Масхадов Аслан Веран Масех Верси Ю Москохан\nСтигалкъекъа-бутт 13, 2010\nНохчийн тIемалойн лидер Масхадов Аслан валаран гонаха къамелаш дерза ца туьгу хIинца а. Москохан официалан версица, шен гIаролхочо тоьхначу герзах кхалхар хилла Масхадован. И аьлла, деношкахь дIахьедар дина, Оьрсийчоьнан инарла прокуроран когаметто Шепель Николайс. Ичкерин куьйгалло тIе ца юьту и верси. Цуьнан векалша чIагIдарехь, машар кхийдош волу нохчийн президент вер, дийнна дуьнено а емалдиний гуш ю Кремл. Цул сов, нохчашна вовшашна юкъахь питана даржа Iалашо а ю оцу дIахьедаран.\nТалламо ма-дарра къастийна, Масхадов Аслан шеца цхьана хиллачу стага герз тоьхна вийна хилла хилар аьлла, деношкахь дIахьедар дира оьрсийн инарла прокуроран когаметто Шепель Николайс. Дойкур-эвлахь, цIийнан кIелларчу бункер чохь Масхадовца лечкъаш хиллачу тIемалойн кийтарлонаша а, баллистикийн экспертизо а билгалдаьккхина иза, Шепеля чIагIдарехь.\nГерз тоьхначу тIемалочуьнан цIе, таллам къайле ларъярхьамма юьйцуш яц аьлла цо. Талламо къастийна элира, инарлин прокуроран когаметто, эФэСбэно цIенна го бича, церан кара ца вахархьамма, сепаратистийн лидеро шена герз тоха аьлла, дехар динийла. Схьагарехь, Масхадовга шега ца тохаделла иза элира цо. Делахь а, Масхадовна и герз мича а, мосузза а кхетта дийца реза ца хилла Шепель, ша болу таллам дIабирзинчул тIаьхьа бийр бу цунах лаьцна хаам, аьлла.\nОьрсийн Iедалийн цIарах инарлин прокуроран когаметто динчу дIахьедаро дуккха а хаттарш дитина, цкъа делахь. ШолгIа делахь, оьрсийн Iедалша хьехош долу, Масхадов чохь хилла боху, Девкур-эвлара цIа а, цунна бухахь хилла боху бункер а, эккхийтина, лакхарчу омарца. ЦIа хилла меттиг дIашаръйина ю. ЦIийнан да волу меттиг, хууш яц. ФСБено дIавигчхьана дуьйна, цхьанне а гина вац иза.\nЦIа эккхийтале хьалха, цIенна а, бункерна а таллам бинчу оьрсийн журналисташа къастйинера, бункер аьлчи а, цигахь хиллачу тоьли чохь дикка хан хьовха, масех сахьт а даккхалур дацара шина стаге а. И хаттар юьстах дитча, Масхадов цуьнца хиллачу тIемалочо вийна бохучух тешаш, схьагарехь, цхьа вац. Цунах лаьцна алссам яздира хаамийн гIирсаш.\nМасхадов Асланан валар муха нисделла ма-дарра къасто, пачхьалкхан комисси кхоьллина Ичкерин Iедало. Цкъачунна, комиссин болх къайла бахийтина бу.\nИчкерин арахьа инарла векал волчу Ханбиев Iумара Маршо радиога дийцарехь, оьрсийн Iедалийн оцу тайпа дIахьедаран ши Iалашо ю.\nХанбиев Iумар: Тахана гIарадаьлла иза дуьйцуш ца хиларх, тахана Европехь а,\nМассанхьа а политикаша дуьйцуш дерг цхьаъ ду –«Iовдала хIума ду цара лелийнарг. Машаре кхойкхуш волу паччахь вер и доккха эхь долу хIума ду» бохург ду тIекхийдош дерг.\nХанбиев Iумар: Тахана гIарадаьлла иза дуьйцуш ца хиларх, тхана Европехь а, массанхьа а политикаша дуьйцуш дерг цхьаъ ду –«Iовдала хIума ду цара лелийнарг. Машаре кхойкхуш волу паччахь вер, и доккха эхь долу хIума ду» бохург ду тIекхийдош дерг. ТIаккха оцу юкъахь царна, хIуъа дина а, шайна тIера и бехк дIабаккха дуккха а агIонаш оьшу-кха. Цкъа цхьаъ дуьйцу цара юха важа дуьйцу цара. Гiаролна иза тIетаттар а цхьа мехала хIума хета царна. Цкъа делахь, дуьненна хьалха цхьа бехкабазабовлар санна хуьлу царна. ШолгIа делахь, юкъара барт бохор а, преследовать (Iалашо кхочушъяр) до-кха цара оцу цхьана хIуманца.\nКхин цхьа хIума ду кхузахь. ШолгIа тIом болабелчхьана дуьйна, дийна оьрсашна кара ца вахархьамма, шен дегIаца оьккху молха лелош ву нохчийн тIемалойн лидер, боху дIахьедарш дара хезаш. 8-чу мартехь, рагIу кIел охьавиллинчу, тIера ах бедарш дIаяьхначу Масхадовн дегIаца иза гуш дацара, оьрсийн телевизион чухула иза гойтучу хенахь. Я оьрсийн Iедалша а ца хьахийна цунах лаьцна хIумма а.\nНохчийн тIемалойн лидер Масхадов Аслан валарца доьзначу хаттарехь тIадам билла хIинца а хьалхе долчух тера ду.\n(ХIокху материале ладогIа аьтто бу шун тхан веб-агIонна тIехь, архивехь http://www.rferl.org/howtolisten/CA/20050405/ondemand.html)\nбохург ду тIекхийдош дерг. ТIаккха оцу юкъахь царна, хIуъа дина а, шайна тIера и бехк дIабаккха дуккха а агIонаш оьшу-кха. Цкъа цхьаъ дуьйцу цара юха важа дуьйцу цара. Гiаролна иза тIетаттар а цхьа мехала хIума хета царна. Цкъа делахь, дуьненна хьалха цхьа бехкабазабовлар санна хуьлу царна. ШолгIа делахь, юкъара барт бохор а, преследовать (Iалашо кхочушъяр) до-кха цара оцу цхьана хIуманца.


Путинна байт яьккхинчу йоIа ца йина суицид\nIалхан-Юьртарчу 17 шо долчу йоIа Асхабова Маккас ша шена тIе кьуг даьхьна аьлла, социалан машанехь яьржина информаци Нохчийчоьнан прокуроро Абдул-Кадыров Шарпуддис тIедилларца теллина. Бух болуш ца карийна даржийна хабарш. Ша ехачу эвлахь могуш, маьрша карийна прокуратуран белхахошна йоI.\nЦул совнах, видеокхайкхам Iорабаьккхина оцу йоIа, ша дийна хилар хоуьйтуш. Иштта доьху цо бахархошка Кадыровга дIакхачор а ша яьккхина видео. Социалан машанашкахь Путин Владимирх лаьцна байт ешна аьлла, махкахоша ша сийсазъярх арз деш ю иза мехкан куьйгалхочуьнга.\nМаршо Радионо яздира, бутт ца кхоччуш хьалха йохка йолийна IPhone X Кадыровна совгIатна а йохьуш, мехкан куьйгалхо волчу ярах нохчийн КВН тоба.\nШена деана совгIат кара а эцна, цо элира: "Тахана Оьрсийчоьнан Цхьааллин Де ду, вай президентах Путинах лаьцна тоьлла байт яьккхинчунна лур ю вай хIара", - аьлла.\nЭзарнашкахь дахкийтина Путин хеставеш могIанаш, видеош, аьзнаш. Царалахь вара дуьненна а вевза охьатохархлатархо Емельяненко Александр а тIехь. Амма толам кхачийра 3-чу классехь доьшучу теркахочунна Ибахиева Хедина.\nТкъа байт ешна Асхабова Макка кхардаме а яьккхина, луларчу мехкашкара бахархоша а цхьана сийдайа долийра, цуьнан байт йоьшучу видеона юккъе киношчуьра кхардаме дакъош а далош.


ТIаьххьарчу пхеа шерачохь лакхадаьлла Оьрсийчуьра бовда луучу кегийрхойн терахь. Пачхьалкхерчу бахархошна хетарг толлучу центро (ВЦИОМ) динчу зерашца, кхечу пачхьалкхашка дIасабаха лаам болуш бу 18 шарера 24 шаре бевлла 31 процент кегийрхой, хааме даьккхина РБК агенталло.\nМассо а бахархошлахь бинчу хаттамехь 10 проценто дIахьедина, шайна Оьрсийчуьра дIабаха лаар. Бахархоша къасточу пачхьалкхашлахь ю Германи. Цигахь дIатарвала хьаьгна ву 16 процент. Цунна тIаьхьа хаьржина Iамеркан Цхьанатоьхна Штаташ а, Испани а, Канада а, Итали а.\nДукха хан йоццуш "Левада-центро" бинчу талламашца, хIора Оьрсийчуьра пхоьалгIа вахархо ву мохк дIатаса лууш. Иштта хаттамо къастийна, махкара араволу паспорт долуш царлахь доьалгIа дакъа бен цахилар а, бахархойн кхоалгIа дакъа бен дозанал арахьа хилла цахилар а.\nЭксперташа билгалдаккхарехь, пачхьалкхера доккхачу декъанна арабовла лаамберш кегийрхой а, таро йолу респонденташ а бу.


Карарчу беттан 26-чохь Кабулерчу аэропортехь динчу лелхийтаршна дуьхьал дронаца тохарш дина Американ эскархоша "Исламан пачхьалкх" (Оьрсийчохь йихкина ю) шех олучу тобанхойн декъашхошна. Коьртачу ТIеман буьйранчийн ницкъаша бина и хаам. Операци дIаяьхьна хилла шоьтан Iуьйранна.\nТеракт динарш Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташна карор бу, бекхам а бийр бу аьлла, дIахьедира Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн президенто Джо Байдена хьалхо.\nПачхьалкхан малхбалерчу Нангахар провинцехь динчу тIелатарехь вийна "Исламан пачхьалкхан" декъашхо, хетарехь, лелхийтарш дайтинарг.


Sony World Photography Awards версин тоьлла суьрташ\nДуьненаюкъарчу Суьртийн организацино бозуш боцчу фотографаша Лаьттан массо а агIонашкахь даьхна шеран тоьлла сурташ билгалдаьхна. Цхьадерш ду хIорш.\n1 Гангасагар – ХIиндойчоьхь дин лелочу наха уггаре еза лоручу меттигех ю. Эзарнашкахь нах гулло цига ялтанан Макара-санкранти дезде билгалдаккха. Маьлхе доIадеш ю зуда.\n2 Буддистийн мозгIарш бу ло догIучу юкъанна лерринчу Iамалан бараме боьлхуш. Жимчу цхьана динан китайхой бехачу Лангмуси гIалахь хуьлу иза. Цигахь ах-бахархой бу тибетан буддисташ, шолгIа дакъа - бусалбанаш.\n3 "Муьлххачу меттехь а, муьлххачу шерашкахь а адаман дегIо шен къаьсттина эс шеца леладойла хаийта воллура со. ДегIо цкъа а аьшпаш ца буьтту. Меже хIоразза а меттах хIовш, язйо цо шен истори, наха цуьнан ойла ца яхь а. Кху кхаа зудчуьнца ас болх бира хореограф а хилла Эланийн Балетан школехь" - боху фотографо.\n4 "Жоьжахатин неI" олу газан Дарваза кратерх Турменистанехь. 45 шо ду иза йогу. Лаьтта бухахь есалла гучуелира 1971 шарахь мехкдаьтта, газ лохучу урхаллана. Даьккхинчу Iуьрго чудожийра цигахь лаьтта, иза дуьзира газах. Дийнахь а, буса а йогуш лаьцца цIе.


Нах лецарш совцуш дац Нохчийчохь\nНохчийчоь -- Кадыров Ахьмадан цIарх полк, гIаттамхошца къийсам латточу ницкъийн дакъа Соьлж-ГIала, 25Тов2014\nНохчийчохь дела денна а санна лоьцу нах. Цхьана декъанна махка тIамца даьхкинчу оьрсийн эскаршна дуьхьаллаьттинарш бу иттех-пхийттех шо даьлча а лоьцурш а, кхелашкахула чекхбохурш а.\nНохчийчохь кест-кеста хааме доккхуш лаьтташ ду бахархошкара лело бакъо йоцу герзаш схьадахар. Цу кепара низам а талхош дIаIалашдина грез гучудаьлла Веданан кIоштан шина меттехь. Полисхойн урхаллин хьостано гIардаккхарца, къайлаха бина хаам зийча, цхьана вахархочуьнан хIусамехь карийна шен патармашций тIеман тапча.\nЦул сов низамхоша схьабаьккхина цо хьуламехь латтош хилла маса тоьпийн 500 сов патарма а. ЦIарца вуьйцуш воцчу куьг бехке лоручунна дуьхьал бехк токхаман гIуллакх долийна низамаца догIуш доцу герз эцарна а, лелорна а, Iалашдарна а.\nАла догIу, цигга Веданан кIоштехь, ши де хьалха а яьккхина тIеман тапча. ЦIийнах а хьаьвсина, граната а, патармаш а, тапча а йоккхуш лаьцнарг ву Бекбулатов Мохьмад. Талламхоша чIагIдарца цуьнгара яьккхинчу тапчана тIаьхье гуттар луьра хила а сахьт дац. Стенна аьлчи цу тапчанан бакъволу да, Хорача эвлара юьртда Садаев Муса, герз тоьхна вен а вийна, I2 шо хьалха муьлш бу ца хуучу наха, герзах вотавелла ткъех стаг кетIа а веъна, дIаехьна ю и тапча.\nХIетахь официало Iорадаьккхина ма-хиллара ишта нисделлера юьртда вер. Шен гIаролхочуьнца кетIахь лаьттачу Садаевна тIевеънера тIеман барзакъ дуьйхина, туьтмIаьжгашца яххьаш хьулйина ткъех стаг. Царех цхьамма топ тоьхна юьртда вожийна, кхечара цуьнан гIаролхо герзах мукъаваьккхина. Цул тIаьхьа уьш къайлабевлла юьртде тапча а, гIаролхочуьнан маса топ а шайца дIа а хьуш.\nШийтта шо зама яьлча, тапча караяр бахьнехь, карладаьлла сев эвхьаза кхочушдина и вер-ваккхар. Набахти чохь валлош волчу Бекбулатов Мохьмада мел дакъалаьцна юьртда верехь, цуьнга мичара, муха кхаьчна Садаев Мусан тапча? Мел уьйр-юкъаметтигаш лелийна лаьцначо тIемалошца? Цу а, кхечу а хеттаршна жоьпаш каро зераш долийна талламхоша.\nТIамца доьзна махкахь нислуш долу лецар-сецораш доцуш сиз-сиха кхела хьалха хIиттош бу кхузахь тIеман агIончаш а, герз а карахь дуьхьало йинарш а. Республикан лакхарчу суьдо, луьрчу хьелашкахь чохь яккха I5 шо хан кхайкхийна гIаттамхочунна Бачиев Iумарна. Гурахь шо кхочу и лаьцна.\nЦуьнга кховдийначу бехкаца тIемалойн бааьччана Газиев Тархана куьйга кIел 2007 шарахь цо тIелатар дина Итум-кхаьллин кIоштан Гухой эвлана, цхьа низамхо вен а вуьйш, веанна чевнаш а еш. Талламхоша дийцарехь и юкъахь волу тIемалойн тоба 40 гергга стаг а волуш, олалла деш хилла Итум-Кхаьллин кIоштехь. Ткъа ницкъаллин структураша иза схьалаьцна стохка гурахь, гIа дужучу баттахь. Соьлжа гIалин кIоштан Гикало юьртахь.\nЛецарш а, хенаш кхайкхор а, ур-аттал вер- ваккхарш а, массо вола а воьлла, тахана Нохчийчохь кхолладелла ладегIаме, Iаткъаме хьал гойтуш долу бакъ сурт ду. Маца чекхбевр бу тIеман хьу йолу хиламаш, маца лекъар ду лецарш а, лаьттах бухдуьйлучух тера герзаш карор а хууш дац. Цу цахааро а бо бахархошна Iаткъам.\nТаIзардарш ца хеда махкахь


Халкъан яздархочун юбилей » Нийсо-Дагестан\n17.02.2021 62 0 niyso\nДIадаханчу оршот дийнахь, чиллин беттан (февралан) 1-чу дийнахь, Нохчийн Республикин Къоман библиотекехь дIадаьхьира Республикин халкъан яздархочун Ахмадов Мусан 65 шо кхачарна лерина даздарш. Юбилейни суьйре вовшахтоьхнера Нохчийн Республикин Яздархойн союзо а, Къоман библиотеко а. Цигахь дакъалецира яздархоша, Iилманан белхахоша, Къоман театран артисташа, журналисташа, яздархочун кхолларалла езачу ешархоша.\nЦхьаьнакхетар дIадолош, Яздархойн союзан председатела Ибрагимов Кантас дош делира Нохчийн Республикин Куьйгалхочун хьехамча а, пресс-службин куьйгалхо а волчу Ельсаев Iаламахьадана. Цо элира, ша Ростовхь университет а яьккхина, цIа вирзича, Мусаца цхьана балхахь нисвелира. Цуьнгара дуккха а хIума схьаийцира ша, цо Iамийра дош довза а, цуьнан маьIнах, тIеIаткъамах, ницкъах кхета а. Мусас шена елларш чIогIа мехала урокаш яра, шена журналистан балхахь а, дахарехь а пайден хилла йолу, элира Iаламахьада. Юбиляр декъал а веш, цунна могашалла а, беркате дахар а, баккхий кхиамаш а хила шена лаар хаийтира Iаламахьада.\nКантас элира шен дена, академикна Ибрагимов Хьамзатана, вевзара Муса. Кхуьнан керла араяьлла книга йоьшура цо, лаккхара мах а хадош. Кантас ша а хастийра юбиляр, цуьнан кхиамаш бовзийтира.\nШена дош делча, Республикин халкъан яздархочо Бексултанов Мусас элира, Ахмадов Муса шен 20 шо долуш дуьйна вевзаш ву шена. Дуккха а хан юх-юххехь яьккхина шаьшшиммо, Соьлжа-ГIалахь университетехь доьшуш а, редакцешкахь белхаш беш а цхьаьна хилла, дуккха а гIуллакхашкахь дакъа а лаьцна. Муса чIогIа къахьегна а, къахьоьгуш а стаг ву, элира Бексултановс. Цуьнан кхиамаш атта хилла бац, къахьоьгуш баьхна бу, цундела къаьсттина мехала бу, элира цо.\nИштта Мусах лаьцна хаза дош элира Нохчийн Республикин халкъан артисткас, Къоман театран актрисас Багалова Зулайс. ТIом болчу хенахь шаьш Назранехь цхьаьна нисделлера, боху Зулайс. Цигахь культурин центр схьа а йиллина, цуьнан болх вовшахтуьйхира шаьш. Мусас берашна лерина пьеса язйира. Халачу хьелашкахь тайнигийн спектакль хIоттийра шаьш, дуьйцу Зулайс. Цу спектаклан чулацам дагабеача, хIинца а елха дог догIу шен, элира актрисас. Иштта чолхечу хьелашкахь ша волчу хенахь а шен ницкъ кхочург дан гIерташ а, уллорчеран дог иракарахIоттош, къахьоьгуш вара Муса, тIечIагIдо цо.\nМусас нохчийн литературе а, культуре а йиллинчу хазнех лаьцна дуьйцу Нохчийн меттан институтан директора Умханов Хьамзата. Литературин дуккха а жанрашкахь болх беш ву Муса. Цо шен произведенешкахь сих-сиха пайда оьцу нохчийн фольклорах, къоман барта буьйцучу маттах а, ша керла дешнаш а кхуллу. Оцу дерригено а вайн мотт кхиабо, цуьнан таронаш тойо, алсамйоху, тIечIагIдира Хьамзата.\nИштта яздархочух дош олуш, вистхилира «Коолиция» юкъараллин куьйгалхо Яхъяев Дени. Ахмадов Мусан кхоллараллин лаккхара мах а хадош, цо шен халкъан дуьхьа деш дерг доккха гIуллакх ду, элира Денис.\nНохчийн Яздархойн союзан цIарах юбилярна «Петр Захаров» аьлла мидал а, «Академик Захаров» цIе йолу книга а ло Ибраимов Кантас.\nЦул тIаьхьа къамелаш динчу Республикин Куьйгалхо волчохь культурехула йолчу комитетан председатела, яздархочо Усманов Iаьрбис а, поэта, литератураведа Цуруев Шарипа а, композитора Даудов Рамзана а, Республикин хьакъволчу журналиста Дадаев Сайд-Хьасана а юбиляран кхоллараллин лаккхара мах а хадийра, цо литература а, культура а кхиорехь доккха дакъа лаьцна хиларх а дийцира.\nСуьйренехь Мусан дешнаш тIехь даьхна долу дуккха а иллеш дийкира. Иштта иллеш аьллачарна а, эшарш лекхначарна а юкъахь бара Нохчийн Республикин халкъан артисташ: Димаев Iела, Ташаева Марем, республикин хьакъболу артисташ: Сатуев Лоьма, Умаев Рамзан, Джабраилов Шарип, Къоман театран актер Мунашев Адам. Хьовсархойн самукъадаьккхира цара шайн доккха похIма гайтарца.\nМусас шен пьесашца театран репертуар шоръярх а, цуьнан драматургин башхаллех а лаьцна дийцира Россин Федерацин Пачхьалкхан премин лауреата, Россин халкъан артиста Хакишев Руслана. Цо шуьйра вевзаш волчу поэтан а, драматурган а Федерико Гарсия Лоркин дешнаш далийра: « Нагахь театро шена чу къоман са ца эцнехь, цунах къоман театр ала йиш яц». Цу тIе а доьгIна, къоман драматурги кхиор театрана чIогIа мехала хIума ду, хIунда аьлча билггал иза ю театрах къоман театр йийриг, элира Хакишевс.\nЦо а, нохчийн халкъан артиста Джамаев Iимрана а Нохчийн Къоман театран коллективан цIарах совгIаташ ло юбилярна. Къоман театран исбаьхьаллин куьйгалхочо Ахмадова Хьавас Мусан ши стихотворени йийшира, ладогIархоша, тIараш детташ, дика тIеийцира уьш ешар.\nАхмадов Мусас баркалла элира массарна а шен суьйрене бахкарна, шега ларам хиларна. Муьлхха а яздархо, поэт, драматург шен ешархочунна хьалха жоьпалле ву ша беш болу болх бахьанехь, хIунда аьлча, уггар а хьалха, бакъдерг цунна гайта, довзийта декхарийлахь ву иза. Шех ешархо тешийта, цунна пайден хир долу хIума дала кийча хила веза яздархо, элира Мусас шен къамелехь.\nСуьйре ерзош, гуттар а ша ма-лаккхара, доккхачу похIмица а, даггара а Мусан дешнаш тIехь яьккхина «Яха хьо, хьоме Нохчийчоь» цIе йолу йиш лекхира Нохчийн Республикин халкъан артисткас Ташаева Марема.\nСуьрта тIехь: Ахмадов Мусан юбилейн суьйренехь


Сеулана тIом кхайкхийна Пхеньяно\nЗазадоккху-бутт 30, 2013\nКъилба Корейца тIамехь йолчу хьолехь ю ша, ткъа массо а шина махкана юкъахь лелхаш долу хаттарш хIинца дуьйна хьакъ доллучу агIора луьстур ду шаьш аьлла дIакхайкхийна Къилбаседа Корейно. Цу пачхьалкхан Iедало динчу дIахьедар тIехь аьлла ду, муьлхха а питано кхоччуш тIеман конфликт а, зарратан тIом а болор бу аьлла.\nIамерко и дIахьедар баккъалла а тIеэцна, амма билгалдаьккхина цу тайпа Пхеньяно туьйсуш болу кхерамаш массарна а бевзуш бу аьлла. Къилба Корейно дIахьедар дина иза шира кхерам бу, амма керла юьхь йолу аьлла.\nПIераскана дийнахь Къилба Корейхь а, Тийначу хIурда чохь а йолчу Iамеркан тIеман базашна тохарш дан кийча йолчу хьоле яьхна шен ракеташ Къилбаседа Корейно. Цу хьокъехь омра дина Къилбаседа Корейн лидеро Ким Чен Ын-а.\nКорейн ахгIайренехь гIоьртина хьал хIоьттина, стохка Къилбаседа Корейно космосе спутник а яхийтина, кху шеран Чиллан-беттан I2-чу дийнахь зарратан герз зийначул тIаьхьа. И бахьана долуш Пхеньянна дуьхьал кхайкхийна йолу санкциш чIагIйина Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацин Кхерамазаллин Кхеташоно.\nСеула а, Пхеньяна герзаш деттар сацийна 1953-чу шарахь. Цу хенахь дуьйна техникан кепехь вовшашца тIеман хьолехь ю ши пачхьалкх.


Дуьненаюккъера хIорд --францойн заррат авиалелоран хинкема "Шарль де Голль" лаьтта Тулон-портехь, 28Мар2013\nПрезидента Обамас пурба даларцана, Шемахь тΙеман барамаш боло кийча ду шен эскарш, аьлла, дΙахьедина Ιамеркан Цхьаьнатоьхначу Штатийн тΙеман министра Хейгел Чака.\nТкъа дуьненан пресса дол дохкуш Ιа, НАТО-н операци йолаяла тарло хΙинца, лаххара а, кху кΙиранах, бохуш.\nМинистра Хейгел Чака Би-Би-Си-агенталле иштта элира.\nХейгел: «Варианташ йолуш ю. И варианташ юьхьараэца кийча ю Цхьаьнатоьхначу Штатийн тΙеман департамент. Уьш кочушъян юьйлаяхь, дуьненаюкъарчу тхайн уьйрашца цхьана кхочуш а йийр ю».\nНагахь санна Ιамеркан Цхьаьнатоьхна Штаташ коьртехь а йолуш, Шема тΙеман интервенци йолаяхь, и муьлхачу кепехь, барамашкахь хила тарло?\nКΙайчу цΙийнан администрацин векала шинарийдийнахь Рейтер-агенталлана ша еллачу интервьюхь хаам бина, Обама Барак цкъачунна сацам банза ву, аьлла. Амма Эн-Би-Си Ньюс-хьостано даладо ша вовзуьйтуш воцчу Ιамеркан президентан гонерчу лаккхарчу хьакаман дешнаш. Кхаа денна лерина тохарш Шемина дийр долуш ду, уьш кху еарийн дийнахь доладан а мега, боху цо.\nΙамеркан диъ тоьллачех долу хинкема ду Дуьненаюккъерчу ХΙордаца долчу Шемин дозанашна герга оьзна, шайца «Томагавк»-ракеташ а йолуш, буьйр даларцана тΙелата кечдина.\nНАТО-хь болх беш ву Ιамеркан Штатийн президентна гергахь даккхий даржашкахь лаьттина Барри Павел. Цо а лору хΙаваэхула операци йолон сахьташ дисина хила тарлуш.\nБарри Павел: «Иза хΙаваэхула кхочуш ен кампани хила мега, ракеташца тохар дан тарло. Цуьнан йохалла, Ιалашонаш, кхидолу хьесапаш президента дийриг хир ду».\nКъайчу ЦΙийно шинарий дийнахь дΙахьедина, Шемара Ιедал хийцар Ιалашенехь дац, аьлла.\nХьалха кΙиранашкахь Шемахь тΙемаш бечу гΙаттамхошна тΙехула кемаш ца лоьлуьйту зона хΙоттон гΙоьртира НАТО. ХΙун хилла цунах?\nШемарчу хьоло аьтто ца ло альянсана кхоччуш мехкан стигал шен долаерзо. Асадан карахь хΙаваан ницкъаш алссам бу. Ткъа цига а кхаьчна, цигахь юьстахарчу авиацина дуьхьалоечу гΙирсашка шайн кеманаш дохадайта лаам Штатийн бац. ОвхΙанистанехь а, Иракъехь а болийна тΙемаш бахбаларца шена бале а бевлла Ιечу Ιамеркана, сихха кхочуш а хуьлуш, шен ницкъашна зен хир доцу гΙулч яккха лаьа Шемахь.\nШемана герга лаьтта Ιаьмеркан авиабазанаш ю Туркойчохь. Амма уьш тоаме а ца хилла, эскарш кхобу меттигаш шоръян эшначохь проблема хΙутту Штатийн. Урдуно а, Иракъо а хаийтина, шайн лаьтта тΙехь Ιамеркан салтий гойла шайна ца лаьийла. Цул совнаха, нехан кеманаша шайн хΙаваъ цоьстийла а ца лаьа шайна, боху цара.\nУггаре хьалха Шемин Ιедало шен химин герзаш кхобу меттигаш хΙаллакъян луур ду НАТОна. Ткъа тΙе геннара дΙа ракеташ а етташ, уьш хΙаллакъяр данне а дац бΙегΙийла. И болх бан хΙета а, вета а оьшур ду Шема эскарш хьажон.\nЭнгел Элиот демократашлара депутат ву Цхьанатоьхначу Штатийн Векалийн Палатехь. Цо иштта боху:\nЭнгел: «Дера цхьамо а-м ца боху цу лаьтта тΙе салти воссаве. Цхьаммо а. Суна хаьа, цига ког баккха аьттехьа а мегар доцийла».\nШтатийн Векалийн Палатехь арахьарчу гΙуллакхийн комитетехь болх бечу Энгел Элиотца дагавелира оьрштдийнахь пачхьалкхан секретарь Керри Джон. Цундела хьал уллера а девзаш ду цо ден къамел.\nЭнгел: «Асадан хΙаваан герзаш гΙелдан дукха некъаш бу. Шемел арахьа ракеташ латтон цунна дехкар, шен къам хΙаллакдеш герз стигал доху меттигаш а, кеманаш гΙовтту некъаш а дохор, герз, кеманийн, танканийн ягориг чохь кхобу меттигаш хΙаллакъяр. Дукха ду, эскарш латта тΙе диссон а ца оьшуш, далуш. Цхьа а вац салташка латта хьоьшуьйту тΙом айбан лууш».\nХΙун аргументаш ю Ιамеркан Штатийн тΙамехьа я цунна дуьхьал ялош?\nУггаре а хьалха НАТО тΙом ца бича ца йолуьйтуш ду химин герз Шемахь дисийта торуш дацар.\nТкъа тΙамна дуьхьал аргумент ю, оцу тΙамо ерриг а Малхбале дΙалаца мегаш хилар.\nХир-м яц Ιамерка цхьалха, шенна-м буьсур бац те цунна Шемахь болийна тΙом?\nФранцин президента Олланд Франсуас, масала, маситтаза хаийтина, шаьш Асадна бехк боцу шемахой газаца хΙаллабар дита лерина доцийла. Олландна гучу некъашлахь ду Шемарчу гΙаттамхошна гΙодар, хΙаваэхула тохарш долор, экономикан санкцеш Асадна дуьхьалъяхар. Штаташа цига ницкъаш хьажош хилахь, церан декъагΙур ю Франци, аьлла цуьнан президента.\nΙамерко къасттийна некъ ша къобалбийр буйла хаийтина Ингалсенан премьер-министра Кэмерон Дэвида а. Сацамаш бар диллина Ингалсерчу Ιедало шен еарий дийнахь хила езачу кхеташоне.\nГерманин канцлера Меркел Ангелас къамелаш дина Францин а, Ингалсенан а лидершца. «ДоггΙу жоп дала деза» Шемина, бохучу маьΙнехь дара Меркела Олландца а, Кэмеронца а телефонехула дΙадаьхьна дийцарш. Амма дукхахболу немцойн политикаш а, могΙара нах а дуьхьал бу Шемица тΙом болорна. Бахархойн лаам теллинчу статисташа бахарехь, 69 процент немцой реза бац шайн пачхьалкх Асад къарвечу тΙама юкъагΙертийта.\nЦхьаьнакхеттачу Къаьмнийн организацех дерг аьлча, иза парггΙат Шемарчу Ιедална дуьхьалхΙотта, я тΙамца йист яккха гΙорасиз йо Асадца гергарлонехь йолчу Оьрсийчоьно. Иштта цуьнгара ницкъ, шен вето а тухий, дΙабохуш схьайогΙу Китай а. Амма кхидΙа дуьненан юкъаралле а ца хоьттуш, тΙом боло а сахьт дац НАТОно.\nМуха хир ю Асадехьа йолчу Оьрсийчоьнан а, ГΙажарийчоьнан а реакци?\nШен хьажам бовзийтинчу вевзаш волчу Ιамеркарчу политика Павел Баррис хΙинца оьшуш ду аьлла а ца лору Оьрсийчоьнна хетачух тийсалуш Ιан. ХΙунда аьлча, цхьана агΙор дуьнено Шемица доьзна бан безаш хилла сацамаш а боьхкуш, вукху агΙор Оьрсийчоьно шен герзах а, тΙеман инструкторех а юьзина Шема. Цундела хьашт дац Ιамеркана а, цуьнан агΙончашна а Кремлан бага хьоьжуш сеца, дуьнено а, оццу Оьрсийчоьно ша а химин герз дуьненахь даржар доьхкучу кехаташна буха куьйгаш яздина а хилча.


"Мемориал" центран кхеташонан декъашхо Давидис Сергей\nБакъоларъяран "Мемориал" центро йиллина кхиош а, карлайоккхуш а лелайо Оьрсийчуьрчу политикан тутмакхийн база. 300 сов стаг ву чуязвина. Бакъоларъярхойн тептарахь таханенна ву политика бахьанехь Iедало таIзарна кIел кхобу 649 стаг. Муха хийцаелла кху тIаьххьарчу 30 шарахь пачхьалкхера репрессийн система, стенах кхоьру Iедал – оцу хьокъехь ду Idel.Реалиица "Мемориал" центран кхеташонан декъашхочо, Regina Gimalovaчо Давидис Сергейс ден къамел.\n— ХIора шарахь кхуьуш ю "Мемориало" политикан тутмакхийн терахь гойту база. Шаглуш ду пачхьалкхо юкъадоху низамаш а. Муха ду кху 30 шеран сурт, иза муха го, 90-гIа шераш а, кху эзаршеран а мур зийча?\n— 15 шо ду суна "Мемориалера" коллегаш бевза а, оцу проблемица со уьйрахь волу а. Оха лелочу "политикан тутмакх" терминца тергойича, ала деза, 90-чу шерашкахь и тайпа нах я бацара, я гуттар а кIезиг бара.\nХIетахь и девнаш дагардалуш, кIезиг дара, хIора дов тидамехь хуьлура\nМассарна хууш ду, Путинан Оьрсийчохь политикан тутмакхаш бовла буьйлабелира ЮКОС компанина тIера. И тайпа бехктакхаман гIуллакхаш ца хеддаш кхиа дуьйладелира. 2003-гIа шарахь национал-большевикийн девнаш листа долийра, юха – шпионашца доьзна, тIаккха шайггара кхоьллинчу "террористийн" девнаш. ХIетахь и девнаш дагардалуш, кIезиг дара, хIора дов тидамехь хуьлура.\nТерроризмах долчу дукха девнийн башхалла ю царна бухахь цхьа а террор яцар, наханна зулам тIеяздина хилар\n- Стаг набахте хьажош, я ца хьажош дерзийна-м муххале а, вуно дукха ду девнаш, тхан тептаро царех гIарадевлларш бен а ца лаьцна шена чу. Дуьззина дац тхан базано гойту хьал. И хьал шо шаре мел долу а алсам дуьсу тхан тептарахь ца гуш. "Бодане меттигашкахь" дукха юьсу кхелийн сацамаш дуьненна гойла доцуш.\nОцу политико аьтто ло Iедална халкъера бакъонаш дIаяха\nТерроризмах долчу дукха девнийн башхалла ю царна бухахь цхьа а террор яцар, наханна зулам тIеяздина хилар. Политикан бала болуш дина ца нисло иштачех дукхахдолу зуламаш, дина хилча а. ХIун ду иза аьлча – терроран кхерам боккха бу, шпионаш дукха баьржина бохучу пропагандица йозаелла ю пачхьалкхан политика, пачхьалкхан риторика. Оцу политико аьтто ло Iедална халкъера бакъонаш дIаяха, иттаннаш шерашкахь пачхьалкхан мукъ цхьана стеган, цхьана нехан карахь латто. Вайна довза таро яц дукха девнаш, уьш дIахьо бевзаш боцчу наханна тIехь, террорхой бу олий, я цхьана пана-махкара баьхкинчу наханна тIехь, масала, Узбекистанера.\nАхь нийса боху, кест-кеста хийцало низамаш. Кху ткъа шера чохь вуно дукха низамо зуламийн кепаш лору бехкаш бехкина кодексашка. Хьалха терроран цхьаьнакхетараллерчу нахана бехк тIехьора уьш низамехь йоцчу экстремистийн тобанашкахь лелла, олий. Кхел ечийн аьтто бара шайна хьекъало лучу варианташца бехк билгалбаккха. ТIаьхьо 205.5 дакъа диллира кодексе, цо террорхо во муьххачу а Iедална товш воцчу стагах, къиза хан а кхачайо набахтехь такха.\nМасала, бусалба "Хьизб ут-ТIахIрир" партехь хиларна бехкебо нах, 2003-чу шарахь аьлла цунах террорхойн парти ю, итт шарахь кегий хенаш еттара оцу бахьаница, амма 2013-чу шарахь вуно дукха яккхий етта йолийна хенаш. Ткъа ша и тайпа тоба янне а яц, террорхойн кхйкхийна цунах есачу меттера схьаэцна, багахь кхоьллина.\nВуно яккхий Конституци талхош йолу институташ кхоьллина – цара дуьненаюкъара бакъо а тIехь хьоьшу\n20 шо хьалха ден зуламаш дара тахана дийраш санна, амма хьалха ца еттара набахтехь такха тахана санна дукха хенаш. Керла бехк юкъабаьккхина кодексехь, 24 шо туху, беш цхьанне а цхьа а ницкъ а боцуш, "террорхо" хиларна. Дукха а зуламаш даьхьна оцу бехка кIел – цо аьтто ло пачхьалкханна товш воцу стагах, хьаннах а, "террорхо" ван.\nКонституцина нийсса бIостанехьа болу "бехкаш" а кхоьллина\nШолгIа делахь, Конституцина нийсса бIостанехьа болу "бехкаш" а кхоьллина. Уьш бу, масала, шозлагIа, кхузлагIа шен лаамехь гуламе ваьлла стаг набахте хьажор, стагах я юкъараллах "кхечу пачхьалкхан агент" вар, "хьашт йоцу организаци" олу бехк, иштта кхидIа а. Вуно яккхий Конституци талхош йолу институташ кхоьллина – цара дуьненаюкъара бакъо а тIехь хьоьшу.\nХалкъ ноьжана кIел латто гIерта, лела магийначу кепехь лелийта гIерта\nХан хене мел йолу идеологех доьзна низамаш юкъадоху. Вайна гира нацизм денъяр доьхку низам арахьоьцуш, дац иза деккъа дIа нацизмах аьлла: Дуьненан шолгIачу тIамехь Советан пачхьалкхо баьхна толамаш байбар доьхкуш, дезденош сийсаздар ца магош ду. Иза идеологица доьзна даьккхина низам ду, цхьа а нацизм а яц хьехориг – амма ду ша тухучу хенаца вуно къиза низам. Бехка кIел баьхьина нах а бу оцу низамца. Халкъ ножана кIел латто гIерта, лела магийначу кепехь лелийта гIерта.\nТаьххьарниг – низам кхетор цхьа шатайпанарчу кепе дерзар. Хийцаделла а доцчу низамо хьалха цхьа хан къастайора набахтехь такха, хIинца оццу низамо кхин хан ло, совъяьккхина. Хьалха стеган бехк, массо а агIор толлий, къастабора, хIинца тоьу ши-кхо юьстахара тоьшалла а. Ма-дарра аьлча, кхелахочо юьхьаръоьцу талламчас чуделла, прокурора тIечIагIдина доллу тоьшаллаш, аьлча а, кехаташ.\nТIаьххьарчу 20 шера чохь чIогIа шагдина низамаш, пачхьалкханна кхочу репрессийн бакъо цхьамма долаерзийна\nНаггахь къовсам оьккху низамийн доладечаралахь. И тайпа къогвсамаш таIзар чIагIдарца, туху хан совъяккхарца боьрзу. Дуьхьал хIоттош терза дац, адамийн бакъонийн яц цхьа а гаранти.\nДерзош аьлча, ТIаьххьарчу 20 шера чохь чIогIа шагдина низамаш, пачхаьлкханна кхочу репрессийн бакъо цхьамма долаерзийна. Иза хьалха данне а дацара. Путин пачхьалкхан коьртехь Iачу шерашкахь кхиина зеделларг ду иза.


WSJ: Идлибехь химин герз лело магийна Асад Башара шен эскаршна\nГезгмашин-бутт 10, 2018\nШеман президент Асад Башар а, Путин Владимир а\nИдлибна дечу тIелатарехь Шеман президенто Асад Башара шен эскаршна магийна хлор а цхьана, химин герз лело.\nThe Wall Street Journal агенталло бо и хаам, Iамеркан талламан урхаллерчу хьосташна тIе а тевжаш. Нагахь Шемахь химин герзах пайдаэцахь, Iамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн тIеман министралла царна дуьхьал бекхамбан варианташ кечъеш ю.\nЦкъачунна сацамбина бац Iамеркан президенто Трамп Доналда, оьший-те Димаьшкъаца юкъахь лелачу Оьрсийчоьнан а, ГIажарийчоьнан а эскаршна тохарш дан аьлла.\nКхо миллион вахархо а вехаш, 70 эзар Шемарчу оппозицин ницкъаш гулбеллачу провинцехь Асада цIий Iанадахь, Трампа ша Шеман эскархошна тIе бомбанаш еттар ю аьлла, кхерамаш теснера.\nДелахь а Вашингтонехь Шемарчу Iедалхошна дуьхьал экономикан санкцеш яхарх а дийцаредо.\nПрезидентан администрацерчу лаккхарчу даржхочо дийицна цунах The Wall Street Journal хьостане. Иттанашкахь маьрша бахархой а бойуш, Шемано химин тIелатар динера аьлла, тIаьххьарчу шина шерачохь Трампан администрацино шозза тохарш дира шемахойн инфраструктурана.\nКIира хьалха КIайчу цIийно Асаде дIахьедира, нагахь цо Идлибехь химин герз леладахь, ша хьем ца беш, дуьхьал тIамца жоп лур ду аьлла.\nБакъонашларъярхойн зерашца, тIаьхьарчу кхаа дийнахь, Оьрсийчоьнан а, Шеман а кеманаша динчу тохаршкахь иттанашкахь нах байина, ду царлахь бераш а. Йохийна кхоъ дарбан хIусам, эзарнаш нах лоьрийн гIо доцуш а буьтуш.


"Оьздангаллин Паспорт" - харцо\nЖимма хьалхо официалан хааме даьккхинера махкахь синмехаллин-оьздаллин ала царах я ийманан ала царах паспорташ даха мур бу дIаболош аьлла.\nАмма цу кепара анкета кхоллар хьокъехь Оьрсийчоьнан юкъараллехь и кIоршаме низам талхор ду аьлла гIовгIа яьлча,урхаллехь болчара даре а ца деш,паспорташ дохуш хилар бакъ ца дира.\nБакъду карарчу хенахь ярташкахь Iедалхошща жигара дIахьуш ду бен-бен хеттарш тIехь долу анкеташ царна жоьпаш а долуьйтуш юзуш. Мила ,мичара ву,телпо ноьмар ,болх-некъ, кхидерг, дIаяздарал сов,билгалдохуш тайпанаш а,вирдаш а.\nЦу юккъе дIалатош ду жоьпаш деллачуьнан сурт а. Ишта кхин цхьа меттиг –дакъа а ду цу тIехь,кIел куьг дилла дIаяздина: «Ас тоьшалла до сайн динан а,къоман а.пачхьалкхан а мехаллаш ас ларйо,сунна лераме а хиларх. Ас пурба ло сайх лаьцна дийцинарг хьашт-дезаре дерзо». Ишта яздина ду анкетехь. Цу бухахь ши билгало ю,кIел сиз хьакха безаш «Реза ву», «Реза вац» аьлла.\nАнкеташ тIехь долчу хеттаршна жоьпаш дала кхаж бевлларш бу 14-на тIера 35 –нне кхаччалц шераш долу бахархой. «КIел диллина цхьа хIума-м дац те» аьлла, шеконаш лелхаш а, дукхахболу могIарера нах кхеташ бац и болх-кампани стенна йолийна.\nКъаьсттина тамаше хета царна цу анкети тIехь тайпанех а, вирдех а хеттарш хилар. Герггарчу барамехь,жима-воккха хиларе хьаьжжа ишта жоьпаш хазадо наха молла а, юртда а, полисхо а коьртехь волуш араяьлла лелачу тобано юьртахой хьесапе оьцуш,анкеташ юзуш, бечу балхах.\n«Синмехаллин,оьздаллин» паспорташ яздан Iалашонца болийначу балхо,бIоста-бIостанехьа хеттаршка буьйлуьйтуш,сакIамдина цхьаболчу бахархой. « Эххар тIаьхьа даьхнешна санна,гучче бохуш тIе мухIар детта а, лерга ноьмарш охка а мА буьйлалахьара нахана. Кхарна и дагадахьахь а тамаш бан меттиг ца йисна кхуза-м». Ишта ойла кхобурш а бу. Царех ву Старопромысал кIоштера 53 шо долу Бухади.\nБухади: «Паспортизаци йийр яц аьлла даьккхинера цара цкъа, юха а буьйла-м белла юьртахула. Иза эрна ахча а,хан а яйар ду-кх, соьга хаьттича. Тайпанаш,тукхамаш,вирдаш а стенна дуьйцу? Иза а ца хаьа.Низамо магош а, хIинццалц хилла а хIумнаш-м дац уьш. Цара и анкеташ язйича а бакъ сурт гучудер ду аьлла а ца хета суна. Шайна аьттонна, хила тарлучу бохамах а ларлуш цхьаболчара пуьташ а ма буьтту.\nСуна хууш тхан юьртарчу цхьамма ша Доккин вирдехь воллушехь Кунта-Хьажин вирдехь ву аьлла дIаяздайтина. Яздайтина Iедалехь берш а алссам цу вирдехь болу дела. И саннарш кIезиг мА бац. Суна хетарехь тамаш бан хIума дац кхана бежнашна санна нахана бирканаш олу ноьмарш етта йолийча а».\nВуно маьIне а лоруш, кхузахь цу тайппа тийна-таьIна дIаболийна болх юха а коьртах баьлла Оьрсийчоьнан юкъараллехь. Политикехь охIла болчу дукхахболчу тергамхоша а,бакъонашларьярхоша а кIоршаме низам талхош а, адам лахдеш эхье а лору,кхиазхошна а, кегийрхошна а шатайпа.кхечу цхьана меттехь доцу паспорташ даха аьлла, юьхьарлаьцнарг.\nКъилбаседа Кавказехь болх беш йолчу проектан Дуьненаюкъарчу кризисан тобанан директор Сокирянская Екатеринина хетарехь и паспорташ даха аьлла болийна болх гергариш кегийрхой хьокъехь дукхаре эго а ,кхоно цхаъ нислахь цаьрга жоп деха а болийна болх бу. Сокирянскис Iаламат бехке а,лартIа доцуш а лору и дIадолор.\nШа цхьа хьекъале,кIорге йолуш хIума олу а моьттуш,дIахьедар хааме даьккхина оьрсийчоьнан президент волчохь адамийн бакъонаш ларьечу кхеташонан декъашхочо Шевченко Максима.\nЦу кепара анкеташ язьяро нохчашна диканца гIо дахь бен вон болх бийр бац аьлла хьажам бу цуьнан. Цуо яздо: « Цу анкето,нагахь лаьцна меттиг хилча, я сацийча, харц тоьшаллаш деш ницкъ бан болийча…. Цхьанхьа Ставрополехь я Кубанехь… нохчийн кIант маршаваккха а,ур-аттал вуьйчура кIелхьарваккха а тарло...»\nИшта яздина Шевченкос. Стенна лоьцуш а,леца безаш а бу те юха а нохчийн кIентий? Лецча а ницкъ стенна бойтуш бу царна президента тIома кIел хиъна Iачу бакъонашларьярхочо? Цу кепара тIебазбелла лаьттачу кхерамах хьалхабовла цу анкеташ-паспорташа гIо деш хилча ерриг Оьрсийчохь а стенна ца дохуьйту уьш? Цу могIарера хеттарш дукха ду вайнехан.


ФСБ-н хиллачу эпсаран Литвиненко Александран рол гайтина актер Дуайер Эдриан\n2006-чу шарахь Лондонехь дIовш делла, вийначу къайлахчу сервисийн эпсаран Литвиненко Александран кхолламах лаьцна "Литвиненко Александран дахар а, валар а" цIе йолуш хIоттийна дуьненан опера гайтина исбаьхьаллин Grange Park Opera фестивалан гурашкахь Британехь. Аншлаг хуьлуш дIадаьхьна гайтар. Гольдфарб Александра язйинчу "Диссидентан Iожалла" (оьрсийн матте гочдарехь - "Саша, Володя, Борис. Верах истори) книгин буха тIехь кхоьллина ю операн сюжет. Цо дIалоцу Литвиненкос къайлахчу сервисашкахь болх бина мур а, Нохчийчохь хилар а, Британи эмиграци яр а, дерзадо цуьнан валарца.\nЛитвиненкон парти олуш вара тенор Дуайер Эдриан. Операн кхинболчу турпалхошлахь Александран хIусамнана Марина а, олигарх Березовский Борис а, Литвиненкон ФСБ-хь хилла белхан накъост Луговой Александр а вара. Иза вийначун роль кхаьчна цунна.\nОперана мукъамаш дIаязбина композиторо, мецената Болтон Энтонис, либретто- гоьваьлла сценарехь язъеш волчу, гочдархочо, Лондонерчу паччахьаллин операца а, Англин къоман операца а белхаш бечу Хескет-Харви Кита.\nБолтона дуьйцу, 2008-чу шарахь дешнера ша Литвиненкон кхолламах лаьцна, иза "дагах кхеттера" шена, бохуш. Композиторна хетарехь, "операна лерина кхузахь дерриг а долуш ду: Iедал, политика, ямартло, безам, кхерам".\nОпера кечъечу заманчохь гIо латтийна Литвиненкох йисинчо.\n"Дешнашца ала луш доцург эмоцешкахула мукъамаша хазадо, суна хетарехь, опера - уникале таро ю - сан хIусамден дахарх а, Iожаллех а дерг карладаккха", - аьлла Литвиненко Маринас премьера йолаялале хьалха.\nИнгалсан маттахь дIаолуш ю опера, оьрсийн матте гочйо цхьаьна олуш йолу партеш. Документалан кинохроникера суьрташ а гойту оперехь.\nФСБ-н эпсар хилла Литвиненко Александр Британи дIавахара, цигахь Оьрсийчоьнан президентана Путин Владимирна а, Оьрсийчоьнан Iедалхошна а шога критика еш вистхилира иза.\nЛитвиненко вийра Лондонехь 2006-чу шарахь, полоний олу дIовш а малийна. Британин талламхой тешна бу, оцу зуламна Оьрсийчоьнан Iедалхой бехке бу аьлла. Ткъа Москвано тIе ца дуьту, политикан бух болуш, цхьана Iалашонца бехкедо шаьш, бохуш.


Патриарх Кирилл: Айя-София килсах маьждиг дар – «Делан таIзар»\nОьрсийчоьнан Патриарха Кириллна хетарехь, Констатнтинополан патриарханна Варфоломейна «Делера хилла таIзар» ду стохка Туркойчоьнан Iедало еза София килс-музей юха а маьждиге ерзор.\n"Россия 24" телеканална ша еллачу интервьюхь Кирилла аьлла, Варфоломейс Украинерчу килсашна Оьрсийчоьнан Ортодоксан Керста Килсанех дIакъаста бакъо яларна бина цунна и бекхам. 2018-чу шарахь бина Патриарха буьйцу и хийцам. Цул тIаьхьа шен юкъарло хадийна Константинополан Килсаца Оьрсийчоьнан Ортодоксан Килсо, ткъа Варфоломей вац хIинца Кириллан куьйга кIел йолчу килсашкахь хьахош.\n"Патриарха Варфоломейс зулма дина, барт бохийна Киеверчу София-килсера гIаттамхой къобалбарца, ткъа Константинополан Софиях маьждиг хилла – Делан таIзар ду иза шеко а йоцуш" – дIахьедина Кирилла.\nКонстантинопольский патриархато –"бакъонаш йолучаралахь цхьабосса бакъо ерг " олу цунах – къобалдина Украинан Килс Москвах дIакъастар. ХIинца шина декъах лаьтта Киевера Килс – Оьрсийчоьнца йисинарг а, дахьаддарг а.


Исламан Нур - Свет Ислама - Iумдатул-ахькам:майрачо шен зуда, нахаца лелла аьлла, бехке йича - шен зуда бехке хиларна тоьшаллина\nIумдатул-ахькам:майрачо шен зуда, нахаца лелла аьлла, бехке йича - шен зуда бехке хиларна тоьшаллина\n325. IабдуллахI ибн Iумара (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан элчанан (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) заманчохь цхьана стага шен зуда бехке йина зина дарна. Цо дина цуьнан бер шен бер хилар тIе а ца дитина цо. ХIетахь АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) неIалт кхайкхаде аьлла, омра дина цаьршинга. Ткъа цаьршимма, Сийлахь-Везачу АллахIа ма-аллара, неIалт кхайкхира. Цул тIаьхьа доьзалхо зудчунна кхачош сацам а бира, неIалт кхайкхийна долу и шиъ (зудий, марий хила йиш йоцуш) вовшах а къастийра» (ал-Бухари: 5315, Муслим: 1494).\n326. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Бани-Фазарат тайпанах цхьана стага, Пайхамар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) волучу а веана, элира: «(ХIай, АллахIан элча!) Сан зудчо Iаьржа бер дина?!». Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) хаьттина: «Эмкалш юй хьан?». Оцу (стага) жоп делла: «Ю». Цо хаьттина: «Муьлхачу беснашкахь ю хьан уьш?». Оцу (стага) жоп делла: «Хьаьрса ю». Цо хаьттина: «Овкъаран басахь эмкалш юй хьан царна юккъехь?». Оцу (стага) жоп делла: «Ю». Цо хаьттина: «Мичара евлла уьш оцу кепара?». Оцу (стага) жоп делла: «Схьахетарехь, дайх йисина хьу хир ю-кха Iаткъаме яьлларг». ТIаккха цо аьлла: «Иштта хила тарлуш хьан кIентан хьал а ду хьуна. Схьагарехь, цунна Iаткъам бинарг а хир долуш ду – дайх дисинарг» (ал-Бухари: 5305, Муслим: 1500).\n327. Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «СаIд ибн Абу Ваккъасний, Iабд ибн ЗамIанний юккъехь цхьа кIант бахьанехь къийсам бара. СаIда элира: «ХIай, АллахIан элча! Иза – сан вешин Iутба ибн Абу Ваккъасан кIант ву, и (шен бер хилар дIакхайкхор) суна тIедиллина хилла волучу. Хьажахь цуьнга, мел тера ву иза (сан вешех)». (Цул тIаьхьа) Iабд ибн ЗамIас элира: «ХIай, АллахIан элча! Иза – сан ваша ву, сан ден меттахь вина а ву иза цуьнан гIарбашо». АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) (оцу бере) бIаьрг туьйхира. Массарна а гуш иза Iутбах тера хилар а гира цунна. ХIетте а цо элира: «Иза - хьан ву, хIай Iабд ибн ЗамIа, хIунда аьлча бер маттана* кхачон дезаш ду, ткъа нахацалеллачунна – тIулгаш (тоха догIу)! Ткъа хьо - цуьнах дIакъовлалой лела, хIай Савда»».\n(Iайшата) аьлла: «Оцу жимачу стагана цул тIаьхьа цкъа а Савдин (юьхь-сибат) ца гира» (ал-Бухари: 6817, Муслим: 1457).\n* Вуьшта аьлча, шен меттахь диначунна кхачош ду бер.\n328. Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Цхьана дийнахь АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), сел юьхь лепаш, самукъане, со йолучу чувелира. Цул тIаьхьа цо элира соьга: «Ца хезна хьуна: Мужаззиза, Зайд ибн ал-Хьарисе а, Усама ибн Зайде а хьаьжна, церан когаш цхьана цIийнан уьйраш йолуш ду-кха аьлла, аьлларг» (ал-Бухари, Муслим).\nКхечу хьадисехь аьлла: «Ларрашца цIийнан гергарлонийн уьйраш къастон хууш стаг вара» (ал-Бухари: 3731, Муслим: 1459).\n329. Абу СаIид ал-Худрис (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан элчане (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), зударшна арахьа васваларах лаьцна хаьттиначу хенахь, цо жоп делира: «Ткъа хIунда лела до аша и хIума?!». Цо ца элира: «Цхьаммо а ма дойла аша и тайпана хIума, хIунда аьлча: «АллахIа кхолладала (доьгIна) долу са – (хьаммо хIуъа леладахь а) кхоллалур долуш ду» (ал-Бухари: 7409, Муслим: 132/1438).\n330. Жабира (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «(АллахIан элчанан (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) заманчохь, дуссуш лаьтташ Къуръан а долуш, дассалучу хенашкахь зударшна чу ца дассадала), тхешан бехке меженаш зударшна чуьра схьа а йохий, арахьа Iанайора оха (оралла). Ткъа и хIума ша ца магийна хIума хиллехьара - (оцу хенахь дуссуш лаьттачу Къуръано) дихкина хир дара тхуна» (ал-Бухари: 5208, Муслим: 1440).\n331. Абу Заррас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) олуш хезна шена аьлла: «Муьлхха а, шен воцучу ден кIант ву ша аьлларг – шена ша иза воцийла хуъушехь – ца ваха йиш а йоцуш, керстаналле гIур ву. Шен доцучуьнга кхача гIерташ верг – вайх вац, жоьжагIатахь шен меттиг дIа а лоцийла цо. Нагахь цхьамма муьлхха а кхечу стаге керста (ву хьо) алахь, я «ХIай, АллахIан мостагI!» алахь, нагахь иза (цо ма-аллара а) дацахь, - (цо аьлла и дешнаш), шеко а йоцуш, цуьнга юхадоьрзур ду» (ал-Бухари: 6045, Муслим: 61).


Коронавирус: хьанна бу кхерам?\nЦамгарш яржарна терго ечу Американ центро жоьпаш делла COVID-19 пандемех лаьцна кест-кеста лучу хаттаршна.\nМуха яьржа коронавирус?\nКоронавирусаш адамера адамана тIейолуш лоруш ду хIаваан-тIадамашца. Цамгар кхетта иза жигара йолуш волчуьнгара йолу иза кхечарна тIе.\nТаллам бан анализаш дIаелча COVID-19 вирус кара а ца йина, юха иза кхетта хила там буй?\nХьакхаелла дукха хан яцахь вирус ца каро а мега. Нагахь коронавирусан ун кхетаран билгалонаш йолчу адаман анализийн жамI дацаре хиллехь, иза ду цунна карарчу хенахь кхетта цамгар коронавирусца йоьзна яц бохург.\nКарантинехь хиллачуьнгара тIеяла там буй коронавирус кхечу нахана?\nCOVID-19 вирусан карантинан хан 14 де ду. ХIунда аьлча 14 де бу цу тайпачу коронавирусан цамгар тӀеяллалц болу уггар беха мур. Цу кепара, карантинера аравалийтина стаг кхераме вац, цуьнан цамгар оцу хенахь кхин дIа кхиина ца хиларна.\nБакъ дуй, пхьорачу зударшна коронавирус атта хаькхаяла мега бохург?\nЦкъачунна хууш дац бераха болчу зударшна иза атта кхета мега бохург.\nКхераме дуй коронавирусах веллачу стеган тезета вахар?\nCOVID-19 вирусах веллачу стеган дакъа цахьедар гIоле ду.\nДакъа дIадолла кечдинчул тIаьхьа цунах хьакхавелча вирус лоцур ю бохург шеконе хIума ду. Масала, куьг схьалаца я маракхета мегар ду дакъа дIадолла кечдинчул тIаьхьа. Кхин дерг лело ца оьшу, дакъа дIадолла кечдеш а, цул тIаьхьа а. Цу юкъахь ду обанаш бахар а, лийчор а, марчо хьарчор а.\nНагахь велларг лийчо а, марчо хьарчо а гергарнаш лууш белахь, уьш дагабовла беза шайн юкъараллин диндайшца, ун ца далийта хIун дийр дара-те аьлла.\nКхачанца а, шелдинчу я гIорийначу кхачанан сурсаташца а яржа кхерам буй коронавирус?\nТаханлерчу денна цхьа а тоьшалла дац кхачанехула COVID-19 яьржаш хиларан. Вуьшта, цу тайпа вирусаш баш садолуш яц арахь яха. Цундела вирус хьакхалур ю олийла дац, нагахь кхачанан сурсаташ маситта дийнахь я кIиранах дIасадаьхьна хиллехь.\nКхечу пачхьалкхера чудеанчу сурсатах коронавирусан ун даларан кхерам буй ткъа?\nЦкъачунна цхьа а тоьшалла дац, COVID-19 импорт йинчу сурсатех яьлла хиларан.\nАрахь йохъяларо сацор дуй COVID-19 коронавирус яржар?\nЦкъачунна хууш дац хенан хIоттамо а, температуро а COVID-19 яржарна Iаткъам муха бо. Цхьайолу вирусаш, могIарера шелвалар я грипп, алсам яьржа шийлачу хенахь, амма иза дац хьо йовхачу хенахь цомгуш хир вац бохург. Карарчу хенахь хууш дац йохъелча лахлур ду я дац коронавирус яржар. COVID-19 вирусан дукхахаха йолу башхаллаш теллина яц, цу агIор дIахьош бу болх.


Айдамиров Абузар. КIант веллачу дийнахь | ВАЙНАХ\n19.07.2017\tДень чеченского языка, Культура и языкознание, Литература, Популярно, Проза, Юбилей Оставить комментарий\nХIун дийр дара-те адамаша, кхана шайх хиндерг хиъча?\nИ ца хаарна, шаьш абаде кхаччалц дехар долуш санна, гуттар тIаьхьало лоьхуш, детталуш, хьаьлхина лела-кх. Иттех де дац-кх тIехь мархин Iаьцик йоцуш санна, дог аьлча а, хIара къена жIормак, паргIат еттаелла. Иттех де хьалха ду-кх ножан хьокхий тухуш, пхонан серашца кхолха берд хьош, кож тухуш, ас хIара керт йина. ХIара йина а ваьлла, гуттар резахилла кхунна туйнаш а тийсина со чу воьдучу суьйрана, хьанна моьттура, кхана Iуьйрана, наха уггар дикачуьра хIара йоха а еш, бугIанийн ворда яллал ков доккхур ду? Хьанна моттара, оцу дийнахь сан йоккхастага юьхьар йоьлла тIехь асар даьккхина и саьрмсекхийн хас, хьешна, датийна, цIенкъа санна, шардийр ду?\nХIаъа, оцу дийнахь а декхна дара сан дог, тIехь цуьрриг марха йоцуш. Къеналла ца хьехийча. Бакъду, сих-сиха цо-м хоуьйту ша соьца юйла, кханенан мукъ шен буйнахь буйла. Куьзгана хьажа-м, дера, ца ваьхьа. Корта ма бу, детица варкъ даьккхича санна, къегина. Мацах цкъа, сой, сан йоккхастаг хIинцачул цхьа шовзткъе итт шо къона долчу хенахь, хийла йоьIан хьежар шайна тIехь сецийна сан жугIура бIаьргаш кхоьлина. Гуттар таьIна деана тогIи чу доьжна гуьйренан дохк санна. Царна тIехула лаба еш куьг лоций бен ца хьажало дуьхьал хIоьттинчуьнга. Юьхьан бос а бац цуьрриг а да воккхавевеш. Хан мел ели хебаш, яхлуш, ирлуш ю иза а. Цуьнан дерташ-м юькъа, сирачу можо дIахьулдора. Амма сан дахаран хIора де ду-кх, цхьа хьаьрк гал доцуш, кху сан лекхачу хьаьжа тIехь дIаяздина. Иза ду-кх гуттар лерина кечдеш яздинчу гIайракхан чуртах тера.\nГена яц Iожалла. Дерриге а хIор денна теш хIуьтту цунна. Амма ас иза цкъа а аьттехьа ца дуьту. Кханенга, ламенга хьовх, иттех шаре дIатоьттура. Сайн къеналла а хеназа еана лорура. Къежвала, къанвала а, вала а бахьанаш сайн дукха хилла дела. Ва-Дела аьлла, со хаъал хилчахьана дуьйна цхьаъ вукхунна тIе боьлхуш, баланаш бара суна тIе Iенаш.\nХIара вайн Советан Iедал доккхучу шерашкахь, Цоцин-юьртахь Деникинан эскарх леташ цхьана дийнахь вийра сан дай, ваший.\nКIеззиг хIума дац цхьана дийнахь да а, цхьаъ бен воцу ваша а велла, гIаж санна, цхьалха висар? Вуьшта, метта охьа а вижина, Делан уьнах кхалхар ма ду ша. Ткъа и шиъ а-х вийнерий. Поп санна, зоьрталчу шина стеган декъий бугIанийн вордана а дехкина цигара суо цIагIиртина де цкъа а дицлур дац моьттура. Амма хенал воккха лор вац, ду олуш. Ша йина чевнаш хено ша ерзош ца хилча, адам хьердер ма дара. Цхьаццаерг ерзайо цо иза, йицъеш дикане а кхачавой, цхьаццаерг – кхин а кIорга кхин чов а йой, хьалхарчух гIан деш.\nСуна хилларг а иза дара. ТIаьхь-тIаьхьа хуьлучу бохамийн бозаллаша кийрара дIашарбора хьалхарнаш. Кхузткъе пхийтта шаро хIун гойтур дац? Царех пхиъ дара пхийтта эзарнал деха. Балане. Гитлар боху и чагIалкх вайн махкана тIелетча тIаме вахана ший а кIант вийра сан. Цхьаъ Идалан йистехь, Талинграда уллохь, шолгIаниг – Япох леташ, дIога, гена малхбалехь, мацах, паччахьан заманахь сан ден-ваша вийначу ГIарбал ю, Харбар ю хаац суна, и цхьа цIе йолчу шахьарна уллохь.\nХIаъ, тIехIотта барз бац цаьршиннан. Шиннан а сурташ ду, белшаш тIехь эпсарийн погонаш а, хьалха ордалш, мидалш йолуш. Воккханиг вийча церан командирера деана кехат хIинца а ду. Яьллачу хено маждина шалхадиттинчухула эттIа. Шун кIант, Iалханов Iелаха, Даймохк ларбеш леташ турпала вуьйжи, аьлла.\nШолгIачух лаьцна дац ишта кехат. Хьанна хаьа, цуьнан накъосташа я командиро хIетахь ишта кехат хьажийна хила а мега. Амма тхоьга ца кхечира иза.\nОцу пхеа шарачохь кхелхира сан ши йоI а. Цхьаъ цIера араяьллий, важа – ялазий. Церан даьIахкаш а йохку генарчу лаьттахь. ГIиргIазойн лекхачу лаьмнех.\nГIаж санна, цхьа волчу цхьана кIантаца дисира сой, йоккхастаг.\nКIезиг вара. «Шиъ волчун цхьаъ висина, цхьаъ хиллачун цхьа а вац», – олуш ду вайнехан. Амма охашиммо, иза тхаьшшинна витинчу Далла хастам бора. Важа виъ ваьхьначу цуьнан ницкъ ма бара цунах тхойша даккха.\nХIаъа, хан а ма ца Iай шениг дитина. КIез-кIезиг ерзош цо ерзийна тхойшиннан дегнашна хилла чевнаш. Бакъду, жимма хьакхавелча а, цхьа лазаме ов тухуш, тидаме моьнаш а дуьтуш. Масех шарахь дикка бала баьхьира йоккхастага, къайллах мелчу бIаьрхишца йоьлхуш. ТIаккха, тIаьхь-тIаьхьа нилхаделира иза а. Дийна висинчунна, хан мел ели, кIезиг дагавогIу велларг. ХIор Делан догIучу дено, уьш вовшашна гена тоттуш, цхьацца зайл туху царна юккъе. Амма. Вукху агIор дIаоьхучу оццу деноша, дийна бисинарш буьг-буьгуш хьалхарчарна тIаьхьа буьгу.\nДийна висинчо дийрриг дира ас а. ЦIа вирзича уггар хьалха ден а, вешин а кешнийн баьрзнаш тодира, раздевлла чарташ нисдира, богIучу керла хIолла хIоттийра. Юьртан кешнашка кхачале, некъан йистте, деа беран безамна чарташ а дуьйгIира. Ас сайн куьйга, цемантах доьттира, ткъа Iумхас йоза яздира царна тIехь.\nИштачу чартийн беха могIа бу цигахь. Новкъа тIехбуьйлучу наха, хуучара, уллохь совций, доIа до, ца хуучара дала гечдойла, олу. Бакъду, шо-шаре мел дели лагIлуш кIезиг хуьлу царна доIанаш дийриш а. Важа кхо дош эриш а. Валаран а, веллачун а ойла кIезга йо тIаьхь-тIаьхьа. Кху дуьненан цIога лаца гIерташ хьаьддий-веддий лела массо а. ХIинца хIара дуьйцуш воллу со уггар хьалха а волуш. Суо хаъал хилчахьана гуттар ца мацвала, ца шелвала, дуьххьал дIа аьлча, ца вала гIерташ схьаоьху со. Вала ца лаьа цкъа а, цхьа де а ваха бахьана лоьху. Цкъа сатийсира ас кIант воккха а хилла, цунна зуда а ялийна, йовш лаьтта сайн тIаьхье стамъелла де гаре. ТIаккха – винчу а вирзина, бераллехь левзинчу меттигашка, дайн кешнашка цкъа бIаьрг тоьхначул тIаьхьа велча а дацара-кх хIумма а, бохуш. Дела дика ма ву, сан Iосалле ца хьоьжу иза. Ас са мел тийсинарг хилийтира цо, амма суна хIетте а вала ца лаара. Воккхахволчу воIана зуда а ялийна, цуьнан ловзаре хьажжалц, цуьнан бер хьастталц виса лаара.\nИштта ю-кх адаман амал. Ша мел вон хьегахь а, вала ца лаьа, цхьа де а ваха деза. Дера лаьа, ша вала охьавижина велахь а, ца вала кадетта, мотт сецца велахь а, бIаьргашца орца кхойкху. Амма цхьаммо а, уггар хьалха ас тIехь, ойла ца йо, ванах, ас сайна тIе йоьхучу оцу хено суна хIун дохьур -те, хIун гойтур-те, воккхавевер-те со я велхор-те, олий. ТIаккха, оцу деноша ша гатте хьовзийча, дохковуьйлу, хIара де гале велла кху дуьненара дIавеливелира-кх ша, бохуш. Цхьа масех дийнахь. Жимма Iийча и чов йоьрзу, юха а дуьнене марзо гIотту, юха а дуьненна тIаьхьа хьоду.\nМел вонаш гинехь а, резавара со сайн дахарна. Сан дагна чевнаш-м дера йина цо. Цкъацкъа суна Iаламат тера хетара суо генаш тедда, ирахь дакъалучу попан зоьрталчу гIодах. Генаш хедийнчохь мортдоьлла шеддаш долуш. Цхьа долчу цхьана гено чу ницкъ уьйзуш лаьтташ. Суна ницкъ лун и га – Iумха вара. Ткъа Iумхин пхи кIант, цхьа йоI оцу попан орамаша хьалатийсинчу керлачу маргIалех тера хетара. Сайл тIаьхьа вуьсуш ялх боьрша стаг хиларо гIехьчул дог курадоккхура. «КIант а, пхи воI а! Оцу пхеа воIан тIаьхье кхуьур ю! Iалха-м хьаха вовр вац, кIур боцуш!» – дог доккхадеш хьоьжура со цаьрга. Амма цкъачунна ерриге а дегайовхо Iумха яра. Кху къеначу дуьнене тIаьххьара хьаьжна сан бIаьрса дIадовш, цо тIехьабдийр ду сан бIаьргийн негIарш. Сан къена дакъа лийчош цо дуттур ду сирла хи, цо хьарчор ду кисин кIайн марчо. ТIаьххьарчу новкъа воккхуш цо лоцур бу барма, вуьллур ву со готтачу лахьти чу. Цо дугIур ду сан гIевланга гIайракхан чурт, иза лаьттар ву тийна, хIора пIераскандийнахь иза вогIур ву сан коша тIе хIотта, суна тIе богIу некъ баI бала буьтур бац цо.\nТIаккха, мацца а цкъа, цхьана дийнахь, шен кIенташа иза а вохьур ву сан лула.\nХIаъ, массо а ву оцу боцачу, амма юха ца бохьучу новкъа айба везаш.\nЦхьа а вуьсур вац. Цхьа а.\nДерриг дика дара, со цец а вуьйлуш.\nДала рицкъа а деллера шортта. ХIокху адамийн сутараллин цхьа доза хилча, тоийта, кхин ца оьшу а эр долуш. Амма, кху къеначу лаьтта тIехь хIинццалц схьа ког баьккхинчу адамех муьлхачо аьлла и дош? Я хьан эр ду? Дикано вузийча, хIинца суна тоьар ду аьлла велларг вац. Хьалха сан галдийллачу гIуллакхашца дуьстича элан бахам бара сан, Iумхас ши цIено дина. Суний, йоккхастаганий, гIутакхаш санна, хаза кегийнаш, шена – даккхийнаш. Кертахь масех бежана, иттех уьстагI. Ялт духкургачуьра масийтта гали ялта ца хеда цкъа а. Дийнахь кхузза хуьйцуш, цкъа дуьйхинарг кIирнах юха ца духуш, лело бес-бесара духарш.\nДуьненан ялсамане ю-кх, оццул тоделла-кх адамийн дахар!\nАмма деккъа цхьа хьал, дуьненан даьхний ма ца тоьу адам ирсе дан. Цхьана ханна Iеха-м во цо. Вуза а во, кху дуьненахь ша бен хIумма а дуй-те олий хоьттуьйтуш, кура а воккху. Тахана – кхиъна доьзалш а, йиш-ваша а меттахь ду хьан. Хьал а ду. Токх ву хьо. Ирс ду хьан кертахь кога-буьхьар хьийзаш. Оцу дерригенах Iехавеллачу хьуна гац хьайн лулара да-нана делла байлахь бисина доьзал я доьзал лаьттах боьллина, каш санна, шийлачу, маьждиг санна, есачу хIусамехь йисина жоьра зуда а, ахь санна, дуьнено Iехийна цхьа мур баьхьна, амма Iожалло кадетташ да-нана, йижарий-вежарий дIа а баьхьна, IаддаргIа санна, букъ хьаьвзина висина воккхастаг а. Ва амма латтац-кх и де даима цхьаьнгахь. Иштта, рогI-рогIана нехан керта хIуьттуш лела-кх. Тахана вийлинарг, кхана велхош. Оцу дийнан ойла ян лаац-кх, уггар хьалха суна а.\nХIара таханлера де сайна гур ду ца моьттура суна.\nДоллучул со воккхавевийриг Iумхин гIиллакхаш дара. Дена-нанна, доьзална цуьнан муьтIахьалла. Ас хьаькхначу сизал тIех ца ваьллера иза цкъа а. Кура вацара, коча вацара. Дена-нанна дика кIант а, доьзална дика да а вара. Ша пхийттара ваьлчахьана ламаз-марха ца дитинера. Хьарам рицкъех дезар ца иэцнера. Iуьйрана хьалххе гIоттий, шен ламаз дой, гатана юкъа хох-сискал а хьарчадой, тарахьтар тIе балха воьдуш, маьркIажан бода булучу хенахь цIа а вогIуш даьккхира цо хIара тIаьххьара ткъех шо. Юьхьанца гIаш лийлира. ТIаккха – вилспедахь. Пхи шо хьалха матцикл ийцира, уггар тоьлларг. ХьаргIа санна, Iаьржа. Гуттар беза дин санна, хьоме лелайора цо иза. Ша мел тIаьхьа, мел кIадвелла цIа варах, иза юьлий, массо маьIIе екъа горгам хьаькхна бен чу ца вогIура. Iуьйрана ламаз динчул тIаьхьа, юха а цунна гонах хьоьвзара, винташ къуьйлуш, даьтта детташ.\nИтт де хьалха тIаьххьара а хиира иза цунна тIе.\nДийно сарралц хIара керт еш хьийзина, кIадвелла со, йоккхастаге и асар дитий, пхьор кечде а аьлла, тилла доьду малхбузан ламаз дан чу вахара. Даима санна, перзан а, сунт а ламазаш дина, сайн бIе суьлхьа кара а лаьцна, маьнги тIе охьахиира со. Йоккхастаг, сихха шен ламаз дина, арахь, пеша хьалха юург кечъян юьйлира.\nДагара ца йолу и суьйре.\nДийнахь тийна лаьттина юрт кIезг-кIезиг самаяла юьйлира. Хезара сарахь цIа оьхучу бежнийн Iехар. Лохха Iаьхна, кетIа хIоьттира тхан тайша етт. РагIун тхов тIехь гай яьтIча санна, мохь хьоькхура цициго. Схьахетарехь, цунна оьгIазъоьхуш, циггахь летара, бераша дукха хан йоццуш цхьанхьара-м далийна кIайн-къорза жима кIеза. Цхьадика, хIетта эсий далош цIа кхаьчначу воIа, цициг иэккхийна кех а даьккхина, дIатедира и дов.\nШовзткъе итт суьлхьа а даккхале наб гIоьртира суна. Иза мелла а тIетеIайора диллинчу корехула хьоькхучу бIаьстенан суьйренан тамехьчу хIоно а, шур-шур деш корехь дегочу бIаран гIаша а. ГIенах долуш санна, хезара, арахь йоккхастага далланашна кечбеш уьн тIехь уьрсаца хохаш отуш а, цаца техкош а.\nНаб озийначу оцу масех минотехь гIенах суна дуьхьал ца хIуттуш сурт ца дисира. Амма уьш цхьа а вовшашца зIе йолуш дацара. Цкъа гира суна, Делан цхьана таIзарна санна, сайн багахь йисина цхьа кхэла дIаяьлла. Кхин хилларг хIума а доцуш, туйнаца кхоссаелла охьаюьйжира иза. ХIун дара а хаац, и кхэла мел гинчун мохь болура. Йоьлхура йоккхастаг а, нус а, маьхьарий хьоькхура кIентан бераша а. Уьш теба гIертара со. Цкъа вулий хьостуш, цунах гIуллакх ца хилча, чехош. Новкъаелахь бен хIуманна а кхин пайденна йоцу и кхэла багара охьайожарх шуна хIун хуьлу, бохуш барт беттара ас. КIез-кIезиг гуллуш, адамаш гулделира. Тезет ала тезет доцуш, ловзар олийла а доцуш, цхьа иэелла IалагIожа яра тхоьгахь.\nХIун дара а хаац, оцу IалагIожанна юккъехь Iумха ца гора суна. ДIалехчи а, схьалехчи а вацара. Эххар а, марчо тIекъовлале наха вита а ца витина, чу ваханчу суна, цу юккъехь Iуьллуш Iумха гира. Стенна делахь а, кагбина корта, юьхьа тIехь детта цIий, къаьрззина соьга хьоьжуш, ангали санна, хIиттина сийна бIаьргаш…\n– Iумха! – мохь аьлла, цунна тIе хьаьддачохь самаваьлла со, ши куьг тIехьа а тухуш, вагийча санна, хьалаиккхира. Чохь бодаш бара сан гIийлачу бIаьрсине хIумма а ца къасталуш. Сайна гинарш гIан-набарш хиларна паргIатваьлла со, доккха садаIа гIоьртира. Амма ас чуоьзна са юккъе кхаьчча, цIеххьана деган Iайга кIел иккхинчу лазаро, Iад санна, вуьйлира со. КIеззиг мукъана а садаIа гIерташ некха тIе куьг диллина, хе юьстах тесначу чIеро санна, бага а гIаттийна, хьалхахьа кхевдина «хьиъ-хьиъ» деш висира со цхьана ханна. ТIаккха, кIез-кIезиг маллуш, лазар дIа а даьлла, садаIа меттиг белира, сецча санна хетаделла къена дог, хаа а луш, тохаделира. Амма, стенна делахь а, бала бара-кх сан кийра хьийзаш, иштта, ведда цхьана агIор гIур вара-кх аьлла хоьтуьйтуш.\nАраваьлча мукъана а жимма маслаIат хир дацар-те аьлла, ши кIарх туьйдина, пен лоцуш, неIаре а вахана, нуьйда таIийна, чиркх а латийна, уча велира со.\nКIентан жимахдолу бер охьа а хаийна, далланаш йохош йоллура йоккхастаг. Царна тIехула тховх кхозучу сирла богучу чиркхана гонах хьийзара боккха полла а, кегийн мозий а. Шена хIума тасаре догдохуш, неIсагIи тIе муцIар йиллина, бага гIаттийна, беха цIен мотт ара а баьккхина, цIога а лестош Iуьллура Вахин жима кIеза а.\n– Хьо схьавогIу я юург чу йохьу хьуна? – хаьттира йоккхастага со гучуваьлча.\nСо жоп дала ца кхиира. Тата доцуш еана тхан кетIахь сецначу сийначу «Волги» чуьра охьавоьссина гIопан неIарх чоьхьавелира тхан юьртахь соьга гIоьртташ воккхастаг Билал а, цуьнца кхин цхьаъ а.\n– Ассалам Iалайкум, Делан къинхетам ма хедийла шун хIусамера, – салам луш, суна хьалха сецира Билал. – Шун гIоза юург хуьлда, Хелипат.\n– Ва Iалайкум салам, марша догIуьйла шу а, Билал, – учара чувосса тохавелира со. – Дела реза хуьлда шуна. Ма дика болх бу шуьшиъ веана. Цхьа нисъелла далланаш йина йоккхастага!\n– Охьа ма воссалахь, Iалха! – сацийра со Билала. – Юуш Iен йиш яц. ЧугIур ду вай. ТIаккха, Хелипат, хьо муха йоллу? Цамгарш ца лехьош Iай? Кертара бераш дуй могуш?\n– Далла бу хастам, дика йоллу со-м. Бераш а ду могуш. Шу а деца дика? Зерент хIун деш ю?\n– Дала дика кхобу. ХIан, Хелипат, тхо чудовлий цкъа?\n– ЧугIойша, ас юург дIайохьу шуна.\n«Диканиг дохьуш-м ца баьхкина хьуна хIорш», – бохура айса-сайга, хIинцца сайна гина гIан а, тIаьххье схьакхаьчча хIара шиъ а деза ца делла. Сан шеко кхин а чIагIъелира даима хабаре волу Билал, и мотт логехь бисча санна, тховса, ва Дела аьлла, къамел ца долалуш, хьийза воьлча.\n– Iалха, тхойшиннан Iен йиш яц, – къорра вистхилира Билал, тIаккха, жимма ойла а йина, тIетуьйхира: – Кхечунна хьекъал лун стаг цул тIех хьекъале хила веза. Кхиверг собаре воьхург, лам санна, ша собаре хила веза. Тхуначул дукха дуьне гинчу, мерза а, къаьхьа а Iийшинчу, дикано ца вохийнчу, даим тхо ира-кара хIиттош кху хене ваьллачу хьуна маслаIаташ дан тхо дукха кIезиг нах ду…\n«Делхьа хIара долор а ма тера дац-кх аш диканиг деанчух. ХIун ду-те хилларг, дан мукъане а…» – ойлайора ас.\n– Iумха жимма лазийна. Дуьхьал йогIу машина кхетта цунна тIе. Районерчу больницехь ву иза. Хаза Iаш ву. ИншааллахI, Дала мукълахь цхьана кIирнах хаза гIолий а хилла, аравер ву. Наха хIара тайпа хIума дукха дестадой дохьу дела, ма-дарра дийца хьалххе хьо волчу веана тхойша. ХIинца, Хелипате, хилларг дукха хIума доций а хаийте, тхойшинца дIаван кечлохьа. ХIокху Хьамидан машинца гIой, цунна тIехIоттий вола вайша.\nКIант лазийна боху дош хезчахьана можа бIагор хьаьвзира сан бIаьргашна. Билала кхи дIа дечу къамелах цхьа дош ца хезара суна. ДуьхьалхIуьттура цхьа ткъех минот хьалха сайна гина гIан. Охьайоьжна тIаьххьара кхэла. Кертахь IалагIожа. Йоьлху йоккхастаг, нус. Маьхьарий хьоькху бераш. Корта кагбина, цIеша вуьзна марчо юккъехь Iуьллу Iумха…\n«ХIан-хIа, аша хIуъу дийцахь а, Iумха дийна вац, – къурдаш деш, логан шад мосаззе а хьала-охьа теттира ас, – дийна вац иза»…\n– Лазор ву, лийр ву, – аладелира соьга, айса муха олу а ца хууш. – Массарна а тIехIотта езаш киртиг ю-кх иза. Рожехь. Цхьа а вер вац цунах кIелхьара. Амма со дIаваххалц виси велира иза. ХIара ца хилча а, кхул хьалха ас лайнарш тоьар ма дара. Далла дика хаьа хир ду-кх…\n– Иштта дац и, иштта дац, Iалха, – бохура Билала, ши бIаьрг цIенкъа а боьгIна. – Ас ма боху хьоьга, хIинцца цкъа Iумха хаза Iаш ву. Цхьа а тайпа кхераме хIума дац. ХIара Хьамид хIинцца ма веана цигара. Сингаттам болуш хьал хилча, ас лечкъор ма дацара. ХIун дийр ду ткъа, вонаш ган а, баланаш Iийша а кхоьллина-кх вай. ХIорангехь бу шеначулла бала. Цхьаьнгахь кIезиг, вукхуьнгахь дукха…\nБилал луьйчохь витина, сайна тIе бедарш юха вуьйлира со.\nУггар хьалха, Iаьржачу тIаьрсиган кIеда маьхьсеш кога а оьзна, барчерчу пенах тоьхначу къорзачу истанга тIехула, тIе кIайн шаршу хьарчийна кхозу Iаьржачу исхарин чоий, кIайчу лаьстиган гIовталлий тIе а юьйхина, детица кхелина доьхкий, шаьлтий юкъах а дихкина, чухула бIаьрг туьйхира ас. Сийна сир хьаькхначу аьчкан маьнги тIехь ирахIоттийнчу гIайби тIехь харцхьа баьккхина Iуьллура, цхьа бутт хьалха Iумхас суна байтина IаьнтIакан холхазан куй.\nСхьаэцна иза бакъахьа а баьккхина, чу ши куьг доьллина дIаса а тоьхна, дашо бос бетталучу кIедачу холхазана тIехула дайн куьг хьоькхуш, коьрта ца туьллуш, вехха хьийжира со цуьнга. Со цхьана ойланийн кIорге ваханийла хуу важа шиъ вист ца хуьлура.\n«Соьга-м баьккхира хIара шийла кхаъ, – ойла йора ас, – амма йоккхастаге муха хаийта деза. Цуьна-х дац, чуоьзча, дIахеца са а. Миска, иза-х, бохамаша хуьйдина кхачийна…»\nЙоккхастаг чу а ялийна, хIара шиъ волччохь цуьнга вистхила дагахь, ара мохь тоьхна, цуьнга кхайкхира со. Юха а ойла хийцаелира сан: «Шена и кхаъ хезча кхераялаза, мохь хьакхаза Iийр ма яц иза. ТIаккха, хIара нехан ши стаг а волуш, цунна маслаIаташ деш, и хьостийла а хир дац. ТIехула тIе, оцу дашца тоьхна цуьнан дагна чов а йина, иза кху чохь цхьа а йитина ваьлла гIойла а ма дац. Цул, ара а ваьлла, цуьнга шегга дайн къадор ас»…\n– Зуда, матцикло Iумха жимма лазийна аьлла ма веана и шиъ, – элира ас, ма-хуьллу паргIат, бен доцуш ала а гIерташ. – Ност ехкийта, больнице хьалавигна боху иза…\nАмма хала ду ненан дог Iехо. Иза-х гушдоцчу пхенашца дозаделла ду шен берийн дегнех. Берана хилла лазам ненан дагах ма кхета, иза мел генахь делахь а. Цхьаммо ца хаийтинехь а, хаало-кх и цуьнан дагна.\nЙоккхастеган кийрара мохь ца белира я бIаьргех хи а ца хьаьдира. ЦIеххьана кийра цIе хьаьвзича, цо дакъа ма до бIаьрхиш.\n– Ма шера… хаьара-кх суна… цхьаъ хиллий, – элира цо дегочу озаца, – хьоьга ала… ца яьхьаш… Iийра-кх…\nХьалха схьакхевдина цуьнан ира чIениг, хорш хьаьдча санна, «каррехь» егайора. ТIепаза яйра балдаш тIера цIелла а. ХIума юучуьра сецна ши бер а, кхераделла къаьрззина соьга а хьаьжна, дисира.\n– Цунна хилларг-м кхераме хIума дацара, – маслаIат дан гIертара со. – Хьо йоха ма йохал хьо. Хеде а хаийтий, шина а кертахь цIано елаш. И цIа веъча, хьовса нах гIертаза Iийр бац. Ледара ма хила. Цунна хилларг-м хIумма а дац, хIуъу тIедеъча а, доха йиш ю вайшиннан?\nХIаъа, дерриге дика дара оцу дийнналц.\nОцу суьйрана кхузара цIа чу воьдуш суна дагахь а дацара, дуьненахь айса яккха йисинчу хенахь (дукха елахь а, иттех шо хир яра-кх иза) сайн дагна кхин а цхьа чов хир ю бохург. И буьйса шина декъе екъаеллачу хенахь дIакхелхира Iумха. Маларо хьераваьккхинчу цхьана шопаро тIе машен а тоьхна, аьрташха лазийна…\nГора Iожалла яI! Цо дитац-кх шениг. Ша тоьхначу минотехь йогIий тIекхетий, куьйрано кIорни санна, оьций стаг дIахьо-кх цо. Хьоле хиларх а, къен хиларх а, миска хиларх а ца вуьту. Тайпа-тукхум доккха хиларх а, цхьалха хиларх а ца вуьту. ДегIехь турпал ницкъ берг а, я гIорасизниг а ца вуьту. СагIадоьхург а, я дуьненан паччахьаш а ца буьту. Ца хьоьжу иза ша тIеэца стеган аьтто хиларе а, ца хиларе а. Ехарх тIе а ца йогIу, цаиэшарх йогIий а кхочу.\nТхан цIийнан тхевнан гIортор хилла лаьтташ бIогIам бара Iумха.\nХIинца тIекхийти-кх иза. ТIаьххьара а, лен чов хили-кх суна. ХIинца а дIалеIаза ю бIаьрг мосазза кхийти дерриге а карладохуш, сан дог огу тезетана тойина хIара меттиг. Амма и чов бIозза кIаргйинарг, бIозза язйинарг, суна маслаIатана ойла йолуш кхуза гулделла адам дара. Керла божал дан дагахь Iумхас даьхна тIеш цуьнан тезетахь нахана тIе охьаховша дехкина. КIел гоьргаш йохкуш, тIехула алан чкъор дуьллуш, ахгуо беш, кадам бан богIучу нахана цхьа агIо хецна а юьтуш. Дуьхьал долчу дукъош тIе хевшина баккхий нах, вукху шина агIонца охьадехкинчарна тIехь – баккхий хила гIертарш.\nТезетана тIе кхаччале, цхьа бIе гIулч генахь совцура машенаш, мотоциклаш, говраш.\nЦигахь охьа а буьссий, атталгIа, тIаьхьависинарг тIе кхиаре а ца хьуьйсуш, беха могIа бой, схьахьолхура адамаш: боьрша нах – кхуза, зударий – Iумхин керта.\nИтт де хьалха, суна тIаьххьара а екхна еанчу оцу суьйрана, кIажар еш санна, хаза юцуш ас йинчу кертах доккха даьккхинчу оцу кевнах чоьхьа а буьйлуш, йоккхачу стеган саьрамсекхийн хас а хьоьшуш, схьа тIе оьхура нах.\nЦхьана хенахь-м, кадам бан баьхкинчу нахана хьалхаваьлла стаг цхьаъ велахь а, шиъ велахь а – уьш, кадам беш дIаоьцучунна хьалха хIуьттий доIа а дой, кадам беш дара гIиллакх. Цунна уллохьа могIара дIахIуьттий лаьтташ хуьлура веллачун вежарий, кIентий, ден вежарий, шичой, доцца аьлча, гергара йиша-ваша. Тхьамдига хьалха а беш, цаьрга массаьрга а кадам беш, чекхбовлура нах. ТIаккха виса везарг вуьсура, вуьйш, шайн декхар чекхдаьллачул тIаьхьа, нагахь велларг дIавоьллина гIуллакх чекхдаьллехь, цигара дIабовлура. Иштта дара цхьана хенахь гIиллакх. ХIинца кхин ду. Даима лаьтташ цхьа хIума ма дац, деккъа ша цхьа вониг бен. ХIара гIуллакхаш а йолучу хенаца къанло, зарзло, мортло, тIаккха, даьржий, дов.\nДIогахь лаьттара, ловзаргахь пондарчина санна, суна хIоттийна жIай-гIант. Охьахаа хан а, аьтто а хьенан бара. Хилча а, дог хьенан догIура. Сайн доцчу гIорица ирахь текхира ас юьззина и цхьа кIира хан. Оцу кевнехула чоьхьайолура нехан тоба. Царна хьекъале ву аьлла хьалха ваьккхина воккхастаг, шена тIаьхьара и тоба а оьций, вогIий гонна юккъехь, къеначу нахана хьалха соцу.\n– Ассалам Iалайкум! ДоIа делаш.\nМассара куьйгаш хьалалоцу. Моллас я воккхачо доIа до. Юкъ-юкъара хеза:\n– АллахIу амин!\n– Гечделахь, Дела!\nДоIийна лецна куьйгаш юьхьах а хьокхий, дIасахьожу тхьамда. Кадам дIаоьцург лоьху цо бIаьргашца. Цхьамма-шимма Iасанаш хьажайо:\n– ДIогарниг ву шуна!\n– Схьанехьа дуьйла!\nВевзачарна-м билгал варий со. Амма кадаме богIура сан гергарнаш а, гергарчийн гергарнаш а, керташкарчу зударийн гергарнаш а, Iумхина бевза-безарш, церан гергарнаш а. Царна хьалхаваьллачунна ма ца девза тхо. Наха Iасанаш, пIелгаш тIе хьийсош гойтучу суна хьалха хIуьттура уьш:\n– Дала гечдойла цунна…\n– Дала декъал волда иза…\n– Вайга хоьттуш дац-кх Iожалца дерг…\n– Ша схьавелларг дIа а вуьгу-кх Цо…\n– Иштта цхьацца бахьанашца Iожалла нислуш ваьш кхачадаллалц дIаоьхур ду-кх вай…\n– Массо цхьана дийнахь дала ца кхоьллина-кх вай.\n– Декъазниг тIаьхьавуьсу-кх, хIара къахьонан кад мала…\nЦул тIаьхьа хIутту кхузахь хьавр-зIавр. ДоIа а, кадам а чекхбаьлча, хьалагIуьтту хевшина Iийраш. ТIебаьхкинчаьрга маршалла хатта. Ткъа хIара тIебаьхкинарш, шайн тхьамда хьалха а волуш, цхьана маьIIера дуьйна дIа, цаьрга маршалла хетта буьйлало. Куьйгаш лецна а Iай ткъа. Вовшийн маралелха, накха некхах тухуш, беснеш тIеттIа теIош, аьтту а, аьрру а агIор буьйлуш.\n– Марша, могуш хуьлда!\n– Дела маршалла а, могуш а хуьлда!\n– ОхI! Хьамзат, хьо вац хIара?\n– Делора ву!\n– Ассалам Iалайкум!\n– Ва Iалайкум салам!\n– ДоIа весет ду хьоьга.\n– Юкъара ду вайшинне!\n– Ва, дела ва хьо марша!..\n– Шу а деца могуш?\n– Дала дика кхобу!\n– ХаьнкIашгIар муха бохку?\n– Къосам ма вац шуьца?\n– Хьо-м хIинцца пхийттараваьлча санна ма ву!\n– ВаллахI, Делора ву хьо-м тIаьхь-тIаьхьа къонлуш!\n– ХIан, схьадуьйла, охьаховшал!\n– ХIан-хIа, хевшина Iийр дац тхо,\n– Дукха дуьтур дац, жимма ял ел!\n– Жунид, хьо кхуза хаа!\n– Дера, хуур вац! Iазим хаийта!\n– ХIан-хIа, хьо хаа!\nБазарахь санна, лаьтта и гIовгIанаш, эххар а дIатоь. Куьйгаш лецна, маршалла а хиттина, бевлча шайна вевз-вевзачунна улло дIасатарло баккхийнаш, ткъа кегийрхой юьстахбовлий дIахIуьттий, бист ца хуьлуш совцу. Кадам бинчул тIаьхьа со-м гуш а ма вац. Я соьца гIуллакх дац цхьаьннан а. Iадда дIа вовшашна тIе а тийжаш, кара суьлхьанаш лецна, Iасанийн юьхьигаш лаьттах а Iуьттуш, юкъ-юкъа биэларш а лелхаш, цхьацца къамелаш дан буьйлало. Ца дуьйцуш а, ца хьахош а хIун дуьсу! Мацах цкъа, къона долуш шаьш лелийна синкъерамаш а, дина къоланаш а. Кхузахь дийцаре до юьртан юкъараллин гIуллакхаш а: бежан рагI, сагIанаш дахар, зударий балор, там баккхар, тIеш-некъаш тодар, цхьацца нехан гIиллакхаш а. ТIаккха цхьацца вирдашна лен хIуьтту. Эххар а, оцу тIехула вовшашца довдолу. КIант велла Iечу суна ца оьшу гIуллакхаш ду хьехораш дерриш а. Амма массарначул дукха кегийрхошна лоь. Кегийчу нехан никIапаш, гаттий когаш болу хечеш, мехкарийн йоций кучамаш. Коьртара месаш. Цара юьхьах хьоькху басарш а. Доцца аьлча, цаьрца гIиллакхан чо бац, боху.\n– ГIиллакхах доьхна тIе кхуьу чкъор, – кортош хьийзадо баккхийчара. – Коьртта Iуьйра, хIоккхул яккхий кхесаш йитина, пхьуьйшаш доцу кучамаш юьйхина, деш ламаз а, кхобуш марха а доцуш лела кегийнаш. Цигаьрка, малар дац воккхачух лачкъош.\n– Ткъа зудабераш? – юкъаволу кхин. – Дерзана пхьаьрсаш, настарш оьхьуш, коьрта тIехь, хола санна, к1уж бой, цунна гонах цхьа бехчалг хьарчайой! ГIодаюкъ хьулъеш тIеюьйхина коч а ю, цаца санна. Чекх хьаьжча дерзана дегI гуш.\n– Эхара зама тIекхочуш лаьтта-кх.\nИ сов хабарш ца дийцийта гIерташ, цхьа хьекъалехь волчо олу:\n– Нах, хIара гIовгIанаш совцаяй, цул, цхьацца бIе къулха а, салот деший, вайн веллачунна мел кхайкхабе вай?\nАмма цхьа масех минот яьлча юха а хьалхалерра хьал хIутту. Нах схьаоьху, дIаоьху. СхьабогIуш а маршаллаш хоьтту, дIабоьлхуш а маршаллаш хоьтту. Куьйгаш лоьцуш, мар-мара а лелхаш. Ловзаргахь а гIиллакхе доцурш леладо-кх. Кегийрхошна бехк билла бакъо ю ткъа хIокху нехан? ХIинца кху юьртара, уггар бу бохурш, ша-ша эвлаяъ вац аьлча летар а болуш, кхузткъа-дезткъа шераш долуш нах бу тезета гуллурш. Амма тIе хьаьжча царех шовзткъе итт шо дерг а вовшех къасталац. Къена стаг ша къена вуйла а хууш, шен хенаца йогIу бедар а, арахьара куц а лелош хила ца веза? Массо а мажош, логан кIелош а яьшна, мекхаш лергина. ТIеюьйхина, макентошаш, когахь туфлеш. Коьрта техкина шляпанаш, тюбетейкаш, къорзий песаш.\nСо жима волуш кхин бара баккхий нах. ХIай даьдисарг яI, ма кIентий бара уьш! Пепнаш санна, зоьртала, гIаргIанаш санна, нийса догIмаш долуш, ло санна, кIайн накха дIалаьцна шуьйра, еха мажош йолуш, хаза хьийзина, бIоржамаш санна, мекхаш а, Iежаш санна, беснаш а долуш. Шийтта ветанца къовлуш тIе юьйхина гIовталш даточу бустамашца машин чоэш, тIехула дихкина кхелина шаьлтий, доьхкий, бIаьштига тIе таIIош техкина чолан куйнаш. Церан оьзда къамел хезча, ванах, хIорш санна, со воккха маца хир ву-те олий, сатосура жимастага.\nСоьга санна, вон деанчохь стеган дог лаха хаара царна. Лаьмнаш санна, сира, собаре уьш тезетахь гича дагна маслаIат хуьлура. Зуда ялийначохь, ловзаргахь, юкъ-юкъа шаьш хелха а бовлуш, хьенех ваккха, цуьнца минех яккха бохуш, вовшашка маьхьарий детташ, юьстах я божалийн тхевнаш тIехь Iаш малар мала а, гIиллакх доцург далийта а дага ца догIура кегийрхошна.\nХIокху хIинца лелочух кхеташ вац-кх со. Ловзарна аьттехьа воьдуш вац цхьа а воккхастаг. Цига вахча къа хуьлу бохуш. Маж-мекх дитар а къилахь ду боху. Хьалха, хIара бусалба дин вайна юккъехь гуттар чIагIделла мIаькдаьллачу хенахь. Маккахь а, Меданахь а, Уьстмалахь а цIе йоккхуш вайнехан молланаш болчу хенахь ца хилла къа, хIинца мичара даьлла? Оцу сурто сайгара бала а бицбина, кийра цIе яьлла, настарш егош, цхьана маьIIехь хIоьттина лаьттара со.\nДе делкъанга долуш тIевеанчу Билала, марчо тIекъовлале, Iумхе хьажа чувола элира соьга.\nНицкъ ма-кхоччу дIаса ца хьажа гIерташ, цунна тIаьххье кевнехьа дIавоьдура со. Ас сайна бохуш латтийна кетIара комарийн къена дитт дIадаьллера хIинца. Цунах даьхна уппагIнаш дара буха дечиг йиллина, нийса хьажош охьадехкина. Церан можачу дилхана юккъера цIен дог, доьлхуш санна, Iийдалучу хиш лепара малхехь. Царна уллохьа Iаьрба йозанца тIе цIераш, терахь диллина Iуьллура цхьанхьара-м лехна беана, чуртана кечбина шога тIулг. ЦIеххьана, дагахь доцуш хIара де тIехIоттахь а аьлла, чарташ дечу пхьерашка сайний, йоккхастаганий хьалххе ши чурт дайтинера ас. Миска, хIетахь охашиммо и гIуллакх хьахийча, цаьрца шена а тIулг кечбайта лиъна хьаьвзира Iумха. КIант ишта хьалхе ца валийта ойла йолчу охашиммо, хьеха а ца дайтира. ХIинца, цунна кхаьчнарг и цхьа а кеп йоцу шога тIулг бара-кх.\nIумхин бешахь, доккхачу бIара кIел церан етт бийна, моггIара жижигийн кегийра дакъош охьа а дехкина бохкура цхьаберш. Дакъа кертара арадаккхале и сагIин дакъош юьртарчу хIора доьзалан керта дIакхачо дезара. Велларг кешнашка дIакхачале сагIа бухахь карадайта. Важа дисина шинара а дуьйр ду тIедогIучу пIераскан дийнахь. Баккхий нах чу а кхайкхина, цаьрга суьлханаш а хьовзадойтуш, сагIа даккха.\nХIун дара а хаац, Iумха велла, иза кхин гур вац бохучух дог ца тешара сан Билалина тIаьхьа, Iумхин керта вулуш а. ХIара тезет а, хIара зударийн белхарш а дерриш хIорш цхьа гIенах долуш санна хетара. Ой, муха мага деза ткъа, къеначу тхойшиннан тIаьххьара гIортор кагъелла, къанделла дакъаделла, мортдоьллачу сан дегIа тIехь дисина и цхьалха га хаьдда, охьадоьжна бохург? Теша ца туьгура дог. Хетара, со неIарх чоьхьаваьлча, даима санна, «Схьавоьллахь, дада!» – аьлла, иза хьала а гIаьттина, дуьхе вер волуш. Юха а бакъдерг схьахIуттура. Сийсара, Iожалло къиза кадетташ и хьийзош, дакъаделла лилхинчу цуьнан балдех, шийлачу хица тIадош, бамба хьекхнарг со ма ву. Ас сайн пIелгашца тIе ма къевлина цуьнан бIаьрнегIарш, сайн йовлакхца ма йихкина ас цуьнан чIениг.\nВелла иза машенахь цIа валош, тIе цIийн хьоькхнаш йийлла, кIайчу хин кисица дIахьерчийна цуьнан корта сайн кара а биллина веанарг со ма ву. Сийсара, хадийна поп санна, баьрчерчу аннийн маьнги тIе вахвина охьавиллинчу цунна цхьацца агIор хиъна, хезаш аз ца долуш, кийрахь мохь хьоькхуш, доьлхуш и еха буьйса текхнарг сой, йоккхастаг ма ду.\nБакъ ду хIара. Бакъ ду.\nКертан аре юьзна охьахевшина зударий бара. Къена а, къона а. Корталийн тIаьмгаш охьахецна а, йовлакхаш чIенгаш кIел дихкина а. Хевшана а, ирахь а лаьтташ а. Вовшашка лохха къамелаш деш. Цара хIун дуьйцу-м суна дика хаьара. ЦIераш кхин хилар бен, массанхьа дуьйцург хIара цхьаъ ду-кх:\n– Мисканийн, тIера да велла, кхораш санна, кегий дисинчу берийн къа ду-кх…\n– Цул, Хеда алийша. Уггар цIийнда веззачу хенахь йисина…\n– И бераш цо муха кхобур-те…\n– Денда а, нана а къена ду. Ден вежарий а бац…\n– Дера, хили цаьршинна а боккха бохам. Къанделлачу меттехь, кIелдиссинчу меттехь, кхетта тIаьххьара кIант велла…\n– Ма мегаш стаг вара-кх Iумха. Эвлаяъ санна… – тIаккха, цо шайна а, нахана а дина гIуллакхаш а, цуьнан гIиллакхаш а, тIаьххьара шайна гина гIенаш а дуьйцу. Уьш дийцина бевлча, эладитанаш тIе бовлу. Маре яханарг а, жеро яьлла цIа еанарг а буххенца йийцаре йо. Кхузахь хаьа массо доьзалан а, лулахойн а юкъаметтигаш, хьенан маса котам ю а, цара маса хIоа до а, хIораннан атто мел шура ло а, цунах мел даьтта долу а, тIаьххьарчу базарахь хIуманийн хIун мехаш бара а. Йийцаре йо зударийн бедарш а, цIа чуьра йийбар а.\nСо кертал арахь гучуваьлча, дIатийра зударша лохха ден къамелаш. Массеран а бIаьргаш, суна тIе а къаьрзина, севцира. Юкъ-юкъа белхарш лилхира. Ткъа, Iумхин йоI, «Дада!» – аьлла, шийла мохь а хьаькхна еана маракхетча, гуобаьккхина белхар делира.\nМиска Маьлхаш яI! Оцу цхьана буса хьаьвзина, худаелла, хелаг хиллера цунах. ТIепаза дайнера цуьнан самукъане, зевнен аз. Йишхаьлла мохь хьоькхура цо. Амма бIаьргех хи ца долура. Iийдаделла кхачийнера бIаьрхиш. Цуьнан Iадийна юьхь, гIо лоьху Iаьржа бIаьргаш гича дог хебира сан. Важа божабераш-м цул даккхий а, кегий а дара. ХIетте а, хIокхунах къахетара-кх. Божаберашка-м шайна некъ баккхалора. Зудабер ю декъаза хIума. Йиша-вешина са ма до цо.\nКорашка кирхьанаш ийзина, ахбодаш бинчу чохь сийсара охьавиллинчу маьнги тIехь, цIенчу кисица корта а бихкина, чIенги кIел хIотталц тIе юргIа а оьзна, набарна тар тесча санна, Iуьллура Iумха. Беснеш тIехь цIен бос богура. Корталин тIемаг чIенги кIел таIийна, ши гола мере а оьзна, кIентан юьхьа тIе ши бIаьрг а боьгIна сийсаралеррачохь хиъна Iара йоккхастаг а. Худаделла хьела даханчу бIаьргех шен бертаза Iийдалу хиш корталин тIемагца дIа а хьоькхуш. Цкъа кIанте, тIаккха цуьнга хьоьжура со.\nГора, Хелипат яI, тахана а ца дилхина вайша маца делха деза-те! Нохчийн боьрша стаг вилхича иэхь ду. Иза-м велха а ца воьлху, мел боккха бохам, бала тIебарах. Мацах цкъа кху буьрсачу лаьмнаша, бIешерийн баланаша бахчийнчу къонахошка, вайн дайшка тохаделла сатоха-м къонаха вацара со! ХIетте а, ас-м са ма детта. Ткъа хьо? Хьо-х ярий ткъа зуда. ХIусамда, доьзалхо веллачу дийнахь хьо йилхича, ледара стаг хили иза, хьуна мукъана а хIунда олу? Суна гуш м ю хьо, йолчу тIе а букар а хьаьвзина. Худаелла, горгам хилла горгъелла…\nХьайн цIийх кхоллавелла, айхьа исс баттахь дага кIел кийрахь лелийна, цунна там лоьхуш хийла буьйсанаш наб йоцуш сема яйина, доьзал болуш воккха хилча а, аганахь лоьруш чу са а диллина лелийна тIаьххьара доьзалхо кхелхинчу дийнахь ца йилхина хьо маца елха еза…\nКъеналло кIелвитина, сайн тIаьхьара денош дагардеш Iаш, тIаьххьара кIант велла, орца ала стаг воцуш, цхьалха висинчу дийнахь ца вилхина, со маца велха веза?\nХIун дийр ду ткъа. ХIара адам шайн-шайн цIа доьрзур ду. Шайн берашна тIе. НеI чIаьгIча арахь дуьсург лало. Вайша цхьаьна дуьсур ду ваьшшиннан шийлачу хIусамехь. ТIаккха доьлхур вайша, дегнашна маршо елла.\nТIаккха, вайшинна боьлхура. Дегаза. Доггаха велха вайшиннан висина а вац.\nКешнашка дахьа кIентан дакъа арадаккха нах Iумхин керта боьлхуш, цаьрца дIаволавелла сан болар, цхьаммо сецош вухаийзош санна, дIа мел боккхучу когаца гIеллора. Эххара а, кетIа кхачале саца а сецна, лаьттан бIаьра а вогIавелла, цхьана юкъана хIоьттина а лаьттина, вухавирзира со.\nЦкъадолчунна, цуьнан лазийна корта айса а лаьцна, айбина араваккха лаара суна иза. Амма, къеначу, беран лортIе даханчу дагна, зарзбеллачу кийран ницкъ кхочур буй-техьа тIаьххьарчу зиэрийх чекхвала, олий хетара.\nБаьсса барма а карахь сихвелла суна уллехула тIехвелира ши жимстаг. Дукха ца Iаш, тIе къорза истанг а тесна, кIайн назбар биллина кечбинчу оцу барман бархI га а лаьцна, иза учига нисса дIа а лаьцна, дIахIуттур ву бархI жимстаг. Дерриг адам цига дIагулделла. Зударий а, божарий а. Когаш хьалха арадаьккхина дакъа барма ма диллинехь, зударийн белхар дер ду. Хаза олуш а, чехош а уьш дIа а тебина, Билала хаттарш дийр ду:\n– ХIара Iумха муха стаг вара, нах?\n– Дера вара дика стаг, – жоп лур ду массара а.\n– ХIара дика стаг хиларна тоьшалла дой аша массара а?\n– Дера до, Дала мукъалахь!\n– Нагахь хIокхуьнгара халахетар хилларг велахь, къинтIеравалалаш.\n– Дера ца дина цо-м цхьанна а халахетар!\n– Дерриш къинтIерадевли-кх тхо, Дала мукъалахь.\nБарма дIаайбича хIутту хьал ду, нехан кертахь хилча а суна Iаткъам бийриг. Маьхьарий хьоькхуш, новкъа тIаьхьа гIерта зударий, уьш бухачехош нах. Ша-шена етташ, я дог малделла зударша айбина веллачун йиша, йоI гуш бIаьрхиш совцо, тIулг санна, чIогIа дог я доккха доьналла оьшу боьршачу стагана. Тийжаш белха йижарий, ден йижарий бацара Iумхин. Амма, оцунна тIаьхьа доьлху бераш, къаьсттина жима Маьлхаш гича собар кхачийна суо велхарна кхоьрура со.\nИ тIаьххьара миноташ сайн ца гайта, ца хазийта цигара вуха а вирзина, кешнашка боьдучу новкъа хьалаволавелла со, сайн ницкъ ма-кхоччу чехка дIагIертарх къеначу когашка гена ца ваккхавелира. Хезара Билала ден хеттарш а, сан дог доруш даьлла зударийн белхар а, Iумхин берийн Iадийна маьхьарий а. Ткъа царна юккъера хезчу Маьлхашан йишхаьллачу маьхьаро тIаьххьара тIадам тIебожийна тIехбеана сан кийрара бала, ира шад хилла легашка хьала а гIоьртина, садукъдеш сецира. Ца велха гIерташ къийсира ас. Къурдаш деш, и шад юханехьа кийра тоьттура, бIаьрнегIарш тIе къуьйлуш, бIаьрхиш сецо гIертара. Стаг шозза воьлху боху: беран хенахь а, къанвелча а. Оцу шина а хенахь цуьнан ницкъ бац бIаьрхишца къийса. Ванах, велха-м воллура со, амма хIокху хьолехь цхьанна а гур вуй-те со, аьлла дIасахьаьжира со. Амма горий ткъа хIумма а. Вуьшта а бIаьрса дайна кхоьлинчу бIаьргашна дуьхьал Iаьржа мархаш хIиттийнера бIаьрхиша.\nХIай Везан Дела, мичахула доладелла-те и зударий кадаме оьхуш белхар хIиттор! Чоь а, аре а юзий охьа а ховший, и маьхьарий хьоькхуш цара йо IалагIожа. Цара лелочух маслаIат-м муххале а ца хуьлура, мелхо а уьш тийжаш маьхьарий хьекха боьлча, долчу тIе а дог духу-кх. Веллачун а, висанчун а бала кхаьчча лелаш а белара ткъа. Ша-ша ца яхча гIиллакхехь дац бохуш, богIу-кх уьш кхуза. Юх-юха а оьхуш. Уьш цига богIуш цаьрга хьаьжначунна, церан къамеле ладоьгIначунна дага а догIур дац-кх стаг веллачу кадаме уьш боьлху аьлла. Шайн эладиташ а дуьйцуш, яхар-яр хьехош биэла а боьлуш богIу, ткъа кетIа кхочуш, корталеш, йовлакхаш бIаьргаш тIе а узий, тIаьмгаш мера кIел таIайой, боьлху сурт хIоттош, дегаза-доггах а «хIиъ-хIиъ-хIиъ» деш, чубоьлху.\nКадамехь-м, цабевллачу денна совцало уьш хабар тIе ца доккхуш. Амма цигахь шаьш дийцинарг нисса юханехьа дуьйцу цIа боьлхуш новкъахь я цIа кхаьчча, цхьанхьа вовшахкхетча:\n– Берий-м цуьрриг къа дацара. Уьш-м, хIинцца даккхий хилла, дуьненах самукъа а даьлла, дIа лелар дара…\n– Дера ю хьенех а, цхьа шо а далале, маре яха тохалур…\n– Веллачун ду-кх къа…\n– Хьенех хаза ехаш ю, олура массара а…\n– Церан чохь-м дацара, хIара ду ала, хIума…\n– Пенах тоьхна цхьа жима куз…\n– Чуьра пеш яра, гIабарчакхаш йийлла…\n– Пенаш ткъа? КIуьро Iарждина!\n– Цул, тховх кхозу гезган машош алахьа!\n– ДIахьош тIетесна юргIа ма дара! Лаьстиган!\n– ГIайба ткъа? Чкъуьйриг модаша а юьзна!\nТIаккха шайна дуьхьалбоцчийх гIийбаташ даха хIуьтту.\nЦхьа хьекъал долчара-м, шаьш белча, зударий керта а оьхуш, белхар ма хIоттадайта, олий, весет бакъ до-кхи. Дала мукъалахь, сайн весетан кехата тIе ас дуьллур ду-кх иза. Барма айбина богIу нах цIенна генабевлча, дIатийра зударийн маьхьарий. ЦIеххьана хIоьттинчу оцу тийналлехь тIаьхь-тIаьхьа герга гIертара вист ца хуьлуш вогIучу ши бIе сов стеган когийн къора татанаш.\nАмма и гIайгIане тийналла йохийра пондарца чехкаяьккхина хелхаран эшар а лоькхуш, вота, тIара а детташ, самукъане маьхьарий хьоькхуш, тIехь йоьттина адамаш долуш, лакхахула охьа юьрта йоьллачу машено.\nЯьллачу тоьпан декъа тата делира лаха чохь а.\nТамашийна кхоьллина-кх хIара дуьне.\nКхузахула хьала дакъа а айбина цхьаберш богIу, ткъа дехьа новкъа охьа хьерабевлла ловзар дадийна вуьш богIу. Таханлера де суна доьхна деана, ткъа кхечарана – уггар ирсе, самукъане доьлу. Сан дог, балано Iуьйдуш, эккха доллу, ткъа церан дегнаш, ирсо дохийна, хелхадуьйлу. ХIокху бIаьстенан хазчу Iаламо а уьш хьоьсту, и дашо малх а царна боьлу. Ткъа сан даг чохь шийла Iа ду. Хьеран тIулга кIел висча санна, безчу балано таIийна, ведвина со а вицвина, охьа чохь топ кхуьссуш воллу цхьаъ. Хаац-те царна, оцу ловзаро сан дог дорийла, цхьанхьа хьажийна кхоьссинчу оцу тоьпан дIаьндарг сан дог морцуш, сох чекхъяьллийла?\nВайнехан уггар дикачу гIиллакхех цхьаъ ду веллачун сийдар. Оцу гIиллакхо нахана доьхкура, стаг веллачу юкъана юьртахь ловзар дар, синкъерам вовшахтохар, герзаш кхиссар, веллачун доьзал бехачу кетIахула говрахь дIасавалар. Бохам хиллачу доьзалан ницкъ ма-кхоччу дог иэцар, цуьнгара бала байбан гIертар нахана тIедуьллура цо.\nГIиллакхо цхьаъ доьхкура, важа тIедуьллура аьлча-м нийса а дера дац. ГIиллакх массарна а лело тIедожош, цхьана а паччахьо, цхьана а Iедало кхайкхийна закон ма дац. ГIиллакхаш Iедало, паччахьо арахоьцуш дац. Дика гIиллакхаш халкъо ша кхуллу. ТIаьхь-тIаьхьарчу тIаьхьенаша дIаоьцуш эзарнаш шерашкахь деха уьш. Царел диканаш халкъо кхоллалц я цхьана йоьхначу тIаьхьено дицдина дIатиссалц. Ткъа хIинца йоккха йоцчу юьртахь цхьана маьIIехь тезет, вукху маьIIехь – ловзар! Делхьа, ма товш хIума дац иза шайга аьлча, кIоршаме жоп ло:\n– Цхьаъ веллера бохуш, массо доркъана воьжна дIахIотта-м ца веза? – олий.\nАс дера ца боху, цхьаъ велча, цуьнан чIир кхобу бохуш, кортош, мажош, мIараш йитий, акха адамаш санна, лела. Амма шена санна, доьзал а, йиша-ваша а, Iалам а, къинхьегам а, доцца аьлча, хIара дуьне а дезаш дIакхелхинчун цхьа кIеззиг ханна мукъана а хьурмат дича, дийна бисинчу доьзалан чевнаш Iовжорах, уьш кIаргъярх лардала мегар дацар-те, олий хета-кх. И ловзар, и синкъерам цхьа иттех денна тIаьхьатеттича галдала хIума дац. Веллачун хьурмат дар, цуьнан доьзалан деган чевнашна дарба лахар, цунна хиллачу бохаман дакъа кхачар адамийн адамалла, оьздангалла ма ю.\nХIинца гой хьуна, тIаьххьара кIант велла висина со а, тIера да велла дисина бераш а хIокху бохамо кийра цIе йиллина хьийза, ткъа и нах ловзар деш, ченан кIур гIаттийна, юьрта баьхки. Кхузахь хIоьттина хьал шайна хиъча, уьш-м иштта ца бахка а мегара. Оцу гIалатах ларбалархьама бовларий вайн дай-м хьалха говрашкара охьа а буьссий, церан урх лоций, гIаш буьйлалой нехан юьртахула чекх.\nМегар дацара ткъа, и хIинца бахана кхечу юьртара нах, шайн ловзар а, хьоькху маьхьарий а совцийна, нехан юьрта юккъехула тийна чекхбевлла баха? Ткъа хIара суна тIаьхьа кхаьчна богIу нах а, цунна даьккхинчу коша улло сан кIентан дакъа охьа а диллина, кешнашкахула кхерста буьйлалур бу. Шайн беллачийн кешнаш тIе хIуьттуш. Царна доIанаш деш. Оццул шайна уьш дагахь лаьтташ хилча, тахханналц хIун деш Iара хIорш кхуза ца богIуш? Я цхьацца берш, кешнашкара бухабирзича, я тезетара дIабевлча къаьркъа мала боьлху. ХIинцца соьга кадам бина, соьгарчу бохаман шега а дакъа кхаьчна бохуш, къамел дина сан кертара дIавахана стаг цхьа сахьт даьлча ши бIаьрг мустбина, халла ирахь лаьтташ хир ву.\nСийсара тIаьххьара а дIадирзина кхуза тезета листалу адам. Сийсара, суьлхьанаш хьовзош, сагIа а доккхуш, диъна IумхагIеран божалахь тIаьххьара дисина шинара а.\nХаа Далла дика хуур ду иза, амма со резавоцуш хIума ду, тIера да велла бисинчу доьзалан кертара даьхний, сагIадоккху бохуш, дойуш даар.\nОцу тIаьххьарчу шинарин жижиг шаьш дууш, наха ойла а ца йора, кертахь кхин йиъ берг яьттIа бежана а доцуш, кхораш санна, кегийчу ялх бераца юьсучу Хедин. Мел хала хир ду цунна шиъ хьовха, уьш цхьаъ юхаметтахIотто. ХIинца цхьа етт иэца гIерташ, масех шарахь доьзалан рицкъа хедо деза-кх цо.\nЦхьаьннан кIантана зуда ялийча ловзар до. Цига боьлху вайнах безчу механ даккхий совгIаташ оьций. Арахьара йиша-ваша а, бевза-безарш а богIу. Массара шайн декхар лору керла даха хуучу шина адамана гIоьнна пхи сом, туьма далар. Ца делча, иэхь ду, олу. Хаза гIиллакх ду иза. Ткъа цхьаммо гIо ца лаьцча а дахарехь шайна некъ баккха ницкъ болчу оцу къоначу шина адаманачул иштта гIо мел чIогIа оьшу, тахана сан кIентаниг санна, кхетта тIера да а велла бисинчу доьзална, я со а, йоккхастаг а санна, кIант велла гIорасиз дисинчу дена-нанна. Амма ишта бисинчу доьзална кIезиг кховдайо сом-ком.\nЗударий – боьлхий, божарий – доIанаш а дой, шайн-шайн хIусамашка дIабоьрзу. Сан кIант-м вицвелла царна, иза дIа а воьллина, кешнашкара ара ма-бевлли. ХIаъ, неI чIаьгIча арахь дуьсург вон дац.\nМа нийса аьлла-кх вайн дайша и дешнаш!\nМескита. 1970 шо\nДень Чеченского языка Культура и языкознание проза юбилей\t2017-07-19\nМетки: День Чеченского языка Культура и языкознание проза юбилей\nНазад: Чеченский след в русской поэзии\nВперед: Эдильбек Хасмагомадов. Навсегда с нами\nВыберите рубрику Библиография (1) Голоса друзей (41) Гочдар (22) Дебют (35) День города (4) День чеченского языка (15) Документы (2) Драматургия (15) И в шутку, и всерьез (3) Интервью (1) Интервью (1) История (28) История и общество (26) К 10-летию выборов Президента ЧР (1) К нашим иллюстрациям (31) Книжные новинки (29) Краеведение (3) Критика и библиография (23) Критика и литературоведение (20) Культура (5) Культура и языкознание (35) Культурология (9) Легенды спорта (1) Литература (183) Литературное наследие (42) Назманаш (2) Наше интервью (15) Память (26) Популярно (286) Портрет (3) Поэзия (169) Проза (129) Публицистика (43) Публицистика (56) Путевые заметки (1) Рецензия (10) Свидетельства очевидцев (1) Совещание молодых писателей Кавказа (12) Статьи (69) Философия (1) Фольклористика (2) Форум переводчиков с языков народов России (5) Хроника культурной жизни (3) Чеченская культура (2) Чеченский язык (6) Юбилей (22)\nВыберите месяц Июль 2017 Июнь 2017 Май 2017 Апрель 2017 Март 2017 Январь 2017 Декабрь 2016 Ноябрь 2016 Октябрь 2016 Август 2016 Июль 2016 Июнь 2016 Май 2016 Апрель 2016 Март 2016 Февраль 2016 Январь 2016 Ноябрь 2015 Август 2015 Июль 2015 Июнь 2015 Май 2015 Апрель 2015 Ноябрь 2014 Октябрь 2014 Сентябрь 2014 Август 2014 Июль 2014 Июнь 2014 Май 2014 Апрель 2014 Март 2014 Февраль 2014 Январь 2014 Ноябрь 2013 Октябрь 2013 Сентябрь 2013 Август 2013


Пионераш юха а, ...амма кхечу цIарца\nЦхьана агIор Советан пачхьалкхехь лелла кхетам емал а беш, вукху агIор коммунисташа кхоьллина хилла идеологин институташ меттахIиттош ю Оьрсийчоь. Деношкахь президента Путин Владимира пачхьалкхехь дешархойн юкъара болам кхуллуш омра арахецна. ХIетахьлерчу пионерийн юкъаралла юхаденъяр ду иза аьлла хета цхьамогIа оьрсийн политикашна.\nПутин Владимира куьйг яздинчу омрица а догIуш, кхIу деношкахь ишколашкахь «Оьрсийчоьнан дешархойн болам» цIе йолу берийн-кхиазхойн юкъараллаш йолалур ю болхбан.\nЦуьнан хатI довзуьйтуш, хаамбина Iедалан хьукматаша, и керла дешархойн юкъаралла Советан пачхьалкхехь леллачу пионерийн боламийн кепехь хирг хиларх лаьцна.\nТIекхуьу чкъор кхетош-кхиорехь бечу балхана доккха гIо-накъосталла хир ду и тайпа юкъараллаш хIора а регионехь хилча, боху пачхьалкхан дайша.\nНохчийчохь 2009-чу шарахь кхоьллира Кадыров Ахьмадан цIарх «Къона кадыровцаш» аьлла цIе а тоьхна, берийн-кхиазхойн тобанаш, дуккхаъчу школашкахь юьхьанца жигара а хьийзира уьш.\nТIекхуьу кегийрхой юьхьанца дуьйнна оьздангаллица, мало йоцуш, къинхьегаме кхиор, къоман гIилакхашца, леларца, кхечу къаьмнашца бертахь хила Iамор лорура цара шайн коьрта Iалашонаш.\nЦул совнаха школера урокаш дIаевллачул тIаьхьа, бераш эрна дуьйладелла ца лелийта, харцхьарачух уьш лардаран кепаш а лоьхура цара шайн кхетамехь.\nЮкъаралан куьйгалхо Кадыров Рамзанан гIоьнча, Жумашев Аян ву.\n«Къона кадыровцаш» юкъаралла кхоллаеллачу муьрехь шен жигаралла гойтуш хиллехь а, тIаьххьарчу заманахь мел а кIезиг хаалора царех дуьйцуш, республикерчу барамашках цара дакъалоцуш а.\nАмма Нохчийн Республикин къоман политикан, арахьарчу зIенийн, зорбанан хаамийн министраллин куьйгалле керла министр Умаров Жамболат веанчул тIаьхьа, цуьнан омрица юха а шаьш дуй хоуьйту «Къоначу кадыровцаша».\nЮкъараллан декъашхошца хиллачу цхьаьнакхетарехь керлачу министро, шен коьрта Iалашо мехкан куьйгалхочунна ша муьтIахь хилар гайтаре терра, берашка кхайкхам а бинера: “Кадыров Ахьмада вайна болх бан, деша, Исламан баххаш, нохчийн гIиллакхаш, Iадаташ лардан маршо яккхарехьа шен дахар ца кхоийна.\nТкъа тахана, цуьнан гIуллакхаш дIакхоьхьаш ву цуьнан воI Кадыров Рамзан. Къона кадыровцаш, шун Iалашо ю вайн турпалхой биц ца бар, тIекхуьучу чкъурана вайн истори йовзитар.\nШу, къона делахь а, республикехь хиллачу хиламийн тешаш ду, цхьа хан яьлча, берашна, берийн берашна аш бовзуьйтур бу вайн турпалхой, цара дина гIуллакхаш дицдан вайн бакъо яц!”\nКуьйгалхочо ша вазвеш, шен сий лакхадаккхархьама, цуьнан омрица кхоьллина ю «Къона кадыровцваш» болам бохуш, хIетахь цхьамогIа резабоцучийн аьзнаш хезара.\nМоскхохарчу «Комсомолан бакъдерг» («Комсомольская правда») газето комментарий йийхира Кадыров Рамзане. «Цкъа делахь, сан цIарх яц и юкъаралла, сан ден сий дарца кхоьллина ю. Бераш вон ца лелийта, дешарца церан кхиамаш хилийта, ишта ша тайпа стимул ю-кх и.\nХьалха пионерашна санна, логех галстукаш а йоьхку боху царна, суна ца хаьа, муьлхачу басахьуьш ю а, хIинцца дешаран, Iилманан министре тилпон тухур ю ас, хоттуш.\nЦалалучара, мостагIаша дуьйцу, Рамзанан кхоьллина ю, бохуш. Сан лаамца кхоьллина а яц, сан кхин гIуллакхаш ду, баккхийчийн", аьлла, дерзийра Кадыров Рамзана юкъараллех шен къамел.\nТкъа тахана, Путин Владимира пачхьалкхехь дешархойн юкъара болам кхуллуш омра арахецар а кеп-кепара туьду дуккхаъчу политикаша а, тергамчаша а.\nФедералан кегийрхойн агентствон куьйгалхо Поспелов Сергей, масала, чIогIа реза ву Оьрсийчохь кегийрхойн керла боламаш кхолларна, «Пачхьалкхо кхетош-кхион деза бераш, шайн хеттачу гурашкахь», аьлла дIахьедина цо.\nГоьвалла берийн яздархо ву Оьрсийчохь Успенский Эдуард. Иштта ю цо прессехь керлачу берийн боламах лаьцна йовзийтина ойла.\n“Оьший вайна керла комсомол? Ца оьшу аьтехь а! Иза маьттаза болам бара, ша компарти а санна. Делахь а, цхьа берийн болам эша-м эшара! Кегийрхой вовшахтухуш, кхетамца кхиош, амма и тобанаш йоьлху-кх декъазчу политикана буха, царех "гитлерюргенд" хуьлу тIаккха.\n“Дала сий дойла Путинан!” берашка а бахийта гIерта. Иза ду, кхин хIумма а дац”.\nИштта, я и санна бу зорбанехь хеза хьажам.\nУспенский: "Цхьа берийн болам эша-м эшара..."