьа зуда а. Иза ю, Москохан мэр волчу Лужков Юрийн хIусамнана, Батурина Елена.\nХьал долчу вайнехах лаьцна аьлча, уггара боккха бахам болуш ву царах Гуцериев Минкаил. «Форбс» журнало далийначу терахьашца цуьнан ду 2 миллиард 20 миллион доллар. Иза ву кху дуьнентIехь уггара хьал долчу нахана юкъахь 437-гIа меттиг дIалоцуш.\nОьрсийчурча «Форбсо» санна талламаш бечу «Фианас» цIе йолчу журнало ялочу рейтингаца, уггара хьал долчу Оьрсийчурча бизнесхошна юкъахь ву «Альянс» олучу мехкадаьттан тоба кхоьллина волчу Бажаев Зиявдийн кIант Бажаев Дени а, цуьан вежарийн Муса а, Мовлид а. Денин а, Мусан а бахаман мах бу хIоранний а 600 миллион доллар. ТIкъа Мовлида ду 460 миллион доллар. Оццу журнало дагардарца, Байсаров Русланан ду 110 миллион доллар.\nЦу цIе-йозанна юкъахь вацахь а, цхьацца болчу хаамашца Садулаев Маликан бахам бу 500 миллон доллар мах болуш.


Владикавказ оалаш хиннача шахьарах, нийсса 90 шу хьалха (1931-ча шера) Орджоникидзе гIала аьнна цIи тилла хиннай. Из цIи цох тиллар кхетаде хала а дац, хIана аьлча пролетаре баьчча хиннача В. Ленина, лаьрххIа декхар тIа а дилла, Россе къулбехьен Чрезвычайни комиссар а ваь, укхазарча революционни болама а Граждански тIема а кулгал де вайта хиннав из. Цу ханах а гIалгIаша мел боча хеташ из лелаваьв а дувцаш я цунна уллув лийннача революционера, йоазонхочо Гойгов Сипсой Iаддал-Хьамида язъяь «Серго» яха повесть. Духхьала гIалгIай га даьккха ца Iеш, Кавказе мел дахача зIамигача къамий болхлойи ахархойи оагIув хинна дIаэтта хиннав из. Цун хьалхаленца бохабаьб инарала Деникин Антона бIу а.\nСоветий Iаьдал хувцалуча 90-ча шерашка, цун цIи дIа а яьккха, къаьнара Владикавказ яха цIи тиллар шоай столицах лоалахарча ХIирий Республикан хьакимаша. Амма гIалгIай мехка цунца хинна безам, тешам хIанз а бицбаланза ба. Шерагара шу мел доал, цунца хиннача вай къамах болча наьха керда цIераш гучаювл. Довз керда каьхаташ, сурташ. Масала, хIанзалца Нальгиев Мандречун куц-сибат йоазонхоша дувцарах мара довзацар вайна, хIанз цун а цун дезала а сурт гучадаьннад интернета чу.\nДукха ха йоацаш Мужечарча С. Орджоникидзе цIерагIча музеера корадаьд сона цхьаькха сурт а. Цу тIа латт кхо саг: хьалхашка Iохайна вагIа О. Арчаков, аьрдехьа уралатт Э. Арапиев, аьттехьа — А. Киев. Цу тIа вагIа Арчаков Эсолта Осман са даь-да ва. Мел дукха каьхаташ яздарах, ше Орджоникидзена уллув хиннача нахаца лийннав яхаш дувцарах, из дIатIаэца тиганзар цу ханарча Iаьдало. ХIанз гучадаьннача цу сурто тешал ду цо дийцар бакъхилара. Цхьаькха сурт а гучадаьннад из венначул тIехьагIа, цу тIа ба 30-ча шерашка гIалгIай мехка колхозий председателаш хинна нах. Эсолта Осман цу тIа эггара хьалхашкахьа вагIа. Из ше тахан воацаш ва, 1976 шера май бетта ( ший 86 шу даьннача хана), детта ца луш, сецар цун дог.


Бегаш боцчохь, нах боьлуш боцчохь кхераме ду!\nОхан-бутт 01, 2017\nНохчийчьура карикатуристаш Исраилов Хож-Бавди а, Исламгириев Апти а\nИсраилов Хож-Бавдин а, Исламгириев Аптин а самукъане суьрташ\nБеламан денна лерина шиъ гайтам дIабаьхьира Соьлж-ГIалахь. Цхьаъ - Кадыровн цIарахчу галереяхь Исраилов Хож-Баудин суьртех хIоттийнарг, важа - къоначу карикатуристан Исламгириев Аптиниг, Къоман музейхь.\nШиннахьа а алссам нах бара. Хазахетарца тIеийцира и ший а гайтам. Исраилов Хож-Баудис-м луучунна забаренна суьрташ а доьхкура ша Iаччохь. ХIора суьртана цхьацца минот бен ца йойура.\nСурт диллийта баьллачу аьттонах ца тешаш, наха рагI хIоттийра цунна тIе. Мукъа хан яьллачуьра, цуьнга хаьттира Маршо Радионо, нохчийн дахарехь хIун меттиг дIалоцу забаро, иза стенна оьшу аьлла.\nИсраилов: «Вайн нохчийн цIийца ма ю забар. Забарех цакхеташ нах хуьлу. Уьш дукха бац. Дерриг дуьне а ду хIинца забаре дирзина».\nМаршо Радио: «Хьан дахарехь хиллий, ахь сурт диллича, я забар йича, цунах цакхеташ?»\nИсраилов: «Со дешна а ваьлла, театре ваханчу хенахь, ас дуккха а артистийн суьрташ дохкура. Массо а воьлура. Дудаев Мусан сурт а диллира ас. Резавоцуш, суна довдира цо «сан мара Iадбита, сан сурт кхин ма дилла» аьлла.\nЦул тIаьхьа цхьа жимма хан яьлча, ас юха а дехкинера артистийн суьрташ. Уьш буьйлуш гина, тIе а веана, хьажа а хаьжна, Муса а велавелира. ТIаккха суна тIе а веана, шен сурт дилла мегар ду аьлла, пурба делира цо».\nНохчийчохь тахана чIогIа оьшу забар а, самукъа мел доккхург аьлла хета актерна, суртдиллархочунна Исраилов Хож-Баудина. Иза шатайпа дарба ду къоманна, дуьненна дIа а гойту цо ша-шех дела доьналла долуш, кхане йолуш ша хилар, дийцира забарх кхоллам а хилла везхачу артисто.\nИсраилов: «ХIинца хIара сурт ду, масала: мала а мелла, кисанахь шиша а, буйнахь чIерий а долуш чу а веана, зудчуьнга коьрта йовлакх тилла боху цо, ша къонах вац ала тарло шена. Иштта, карикатурехула, забарехула охьатаIо еза вай Iесалла. Вайн дукха а бац карикатураш йоьхкуш. Уьш дуккха а хилча дика дацара?!».\nДукха хан йоцуш керла говзанча гучуваьлла самукънечу шаржехь болх беш. Иза ву къона актер Исламгериев Апти. Халкъан музейхь схьабиллира цуьнан суьртийн гайтам. Цуьнан суьрташка хьажа а, цунах дош ала а иза волчу ваханера Исраилов Хож-Бауди а.\nИсламгериев Аптин суьрташ а ду юккъараллехь, нахалахь яьржина беламе а, дастаме а амалш гойтуш.\nИсламгириев: «Тайп-тайпана белхаш ду кхузахь. Нохчийн забар чIогIа ира а, хьекъале а хилла. ХIинца, масала, къен ву и стаг. Лулахочо цунах олу, «дIаяьккхахь, вехар волуш вацара иза-м». ТIаккха, Дала цхьа аьтто а белла, цо цIа дича, «цхьа стаг хилла дIахIоьтти хIара а», олу. Къе хилча а ца мега цунна, вехаш хилча а ца мега. Вайн дахар сирла а, цIена а хилийта къахьоьгу ас».\nГайтаме баьхкинчу хьовсархошлахь вара махкана вевзаш волу Iилманча фольклорист, филолог, нохчийн меттан говзанча Джамбеков ШаIрани. Цо иштта мах хадийра оцу гайтаман.\nДжамбеков: «Аптин хIара суьрташ суна хьалха а гина. Газеташкахь гинехь а, дага ца догIу суна. ХIинцалц цхьа Хож-Бауди вара вайн гоьваьлла карикатурист, хIинца кхин цхьаъ а ву. И ший а актер хилар а, цара бен хIара болх а суна чIогIа товш бу, сан даго тIеоьцуш бу».


Марха достучу денца декъалдойла шу, вежарий, йижарий! » Нийсо-Дагестан\n29.05.2019 374 0 niyso\nВайна т1екхаьчна даьлла сийлахь-деза де - 1ийд аль-фит1р - Марха досту де. И де дог1уш ду Дала вайна Шен деза 1ибадат - марха кхабар т1едиллина, Дала Шен бу аьлла, хаьржина болу Рамадан бутт чекхболуш. Оцу баттахь массо а бусалбанаша, Делера мела хиларе дог а дохуш, Цуьнан омра кхочуш а деш, къахьийгира дийнахь юучух, молучух а юхадовлуш, пхьуйрал т1аьхьа таравихь-ламазаш деш, буьйса денъеш. Марха кхабар дацара деккъа юучух, молучух юхавалар. Марха кхабар дара массо а вочух генавалар, шегара цхьанна а зен-зулам цадалийтар, нахаца бертахь вахар, гергарчаьрца уьйр-марзо латтор.\nИштта марханаш кхаьбначарна Шен доза доцу бекхам ша Шегара бийр бу аьлла Веза-Воккха волчу Дала, Цуьнан дикане сатуьйсуш ду-кх вай!\n«Имамаш машарехьа а, бартхиларехьа а « ДРОО-н Кхеташоно даггара декъалбо вайн махкара бусалбанаш 1ийд аль-фит1р дезачу денца, Везачу Деле доьхуш, массеран а марханаш а, дика 1амалш а къобалъяр. Дала марханаш юха кхаба а, даста а товфикъ лойла вайна!\nАвтор: МАГОМЕДОВ Мохьмад, «Имамаш машарехьа а, бартхиларехьа а», ДРОО кхеташонан куьйгалхо


Зазадоккху-бутт 10, 2021\nЧехин президета Земан Милоша даржера дIаваккха аьлла мехкан министрийн кабинетан куьйгалхочуьнга могашллин министр Блатны Ян Оьрсийчоьнан коронавирусан "Спутник V" вакцина бахьанехь. Министрна хетарехь, оьцийла дац вакцина, иза Европан Бертан тергамбечу урхалло магголц, ткъа Земанна гарехь, меттигерчу Iедало маго еза и вакцина.\nParlamentní listy газетанна интервью еллачу Земана боху, Оьрсийчоьнан а, Китайн а вакцинаш йита еза махка чу ма-хуьллу сиха. Цо бахарехь, вакцина чу ца юьтучу Блатныс а, махкахь молханийн терго ечу Пачхьалкхан институтан директора Сторова Иренас а жоп дала деза махкахь нах леш хиларх.\nБлатныс а, Сторовас а, вакцина цкъа хьалххе Европан Берто маго еза, чIагIдо. ТIьаххьара хан тIекхаччалц оцу позицина къеравара президент, билгалдоккху Чехин информацин агенталло. ХIинца иза ву махкарчу регуляторе сихха молха эца магадайтарехьа – хьалхо шайггара къастам бина Венгрино а, Словакино а.\nЧиллан-бутт боьрзуш Земана CNN канална еллачу интервьюхь “Спутник V” вакцина шайна йохкар дехна ша Путин Владимирца динчу къамелехь, элира. Parlamentní listy еллачу интервьюхь цо бохура, Германица юкъахь вакцина кхоллар дийцаредеш ву ша.\nЧехи цхьаъ ю уггаре дукха пандемино зен динчу пачхьалкхех Европан Бертахь. 1,34 миллион стагаца хааелла вирус, велла 22 эзар сов стаг, халчу хьелашкахь болхбеш ю медицина. Могашаллин министр даржера воккхийла ду иза дан Iедалан куьйгалхочунна Бабиш Андрейна лаахь. Кху беттан 22-чохь цуьнца цхьаьнакхета дагахь ву президент Земан.\n“Спутник” толлуш ю Европан эвсараллин, кхерамзаллин, башхаллийн стандарташца мел йогIу. Хьахош дац, мел хан оьшу зераш дIадахьа, амма билгалдоккху, уьш чехкаллица деш хилар, даимачул сиха чекхдевриг хилар а.\nЕвропан Бертан Iедална бахархоша критика йо коронавирусна дуьхьал вакцинаци ярца хьем беш бацарна. Бехк буьллу цунна сертификаци меллаша еш хиларна а. Пандемица доьзна Европан Берта юкъайогIучу пачхьалкхех дукхахъерш къевлина ю, сецна я боларх доьхна церан экономикан дахар.


ТИЙШАБОЛХ БАЬЧОХ БОДА — Сердало\nТИЙШАБОЛХ БАЬЧОХ БОДА\nСецца сомаваьлар Ахьмад. Хоалуш дар сатоссаш латтилга, камера чу лакхе доаллача зIамигача корилга сердал хайра ца йоагIе а. Юкъага денача лазаро корзагIваьккхар из. Хоадайича санна лазар дора цо. Бутт совгIа ха яр цунна из лазар гучадаьнна. Лазар ла дезаш дар гIулакх. Iемавар из-м цул халагIадар ла a. Kxoaлaгla шу дар, бехк боацаш, набахтара Iазап цо оза.\nАхьмад метта хьалъурахайча, геттара сихделар лазар. Вешта, «мотт» ала а хала дар кIал иллачох. Бетона тIа IотIайилла цхьа чIаьпилг мо йиткъа боамбилг чубилла хIама яр-кх. Тамаш ярий тIаккха цу кIийлен тIа вижа уллача сага лазар кхетар?! Ший дегIаца низ болаш хилара, дикка ха яьккхар цо «набахте» яхача жожагIатено кIал ца вуташ. ЗIамига волча хана денз дегIа унахцIена хиннавецаре, хьогге кхайкор лаьца а хургдар. ДукхагIбараш цу лазаро кIалбитар цу йоккхача набахта. Иштта кхоабар лийца боахкараш. Саг хьаваргволаш кхача а бацар телаш хиннар. Моцала вала воаллачоа а IочугIоргйолаш хилацар хийла хьачуенна хIама. Паччахьалкхено ший моастагIашца леладу моастагIал дар из. Хийла ди доагIар Ахьмада, е Iазап озаш вахачул топаш тоха суд яь ялар-кх сона, аьнна, хеташ. ТIаккха валара цхьа хало ла мара езаргьяцар. Шозза валара нийса хетар цунна шийга кхаьча хьал. Денош а бийсаш а вIашагIъийна, дIадодар цун вахар. Баьдеча каша чу мо мара хьайистхила а, е дIайистхила а саг вацар. Фу де эш цу тайпара вахар. Кхыметтел нийсхо ярг ма йий аьнна, даха дог ца хилча?! Дийна волаш араваргва-кх со, аьнна а, сатасса а хIама юхедисадацар миска. Харца луне да ер яхаш, боккхийча наьха дешаш каст-каста дагаухар Ахьмада.\nШий бехк а болаш чувахачоа а ла хала долаш фусам я набахте. ХIаьта цхьаккха бехк боацачо? Пехьарча хана иштта ше-шийца къамаьл дора цо.\n«ХIана котбувл харцон низ?! Мичай нийсхо? Низболча паччахьалкхено ший къонгий бокъонаш хIана лораяц?» — Цу хаттараша корта бIагорабоалабора. Вешта, ший къам, бехк боацаш, мехках даьккхача денз нийсхон наькъаш къайла долга гучадаьнна дика ха яр цунна. Цу хана байнабар паччахьалкхен хьа кимех бола тешам а. Укхан дай вошеи мо, эзараш бола кIантий Даймехка тIем тIа легача хана тиллаецарий «къаман моастагIий», аьнна, бIеха цIи дерригача цун халкъа!\nХийла иштта еча уйлаша дицдолийтар Ахьмада ший лазар. ХIаьта дега хинна чов цIаккха ца соцаш, узам беш яр. Лергашкара дIабалацар судо баь харца соцам: «ЛаьрххIа кийчо а яь, йоккхача къизалца саг верах 25 шу суд…\nМа къиза кхел яр-кх цунна яьр. ВанагIа, гIанахьа дар из, е сомах дар, аьле а, хеталора цхьайолча хана. ТIаккха, уж тешаш?\nФу дар цар даьр?\nДог чIехкар Ахьмада, харц тешал даь, шийна тIалеткъа нах дагабехача.\nШоашта фу хургда ховш дарий-хьогI цар из?! Са ца доаки халуш, къамарга шод увттар цунна из деррига дагадехача.\nШий син уйла йича воалаш вацар Ахьмад. Шийла чIоагIагIа а дагабоахкар цунна цIагIа биса нанеи, йижарийи, дийха дагIа нускали. БIаргашкара дIадалацар судо баь соцам хьакхайкабаьча дийнахьа еха хьайзача наьна сурт. Боккхача бале Iаьржъяьяр из. Халача хана сийнача СибарегIа цаI мара ца висача воIах ялар сино ма лов хала хIама дар. Из дика кхетадора Ахьмада ше а. Кхел иштта яр цар.\nДагардалацар Ахьмада нанас тIеххьара, къасташ, аьнна дешаш:\n«Дала ше ергья нийса кхел. Са воI, болх Даьлага ба вай Тийшаболх цIаккха чакхбалац. — Тешалде эттарашта пIелг тIа а хьекха, акхар мо къонахчали гIалгIай эздели ма дохкалахь, фуннагIа хьайна тIакхоаче а». МассагIдар Ахьмада дагадоалаш. Дукханахьа кхоачар цун уйлаш. Уйла е а шортта ха яр цунга. Уж уйлаш дукха ярах, кIайча асаро кIайбаьбар цун корта. Къонача юхь тIа а хобораш хоалора.\nЕрста, герга хинна юхь, мочхалаш чукхийтта, ийрчаяьнна яр. Юкъ-юкъе ше дилла лийрхIа керда вахар дага дехе, юхь сийрдайоалар.\nТIаккха духьалдоагIар цун езача йиIий — Хаьде сурт. Цун делача бIаргаша дог хьоастар Ахьмада. Безаман ало син-пха а лоацаш, йIовхал лора дерригача дегIа. Дукха ха яр уж шойла бовза а беза а.\nХаькъал долча наха нийса яьха хиннад: лийрхIар хиннадац хIамах, дегIар мара. Дукха хIама хувцаденнад. Адамий моастагIий къизал я сох яхар. Мичахьара гучаяьлар цу къизала лараш?! Уж гаьнара хьайоагIаш хиннай. Юха а ший уйлангахьа вода Ахьмад.\nКхийна хьлъэтта зIамига саг вар Ахьмад, шоай лоIамах боацаш, кхыбола мехкахой санна, шийлача Казахстане уж кхаьчача хана. Да а воккхагIвола воша а тIем тIа баха, ди доацаш бар. Нанеи кхо йишеи дар цунца, уж шийлача мехка Iокхаьчача хана. Дукха ха ялалехь, наькъа йоагIаш, лазар а лаьца, дIаяьлар йоккхагIйола йиша.\nШоай хур-могар дора Ахьмада а цун йижараша а наьна бала байбе гIерташ, цун дог хьесташ. Нана ше а саготонаш ла Iемаяр. Сага сино ца ловш хIама дисац. Дукха лайнадар цо цу шерашка. ГIйагIа, бала боацаш, атта цIа дацар. Массанахьа хало а моцал а яр хьувзаш.\nЧIоагIа хала дIадахар уж хьалхара къиза шераш. ДIахо нах, цхьа бахьан балха дIатовса а бенна, баха Iохайшар. Хало эша а еш, цIагIоргхиларах дог ца дуллаш, къахьега болабелар вайнах. Иштта наха нийсса бахаш бар Ахьмадар дезал а. Цхьабакъда, кер биззалца цкъа хьалдаа хIама доацашбараш а дукха бар.\nНаьна дог хьоасташ, дика кхийнавар Ахьмад: хьаькъал долаш, дегIа унахцIена волаш, нахаца Iимерза волаш. Йижараша а доаккхалдора шоай воша дика а хоза а волаш. Колхозе бригадиралла балха вахавар из. Цу бригаде цунца болх беш тайп-тайпарча къамех нах бар. Массане а шоай новкъост лоархIар цох. Бригаде мел вола саг цхьа барт болаш вар.\nСар-сарахьа шоаш балхара баьлча, вайнаьха ловзар оттадора цар кха юккъе. Эрсий а, казахаш а Iомабаьбар вайнаьха Iаьдала халхабувла. Акхарца бригаде ший вешийца болх беш яр Ахьмадаца деша яьгIа Хаьди а. Хоза хетар Ахьмада, из бIаргаяйча. БIарг сийрдабоалар, дог гIоздоалар, из шийга йистхилча. ЙоIо зувра Ахьмад цхьа ший тайпара боккхача безамца шийна бIарахьежалга. Безам лочкъалац, оал. Наха а гучаяьннаяр цар «зIамига къайле». Хаьди дукхачарна бага яха, хоза кхийна йоI яр. Iаьржа корта, герга юхь, кIай цIока, тайжа болар, кIаьда йистхилар — деррига дар цун сурт диллал хоза. Цкъа дIайхача дийнахьа колхоза конторе вIашагIкхийттар Ахьмади Хаьдии. Контора чу ваьгIар араваьлар. Ераш цхаь бисар. Ахь-мадаца готтача цIалга чу латта тоам ца хеташ, арайолаелар Хаьди.\n— Хаьди, цхьан минота сабардел, — аьлар Ахьмада. Шорттига юхахьажар йоI. Юхаозалуш зIамига саг ше а вар. Ше къамаьл мишта дIадоладергда ца ховш, корах арахьежжача латтар из.\n— Фуд цига, Ахьмад? Ара хIана хьеж хьо? — хаьттар Хаьде хоаяллал цIий а луш, ший кIаьдача оазаца.\n— Хац сона-м. Иштта лийнна даргдий вай?! Со фу ала воал хой хьона? — хедалуча оазаца хаьттар цо.\n— ТIа фу ях сона-м хац… — Еррига цIийелар цун хоза юхь.\n— Ха ха-м я, Хаьди. Вай довза дикка ха я. Са дагардир хьона дика хов, аьнна, хет сона-м… — Майра ший къамаьл доладир цо.\n— Сона сенах хов наьха дагардар? — ший ши бIарг лаьттара ца боаккхаш, латтар Хаьди.\n— Дагардар ха массаза дешаш эшац. Из хьона а сона а шаьра хов. Дукха хIама да, цхьаккха дош юкъе ца доаладеш, кхетаде йишйолаш. Мел дукха е къамаьл вай дола ца деш дIатийттадале а, цкъа укх тIа кхача дезалга ца халла, зIамига мичад вай!?\n— Аз кхетадеш хIама дац Iа яхар… — Оаз лаыллуш йоагIар Хаьде.\n— Дика кхетаду. — ЙоIа эгIаваьлар Ахьмад. — Сона дика йовч хьо. Дика яйза а ца Iеш, дег чура дукха…\n— ЧIоагIа йIайха я-кх укх чу… — Къамаьла юкъеийккхар Хаьди. Араэккха лаьрхIадар цо, Ахьмадас сов сиха наIара ко лаьца мара.\n— Малхо тела йIовхал ла мегаргья. Цун ала сел боккха а бац. Безаман ало чIоагIа воагаву…\n— Со-м паргIатта латта мукъа яц, сога хьежаш нах ба. — Кор загIьяьнна хьайзар Хаьди. Тоам хетацар цунна цу къамаьла ладувгIа. Эхь хеташ, ше фу дергда ца ховш, латтар из.\n— Саг чувоале а хац… Наха фу хетаргда?\n— Хаьди, хьо сел йоха езаш хIама дац укхаза, е саго баккхI бехк а бац. Аз хIама яхац… Хьо раьза еце, кхы дIаьх а ца деш, дутаргда вай ер. Со-м сайна хетар хьона а хет мотташ вар… Хье Даьлах теше, тешалахь — хьоца хинна са уйлаш цIена хинналга. Хьа сий Iодожаргдола хIама аз цIаккха дергдацар, нах бале а беце а. Лоацца аьлча, сай цIенача дег чура хьо сайна езандаь, вай вахар цхьан хеттача бакъахьа хетар сона… Хаьди, Iа сох бехк боаккхе а, аз сай дагардар хьога дIаях.\n— Ахьмад, из дувцача дац вай xIaнa. — Сага хазар кхераш санна, шорттига аьлар Хаьде уж дешаш.\n— Аз сихъяц хьо. Цхьа дош мара, хIама эшац сона.\n— Дош ала а ха йоагIаргья. Сихлургдац вай. Кегаенна зама я ер…\nЦхьа ший тайпара безамеча оазаца аьлча санна хийттар Ахьмада тIеххьара Хаьде аьнна дешаш.\nШийна йоI духьала ца хилар белгало гучаяларах, дог гIоздаьлар Ахьмада. Хьежа раьза вар из.\nХаьдена баркал а аьнна, ваьнна, дIавахар Ахьмад.\nЦул тIехьагIа дукхаза хилар цар къамаьл. Денгара ди массаза доал совбоалаш бар царна юкъера безам. ЦIагIарчарна а дIахайнадар цар дагардар.\nБерригаш раьза бар. Цхьабакъда, цаI вар цар ираза духьала. Цун уйла бIеха яр. Из ший тийшаболх кийчбеш вар. 3Iамига волча хана денз, Ахьмадаца яхь йолаш хьавоагIар цар юртара милице начальник хиннача Iадлопа воI Беслан. Наха Бесик оалар цох. Даси нанаси, цаI мара вац яхаш, боча Iомаваь, Iалаьмате во оамалаш йоахкаш вар из. ГIов а сибат а дацар цун дикача сага тара. Нах моцала бовча хана а, ший курал хойташ вар. Хийла къаьнача исташа а оалар цох: да а да «бесий кIориг», аьле. Колхозе учетчик ва яхаш, дер дайна хьувзаш хулар болх беш боахкача наха юкъе гIолла, шецца йIаьха гIаьле бага а елле. Хаьдена бIарг тIаэттабар цун, Ахьмад а из езаш ва, аьнна, шийна хезачахьа. ДукхагIа цунна дагаяьлар Ахьмадацар чIир яр.\n3Iамига волаш, Ахьмадас дукха нихь тийса вар из.\nЦкъа цхьан сарахьа, кхай тIа халхар оттадаьча хана, ловзара юкъе ваьлар Бесик. Раьза йоаццашехьа, новкъосташа цунца халхаяккха юкъе кхессар Хаьди. Малара дагахьа вар вож. Халхара цхьа го баьккхачул тIехьагIа, хьакхашта халхавувла ваьлар Бесик. Из дика зувш Ахьмад а латтар. ДIа-юха хьежа ваьлар из, наха юкъе Хаьди воша вий хьожаш. Из вацар цу дийнахьа.\nХаьди цхьаккха дича юкъера дIаараялийтацар. Юххера пхьарс техха, керта тIара косынка дIадахийтар.\nКхы сатохадаланзар Ахьмада. Ше ма водда Беслана тIаваха, бий теха багара цIий дIадохийташ, хьалвIаьхвеш, вожавир цо из. Цигга нах юкъебенна, вIаши кулге бига, къоастабир уж. Цхьабакъда, шийна даь эхь дита лаьрхIа вацар Бесик. ШоллагIча дийнахьа Хаьди низагIа йодаяь водачара, наха баьча хоама оарцагIваьннача Ахьмада хьаяьккха, ший даьшка юхаеннаяр йоI. Цигга, дукхача наха а хозаш, дув биабар Беслана: «Са даьсара, сога ца кхоаче а, Ахьмадаца вахар хетта Iа ма ховргьяц хьо», — аьнна.\nШозза Ахьмадас шийна даь эхь цIада чIоагIо йир Бесико ший даьна хьалхашка. Бакъда, сих ца луш, дикка уйла яь, чIир леха лаьрхIар цар цхьана. Хиннар шийна дIахоззашехьа, Ахьмада нанас, сиха яха, боккхий нах оарцагI а баьха, зоахалола юкъе нах бахийтар. Шаккхе даьй раьза а хинна, гурахьа кхай тIара балхаш чудерзадаьчул тIехьагIа Хаьди цIа а югаргйолаш, йийха Iохоайир.\nАхьмадас дукха сатийса ди гаьна дацар. Ахкан бутт чаккхбоалаш латтар. Хаьди балха ахацар, цIагIа йитаяр из Бесиках дика лоархIа ца беш. Ховр царна цхьаккха бIехача хIамах хьадж ца йоагIа саг из волга.\nЦхьан сарахьа балхара чувеча, Ахьмада чIоагIа гIайгIане яха ягIа ший нана яйра.\n— Нани, фу хиннад вайна? Хьо ма чIоагIа вIашкаяха ягIа! — хаьатар цо, цунна юхе Iо а ховш.\n— Циск доацаш да вай.\n— Ай, циск арадаьннад аьнна, гIайгIа йой? ЧудоагIаргда.\n— ЧудоагIаргдац. Тахан кхоалагIа ди да из доаца.\n— Нана, циск доацаш дусаргдац вай. Аз дахьаргда хьона.\n— Дедда цIагIара дIадахад из. КIаьнк, хьо кхетац… Во белгало я из. Сона хов хьона айса фу ях… Хьол дукхагIа яьхай со укх дунен тIа. ТIабоагIача балах дод, оал циск…\n— Нана, мехках а даьхача, валар-валар дайча, моцал Iайшача, вайна кхы фу тIакхачар кхер хьо?\n— Даьра, яа сискал йоацаш дукха ба хIанз а…\n— ХIама дергдац. Денгара ди массаза доал тоалургда наьха вахар а. Долла хIама дIадаьлча, болх бе а бокъо хьа ма яьннайий вайна.\n— Дала дергда вайна дикадар.\nАхьмада шоллагIча дийнахьа дицделар наьнаца хинна къамаьл. Цо вIалла теркалдинзар из. Ший балха ухаш, чувеча, дехьа-сехьа вахе, ший нийсархошца ха дIахьош лелаш вар из. Цу хана бахара-бахкара нах тIера бар, цхьаннахьа сар-сарахьа шоай apгIaгIa вIашагIбетталора кагий нах. Дахар-денар дувцаш, цIагIоргхилара керда хIама дий хьоадеш, ха дIахьора юртахоша. Юрт зIамига хилар бахьан долаш, берригаш шойла дика бовзаш бар. Хийла цу вIашагIкхетаре Ахьмад а Бесик а цхьана нийслора. Ахьмада Iотташ мара къамаьл деш оамал яцар Бесика. Тахан геттара дог гIоздаьнна вар из. Ахьмада футтаройна колхоза председатель хеставе волавелар. Ховр цунна цул хьалхарча дийнахьа председатело Ахьмад бригадиралла дIаваьккхалга. Ахьмада кхетадора, Бесик юкъе воацаш, из хиннадоацилга.\nУкхан даь хьаша ва, яхаш, вар вож. Цхьана дикка къаракъ молаш хилар дар царна юкъе хинна деррига хьоашал.\n— Дика саг ва-кх из председатель. Дикача нахаца тарвала а хов. Болхло а зуламхо а къоаставе мог, — юха а ший дохьаж тувсар Бесика.\n— Ший цу дикача нахаца цIерах воагалва из! Наьха цIий менна-м ваьннав из, — эгIазлонца аьлар Ахьмада. Цигга хьалкхоссавелар Бесик.\n— Хьо воагалва цIерах! Мича кхача гIерт хьо?!\n— Хьо а из а цIерах а кIурах а доагалда шо!\nЦига юха а вIаши качболхачара наха дIа-юха къоастабир уж.\nЦу бусса хиннар бахьан долаш, деррига вахар хувцаделар Ахьмада. Къиза кхел яр цунна кийчъяьр моастагIчо. Ший меттаца аратессача дохьажаца болабир лихьо ший тийшаболх. Цхьа кIира даьннача Iолла, сецца милици наIар тIа ена, лаьца, дIавигар Ахьмад. Ше дIавигачул тIехьагIа, следователе лоткъам эцача хана мара ханзар Ахьмада ше хIана лаьцав. Тамашийна бехк бар укхан хьатIабехкаш хиннар. Хьанна дагадар тийшача балха лар иштта йIаьха хургйий? Бензин IотIамохкадаь, ший цIенош а тIехьа колхоза председатель, воагаваь, вийнав, яхаш бар Ахьмада хьатIабилла хннна бехк. Эггара халагIа цу гIулакха тешалде оттабаь тешаш укхан бовзаш хиннараш хилар. Уж шийна духьлбоалабича, дагадехар Ахьмада кIира хьалха ший Бесикаца хинна къамаьл. Кхийттар ер кIур мичахьара боагIа.\n«Маьржа-яI, фу хургда къизача адамал унзарагIа?! Соцара чIир лехар духьа, бехк боаца саг сел къиза вийнав цу аькхо, йоахар Ахьмада уйлаша. ТIаккха е тешаш… Ша мо шаьра хов царна, со бехке воацилга. Аз баьраш бегаш хинналга. Сардам мел баьккхар вувш хул?! Мишта отт Бесика тIехьа!?\nXIa-a-а… Ийцаб. Моцало готбаь нах атта ийцаб. Хайнад уж фу нах ба. Сенца эца йиш я аьнна, дукха уйла е езаш хIама хиннадац. Боацача бехках, бIехача наьха тийшаболх бахьан, ткъаь пхиъ шу суд такха езалга деций хала хIама?! Тийшаболх баьчох бода ма оалар …»\nЦох тешам байна-м дукха ха яр Ахьмада. ХIаьта а, ший саготделча, ше-шийца лувш хулар из. ЦIаьхха дагадехар цунна сийсара ший наьнагара дена каьхат. Юхь тIа велавалар даьлар. Нанас юха а ший циск дувцар. Вай циск цIенах кхийттад. Из дика белгало я, йоахар каьхата тIа. Цох дика кхаъ хиннаб сона, яхаш яздора нанас. Halapax боаккхаш хиннача чIего ший уйла тIара ваьккхар Ахьмад. Хьачуваьлар ши милиционер. Дукха ха яр из волча саг чу ца воала. Царех цхьанне аьлар:\n— Москве Верховни Суде каьхат дахийтадарий Iа?\nАхьмад цецваьлар. Из виц а веннавар цох. ШоллагIа шу дар цо из дахьийта. «Хила водачо мергIилгах катох» яха эрсий кица мо, тIеххьара цо даьр дар из.\n— Дахьийтадарий Iа каьхат? — юха а хаьттар милиционера. — ЧIоагIа уйла ма йий Iа ер!\n— Дахьийтаче, жоп юхакхаьчад. Начальник хьога хьежаш ва. Iохьалхавала.\nЕраш начальника кабинете дIачубаьлча, вож бIаргех даьнна хий дIадоаккхаш воаллар.\n«Гарт» аьнна, дог тохаделар Ахьмада. MaccaгIa уйла чуессар. Эггара хьалха ший вахар хаьдад, аьнна, хетаделар. «Судо юхадийцача дешо топаш тоха, аьнна, баь хила беза соцам». Водар мара хьалха дага мича дох. Дехкевалар а корзагIвалар а вIашагIийнадар. Ший цIагIа бисараш а духьалбаьхкар цу юкъа. Наьна сурт бIаргашка латтар. Начальник кхийттар укхангарча хьалах. Фуд ца ховш, сагота ер волга хоаделар цунна. Юххера вела а венна аьлар: — Москвера хьалкхаьча амар ер да хьона, каьхат хьакховдадир: Iайха Iодеша.\nХьажъюккъе хьоцар техар Ахьмада. БIаргашта боад еттар. Дагадехар наьна дешаш: «ФуннагIа тIакхоаче а, къонахчали гIалгIай эздели ма дохкалахь». Ший беррига низ ура а оттабаь, сабаре волаш мо кеп а оттаяь, каьхата тIа хьежар из. Юха бIаргашта боад еттар. Цигга кхетабир Ахьмада вахара мах. Вала лацар набахта мел хала яле а. Каьхата тIара хьалхарча мугIар тIара тIехьарча мугIар тIа лелхаш, тIехьарча мугIар тIара хьалхарча мугIар тIа лелхаш, даггара удар бIаргаш. Юххера теша ца луча дешаш тIа сайцар бIаргаш… Мукъавоалийташ, судо бехк тIера боаккхаш дар каьхат. Юхь тIа гIолла Iодоладелар хьоцара тIадамаш. Цун деналах а сабарах а цецваьнна латтар начальник.\n— Ай, вела мукъах ле! Цхьа дош ала! Хаьдай хьа тхоцара ха. Текха ваьннав хьо е къиза бала. Гучабаьннаб бокъонца бола зуламхой. Цар тийшаболх хиннаб хьох бахар. Шоашта доагIа тIазар хьоргда цу моастагIаша.\nДIахо вIалла цо фу йоах хазацар Ахьмада. Тийшаболх баьчох бахаб, йоахар цун уйлаша…\n← О работе жилищно-коммунальных организаций за январь-июнь 2018 г.\nМурдал (дувцар) →


Мисарара араяьккхинчу зудчунна дуьхьал ФСБ-н белхахой кхаьчна\nБайсултанова Сакинат(дIакъовлаелларг)шен доьзалца а, "Мемориалан" адвокатца Магомедова Розица\nМисарара схьахьажийна Дагестанан яхархо Байсултанова Сакинат шоьтадийнахь шен деа бераца цхьаьна ХIинжа-ГIала кхаьчна. ЦIерпоштан вокзалехь цунна дуьхьал баьхкинера къайлахчу сервисийн белхахой, яздо "Кавказ.Реалиис".\n"Кавказ.Реалиин" хаамашна тIе а тежаш, Маршо Радионо даржийра Москохарчу Шереметьевн аэропортехь 12 сахьтехь Байсултанова дозанхоша латтийна хиларх. Мисаран къомана кхераме бу аьлла, еарийдийнахь Къилбаседа Кавказан 17 вахархо Оьрсийчу схьахьажийна пачхьалкхан Iедалша. Кхин а 8 вахархо висина Каирерчу "Матар Кадим" аэропортерчу депортацин набахтехь.\nХIинжа-ГIала шайн зудчунна дуьхьалбахначу гергарачара дуьхьало йира полисхошна Байсултанова дIайига. Делахь а къайлахчу сервисийн белхахой бу цунна тIаьхаьбевлла Гимры дIаюьгуш боьлхуш.\nСакинатан гергарчо дийцарехь, полисхой иза дIайига Кизляре баьхкина хилла. "Алигаджиев Мохьмада иза цхьанхьа а едда яла меттиг болуш а яц, могуш-маьрша цкъа шен хIусаме кхачийта, цул тIаьхьа иза ша тIейогIур ю шуна элира полисхошка", -дийцина "Кавказ.Реалиига" гергарчу стага.\nАьтто боцуш дирзина


Лоацца дувцараш — Сердало\nБирса а сагота а ха яр из. Дезалхо е кхоаччара гаргара саг тIем тIа воацаш нагахьа цIа дацар. Цудухьа дукха хулар ший-шийга письмо дарга сатувсаш бола нах. Иштта нахага даьхка письмош дIадекъаш хIара денна юртах чакхвоалар къаьна Мовсар.\nСона шаьра дагадоагIа: цкъа тха лоалахочоа – хьехархочоа Маржана наIарга вера Мовсар. Кхайка ара а яьккха, дIакховдадир цун маьрагара фронтера дена кхаь саьна письмо. Сагота мишта хургьяцар Маржан цу каьхата! ИттлагIа бухт бар цун цIен-даьгара каьхат доаца.\nХIа аьнна шийга дIакхоаччашехьа, Мовсар дIавахарга а ца хьежадеш, даьстар Маржана каьхат. Деша эттар. Каьхат дIахо ме деш гIозъяьлар Маржан, цIаьхха духьалара морх дIа а яьнна, малх гучабаьлча санна, бос баьлар цун. Сов гIадъяхарах дог чIаьхка бIаргашка хий а кхехка, тIеххьара а, кхы къовла низ а боацаш, басилгаш тIа гIолла Iохьийдар цунна боккха-боккха ши хи тIадам.\nИз деррига гуш лаьтта со Мовсарах а цун балхах а хьегар. Сона дега тIа дера: ма доккха ираз да-кх, тахан Маржана дог цо хьаьстача тайпара, наьха дог хьоасташ ваьха чакхвала йиш хилар! Ма ираз да-кх!\nМАЛА ЯР БЕХКЕ?\nКогаца кхестаеча машинаца ший цхьа барзкъа тегаш йоаллар укх шера йиълагIча классе деша аха йолаеннача Лидай нана – Хади. Нанна юххе дIатIа а яха аьлар йиIига:\n– Аьшк тоха езаш да, мама, са лента, чIоагIа хьерчаденна да ер. Аьшк йIохъе мегаргйий аз? – ЙиIига бе доаллар керта кIажаргех тувсаш дола лента.\n– Мегаьд, – аьлар нанас, – дIачуйолла.\nРезетках дIачуелла йIох а ялийта, нийсдаь лента Iоа дилла аьшк тоха эттар йиIиг. Цунах ца яшаш корта а оагабаь, Лидайна дIатIаяхар нана.\n– Хьовкха сога. Хьона-м аьшк тоха даьра ховргдацар.\n– Мама, айса, айса. Сайга тохийта сога, – хьоастаелар йиIиг.\n– ДIаяла хIанз! Аьшк тохаргйолчоа тара дац Iа детта кулгаш, – аьнна, йиIига бера аьшк хьа а яьккха, из юстара а кхесса, нанас ше техар лента аьшк.\nЦул тIехьагIа цхьа ха яьлча:\n– Са кIайча гата тIолг аьшк тоха езаш да, мама. Аз айса тохаргья из е Iа тохаргья?\n– Хьона ховргдац цунна аьшк тоха. Сабарде. Айса тохаргья аз.\nЦхьа шу даьнначул тIехьагIа:\n– ХIанз а са школьни форманна аьшк тоха ца езаш санна ма ягIий хьо-м, мама! Маца тоха лаьрхIа я хьо из?\nЙиIига де ца доагIача тайпара хьакхашта деча цу къамаьла раьза йоацаш цкъа Лидайна бIара а хьежа, доккха са а даьккха, йиIига школьни форманна аьшк тоха эттар нана.\nИттлагIча классе дIачу а яьнна, кхергахьа дIалестаяр Лида цо наьнага ер къамаьл деча хана:\n– Со школе яха еза ха гарга кхаччалца ягIа а яьгIе йолалу хьо са барзкъашта аьшк тоха. Кхы ца а ягIаш, хIанззе а йолале са морача зипа коча аьшк тоха. ЛерттIа шув боаккхаш дика а тохалахь из. Наьха дараш мо шаьреи шув болаши хилац Iа аьшк теха барзкъа. Нахах а эхь хет сона-м цхьа тасбахь а дийя Iа хьатела барзкъа дийха араяла…\nДIахо фу аргда-хьогI Лидас ший наьнага?\nХьан бехка Iомайир-теш Лидас из во оамал?\n← Представлен врио Главы Ингушетии Махмуд-Али Калиматов\nАвторитетные мнения →\n28.02.2019 serdalo@yandex.ru 0\nТрадиция чистого труда


"ЛадогIа тамехьа дацара"\nКарелерчу набахтехь тутмакхаша латкъамаш бинчул тIаьхьа колонин хьаькамаша экскурси кхайкхинера журналисташ\nКолонин куьйгалхочо Савельев Ивана чIагIонаш йо, тутмакхашна тIехь гIелонаш лелош яц шаьш, "Медиазонас" а, "Настоящее время" телеканало а, лецначара дуьйцу а бохуш, зорбане яьхна материалаш йоьшуш тамехьа дацара шена бохуш. Делегаци юкъахь хилла "Настоящее время" телеканалан корреспондент Константинова Алла а.\nКолонехула экскурси дIахьочу хенахь\n"Датта а ю дIайийна – и дика билгало ю! Даттано Iалашво. Нагахь санна, цхьанхьа кертахь йийна датта хилча, ишта олуш шира Iадат ду", - боху дукха хан йоццуш Карелехь омбудсмен хаьржинчу Бойченко Ларисас, Петрозаводскерчу колонин уьйтIахула йола а луш.\nФедералан таIзар кхочушдаран урхалло (ФСИН) байначу беттан 26-чохь лоьмар 9 йолчу набахтехь пресс-тур вовшахтоьхнера. "Медиазонас" а, "Настоящее время" хьостано а шайн агIонашкахь яздинера, оцу набахтехь тутмакхашна тIехь Iазап лелорх а, царна еттарх а, ишта кхиндолчу колонин белхахоша дуьхьалдохучу зуламех лаьцна а.\nЖурналистех а, омбудсменах а, юкъараллан тергамчийн комиссин декъашхойх (ОНК) а лаьттачу делегацина хьалхаваьлла вара 32 шо долу колонин куьйгалхо Савельев Иван. Набахтехь хан яьккхина арабевллачара а, карарчу хенахь хан токхучара а чIагIдора, лецначарна еттара Савельевс бохуш.\nГулбеллачаьрга маршалла а хоттуш, Савельевс боху, зорбане даьхна дийцарш "эргIаде а, хила йиш йоцург а" ду. Журналисташна бакъо ло ша элира цо, набахтен муьлххачу а маьIиге хьовса, долчу хьолах ма дарра дийцийта шена лаарна.\nТутмакхийн дийшар-гIаттар долчу чоьнаш чу дуьгу тхо дуьххьара: болх беш воцу 60 тутмакх ву цхьана куп чохь дIатарвина. Буьйшучу агIор масех могIарехь охьахIиттийна маьнганаш ду, хIоранна а тIехь йозанца билгалъяьккхина цу тIе вуьжучу тутмакхан цIе а йолуш. Оьрсийчуьрчу ФСИН-ан куьйгалхочун гIовса Ломонос Андрейс бахарехь, хIусамчохь шиъ еакIов метар меттиг кхачон йогIу цхьана тутмакхна.\nКарелехь депутат лаьттина, кхаьънаш эцарна а, курсанташ хьийзорна а бехкевина Романов Иван тIевалаво журналисташна.\nТутмакх Романов Иван\n"Суна кхузахь дерриг а товш ду, куьйгаллана доккха беркалла ала лаьа суна, къаьсттина Савельев Иванна, - боху Романовс. – Стаг адеквате велахь, цуьнгара даха бехкаш хуьлийла дац. Боккхачу лаамца къамелаш дийр дара ас журналисташца, сан дуккха а ду дийца. Тахана дуьххьара аьтто баьлла сан бакъдерг ма дарра дийца. ХIунда аьлча, тIаьххьарчу деа шерачохь массо а Iаламат чIогIа дуьхьал вара со вистхилийта. Шуьга шайгга дийца дуккхаъ дара сан".\nЭкс-депутатца къамел дирзинчул тIаьхьа тхан делегаци сирчу шина гIишлонна уллохула йолу. Аьтту агIор - ПТУ ю чIапа тхов а болуш. Аьрру агIор – ШИЗО-н а, СУОН-ан а гIишлош ю. Тхов тобеш бу кхузахь дукъ долуш хилийта. Тхов туьллурш а шаьш тутмакхаш бу аьлла, дийцинера адвокате Молодежников Викторе хан токхучу Магомедов Магомеда.\nГIудан изоляторан хьалхарчу гIат тIерчу камераш чохь дIатарбина шаьш цхьацца чохь латтон тутмакхаш. НеI йоьллу цхьана камеран - цу чохь дохийна балда долу тутмакх ву.\n"Цхьана а кепара дан арз дуй хьан? Претензеш, проблемаш, дIахьедарш дуй хьан?, - шога хотту Савельев Ивана. "Дац", - корта ластабо цо. ХIун дина валийна хьо ШИЗО аьлла, журналисташа шега хаьттича: "Цхьана конфликте ситуацехь нисвеллера со", - олу тутмакхо.\nТутмакх Губашев Анзор\nНемцов Борис вийна аьлла, лаьцна, хенаш тоьхначу пхеаннех цхьаъ – Губашев Анзор а ву кхузахь латтош. Колонин куьйгалхочо боху, тоххара Губашевца "цхьана эшшарехь" юкъаметтигаш яра шен: "Цхьаболу адвокаташ цунна тIе эха буьйлабаллац. Дуьхьал тийсалуш Iедал а дацара цуьнан. Цо ша а бакъдийр ду-кх и", - дуьйцу набахтен хьаькамо.\nТкъа Губашевс кхин дуьйцу: "Соьга ламаз ца дойту, сан КъорIан а датIийна. Шу догIур дуйла а хууш, тахана вовшахлатийна иза. Карелерчу ОНК-н декъашхошка а, Карелин муфтийга а латкъамаш бина ас: "Тхо тасаделла дохку, тхайн ницкъ мел берг до оха" олу цара а.\nКхечу Оьрсийчоьнан набахтешкахь а хилла со, амма кхузахь санна харцонаш гина яц суна. Доллу Iа шийлачу камера чохь текхна ас. Шело ца лалуш, маьхьарий оьху кхузахь тутмакхийн. Суна етта а ца йиттина, йа шийла хиш тIе а ца Iенийна, амма цу кепарниг кхузахь лелош хиларх дийцина суна кхечу тутмакхаша. Кхо кIира а ду суна тIе адвокат ца вуьту, хIунда аьлча, ас арз динера, сан дIахьедар зорбане а даьккхира. Тутмакхашна етташ хилар ас тIечIагIдо, суна хезна дуьйцуш. Хьан етта? Кхара етта-кх, тхан куьйгалхоша – Савельевс а, Ковалевс а. Шу дIа ма даххара, цара кхин дIа а шайниг лелор ду", - дийцина Губашевс.\nГIуда тухучу изоляторчуьра дIа журналисташ машенашна пхьалгIа дечу меттиге буьгу. Кхо кIира хьалха кху чохь ирхъоллавеллачуьра охьаваьккхинера 32 шо долу тутмакх Кушмуродов Баходур.\nНабахтехь велла Кушмуродов Баходур\nТутмакхаша дийцарехь, ша лечу дийнахь Баходур автосервис чохь хиллера.\n"Iуьйранна цхьайтталгIачух итт минот яьллачу хенара шийттолгIачух пхийтта минот яллалц со дIасаваьллера, ткъа со юхавеача зонан а, автосервисан а бригадираш бара кхузахь. Баходуран дакъа а дара Iуьллуш, - дагалоьцу пхьалгIа дечу тутмакха Неелов Павела. – ХIаъ, хила тарло иза ша чохь хилла а".\nКолонин куьйгалхочо Савельевс дийцарехь, Талламан комитето кхаьргара дIаяьхьна цу дийнахь камеро дIаязйина видео. Цу тIехь гуш ду боху цо, ламеш тIехула Баходур шолгIачу гIат тIе хьалаволуш. Тоьхначу хенал а хьалха маьршаваккха бакъо ца еллера цунна, дуьйцу ФСИН-ан векало Ломос Андрейс, оьшуш мел долу кехаташ вошахтоьнашшехь.\nШен да кхелхичхьана чIогIа сингаттамехь вара иза боху Савельевс: "Узбекистанера дуьйна Питере да веанера иза волчу. Ах шо хьалха кхелхинера цуьнан да. Дог доьжна вара иза хIетахь дуьйна. Воьлхура иза, мохь хоькхура цо. Балхара а мукъа витинера оха иза шина кIиранах".\nШен нене дукхазза колонехь етта бохуш, латкъамаш бина Мустафаев Меджид а ву кху автосервис чохь болх беш. Колонин хьаькамо пурба ло цунна, тутмакхашна латточу хьелех а, шена цатовчух а дийца.\n"ХIинца дерриг а дIанисделла, шен меттахь ду, - вела а къежаш, олу цо. – Кхин сов ала хIуммаъ дац сан. Аттачу хьелашка дехьаваьккхина со. КIиранах цкъа нене телефон тоха йиш а ю, тIаьххьара кхо бутт хьалха гина суна иза. Цкъачунна кху чуьра болх дика хета суна, амма кханене тешам бац сан".\nЛоьраш тIе ца кхачабо бохуш, арз дина Умаров Ахьмад а валаво журналисташна хьалха. Ша тоххара аьллачунна тIера ца волу иза а: "Оьшу дарба ца до суна, лоьраша соьгарчу хьолах харц диагнозаш хIиттайо. Сан ахкорта лехна бу, голаш а, букъсурт а лозуш ду, цIий дIаоьху сан. Соьга олу медикан-санитаран дакъа – и ша къаьстина кхи агIо ю, цундела колонин администрацига цхьа а претензеш яц сан. Сайн йисина хан даймахкахь, Нохчийчохь такха лууш ву со".\nЭкскурси дIайирзинчул тIаьхьа, Савельев Ивана журналисташ шен пресс-конференци кхойкху. "Медиазонан" а, "Настоящее время" телеканалан а артиклаш шена хьалха охьайохкий, цо дIахьедо, цу тIера хIора абзацах жоп дала кийча ву ша аьлла.\n"Сан биографехь дуьххьара ду хIара тайпа хIума, ткъа кху системехь ас болх бен 11-гIа шо а ду, - дуьйцу кхин дIа Савельевс. – Селхана Талламан комитете а вахна, сайн репутацех лаьцна официалан дIахьедар чуделла ас. Ас чIагIо йо шуна, реакци хир ю аьлла. Бехкзуламан гIуллакх дуьхьалдоккхур ду, Iедалан векал аьшнашварна. Со тешна ву, хаамийн гIирсийн векалш а, зорбанашкахь цIерш яьхна тутмакхаш а кху юкъа балор бу аьлла.\nШайн коллегас бохучунна тIетов Карелерчу ФСИН-ан куьйгалхочун гIовс Ломонос Андрей а: "Оьзда а, этике а дац" колонин хьаькам "экха" ду алар.\nХетарехь, цо тидаме эцнарг ду, тутмакх хиллачу Погосян Рубенан колонин хьаькаман къизаллех дуьйцуш аьлларг.\nСавельев Ивана тIетуху, шех лаьцна яздечу журналисташа "Лоьмар 9 йолчу колони балха "кхаьчна" алар шена цатарах:\nКолонин хьаькам Савельев Иван\n"Кхаьчна! Кхаьчна! Оцу дешнашка ладогIа а тамехьа дацара суна. Оцу дарже со гIерта дуккха а шераш дара. Дашочу мидалца школа яьккхина ас, цул тIаьхьа лакхара доьшийла чекхъяьккхина, ФСИН-ан Академи деша ваха лаам а бу сан. Сайн шерашкахь эзарнашкахь нахах лаьттачу эскаран урхаллехь ву со, хилийтахьа уьш, тутмакхаш а. Амма "кхаьчна" бохучу дашо сан сий дойу. Сан а, дуккхаъчу суна гергарчу нехан а".\nМатериал язйиначарна интервью яла ша дуьухьало йира боху Савельевс, хIунда аьлча, и сацам шен куьйгалло тIеэцарна.\n"ФСИН-ан пресс-гIуллакххошца дагадуьйлу тхо дечух. "Настоящее время" телеканалан журналистера комментари йоьхуш, кехат кхочура соьга, амма сайн куьйгалло аьлларг а дина, дуьхьал хилира со вистхила", - элира набахтен куьйгалхочо.\nРахматов Рахматжон валарх тутмакха Тарасов Сергейс адвокате дийцарх текстехь билгалдаккхар ишта туьду колонин хьаькамо: "Талламан комитето динчу зерийн жамIашка хьовса. Цу тIе, кхело бина сацам а бу. Бехкзуламан гIуллакхан гурашкахь дукха лерина бина талламаш бара уьш: хеттарш а деш, экспертизаш а йохуш, гистологи а оьцуш".\nДинца доьзна Губашевс бен латкъамаш, шена терго тIеозорхьама лелош хIума ду аьлла, хета Савельевна.\n"Администрацино камерашчухула талламаш бечу заманчохь ламаз дан хIутту Губашев аьлла хета-кх суна. Шен терго яйта, оцу леларшца конфликте хьал хIоттон", - боху Савельевс.\n"Шуна массарна а хууш ма ду, дуьненан пачхьалкхехь вай дехаш дуйла а, вайн Конституци хилар а, - дуьйцу Савельевс. – Цуьнан низамийн бух тIехь дIанисдина ду тхан режиман хьелаш а. Тайп-тайпанчу динашкара схьабевлла векалш бу тхан набахтехь. Цундела ца нисло тхайн къепе цаьрца масаьрца а нисъян.\nДийнахь 20-зза ламаз дан дезаш ву со аьлла, кхана цхьа тутмакх гучувалахь, тхан таро яц цуьнан аьтто бан. 150 гергга бусулба стаг ву кху чохь латтош: уьш реза бу массо а хIуманна.\nТкъа Губашевца дерг аьлча, шен цхьа принципаш хьалхаяьхна лелаш ву иза. ШИЗО-хь иза латтор хIун ду, оха масийттазза дIахьедина цуьнга, администрацин векал чу веача, хьо хьалагIатта везаш ву бохуш. Амма иза ца гIотту".\nКарелерчу ФСИН-ан куьйгалхочун гIовс Ломонос Андрей\nНагахь санна, Губашевн КъорIан датIийнехь а, хIуьттаренна дина дац боху Савельевс: "Со кIорггера тешна ву, цхьа моттаргIане хIума ду иза аьлла. Дийнахь шозза КъорIан схьаоьцуш ду цунах хьовса, Губашевна иза цатовш хила а мега. Амма со дIоггара тешаш-м вац, иза хIуьттаренна датIийна бохучух".\nТутмакхашна тIехь латтош Iазап дац бохуш, чIагIонаш йо хьаькамо. Лоьмар 503 йолчу федералан низамо могуьйтуш ду боху цо, цхьайолчу меттигашкахь тутмакхна ницкъбан.\n"Куьйгаш букъа тIехьа дахийта тарло тутмакхийн, нагахь тIаккха а уьш совцуш бацахь, спецгIирсашца меттабалабо уьш",- тIетуху шен къамелахь Ломонос Андрейс.\nМасала, бакъо ю боху цо резинан гIаж тутмакхийн "когех а, кIедачу меттигех а етта".\n"Шен цхьа режим а йолуш меттиг бу хIара. Дац кхузахь йа къаьркъа а, йа наркотикаш а. Цунах оха дозалла а до. ТIейогIучу заманчохь а ишта къепе латтон гIерта тхо", - боху Ломоноса.\nЦхьаъ-шиъ стаг ву боху Ломоноса ситуаци марсаяккха, талхон гIерташ. "Бисинчара хIуммаъ хIунда ца олу? Аш эр ду: кхоьруш Iа уьш! Аргумент ю иза? Оха бакъо елир-кх шуна шайна ма хетта кху чухала дуьйладала а, хьанцца а къамелдан а.\nШайна тIехь ницкъбо бохурш а хезира шуна, цара-м кхи дIа а дуьйцур ду изза. Амма шуна шайна ма хезира бисинчарна хетарг. Тутмакхаш чохь латтон хьелаш а гира шуна. Диларш дIакхуьйсийла ю кхузахь? Яц. Адамашна хан яккха битаме хьелаш ду кхузахь, - боху Ломоноса. Ишта эмоциалехь тIетуху цо: "Амма! Кхузахь "акхарой" яц".\nДагестанан экс-депутато Магомедов Магомеда адвокате ахчанаш доху шайгара бохург а бакъ цахиларан "200 процент" ю боху колонин хьаькамо Савельев Ивана.\n"Цхьана хIуманах" мах оьцуш бац шаьш бохуш, чIагIонаш йо цо. Магомедовца цхьанакхета журналистийн аьтто ца хилира: СУОН-ехь (шога хьелаш долу меттиг) хан йоккхуш ву иза, цигахула экскурси ца хилира.\nТаро ца хилира ишта тутмакхца Шабанов Ильяца (ненан дехарца цуьнан цIе хийцина) дистхила а. Колонехь болх бечу хенахь биъ пIелг дIа а боккухш, лазийна ву иза.\n"Настоящее время" телеканалан а, кхин а шина гIирсан журналисташна а дош делера набахтен хьаькамаша пресс-конференци йирзинчул тIаьхьа цуьнца цхьанакхетар хуьлуьйтур ду аьлла, амма Савельевн ойла хийцаелира, тхан корреспонденто "озабезамца позици" лаьцнера а аьлла.\nЛоьмар 9 йолу ИК\nРахматов Рахматжона еттачаьрца Савельев Иван а вара бохуш, дийцина Тарасов Сергей видео тIехь бен ца гайтира журналисташна. Адвокатца къамел хиллачул а тIаьхьа, набахтерчу лазартне дехьаваьккхираа иза. ЦIеххьана адвокат ца оьшу шена аьлла, дIа а хьедира цо.\n"Тарасовх лаьцна долчух а кхеташ ду. Шуна гайта кийча ду тхо, - боху Савельевс, видео хьала а латош. – Цигахь Тарасовс боху, адвокато ишта ала тIеверзийра ша, хIунда аьлча….хIаъ".\n"Видео "хадоза" ю боху Савельевга цхьахволчу цуьнан коллегас. "Хьовсур ду вай", - олу вукхо, видео кхин дIа а луьстуш.\n"Цо боху, адвокато дехар динера шега колонин куьйгалхой бехбеш, къамел де аьлла", - журналисташка дуьйцу Савельевс. Амма Тарасовс дуьйцург къаьсташ а дац.\nОцу видео тIехь хеттарш дечу колонин белхахочо-зудчо хоьтту Тарасовга: "Адвокато хьехнера хьуна харцдерг дийца аьлла?" – "ХIан-хIа, тхо дерг дуьйцуш Iара", - жоп ло вукхо.