Сура Ясин — Википеди\n36 Сурат ЙА-СИН (Маккахь доьссина‚ дерриге 83 аят). Ша сов къинхетаме а‚ къинхетаме а волчу Делан цIарца.\nДакъа 1 1. Я син . 2. Ша хьикмате долчу КъурIанах дуй боу Аса: 3. Баккъалла а, хьо ма ву бахкийтанчаьрех 4. Нисчу новкъахь. 5. Ша везза а‚ къинхетаме а волчуьнгара охьадоссина ду иза /КъурIан/‚ 6. Хьоьга хьехам байта къомана‚ шайн дайшна бина ца хилла  уьш гIапал хилла /Делан дин ца девзаш/. 7. Царех дукхах болчаьрна тIехь дош бакъхилла  цара /ахь деъначуьнга/ иман дуьллур дац. 8. Церан логех Оха буржолаш тоьхна‚ уьш чIенгийх кхаьчча  церан кортош ирх айабелла . 9. Царна хьалхахула а‚ тIехьахула а дуьхьало йина Оха‚ церан бIаьргийн хьалха кирхьа диллина Оха  уьш гуш ма бац. 10. Царна цхьатерра ду: ахьа хьехам бича а‚ ца бича а  уьш тешар болуш бац /ахь деъначух, хIай Мухьаммад/. 11. Баккъалла а, ахьа хьехам бе хьехамна тIаьхьахIуттуш волчунна‚ шена гуш воццушехь Къинхетаме волчух /Делах/ кхоьруш волчунна. Ахьа цуьнга кхаъ баккха: цунна гечдина хиларца а‚ сийлахь ял хиларца а. 12. Баккъалла а, Оха ден ма бо белларш‚ дIа яз ма до Оха цара хьалха лелийнарг а /дахийтинарг а/‚ церан /тIаьхьа хир йолу/ лар а. Массо хIума дIанис ма дина‚ Оха билгалчу жайнан чохь.\nДакъа 2 13. Балабе царна масална цхьана юьртан дай: цига баьхкира элчанаш. 14. Оха вахийтинера цаьрга шиъ  цара уьш шиа харцбира. ТIаккха Оха уьш чIагIбира кхоалгIачуьнца‚ цара элира: "Баккъалла а, тхо шуьга /дахкийтина/ элчанаш ма ду". 15. Цара /юьртан наха/ элира: "Шу ма дац тхо санна адамаш бен. Цхьанне хIуманца Къинхетаме волчо дахкийтина ма дац шу  шу харц луьйш ма ду". 16. Цара /элчанаша/ элира: "Вайн Кхиош-кхобучунна хаьа-кх тхо шуьга даийтина элчанаш дуйла. 17. Тхан тIехь-м дац билгала дерг дIакхачор бен" 18. Цара /юьртан наха/ элира: "Шу бахьанехь вон билгалонаш хааелла тхуна‚ шу ца совцахь‚ оха шуна тIулгаш деттар ма ду‚ тхоьгара лазош долчу Iазапо схьалоьцур ду шу". 19. Цара элира: "Шун вон билгалонаш шуьца шайца ю. Ткъа шуна хьехам бина дела /ю шун вон билгалонаш; цундела до аша тхуна Iазап?/ ХIаъ‚ шу ду-кх тIаламза къам /дуккха кIорга дахна шу къинош дарехь/". 20. ГIалин йистера ведда цхьа цхьа стаг схьакхечира‚ цо элира: "ХIай сан къам! ТIаьхьахIитта оцу элчанашна. 21. ТIаьхьахIитта шайга мах ца боьхуш болчаьрна  уьш нисчу новкъахь ма бу. 22. Аса хIунда ца до Iибадат суо кхоьллинчунна‚ шу а Шена тIе дIадуьгур долчунна? 23. Иза вуьтий‚ кхин делий тIелоцу ткъа аса? Къинхетаме волчунна (Далла) суна цхьа зен дан лиъча‚ церан шапаIаташа хIумма а гIо дийр ма дацара суна‚ цара со кIелхьаравоккхур ма вацара /Делан Iазапах/. 24. Гуш-лаьтташ тиларчохь хир ма вара со тIаккха. 25. Баккъалла а, аса иман дилли шун Кхиош-кхобучуьнга соьга ладогIа…" 26. /Маликаша/ элира: "Ялсамане чу гIо". Цо элира /шен са долуш/: "ХIай сан къам‚ шу хууш хиллехьара-кх 27. Суна сан Кхиош-кхобучо гечдина хилар а‚ Цо со сийлахьболчарех хилийтар а". 28. Цул тIаьхьа цуьнан къоманна тIе стиглара бIо ца баийтира Оха‚ и боуьтуш ца хилира Тхо . 29. Беккъа цхьа чIогIа мохь хилира  уьш /чим хилла/ дIатийна бисира. 30. Ма боккха бала бу-кх /Сан/ лешна: цхьа а элча ца веъна-кх цаьрга И цара сийсаза веш бен. 31. Царна ца го-техьа: мел дукха нах хIаллак бина Оха царел хьалха‚ уьш царна тIе бухабоьрзур ма бац. 32. Массо а цхьана Тхуна хьалха дIахIиттор ма бу.\nДакъа 3 33. Билгала делил ма ду-й царна делла долу латта: Оха иза дендина‚ цуьнах Оха буьртигаш а дехна  царех цара кхача боу. 34. Цуьнан тIехь Оха хурманийн а‚ кемсийн а бошмаш хIиттина. Цуьнах Оха шовданаш а дехна  35. Цаьрга цуьнан стоьмаш баийта  церан куьйгаша ца дина иза. Цара баркалла хIунда ца олу? 36. Вонах цIена ву и Дела‚ Ша массо хIума боьрша а‚ сте а‚ кхоьллина волу: лаьттан тIехь схьадолуш дерг а‚ шу шаьш а‚ шуна ца хуург а. 37. Билгала делил ду царна буьйса: цунах де доккху Оха‚ уьш боданехь буьсуш. 38. Малх а дIалела шена хIоттинчу меттиге  Ша везза волчун‚ Ша хууш волчун дIахIоттам бу иза. 39. Беттан а барам бина Оха шен манзалашкахь  дIабоьрзуш хурманан ширчу гах тарлой. 40. Малх баттана тIаьхьа ца кхуьу‚ буьйса дийнал хьалха ца йолу  массо а шен-шен меттехь нека деш ю . 41. Билгала делил ду царна Оха церан зуьррет дуьззина хиллачу кема тIехь лелийна хилар. 42. Цуьнах тера кхоьллира Оха царна уьш тIе хаа хIуманаш а. 43. Тхуна лиънехьара‚ хи чу бахийтина хир бара уьш‚  ма хир дацара царна гIо‚ ма кIелхьарабохур бацара уьш 44. Тхоьгара къинхетам а‚ цхьа хан тIекхаччалц бахам а хилча бен. 45. Цаьрга аьлча: "Шу кхералаш шун хьалха хиллачух а‚ шун тIаьхьа хирдолчух а  шух къинхетам бан там бара" /уьш дIабоьрзу/. 46. Делан билгалох цхьа а делил ца деъна‚ уьш цуьнах дIабоьрзуш а бен. 47. Цаьрга аьлча: "Аша сагIа ло Дала шайна деллачу рицIкъах" ца тешачаьра олу иман диллинчаьрга: "Оха хIунда кхобу уьш? Дала Шена лаахь Ша кхобур бу‚ гуш-лаьтташ тилар чохь ду-кх шу" . 48. /ТIаккха/ цара олу: "Маца хир ду иза аша дуьйцург шу бакълуьйш хиллехь?" 49. Хьоьжуш лаьттар бац уьш  беккъа цхьа чIогIа мохь хир бу: цо схьалоьцур бу уьш шаьш лаьтташехь къуьйсуш. 50. Весет дан а ницIкъ кхочур бац царна‚ шайн нахана тIе бухабоьрзур а бац уьш.\nДакъа 4 51. Сур локхур ю  уьш кешнашкара шайн Кхиош-кхобучунна тIе сихлур бу. 52. Цара эр ма ду: "Ма боккха бала беъна вайна! Хьан гIовтина-те вай‚ дийшина Iохкучуьра?! /Маликаша я муъма наха эр ду/: "ХIара ду шуна Къинхетам болчо хир ду аьлларг. Бакъ луьйш хилла элчанаш". 53. Беккъа цхьа чIогIа мохь хилла  уьш берриг Тхуна хьалха дIахIиттина /хир бу/. 54. Тахана сина цхьанне хIуманца зулам дийр ма дац‚ аша йинчу Iамалшца бен бекхам а шуна хир ма бац. 55. Баккъалла а, ялсаманин дай тахана /шайн/ гIуллакхашкахь зовкх хьоьгуш хир бу. 56. Уьш а ‚ церан зударий а IиндагIехь маьнганашна тIетевжина лаьттар ма бу. 57. Царна цигахь стоьмаш а‚ царна шаьш ехнарг хир ма ю. 58. "Салам!"  олуш маршалла хир ду къинхетам болчу Кхиош-кхобучуьнгара. 59. Шу дIакъаста тахана‚ хIай къинош динарш! 60. Аса шуьга ца аьллера ткъа: "ХIай Адаман кIентий! ШайтIанна Iибадат ма делаш  иза шуна билгала а мостагIа ма ду? 61. Суна Iибадат дейша  хIара бу нийса некъ!" 62. Шух йоккха тоба тилина даьлла и!  Шу ца хуьлу-кх хьекъале? 63. ХIара ю и жоьжахате‚ хир ю шуна‚ аьлла‚ хьехинарг! 64. Iовша цуьнан йовхо тахана  шаьш цатешаш хиларна! 65. Тахана Оха церан багенашна мухIар тухур ма ду ‚ церан куьйгаша Тхоьга дуьйцур ма ду‚ когаша тешалла дийр ма ду‚ дерриге цара /дуьненахь/ деш хиллачунна. 66. Тхуна лиънехьара бIаьрса дехьна буьтур бара уьш‚ новкъах тилла бисинчу царна мичара гур дара? 67. Я Тхуна лиъна хиллехьара шайн меттигехь куьцаш хуьйцура ма дара церан  дIабахалур ма бацара уьш‚ буха а боьрзур ма бацара уьш.\nДакъа 5 68. Оха ваха витинарг кхолламах вухаверзаво цара ойла ца йо-те? 69. Ца Iамийна Оха цуна /Мухьаммад пайхамарна/ иллеш  и дан цо там ма бацара: из хьехам а, /хIумнаш/ билгал доху КъурIан а ма ду‚ 70. Шеца кхерам таса дийнаволчунна‚ цатешначаьрна тIехь /царна Iазап хир ду аьлла/ дош бакъхилийта. 71. Царна ца го-техьа Оха шайна Тхан куьйгашца дехний кхоьллина хилар‚ уьш царна тIехь дай а бина? 72. Оха уьш царна муьтIахь хилийтина : царех уьш тIехуьйшурш а ду‚ царех цара доу. 73. Царна царех пайданаш а‚ маларш а ду  баркалла хIунда ца олу цара? 74. АллахI а витина кхин делий лаьцна  шайна гIо хир ду моьттуш. 75. Хир дац царна цаьргахула гIо  ма бу уьш царна дIахIоттина бIо . 76. Церан дашо сингаттаме ма войла хьо  Тхо хууш ду хьуна цара къайладоккхург а‚ цара дIахьедийриг а. 77. Стагана ца го-те Оха ша кхоьллина хилар тIадамах?  билгала мостагI хили-кх цунах. 78. Тхуна масал а далийна‚ ша кхоллар диц а дина‚ аьллера: "Хьан ден йийр ю даьIахкаш уьш яхкаелча?" 79. Ахьа ала: "Денйийр ю уьш шаьш дуьххьала кхоьллинчо  Иза массо хIума кхолла Ша хууш ма ву. 80. Иза ву шуна сийначу диттах цIе хилийтина‚  аша цунах лата а еш". 81. Ткъа стигланаш а‚ латта а ша кхоллинчун ницIкъ ца кхочу‚ и саннарг юха кхолла?! Кхочу!!! И ша дика хууш кхоллархо ма ву! 82. Цуьнан гIуллакх ду Шена цхьа хIума лиъча"Хила!" алар  иза хуьлу. 83. Вонах цIена ву И /Дела/‚ Шен куьйгахь массо а хIуманан паччахьалла долу‚ шу а Шена дIадерзор долу.\nХьажа. кхин Хьажораш Хьост — «http://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Сура_Ясин&oldid=81002»\tКатегори: Къуръан\tНавигацин меню


Бераш кхио атта дац\nХIелсинки -- меттигерчу нохчийн кегийрахойн хелхаран тоба, 2012\nКху тIаьхьарчу хенахь хабарш даьржина нохчашна юкъахь, нохчийн мухIажарий доьзалшкара бераш дIадохуш ду Малхбузерчу пачхьалкхашкахь бохуш. Цаьррга ладоьгIача, сурт кхоллало иза цара леррина деш долуш санна.\nКерлачу меттигаша, керлачу дахаран зовкхаш кхоьллина ца Iаш, иштта шайца цхьана керла халонаш а, хIинцалца схьа евзаш ца хилла чолхеналлаш а йохьу. Хийла Нохчийчохь ца гинарг го Европе схьабаьхкинчу мухIажиршна, хийла цIахь, ДегIастанахь, дуьйцу а ца хезнарг лерсене кхочу.\nИштта сиха даьржа мухIажирийн гонашлахь дегIе зуз доуьйтуш долу эладитанаш а. ТIаьхьарчу хенахь шуьйра даьржинчу эладиттанех ду, масала, Европехь нохчийн мухIажирийн доьзлашкара Iедалхоша бераш дIа а дохий, меттигерачу доьзалшка кхиадан дIа ло боху хабар.\nЦу хабарий бухе кхача гIерташ талламш дIахьош, интернет-машанахь Венехь ехачу цхьана нохчийн мухIажира бинчу кхайкхамна тIе нисъелира со. Шен цIе а, ша-а Нохчийчохь Iаш-ехаш хилла меттигаш а ма ярра юьйцуш йолчу цхьана зудчо балхабо шегара бала.\nЦо дийцарехь, Австрин Iедалхоша цуьнан исс шо долу йоI дIа а яьккхина, кхечу, меттигерачу, доьзале дIаелла, ткъа кхунна шен йоI йолу меттиг ца хоьуьйтуш йолу масех бутт а бу. Цу харцонан бахьана, зудчо дийцарехь, кхо и йоI ишколе ца йохуьйтура аьлла Iедало кхунна кхоьллина йолу харц цIе ю, бакъдолчехь, хIокхо иза ишколе яхийтина а ца Iаш, ша цига дIаса кхийлина йолшехь.\nИштта шегара бала буьйцучохь, цу зудчо далхало, шена меттигерачу Iедалхойн харцо бахьана долуш цIе ца йоккхург лазар кхетар а, и лазар шеца дуйла а хиъна, хьо иштаъ-вуьшттаъ лийр йолуш ю бохуш, Iедало шен йоI юха ерзош ца хилар а.\nХила йиш юй те и саннарг Австрехь? Бакъдуй теша, харц цIе а кхоьллина, цхьангара бер Iедалхоша дIадаьккхина бохург?\nИ Iовжаме бала шех хьакхабеллачу зудчуьнца цхьана кхета гIортарх гIуллакх ца хилира сан, цо шен кхайхамца цхьаьна йитина йолу телефонан лоьмар болх беш яцара. Бакъду, шен цIе яккха я аз дIа а язъеш къамел дан ца лиинчу цхьана кхечу Австрин яхархочуьнца хилира сан къамел.\nСамарт цIе йолчу цу зудчо дийцира, шегара ялх бутт хьалха берийн гIуллакхех йолчу немцойн хьукматин, шех “югендамт“ олуш йолчу, харцонца бархI шо долу йоI дIаяьккхина аьлла. Ишколехь мерах цIий далар бахьана долуш ишколан лоьрана тIе яхнера шен йоI, бохуш дуьйцу цо, ткъа лоьрана цуьнан пхьарсаш тIехь баьццара хьоькхнаш гинера.\nХIорш мичара аьлла хьуна аьлча, шен йоI кхера а елла, йилхинера боху, ткъа лоьро и хIума ишколан куьйгалле а, берийн гIуллакхин хьокъера хьукмате а дIадийцина хиллера. Самарт чIагIдарехь, иза шен йоIана йиттина аьлла харцахьа бехке еш ю, ткъа йоIан дегIа тIера баьццара хьоькхнаш иза ловзуш дIаеттаелла йийлина ю цунна.\nИ санна долчу хIуман хIун бахьана хила йиш ю? Мел бакъдерг я мел эладитта ду и тайпанчу хиламех дуьйцучохь декъа? Оцу хаттаршца Австрерачу Санкт-Поьлтен гIалахь социалан белхахо йолчу Эсмурзиева Мадиница къамел дира ас. Лахара Австри олучу лаьттахь „Бераш а, зударий а, дешар а, культура а“ цIе йолу юкъаралла кхоьллина цо, нохчийн мухIажирашца болх беш йолу. Цул совнаха, „Фейр“ цIе йолчу зударшна а, берашна а гIо даран хьукматехь болх беш а ю иза.\nЭсмурзиева Мадинина хетарехь, нагахь санна цхьана доьзалера Австрехь Iедалхоша бер дIадаьккхинехь, бахьанех уггаре а хьалхарниг цхьаъ ду- цу берана, дас-нанас етташ, ницкъ бина хилар.\nМадина Эсмурзиева: «Дукхах долу бахьанаш – уьш берашна доьзалехь сина а, дегIана а таIзарш дарца доьзна ду. И хьал бахьана долуш дIадоху уьш. И хIума Австрехь магийна дац дукхахенахь дуьйна схьа. Вайнехан амал ю, берана тухуш ца хилча, иза Iемар дац аьлла а, иза кхетар дац аьлла а хеташ.\nИ уьншарахьлера кхетам кхиоран метод вайга йита ца ло, цхьаццаболчаьргахь шайн цIийца доьлла хIума ду иза – беран тохар а, тоьхчий бен иза ца кхета моттар а».\nМаршо Радио: Мадинас дийцарехь, цхьаццаболчу доьзалшна, церан бер кхетош кхиорах болу хьежамаш меттигерачу Iедалийн хьежамаш цхьана ца бар бахьана долуш, берийн хьукматийн белхахойн цатемаш баьллехь а, делахь а и белхахой ца хилча йиш яц. ХIунда аьлча, Европехь шуьйра даьржина ду берашна дуьхьал деш долу зуламаш. Ткъа и зуламаш, дукхахьолехь, доьзалашкахь нислуш ду.\nМадина Эсмурзиева: «Дай-наношка ала луур дара суна: коьртаниг: и бер доьзалера схьадаккхар кхеран Iалашо яц. Кхеран Iалашо ю цу берана дика хир долу агIо лаха. Вай-м берана тоьхна я дов дина Iад Iа, берашна тIехь ницкъа беш а, уьш къиза хьийзош а дуккхаъ доьзалш бу.\nТкъа уьш лардаран хьукматаш ца хилча, вуно дукхачу бераш шайн доьзалшкахь балехь хир ду. Нагахь санна и берийн хьукмат шуна тIаьхьа яьллехь, бахьан долуш иза делахь а, я бахьана доцуш делахь а, цуьнца цхьана болх бар бен дарба дац».\nМаршо Радио: Юккъера нохчашкара бераш Европерачу пачхьалкхийн Iедалша дIадохуш ду бохуш долу хабар, цхьа а шеко а йоцуш, бух боцу эладитта ду бохуш чIагIдо мухIажирийн доьзалшца блх барехь доккха зеделларг долчу Эсмурзиева Мадинас. Мелхо а, цхьа могIа бахьанашца, и бераш бахьан долуш охам хуьлучу къамьнийн тобанашлахь нохчийн вуно кIеззиг бу.\nМадина Эсмурзиева: «Нохчий бу аьлла, вайн нахера бераш схьадаха гIертар дан а дац. И эладитта бакъ дац аьлла майра ала йиш ю сан. Кхечу къаьмнашца дуьйтича, вай, ма-дарра аьлча, вайгара бераш уггаре а кIезга доху. Тхо Iаш долчу меттигашкахь и санна долу хIума цхьа-цхьацца терахьашкахь бен дац ала йиш ю.\nШайн нахера, австрихошкара, бераш алсам схьадохуш нисло, хIунда аьлча, кхеран социалан тIегIанаш дукха тайп-тайпана ю. Социалан лахарчу тIегIанехь болчу нахна юккъехь вуно дукха нисло кортбахочу молханашца а, къаркъанех бозуш хиларца а, нервийн цамгаршца а бала токхуш берш.\nВай-м мелла а са чIогIа долуш адамаш ду, вайн менталитет а, культура а бахьана долуш ишттачу хIумнех вай алсамох ларло, „наха олург, нахана хетарг“ бахьана долуш. Ткъа кхеран и хIумнаш дац. Цундела и хиламаш меттигерачарна юккъехь дукхох нисло».\nМаршо Радио: Нагахь санна цхьана бахьнийца социалан белхахой цхьан доьзална тидам а бина, цаьрца белхаш бан гIерташ нислахь, уггаре а коьртаниг собаре хилар ду бохуш дуьйцу Мадинас. Да-нана кхета деза, шайна цхьа лерина зулам я бохам бан и белхахой арабевлла боцийла.\nМадина Эсмурзиева: «Тахана и бала тIебеанчаьрга ала луур дара суна: шайна и санна долу хIума тIеIоттаделлехь, уггаре а коьртанарг – иза Iедалца цхьана болх бар ду шуна. „Делахь, ас тоьхна а ца Iаш, ХьенехагIеран чохь а ма туху, царна ма ца богIу уьш“, бохуш, иза а ца дуьйцуш, „со магаш стаг ю, айса сайн берана тохар суна бен дIа а ца хета“ аьлла ца Iаш, ойла е, ас цу берана хIунда туху?\nАса цунна тоьхча, суна сайна хIун синIаткъамаш хуьлу цунах? Дохко йолий со, цунна тоьхча? Иштта ша шена тIехь болх бан беза. Iедална а дIагайта, шаьш дохко девллий а, и тайпанарг шаьш кхин дийр доцийла а.\nКоьртаниг- и бер таханий, кханий хьан неIарга а баьхкина, цхьаммо лулахочо я кхечо мотт тоьхнера аьлла, иштта атта дIадаха бакъо йолш дац и бераш, я цара даха а ца доху уьш иштта атта дIа. Цара кIиранахь а, шина кIиранахь а, баттахь а, ур-аталла шаре долуш а хуьлу, цу доьзална тидам а беш, цуьнца болх а беш».\nМаршо Радио: Хууш ма хиллара, "эцца цхьа ши тIара тоьхна, дIасацор" бохуш долу хIума вайнахана юккъехь шуьйра даьржина ду. Вайнахана юккъехь хилла а ца Iа. Амма хийрачу юкъараллехь керла дахар длийначу наха шайн цхьаццайолчу амалех ца къастахь, царехь зулам дала сахьт дац.\nУггаре а хьлха цу хьелашкахь закхалтехь нислуш дерш бераш ду. Нагахь санна "эцца цхьа ши тIара тохар" бохучу, шайна шаьшна мехала а ца хетачу бахьанца, цу доьзалера Iедало бер дIадаккхахь, цуьнан да-нана дац хийрачу доьзале кхочун дерг, и бер ду. Ткъа иза уггаре а Iовжаме далатохар ду, бераца нисдала йиш йолуш долу.


Хьайга гечдалучу хенахь гечдар а, сагIа далар ду хьуна. Хьайн вешина къайлах диканца доIа дар а сагIа далар ду хьуна. Хьайн вешигара гIалат далахь, цунна бехказло а лехна, цунах йолу вон ойла дIаяккхар а сагIа далар ду хьуна. Хьайн ваша уллохь воцуш, цуьнан сий лардар а сагIа далар ду хьуна.\nШен дешархочуьнца цхьаьна кха т1ехула схьавог1уш хилла цхьа шайх. Мачаш го цаьршинна, кха т1ехь 1охкуш. Балха веанчу цхьамма йитина хир ю, ша болх бина ваьлча, д1ахьур хир ю олий, дагадог1у цаьршинна.\nЦ1еххьана цхьаъ дагадеанчу дешархочо шайхе олу:\n– Мачаш д1а а лачкъийна, уьш яйна моттийта, ахархо хьовзон, забар ян воллу со. Хьуна х1ун аьлла хета? Мачаш д1аяьхьа веача, цунна уьш ца карийча, цо х1ун до хьожур ву вайшиъ.\nШайха хьехар до шен дешархочунна:\n– Хьуо санна долчу адамна сингаттам баккха мегар дац. Хьо таро йолчу нехан ву. Хьайна самукъаненна ахь цхьа х1ума дан мегар ду. Цу мачаш чу ахча а диллий, д1а а лачкъий, цо х1ун до хьажа.\nХьехархочо аьлларг тов к1антана. Шина а мачи чу ахча а дуьллий, д1алечкъа и, мачийн да схьавеача, цо х1ун до хаа лууш.\nЖимма хан яьлча, схьавог1у мачийн да. Уьш кога юьйхича, чохь цхьа х1ума хаалой, схьаяьхна хьаьжча, ахча карадо цунна. Шолг1ачу мачи чохь а карадо иштта ахча. Цу балхах цецваьлла, д1асахьаьжча, цхьа а ган а ца го. Т1аккха гор а х1уттий, велха а воьлхуш, стигала хьала а хьоьжуш, Делаца къамеле волу и:\n– Хастам бу-кх Хьуна, Дела! Х1усамнана могаш йоцуш, цунна дарбанна дан х1ума доцуш, мецачу берашна юучунна таро йоцуш, холчохь волчу суна орцахвели-кх Хьо! Х1аллакьхуьлучуьра к1елхьарадехи-кх Ахь тхо!\nДикка 1а ахархо иштта Далла хастам беш. Дешархочунна ч1ог1а дагах кхета и сурт. Ши б1аьрг хих бузу цуьнан.\n– Иштта хазахетар дика дац хьуна, и миска хьовзорхьама мачаш д1алечкъочул а?\nДешархочо жоп ло:\n– Цкъа а бицлур боцу хьехам хили суна кхунах. Х1инца кхийти-кх со «хьо д1алуш хилахь, схьаоьцуш волчул а ирсе хир ву хьо» бохучун маь1нех.\n– Хаалахь, х1ума ялар масех кепара ду хьуна:\nХьайга гечдалучу хенахь гечдар а, саг1а далар ду хьуна.\nХьайн вешина къайлах диканца до1а дар а саг1а далар ду хьуна.\nХьйн вешигара г1алат далахь, цунна бехказло а лехна, цунах йолу вон ойла д1аяккхар а саг1а далар ду хьуна.\nХьайн ваша генахь волуш, цуьнан сий лардар а саг1а далар ду хьуна.\n1аьрбийн маттера гочдинарг – Тимералиев Ахьмад


Ахильгова Заретай 60 шу дуз укх деношка\nХьехархо, йоазонхо, юрист\nГIалгIай республика кхоллаенначул тIехьагIа, вай мехка бахача наха байзача йоазонхоех цаI я Ахильгов Хьусена Зарета. Тайп-тайпарча жанрашка къахьегаш хьайоагIа из укх тIехьарча хана. ДукхагIа цо язъераш боккхагIчарна а берашта а лаьрхIа байташ я, иштта цо къахьег, берашта дезалургдола дувцараш яздеш а.\nМассехк шу хьалха цун кхолламах а вахарах а лаьца йоазув деш, аз аьннадар: «Литературанна ше юкъеена дукха ха еце а, бакъда арадийннача книжкашка, йоазонхошта юкъе ший моттиг хьалацарга диллача, из боккхагIчарна тIехьакхийнай, цхьадолча даькъе хьалха а яьннай. Зарета яь хиннай 1961-ча шера ХIирий мехка Терк яхача моттиге баьхача ТIоха Хьусенеи Атабе Хьавайи дезале. Да дийша саг хиннав Заретай, цо тайп-тайпарча ханашка ЖIайрахой-Юрта (Джарах), Буро тIа хьехархочун а школан директора а балхаш даьд. ТIехьара цо къахьийга моттиг я Къилбаседа Кавказа газ чуюлла управлени, цига мастер хиннав Хьусен. Нана балха яха паргIата хиннаяц, хIана аьлча, бархI дезалхо хиннав цун бIарга кIалха кхувш воагIаш: виъ воIи йиъ йоIи. Зарета царна юкъе ворхIлагIа хиннай. 1964 шера кхелхай Атабе Хьава, цу хана йиIига кхо шу мара даьнна хиннадац. Дукха ца говш (1967), даьх а къаст из. Вешта аьлча, кхувш доагIача бера эггара чIоагIагIа эшаш вола ши саг воацаш йисай Зарета, беракIиг долча хана денз. Укхаза сона дагайох Базоркин Идриса «Заретта» яхача дувцара турпал. Из а юс геттара зIамига йолаш да-нана доацаш, фашистий гIаьрхоша бомбаш чуйийтте боабу уж, бойла юс Заретта а, цул зIамагIдола бераш а...»\nХIаьта а Дала, наха кIалйитаяц Ахильгова. 1978 шера Буро магIарча Теркера школа йоаккх цо. 1979 шера денз школе болх бе йолалу, юххьанцарча классашка хьехархо йолаш. Болх бешше деша а дешаш, 1985 шера ХIирий паччахьалкхен университете химико-биологически факультет йоаккх цо. Язде-м зIамига йолча хана йолаенна хиннай йиIиг, бакъда йоазонхочун йоккха цIи лелае дагахьа цIенхаштта кхоллама болх цо дIаболабир 2008 шера. Цул тIехьагIа дукха книжкаш арадаьхад цо. Царех да:,, Безамахи безарехи" (2011), ,, Ханахи, вахарахи, кхелахи" (2013), ,, Дагардар" ( 2015), ,, Хьалхара такилг" (2016).\nМоскве арадийннача юкъарча книжкаш тIа а хиннад цо даь йоазош. Царех да «Литературни республика», «Добровольца шу», «Безам дIакъодабар», «Шера ханаш», «БIаьшерен кхелаш», «Толашбарий доккха книжка», «Россе дахача къамий литературан антологи», «Кавказа поэзи. ГуржегIе». Республике а цул арахьа а арадувлача журналаш тIа а газеташ тIа а кепа йийттай цун байташта.\nДуххьал укх цхьан шера массехк доккха таьрахь нийсденнад цун вахаре. Из яь 60 шу дуз, из Аьлтий-Юртарча Цуров Мехьте Абойга маьре йола 40 шу дуз, «Безамахи безарехи» яха цун хьалхара книжка арадаьнна 10 шу дуз, иштта 2011 шера цо чакхъяьккхай Москвера академически дунен халкъашта юкъера институт, цу хана денз «юриспруденци» яха балха говзал а я цун.\nИштта саг я хьинарах, литературацарча безамах йизза йола вай мехкахо. ДIахо а аьттув хилба цун ший вахара новкъа.


7 Шо Хьалха Толаман Дийнахь Вийра Кадыров Ахьмад\nНохчийчоь – оьрсийн президент Путин В. (Ю), Нохчийчоь ЮхаметтахIотторан Кхеташонан куьйгалхо Алханов I. (Аьр), Нохчийчоьн премьер-министран хьалхара когаметта Кадыров Р. (Аьт) Кадыров Ахьмадан коша тIехь, 2005 шо\nВорхI шо хьалха, Стигалкъекъачу беттан 9-чу дийнахь Соьлжа-гIаларчу Динамо стадионехь хиллачу эккхийтарехь велира Москохана муьтIахь хилла Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Ахьмад-хьаьжа. Ког баьккхира, трибуни тIехь цуьнца тIеман параде хьажа вахана хиллачу инарлин, Къилбаседа Кавказерчу Цхьанатоьхначу Эскарийн буьйранчин Баранов Валерийн.\nТоламан денна лерина концерт дIахьочу муьрехь, Iуьйранна цхьайтталгIачух ах даьллачул тIаьхьа иккхинарг яра хьаькамаш тIехь болчу трибуни кIел йоьллина хилла бомба.\nКадыров Ахьмад-Хьаьжа воцург оцу эккхийтарехь велира Нохчийн Пачхьалкхан Кхеташонан гIантда Исаев Хьусейн а. Чевнаш йира Кадыровн Iедалехь Чоьхьарчу ГIуллакхийн министр хиллачу Алханов Iалуна а, республикан тIеман комендант хиллачу Фоменко Григорийна а. Кадыровна уллехь хиина Iаш хиллачу Къилбаседа Кавказерчу Цхьанатоьхначу Эскарийн буьйранчин Баранов Валерийн ког баьккхира, амма иза дийна висира.\nСоьлжа-гIали юккъерчу Динамо стадионехь эккхийтар хиллачу хенахь, генахь йоццуш нисъеллера нохчийн журналист Азимова Сийлаха.\nАзимова Сийлаха: Со цу хенахь "Новая газета" цIе йолчу газетана болх беш яра. Соьлжа-гIалахь интернет йоцу дела, сайн материал дIатаса Несар-гIала яха новкъа йолуш а йолуш, цхьа ондда эккхийтар хезира суна. Стенгахь ду ца хаьара. КIур хьалаболуш гира суна гIалин юккъехь.\nСо гIалин юккъехь яра. Схьауьдуш нах а гина, уьш схьауьдуче едира со. Со дIакхаьчча ша Кадыров Ахьмад суна ца гира. Кадыров вийна бохуш маьхьарий дара детташ. Иза дIавуьгуш йолу машен суна юххешхула тIехъиккхира. Герзаш дара детташ. Хилларг билггал хIун ду хууш дацара.\nСхьауьдуш нах а гина, уьш схьауьдуче едира со. ДIакхаьчча, Кадыров вийна бохуш, маьхьарий дара детташ\nМаршо радио: Журналисто дийцарехь, Нохчийчоьн куьйгалхочунна ха деш хиллачу гIаролхоша, боха а боьхна, дIаса герзаш деттаро кхин а чолхе даьккхинера стадионехь хIоьттина хьал.\nАзимова Сийлаха: Уггар коьртаниг, детташ герзаш дара. Кадыров ларвеш хилла гIаролхой боьхнера. Шайн кхерабаларна, цхьа а низам доцуш, дIаса герзаш деттара цара. Со тахана а тешна ю, цигахь байъинчех дукхах болу нах, церан герзех белла хиларх. Суна гинарг ялх дакъа дара.\nЦул сов, цигахь Алханов вара, тIаьхьо президент хIоттийра иза. Цу хенахь Чоьхьарчу ГIуллакхийн министр вара иза. ЦIийх вуьзна вара иза а. Воьхна, ша хIун леладо ца хууш, дIасауьдуш вара . Цунна тIе а кхетта, иза сацон гIерташ, цхьа накъост вара. Суна оцу тайпа воьхна борша стаг сайн дахарехь цкъа а гина вацара. Кхеравеллачух тера дара иза чIогIа. Иза дIавиганза вара дарбан цIийне.\nЛазийна кхин а нах бара, баккхий нах а цхьана. Iохкуш декъий гира суна цигахь, тIетесна хIума а йолуш. Малх кхетта де а дара иза, лаьттахь охьадехкина дара уь, юх-юххехь. Уьш юха дарбан цIийне дIадаьхира. Лазийнарш а бигинера цигга. Со цигара едда, 9-чу дарбан цIийне дIаяхара. Цигахь цхьа а чу ца вуьтура. Суна бевзачу лоьраша со чуйигира. Шайн гергарнаш лоьхуш берш арахь лаьтташ бара, шайн нахах хIун хилла ца хууш.\nМаршо радио: Журналистийн могIаршкахь дика вевзаш хилла Ройтерс- агенталлин суртдаккхархо Хасанов Iадлан а вийра оцу дийнахь. Эккхийтарна дукха уллехь нисвелла хиллера иза.\nАзимова Сийлаха: Коридор чохь беллачу нехан декъий дара, тIе хIуманаш тийсина. ДIахьаьжча, царна юкъара цхьаъ Iадлан вара. Ройтерс хаамийн агенталлин сурташ дохуш хилла корреспондент вара иза. Массарна а Нохчийчохь вевзаш вара иза. Iадлан дика кIант а вара, хаза нехан санна.\nЦунна тIехь хилла можа майка дагайогIу суна. Хьалхарчу дийнахь, изза можа майка тIехь а олуш, гIалин юккъехь дуьхьала кхеттера иза суна. "Хьо кхана цигахь хир юй? Кадыров хир ву боху цигахь, хьо йогIий" - аьлла хаьттира цо соьга. Ас ,со ца йоьду, Несар-гIала яха еза , хьо вогIий, хаьттира . "Дог-м ца догIу сан. Делахь а ваха везар ву. Стохка, хIоккху хенахь, Толаман де даздеш цхьа милцо вийнера. Цхьаъ-шиъ лаза а винера.\nЦу тайпана хIума хилахь, ца вахча йиш яц, гIур ву ша ,элира Iадлана.\nIадлан цига ваха а вахара. Эккхийтар хуьлучу хенахь Кадыровн сурташ дохуш хиллера иза. Цул а хьалхарчу дийнахь цунна тIехь суна гина можа майка а йолуш, вийна Iуьллуш вара Iадлан.\nКоридор чохь беллачу нехан декъий дара, тIе хIуманаш тийсина. ДIахьаьжча, царна юкъара цхьаъ Iадлан вара. Ройтерсан корреспондент вара иза\nМаршо радио: Кадыров Ахьмад-хьаьжа Нохчийчоьн муфтий хилла ву. I995-чу а, I996-чу а шерашкахь джихIаде кхойкхура цо нохчий. Уллера накъост вара Масхадов Асланан а, Басаев Шамалан а. ХIора нохчочо I50 гIазакхи вехь, Нохчийчуьра тIом соцур бу аьллера цо. I999-чу шарахь, оьрсийн Iедалша Нохчийчу шолгIа тIом беъча, Ичкерин Iедалх дIа а къаьстина, Кремлана ша муьтIахь хилар дIахаийтира цо. 2000-чу шеран Мангал беттан I2-чу дийнахь оьрсийн куьйгалхочун Путин Владимиран омрица ханна кхоьллинчу Нохчийн Республикан администрацин коьртехь чIагIвира. Цул тIаьхьа Нохчийчоьн муфтин дарж охьадиллира цо.\nКадыров а вуьйш, Динамо стадионехь эккхийтар дар шена тIе лецира Басаев Шемала. Оцу терактан мах 50 эзар доллар ду, аьллера цо. И хаам, нохчийн тIемалойн сайта тIехь гIарабаьккхинера.


Рютте Марк: Тхан низамашна реза воцург шен цIа ваха веза\nДечкен-бутт 25, 2017\nНедерландаш -- ХIолландин Премьер-министр Рютте Марк. ХIаага, Охан 6, 2016\nШаьш меттигерчу низамашна реза дацахь шайн цIа гIо аьлла кхайкхам бина Нидерландийн премьер-министро Рютте Марка цу махка схьабаькхинчу мухIажирашка. Ши шо хьалха мухIажираш тIеэцарехьа а, царна хьелаш кхолларехьа а хилла вора Рютте.\nМа-дарра аьлча, Рютте Марк, Нидерландийн урхаллин куьйгалхо, ши шо хьалха тIемаш болчу меттигашкара мухIажираш бIеннаш эзарнашкахь Европе схьаиха буьйлабелча, уьш тIеэцар а, царна оьшуш долу гуманитаран хьелаш кхоллар а европахойн мехаллин цхьа дакъа ду, иза европахойн декхар а ду аьлла хетачех политик вара.\nНагахь санна оцу Нидерландашкахь аьтто-популистийн партеша а, церан куьйгалхоша, масала, вевзаш волчу аьтто-радикалечу Вилдерс Герта а, цуьнан накъосташа а мухIажираш, къаьстина бусулба пачхьалкхашкара схьаоьхуш берш, Нидерландашна а, йоллучу Европина бохам бу, цара шайца зуламаш а, хийра Iадаташ а дохьур ду, цу кепара европахойн мехаллаш а, Iадаташ а хIаллакдийр ду бохуш кхерам туьйсу прогнозаш йинехь, Рютте а, цо куьйгалла де министрийн кабинет а гIо оьшучийн агIор хIиттира, шайн махкахь 70 эзар Шемара а, ОвхIанера а, Африкерчу пачхьалкхашкара а бевдда баьхкинарш тIе а оьцуш. ХIинца амма Рюттес дина дIахьедар тамашийна хетало.\nИнтеграци ян а ца лууш, меттигера низамаш хьоьшуш я уьш дацаре деш болчу мухIажирийн хьокъехь зорбан даьккхинчу схьадиллинчу кехатехь цо яздо, шаьш меттигерчу къепенна а, мехалашна а, Iадаташна а резабоцурш шайн цIабаха беза, бохуш.\n„Вайна гуш ю хIора денца алсамйолуш йолу дискомфорт, цхьаццаболчу наха, кху вайн махкахь маршо лоьхуш баьхкинчу, вайн маршо сийсазйар бахьана долу кхоллалуш йолу. И нах интеграци ян лууш бац, вайн Iадатех бешаш бац, вайн мехаллаш яцаре еш бу.\nЙоца коч йоьхначу зударшца эвхьаза буьйлуш бу уьш, я кхечу кепара хьежамаш а, Iер-дахаран кеп йолчу нахана ницкъ беш бу, ткъа и саннарг вайн кхетамца расизм ю. Со кхета тIаккха нахана хетачух – шаьш иштта тхан мохк бацаре беш белахь, суна шу шайн цIадахча бакъахь хета.\nИ санна долу лелар оха тхайн махкахь цкъа а къобалдийр долуш дац. Оха хIинца а сацам тIеэцна бац, амма дуккха а адамаш ду хIинцале а шайн мехаллаш емалйарна дуьхьало ян кийча. Вай вешан мехаллаш жигара лар ца йича девр дац“, - иштта ду Нидерландашкарчу vvd.nl сайто зорбане даьккхинчу премьер-министран кехатехь.\nРютте Марка кхин дIа яздо, Нидерландашкахь наха вовшахкхеттча вовшашка куьг луш Iадат ду, зударша а, божарша а, бохуш. Цул совнаха, Нидерландашкахь ишколашкахь бераша хьехархой лоруш Iадат ду, ишколийн къепе лар а еш.\nИштта болх беш Iадат ду, ша даьккхинчух алапа а оьцуш. Вовшашна тIе маьхьарш а ца хьоькхуш, лата а ца гIерташ, вовшаша бохучуьнга ладогIар Iадат ду, бохуш дагардо цо меттигера ламасташ, хетарехь, уьш дерриш а тIебаьхкинчу мухIажираша я церан цхьана декъо кхочуш ца до бохучунна нундохуш.\nНидерландийн премьер-министро айъина долу хеттарш, ала догIу, тIаьхьарчу беттанашкахь цу махкахь хилла ца Iаш, цхьа могIа Европерчу пачхьалкхашкахь а дийцаре даьхна ду.\nМасала, цхьаццаболчу мухIажираша шаьш тIеэцначу пачхьалкхийн низамаш хьоьшуш хилар, цара цигахь криминале талорш лелош хилар, ишколашкахь хьехархой, къаьстина зударий-хьехархой аьшнаш беш хилар а, уьш дош дашера доллушехь лата чугIуртуш хилар а, ткъа иштта царалахь къона боьрша нах муьлха а меттигера зуда шена хьашташна кийча хила езаш йолуш санна, зударшца эвхьаза бийла гIерташ хилар а.\nАьтто-популистийн ницкъаша и санна болу хиламаш, уьш цхьа-цхьаццанечу мухIажирашкара бен буьйлуш бацахь а, массо а бусулба пачхьалкхера Европе схьакхелхинарг и маьттазлонаш лелон Iалашонца веъча санна шайн пропагандехь пайда оьцу цу зуламех.\nТкъа Iедалера партеш, цу популисташкара аьзнаш схьадахьарма, церан паролех а, церан риторикех а пайда оьцу шайн харжамийн программехь. Иштта, кху деношкахь Австрехь шуьйра дийцаре деш ду цу пачхьалкхан арахьарчу гIулкхийн а, интеграцин а министро Курц Себастьяна Iедалан балхахь болчу бусалба зударшна коьртахь йовлакхаш леладар дехка деза аьлла дина долу дIахьедар.\nХIинца Нидерландийн премьер-министро Рютте Марка мухIажирийн агIор аьлларг а лору цхьаццаболчу аналисташа цу махкахь тIебогIучу зазадоккху баттахь дIабахьа безаш болчу харжамашкахь популисташкара аьзнаш шена схьадахьархьама аьлла.\nКхело гIуда тоьхна Нидерландийн политикана Вилдерсана\nТеррорхойх кхоьру иттаннаш эзарнаш мухIажираш тIеэцна немцой\nМигрантийн хьокъехь референдум дIаяхьа сацам бина Венгрино\nШемара кхо стаг лаьцна Германехь\nАх сов Шемара мухIажираш юха цIаберзур бу аьлла хета немцойн министрна\nНохчийн мотт хьеха болийна ПIаьнгазарчу школашкахь\nАвстрехь дика ца буьйцу нохчийн кегийрхой


Колонехь шена тIехь ницкъбарна Муртазалиевс компенсаци дехнера 500 эзар сом, амма кхело хьесап дина цунна 65 эзар сом бен ца луш.\n"Общественный вердикт" (Оьрсийчоьнан Iедалхоша арахьарчу агентийн тептаре яьккхина, "Общественный вердикт" цуьнца реза яц. -Редакцин билгалдаккхар.) фондан информацица, Муртазалиев ИК-1 колоне кхаьчнера 2016-чу шеран Дечкен-баттахь. Муртазалиевн гIуллакх кхеле кхачийна адвокат Бирюкова Ирина фондаца болх беш ю.\nШлюзехула иза дехьаволучу хенахь, цига дIакхачош бу этапе бохуьйту тутмакхаш, Муртазалиевна йиттинера буйнашца а, когашца а, чхьонкаршца а: колонин белхахочунна Яблоков Максимна ца тайнера, Муртазалиев схьаваларан орамаш, ткъа цуьнан леларца кхерам тусабеллера цунна. ТIаьхьо колонин кхечу белхахочо, Оныпа Романа, хеттарш дечу заманчохь дIахьединера, "этап шога тIеэца" аьлла, дина омра дара аьлла.\nКомпенсацин барамах кхело бинчу сацамна латкъамбан дагахь ю "Общественный вердикт".\nШена йиттинчул тIаьхьа Муртазалиевс далхош хиллера, шен доIах чохь а, жаннашца а лазар хилар, бIаьрса лахдаларх а. Цо бахарехь, лоьраш тIекхойкхучу метта йиттинчул тIаьхьа ШИЗО хьажийра иза, цул тIаьхьа камеран хьесапехь чоьначохь витира, эххар а шогачу хьелашкахь дIатарвира.\nЯблоков, Оныпа, кхин а цхьа белхахо, Муртазалиевна еттачаьрца юкъахь хилла Писаревский Владислав а бехкебина Ярославлерчу ИК-1 колонехь тутмакхашна еттарна. Арахь яха хенаш кхайкхийна царна массарна а. "Общественный вердикт" фондо латкъамбийр болуш бу оцу сацамашна а, царна доггIу таIзар дайтархьама.


Кутаев Русланна тIехь хIинца йина кхел а харц лору бакъонашларъярхоша\nНабахтера араваьллачул тIаьхьа Кутаев Русланан маршонна нохчийн кхело доза тохар критике даьккхина адвоката Заикин Петра. Кхелан сацамна латкъам бан беза аьлла хета бакъонашларъярхочунна Каляпин Игорна а.\nМаршо Радионо хаамбира, Ноьвр кIоштарчу Чернокозовехь набахтехь хан токхучу Кавказан къаьмнийн ассамблейн куьйгалхочунна Кутаев Русланна тIехь рогIера кхел дIаяхьарх дахначу кIиранах, оцу кхелехь цунна дуккха а дехкарш дарх а.\nМаьрша ваьллачул тIаьхьа дийнна шарахь цунна магор дац ша вехачу кIоштан дозанера аравала а, адамаш дукха гуллучу меттигашках лела а.\n"Латкъамбарх сацам Кутаевс ша тIеэца безаш бу. Сан бакъо яц сайггара хIуммаъ лело", - аьлла «Кавказан узел» агенталле адвоката Заикина.\n"Къизаллашна дуьхьалояран комитетан" куьйгалхочо Каляпин Игора шена дагахь а доцург ду боху Кутаевна дуьхьал даьккхинарг.\n"ТIаьххьара тхошиннан хиллачу къамелехь керла гIуллакх дуьхьал айдарх дийцарш хилла а дацара. Суна хетарехь, латкъам бан беза. Суна цкъачунна хууш дац, Кутаевна шена оьший-те кхелаца къийса. Нагахь оьшу цо бахахь, кхеле девр ду", - аьлла Каляпина.\n2014-чу шарахь вайнах махках бохийна 70 шо кхачарна лерина Нохчийчуьрчу Iедало ца хьехош, дицде аьллачу денна лерина конференци вовшахтоьхнера Кутаев Руслана.\nИ конференци ярца лецира иза полицино, наркотикаш яьхна цуьнгара аьлла а кхайкхош. Кхелехь гучудуьйлура дуккха а доцу бахьанаш, харц тоьшаллаш.\nКутаев Руслана бехк тIе ца эцна. Цуьнан адвокаташна иза лацар а, набахте хьажор а политикан бухехь бина сацам бу аьлла хета.\nДуьненаюкъарчу юкъараллаша, ХIюмен Райтс Вотчо а дIахьедира, Кутаев Руслан хIуманна а бехке вац, иза Iедало шена товш йоцу, вайнах махкахбахарх лаьцна йолу конференци хIотторна лаьцна ву аьлла.\nДиъ шо хан тоьхна, набахте воьллина юкъараллан жигархо Кутаев Руслан синан маршонан тутмакх лерина Амнисти Интернешнл цхьаьнакхетаралло.


Нохчийчоь а хьеггал хаза беха Красная Полянехь нохчий\nДечкен-бутт 31, 2017\nКазахстан, Красная Поляна юьртарчу школан дешархой-нохчий\nКазахстанехь баха бисинчу нохчаша шайн ярташ ехкина оцу паналлехь. Школашкахь нохчийн мотт хьоьху, белхан меттигийн къоьлла а яц, духкуш туьканашкахь малар а дац.\n1944-чу шеран Чиллан-баттахь Сталинан омраца Казастанехь яккха тоьхна хан чекхъяьлча, Кавказера 7-8 эзар стаг гуттаренна а ваха висира Къилба Казахстанан Акмолинск кIоштахь.\nЦхьаболчийн таро ца хилла даймахка юхаберзарехь некъан харж ян, вукхарна тайна шаьш тIеэцна комаьрша казахийн латта.\nТахана Акмолинск кIоштахь кхоллаелла 3 юрт ю, беккъа дIа нохчий бехаш: Красная Поляна, Арбузинка, Петраковка цIерш йолуш.\nКазахстанан телевиденино цигарчу Красная Поляна цхьана юьртан бахархойн Iер-дахаран хьелаш дуьйцуш, билгалдаьккхира, массо а хьеггал, бертахь, девнаш доцуш цигахь вайнах бехаш хилар.\nЦкъа делахь, йоллу пачхьалкх схьаэцча, оцу кхаа юьртахь бен бац нохчийн мотт школашкахь хьоьхуш.\nНохчийн меттан урокехь\nЦул совнах, духкуш дац туьканашкахь маларш, эзар сов бахархойх юьзначу эвлахь яц белхан меттигийн къоьлла а, ца до къоланаш, я кхечу кепара къиза зуламаш а.\nЦхьаъ лулахь гIишлош ян волалаахь, юьртара гIаж таккхол мел верг, вовшах а кхетий, оцу сохьта хьалайо хIусамаш.\nТахана шаверриг а хьаьдда-ведда, хьангара яьккхина, шена аьтто бийр бара-те бохуш, хьеречу заманчохь, цаьрга муха хIоттаелла-те лаьттатIехь ялсамане? Стенца ю цуьнан къайле?\nКазахстанерчу Акмолинскан кIоштарчу Красная Поляна олучу юьртарчу школаца Маршо Радионо гергарло дIа а тесна, дийхира оцу хеттаршна жоьпаш далар.\nШколан директорца Ибаева Яхица тасаделла хIара къамел.\nИштта низамашкахь ду-кх тхан дахар\nИбаева: «Тхан даймахках даьхна кхуза схьадаьхкича дуьйнна тхо кхузахь дехаш ду. Вайнахах кхо юрт ю кхузахь кхоьллина. Округ цхьаъ ю, юрт кхоъ ю. Кхузахь мел дерг къаноша туьдуш, луьстуш ду, Iедале а ца доккхуш цхьа а хIума.\nЦхьа даккхий зуламаш тхо долчахь хила а ца хуьлу, Iедале дийллал. Тоххара цкъа юкъахь дара маларш мелар а, дохкар а, иттех сов шо ду хIинца баккхийчара вовшах а кхетта, цхьа барт а бина, юкъара даьккхина. Доллу хIума баккхийчара шайн карахь латтон дела, иштта низамашкахь ду-кх тхан дахар»!\nОццу школехь 20 сов шарахь ненан мотт хьоьхучу Халимова Iайшата дийцира кхи дIа, ненан мотт, кегийчарна гIиллакхаш дIакхачор муха, хIун кепехь хуьлу шен.\nВайн къоман яздархой а бовзуьйту оха берашна\nХалимова: «Тхан бераш ненан мотт хууш даим дара, доьзалера дуьйнна. Амма йозанца ледара бара уьш. Ламасташ а, гIиллакхаш а ца девзара.ХIинца школехь уьш хьеха дуьйладелчхьана, баккхий кхиамаш хуьлу тхан.\nТоххара 22 сахьт дара нохчийн маттана делла. ХIинца-м сахьташ лахдина тхан. ДIахьоьхург шайн маттахь хилча, гуттар дика схьаоьцу бераша. Шен маттахь ойла ян йиш хилар доккха хIума ма ду. Оцунна тIекхиъна со.\nНохчийн истрри а, литература а юккъе а ялош, ас айса программа хIоттийнера. цуьнах пайда оьцуш, хьоьхуш схьайогIу со. Оха бовзуьйту берашна вайн къоман яздархой а».\nКрасная Полянан школехь субботник\nIайшата дозаллица билгалдаьккхира, ша нохчийн мотт хьоьхучу берийн хаарш лакхара хилар а, оцу маттаца бераша цIахь а, арахь а пайдаоьцуш хилар а, делахь а, элира цо, иштта гергара хета берашна казахийн мотт а, оцу къоман берашца уьйр-марзонаш а лелайо вайн бераша.\nКазахийн берашца уьйр-марзонаш а латтайо вайн бераша\nХалимова: «Нохчийн мотт къаьстина сиха Iема берашна, кхечу меттанийл а. Вуьшта дешаран материал ледаро тIеоьцу, амма мотт сиха Iема. Иштта дика буьйцу цара казахийн мотт а.\nЦеран берашца юкъаметтигаш, гергарлонаш а ледао вайн бераша, церан гIиллакхаш, ламасташ а карадерзадо. Оха кхиина, школера арахецна бераш, цхьа хан яьлча, говзанчаш а хуьлий, юха школе хьеха богIуш меттигаш а хуьлу. Цаьргара а доккха гIо хуьлу тхуна».\nМаршо Радио: Даймахка сахьийзий шун?\nКазахийн мохк - тхайн даймохк хета тхуна\nХадимова: «ХIара мохк а тхайн хета тхуна, даймахкахь а хуьлу тхо. Амма бакъду, тоххара вайн къам дохийначу хенахь кхузахь ДегIаста сатийсинчу къанойн сингаттам бац тхоьца».\nМаршо Радио йоккхае, Казахстанерчу нохчийн ярташца шайн гергарлонан тIай тилла аьтто баьлла.\nТIейогIучу ханна тхо дагахь ду, оцу яртех а, цигшарчу бахархойх а шуьйрра дийца.\nКазахстанерчу школан хьехархой


Гаргара нах биц ма бе, мел хало яле а — Сердало\nУкх тIехьарча деношка вай мехка латташ дола хьал бахьан долаш, дукха хIама Iаткъаш, цу тIа гIолла цхьацца цатоамаш а, гIайгIа а, балаш а совдийнад наьха. ХIана аьлча, фу хургда-хьогI, мала хургда-хьогI, яхаш шоай дезала а мехка хьал а дагадоаллаш ба дукхаш. Цхьабараш чугIерт шоашта хетар чакхдаккха а шоай уйла хьалтIаяккха а дагахьа болаш, вожаш хьачугIерт шоаша яхар мара чакхдаргдац, яхаш. «Низ низах гIертача оала баьннаб», яхад вай даьша. Бакъда цхьацца болча наха кIезига тIехьадаьккха леладой а шоай гIулакх, ер хьал хьакхастачахой Даьла къахетамца саг лозаваь, е чувелла, е нах довнал баха хIама хиннадац. Ма хилда из.\nШий гIулакх кхетадар, ший бокъо тIаяккхар эшаш а де доагIаш а хIама да. КIезиг-кIезига деш долча хIаманца йоккха котало йоккхалу сага, бакъда дIа-хьа а хьалха-тIехьа а хьожаш, шийна гонахьа фуд а ховш хилавеза моллагIа хьлхаваьнна е тIехьаваьнна саг. Даьла къахетамца, дIахойодача хана из гIулакх гIалгIай халкъа, мехка дикагIа хургдолча тайпара дIадерзар догдоах вай. Ишта дерзарг а да из, Дала аьннадале.\nСо-м хIанз кы цох дувца а валац, бакъда, цу гIулакхо готдаь, кIаьддаь, овттадаь кхесташе воай цхьалха вахар, нахацара эр-безам бицбеннабий-хьогI вайна, аьнна хеталу. ДIа-хьа мел вахача из мара дувцаш кхы хIама дац. Цхьан оагIорахьа дика да из, мохк дагабоаллаш а, тIехьа тIадоагIа ноахал дагадоаллаш а цунца бала болаш, цун йоакхо е гIерташ хилар. Бакъда, из дале а гаргара нах, миска нах, гIо эша нах бицбе йиш яц вай. ХIаьта дIахо цу хьаькъе.\nУкх деношка цхьаннахьа, цхьан йоккхача сага ший кхоачарле йола, ший наьцел доагIа нах гулбаь – кхал а маIа а, – царца нийсвелар со. Укх тIехьарча массехк шера ишта хоза ха дIайихьаяц аз. Мишта аьлча, боккхийча исташа шоай хана хиннар а дувцаш, кагегIчар цунца са а къердалуш даьгIар тхо 4-5 сахьата. Хьона нахаца чам хилча, царца сакъердалуш хилча ха чехка ма йодий вIалла йодий а ца ховш.\nГулбеннача наха юкъе духхьал кхоачарбараш мара кхы наьха хийра саг цахиларах кхалбараш а маIабараш а цхьана шуна гонахьа хайша даьгIар тхо. ДIаяхача замах хиннача сага ишта дIагIаш тхо бIаргадайнача хетадала тарлургдар, мехкарий тIа а боалабаь царца безам буаш дагIа кагий нах тхо да. ХIана аьлча, цхьан оагIорахьа маIабараши, вокха оагIорахьа царна дохьала кхалбараши хайшадар тхо шуна гонахьа. Иштта ховшаш хиннаб хьалха сакъерда, безам баа вIашагIкхийтта нах.\nХьабийхачарех боагIаргбараш хьабаьхка баьлча доладелар тха гIулакх.\nЦкъара, дика диззалца тхоашта фусам-даьша хьаоттаддаь хIама а диаь цул тIехьагIа йоаккхачо Даьла цIи а яьккха: назам, зикар, тасбихь дIахо хьалха дIаяхача ханашкахьа хиннар, тахан латтар дусташ цун къоастам белгалбеш къамаьлаш доладелар, боккхагIчарга хьалхале а йолаш. 1944 шера вай арадахале хинна гIулакх дийцар цхьанне, шоллагIчо арадоахача хана хиннар дийцар, дIахо иллеш тIа а багахбувцама дувцараш тIа а даьлар гIулакх.\nГеттара тIехдаьнна делаш а доацаш, сакъердамца, дог гIоздоалаш вIашагIкхетар дар из. Гулбенначарна юкъе массанел йоккхагIа йолча Маржана дийцар цхьа хIама. МоцагIа дукха нах вIашагIкхийттача метте цхьа саг нийсвенна хиннав кхыча къамах, акхар лебу мотт кхетабеш хиннабац цо. ТIаккха цо аьннар наха а, е наха дувцар цо а кхетадеш хиннадац, цигга аьннад цхьан воккхача сага гулбенначарга. «Массехк эзар совгIа метташ да вай дахача дунен тIа. Царех массехк мотт мара хац мел дукха ховчоа а, деррига метташ Iомадулургдац цхьаннена а. Цудухьа воашта ховш боацача меттал вайга къамаьл деча хана хьаяхар ца кхетаде тарлу вай. Амма, юхььелаенна хилар массадолча меттал долаш а кхеталуш а да, цудухьа воашта юкъе вагIача кхыча къамах волча сага вай дувцар кхета ца дой а, цунна бIарахьажар юхььелаенна долаш хила деза вай. Цул совгIа юхььелаенна хилар, маьл болаш а да». Цо дийцачох пайда а баьннаб царна, – аьлар йоккхача сага, ший къамаьл хоададеш.\nЦун къамаьл чакхдалале цхьакхане дийцар, моцагIа цхьа лоамаро хиннавар цхьан лоаман чIожара вокха лоаман чIожа водаш, аьнна йола а енна. Масса доагIача шийлача шовдах къург бе дагахьа волаш дIатIавахав цхьа лоамаро, Берс. Ер дIатIаэттача, хий мала баьхка нах хиннаб кIал багIаш. Берс хий мала велча бIагIаро укхан хьабIара а хьежа:\n– Хий мала воал хьо? – аьнна кхессад цхьанне.\nКхетадаьд Берса из гIожа саг волга а, цун дохьал цхьаккха ца аьлча дикагIа долга а.\n– ХIаа, – аьнна, кхы дош а ца оалаш, шийна хий а менна дIаховахав из.\nЦхьан чIожара вокха чIожа ер ваьлча дарз доладеннад. Цунга воша ца вайта болар сихдаь водаш зийнад укхо, баьца юкъе хьакъедаш дагIа ховха зизаш. Царца са а къердалуш, шийна тхьовра гIожача сага баь цатоам а бицбенна ер водаш, оагIораяьнна дуттара этта латта шоай ворда меттаоттаеш боахка нах бIаргабайнаб укханна. Ше вошаваь волаше, чехка дIатIавахача цо царна новкъостал даьд ворда меттаоттаеш. ТIаккха цар цун баркал а аьнна, шоаша Буро тIара дахьача генарех цхьа галий деннад Берса. Иштта го а баьха, маьркIижийга гидоаллаш галий а долаш чукхаьчав лоамаро. ХIаьта уж дIа а дехка царех шоай дезала пайда баьб фусам-нанас.\nНагахьа санна ше хий мала додача шовдан дIатIавахача хана Берс сихвеннаваларе из дика кхаьчахургдацар цунга. МоллагIдолча хIамангахьа сих ца а луш, IотеIа, сабаре, уйланца ший болх дIахьош хилавеза саг. ЧугIерта мегаргвац, «Майрача аькхо дийтад», яхад вай даьша. Майра доадаь дийнадац из, кертаца уйла а ца еш, ший майрал дохьал а оттаяь, дохьал даларах дийнад. Мегаргвац аькха мо дохьал вала, кIезига сабаре, кхетаме хила веза. Чlоагlа хилац саг низ бар аьнна, чlоагlа хул эшача из дlабахийта ховш вар. Ма боабелаш шоай низ зехьа. Пайда эцаш хилалаш цох, — аьнна чакхъяьлар шоллагIъяр.\nДIахо цхьацца шишша дувцаш дагIача юкъа, цхьаькхане къамаьл ший кара а лаьца вайна дукхачарна довзаш дола, къаьнагIчарех йолча йоазонхочо Малсаганаькъан Фатимас ший хана яздаь «Бийса баьде» яха илли аьлар. Из дар укх тайпара.\nБийса баьде ма йогIий\nВа Iаьржа ва бийса.\nДарз хьекхаш ма латтий\nВа кура ва дог.\nЦIе байракх бе а елла\nВай духьала ма даьлар,\nЦу кIайча эскарал\nВай котта ма даьлар.\nЦкъарчоа из илли аьнна кхалсаг яьлча, цIагIа чу сатем эттар. Гуш дар хIаране ше-ший тайпара из илли кхетадаьлга а, цунгахьа уйла яха багIаш уж хилар а. Бакъда, лоаццача юкъа этта сатем боабеш, «Хьайза дала ва кIозилг», яха белама илли аьлар цхьаькхане.\nХьайза дала, ва кIозилг,\nЦхьа да Iехаве доалий хьо?\nМетта отта, ва кIозилг,\nКIорни леве доалий хьо?\nДошо даьда, ва КIорни, хьо ваьча нанас!\nДото даьда, ва КIорни, хьо ваьча нанас!\nСийнача баь тIа бу теха\nДахаргдар вай шиъ.\nЛакхача лоама тIа цIенош даь\nДийи бийсеи ца къувсаш\nШе Iоажал йоагIа.\nДала гаьна йоаккхийла\nВай шинне Iоажал.\nЦIерах вага хьо Даьлахь!\nХIана йоайир Iа со?!\nНаха леха хьа дакъа!\nХIана леер Iа со?!\nКIудал кхета хьа керта!\nСалташа леха хьа дакъа!\nДошо даьда моттар сона хьо ваьча нанас!\nДото даьда моттар сона хьо ваьча нанас!\n– Ер илли хьалха тха хана ишта доахаш дар, хIаьта хIанз тIехьарча хана кIезига хувцамаш долаш лекх из вай иллиалархоша. Ше долча тайпара дIалакха дезаш мара дац из, хIана аьлча цхьан сага е массехк сага а доацаш дерригача халкъа илли да из, – аьлар илли аьнначо.\nХIара саг ше-ший тайпара начIал долаш хул. Цхьавар пхьар хул, кхывар гIишлонхо хул. Бакъда цига вIашагIкхийттачарна юкъе доллча хIамангахьа пхьарал каралаьца нах бар. Назам ала а, илли ала а, йиш лакха а, багахбувцама дувцараш дувца а, кицаш доаладе а, вай даьй къаьнара хабараш дувца а, кхувш боагIачарна хьехам бала а ховш бар уж. Керда доаккхе а, тIехьарча шерашка ишта салоIам хулаш, вай дай, даь-дай хана хинна хIамаш дагаухаш, царца са къердалуш со ваьгIавац. Дала дикан долда из.\nИз деррига чакхдаьлча, гIулакх деш лелачар цIаькха чай а дена, лувш-оалаш из менна эзди хьоашал дирах фусам-даьшта а, чам болаш ха дIаяхьарах масса болча гулбенначарна а баркал аьнна тхо дIа-хьа къаьстар. Къаьстта баркал ала доагIа тхона гIулакх деш, уралаьттача цу фусама неса. Эздича Iаьдалах, цхьаккха хIама ца эшийташ гIулакх дир цо. Массане цун баркал а аьлар. ХIаьта цхьан сесаго ловца баьккхар цун: «Хьай маьр-цIаьш сий деш, акхарна дукха а езаш, дуккха дезал а болаш, маьрша яхар хилда хьа. Дика мара во ма доагIалда хьога, дукха яхийла хьо», аьнна.\nЧувахачул тIехьагIа а, хIанз ер йоазув деш вагIаш а уйла яьй аз. Дукха хIама эшац-кх наха дог-цIенал гучаяккха, шоай сапаргIатдаккха, вIаши барта баха. Цу мо долча вIашагIкхетарашка нах шоайла дукха а безалу, хьа кIалдисар-хьалдаьннар фуд а хоалу. Шийгахьа машар, ираз, фарал, цхьоагIо йолаш вIашагIкхетар дар из. Цу тайпара гIулакх массаза а дIадахьа йиш йолаш да вай хана а, хьалха нах чам болашагIа бар яхаш воай синош Iехадеш готта ца а деш.\n«Яхача яхаргйоаца йоI-йиша ма кхуйла вай, аьннар хозаргдоаца воI-воша ма кхувла вай», йоах ГIалгIай халкъа кицо.\n← Ветеринаре къона говзанчаш эш\nО результатах расследования уголовного дела, возбужденного в отношении бывшего сотрудника полиции →


Шен ялхо Муса кхелхинчул тІаьхьа Везачу Эло Мусан гІоьнча хилла волчу Нунин кІанте ЮшаІе элира:\n«Сан ялхо Муса кхелхина. ХІинца хьо а, дерриг а хІара халкъ а, хьала а гІаттий, Йордан-хил дехьадала, Ас шуна, исраилхошна, лучу лаьтта тІе.\nШун ког тІебер болу муьлхха а меттиг Ас дІало шуна, Мусага Айса ма-аллара.\nАс шуна къилбехь йолчу яьссачу аренна тІера къилбаседехь долчу Ливанун лаьмнаш тІекхаччалц долу латта лур ду. Шун дозанаш малхбалехь долчу сийлахьчу Эпрат-хи тІера, хьетахойн латта чу а лоцуш, малхбузехь болчу боккхачу хІорда тІекхаччалц хир ду.\nХьан дахарехь хьуна дуьхьало ялуш цхьа а хир вац. Мусаца ма-хиллара, хир ву Со хьоьца а, хьох къаьстар а вац Со, хьо дІа а тосур вац Ас.\nЧІогІа а, къонахалла йолуш а хила. ХІокху халкъе Ас церан дайшна лур ду аьлла латта дола доккхуьйтур ду ахь.\nЧІогІа а, йоккха къонахалла йолуш а хила, Сан ялхочо Мусас кхочушбе аьлла болу берриг а товрат-хьехам леррина Іалаш а бе, кхочуш а бе. Цунна тІера аьтту а, аьрру а агІор ма верза, тІаккха айхьа дечу муьлххачу а гІуллакха тІехь ларош хир ву хьо.\nДеша хІара хьехаман тептар массо а хенахь. Дийнахь а, буса а Іамаде иза, кху тІехь яздинарг нийсса кхочушдархьама. ТІаккха айхьа дечу гІуллакх тІехь чІогІа аьтто хуьлуш а, чІогІа беркат долуш а хир ву хьо.\nАс тІедуьллу хьуна: чІогІа а, къонахалла йолуш а хила, кхера а ма кхера, воха а ма воха. Хьо миччанхьа вахча а, хьоьца хьан Веза Дела ву».\nХалкъана хьалхабевллачу нахе омра дира ЮшаІа:\n«Нах севцинчу меттехула чекх а довлий, дІаала цаьрга: „Шайна новкъана кхача кечбе. Кхо де даьлча, Йордан-хил дехьа девр ду шу, шайн Везачу Дала шайна дола даккха луш долу латта схьаэца“».\nРаабанан а, Гадин а тайпанашка а, Маннашан эха тайпане а ЮшаІа элира:\n«Дагахь латтаде Везачу Элан ялхочо Мусас шайга аьлларг: „Шун Везачу Далла лиира Йордан-хин малхбале агІор долу латта шуна дІадала, иза шун мохк хилийта“.\nШун зударий а, бераш а, даьхни а Мусас Йордан-хил дехьа шуна деллачу лаьтта тІехь совца, ткъа массо а тІом балуш волчо, герзаца шайн вежаршна тІе а гІой, гІо де царна.\nВезачу Эло, шун санна, шун вежарийн а сатедаллалц, цара а шун Везачу Дала гуттаренна а царна луш долу латта схьаэццалц, гІо де царна. ТІаккха, юха а дерзий, шайна Везачу Элан ялхочо Мусас Йордан-хил дехьа, малхбалехьа, деллачу лаьттан дола де».\nНаха ЮшаІана жоп делира: «Ахь тІедиллинарг дерриг а кхочуш а дийр ду оха, дІахьажийначу гІур а ду тхо.\nМусага ма-доггІара, хьоьга а ладугІур ду оха, ткъа хьан Веза Дела, Мусаца санна, хуьлийла хьоьца!\nХьан омранна дуьхьало йинарг, ахь тІедиллинчу хІуманна тІехь хьоьга ла ца доьгІнарг муьлхха а вуьйр ву. Амма чІогІа а, къонахалла йолуш а хила!»


1 де дисна харжамаш хила: ФБР-ан директоран керла дIахьедар\nКомбо сурт - Трамп Доналд а, Клинтон Хилари а.\nКIиран дийнахь ФБРан директоро Коми Джеймсо Клинтонана дуьхьал бехктакхаме гIуллакх доло тоьшалла дац, аьлла дIахьедар дина. Президентан харжамаш дIабахьа дисина цхьа де бен доцуш, и дIахьедар пайденна хила тарло Клинтон Хиларина.\n1 де дисна харжамаш хила: ФБРан директоран керла дIахьедар\nБаханчу беттан 28-чу дийнахь Клинтон Хиларин имейлан хьокъехь ФБР таллам дIаболош ю аьлла динчу дIахьедаро цецбаьхнера Клинтонан агIончаш. Цунах боккха кхаъ хилла волу Трамп Доналдо хIинца Клинтонана дуьхьал бехктакхаме гIуллакх дIадолор ду бохуш иракарахIиттабора шен агIончаш. ФБР-ан дIааларх боккха пайдаэцна волу Трампан кампанин кIирандийнахь мелла а эшам хилла. Цу эшаман бахьана ФБР-ан директоро Коми Джеймсо Клинтонана дуьхьал бехктакхаме гIуллакх доло тоьшалла дац аьлла дина дIахьедар ду. Харжамаш тIекхача ши де хьалха дина и дIахьедар шеко йоцуш пайденна доьрзур ду Клинтонана. И дIахьедар далале хьалха 11 процент хьалха яра иза шеца президентан дарж къуьйсучу волчу Трампал. Коьртачу декъана ФБРо цунна дуьхьал дIаболийна таллам бахьанехь, иза цул хIинца 4 процент бен хьалха яц.\nКлинтонан кампанин коммуникацийн директоро Палмиери Джениферо и бала Клинтонан кампанин новкъаболчуьра дIабаьлла хиларна реза хилар иштта дIахаийтира журналисташка: “Тхо реза ду и гIуллакх теллина даьлла”.\nОгаяхь гоьваьллачу баскетболан ловзархочуьнца Джеймс ЛеБронца шен кампании дIахьош йолчу Клинтоно багах ца даьккхира ФБРан директоро дина дIахьедар.\nКомин дешнаш ца хьахийра шен кампанин болх Миннесотехь жигарбаьккхинчу Трампо а, амма ФБРан сацам ца хьахьийнехь а, цо элира Клинтон толахь а, цуьнан дуьхьал дIахьош болу таллам сацор бац, аьлла. “Иза харц системо ларйо,” элира цо. “Цуьнан президентан харжамашкахь дакъалаца бакъо яла езаш яцара,” аьлла тIетуьхира Трампо. Трампан агIончо, цхьана хенахь Конгрессан спикер хилла волчу Гингрич Ньюто, Комин сацамах иштта элира: “Иза инзаречу чIогIа политикан Iаткъамана буханисвелла хилла веза, цу кепара ша аьллачунна тIера юха а ваьлла, шена хаа йиш йоцург дIакхайкхо.”\nОгаяхь кампани дIаяьхьанчул тIаьхьа, шена уллехь бусалба Хизр Хан а волуш, Нью-Гампшире кхечира Клинтон. Клинтонана гIодан араваьлла кху масех дийнахь лелаш ву Цхьаьнатоьхначу Штатийн Президент Обама Барак. Цо Флоридехь Клинтона кампанина гIорторна дIахьочу гуламехь, цунах дIакхийтира гоьваьлла илли алархо Вондер Стив.\nЦу юкъана, ткъес санна штаташкахула дIасалелаш ву Трамп. КIиран дийнахь иза кхечира Айове а, Миннесоте а, Мичигане а, Пенсилвани а, Вирджини а.\nФБРан директоран дIахьедаро Клинтонан кампанина мелла дина а гIодинехь а, керлачу кхерамна кечамбеш бу цуьнан кампани дIахьош берш.\n“ДоттагIий, дагахь латтаделаш, нагахь санна шайна Викиликсан цхьа боккха аьшпаш кху шина дийнахь гучубалахь иза харц хила мегий,” аьлла яздинера шен твитерехь Палмиери Женифера, Клинтонан коммуникацийн директоро. Билгалдаккха деза, Викиликсан кху президентан кампанех долу Iорадахарш Клинтонан дуьхьал хилар. Оьрсийчоьнца буьрса хир ю ша боху Клинтонана уьш дуьхьал хиларо шеконаш кхуллу кху пачхьалкх аналисташлахь цу гоьдаьллачу хаамийн хьостанан Оьрсийчоьнан кхерамзаллин сервишца уьйранаш хилар. Оьрсийчоьнан кхерамзаллин сервисаша харжамийн компьютеран системана юкъа а гIоьртина, президентан харжамийн жамIаш харцдаха мега боху къамелаш а ду кхузахь хаамийн гIирсашкахь даьржина.\nИштта дерг хилахь, вай кхо хIума дан деза элира цхьана хенахь адмирал хилла волчу, ткъа хIинца пенсехь волчу Ставридис Джеймсо. “Духхьардlа, цунна дуьхьалояр; шолгIаниг, гIарадаккха деза и санна хIума хилахь хаамийн гIирсашкахула; кхоолгIаниг, вай онда жоп дала деза цунна дуьхьал.\nПрезидент вала кIезиг аьтто белахь а, Трампах президент хилахь, бусалбачу нахана ша туьйсу кхерамаш цо кхочушбийр буй, аьлла хаьттира ас Нью-Йоркехь вехачу волчу Iарбига. Цуьнгара ишта жоп хезира суна.\nСуна схьахетарехь, бусалбачу нахана цхьа а новкъарло хир яц. Кхузахь Конституци ю, и цара чIогIа ларйо. И цо дуьйцурш хабарш ду аьлла хета суна, шена радикале дерриг дуьненна дуьхьал хьежам болчу нахаре гIорто яккхархьама.Суна схьахетарехь цхьа хIумма а дийр дац.\nАла догIу, хIинцале 41 миллион Цхьаьнатоьхначу Штатийн вахархочо хенал хьалха президентан харжамашкахь кхаж тесна. Цара а, шинарин дийнахь кхечу Iамерканхоша а хьанна кхаж тесна хуур ду кху кIиран кхаарин дийнахь.


Марха кхобучарна гIуда тоьхча санна…\nБазарахь. Гайтаман сурт.\nДагестанан муфтиято доьху юуучун мехаш цабестор, амма базархошна ца тов и тайпа къамелаш\nДагестанан муфтис Салимов Iабдуллас совдегаршка дехна Рамадан баттахь кхачан мехаш ца хуьйцуш, лакха ца дохуш дитар. "Вайна хIора шарахь а го, мархийн бутт тIехIуттушехь, цхьаболчу кхачан мехаш бестош базаршкахь", боху цо видеошкахула дIасадаьккхинчу къамелехь.\n"Кавказ.Реалиин" корреспондент мехашка хьожуш чекхъелира ХIинжа-ГIаларчу "Атриум" базархула, зийра, мел хийцабелла уьш, хьолах лаьцна хеттарш дира йохкархошка а, эцархошка а.\nКхача чубохьу нах буй-те бехкенаш?\nБакъийна стоьмаш, церан аьхкаш юхкучу Зурията хьалхалерра ахча доьху нахе. Амма хурманашна тIетоьхна мах. Ца-яьлла дина ша иза элира цо.\n"Сайн хьалха хилла мехаш бу ас боьхурш. Бакъду, хурманаш еза еана суна. Хьалха оха церан ботт 700-800 соьмах оьцура, итт туьма бен тIе а ца тухура. ХIинца 1500 соьмах еана. Алийша, ас меланнах йохка уьш? Сан бехк банне а ма бац!", - куьйгаш дIасадаржийра Зурията.\nЦуьнан къамел хезначу тIехволучо, саца а соций, мохь туху: "Дерриг а даздина аш! Кху мархийн баттахь даздина массо а хIума!"\nМерзалгаш юхку Рукъият а яц реза Рамадан-баттахь совдегарша дечунна. Кху баттахь чекхдер дуйла а хууш, совдегарша шайггара тIебетта мехаш, боху цо а. "Ишта ду хIара дуьне. Хила а хилла, хир а ду. Тхуна ца лаьара аьлла, хийца а ма лур дац. Кху базарахь дукха бу, шайна кхача беза охьабиллинашехь, эцархой кIезиг хиларна, хьалхалеррачу кегий мехашца иза бухкурш", - чIагIдо Рукъията.\nЧIара бухкучу Мохьмада дийцарехь, мархийн баттахь даима а мах бестабо жижиган, котамийн. "Бусалба нехан хIара беза бутт тIекхоччушехь, хьалабоху жижиган мехаш. Я иза цара шаьш до, я тIедохьу жижиг оццул деза ду, иза шена ца хаьа, амма ша чIеран мах цкъа а ца бестабо, элира цо.\n"Мах вуно ледара бу ишта а, "менташа" лоьхку тхо, биллина лаьтта тIехьовсурш. Шо шаре мел долу эшна догIу. Ткъе итт шо ду со базарахь лаьтта, девза суна кхузахь дерг. Амиров [оьмар кхачаяллалц чохьвалло набахте хьажийна ХIинжа-ГIалин мэр - ред] вон ву олура хьалха, амма иза волуш низам алсам дара. ХIун дуьйцур ду ас? Хьажал хьо хьуо кху базаре".\n"Массо а ву шена кхочу кепек ларъеш"\nКхача эца баьхкинчех ю Саният. Цунна хетарехь, мехаш бесторхьама, ерриг а базар Iа мархийн бутт тIекхачаре хьоьжуш. "Мехаш массо а хIуман бестабо. Наха сагIийна яла оьцучун а, жижиган а, котамийн а. Мерзалгаш а, бакъийна стоьмаш а бухку мехаш а бестош", - элира зудчо.\nСтоьмаш бухкуш лаьттачу Бахрама хьашт дац, боху, йохкархой бехкебан, шайга кхоччург бен дац цара лелош – церан карахь дац мах тIегIанехь латтор. "Тхох доьзна ма дац иза, кхача кечбечу нахах а, иза тхуна тIебохьучех а дозу-кх. Оптан мах хьалабоккху марханаш тIекхочуш. Тхаьшка схьакхаьчначу меха тIе кепекаш тухуш а ца хилча, оха хIун до кхузахь лаьттина. Массо а ву шена кхочу кепек ларъеш", - боху Бахрама.\nЭцархочо ПетIамата шена ца хааделла мехаш бесташ, амма уьш лакхабовла мега марха досту де герга кхочуш, элира.\n"Ас даима а санна цхьана туьканара оьцу кхача, цундела хьал суна ца девзаш хила а тарло. Марха достучу кхаьчча бестабо мехаш дукха хьолехь, ур-атталла юучух тухучу беций мехаш а беста шозза сов", - дийцира жимачу зудчо.\nКотамийн жижиг духкучу Венерас бахарехь, базархой ма-хуьллу ца бесто гIерта мехаш, амма дено-дено лакхабоху уьш юуург тIейохьучу совдегарша.\nЛеткъаме дара цуьнан къамел: "Тхо эцархойн аьтто бан гIерта. Керлачу Шарна кечлуш ма бац нах, хIара вайн бусалба динан Де ма ду, кху баттахь нах вовшашка къаьсттина къинхетаме хила ма беза! Делахь а, тхаьшна эшам а беш, муха бийр бу мах!"\nМархийн баттахь Нохчийчохь мехаш тIетохар толлур ду прокуратурано\n"Атриум" базаран директорна Муртазалиев Нурмохьмадна ца хааделла базархоша мах шайггара лакхабоккхуш. "Кавказ.Реалиин" корреспонденте, ша керла веъна ву дарже, шен тIех дукха зеделларг а дац, аьлла, довзийтира цо шена хааделларг. Мехаш базарахь лаьттачу йохкархоша ца бестабо, уьш опт лелочу, кхача махка бохьучу наха хьалабоху, цунна хетарехь.


Сибирехь эмкалш ягор "иблисалла" ду аьлла коьртачу шамано\nОьрсийчоьнан коьртачу шамано Кара-оол Допчун-оол-о дIахьедар дина, Иркутан кIоштахь эмкалш яго бакъо цаеллера ша аьлла. Цо дийцарехь, иза шенна дагадеана хIума ду Ангарскерчу шаманана Цыбиков Артурана.\nКоьртачу шамано дуьйцу шена хууш дацара и ритуал ян шаманаш дагахь хилар, бохуш. "Иза шаманалла дац, иблисалла ду", - аьлла Кара-оол Допчун-оол-ос.\nЧиллан-беттан 21-чу дийнахь Иркутскан гергахь шаманийн тобано 5 эмкал ягийнера, Оьрсийчоь а, цуьнан дуккха а къамнех лаьтта халкъ а чIагIдо шаьш аьлла. Уьш ягор, видео тIе а даьккхина, даржийнера цара интернетехь.\nЦу нахана хьалхаваьлла хилла "Даима сийна стигал" цIе йолчу юкъараллан куьйгалхо Цыбиков Артур. Цо чIагIдарехь, "дийна йоллушехь эмкалш цхьаммо а ца ягийна". Шаманийн хьалханчо дийцарехь, уьш ялийна хилла цара бурятийн фермера. Эмкалийн долахочо эмкалш дера ю аьлла хилла, царна хIун дан деза хууш вац ша аьлла.\nШена йинчу критикана жоп луш, Цыбиковс дIахьедар дина, "Кадыров Рамзана хIора шарахь пхиппа эмкал ягайо, цуьнга иза хIунда дина олуш цхьа а вац" аьлла. Шамано, Нохчийчохь хIора шарахь эмкалш ягайо бохуш, дуьйцург кхеташ дац, яздо и хаам бинчу U-f.ru сайто.


Дуьне, Дечкен-бутт 27, 2014\nОршот-де 27 Дечкен-бутт 2014\nГIажарийн эвлахь тIулгашна чохь йина хIусамаш\nГIажарийчуьра Малхбале Азербайджан провинцера Кандован эвлара хIусамаш нийсса тIулгашна юкъахь йина ю. Царах цхьаерш 700 шо хьалха йина а ю. Цу эвлана гена боццуш болу Саханд лам Iетта болийча, цунах бевлла бу и тIулгаш. БIешерашкахь нахана тIулгаш юкъахь хIусамаш яьхнера шайна. Жим-жима кор доккхуш, лами беш, лаба тIеуллуш, кегий рагIунаш деш а. (Сурташ Белев Борисан)\nКIомал маго деза, боху ГIиргIизойн лоьро\nПрофессора Назаралиев Женишбека инзарбаьхна нах деношкахь, ГIиргIизойн махкахь кIомал озар низамехь маго деза, аьлла, дIахьедар а дина. Цунна хетарехь, и магийча, махках лахлур ду наркоманийн терахьаш. Цул сов, мехкан бюджете алсамо ял кхочур ю.\nУго Чавесан цIарах парк югIур ю Минскехь\nМинск-гIалин кхеташоно сацам тIеэцна, Беларусин коьртачу шахьар чохь Венесуэлин лидер хиллачу Чавес Угон синна лерина керла парк йогIа. Керла парк хир ю Каменная Горка олучу микрорайонехь.


Германерчу Аугсбург гIалин административан кхело тIекарло йина Нохчийчуьрчу эмигрантан, бакъоларъярхочо Абдурахманов Мухьаммада шена пачхьалкхехь тховкIело ца яла бинчу сацамна дуьхьал яздинчу орзанна.\nАугсберган кхелан сацамца а догIуш, Германин федералан миграцехула а, мухIажарашкахула а йолчу урхаллин (BAMF) декхар ду Абдурахмановс а, цуьнан доьзало а тховкIело йоьхуш дина дехар юхалиста. Цул хьалха Германино шозза дуьхьалойина царна тховкIело кхачорца, хаам бо "Немцойн тулгIено".\nАбдурахманов Тумсон ваша Мухьаммад хилла вац даIишхошкахьа, боху Германерчу кхелан сацамо\nАбдурахмановс тховкIело шена ялийта "керла бух" ца балийна аьлла бара Iедало цуьнан дехар юхатоттуш бина тIаьххьара сацам. Амма адвоката довзийтина хийцаделла хьелаш, цхьана декъанна аьлча, ша юридикан Iуналле эцначунна 2021-чу шеран Зазадоккху-баттахь кIело ян гIортар.\nЗазадоккху-баттахь кIелоярца доьзна гIаттийна бехктакхаман дов толлуш ю зуламийн гIуллакхашкахула йолу федералан урхалла (BKA) а, Германин федералан прокуратура а. И тIаьххьарниг декъаозало кхин пачхьалкх зуламна бехкехиларх шеко иккхича.\nАбдурахманов Мухьаммад ваша ву оппозицерчу ютуб-блогеран Абдурахманов Тумсон. Цо дийцарехь, цуьнан ваша вен араваьккхинарг ву Эдельгириев Пахрудди – Нохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан шича.\nАбдурахмановна тховкIело ца яла сацам бира Байройтерчу кхело цунна кIело йинчул тIаьхьа. Оцу юкъанна, Аугсберг гIалин кхело буьззина тIерабаьккхина цунна видеогайтамашна а, Deutsche Welle газетан материална а цо шен фейсбук-аккаунтехь репост ярна тIебаьхьна хилла бехк.


Оппозици а, Къилбаседа Кавказ а\nНавальныйгахьа бу ХIинжа-ГIалахь хIоьттина гулам\nСАДОВСКАЯ Алена, "Кавказ.Реалии"\nХаттарна жоп «Йиллинчу Оьрсийчоьнера» а, Навальный Алексейгара а хаза лиира «Кавказ.Реалиина».\n«Йиллина Оьрсийчоь» («Открытая Россия»)\nХодорковский Михаила кхоьллина «Йиллина Оьрсийчоь» болам лела ерриг а Оьрсийчохь. “Кавказ.Реалиино” къамел дира цуьнан куьйгалхочуьнца Соловьев Александрца.\nКавказехь а бу нах, массанхьа а санна, бакъдолчух хьаьгна, амма наггахьверг а ца ваьхьа и бакъдерг дийца\n«Кавказехь цкъачунна яц тхан векалт, амма Къилбаседа Кавказехь беха декъашхой-м бу. КхидIа а цигара керла декъашхой лохуш а ду тхо», - элира Соловьевс.\n«Кавказехь а бу нах, массанхьа а санна, бакъдолчух хьаьгна, амма наггахьверг а ца ваьхьа и бакъдерг дийца. Нах цигахь Оьрсийчоьнан кхечу регионашкахьчул алсам кхерийна бу. Делахь а царна а лаьа паргIат, хьаькамаша бечу Iаткъамах маьрша баха, иштта еза шайна а, шайн гергарчарна а нийсо, кхерамзалла.\nОцу ниIматех дац царна цхьа а. Яц паргIато, резабоцурш таIзарна кIел хIиттабо, уьш доьза бов, массарна а хаьа вайнарг цхьаьнхьа хьуьнхахь вийна вуйла, цхьанна а таIзар дийр доцийла – пачхьалкхехь Iедал 18 шо хьалха хилларг ду тахана а», - боху политико.\n«И башхалла ца гойла дац тхуна, нах тхайн боламе оьцуш, тхо ца довлу царна мел кхераме ду шайн регионехь бакъдерг даржо тидаме ца эцча. Дукха хьолехь, боламе язло нах хуьлу кхидIа харцо лан хир а хаьдда богIурш. Царна хаьа, шаьш кхуза баьхкича, мел гIело ловр ю, амма кийча бу цунна, царна хьайна пачхьалкхера хьал, уьш хьаьгна бу хийцамаш ган, - дийцира Соловьевс.\nКавказхойн лаамаш бу кхечу неханаш санна – паргIат, маьрша, хьанал къинхьегам\nЦо дийцарехь, церан боламо айдина хаттар ду кавказхой шайн могIаршка ийзор. «Шакъастийна йийцра еш тема тхуна иза ца хиллехь а, оха кхетадо, кавказхой, кхиберш а санна, Оьрсийчоьнан бахархой буйла.\nХIора регионан а ю шен халонаш, Кавказехь и халонаш кхин а алсам лаьтта, ткъа иза дац оха Кавказ таса еза бохург. Кавказхойн лаамаш бу кхечу неханаш а санна – паргIат, маьрша, хьанал къахьегар» - тешна ву Соловьев.\n«Нахана шаьш коьрта дуйла, шайл мехала хьаькамаш, пачхьалкхан хьукматаш йоцийла хаийтар ю тхан Iалашо. Адам дацахь, пачхьалкх а яц. Бахархошна тIехь эрадоккхучу нехан кара Iедал кхаьчнехь, иза цаьрга охьадилла алар данне а дац зулам, низамо елла бакъо ю иза. Iедал стигалара доьссина дац, иза вайн кест-кеста хийца бакъо а йолуш, адамех-хьаькамех лаьтта, - аьлла хета «Йиллина Оьрсийчоь» боламан куьйгалхочунна.\n“Кавказ.Реалии” дуккхаза а йийлира федералан тIегIан куьйгалле гIертачу политикан пресс-гIоьнчаллица зIене, амма комментари ца елира цхьаммо а.\nОьрсийчохь 80 гергга куп ю Навальный Алексейн. Къилбаседа Кавказехь яц Ставрополеххьий, Ессентукеххьий бен. ТIаьххьарчунна я финансаш а яц луш. КхоалгIаниг ю Сочехь.\nГочдинарг Чабаев Лоьма


"Ишта ю-кх Оьрсийчоьнан бакъ-кхиэл!". Туберкулез кхетта нохчо колонера набахте дехьавоккхуш ву\nМатериалан автор Муртазалиева Зараъ\nПехийн лазар даьллачу Нохчийчуьрчу вахархочун Дашаев Каиман аьтто ца хилла Иркутскан кIоштарчу колонин лоьрашкара ша цомгуш хиларх тоьшаллин кехат даккха. И хаам бина "Кавказ.Реалии" портале "Гражданское содействие" комитето. Бакъонашларъярхошна хетарехь, валаран-висаран зил тIехь ву иза.\n20 а, 22 шераш долчу хенахь таIзаре хIоттийра Нохчийчоьнан Лакхарчу кхело ДашаевгIеран ши ваша: Каим а, ТIахIир а. Ницкъаллийн структурийн белхахошна тIелатар дина, бакъо йоцуш герз лелийна, зуламхойн тоба вовшахтоьхна хилла аьлла, бехкебора уьш. 17 а, 15 а шераш туьйхира вежаршна набахтехь даккха. Бакъду, цхьана а вашас бехк тIе ца лецира.\n2016-чу шарахь кхелхира пехийн лазарх жимахволу ваша Дашаев ТIахIир Владимирскан кIоштарчу колонехь. Воккхахволчу вешина Дашаев Каимна юха а таIзар дира Самаран кIоштан кхелахойн коллегино, набахтехь къепе йохорна. Шен йисинчу ханна кхин а 15 шо тIекхийтира цунна набахтехь даккха. 2034-чу шере кхаччалц набахтехь хан такха декхар вина иза.\nДашаевн гергарчара дийцарехь, колонехь къепе йохочу заманчохь Каим ШИЗО-хь хилла. Бунт гIаттийнарг иза хуьлийла а дац боху цара. Цуьнан тоьшалла гергарчара а, адвокато а дина ца Iаш, Братскан кIоштан прокуратурано а цхьана до. Колонин хьаькамна дуьхьало йира прокуратурано, Дашаевн режим хийцар дехнаволчу.\nДелахь а, ЛИУ ИК-27 лоьмар йолчу колонин хьаькам юха а кхелахошка велира, эххар а цуьнан лаам кхочушбира суьдхоша. Карарчу шеран Дечкен-беттан 24-чу дийнахь Иркусткерчу Братскан кIоштан кхелан суьдхочо сацамбира, Дашаев колонера кхаа шарна набахте дехьаваккха.\nНабахтехь даьллера Каимна а, цуьнан жимахволчу вешина а пехийн лазар. Тутмакхан адвокато Иванов Павела дIахьединера, лоьраш цуьнан могушаллех хьовсийтар доьхуш. Кхелахочо жоп доцуш дитира адвокатан дехар. Дашаевс ша кехатца дехар дина дац шайга аьлла, бахьана хIоттийнера кхелахоша. Каимах лаьцна хIиттийначу кехаташ тIехь суьдхочо чIагIдо, могушаллица цуьнан проблемаш яц аьлла. Иза тIетевжина, документ тIехь цIарца билгалваьккхина воцчу медицинан хьукматан хьаькаман хаамашна, аьлла адвокато. Ивановс бахарехь, карарчу хенахь Дашаев Братскерчу СИЗО-хь ву.\n"Кавказ.Реалиица" къамел дечу бакъонашларъярхочо Титиев Аюба элира, шена хетарехь, Дашаевн ситуаци Оьрсийчуьрчу системехь дуьххьара яц. "Бух боцуш бехкаш дара шина вешина дехкинарш. Нагахь санна, и шиъ уггар луьра зуламхо хиллехь а, хенаш ма кхачийний царна. Онда, могуш кегийнах колони кхачьнера. Цхьаъ велла, шолгIаниг чолхечу хьолехь ву. Амма иза в чекхваккха гIерта уьш, лоьрийн дарба цунна ца кхачош. Оьрсийн "бакъ-кхиэл" ишта ю-кх!", - аьлла, дийцина Титиевс.\n"Сан вежаршна дуьхьал айдинчу гIуллакхашкахь дуккха а цакхетамаш бара. Цара дуккха а хеттарш хIитто тарлора бакъйолчу пачхьалкхехь. Амма вай долчахь ишта ду-кх, - аьлла, тIетоьхна Дашаевн вашас. - Оха доьху, медицинан талламбар тхан вешех, ткъа тхуна дуьхьало йо цу тIехь. Инфильтративан туберкулез ю цунна кхеттарг, ткъа хIинца еххачу ханна къевлинчу набахте иза хьажон гIерта. Туберкулез йолчу стагна- деккъа валар ма ду иза".\nИркутскан кIоштан таIзар кхочушдаран федералан урхалло (ФСИН) жоп ца делира "Кавказ.Реалиина", Дашаев Каиман хьокъехь.


Оьрсийчохь цкъа а ца хиллачу барамехь дестар ду коммуналан мехаш тедогIучу шарахь – лакхаяьхна тарифаш. Регионийн могIарахь тарифаш уггаре лакхара хиларца билгалйолу Нохчийчоь. Дуьххьара а дац иза – кхушара а ю республика оцу маьIнехь лидер. Ерриг а пачхьалкхехь болчу барамал шозза гергга сов ло, тIейогIучу хенахь лур а ду Нохчийчоьнан бахархоша серлонах, газах, хих ахча. Стенна ду иза ишта къасто гIоьртира Кавказ.Реалии официалерчу Iедалца, къамелаш дира эксперташца а.\nЛаккхара индексаш хIитторо кхьучу новкъа боху серлонан, хин, газан, йовхонан, нехаш яхаран мехаш. Федералан а, регионийн а Iедалша мнополина духьаллаьттачу урхаллица цхьаьна къастош ю индексаш – юьхьаръоьцу коммуналан аьттонаш латточу хьукматашна хуьлу харж а, цо модернизацина дойъу ахча а.\nКерлачу сацамо бахарехь, юккъерчу барамехь Оьрсийчохь коммуналан хьаштех боккху мах 4,3% лакхабер бу 2022 шарахь. Дукхахйолчу регионашкахь и терахь соцур ду 3,4% тIехь. Уггаре кIезиг коммуналан мах тIетухур бу Свердловск-махкахь (2,9%), Марий Эл республикехь (3,2%), Чукоткехь (3,3%).\nМассанхьачул а лакхара индекс хIоттийна Нохчийчоьнна тIедогIучу шарна а - 6,5%. Цуьнга ца кхоччуш мах лур бу коммуналах Дагестанан бахархоша а – индекс 6%.\nНохчийчоь, бакъдерг аьлча, тIаьххьарчу шерашкахь ларайора коммуналан ахчанаш схьагулдан\nКавказ.Реалиин хттаршна жоьпаш деллачу экспеташна герехь, Нохчийчоьнна а, ерриг Къилбаседа Кавказна а лаккхара тарифаш къастор дозуш хила тарло оцу регионехь наха хьалха дуьйна а цабевлла, ханна тIаьхьатоьттуш коммуналан мах дIалуш хиларца. РИА "Рейтинг" агенталло 2020 шарахь гулйинчу официалан статистико бахарехь, Нохчийчохь юккъерчу барамехь доьзало шега баттахь кхочучу ахчанах коммуналан хьашташна дойъуш хилла 6,6% - 3333 сом. Цу тIе, агенталло бахарехь, тIаьххьарчу шера чохь доьзална кхочу рицкъ лахделла 2%. ГIалгIайчохь доьзало хих, серлонах, газах, йовхонах дIало баттахь 3253 сом, Дагестанехь – 3049. Ткъа шераш хьалха и мехкаш бара Оьрсийчохь уггаре кIезиг ахча коммуналах лурш.\n"Суна хетарехь, коммуналан механ индекс Къилбаседа Кавказна лакхаяккхар дозу дIаихначу шерашкахь иза сецош, леррина лахара латтийна хиларца. Цу тIе, алссам оьшу ремонташ ян, коммуналан инфраструктура карлаяккха, ткъа меттигерчу Iедалийн бюджето аьтто ца буьту коммуналан ниIматаш латточу хьукматашна ахчанца гIодан", – элира Оьрсийчоьнан Йохк-эцаран, индустрин совдегараллин гIуллакхашкахула йолчу палатин декъашхочо Гордеев Дмитрийс.\nИзза ойла ю "Новые люди" партин бакъонаш тергалъяран комитетан куьйгалхочун, энергин хьостанийн а, энерги латторан а декъехь эксперт волу Хуруджи Александран а. Цо бахарехь, Къилбаседа Кавказ тIаьхьакхиош ю мехаш цхьана тIегIане баьхначу Оьрсийчуьрчу тарифийн барамашна.\n"Иза ду Къилбаседа Кавказехь тарифаш лакхаяхаран бахьана. Юхьанца и тариф лахара лаьттина хиларо а, нахера коммуналан декхарш схьагулдан хала хиларо а кхачийна тариф оцу тIегIане. Нохчийчоь, бакъдерг аьлча, тIаьххьарчу шерашкахь ларайора ахчанаш схьагулдан – цигахь хIинца яц хьалхалера "мимпIес", хаста ца во стаг коммуналах ахча дIа цадаларна. Низам чIагIделла. Амма кхечу республикашкахь хьал шийла ду", – боху Хуруджис.\nКавказ.Реалии гIоьртира Нохчийчуьрца официалан векалшца зIене яла, лаккхара индекс махканна стенна хIоттийна, муха ю цуьнан тIаьхьало, нехан дахарна мел тIеIаткъам бо лакхаяьллачу тарифо хаа. Регионан "ЖКХ Контроль" центран кьйгалхочо Солтаев Мансура хеттарш хийсаде, элира, Нохчийчоьнан гIишлошъяран а, оммуналан а министралле. Оцу урхаллехь резахилира министрна Зайпулаев Муслимна тхан хеттарш дIагайта, ткъа тIаьхьо цуьнан пресс-векала хаам баийтира, иштачу хеттаршна шаьш векалдина дац жоп дала, хатта, бохура, республикехь мехех а, тарифех а жоп лучу Пачхьалкхан комитете. Амма комитетехь кхаа белахочо шайн лойла дац комментари, куьйгалхочун гIовсе Хагиева Каринига телефон тоха, элира. Амма горгали тIеоьцуш яцара цуьнан я белхан а, я шен долара а телефонаш.\n"Кест-кеста кхаъ бала безаш а хуьлу"\nНохчийчоьнан вахархочо конфедициалехь дийцира коммуналан мехаш дIадаларца лаьтта хьал – и къамел ца догIу официалерчу статистико бохучуьнца. Пачхьалкхан агенталлаш буьйцучу барамал шозза дукх ахча ло наха коммуналах – 5-7 эзар сом, шеран муьлха бутт бу хьаьжжина.\nМахкахь коммуналан ахча дIалуш ду хIинца массара а санна, амма иза Iедалан шогалло дойту. Кхо шо хьалха балхара бохур бу коммунал дIа ца делларш, олура хьакамаша, ткъа хIинца кхин а доца дуьйцу – массо а коммуналан ниIматаш дIалакъадо декхарла вахначу хIусаман дена, боху тхоьца къамел динчо.\nЦо дийцарехь: Серлонах, газах мах хьо дIабала вахча, квитанци тIехь ахча кхин а тIетуху. Цхьаволчо гIара оьккхуьйту, цхьаволчо, ца къийсархьама, вист а ца хуьлуш, дIало. Хьо декхарла а вахна, серло, я газ дIахадош елахь, иза сихха юхатIетосург хаъ бала безаш а хуьлу. Дерригенах а деза дIадала".\nАмма цIеххьана баьхкина, дIахадийра газ, 20 эзар сом декхар гулделла аьлла\nГордеев Дмитрийна хетарехь, индексаш сов лакхаяхар – иза "яхначу заманара ламаст ду". ЛартIахь дац массарна а гIодар, ша-ша ваьккхина хила веза оцунна къастош верг, коммуналан хьелашна субсиди кхачо къастийнарг – дуккха а хан ю оцу кепехь махаш хIитто беза, боху эксперто.\nАмма къамел дечу вахархочо дийцарехь, Iедалхойн шайн кепаш ю коммуналан мах лахбан нах билгалбахарца.\n"Суна вевза и тайпа гIо шена Iедало кхачош хилла накъост – да вац цуьнан. Цуьнгара масссийтта шарахь коммуналах даьккхина ахча дацара 20 эзар сом бен. Амма цIеххьана баьхкина, дIахадийра газ, 20 эзар сом декхар гулделла аьлла. Хьукматашка леларх пайда а ца хилла, кхеле велира иза", – дуьйцу Нохчийчуьрчу вахархочо.\nОьрсийчоьнан социалан-экономикан гайтамашкахь кест-кеста хIутту аутсайдераш КъилбасеаКавказера республикаш. Масала, ГIадужу-баттахь бахархойн долахь угггаре кIезиг финансаш йолчу итт мехкан могIарахь яра Нохчийчоь.\nЭксперташа дуьстира бахархошна хуьлу рицкъ а, дахарна оьшучу хьелийн минимум а; баттахь юккъерчу барамехь мел ахча дуьллу банке вахархочо; дахаран минимуме кхочуш боцчу бахархойн терахьаш; мел нах бу ипотеках хIусам эцна. I00 балл лучу оцу рейтингехь Нохчийчоьно ца яьккхира 10,82 балл бен.\nНохчийн Республика ю алапийн барамца Оьрсийчохь 80-чу меттехь (85-ннах), 27% бахархошна баттахь 15 эзар сом а ца кхочу. Белхазаллица а бу мохк регионашлахь уггаре эшна ларалучех - 12,8%, болх лохуш хIора нохчочун юккъерчу хьесапехь болу итт бутт.


Воронежера инцидент: «Дерриг а диканца дирзина». Дирзиний те?\nХилларг девне ца дерзийта гIерта Iедал\nИ цIе мел «чIогIа» йогIуш хилла, цунна тIехьа мел йоккха моттаргIа яра гойту кхаарийдийнахь Воронежехь ехачу Курсаева Маликиций, Абдулаева Мархиций шога хьаьвзинчу полисхоша а, меттигерчу бахархоша а.\nШаьшшиннан шича-маьхчалара бераш а эцна, лулахь еха и шиъ араяьлла мохе. ТIехь еха кучамаш хиларо а, кортош кIевлина хиларо а гатйина меттигерчу полисхошна и шиъ бусалбанех юйла, «террорхо ю яц талла догIийла» (шаьш полисхоша видеочохь ма-баххара).\nПаспорташ хаьттина цаьрга. Цхьаьнгахь хилла иза, вукхунгахь – 17 шо долчу йоIехь – ца хилла. Полисхоша ницкъаша дIаийзайо и шиъ шайн белха декъе талламаш бан. Шаьш динарг схьаала, стенна ян еза полице, олий, дуьхьалйолу Малика а, Марха а. Ницкъаша дIаийзайо божарша и шиъ. Хан гена ялале схьакхочу дов лаьттачу метте шина зудчун гергарнаш а.\nАбдулаева Мархас дерриг а и дов даьккхина шен телефон тIе, даржийна социалан машанашкахь. Дукха нах дарбина полицина дуьхьал интернетехула гиначо. Муха, хIун дара дийцира ша Мархас. Цо яьккхинчу видеочохь го дов шолгIачу тIегIане доьрзуш гергара божарий тIекхаьчча.\nШагбеллачу полисхоша каетта зударех, тухий, хьовзавой дIавуьгу шайн гергарчарна орцанна баьхкинчех Абдуллаев Руслан а, Яндарбаев Шемал а. Ткъа тIегулбеллачу меттигерчу оьрсаша юьхь-дуьххьал багаетта нохчашна, и къам массо а агIор емалдеш.\nАбдуллаева Мархас шайн полисхошца хиллачу конфликтах яьккхина видео\nВоронежехь полисхоша нохчий хьийзорна ша вуно оьгIазвахана вуйла хаийтина Кадыров Рамзана. Хилларг «эхье хIума», ша догдоху Оьрсийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министро Колокольцевс толлуьйтург хиларх зударшца харцо лелор, яздина цо шен инстаграмехь.\nНохчийчохь президентан цIарх адамийн бакъонийн тергоечу Нухажиев Нурдис а боху ша дуьззина толлур ду хилларг, жоьпалле боьхур бу кортош къевлина хиларна воронежхошна нохчийн зударий кхераме бу бохуш хьийзинарш.\nДов-м дирзина хир ду. Ткъа - хьу?\nДов дерзо Соьлж-ГIалара арабаьхначех цхьаьнца къамел хилира Маршо Радион. ЦIе шен ала ца лиинехь а, цо доцца хаийтира девнан тIаьхьалонах дерг.\nКадыровн векал:«Полицин куьйгаллица а, сан сайн кхузарчу куьйгалхошца а къамелаш хилла. Рамзанан цIарх дерриг а листина. Вуно дика, цхьа а новкъарло йоцуш дирзина. Иштта дика гIуллакх цкъа а дац чекхдаьлла. Тахана вайн нах кхузахь паргIат Iаш а бу. Дела реза хуьлда нахана, бала кхачарна а, сагатдарна а!»\nИнцидент Кадыровн векало ма-баххара йирзинчух тера ду. Амма ца йирзина хьу иштаниг кест-кеста Оьрсийчуьрчу гIаланашкахь ловчу дуккхаъчу нохчийн дегнаш чохь. Фейсбукехь, ватсапехь, кхечу массо машанашкахь дийцаредо наха, мел лан деза бехк-гуьнахь а доцуш нохчашна полисхой, кхиболу низамхой кочаэхар, бохуш.\nШина зудчо шаьшшиъ шу доллу Оьрсийчоьнан яхархо ю, шаьш стенна хьийзайо, хоьтту Воронежерчу полисхошка а, тIегулбеллачу воронежхошка а. Амма маьхьарий беттачу тергамхошна ца хета нохчий массарна а цхьабосса юкъара йолчу пачхьалкхера бахархой, ца хета ур-атталла лан тору нах а. Иза ду Соьлж-ГIаларчу хьакамашна а, массо а нохчашна а юхькъаме доцург.\nВоронежерчу чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан урхалла толлуш ю инцидент, аьлла даржийна меттигерчу прессо.


Шун бераш мишта Iомабу къаман мотт\nГIалгIай мархий бетта 26 ди 2021 шу\nФевраль бетта 16–25 деношка хIара шера ГIалгIай Мехка дIахош гIалгIай метта хетадаь денош да. Из ха хьатIаеча школашка а, университеташка а, кхы дIахо йолча дешара моттигашка а вIашагIкхетараш дIакхухь наха шоай къаман мотт бувцар догдоахаш. Цу белгалдаьча итт дийнахьа лаьрххIа конкурсаш а хул кхайкайий мехка бахархоша дакъалацар дог доахаш. Укх шера а да ишта.\nМетта хетадаьча иттех дийнахьа бийцаб аьнна боалаш бац мотт. Нагахьа санна из наха Iомабар а, бувцар а, бахар а воашта дезе, цIагIа а, ара а, балха а — массанахьа из бувцаш хила деза вай. ТIаккха мара вайга метта котало йоаккхалургьяц. цу деношка хала-атта бувц мотт цхьаболчар, из ха дIатIех ма яьлланге а дIахо шоаш хиннача тайпара хул. Мадарра аьлча дицлу метта хьал, цунцара бувзам. Далла хоастам ба юрташка мукъагIа мотт бувцаш нах болаш.\nIаьдала викалаша а юкъара болх лелабечар а тайп-тайпара ногIалаш дIакхухь, керда боламаш доладу наха шоайла шоай къаман мотт бувцабалар аьнна хеташ, бакъда цох ма хетта гIулакх хилац. Эггара хьалха саг ше хила веза. Бакъда Iаьдала оагIорахьара лертта программа а хила еза сага ший мотт атта Iомалургболаш.\nТаханарча дийнахьа гIалгIай метта хьал чIоагIа ладар да. Орфография, мотт дIахьехара методика кIалйиса я. ХIана аьлча, вай берашта мотт иностранни мотт санна хьехабезаш эттад таханара хьал. Цун бахьан да, школе хьадоагIача хана царна гIалгIай мотт ховш ца хилар. ХIаьта школе гIалгIай мотт хьехара программаш из ховчарна лаьрхIа я. Цудухьа хала да берашта из мотт дIаIомабе.\nЮххьанца йоазонга а баьнна когаш бахачул тIехьагIа кхы хувцабенна хIама дац метта. Наха йола халонаш, чоалхане моттигаш юстара а йоахаш аттача даккха деза меттацара гIулакх. Нагахьа санна вай из ца дой, массехк шу даьлча бераш меттал, боккхагIчар а бувца тугаргдац, «хала гIалгIай мотт».\nГIалгIай Мехка цхьаккха школа юса хургья аьнна хетац сона, гIалгIай метта хетадаь денош белгал ца доахаш, цу тайпара вIашагIкхетараш дIа ца кхохьаш. ХIана аьлча, Дешараи Iилмани министерствос школай кульгалхошта хьалхашка оттдеш декхар да из.\nЦххьацца йолча юкъара болх лелабеча цхьанкхетараша а къахьег гIалгIай мотт дегIабоагIабалар, бераша из дукхагIа бувца балар аьнна хеташ. КПЦ «Эздел» яхача юкъарчено шоай новкъосташца цу оагIорахьа къахьега иттех шу гаргга ха хургья. Берашта а кагирхошта а гIалгIай мотт мара бувца аьттув боацаш вIашагIкхетараш ду цар. Геттара лоархIам болаш да сакъердамеча, хьаькъалеча, хьехам луш долча берийкиношта гIалгIай меттала таржам деш хилар. ХIанз уж болх беш ба «Мадагаскар» яхача цIихезача берийкинона:\n«Мадагаскара таржам чакхдаьннад, массайола оазаш дIайазяй, царца дIахо де дезаш дола технически балхаш а кхоаччашдаь даьннад. ДIахо де дезаш дар, цу берийкинона презентаци кийча а яь тхоай новкъосташца зIамигача хьежархошта из дIагойтар да. Нах сатувсаш хьежаш а ба чехкагIа из интернете арадаларга. Цкъар, из болх кхоачаш беш къахьийгачарна совгIаташ кийча а даь вIашагIкхетар дIадахьа дезаш да тхо. Цул тIехьагIа хийцца интернете доаржде йиш хургья из. Из деррига гIалгIай метта хетадаьча деношка чакхдаккха уйла йолаш хиннадар тхо, амма коронавирус яхача уно лоаттабу кхерам бахьан долаш нах гул ца беш говш да тхо. ХIанз нах вакцинаци е а ма болабеннабий, лазар а ди тIехьа дайлуш ма латтий, цудухьа бIаьстий деррига аттача а даьнна хийцца нах вIашагIтоха а, царга из дIагойта а аьттув баргба аьнна хета сона», — йоах КПЦ «Эздела» кульгалхочо Ведажнаькъан Анзора.\nВай бераш дукхагIа хьежаш дола кинош гIалгIай меттала хилча царга мотт Iомабайта дукхагIа аьттув ба аьнна хеташ ва Анзор. ХIана аьлча, кхувш доагIача хана беро елла метта лард дуккха а низ болашагIа хул.\n«Цхьа моллагIдола берийкино хьадеш хилча, дукха говзал а, ха а, рузкъа а эш. Цудухьа кийча долаш долча киношта таржам деш хилча аттагIа да керда берийкино хьадечул. Аьттув хилча дика-м дар из, бакъда тахан вай къама дукхагIа пайда хьабаргбар де деза вай. Из таржамаш деш бола болх беча дакъа лаца чам болаш саг хуле оаха гIад а даха тIаэцаргва из. Итт совггIа сагах латташ тоаба я тхо, массехка берийкиношта таржамаш а даь цу оагIорахьа беш бола болх мишта бе беза ховш поалхам а болаш. Цудухьа моллагIча берийкиношта таржам де аьттув баргба вай», — аьнна дийцар дIахо Башира Анзора.\nДийна хIама ма йий мотт. Цхьан юкъа бувцаш тIаккха ца бувцаш буташ хила йиш яц из. Сона сай къаман мотт дукхабеза яхар пайда бац, массаза бувца беза из ший къамах болча нахаца, къаьстта берашца хIаьта а бувца беза цар харцахьа аьннар хьанийса а деш.


ПIаьнгазахь полицица тасадаларш хилла нохчийн\nОхан-бутт 21, 2019\nГуьржийчуьрчу ПIаьнгазан чIожахь ток йоккху станцеш яхкар сацо гIертачу меттигерчу бахархойн полисхошца кIирандийнахь хиллачу тасадаларшкахь лазийна 20 сов стаг. Керла гидроэлекторостанцеш (ГЭС) яхкаро цигарчу экологина а, юьртабахамна а, туризм кхиарна а зен дийр ду бохуш, ПIаьнгазара нохчий дуьхьал бара гIишлошъяран болх болабайта. Iедалхоша дIахьединера, белхаш боло инвестор хIоьттинчу компанин карахь бакъо ю аьлла.\nНохчийн Дуиси эвларчу бахархоша станцеш яхка билгалъяьккхинчу меттигна блок тоьхнера. Полицина а, протестхошна а юкъахь тасадаларш хиллера, бахархоша тIулгаш, чхьонкарш, йогучу кочаллех дуьзна шишанаш тIелестадора, ткъа чоьхьарчу гIуллакхийн министралло резинан хIоьънаш а, бIаьргаш Iовжон газ а хецнера дуьхьал.\nЧоьхьарчу гIуллакхийн министр Гахария Георгий кхаьчначул тIаьхьа ситуаци жимма лахъелира. Журналисташка дIахьедора цхьаболчу бахархоша, нохчийн ярташ хи доцуш юьтур ю ток йоккхучу станцеша, цундела ГЭС ца юьллуьйтуш, шаьш дала реза ду бохуш.


"ФСБ – коьрта террорист" баннер бахьана долуш чудоьллина зудий-майрий\nЧелябинскан полисхоша лоцуш ву жигараллин юкъархо\nЧелябинскан юккъерчу кIоштан кхело Цибуковский Дмитрийна ши шо ах шо, цуьнан хIусамнанна ши шо колонехь даккха хан кхайкхийна. И шиъ бехке дина политикан цабезаман а, мостагIаллин а бух тIехь вандализм а, хулиганалла а лелорна. Бахьана ду цаьршимма "ФСБ – коьрта террорис" тIеяздина баннер кечъяр.\nЦунах лаьцна хаам бина "Агора" бакъонашларъярхойн тобанан куьйгалхочо Чиков Павела, жигархойн адвокаташна тIе а тевжаш, яздо "Карара хан" телеканало.\nЮкъараллин ши жигархо дIалецира 2020-чу шарахь Охан-беттан 16-хь, цаьршиннан петара чохь таллам бинчул тIаьхьа. И шиъ бехке деш дара "Пензера гIуллакх" олучу бехктакхаман гIуллакхехула лаьцна болчу нахана гIортор еш 2018-чу шарахь регионерчу ФСБ-н урхаллин керт тIе шаршо олларна. Полицин версица, цаьршимма "чам боцуш кIоршаме, хам ца беш, эвхьаза" хулиганалла лелийнера, герз а лелош. Герз лаьррера полисхоша лай тIе кхоьссина фаер.\nЦул сов, Цибуковский а, Сафонова а бехке динера вандализм лелорна – пенсех йоьзначу реформина дуьхьал суьрташ дехкинера цаьршимма трансформатаран будки тIе. Оцу бехках хьалхадитира зудий-майрий, зулам дарах жоьпалла дала деза хан тIехъяларна.\n"Медиазоно" билгалдоккху Цибуковский а, Сафонова а, кхин а масех анархист а 2018-чу шарахь лаьцна хилар и акци бахьана долуш. Цибуковскийс дийцира, бехк тIелаца бохуш, анархисташна ницкъ бина хиларх лаьцна ФСБ-н урхаллехь. Оцу хенахь лецнарш дIахийцира. И гIуллакх шозза дIакъевлинера зулам дина дац аьлла, амма цул тIаьхьа гIуллакх юхадолийра.\nЦкъа дуьххьара жигархой латтош бара талламан изоляторехь. 2020-чу шарахь адвокатийн аьтто хилира уьш шайн цIахь лаьцна латто бакъо луш кхеле сацам байта. 2020-чу шарахь Лахьан-баттахь дуьйна Цибуковский а, Сафонова а кхело цIахь дахийтира. Цаьршинан бакъо яцара арадала петара чуьра сарахь 10 даьлча дуьйна Iуьйранна 6 сахьт даллалц. Цаьршинна иштта дихкинера дуккха а адамаша дакъалоцучу барамшкахь дакъалаца а, зIенах пайда эца а, тешашца юкъаметтигаш лело а.


Харачойн Зеламхан во1 1умар -1ела\n20/12/2016 0 Комментариев 1 455 Просмотров\nХарачойн Зеламхан во1 1умар -1ела а вара мискачу нахе узуш. Д1адаханчу б1ешеран шовзткъалг1ачу шерашкахь иллешкахь вуьцучу Харачойн Зеламхин во1аца доттаг1алла долуш хилла Атиев Сайд-Ахьмад. Бакъонаш ларъяран Урхаллехь болх беш а волуш, ший а кест-кестта теш хуьлуш хилла, гуш лаьтташехь нохчийн къомах болчу нахаца лелош йолчу харцонна. НКВД-н белхалоша шаьш, аьрзаш кхуллуш а, питанаш туьйсуш а, дукха хьолахь бехк боцу нах а лоьцуш хилла.\nТ1ехьа-Мартан район прокуратурана 1уналдеш волу Атиев шен кабинет чохь (т1аьхьо Ленинан урамехь цу г1ишлочохь «Чеченский» олу гастроном яра) цхьацца кехаташ кегош воллура цу гуьйренан цхьана дийнахь.\nЦ1еххьана, шуьйра не1 йоьллуш, чехкачу боларца чувеара Зелимханов. Шен накъост сингаттаме а, бос байна а хийтира Сайд-Ахьмадна.\nУьш вовшашка хьал-де хаьттина бовлале буйнахь тоьпаш а йолуш НКВД-н кхо белхало чуваьлла.\n«Х1ун хилла?» - аьлла, хаьттича эпсаро Атиевна дийцина: «Кху г1ишлон ков-бертехь эскаран духарца хиллачу стага, коьртах х1ума тоьхна, хехо кхетамчуьра а ваьккхина, тутмакх вадийтина, ткъа ша кху г1ишло чохь къайлаваьлла», - аьлла. Оьг1азвахна, Сайд-Ахьмад т1ечевхина: «Ткъа сан кабинета чохь х1унда лоьху аш зуламхо?» - аьлла. НКВД-н белхалой, боха а боьхна, арабевлла. И къамел доьдуш мел ду Зелимханов чубаьхкинчарна букъберзийна 1аш хилла.\nУьш д1абаханчул т1аьхьа 1умар-1елас вела а къежаш, Сайд-Ахьмадна, «обарг» вадийтарна бехке ша ву аьлла, мук1арло дина. Атиев воьхна. 1умар-1елас ша динчух кхетийна иза. Даржаш даха чуьрабуьйлучу чеки-сташа оьрсийн мотт ца хуучу нохчашка, д1алоьцуш, царна доцу бехкаш т1еяздеш, советан 1едална дуьхьал г1уллакхаш дина бохуш, бехкаш «т1елоьцуьйту». Ткьа х1инца xlapa porlepa миска а хилла-кх шен дакъазалла церан карвахна. Цуьнан йохийна юьхь гича, са ца тохаделира шега. Ламеш т1ехь хехо дуьхьалкхетча, цуьнгара топ т1екхетта схьа а яьккхина, хехо кхетамчуьра а воккхуш, цецваьллачу нохчочун буйна шегахь йолу шайнаш кховдош, «Вада!» - ала цхьа м1аьрго бен ца ийшира.\nСайд-Ахьмада шен доттаг1чунна дов ца дира. Шинна а, НКВД-н оьг1азло т1ейоьссича, х1ун хуьлу, дика хаьара, Атиев а, Зелимханов а - ший а нохчо хилар тидме эцча-м муххале а. 1умар-1елас динарг т1ехмайра х1ума дара.\n«Уггар къаьхьниг, ¬г1о лаца аьтто а боцуш, даррехь йолчу харцонан теш хьо хилар дара, - дагалоьцу Сайд-Ахьмада 90-чу шерашкахь.\n- Стали-нан рожо, чекистийн варзапо хьаьшна бехкбоцу адмаш тахна а зуламхой лору. НКВД-н архивашкара оцу харц-бехкаш т1еяздинчу кехаташкахь Сталинан ларго. Ткьа иза вайн нахана кхоьллина ule д1аяккхалц нохчийн кьоманна т1ехь кхин цкьа а кьизалла йоло бахьна ду».\nX1apa зорбане кечйина НГ1АССР-н министрийн кхеташонан (советан) пердсдаталан замститал хилла¬чу Атиев Сайд-Ахьмадан дагалецамашца.\nНР-н Правительствен архиван урхаллин лакхара говзанча.\nСуьрта т1ехь: Атиев С-А, . Зелимханов (юккъерниг), КостоевМ.\nШинара, 27 январь, 2004 шо. №7 Даймохк\nИстория одной фотографии от С. Атиева\nМое знакомство с именитым жителем г. Грозного...\nВайн махкахь г1ара ваьлла вевзаш стаг хилла...\nПРЕДСТАВЛЯЕТЕ, как я волновался перед этой...\nДекабрь беттан хьалхарчу деношкахь тхаьш нохчийн...


Таханлерачу Оьрсийчоьнна а, Гуьржийчоьнна а Оьшуш Яц Машаран Планаш, Аьлла, Хета Тбилисерачу Профессорна\nКху деношкахь Москохарчу Карнеги центран директоро Тренин Дмитрийс «Москов таймс» олучу газета т1ехь йовзийтира Оьрсийчоьнна а, Гуьржийчоьнна а юкъахь машар барна хьажийна йолу план. Нагахь иза кхочуш йича, дукха дика д1анисялур яра цу шина пачхьалкхан юкъаметтигаш, т1къа цо аьтто бийра бара дерриг а Кавказехь д1анисдан аьлла хета цунна. Т1къа баккъала а х1у бух бу те Москохна а, Тбилисина а юкъахь машар бан?.. Цу хьокъехь, шена хетарг довзуьйтуш, комментари йина Ильян ц1арах йолчу Гуьржийчоьнан пачхьалкхан университетан профессоро Нодиа Гияс.\n"Москохарчу Карнеги центран директоро Тренин Дмитрийс «Москов таймс» олучу газетана тIехь зорбане яьккхина шен Оьрсийчоьнна а, Гуьржийчоьнна а юкъахь машар барх лаьцна йолу план. Тренина дийцарехь, и проблема дIаяккха оьшуш дерг ду цхьана агIора Гуьржийчоьно Абхази йозуш йоцу пачхьалкх ю аьлла къобул яр, берриг а бахархой гуьржи болу, Гали кIоштIа шена дIалахь.\nВукха агIора Оьрсийчоь Къилба ХIирийчура дIаяхар, цу регионан йозуш йоцуш хиларан а, Гуьржийчоьно контороль ярна юкъахь йолу цхьана ханна йолу статус а луш, Оьрсийчоьно цигахь кхерамазаллица йоьзна йолу рол а ловзош.\nТренина дийцарехь, и план кхочуш ярна новкъарло йеш верг ву Саакашвили Михаил, цкъа далахь иза во волун дела, шолгIа далахь, Оьрсийчоьнан лидерша Путина Владимира а, Медведев Дмитрийс а дуй биина хиларна а, шаьшшимма цуьнца цхьана а кепара дийцарш дIахьура дац аьлла. ТIкъа и шиъ шаьшшимма делла долу и дош юкхадаккха дагахь вац. Амма, нагахь Саакашвили 20I3-чу шарахь шен дарж а дитина, премьер-министар ца висахь, цу тайпа хIума хила мегаш ду бах Тренина.\nИза теори йийцича хила мегаш хIума ду. Нагахь Абхази а, Къилба ХIирийчоь а юхайерзалур ца хилар вай тидаме эцча (Оьрсийчоьнго иза ца дайтахь а, я цигарчу нахана ца лаахьа, башхалла а дац), карарчу хенахь лаьттачу хьолаца дуьстича, иза гIоле хила а магара Гуьржийчоьнна. Иза ша дерриг а, пайдехьа хила а мега. ТIкъ новкъарло йеш дерг хIун д? Новкъарло йеш верг Саакашвили ву-кх?\nАмма цхьа шеко а йоцуш бакъ дерг ду машаран барт беш массо а агIонаш и барт бан лууш хиал йеза бохург. Барт бан лаар коьрта хIума хила дезаш ду, къаьсттина и барт лохучу хенахь, цхьадолчу мехала хIумнаш тIехь хIуманашкахь маслаIат каро дезаш хилча, муххале а. Амма суна дуьхьалахIотто а хала ду цу тайпа сацам бина волу муьхха а лидер пролитикан кхане йолуш хир ву аьлла бохург.\nЦу хьелашкахь ша бохучунна тIера юха яла кийча юй-те цхьа а агIо а?\nМосков Тайм газетехь Тренина язйинчу артикална къелахь комментарий йинчу цхьа шен цIе ца яьккхинчу стага дика хаттар хIоттийна. «ХIунда оьшуш бу вайна Гуьржийчоьнца машар илла а билла а, хIунада яла йезаш ю вай юха дIа Къилба ХIирийчоь?», аьлла, ду иза. Иза бакъ ду! Иза дукха логика йоцуш хир дара 2008-чу шарахь Августехь (Марсхьокху-баттахь) Гуьржийчоьнна тIелетта йолчу Оьрсийчоьно Тренина план тIеэцча.\nЦу тIеман коьрта идея яра Малхбузе Оьрсийчоьнан мостагI а ю, ткъа Гуьржийчоь Оьрсийчоьнна меттигера троянан говр а ю бохург. Гуьржийоь а, цунна тIехIиттина йолу пачхьалкха а хууш хила йезаш яра, мила ву лулачу меттигашкахь хIусамда мила ву.\nАмма Оьрсийчоьнан шена хетарг гайта кхоччуш аьтто ца белира цаьрна, хIунда аьлча Саакашвили хьалха санна Iедалехь а ву, хьалха санна юхацаволуш шен политика дIахьуш а ву.\nТкъа машаро аттачу доккхур ду Саакашвилин дахар. Амма хууш ма-хиллара Малхбузена тIетоьвжаш йолчу Гуьржийчоьнна во мелла дерг, Оьрсийчоьнна дика ду.\nМоскох Iамеркин центрехь болх беш волчу, ингалс маттахь арадолуш долчу газетехь шена хетарг яздеш волчу Тренина бухе дуьллург ду Оьрсийчоьнна хеташ дерг кхин ду бохург.\nТренина шена дуьхьала хIиттош йерг ю (Малхбузерачу дукхах болчу аналисташ иза даиман а деш ма-хиллара) Медведевн Оьрсийчоь ала мегар долу Оьрсийчоь (баккъала а йолуш йолу Путина Оьрсийчоь а йоцуш). И Оьрсийчоь цхьана агIора юха йолуш яц ша сийлахь пачхьалкхан статус йолуш ю бохучунна тIера. ТIкъа иза ду, баккъалла а аьлча, шен бакъо ю шена гонах йолчу меттигашкахь шен лууш йолу политика лело бохург.\nВукха агIора, Медведевн Оьрсийчоьнна Малхбале шен мостагI ю аьлла кхин дIа ца хета, мелхо а цуьнца цхьана махкана модернизаци ян лаьа Оьрсийчоьнна.\nИза хIун чулацам болуш ду цхьанне а ца хаа, амма цхьаъ хила мега Малхбузенна луург-Медведев чIагIвар, я иза гIел ван хIума ца дар.\nОьрсийчоь демократин пачхьалкх хир яц, нагахь санна мел-лаххара а кхана цо хIу дийра ду хууш иза ца хилахь. Юкъаметтигаш лело мегар долу Оьрсийчоь хила йеза иза. ТIкъа цу тайпачу Оьрсийчоьнна оьшуш ду Гуьржийчоьнца йолу шен юкъаметтигаш тояр ( Хьераваьлла Миша шен даржера дIавахча), Малхбузенца шен болу уггара боккха цакхетам дIабаккхар Iалашонца.\nГуьржийчоьнах лаьцна аьлча, бакъ ду, цунна гIоле ду Оьрсийчоьнца дика юкъаметтигаш хилар, уьш вон хуьлачулла а.\nАмма хаттар хIутта, хIун дан деза гуьржаша Оьрсийчоьнца дика юкъаметтигаш хилар эцархьамма аьлла долу. Вай юйцуш йерг баккъала а йолу Путинан Оьрсийчоь ю. ХIун дика дохьур ду аьлла сатесна ю Тбилиси ша юхаялахь.\nЦу агIора хила мегаш дерг дийцаре дан доладале, цкъа дуьххьара дуьхьала хIотто деза, аьтто болуш юй-те Оьрсийчоь Гуьржийчоьнан бакъо ю шен Iедал а, шен политикан курс а къасто аьлла даре дан, аьлла. Амма и тайпа Оьрсийчоь цкъачунна гуш яц. Москох Саакашвилица къамел дан лууш ца хиларо гойтуш ду Москохана гуьржийн бакъо яц шайн Iедал харжа, аьлла, хеташ хилар.\nЦундела Тренина кечйинарг санна йолу проекташ теорина санна шайна тIе тидам бохуьйтуш хила а мега. Амма уьш оьшуш яц ян таханлерачу Оьрсийчоьнна а, ян таханлерачу Гуьржийчоьнна", аьлла, хета профессорна Нодия Гияна.