Соьлж-ГIалахь герзхоша дIавигна жима стаг лоьхуш бу гергарнаш\nВуьйцург ву Соьлж-ГIалара ницкъаллин структурийн белхахоша дIавигна Лорсанов Iусман. Иза хиллера 11 де хьалха Зазадоккху-бутт дIабоьрзуш. Цу хенахь дуьйна цу жимачу стагах хилларг хIун ду хууш дац, хаам бо "Кавказский узело".\nЛорсановн гергарнаш вуно саготта бу шайн кIант кхин цкъа а цIа ца верза мега аьлла, хIунда аьлча, цуьнан ваша Лорсанов Ислам вийна, иштта дIа а вигна, 2017-чу шарахь.\nЗорбанан гIирсаша яздина ма хиллара, Ленинан кIоштан полисхойн урхаллехь вийнера Лорсанов Ислам Дечкен-беттан 25-чу дийнахь. Цуьнан дакъа дIа ца делла гергарчаьрга.\n"Кавказский узело" яздарехь, Лорсанов Iусман лаьцна дIавигна Зазадоккху-беттан 27-чу буса. Амма цунах лаьцна нахе шуьйра ца хаийтина гергарчара Охан-беттан 5-чохь а бен.\nДийцарехь, уьш сатуьйсуш хилла шайн 19 шо бен доцу кIант левинчул тIаьхьа дIахоьцур ву бохучуьнга. Цул тIаьхьа уьш гIиртина шайн ницкъашца иза волу меттиг къасто.\nГергарчаьрна хетарехь, Лорсанов Iусман лаьцна хила мега цо шен воккхах волчу вешин кхоллам хьокъехь телефонехула дина цхьацца къамелаш бахьана долуш.\nХьалха хааме даьккхина ма хиллара, Лорсанов Ислам лаьцна дIавигар бахьана хилла 2016-чу шарахь ГIура-баттахь Соьлж-ГIалана тIелатар а дина дIабахначу кегийрхойх цхьаболчарна иза вевзаш хилар а, Iаьрбийн пачхьалкхашкахь дин Iамош дешна хиларе терра, цуьнах уьш цхьацца хеттаршна жоьпаш лоьхуш дагабийлина хилар а.\nБолчу хаамца, буьйсанан юккъехь Лорсанов Iусман лаца баьхкинчу герзхошна духьало ян а гIоьртина гергарнаш а, лулахой а. Амма, ницкъаллийн структурийн тобанна хьалхаваьлла веанчо, цхьацца хIума къаста а дина, жима стаг дIахоьцур ву аьлча, юхабевлла уьш.


Ассаламу Iалайкум! Зуда махлелош хилла, майра реза а волуш. Цул тIаьхьа цхьа хан яьлча, и ши дIасакъаьстина, зуда кхечу махка шен цIа дIаяхана. Майра волчу цхьа нах баьхкина, цуьнан оцу зудчо шайгара декхарш даьхнера (и шиъ дIасакъастале) аьлла, оцу наха хIусамдегара схьадоьху шайн и декхарш. Оцу майрачунна тIехь дуй зудчуьнан и декхарш дIадалар? (Цунна ваджиб хилла тIедужий и декхарш дIадалар?)\nАхь хаьттина хилла хаттар ас Iелам-нахе дахьийтира, цунна деана долу жоп иштта ду:\n«АлхьамдулиллахI, вассолáту вассалáму Iала росýлиллáхI! Цул тIаьхьа:\nМайрачунна тIехь дац шен зудчуьнан декхарш дIадалар, и шиъ хIинца а цхьаьна Iаш делахь а, дIасакъаьстина дацахь а, цо иза йитина яцахь а. Иза массо Iелам-нехан барт хилла хIума ду. ХIунда аьлча зуда ю шена и декхар даьккхинарг (цо ша шена даьккхина ду иза), цо и декхар шен майрачунна даьккхина а дац, йа шаьшшимма цхьане юкъахь махлелорна даьккхина а дац».\nЖоп делларг ву: Шейх Сáмú ибн Iабдул-Iазúз Ал-Мáжид – Имам Мухьаммад ибн СуIýд цIарах йолчу Ислам дин Iаморан Университетехь хьехархо.\nАс (Олхазара) бах, Шейх Сáмúс аьлларг билгал деш а, тIетоха дезарг тIетухуш а: Шейх Сáмúс ма-аллара, зудчо даьккхина долу декхар дIадалар майрачунна тIехь ваджиб ца хуьлу нагахь санна зудчо и декхар майрачунна даьккхина дацахь а, йа марйчуьнца цхьаьна юкъахь лелочу йохкаэцарна даьккхина дацахь а, йа майрачо доьзалан кхочушдан дезачу декхаршна даьккхина дацахь а – масала шена а, шен берашна а тоьъачул юург-мерг а, тIеюхург а эцархьама – нагахь санна майрачо латто дезаш долу и ваджибаш цо царна латтош дацахь, йа иштта и маьIна долчу хьолашкахь даьккхина дацахь а.


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Ламаз муха эца деза? Ламаз нийса муха дан деза?\nДелера салам маршал хуьлда!!! Сан хаттарах цец ца валар доьху, нийса дерг ламаз нийса эцар а, нийса дар а хета суна. Хаттар а, дехар а ишта ду: ламаз муха эца деза, хIун деша деза хIора меже юьлуш? Ламаз нийса деш, бисмал, этхьиг, иштта кхидолу шадерг яздахьара суна, айса нийс до аьлла ца хета суна ламаз. Масала, этхьиг хIорамма ша-тайпа доьшуш дайна суна. Дел реза хилда шуна!\nДелера салам маршалла хуьлда хьуна а!\nЛераме ваша! Ца хуург хаттар эхь хета дезаш хIума дац, цундела хьо бехказавийла оьшуш хIума дац, муххале а иза хьан декхар ду, цундела хьайн декхар кхочуш деш волу хьо сийлахь ву, Дала мукъа лахь.\n1. Ламаз эцар.\nЛамазана цIано йинчул тIаьхьа, доьххьара ламаз эца дIаволалучу хенахь, къилбехьа верзар дика лерина Iеламнаха. Ламаз эца волавалале сивак хьакхар а мелехь ду. Цул тIаьхьа дагца ниййат дийр ду, «ламаз эца валла со» аьлла ойла хуьлуьйтур шен дагчохь. ТIаккха, «Бисмилла́хI» (АллахIан цIарца) а аьлла, кхозза ши куьг дуьлур ду. ТIаккха кхозза бага хи кхорзур ду, кхозза мера чу а хи кхорзур ду. ТIаккха, ламаз эцаран ниййат дагахь а латтош, юьхь юьлур ю кхозза. Юьхь йилинчул тIаьхьа ниййат нагахь латтор важиб дац, иза дагахь ца хилча а мегар ду кхидIа йолу меженаш юьлуш. ТIаккха аьтту пхьарс буьлур бу кхозза, тIаккха аьрру пхьарс буьлур бу кхозза. ТIаккха коьрта тIе хи хьокхур ду, лаахь цкъа, лаахь кхозза. ТIаккха лергаш дуьлур ду иштта. ТIаьххьара, ши ког буьлур кхозза, доьххьара аьтту ког а буьлуш, цул тIаьхьа аьрруниг а буьлуш. Кхузахь ламаз эцар чекхдолу.\nТIаккха ламаз эцначул тIаьхьа деш долу доIа дийр ду: «АшхIаду ан ла́ила́хIа иллалло́хIу вахьдахIу́ ла́ шари́ка лахI, ва ашхIаду анна мухьаммадан IабдухIу ва расу́лухI. Алло́хIуммаджIални́ минаттавва́би́н, ваджIални́ минал-мутатIоххIири́н. Субхьа́накалло́хIумма ва бихьамдик, ашхIаду ан ла́ила́хIа илла́ анта, астагIфирука ва ату́бу илайк». Оцу доIанца цхьаьна Пайхамарна (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) салават диллича дика ду: «Алло́хIумма солли Iала́ мухьаммад, ва Iала́ а́ли мухьаммад, ва саллим».\nДоьххьара «БисмиллахI» алар а, хIора меже кхозза йилар а, ламаз эцначул тIаьхьа доIа дар а суннат долу хIума ду, дича ме́л а болуш, ца дича къа а доцуш. Цундела, доьххьара «БисмиллахI» ца аьлча а, доIа ца дича а, меже цкъа бен ца йилича а ламаз эцар нийса лоруш ду.\nАмма ламаз оьцучу хенахь хIора меже юьлуш олуш долчух лаьцна аьлча – иза вай дийцира хьалха хIокху шина хаттарехь:\nЛамаз оьцуш хIора меже юьлуш доьшуш долу доIанаш\nЛамаз оьцучу хенахь доIанаш ца деша мегий?\nКхин а, девзича дика хир ду аьлла хета хIара хаттар а:\nЛамаз оьцучу хенахь ниййат дагахь хилчахьана кхачам буй, и багахь ца аьлчаъ? Ламаз эца дIаволалуш "бисмиллахI" аьлча тоьар дуй?\n2. Ламаз дар.\nАмма нийса ламаз дарх лаьцна аьлча - Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) деш ма-хиллара ламазан куц вай дийцира хьалха кхузахь:\nПайхамаран - Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна - ламазан куц\nЦуьнца доьзна а долуш, дешча пайдане хир ду аьлла хета суна хIара хеттарш а:\nЛамаз деш мичахь хIун айаташ деша деза?\nСура Фатихьат, Атхьиг-ашхIад язде, ахь нийса язор дара\nАттахьи маьIна хаа лаьара суна\nТIаккха, ламаз дина ваьллачул тIаьхьа доккхуш долу тасбихь а, деш долу доIа а вай дийцира кхузахь:\nЛамаз дина ваьлча доккхуш долу тасбихь язде...\nТасбихь, суннат ламазал хьалха доккху йа тIаьхьа доккху?\nЛамазал тIаьхьара тасбихь жамаIатца дар\nТасбихь дина ваьллачул тIаьхьа хIун деша деза?\nЛамазал тIаьхьа муьлха доIа дан мегар ду?\nПарз ламаз динчул тIаьхьа доIа деш ши куьг хьалаайдар\nЛамазал тIаьхьа деш долу доIа жамаIатца дича нийса ду, йа хIораммо ша-ша дича нийса ду?\nХьан хаттарна а, дехарна а кхоччуш жоп делла хиларга догдоху ас.\n28.02.2011 = 25.03.1432


Могушалла Iалашъяран министро Сулейманов Эльхана мукIарло дина, Нохчийчохь коронавирусан уьнца долу хьал чIагIлуш ду аьлла. БIостане ду цуьнан дешнаш мехкан урхалхочо кху деношкахь "пандемин ирачу муьрех чекхъяьлла" Нохчийчоь, карарчу хенахь оьрсийн вакцинаца прививкаш а йойтуш, кхиаме юкъара иммунитет хьалайоккхуш ду шаьш аьлла, динчу дIахьедарца.\nХIиндойн "дельта" штамм республикехь яьржаш хиларца кхетийна Сулеймановс коронавирусан инфекцех ун далар а, баларш а кхуьуш хилар. Оцу кепара дIахьедар дина цо леринчу махкахошка бинчу кхайкхамехь.\n"КхозлагIа кху лазарх гIовттуш ду вай. Новкъа ду, вирус хийцалуш, цо мутаци лелош хилар, тахана доллу дуьненахь, Нохчийчохь а санна, хIиндойн "дельта" штамм ю карзахъяьлла. Кхул хьалха яьржинчу штаммех хIара къаьсташ ю маса дIасаяьржаш хиларца. Нагахь санна, хьалха цхьана ун даьллачо лазар 2-3 бен дIалуш ца хиллехь, хIинца ялх охьавилла тарло цо. И бохург ду, ун сиха кхуьуш хилар", - хаам бина "Грозный" телехьожийлан эфирехь министро.\n50 процентна лакхара бу керлачу штаммах вала йа реанимаци кхача кхерам, ткъа прививкаш йина боцчу нахалахь дукха хьолахь лазар халонга долу, Сулеймановс бахарехь.\nМинистро кхайкхам бина мехкан бахархошка, вакцинацех чекхдовла аьлла, 100 процентна тешам бу, боху цо, тIаккха оцу цамгарх хьалхавер ву аьлла.\nОфициалан статистикаца а догIуш, яхначу буса а, дийнахь а коронавирусан инфекцех велла 13 стаг, ун къаьстина 131 вахархочуьнца.\nСтохкалерачу шарца дуьстича, Мангал-баттахь Оьрсийчохь баларш 14 процентна ала мегар долуш алсамдевлла, керла коронавирусан "дельта" олу штамм яржарца аьлла, дIахьедира пачхьалкхан вице-премьера Голикова Татьянас.


Мила ву «хьакъволу» артист? Мила ву «халкъан» артист?\nЯ эша а оьший-те тахана оцу сийлахьчу цIаре сатийса? ХIун пайда бохьу цо артистна?\nЯ гIоле ду-те седане са а ца туьйсуш, шен халкъан дуьхьа иллеш, эшарш олуш, васташ кхуллуш, хьовсархоша хьо тIеэцарх воккха а вуьйш Iийча.\nНохчийчуьрчу халкъан артисте, театран сценитIехь бIаьрла васт дитинчу Багалова Зулайга делира Маршо Радионо шен кхолладелла хеттарш.\nБагалова Зулай, актриса\nХалкъо хьо тIеэцний, тIаккха ахь нийса некъ лаьцна-кх!\nБагалова: "Соьга а, хьанга а хаьттича а, халкъо тIелаьцнарг ву-кх артист! И регалеш ас сайга хьаха а ма е олу, царех дан хIума а дац, цара я ахча а ца ло. Халкъо хьо тIеэцний, тIаккха ахь нийса некъ лаьцна-кх!"\nБагалова Зулайс а чIагIдеш, Советан заманара дуьйнна схьадогIуш ду Iедало къобалбина артисташ комаьршаллица даржехь лакхабахар, кеп-кепара царна совгIаташ дар.\nМасала, оьрсийн дикка вевзаш хилла, тахана воцуш волу актер Бондарчук Сергей, цо «Тарас Шевченко» киночохь коьрта рол ловзош тайначу Сталина аьлла хиллера «И ву-кх бакъволу халкъан артист».\nШолгIачу Iуьйранна артистна совгIат дира Сталинан цIарах премица а, «Халкъан артист» цIе а луш.\nКхузахь шалхадолург, Бондарчук баккъал а корматалла йолуш, похIме артист хилла хилар. Цуьнан дезачу совгIаташлахь ду Iамеркан «Оскар» киноакадемино делла преми а.\nУмарова Тамилас «Хьалхара паччахь» цIе йолу, Кадыров Ахьмадна лерина эшар дIалакхар бахьанехь 2008-чу шарахь Устрада-ГIалин цхьана бараме веанчу Кадыров Рамзана «Хьакъйолу артист» цIе елира, хIетахь 12 шо долчу йоIана.\nТахана махкахь дIахьочу барамашкахь дакъалоцуш гуш яц Умарова Тамила. Хетарехь, цуьнан седа баьгна баьлла 9 шо хьалха.\nКIира хьалха Соьлжа-ГIалахь дIадехьира «Национальная пятерка» олучу, тоьлла иллиалархой билгалбахарца хIора шарахь дIахьочу конкурсан жамIаш дар.\nЦигахь дакъалоцучу мехкан куьйгалхочо шен омрица куьйг яздина дуккха а деза совгIаташ дIасадийкъира артисташлахь.\nДуккхаъчу нахана юкъахь цакхетамаш буьсуш «Хьакъйолу артист» аьлла сий дира Оьрсийчоьнан «Голос» проектехь шолгIа меттиг баьккхинчу Асланбекова Раянин Кадыров Рамзана.\nРаянин шен а дац 15 шо бен. Муха тIеэцна-те и хаам бахархоша, кхиина а ялале, оцу беран тIорзах, цхьанна-шинна лиънера аьлла, хьакъйолу артист яр?\nИттанашкахь шерашкахь сатуьйсу културехь къахьоьгучара Iедало шайна сийлахь совгIат даре.\nНаггахь берш, кхи терго а ца хуьлий, дуьненчуьра дIабоьлхуш меттигаш а нисло.\nНохчийн халкъан артист Усманов Iимран. Къоман мукъамаш лардеш, жимачунна а, воккхачунна а товш, тахана а шен иллеш мьлххачу а артисто дIа а олуш, музыкехь схьабогIучех ву иза.\nМахкарчу эстрадерчу хьолах, илли ала хуучех, луучех, хьакъболу а, боцучу а артистех лаьцна иштта къамел тасаделира сан иллиалархочуьнца.\nМачано къуьйлучу коган дена санна, цунна дика девза културера хьал.\nШу юкъа девлчхьана тхоьга ладийгIа буьйлабелла нах.\nУсманов: "Тахана, бакъдерг аьлча, културехь, искусствехь долу хьал, хала хеташ делахь а, цхьажимма ледаро ду.\nХIунда аьлча, оцу хIуман кIорге йовза лууш бац тIекхуьу артисташ.\nМасех стагана шаьш хазахетчхаьана, цара шайга ладоьгIчхьана тоам а беш схьабогIу уьш.\nАс забар санна ала а олу цаьрга "Дела реза хуьлийла шуна, шу юкъа девлчхьана тхоьга ладийгIа болабелла нах".\nОйла йича, оцу цIаро кхи лакхадоккхуш я алапа а дац, ур-атталла, хенан йохалла артист пенси вахча, я цуьнан пенсина тIекхеташ цхьа а процент яц.\nЯ Iер-дахаран, вахар-варан агIоне диллича а яц цхьана а кепара магийна гIоленаш.\nХIетте а сихо ца йо Оьрсийчоьнан Iедало, дукха хьолахь, хьакъволу я халкъан артист ван.\nАмма хIуммаъ хала дац кху заманахь Нохчийчурчу иллиалархошна.\nБаккхийчу хьаькамийн доьналла, стогалла, къонахалла хестош иллеш, эшарш ахь алахь, ма хуьлда хьан аз а, похIма а, вийр ву хьох сийлахь-воккха, халкъан хьакъволу иллиалархо!\nТкъа тоххара хала дара оцу зовкхе кхача.\nОьрсийчоьнан низамашца а догIуш, хьакъволу артист цIе яла догIу, нагахь санна оцу иллиалархочо 20 шарахь искусствехь къахьегнехь, даимна даха шена тIехьа иллеш, эшарш дитинехь, ткъа халкъан артист иза ван мегаш ду цул тIаьхьа, 5 шо даьлча.\nНохчийчоьнан а, ГIалгIайчоьнан а халкъан артиста Димаев Iелас бахарехь, тахана културехь къоначо хенал хьалха лакхене йоккха гIулч яккхарх, бан тамаш бац.\nХIунда аьлча, замано гойтур ду, мила ву хьакъволу артист, мила хилла халкъан.\nДимаев Iела, иллиалархо\nЗамано гойтур ду, мила хилла бакъволу артист\nДимаев: "Хьалхо хало дара, бакъдерг дийцича, дерриг тидаме лоцура хьакъволу я халкъан артист хьох вале.\nХьан белхан хаарш, похIма, корматалла и дерриг а кхочушхиллалц, белхан шераш а гулдаллац, нахана вовззалц..дуккха а хIуманаш дара хIетахь нисдан дезаш.\nАтта луш яцра и сийлахь цIе хIетахь. "Халкъан артист" цIе, пенси вахале бен луш а яцаара. Тахана атта ло. Замаго гойтур ду-кх, мила хилла баккъал а артист!"\nДоцца аьлча, хуьлийла хьо хьакъволу я халкъан артист, оцу цIаро деш сий дац, коьртаниг, Багалова Зулайс къамелан юьххьехь ма аллара «Халкъана веззарг ву артист!»


Iилманхочун цIерагIа урам — Сердало\nУкх деношка, газеташа а керда хоамаш деча кхыча гIирсаша а белгала ма даккхара, Iилманхо а, хьехархо а, йоазонхо а хиннача Мальсагов Дошлакъий 120 шу дизара хетаяь Iилман конференци хиннай. Сона ховчох (Мальсагов Абос яздаьд из), Дошлакъа декабрь бетта 23 дийнахьа ваьв, цхьайолча моттигашка из 1899 шера ваьв аьнна а хьоахадаьд. Цун тIехье дийна ма йий хIанз а, цудухьа цунна дикагIа ховргда из.\nМальсагов Дошлакъа наьна мотт дика ховш, дуккхача наха из Iомабе а шаьрбе а гIо деш хиннав, къаьстта а Нохч-ГIалгIай пединституте хьехаш волча хана. Массаза из хьехавеш, хеставеш хулар профессораш Оздоева Фирюза, Дахкильгов ИбрахIим, цох шоашта боккха пайда баларах дувцар журналиста Шадиев Султана, наьна метта хьехархочо Медов Йоакъапа, кхычар. ХIаьта цун вахар тохкаш хиннача Мальсагов Абос яздаьд: «…Ше цIихеза Iилманхо а, йоазонхо а, критик а хиларга хьежжа, Мальсагов Дахий Дошлакъас дилла а терко йора гIалгIай советски литература хьахилараи, дIахойодача хана из сиха дIегIаахараи. «ГIалгIай советски литература исторе очеркашта» лаьрхIа Зязиков Бахьаудинаца цхьана вай керт-кертерча йоазонхоех цхьа иттех гаргга критико-литературоведчески очеркаш язйир цо 1961 шера. Цига кIоарга анализ йир цо гIалгIай йоазонхойи поэтийи ОзиевгIар Салманеи Ахьмадеи, Яндиев Жамалдийи, Осмиев Хьамзатеи, Хамхоев Ахьмадеи, Хашагульгов Махьмадеи, иштта кхыбарий произведенешта».\nДошлакъас даьча йоазошта юкъе я, карарча хана школе Iомаеш йола «Iармхи» яха поэма, «Кердача наькъа тIа» яха пьеса. ТIеххьарчо 1931 шера Ростове хиннача Къилбаседа Кавказе дахача къамий искусствай Олимпиада йолаш, цига хьалхара моттиги карара кара тела ЦIе байракхи яьккхай. Из пьеса цо язъяь хиннай Мальсагов Оарцхоца цхьана. Нагахьа санна поэмах лаьца оале, цо дика довзийт лоамашка баьхача вай даьй хинна вахар, къаман селхане мишта хиннай, мел хала хиннад цунна тIалаттача дуккхача кхерамашта юкъе дийна диса. Аз доаккхал деш, цхьа хIама да са Дошлакъаца дувзаденна, Со вах Магасерча цун цIерагIа болча урам тIа.\nIилманхо дукха нах бовзаш, наха сий деш саг хиннав. Цунна тешал деш да шоана гуш дола сурт. Юкъе вагIар Мальсагов Дошлакъа ва. Аьрдехьа вагIар ва Нохч-ГIалгIай радио, цул тIехьагIа «Сердало» газета керттера редактор хинна Тебоев Тухан, аьттехьа – йоазонхо Осмиев Хьамзат.\n← Ма доадайта вай, ханна йола атто бахьан долаш\nСкорая помощь юкъе йолаш хатар хиннад →


Мултимедиа, Марсхьокху-бутт 08, 2019\nЕари-де 8 Марсхьокху-бутт 2019\nМарсхьокху-бутт 08, 2019\nГIиргIизойн Республикин президента Жээнбеков Сооронбайс дина къемел\nГIиргIизойн мехкан президента Жээнбеков Сооронбайс дIахьедар дира тахана леррина гулъеллачу Къоман Кхерамазаллин Кхеташонехь. Берриг бехк махкахь иккхинчу Iоттабаккхамах хьалха даржехь хиллачу президентана Атамбаевна тIебиллира цо.\nИмам Шемална тIехIоьттина суьлий, беран даьккхина куьг, йий дохка реза йоцу "Ахмат" клуб\nНохчаша Оьрсийчоь къарйина денош\n1996-чу шеран Марсхьокху-беттан 6-чу дийнахь нохчийн тIемалоша гурашка лецира Соьлж-ГIала, массо тайпа герз карахь лаьтта Оьрсийчоьнан тIеман дакъош. Ичкерин бIаьхоша шаьш цIеххьана болийна "ЖихIад" болам берзийра толамца, ткъа толам тIечIагIбира Хасу-Юьртахь бинчу бертаца.\nМарсхьокху-бутт 07, 2019\nНабахтехь ницкъбар, Зеленскийн Путине дIахьедар, даIишхойн гIовттар\nНабахтехь ницкъбар, Зеленскийн Путине дIахьедар, даIишхойн гIовттар.\nГIиргIазойчо нохчех лаьцна бовхачу безамца\n1944 шарахь депортаци йинчу нохчех а, гIалгIайх а 80 эзар стаг кхаьчна ГIиргIазойчу. Бухарчу къомо гIодина царна Сталина тIейожийначу хало лан а, берраш а ца леш, заманах чекхбовла а. Яздархочо Сулейманов Жолдошбека жайна яздина оцу шерех лаьцна.\nТитиев Аюба дагалоьцу хилларш-лелларш\nНаркотикаш лелор бахьане а диллина, набахте хьажийна хилла нохчийн бакъоларъярхо Титиев Аюб бутт бу маьршаваьлла. "Мемориало", кхин латтон маьIна а ца хилла, дIакъевлина цуьнан Соьлж-ГIалара офис. ХIинца Москох ю цуьнан белхан меттиг.\nМарсхьокху-бутт 06, 2019\nIайшин куьг дIадаккхарх, Ессентукехь довхаттарх, нохчочун рекордех\nIайшин куьг дIадаккхарх, Ессентукехь довхаттарх, нохчочун рекордех.\nХууш ма-хиллара, Кадыров Рамзана, ша Нохчийчоьнан куьйгалле хIоьттичхьана, мехкан Iедалан дарже шен стаг бен хIоттош вац. Цу тIехула хаттар хIоттийнера Маршо Радионо шен сайтехь: Нийса хетий хьуна, Нохчийчохь Кадыровс а, цуьнан гонерчу наха а шайн гергарнаш даржашка хIиттор аьлла.\nМарсхьокху-беттан 6-гIа де: Соьлж-ГIала яккхарх дагалецамаш\n23 шо хьалха Соьлж-ГIала Кремло дахкийтинчу тIеман дакъойх цIан а йина, нохчийн эскаро маршаяьккхира Нохчийчоь. ТIемалойн декъахь вара хIетахь къамелдеш волу Абубакар а. (Архивера видео, 2016).\nКремл нохчаша къарйина де дагалоцуш\nЛаьмнашкара охьадаьллачу нохчийн эскаро 1996-чу шарахь Соьлж-ГIала а, дIалаьцна лаьтта берриг мохк а Оьрсийчоьнан эскарех мукъабаккхар дагалоцуш ша хIора шарахь а хьош хуьлу барам дIабаьхьина кху деношкахь Францехь "Барт-Маршо" юкъаралло.\nМарсхьокху-бутт 05, 2019\nПетарбухахь нохчочо йоI йийна боху, халачу хьолехь бу Мисарахь лецна гIалгIай,"Яц Нохчийчоь кхераме!"\nПетарбухахь нохчочо йоI йийна боху, Халачу хьолехь ву Мисарахь лаьцна 5 гIалгIа, "Яц Нохчийчоь кхераме!"\nМарсхьокху-бутт 02, 2019\nМаршо Радион тIаьххьара керланаш (02.08.2019)\nГIурбан Де ду кеста, Кадыров: мохк маьрша бу хьешашна, Кавказхой ца теша кханенах


"Автономи меттахIоттийнехь а, со къанвели-кх, тIехбеттамаш ловш..."\nНохч-ГIалгIайн республикан автономи юхаметтахIоттийна 60 шо кхаьчна оршотдийнахь. Оцу дийнахь Совета пачхьалкхан Iедало бакъо елла I3 шарна цIера баьхначу нохчашна а, гIалгIашна даймахка берза.\n"Автономи меттахIоттийнехь а, со къанвелли-кх, тIехбеттамаш ловш..."\nНохчийн-ГIалгIайн автономи дIаяьккхинера 1944-чу шарахь, къам цIера ма даьккхи. ТIетовжа, Дела воцург, кхин накъост воцуш лаьхкира нах Даймахкара.\nКазахстане а, ГIиргIазойчу а кхачале, хийла лар йитира цара, лайн юккъе дIатеIийначу шайн беллачарех.\nНохчийн-ГIалгIайн къоман цIадерза бакъо елла 60 шо кхачар, тахана Iедалан хьакамаша цхаьцца дIахьедарш дарца, и бала лайначеран дагалецамашца дIадирзина.\nЦхьана агIор, нах цIабирзина, вукху агIор, хилларг хIумма а доцуш санна, дижина латтош ду хIинца а. Йина харцо эшийна а яц хIинца а.\nСталин велчулла тIаьхьа, дIабохийначу вайнахана юкъахь къамелаш доьллера, кеста къам цIа дерзо там бу бохуш.\nХIораммо дуьхьал кхетча, могаш-паргIат хаьттинчул тIаьхьа, хоттург цхьаъ дара: «Вайн цIа маца дохуьйту боху?».\nТкъа, цIехьа некъ схьабиллина, и дехкарш дIадевлла аьлла шайна хезча, 13 шарахь вовшахтоьхна бахам а гулбина, дукха сиха цIаэха буьйлабеллера вайнах.\nДагалоьцу Хьалха-МартантIерачу вахархочо Бугаев Лом-Iелас.\nБугаев: «Партийн 5 къеташонехь Хрущевс шен къамелехь емалвира Сталин а, цо дIаяхьана политика а. ЧIогIа майра къамел дара иза. Цкъа а ца хиллачу агIор синкъерамаш хIиттийра вайнаха, цIадоьрзуьйту аьлла хезча. Баккхийчара олура: «АлхьамдуллилахI, оха дина доIанаш хеза-кх Делана!»\nДаймахкан геналлехь 13 шо а даьккхина, цIабоьрзуш нохчийн а, гIалгIайн а доьзалш гIеххьа стамбеллера. Кавказ йийцарх бен хезна йоцчу оцу бераша а, чIогIа сатуьйсура даймахке.\nИшттачарех ву Теркйистера вахархо Айсханов Аслан а. Иза куьйгалхо ву «Казахстанера бехарш» цIе йолчу цхьанатонахараллан.\nАйсханов: «ЦIа догIучу хенахь со 7 шо кхаьчна вара. Кавказ бохуш даима юьйцура чохь. Суна моьттура, со оцу Кавказана лаккхара лома боьххье а ваьлла, чухахкалура ву со. ЦIакхаьчча, тхан чохь оьрсий баьхнера.\nЦхьана чоьна чохь хьакхарш лелийна, вукху чохь котамаш кхийина хиллера. Хьалхе цIаваханчу тхан девашас ахча а делла схьаэцнера цаьргара тхан цIа».\nДаймахка цIабоьрзучу дукха нахана хууш а ца хилла, Iедало царна гIоьнна дала билгалдаьккхина ахча хиллийла. Юкъараллехь ма оьшшу дIакхайкхина ца хилла иза, бохуш дуьйцу Айсханов Аслана.\nАйсханов: «Сан нана дешна яцара, цундела цунна ца хиина, гIоьнна аьлла Iедало юхадала ца дезаш ахча луш хиллийла. Тхан хьалахвала дешна стаг вацара. ЦIабоьрзуш моьттура, ца дууш, ца молуш а Iийр ду. Iедало пIелг пIелгах тоьхна цхьа а хIума ца дира-кх тхуна».\n1991-чу шарахь Оьрсийчоьнан Iедало низам тIеэцна «Репрессеш йинчу къаьмнашна реабилитаци ярх» аьлла.\n13 артикалах долчу цу тIехь дуьйцуш ду, дIадохадалале хиллачу дозанехь нах, шайн мехкашкахь охьаховшор а, Iедалан зуламан сацамца йина харцо такхар а.\nИза а, важа а кхочуш ца дина, аьлла кхин дIа а дийцира Айсханов Аслана.\nАйсханов: «Автономи юхаметтахIоттийна боху. Амма со къанвелла, кху дийне ваьлла-кх, «шу зуламхой ду», «аш говр кечйина» бохуш, тIехбеттамаш ловш.\nХьалха хиллачу Iедало ца дира хIумма а, хIинца долчу Iедало-м могуьйтуш а дац цуьнах хIума хьахор а. Суна а, со санна болчарна а иштта хета-кх иза!».\nВайнах цIаберзарна дуьхьал бевлла хилла Соьлж-ГIалара оьрсийн къомах бахархой.\n1958 - чу шарахь аьхка, цара дуьхьалонан акцеш дIаяхьнера, нохчий ара а бахий, Грозный кIошт а кхолла аьлла.\nИ гIаттам хьаьшнера милицин а, эскархойн ницкъаца.


Нохчийчоь -- Референдуман де, Соьлж-ГIала, 23Заз2003\nНисса цхьайтта шо хьалха, Зазадоккху-беттан 23-чу дийнахь, Оьрсийчоьнан Iедалша, боьдуш тIом а болуш, Нохчийчохь дIаяьхьира шаьш тIамца дIалаьцначу республикан Конституцин хьокъехь йолу референдум. ХIинца и де шуьйра даздеш ду Нохчийчохь. И хилам баш дIоггара тидам а ца беш бита мегар дара, нагахь кху деношкахь, и тайппа моттаргIанан референдум а йина, Оьрсийчоьно Украинин дакъа долу ахгIайре ГIирма шех дIа ца тоьхнехь.\nГIирмехь Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира а, цуьнан гоно а лелийначух вай лахохьа дуьйцур ду. Цкъачунна дагадоьуьтур вай 2003-чу шеран Зазадоккху-беттан 23-гIа де. ХIунда оьшуш яра шен конституци а, низамаш а, Iедалан структураш а йолуш, лаххара а 5-6 шарахь яьхначу Нохчийчоьнна керла конституци?\nБайсаев Iусама 10 сов шарахь Нохчийохь а, ГIалгIайчохь а «Мемориал» олучу бакъонашларйон вовшахтохараллехь болх бина ву. Даймахкахь хуьлучуьнан тидам бина ца Iаш, и хиламаш документашца лаьрра ву иза шен Мемориалера накъосташца-бакъонашоларъярхошца цхьаьна.\nНохчийчохь 2003-чу шарахь хиллачу референдуман Iалашонаш иштта юьйцу Байсаев Iусамас.\nБайсаев Iусама: «Коьртаниг оцу референдумца Оьрсийчоьнан эскарш дина зуламаш дIадерзош дара. Нагахь адамаш референдуме а даьхкина кхаьжнаш тесча, царна хетарехь, вай реза хилла хилара вайна динчу таIзарна. ШолгIа Iалашо яра Нохчийчоь эзар шерашкахь Оьрсийчоьнан дакъа ду алар».\nНохчийчохь керла Конституци тIеоьцуш референдум хила масех де диссинчу хенахь нохчашка телевизионехула вист хилира Оьрсийчоьнан куьйгалхо Путин Владимир. Иттех минотехь цо динчу къамелехь дуккха а дара нохчийн къизачу исторех а, цуьнан кхолламах а лаьцна дешнаш.\nАмма къасттина шен тIе тидам боьхуьйтуш дара президенто Путина нохчашна бале евллачу зачисткех а, блок-посташкахь салтташа адамаш хьийзорах а лаьцна аьлларг. Цу тайпа эхье долу хIуманаш пачхьалкхан хьалхарчу куьйгалхочо хьул деш Iедал ду. Амма иза ца деш, шена и талораш деш хилар а хоуьйтуш хьахийра уьш Путина.\nПутин Владимир: «Ткъа вай дан дезаш дерг ду Оьрссийчоьнан махкахой, Нохчийчура бахархой, кхерамехь бехаш хилар сацор, буьйсанна неIарх пIелг тохарх кхерар сацор а, зачисткех лечкъаш уьш лела безаш хилар сацор а».\nБайсаев Iусамас иштта дагалецира президенто Путин Владимира нохчий варе бар.\nБайсаев Iусама: «Дуккха а къамел дира цо. Цу тайпачу къамелашкахь хьахош долу хIуманаш а хьахийра цо дерргиг а. Шантаж яра иза. Аша кхаж тасахь зачисткаш а хир яц, неIарх пIелг а беттар бац буьйсанна, амма ца тасахь иза хир ду аьлла».\nЖимма хьалха эккхаш ала деза, Путин Владимира зачисткаш а лелор яц, буьйсанна неIарх пIелг бетташ тIеман барзакъ доьхна а, дохаза а нах а хир бац аьлла дош деллачул тIаьхьа хиллачух лаьцна. Дуьйцу Мемориалан белхахо хиллачу вевзаш волчу адамийн бакъонашларъярхочо Байсаев Iусамас.\nБайсаев Iусама: «Оха еш мониториг яра республикехь зхуьлуш долчуьнан. Рефернедум хила ши къира дисинчхенахь а, цул тIаьхьа шина къиранах а цхьа а стаг ца вийра, дIа а ца вигира. Оха жамI дира, Нохчийчохь нах байар а, уьш дIабигар а шайн куьйгакIеллахь латтош ду Оьрсийчоьнан 1едалш аьлла».\n11 шо хьалха 2003-чу шеран Зазадоккху-беттан 23-чу дийнахь Нохчийчохь кхиамца дIаяьхьира конституци тIеэцарца йоьзна референдум. Цуьнца цхьаьна тIеийцира президент а, парламент а харжарх лаьцна низамаш.\nРеферендуман жамIаш баккъалла а иштта дара аьлла магийча, хеталора, шина тIамехь Iазап лайна нохчий хьага а хьагна хилла референдуме баха аьлла. Республикан харжамийн комиссин куьйгалхочо Арсаханов Iабдул-Керима далийначу терахьашца, референдумехь хIиттийначу хаттаршна гIортор йира 95 сов процент бахархоша.\nМаршо Радион корреспонденташ Мартанов Баудди а Чаьбаев Лема а, а вара 11 шо хьалха хиллачу Нохчийчура референдуманна тергам беш. Царна гинарг иштта дара.\nМартанов Баудди: «Референдум хилла лара мегар ду аьлла харжамийн комиссин куьйгалхочо бина хаам харц бара ала йиш яцара. Адамаш даьхкира. Амма уьш даьхкира машар хир бацара те аьлла.\nЦхьана йоккхачу стага элира ша кхаж тIамна дуьхьал тесна аьлла. Референдуме ца веанчунна пенси а, пособи а лур дац аьлла хаамаш баржийнера республикехь. И бахьана долуш кхаж таса баьхкина нах а бара».\nЧабаев Лема: «Старопромыслан кIоштахь цхьамог1а харжаман куьпахь мичахь веха ца хоьттуш кхаж тесира аса. Некъашца д1абиттинчу кхайкхабаш бохург цхьаъ дара,т1ом кIордийнехь, берийн хин долчух сатийсахь референдуме гIо. ГIалин юккъехь лаьттара байинчийн а, байначийн а гергарнаш. Референдумах лаьцна шайна хетарг дийцира цара».\nСольж-ГIала, шайн гергарнаш, коьртачу декъана лар йоцуш байна шайн къентий, лоьхуш бу хIара пекъар зударий.\nНохчийчохь хиллачу референдуман зеделларг ийшира Оьрсийчура Iедалшна кху беттан 16-чу дийнахь кхечу пачхьалкхан территори йолчу ГIирмехь референдум вовшахтухуш.\nЦигахь хилла моттаргIанийн референдум буха а йиллина, шайн Iуналлан къел ялийна Оьрсийчоьнан Iедалша Украинин и территори.\nХIун дара кхузахь цхьатера? Байсаев Iусамас дуьйцу.\nБайсаев Iусама: «ДIоггара анализ еш хIума ца лелийна аса. Амма гуш долчу суртаца, вайн цIахь иза ма-хиллара, баш нах оьшуш йина референдум яц аьлла хета суна иза. Шина кIиранах муха йо референдум?\nЦхьана наха йина референдумаш ю уьш. Амма иза нийса йича а гуш дара цигахь бехаш берш дукхах берш оьрсий хилар а, уьш Оьрсийчоьнах дIакхета лууш хилар а. Ткъа Нохчийчохь адамаш ца дахара референдуме».\nГIирмера украинахой а, гIезалой а бу уггаре кху деношкахь бала хьогачерах. Церан кхоллам муха хир бу боху хаттар ду тахана дуккха а нехан дагчохь. Бакъонашларъярхочунна Байсаев Iусамина хетарг иштта ду.\nБайсаев Iусама: «Украинехь бисар гIоле хета царна. ГIезалой депортацера ца баьхкича ГIирмехь шайн махкахь баха ца буьтурш коьртачу декъана меттигерчу Iелдалийн оьрсийн къомах болу декъашхой бара. Киеван коьрта бехк бац уьш, цхьа а бакъо а йоцуш, бисина хиларан. ТIейогIучу хенахь церан кхоллам дика хир бу аьлла ца хета суна.\nТахана Оьрсийчоьнах ГIирма дIакхеттачул тIаьхьа цигахь тIедевлла гIазакхийн хIуманаш хир ду хьалха дохурш. Царах къехета мегар ду аьлла хета сун. Дуьненаюкъараллана хьалха шаьш дикачу агIор гайта гIерташ Оьрсийчоьнан Iедалша терго ян а мега гергарчу хенахь. Нах ца лечкъош а, ца бойуш а хила мега.\nАмма гена хьалха хаьжча... Оьрсийчохь долу кхин халкъаш а ма дац дика Iаш. Националистийн пачхьалкх ю цигахь кхуллуш. Цундела тахана церна гIулкхе Iедалш ховсуш хилахь а, кхана церан хьал ледара хир ду аьлла хета суна».\nГIирмехь хилла референдум сепаратисташ дIаяьхьна яра, и мохк дIалаьцна лаьтташ оьрсийн эскарш а долуш, Украини Iедалшка хоьттуш хIумма а доцуш.\nИ тайпаниг хиллехь Оьрсийчоьнан Iедалша тIеман кеманаш гIовттийна бомбанаш еттар хиларх шеко яц, цара Нохчийчохь динарг тидаме эцча.\nАмма ГIирма дIалоцуш халкъийн шайн кхоллам харжа бакъо хилар дагадеара Путин Владимирна а, цуьнан Iедалерчу нахана а. Нисса иза дара нохчашна марах даьккхинарг.\nКхин цхьа хIума а ду. Нохчийчохь референдум хьехош а йоцучу хенахь Нохчийчохь вехачу тхайн гергарчу стагаца къамел деш, сагатлуш цхьацца хIуманаш хоьттуш вара со. Эххаре а со цецвоккхуш цо элира соьга, дIавала, хьуна моьттург аьттехьа а дац, ахьа дуьйцу хIуманаш кхузахь дац хьуна аьлла. Нах цхьа а тIом ца хиллачу санна цIенош деш, кепек яккха гIерташ хьера бевллачу санна хьийзаш бу элира цо. Иза дара 2000 шо.\nЦундела, хетало, Нохчийчохь референдум хила ма еззара дIаяьхьнехь а Оьрсийчоьнан Iедалшна ма оьшшу жамI долуш хир яра иза аьлла. Тахана-м муххале а.\nГIирма Оьрсийчоьнах кхетарехьа кхаьжнаш тесна, референдумехь дакъа лаьцначу 97 процент гIирмахоша\nОьрсийчоьно нехан мехкийн кIошташ дIайохуш лелочу "референдум"-гIирсан муха мах хадабо аша?\n"Оьрсийчоьнца бина барт, иза язбинчу кехатан меха а ца хуьлу"


Товбеца-бутт 21, 2018\nГуьржийчоь -- Дуисера митинг.\nПIаьнгазарчу бахархоша Дуисехь дуьхьалонан акци дIаяхьна, шайн чIожехь ток йоккху станцеш яхкар сацо гIерташ. Керла гидроэлекторостанцеш яхкаро цигарчу экологина а, юьртабахамна а, туризм кхиарна а зе дийр ду аьлла хета царна.\n"Кавказский узело" бинчу хаамца, ПIаьнгазан чIожехь Хадори ГЭС олу хаьлхара станци йиллира Китайн пачхьалкхан Малхбален-Сычуанан компанино 2004 шарахь. Кхин а 3 станци йилла планаш ю Гуьржийчоьнан Iедалан ПIаьнгазахь.\n2005-чу шарахь Ходорерчу станцехь инцидент хиллера, меттигерчу нохчаша дакъа а лоцуш. Шайна ток оьшучу барамехь ц ало аьлла, станцино го а бина, митинг дIахIоттийра бахархоша. ГIароллехь болчара, ирх герз а детташ, совцийнера уьш.\nГуьржийчохь кхин а масех станци ю бахархой дуьхьал а болуш йилла лерина. Иштта, кхушеран Оханан-бутт болалуш Сванетехь Местиа-Чала боьду некъ къевлинера меттигерчу масийтта эвларчу бахархоша.


Ингалсерчу кхелера сурт\nМасех шо хьалха Германехь шуьйра гIарадаьллера „АбдурзаковгIар Германина дуьхьал“ цIе йолу гIуллакх. ХIетахь цхьана нохчийн мухIажарийн доьзал, шена Нохчийчохь тIом дIабирзина, цундела шу хIинца цIадаха деза, аьлла, сацам меттигерчу миграцин хьукмато бинчул тIаьхьа, кхеле баьллера. Цкъа хьалха шайн бундеслаьттахь, тIаккха немцойн лакхарчу кхелехь, ткъа цу шинна а кхелехь шаьш эшча, меттигерачу Конституцин Кхеле латкъам хьажийнера АбдурзаковгIар, шайца юьйцу харцо немцойн Конституцица йогIуш ю я яц, бохург къастаде, аьлла.\nЭххар а меттигерчу Конституцин Кхело уьш бакъонна тIехь хилар тIе а чIагIдина, Iедалхошна дихкира, и доьзал махкал арабаккха. Цунах прецедент а хилла, цул тIаьхьа дуккхаъчу вайнехан доьзалшна а пайда белира, Конституцин Кхелан хIетахьлерчу сацамна тIетовжа а, цуьнах гIо лаца а йиш хилла.\nЦу масало гойту, кхиинчу пачхьалкхехь, - йозуш йоцу кхелаш а, маьрша, шен кхетамца а, шен хьежамашца а ехаш йолу кхиина юкъаралла а йолчу,- хIора стеган а, цуьнан къам я дин муьлхарниг ду бохург хьесапе а доцуш, шен бакъонехь къовса а, иза шена юхаерзон а аьтто буйла.\nДукха хан йоцуш Оьрсийчохь а зевне хуьлуш, гIарадаьлла лаьттира суьйличо Мирзоев Расула буй тохаран тIаьхьалонах оьрси Агафонов Иван валарца доьзна бехктакхаман гIуллакх. Велларг оьрси хиларо, ткъа куьгбехкенарг - „Iаьржа кавказхо“, шовинизмо закъалте лаьцна оьрсийн юкъаралла цу суьйличунна кхелехь чалтачалла даре сатесна яра.\nАгафонов, ша Мирзоевн карах валале, цкъа а, шозза а ницкъ барца а, гIелонца а къоланаш а деш а, нахера хIуманаш дIаяхарца а Iедалхошна коьртахваьлла леллера. Масала, 2010 -чу шарахь цо шен накъосташца Москох лотерея ловзочу клубана тIелатар динера. Амма и дерриге а, цунах къизачу, „акхачу“ кавказхочун миска закъалт дан гIерташ къахьегначу хаамийн гIирсаша я юкъараллин жигархоша ца хьахадеш дуьтура. Хуур дара амма и тIеда Мирзоевн биографехь царна карийна хиллехь!\nКхин хьал ду Европехь. И бохург дац, кхузахь адамийн бакъонаш тайп-тайпанчу тIегIанашкахь ца хьоьшу бохург. ХIан-хIа. Амма хIора а стеган бакъо ю, шен гIуллакх я Iедалхойн я юкъараллин тIеIаткъамех йозуш йоцучу кхело толлург хиларе сатийса. Масала. Даханчу шарахь Ирландехь цхьана туьканчохь, шен коьртахь хиджаб хилар бахьана долуш, шена гIело йича, кхеле яьллера вайн махкахо Зураъ. Ша, ур-аталла, адвокат а ца лаьцнера, бохуш дуьйцу цо. Ткъа кхо кхеле еллачу туькан векалш масех гоьваьлла вевза адвокат а лаьцна баьхкинера кхеле. ХIетте а Зураъ туьйлира кхелехь, туька кхунна ахчанца компенсаци ян декхаре а еш.\nЗураъ: „Кхел йоьдуш, юхьанца, уьш мелла а тхох цабешаш, кураллаш а еш, шайн адвокаташца цхьана богIий хуьлура. Ткъа тхо, тхаьш бакъ дуйла а хууш, кхин башха кечамаш а ца беш даханера, Далла а, нахана а хьалхахь тхаьш цIена хиларх терра. Харцо тола йиш ма яций. Цундела Дала цу кхеле нийса сацам байтира. Тхуна 1500 евро компенсаци яла а, тхо шаьшна къинтIера даха а декхарийлахь йира кхело и туька“.\nЗураъца хилларг а ду кхин цхьаъ рогIера масал, Европера кхелийн система Оьрсийчуьрчу „Басманан бакъонах“ мел къаьсташ ю бохучун.\nЕвроперчу кхелаша ца къестадо къаьмнаш


Шун Оьзда ГIиллакхаш, Дечкен-бутт 01, 2015\nЕари-де 1 Дечкен-бутт 2015\nЛахьан-бутт 02, 2014\n"КъинтIера ялахьа, сан Нана-ДегIаста!"\nНохчийчохь Кремло ШолгIа тIом болийча алссам бахархой бевлира махках. Дуьне ма-дду дIасабаханчу нехан Нохчийчоьнан администрацин балабацаре терра, билггал хууш дац оцу нехан бакъдолу терахь. Цара шаьш бахарехь, ду иза 200 эзарнал а совъоьккхуш....\nГезгмашин-бутт 27, 2014\nПолшехь нохчийн сий айдо Ташаев Ахьмада\nНохчийн къоман синбахамалла а ю уьш бех-бехачу мехкашкахь яьржаш. Доккха довха масал ду Польшерчу «Ловзар» ансамблерчу къона хелханчаша гойтург. Кху деношкахь ерриг Польшин TNV телевизоно латточу «Мам Талант» («Похьма ду соьгахь») цIейолчу шоу программехь толам баьккхина оцу тобано.\nМарсхьокху-бутт 16, 2014\nДуьнентIера массо а нохчий цхьаьнакхетахь...\nЕвроперчу нохчийн жигараллица кхоллаелла Нохчийнчоьнал арахьа бехачу вайнехан Къанойн Кхеташо. Маршо Радионо интервью ийцира оцу юкъараллан хьалханчера яздархочуьнгара Хачукаев Сайд-Мохьмадера.\nТовбеца-бутт 21, 2014\nШайн боцчу тIаме дIаоьхура нохчий ...\n100 шо кхочу Дуьненан хьалхара тIом иккхина. Кхечу къаьмнашна а санна, нохчашна а боккха тIеIаткъам бина оцу тIамо а, цо Оьрсийчохь бинчу хийцамаша а.\nМангал-бутт 08, 2014\nСоьлж-ГIаларчу набахтехь ша верна кхоьру Тангиев Тимур\n26 шо хан токхуш ву набахтехь Соьлж-ГIалара Тангиев Тимур. Оцу хенах 10 шо дIадаьлча Европан кхело Iораяьккхина Iедало цунна тIехь лелийна харцо. Оьрсийчоьнан Лакхарчу кхело хIинца дов Нохчийчу а хьажийна, юхахоттуш ду. Амма шеконехь ду Тангиев харц нехан карара вер ву бохург.\nГезгмашин-бутт 14, 2013\n...ШолгIачу тIамо ца хилча ца мега лидер Масхадов Аслан а вожийна битира нохчий. ТIаккха къам мачаделира. Дамар-дарц хилира маршонах. Ткъа мила вара и стаг халкъана оццул эша, ца хилча ца мага? ТIеман баьччашка, президентна Масхадовна уллехь леллачаьрга дош ло Маршо Радионо.\nМарсхьокху-бутт 24, 2013\nБаталов Апти: ФСБ айса Iехийначул тIаьхьа, цо дечу даккхийн зуламийн теш хилира со... (2-гIа дакъа)\nМаршо Радионо хьалхо бовзийтира нохчийн президентан Масхадов Асланан администрацин куьйгалхо лаьттинчу Баталов Аптин дагалецамаш, аьлча а, церан цхьа дакъа. КхидΙа оха довзуьйту Москох ФСБ-но иза шен къайлахчу петара дΙалачкъийначул тΙаьхьа оцу урхаллан лаккхарчу хьакамаша цуьнца лелийначух лаьцна. ХIетахь чекисташна дагахь а йоцу мекарло йира Баталовс. Иштта довзуьйту ФСБ-но кийтарлонца нохчийн тΙемалой Норд-Осте кхачорах а, муьлш бара нохчийн къам доьхкина нохчий а, хьенан карах елла хила тарло журналист Политковская Анна а...\nТовбеца-бутт 28, 2013\n"Дуьне гатлуш хета, де дийне мел дели..."\nБеляева Бирлант - Парижан яхархо, байтанча, прозаик. ...Цунна-м хьашт дацара пана-махкара цхьа а хазанаш, ша шен махкахь, шен жимчу юьртахь яха йитинехь. Иштта нисделлачу хьелашкахь, дела денна ойланашца "цIехьа а оьхуш", хилларг, лелларг могIанашка а дохкуш еха иза. Муьлххачу а нохчийн мухIажиран-яздархочун санна, сакъийзаме ду Бирлантан йозанаш. Сакъийзаме-мерза.


Оьрсийчоьнан Швецера векал жоп дала тIекхайкхина Абдурахманов Тумсо бахьанехь\nОьрсийчоьнан шайн пачхьалкхера векал Татаринцев Виктор Швецин арахьарчу гIуллакхийн министралло дIадахначу кIиранах тIекхайкхина хилла нохчийн блогерна Абдурахманов Тумсона 2020-чу шеран Чиллан-баттахь динчу тIелатарца доьзна.\nТАСС агенталло бахарехь, Швецин Iедало дIахьедина, ша йоккха харцо лору стаг вен гIортарца динчу тIелатаран декъахь Нохчийчуьра Iедал хилар, аьлла.\nАбдурахманов Тумсо – вевзаш волу нохчийн оппозицин блогер ву. Шен видеоэфирашкахь цо довзуьйту Нохчийчохь адамийн бакъонаш талхош хилар гойту масалш, дуьйцу меттигерчу Iедалера юьйлучу харцонех лаьцна. Цо мехкан куьйгалхочунна ен критика бахьана долуш йира цунна кIело. Швецехь кхел йоьдучу хенахь адвоката Линдквист Пера дIахьедира. "ерриг а ларш Соьлжа-ГIала кхочуш ю", аьлла.


Трампан Венгрин премьер-министрца цхьанакхетар емалдина демократаша\nIамеркан президент Трамп Доналд а, Венгрин премьер-министр Орбан Виктор\nЕвропано бусулба мухIажирш тIеэцарца доьзна шен радикалан хьежамашца волу Венгрин премьер-министр Орбан Виктор КIайчу цIийнехь тIеэцарна Iамеркан Цхьанатоьхначу Штаташкарчу демократаша емалвина президент Трамп Доналд. Оршотдийнахь КIайчу цIийнехь цхьанакхеттера Орбан а, Трамп а.\n"Авторитаран лидершна тIерахиларна" а, "Iамеркан мехаллашна ямартваларна" а бехкбиллина Сенатерчу Демократин фракцин куьйгаллан декъахочо Дурбин Дика Трампна. Хьахийна демократаша Iамеркан президенто Путин Владимирх а, Цзиньпин Сих а, Чен Ын Кимах а, ЭрдогIан Реджепах а, саIудахойн элех Мохьаммад бин Салманах а, филлипинхочух Дутерте Родригох а хестаден дешнаш алар а.\nДуьненаюкъарчу Human Rights Watch организацино критика йо Орбанна низамаш а, Венгрехь адамийн коьрта бакъонаш хьешарна а, юкъараллийн организацешна а, кхечу пачхьалкхашкарчу гранташна тIехь йолчу лакхарчу доьшийлашна а тIаьхьабевлла леларца, ксенофобина пропаганда ярна а.\nОрбане маршалла хоттуш, Трамп Доналда дIахьедина хилла: "Хьо а, со санна, жимма скандале волчух тера ду. Иза балане дац. Ахь дуккха а пайдениг дина, хьайн махкахь кхерамзалла латторхьама". Шегахьара Орбана ша резахилар дIахаийтина, "Iамеркан президентца цхьана низамехь йоцчу миграцина а, терроризмна а дуьхьал лаьтташ хиларна а, доллу дуьненчуьра керста нах Iалашбарна а".\nЮккъерчу Европан пачхьалкхашца доттагIаллийн уьйраш нисъеш, Оьрсийчоьнца а, Китайца а гергарлонаш хиларх уьш ларбеш дIахьеда гIерта Трамп аьлла, билгалдаьккхина администрацин векалша.\nIамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн секретаро Помпео Майка дIахьедина, "авторитаре Оьрсийчоьнан цкъа а безам хир бац маршоне а, кегийчу мехкийн суверенитете а".


Кхыча къамех бола хьехархой — гIалгIай юрташка\nБекарга бетта 20 ди 2021 шу\nИванова Лидия Карповна ший классаца\nТахан вай юрташка наггахьа мара нийслургвац кхыча къамах хьаваьнна хьехархо. Бакъда, сона дагадоагIаш, цхьа ха яр бе-беча къамех бола нах вай школашка гIалгIаел дукхагIа болаш. Из дукхагIа ювзаенна яр вай Сибрера цIадаьхкача хьлхарча итт шерца. Цу хана кIезига бар вай къаманна юкъе дийша математикаш, физикаш, химикаш, историкаш, филологаш, биологаш. Духхьала гIалгIай мотт хьеха хьехархой болаш бар, хIана аьлча царех цхьабараш мохк боха а бале, из мотт хьийха, шоай болх дика бовзаш нах бар.\nКарарча хана кхыча къамех бола хьехархой вайцига кIезига хилар дувзаденна да, кердача ноахалах бола къаман хьехархой хьалкхерца. МоллагIча юрта хьо воде а, массе а Iилма хьехаш бола гIалгIаех хьабаьнна нах го йиш я, царех цхьабараш гIорбаьнна мехка бовзаш а ба, шоаш хьинаре беча балхаца. ХIаьта а вай деношка нийслу эрсий е кхыча — украинций, эрмалой, белорусий, хIирий, татрий — къамех вола саг гIалгIай берашта хьехаш волаш. Уж цига цхьайолча хана вIалла дагадоацача наькъаца а нийслу. Масала, Наьсаре къахьегаш хинна математик Баранова Антонина, эрсий мотт хьехаш хинна Макарова Галина Ивановна, биолог Радионова Алла Яковлевна вай мехках даьхача хана укхаза баха баьхкаб, мохк меттаоттабича а дIа ца болхаш, укхаза баха Iийнабар уж. ЧIоагIа накъа а баьлар вай къаманна. ХIире Зарема Султановна математик яр, из Наьсаре нийсъялара бахьан дар гIалгIачунга Цицкиев Мухтара Батарбикага маьре хилар, Ессентукера казачка, физик Тутаева Дина Александровна парте райкома кхоалагIча секретара Тутаев Iамархана сесаг яр. Татрий къамах хинна химик Дахкильгова Роза Гафаровна района футбольни командан капитан, «Электроинструмент» завода болхлочун Дахкильгов Бориса фусам-нана яр.\nЦкъа са вахаре а нийсъелар, эрсий хьехархо юртарча школе балха хьаэцарца ювзаенна моттиг. Массехк шу дар Сурхо тIарча ийс шера дешача школе гIалгIай мотти литературеи хьехаш со вола. Учительске Iохайша, къамаьл деш дагIар сои директор хинна Нальгиев Къурейша Хадижати. Цу хана, мичара гучаяьлар ца ховш, цига чуера юкъерча дегIара, сийрда юхь а жогIара бIаргаш а дола эрсий кхалсаг. Чуя мегаргйий аьнна пурам дийха, оаха Iохар дийхача, ше бена никъ хьабийцар цо. Из яр, Магасерча «Марем» яхача гимназе болх беш а хинна, хIанз цигара дIаяьккха Иванова Лидия Карповна.\n-ХIана енаяр хьо? — хаьттар директора.\n-Балха отта безам бар са, моттиг яле, — аьлар цо.\n-Хьалха болх баьбий Iа, хьехархо йолаш?\n-Баьб Магасе, «Марем» яхача гимназе юхьанцарча классашка хьехаш хиннай со. ХIанз цигара, бахьан доацаш, дIаяьккхай.\n-Цигара хьо дIаяьккха хилча, аз хьа мишта эцаргья хьо? — бIакъожабеш ше хилар лочкъаданзар кулгалхочо.\n-Фу бахьан долаш яьккхай хьо? — цар къамаьла юкъе ца вахача Iеваланзар со.\n-Берашца Буро тIа экскурсе яха дага яр со. ГIалгIай бераш, хьал а дига, хIирашка доадайта йоалл аьнна яьккхай-кха.\nДиректор сона бIарахьежар:\n-Хьона фу хет цох?\n-Из мара кхы бахьан дий? — велавелар со.\n-Дац, — аьлар тхона хьалхара гуш йолча эрсий кхалсага.\n-ТIаккха-м хьаэца мегаргья, — аьлар аз, тхьовра мо юхь тIа велар латташ. — Эрсий кица да «Йийттача цхьаннех, еттанза вола шиъ лу» яхаш.\nКаьхаташ дахьаш юхаяр дийхар директора:\n— Хьо балха хьаэца хьожаргда вай.\nЦIаькха юхаеча, из юхьанцарча классе хьехаргдолаш хьаийцар Нальгиевас.\nДуккхача шерашка болх бир цо тхоца. Берашта а даьшта-ноаношта а дукха езар. Каст-каста школен коа боагIар ха яха нах, Лидия Карповна хетташ хулар уж, цо хьехача классе шоай бер дIадалар духьа.\nИванова Лидия Карповна ХIирий Республикерча Карца яхача юртара яр. Цига школе болх беш хиннаяр из гIалгIай-хIирий тIом хиллалца. Цул тIехьагIа, вай ювцача Магасерча гимназе къахьийгадар. Цо яьхачох, квартира а енна хиннаяр цунна, хIара дийнахьа бIаьха никъ беш цIааха ца езаш. Цун да Иванов Карп Сийлахь-боккхача Даьймехка тIема ветеран хиннавар. Хетаргахьа, майра саг а моастагIчоа дика таIазар лоаттадаь вар, хIана аьлча цкъа ший даьна денна тIема совгIаташ тхога хьахьекхар хьехархочо. Царна юкъе яр ЦIеча Седкъан орден а. Карца яхар гIалгIай маза болча хIиречунга маьре хинна цун йоI Света. Каст-каста йоагIар из Сурхо тIа, моттигерча наха хоза хеташ тIаэцар. ВоI а вар Лидия Карповнай, цкъаза из машенаца балха хьалйоалаеш нийслора цо. Къаьстта а цун са доаллар ший йиIий берех. Юххьанца уж ши кIаьнк вар Тимаи Казики оалар наьн-нанас царех. Йизза цIераш Тимури Казбеки яр цар. Директора школен коа дукха доккха доацаш цIалг а денна, массайтта шера цу чу яьхар хьехархо. Лакхе хьоахаваь шаккха кIаьнк тха бIаргашта кIалха хьалкхувш вар, хIана аьлча дукхагIйола ха наьн-наьнаца йоаккхар цар. ХIаьта кхоалагIвола Яша, вешта аьлча Яков, ваьча хана, дувцилга доацаш, чIоагIа гIадъяхаяр Карповна — иштта цIи йоаккхар цох хьехархоша. ТIехьагIо тхона хайра Тима Буро тIа бальни халхараш Iомадеш волга, цо республикански яхьашка толашагIйола моттигаш йоахилга, Казик — кIалкхетаргах латаш. Цо яьха медалаш а кубкаш а яхьаш енаяр Иванова ше болх беча школе.\nШий Iилмаш дика хьеха гIерташ хьайоагIар хьехархо. Цкъа цун «йийллача» урока тIа ваьгIав со, цо из мишта ю хьожаш. ЙиълагIча классе Есенин Сергейна хетаяь, поэт а цун кхоллам а берашта дикагIа бовзийташ йола моттиг хилар цох. Есенина сурташца, цун байташта юкъера хьаийцача мугIарашца кийчдаь дар улг. ДукхагIа цун вахарах дийцараш, цун байташ йийшараш бераш шоаш дар, наггахьа урок дIаяхьара нийса лостам луш мара, цар къамаьла юкъеягIацар хьехархо. Хозача эрсий меттаца чакхъяьлар из урок, къаьстта сона хоза хийтар Муцольгова Мадина яхача дешархочо даь къамаьл, цудухьа цун сурт даккха а вIаштIехьадаьлар са, из улга йисте поэтах дувцаш йолча заман чухьа.\nДуккха хIама дIахьийха ца Iеш, масалашца а довзийтар цо берашта. Сона дагадоагIа, коа истол арадаьккха, зизаш дIадувш йола кхабилгаш Iо а оттаяь, берашка новкъостал а дайташ, цо зизаш дIадийна. Школан коа багIар массехк цIог дола хьач. Кхаьча баьлча, из Iолегаш бовргбоацаш, ше хьабаьхе, бога дизза дIачу а бихье, хьачех варени йора цо. ХIаман хьурмат де ховш саг яр из, иштта Iомадора бераш а. ХIаьта цIайш долча хана, моллагIча фаьлга тIарча турпалий роль ловзаярах а къахкаш яцар Лидия Карповна. Цхьан шера ГIор-Даде куце духьалъэттар из школерча берашта, корсама юхе керда шу дездеча хана. Цул дикагIа волаш ГIор-Дади дагавоха йиш яцар. Цо берашца бегаш бора, совгIаташ лора, байташ ешар, кхыметтел лезгинка халхавоалар. Цу хана цо дешархошца даьккха, ГIор-Даде гIирс бувхаш дола цхьа сурт довзийт аз шоана. Кхыча цIайшка а даим хьинаре дакъа лоацар цо доал деча классо. ШоллагIдола сурт да цун классо, дешара керда шу долалуш, илли мишта оал гойташ, дешархошца латт Иванова ше а. Цунбар мо низ болча сагах, «дурс» мо е «нацхилг» мо саг я оалаш хезад сона. УнахцIено дика йолаш яр хьехархо. Аьхки йIайха йолча хана, цкъаза гурахьа а дора цо из, крана кIалхара шийлача хих йизза ведар хьа а ийце, шийна диткъа барзкъа тIадувхашше а, IотIамохкайора, цкъаза шиъ мохкаеш а нийслора.\nЦкъа, кердача дешара шерга кийчлуш, лампа дIайолла истола тIа хьалтIаяьннача Лидия Карповнай, тIера ногIар Iочукагденна, ког бийнабар. Тхона цох йоккха вас хиннаяле а, хьехархо ше шек дIа а яцар. Цхьа кIира хиллал цIагIа яьгIачул тIехьагIа, Iасашца балха араяьлар из. Гипс елла, цкъарчоа бийрзабале а, тIехьагIо юха а хьайра цун лазар. Из ког бийста ягIаш, аз аьннадар, Ахушков Iалаудин яхаш дика хирург ва (цу хана дийна вар Ахушков), из волча югаргья вай хьо. Бакъда Карповнас, Буро тIа дарба ду шийна аьнна, дIатIаэцанзар аз яхар. Бераш цIахийцачул тIехьагIа, эрсий хьехархо кхелхай яхаш бола хоам чакхбаьлар школе гIолла. Шоашта могаш дола хIама вIашагIтеха, цун таьзета бахар цунца дуккхача шерашка къахьегаш хинна нах. Из ше а яр, дика е во денача, дакъа лоацаш, йодаш, кхычарна нийсса загIа-хьоалчагIа луш.\nДуккхача гIалгIашца бувзамаш, хьоашал долаш яр из. Цхьан аьхки аз шийга телафон техача, шеи Зязиков Бахьаудина Людаи цхьана салоIаш да, аьлар цо. Бахьаудина Люда гIорваьнна хиннача вай йоазонхочун йоI яр, ГIалгIай Республика хьахилале, цо болх баьбар ХIирийчен цхьан школан директор йолаш. Хетаргахьа, цу хана денз бовзаш хинна а хила тарлора уж. Иштта ший воккха хьаьша ва оалар цо Сурхо тIа вахача бизнесменах Булгаков (Булгучев) Хьусенах. Школе а цIагIа чуухаш а цун кIаьнкашта Мусайна а Мухьмада а хьехаш яр Иванова. Майра саг а яр Карповна, оалалургда сога, хIана аьлча къамашта юкъера хьал геттара ирденна латтача хана, ше цхьаьккъа яьхар из школен цIагIа. ТIехьагIо каст-каста цIааха яьлар из. Цо санна бераш экскурсе кхувлаш, юртарча Iам тIа лувча, тайп-тайпара ловзараш де, иллеш даха Iомадеш, саг яйнаяцар сона. Ший ха ца кхоеш, берашта хозагIа, сакъердамегIа хетар хьадеш яр из.\nЦхьаькха цхьа хьехархо хьоахе безам ба са укх йоазонца. Из яр Мативосян Маргарита Григорьевна яхаш. Къамах эрмало яр из. Яхаш Буро тIа яр. Наьсарерча № 1 йолча школе балха йоагIаш, хIетта дийша яьнна, географи яха Iилма хьехаш яр йоI. Бакъда тхона из геттара езаялийтар дар, цо доал де аьнна тха класс дIаийца хилар. Ше хоза саг хиларал совгIа, барзкъанна чIоагIа хоза а эздий а лелаш саг яр Маргарита Григорьевна. Цу хана къамашта юкъера доттагIал дунен тIа дохалургдац аьнна хетийташ дар, мехка латташ хинна хьал. Цудухьа каст-каста Буро йовзийта, тхо цигарча моттигашка кхувлар цо. ДикагIйолча фотоательешка сурташ доахар, кинотеатрашка кердача исбахьален фильмашка хьожар. ХIанз а дицденнадац сона «Анжелика маркиза ангелов» яхаш хинна, тхоаш «Дружба» яхача кинотеатре хьежа фильм. Цхьаццадолча кердача даарех чам боаккхилга а хулар, лоалахарча республике дахача. Кхыча дешашца аьлча, тхона боча, геттара гаргара саг хинна дIаэттаяр эрмалой йоI. Школерча доккхагIдолча бераша цунга ладийгIадац, халахетар даьд аьлча, цох чIоагIа вас а хулар тхона. Хьайна дика де гIертача сагага ла ца дувгIаш хилар, зулама нийса да. Дукха хиланзар из тха школе болх беш, хьагучох, Буро тIа балха дIаийцаяр из. Я а яр хьехархо, миччахьа балха дIаэца мегаргйолаш, хьаькъал долаш, бераш дукха дезаш.\nСай йоазув чакхдоалаш, са вувца безам ба украинера хьаваьнна хинна Клименко Иван Михайлович а. Из ше сона вовзацар, бакъда цун йиIийца, ашараш Iомаеча Наьсарерча школе болх беш хиннача Галина Ивановнайца дуккхаза къамаьл хиннадар са. Иван Михайлович мишта ваьха, фу саг хиннав, мишта кхаьча хиннав из вай мехка сона хайнад журналист хиннача Муцольгова Раяс цох даь хиннача «Дега камоаршал наха дIаялар» яхача йоазонга гIолла. Клименко ваь хиннав 1915 шера боккхача, 10 бер долча дезале. «...Моцал, коллективизаци яхилга фуд хайнад цунна, да, вежарий, йижарий боацаш висав. Хьехархой техникум яьккхачул тIехьагIа, Одессерча хьехархой институте эттав. Цул тIехьагIа хиннаб тIом, оккупаци, моастагIчоа духьалъоттар, чов яр, госпиталь. Цу ханарча кхычар а хулача беса хиннад шедар. ТIем тIара цIавеча, Брехта пьеса оттае ловш хиннав из. Цу тIагIолла Iаьдало кхеставу, вахача-ваьннача ца вуташ, кхыметтел мехкара дIагIолга могаду. Дагадоацаш, салтий шинель ювха саг Наьсаре кхоач. Укхаза саца лоархI цо, керда вахар дIадоладергдолаш...»\nДIахо Муцольговас язду из массе оагIорахьара дегIавена. Дукха хIама ховш саг хиларах лаьца. Наьсарерча № 2 йолча школе эрсий мотти немций мотти хьехаш хиннав Клименко. Ашараш дукха езаш а тайп-тайпара инструменташ дIалакха ховш а, дуккхача йоазонхой, поэтий йоазош дагахьа дешаш а, дукха дезаш а хиннав тIема доакъашхо. Укхаза йоалаю цо саг а. Цун фусам-нана хиннай из ше санна хьехархо йола Алефтина Штельмах. Могаш йоаца ший нана а укхаза хьалйоалаяй, из яллалца цунга хьожаш а хиле, Наьсере дIайолл цо. Хьехархо ше 1995 шера веннав, ший 80 шу дузача хана.\nУж ба вай дай а вай-воаш а даха Iомадь, бе-беча къамашта юкъе машар, доттагIал лоаттадаь нах. Биц ца беш, уж дагабоагIаш хила деза вай, царех тара хила хьажа деза, воай гIулакхашца а нигаташца а.


Сулейманов А. «Мескер-Эвларчу юкъардешаран школехь къобал ца йо «Гармония» боху программа» - Министерство образования и науки Чеченской Республики\nСулейманов А. «Мескер-Эвларчу юкъардешаран школехь къобал ца йо «Гармония» боху программа»\nШелан к1оштан Мескер-Эвларчу юкъардешаран школехь д1аяьхьира хьалхарчу классийн шо чекхдаларна а, кху шарахь д1аяьхьначу экспериментан жам1 дарна а т1е доьзна йолу схьайиллина урокаш.\nХьалхарчу классан «экзамен» ала а мегар дара цунах. Школехь 6 хьалхара класс ю, царах 5 урокашкахь дакъалоцуш яра. Иштта урокашкахь дакъалаца баьхкина цхьаболу дай-наной а бара.\nЦу мероприятин коьрта 1алашо, психолога Кишалова Иринас бахарехь, Дешаран министерствос схьаяийтина йолу «Гармония» олуш йолу программа вайн дешархошна мегаш ю-яц хьажар а, цуьнан г1ийла аг1онаш гучуяхар а яра.\nДуьххьарлера урок математикин яра. Урок д1ахьуш ерг зеделлаг долуш йолу хьехархо Салаватова Килса яра. Урок еккъа оьрсийн маттахь д1ахьуш яра, «поликультурни» олуш йолу форма елахь а. Бераш а, хьехархо а ч1ог1а лерина кечам бина хилар гуш дара. Амма нохчийн матте гоч ца дича, кхетар дика ца хуьлура.\nШолг1а урок нохчийн маттахь литературни ешар яра. Хьалхарчу урокехь берашкара жоьпаш ийзош даха дезаш хиллехь, кху урокехь, ша-ша хьалха вала г1ерташ, куьйгаш уьйуш, ч1ог1а жигара дакъа лоцура цара.\n«Математика кхечу урокашца юста ца оьшу», – аьлла ойла кхоллаяла там бу. Цу хьокъехь математикан хьехархочо Салаватова Килсас боху:\n«Хьалхалерачу программица оха бераш, хьоьхург оьрсийн маттара нохчийн матта а доккхуш, кхетадора (полилингвальни форма). Х1унда аьлча математика дагахь 1амаярх тоьаш предмет яц, цунах кхета веза. Хьалхарчу классехь дуьйна цунах кхеташ ца хилча, цунна т1аьхьакхиа хала хуьлу. Беккъа оьрсийн мотт бен ма бийца бахар кху программин коьрта ледарло ю».\nЛетаратурни ешаран урок оьрсийн маттахь д1аяьхьира Бетерсултанова Т1ауса. Бераш ийзалора, оьрсийн мотт дика ца хаарна а, дика ца кхетарна а. Дагахь 1амийначунна т1ера д1адевлча дуохара.\nУрокаш чекхъевлча къасто хоьвшинчахь (разбор), шайн къа-бала балхийра хьехархоша. Гуш дара оццул зеделларг долуш, дукха хенахь дуьйна школехь болх беш болчу хьехархойн дог лазар а, берийн хаарш хила ма-деззара ца хиларна уьш юьхь1аьржа х1иттина хилар а.\nХьехархочо Бетерсултанова Т1ауса дуьйцу:\n«Гармония» олуш йолу х1ара программа вайн къоман берашна йог1уш яц, х1унда аьлча\n– беккъа оьрсийн мотт бен бийца йиш яц кхуьнца (поликультурная), ткъа вайн берашна оьшург – полилингвальная олуш йолу форма ю. Оьрсийн мотт цахааран коьрта бахьана\n– школийн хьалхара дешар вайн т1аьххьарчу шерашкахь ледара хилла хилар (дан а дацара ала мегар долуш) ду. Берийн бошмаша кечдина схьадаийта дезаш дара бер, оьрсийн мотт хаар а, дагардар а, кхидолу хаарш а долуш, школе даха кийча а долуш;\n– шолг1а – программа а, учебникаш а схьаелла тхуна, амма методически пособеш яц, цундела тхуна тхаьш муха яла еза а ца хаьа урок;\n– кхоалг1а – цкъа 1амо йолийнехь, хийца йиш яц боху х1ара программа. (Законо-м кхин бах, масала, реза бацахь дай-наноша заявлени яздичхьана хийца йиш ю);\n– доьалг1а – уггар халчех а, дукхах болчара т1е ца лаьцна а программа ю х1ара (масала, Дег1астанехь).\nКху программица 1амош долу бераш, школе дог1уш дуьйна еша хууш а, буххера хаарш хила дезаш а ду. Цу балхана репетиторш лаца беза, ткъа уьш боцуш бу. Хилча а тхо ду и хила дезарш. Амма тхо лара ца до.\nДай-наноша а бохура, шаьш берана ц1ахь бан беллачу балхана г1о дан г1оьртича, цец а довлий дуьсу. Х1унда аьлча ца кхетарг а, цаоьшург а киншкаш т1ехь дукха ду. Т1аккха бер а ца кхеташ дуьсу. Хууш ма-хиллара, кегий долуш 1еминарг дика дагахь а лаьтта, атта диц а ца ло. Амма ца 1емаш т1ехдаьлларг юха 1амо хала хуьлу, я 1амо хан а ца хуьлу, т1аьхь-т1аьхьа программа чолхе йолун дела.\nДелахь а, дай-наноша даггара баркалла элира берашна таханлера дезде дарна а, хьалхара класс чекхъяккхарна хаза кечдина «дипломаш» а, совг1аташ а даларна. Берашна цкъа а дицлур доцу хаза де хилира кхунах.\nМероприяти д1аерзош школан директора Макаев Ризвана элира:\n«Х1ара лазам вайн школан хилла ца 1аш, ерриг республикин лазам бу. Вайн декхар, к1оштан дешаран урхаллина а, дешаран министерствона а, ваьшна хетарг а, хила луург д1ахаийтар ду. Вай вешан лаам – программа «Гармония» вайн дешаран системина тахана оьшуш ца хилар – д1ахоуьйту. Амма вешан лаам мухха белахь а, вай тахана цу программица болх беш а, бан безаш а ду. Цундела вайн берийн бошмашца бан безаш болу болх а, уьйраш а чаг1йийр ю, цу хьокъехь комисси а кхуллур ю. Вешан г1алаташна т1ехь болх а беш, уьш д1адаха а г1ертур ду. Дакъалаьцначарна массарна а Дела реза хуьлда».\nКоличество подписчиков: 1 631


Тоьлла нохчий бу Туркойчохь хIаллакбеш\nСтигалкъекъа-бутт 23, 2013\nТуркойчоь-- Онлу Медет, Нохчийн Республикан Ичкерин цIарах президента Масхадов Аслана Туркойчохь шен векалтна коьрте хIоттийра 1997 шарахь, вийна 22Заз2013.\nТуркойчуьрчу Уьстмалахь кхаарий буса вийна бизнесхо, Ичкерин векал ларалуш хилла меттигера вахархо нохчо Онлу Медет. Полицин хьостанаша хаам бо, и вийнарг ши стаг ву, царех цхьаъ уьш тΙехь баьхкина машен лелош хилла, шолгΙачо, Онлуна герга а веъна, тата ца хеза тапча йиттина, бохуш. И хеннахь цΙа ца веъча, гергарчарна орца кхйкхийна хилла боху цхьаболчу хаамийн гΙирсаша.\nХиллачу бохамах лаьцна иштта дийцира телефонехула Онлу Медетан доттагΙ волчу ХΙонкарарчу ЧΙанга Джамила.\nЧΙанга: " Шен ламаз дан кечлуш хилла Медет. Баьхкинчара ара а вехна тапча йиттина вийна. Дала цунна гечдойла. Сан доттагI ма вара иза. ЧIогIа дика стаг а вара. Полици лохуш ю и вийнарш. Хетарехь, цунна карор а бу. Гергарчарна а, массарна а хета, телевизионаша а боху, иза Кадыровн ницкъаша вийна хила тарло".\nУьстмаларчу Маршо Радион корреспондента Исаев Сосламбека а довзийтира шена хаа аьтто баьлларг.\nИсаев: "Вийна шимма, цхьаъ машен лелош хилла, шолгIаниг и вен неIаре вахана. Ламаз дан кечлуш вийна тапча йиттина. Массара а дуьйцург ду иза Оьрсийчуьрчу ницкъаша вийна бохург. Массо а нохчийн гIуллакхе хьожуш ма вара иза. Дукха нохчий хIаллакбина кху тIаьххьарчу хенахь.Деношкахь лазийна цхьаъ ву хIинца а дарбан цIийнехь".\nТалламаш мухха а берзахь а, сапаргΙат бац Туркойчуьра вайнах. Ιедалша цхьа дуьхьало ца яхь, вуно маьрша ду зуламхошна цигара нохчий хΙаллакбан.\nНохчийн халкъан дипломат Онлу Медет вийна


Хьалха а санна, Оьрсийчоьнан бахархойх дукхахберш (59 процент) шек бу COVID-19 цамгарна дуьхьал кхоьллина вакцина тешаме хиларх, кийча бац иза шайна тохийта. Цу тIе, нахехь и цатешам чIагIбелла шина бетта чохь, боху таллам бинчу "Левада-центран" социологаша а, цаьрца хаттамехь дакъалаьцначу "Открытые медиа" хааман гIирсо а. Ши бутт хьалха шаьш вакцина шайна яйта кийча бац бохура 54% реципиенташа.\nОьрсийчохь маьхза а, бахархойн лаамехь а ен вакцинаци шайна яйта кийча ду шаьш аьлла 36% наха.\n"Левада-центран" директоран гIовса Волков Дениса дийцарехь, нах вакцинех тешо аьтто ца баьлла Iедалан: бахархой тешна бу кечдина молха сихонехь кхоьллина а, пайде ду ала шеко юьтуш а хиларх.\nХьалхо "Цхьааллин Оьрсийчоь" партино динчу хеттаршна деллачу жоьпаша гайтира шайна вакцинаци яйта 70% нах кийча цахилар.\nБахархойх кхоалгIа дакъа вакцинаци яйта кийча делахь, гуттар а кIезиг бу коронавирусах йолу Оьрсийчоьнан статистиках тешарш: дукхахболу нах ца теша цомгуш хиллачийн терахьаш лахдеш дац бохучух, ткъа 28% бахархошна хетарехь, Iедало мелхо а лакхадаоху бакъдолу терахьаш.\nРеципиентех дукхахберш (60% гергга) кхоьру шайна ун кхетарх, ткъа 62% наха къобалбо регионашкарчу Iедало коронавирусна дуьхьал бен болх. Деллачу жоьпаша гойту бахархойх 92%-о масканаш лелош хилар, боху социологаша.\nCOVID-19 цамгарна дуьхьал ша кхоьллина вакцина Оьрсийчоьно чекх ца яьккхина медицино ца дича ца магош долчу 3-чу тIегIанан зерех. Вакцинаци пачхьалкхехь йолор ю карара шо доьрзуш.


Американ вице-президента юхатоьхна Трамп Iедалера дIаваккхарца боьзна Конгрессан кхайкхам. YouTube блок хIоттийна президентан каналана\nАмерикан Цхьаьнатоьхначу Штатийн вице-президента Пенс Майка дIахьедина ша дагахь цахиларх лаьцна, мехкан конституцина 25-чу тIетохаро шена еллачу бакъонах пайда а эцн, президент Трамп Дональд даржера дIаваккха процесс йоло.\n"Иштта лелар вайн махкана оьшуш доцу хIума ду, иза конституцица догIуш ду аьлла а ца хета суна" – аьлла вице-президента ша Векалаллин чоьнан гIантдега Пелоси Нэнси дахьийтинчу кехата тIехь. Пенса дийцарехь, и тайпа гIулч "вуно ирча прецедент" хир ю. Президентера хенал хьалха Iедал дIадаккхаре кхайкхар политикан ловзарш ду аьлла цо. Пенса кхайкхам бина Конгрессан декъашхощка кхин а кIоршаме юкъаралла йоькъур йолу а, оьгIазалла кIарг йийр йолу а "акцеш ца еш сатухуш хила" аьлла.\nВице-президентан кехат арахецна Векалаллан чоь, Пенсе а, министрийн кабинетан декъашхошка а 25-чу конституцина тIетохарх пайда эца аьлла кхайкхам беш резолюци тIеоьцуш кхаж таса дагахь цхьаьнакхетале масех сахьт хьалха.\nХьехош импичмент а йолуш, Трамп а, Пенс а цхьаьнакхетта, Капитолехь къепедацарш хиллачул тIаьхьа дуьххьара\nОцуьнца цхьаьна Конгрессан декъашхоша кхаж тосур бу Дечкен-беттан 13-хь Трампана импичмент ян иза бехке вечу ша цхьана артиклехула – гIаттаме кхайкхар.\nБолчу хаамашца, Векалаллин чоьнан берриг а декъашхоша-демократаша гIортор йийр ю импичментана, царна тIекхета шаьш кийча хиларх лаьцна дIахьедар дина иттех сов Республикан партин векало а, цу кепара Векалаллин чоьнан и сацам тIеэца аьтто беш.\nКхоччуш оцу хьокъехь сацам бийр бу Сенато. Ткъа тамаша бу иза реза хилахь импичмент йийцаре яр доло, Дечкен-беттан 20-хьхир йолу Байден Джо-н президентан инаугураци хилале, яздо "Настоящее время" портало.\nШинарин дийнахь Трампа шен дуьххьарлера комментари йира шена импичмент кхайкхо демократийн йолчу планашна, иза "ешапаш леца гIертарца" дустуш. Оцу планаша "оьгIазло" айъайо дуккха а адамийн, элира Трампа.\nДечкен-беттан 13-хь YouTube компанин администрацино дIахьедина, шаьш Трампан каналера керла видео дIаяьккхина, цуьнан аккаунт болх бечура сацийна сервисан политика йохорна аьлла. Компанино дIахьедар дина, Трампан контенто кхин дIа а ницкъбаре питана таса мега аьлла.\nКаналан администрацино лаххара а 7 денна дихкина иштта керла видео роликаш дIахIиттор а, онлайн трансляцеш яр а. Хьалха зорбане евллачу видеошна кIеллара комментареш дIаяьхна.\nИнаугураци тIекхочуш чолхечу хьолан раж кхайкхийна Трампа Вашингтонехь\nУггар яккхийчу интренет-платформаша а, социалан машанаша а блокаш хIитто йолийна Трампан агIончийн аккаунташна а, каналашна а Дечкен-беттан 8-чу а, 9-чу а деношкахь дуьйна.\nТрамп Дональд реза ца хилла Демократин партин кандидат Байден Джо Лахьан-беттан 3-чу дийнахь хиллачу президентан харжамашкахь тоьлла хилар тIелаца. Трампа дуккхазза а дIахьедарш дира инзаре яккхийн харцонаш лелийна хиларх лаьцна. Цуьнан юристийн тобано 60 гергга лехам белира кхелашка, масех штатехь тесна кхаьжнаш юха дагар даре кхойкхуш. Амма уьш берш а аьлча санна тIе ца лецира федаралан а, меттигерчу а суьдхоша. Ши лехам юхатуьйхира Американ Лаккхарчу кхело. Харжамийн комиссийн а, юстицин министраллан а векалша дIахьедира Трампа дуьйцург бух болуш дац аьлла.\nДечкен-беттан 6-хь марш хилира Вашингтонехь Трампан агIончийн, царах цхьаберш Капитоли гIишлонна чу а лелахаш. Амма оццу дийнахь Конгрессо кхоччуш сацам бира Байден Американ президентан харжамашкахь тоьлла хиларх лаьцна. Цуьнан инаугураци хир ю Дечкен-беттан 20-хь.\nТок дIаяккхарна дуьхьал акце арабевлла Дагестанерчу эвлан бахархой\nСаакашвили Михаил дуьххьара ша кхелана хьалха хIоьттина Тбилисехь\nНохчийчуьрчу тутмакхо кхелехула ларйина ненан мотт бийца шен йолу бакъо\nМосквахь "Зенитца" ловзар дIадирзича лецна бIеннаш ЦСКА-н фанаташ\nДийнахь-буса коронавирусах 114 стаг велла Къилбаседа Кавказехь\nНабахтерчу дарбан цIийнехь гIелояр таллар дехна Дагестанерчу юристаша\nКадыровн фондо Мерседес елла ММА-н латархочунна


Исламан Нур - Свет Ислама - Малх лацаран ламаз\nМалх лацаран ламаз\n410. ал-МугIира ибн ШуIба (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) дийна волучу хенахь малх лаьцнера. Ткъа иза ИбрахIим веллачу дийнахь нисделлера. ХIетахь нах дийца буьйлабелира: малх ИбрахIим валар бахьанехь лаьцна бу бохуш. ТIаккха АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира: «Боккъалаъ, малх а, бутт а АллахIан билгалонех билгалонаш ю. Я цхьа-цхьаъ валарна а, я цхьа-цхьаъ дуьненчу валарна а лоцуш бац и шиъ. Цундела, шайна лаьцна малх я бутт гича - АллахIе доIанаш а де, лаьцначуьра малх дIахеццалц ламазаш а де»» (ХIара хьадис далийнарш ал-Бухари: 1043, Муслим: 915. Цул сов, ал-Бухарин ривайатехь аьлла: «…боданаш дIа а девлла, екхна дIахIотталц»).\nИмам ал-Бухарис, Абу Бакра дийцина аьлла, далийначу хьадисехь аьлла: «… ламаз а де, АллахIе доIанаш а де - шайна хилларг дIадерззалц» (ал-Бухари: 1040).\n411. Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) малх лацаран ламаз дечу хенахь КъурIан хозуьйтуш дийшира. Диъ рукуI а, диъ сужуд а долуш, ши ракаIат ламаз дира цо» (ХIара хьадис далийнарш ал-Бухари: 1065, Муслим: 901. Ткъа хьадисан дIаяздар Муслимниг ду).\nМуслима далийначу ривайатехь а дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) нах ламазе кхайкха аьлла, омра дира хIокху дешнашца: «Тобанехь дечу ламазе кхача сихо е!» («Ас-салату жамиIа!»).\n412. Ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина: «АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) дийна волучу хенахь малх лаьцнера. ХIетахь цо ламаз дира. (Ламаз дихкича) дукха веха ирахь лаьттира иза, «ал-Бакъарат» сурат деша а ларон волучу ханна. Цул тIаьхьа, дукха деха а деш, рукуI дира цо. Цул тIаьхьа, (рукуIера) хьала а нисвелла, тIаккха а дикка лаьттира иза, делахь а дуьххьарачул а кIеззиг. Цул тIаьхьа юха а дехха рукуI дира цо, иза а иштта доцаха дира цо дуьххьара диначу рукуIал а. Цул тIаьхьа сужуде вахара иза. Цул тIаьхьа, (сужудера) хьала а вахана, вехха ирахь лаьттира иза, амма дуьххьарачул а кIеззиг. Цул тIаьхьа дехха рукуI дира цо. Цул тIаьхьа, хьала а нисвелла, юха а вехха лаьттира иза, амма дуьххьарачул а кIеззиг. Цул тIаьхьа, юха а дехха рукуI дира, иза а дара иштта хьалхарачул а доцаха. Цул тIаьхьа, хьала а нисвелла, тIаккха сужуде вахара иза. Ткъа иза ламаз дерзийна ваьллачу хенахь къеггина кхетта малх бара. ТIаккха, нахана хьалха а хIоьттина, хутIба дира цо» (ХIара хьадис далийнарг ал-Бухари: 1052, Муслим: 907. Ткъа хьадисан дIаяздар ал-Бухириниг ду).\nМуслиман ривайатехь дуьйцу: «Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) малх лаьцначу хенахь бархI рукуI дира деа сужудца».\nОццо цуьнах тера кхин хьадис а ду далийна, Iелас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина аьлла (Муслим: 908).\nОццо далийна, Жабира (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина аьлла: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) ялх рукуI дира деа сужудца» (Ахьмад: 1/143).\nУбай ибн КаIба (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина аьлла, Абу Дауда далийначу ривайатехь дийцина: «Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) диъ рукуI дира, шиъ сужуд а дира. Ткъа цул тIаьхьа изза шолгIачу ракIатехь а дира» (Муслим: 904).\n413. Ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина: «Цкъа-цкъа а мох ма ца хьокхура, оцу сохьта гора а хIуттий, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) хIара дешнаш олуш бен: «Я, АллахI! Хьайн къинхетам хилийта Ахьа хIара, Iазап ма хилийта Ахьа!» («АллахIуммажIалхIа рохьматан, вала таж-IалхIа Iазабан») (ХIара хьадис далийнарш аш-ШафиIи: 1/175, «Умм» жайнахь: 1/253, ат-ТIабарани: 11/213).\n414. Ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина: «Мохк бегийначу хенахь пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) ялх рукуI а, диъ сужуд а долуш ламаз а дина, цул тIаьхьа элира: «Билгалонийн хаамаш хиллачу хенахь иштта дан дезаш ду ламазаш!» (ХIара хьадис далийнарг ал-БайхIакъи: 3/343. Цуьнах тера хьадис, Iали ибн Абу ТIалиба (АллахI реза хуьлда цунна) дийцира аьлла, аш-ШафиIис а далийна. Амма цуьнгахь хьахош дац тIаьххьара хилла долу пайхамаран (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) къамел).


16 нохчо лаьцна Францерчу Лакхара Марна департаментехь\nМарсхьокху-бутт 15, 2020\nФранцин къилбаседа-малхбалерчу Лакхара Марна департаментехь лаьцна 16 нохчо. Уьш лецна гIаличу боьдучу новкъахь. Кегийчу нахехь хилла аьчка чкъураш а, бейсболан гIожмаш а, уьрсаш а, яздо France Blue газето.\nГазето бахарехь, хьалхо шайн махкахочунна еттар дIадекъа боьлхуш лецна нохчий. "КIант чIогIа ца лазийна. Ца эшна иза дарбан хIусаме вилла, еарин сарахь шен цIа вахана иза", - аьлла France Blue газете Лакхарчу Марнин префектурехь.\nХилларг толлуш ю Францера полици.\nШи бутт хьалха Францерчу Дижонехь дов иккхира Нохчийчуьра а, Къилбаседа Африкера а схьабевллачу наханна юкъахь. Массех дийне делира иза. Бахьана дара цигахь наркотикаш юхкурш 16 шо долчу нохчийн кIантанна тIелатар.\nБайначу баттахь нохчаша кхеле дуккха а аьрзнаш чуделира Ниццерчу мэрна дуьхьал, цо шайна наркотикаш юхкучу нехан цIе тIекхоьллина, аьлла.


Нохчийн амфиболи: Рамзан дIавахийта йиш яц вита\nЗазадоккху-бутт 04, 2016\nКадыров Рамзана, мехкан куьйгалхочун дарж а дитина, ша дIавоьду, аьлла, дIахьедар динчул тIаьхьа кампани йолийна Нохчийчохь, цуьнга виса бохуш. Доьлху а, эшарш лоькху а бераш тIехь долу видеош, кара палакаташ лаьцна лаьтта Iедалхой, Нохчийчоьнан куьйгалхочо шен дарж дитахь, меттигерчу адамийн бакъонаш йохор ю, бохуш, дIахьедарш деш волу республикера омбудсмен.\nИштта сурт ду, Кадыровс шен дарж дита мега аьлла, Нохчийчохь йолийначу кампанин.\nКадыров дIавоьдуш ву я вац, цкъачунна кхеташ дац. Кху тIаьхьарчу 9 шарахь, Кремло шена гIаттамхойн болам охьатаIо а, республика юхаметтахIотто а марш баьстинчул тIаьхьа, нохчийн политикехь иза ша цхьаъ бен вацара гуш а, хезаш а.\nНохчийчохь хьал тийна ду, цундела кхин а цхьа бутт баьлча цу даржехь йоккху хан чекхйолуш волу Кадыров хуьйцур ву, аьлла, хеташ вацара я хIинца а волчух тера а дац цхьа а.\nАмма Чиллан-беттан 27-чу дийнахь Кадыровс цIеххьана дIахьедар дира, Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнан даржехь кхин дIа виса лууш вац ша аьлла. НТВ телеканалана интервью луш, цо элира, шен хан чекхяьлла аьлла.\nОцу минотехь дуьйна кампани йолаелла республикехь Рамзане виса бохуш дехарш деш. Цу юкъайозийна бу уггаре а хьалха махкара бахархой а, социалан машанаш а, газеташ а, телеканалаш а.\nДуьйцург цхьаъ ду. Рамзан дIавахийта йиш яц вита. Кхузахь, цхьана девзачу туьйранехь санна, цIоьмалг хIораммо а шен лааме хьаьжжина хIоттайо шен дагахь, нахалахь "вита" дешна хьалха хIоттаяхь а.\nТАСС агенталло бинчу хаамца, ПIераскан дийнахь Оьрсийчоьнан президентан зорбан секретаро Песков Дмитрийс юха а дIахьедар дина, Кадыров Рамзанан кхолламах лаьцна дала жоп дац шен аьлла. Цу хьокъехь сацам бан кхин а хан ю бохуш вара иза.\nЦу хеннахь «Рамзан, дIамагIо!» кампани дIайоьдуш ю, шен болар лахцадеш...\nХьажа комменташка (4)\nЮй Кадыров Рамзанна альтернатива?\nКадыров кийча ву дарж дита\nКадыров дIа ца ваьккхина, ткъа Митрохинна гIуда тоьхна


Левада-Центран таллам: Нохчийчоь бовъяккха еза\nТовбеца-бутт 03, 2013\nОьрсийчоь -- Социологин талламийн юкъараллин Левада-Центран неIарера у, 24Оха2013\nНохчийчоь дΙакъастон догΙий Оьрсийчоьнах, аьлла, ша бахархошка бинчу статистикан хаттаман жамΙаш довзийтина Левада-Центро. Цара гайтарехь, оьрсашлахь вуно доккха дакъа ду шайна бале даьлла аьлла хета къам бовдоккхийла лууш. И шатайпа бакъдерг довзийтарна Левада-Центр хΙинца емалйо Нохчийчуьрчу администрацино.\nНохчийчоьнан хьокъехь «Левада-центро» бина хаттам вуно чIогIа новкъабеъна, аьлча а, ца безабелла куьйгаллехь болучарна. Иза гойту Кадыров Рамзанан пресс-секретаран Каримов Iаьлвин дIахьедаро.\nЦу центро Iорадаьхначу терахьашца, Оьрсийчуьра 24% бахархой реза бу Нохчийчоь дIакъастийта, шакъаьстина пачхьалкх хилийта. Статисташа таллам бина чекхбаьллачу беттан 6-10-чуй деношкахь Оьрсийчоьнан 45 кIоштехь. Хеттаршна жоьпаш делларг 1601 вахархо ву. Царех виъ бIе стагна кхаъ хир бу нагахь Нохчийчоь дIакъастахь. 27% наха аьлла шайна бен дIа а дац, ткъа 12% хетарехь, Нохчийчоь Оьрсийчоьнах дIакъаьстина хьал ду хIинцале а.\nЛевада-Центро хааме даьхначу терахьех Каримов Iаьлвис ишта дIахьедар гIардаьккхина. "И тайпа хеттарш хIиттор а, суна гергахь, зуламе ду. Схьагарехь Левада-Центран Iалашо ю Нохчийчоь а, нохчий а тешаме бац боху сурт а кхоьллина, и сурт Оьрсийчоьнан бахархойн кхетаме дижон. Оьрсийчохь тхан мохк уггаре а синтеме, цхьаьнаэшшара кхуьучу мехкех цхьаъ бу. Кхузара суна моттане а ца моьтту Оьрсийчоьнан бахархошлахь 24%-на бакълена а Нохчийчоь Оьрсийчоьнна юкъахь гойла лууш бац аьлла».\nКеримовнчунах тера дIахьедарш хазадо массо тIегIанийн Iедалдайша. Шакъаьстина дало хьашто а йоцуш, церан къамелийн чулацам, вовшех тера богIуш, гергара бу. ХIуьттаренна, Нохчийчохь токхе дахар долуш новкъа хеташ, леррина ийден зуламе хIуманаш лору цара Левада-Центро хааме даьхна терахьаш.\nДелахь а кIезиг бац статистийн талламаш бух болуш лорурш. Нагахь ишта хилам тергалбелча, нохчийн маттана маршо яла а гергга-м дера дара аьлла хета дуккхаъчу нохчашна.\nЛевада-Центрна кхел ян догIу боху Соьлж-ГIаларчу хьакамаша


Выходит с 1 мая 1923 года; № 106 (9795) суббота, 5 августа 2006 года\nМехка таьзет Поэма Яц ер моллаг1 йола тема - Валараг1 я ер поэма! Г1айг1ане ера хьо ва 1аьржа бийса, - Цхьан коа юкъе кхо дакъа дера. Г1аьзе - коа эттар из аьрга таьзет, - Кхоачашде баьлар Бекхана васкет! 22 июне кхо дакъа дахьаш, Во ворда кхаьчар даь-даь коа-карта… Унзара б1ил дера вай Г1алг1ай мехка Во кхаъ кхаьчар цу Г1аьзе-Юрта а! Ши во1 д1аваьнна Ц1ен-да д1аваьнна, Йисар-кх Г1аьзе-коа - Цхьа миска нана! Яр из цецъяьнна, яр корзаг1ъяьнна, - Из хатар дена яр унзаръяьнна! Къонах мо сатохаш сакъувлаш яр - Болат мо ч1оаг1ъенна из нана яр!!! Мехкага кхаьчар из унзара бала, Магац сона из дийца вала… Ц1ий мохкадаь бахаб к1алхарбаьнна, - Уж ц1ела карчаргаш дог 1обадаь… Д1абахаб уж мискаш боабаь. Д1абахаб гоавараш дергдар хьадаь, Д1абахаб моастаг1ий йиш йохаяь. Наьха дегаш шийла шелдаь. Д1абахаб керасташ туржа1 хьадаь… Уж 99 саг цар вийна улл - Бизза баьккхаб цар валара мул. Го йиш яц унзараг1 сурт, - Кашамашка дег1ад 100 гаргга чурт. Аллах1о лехийла цу мискай ч1ир. Бекхам белахь 1а ва Даьла. Къаман моастаг1 1а эшавелахь, Халкъа моастаг1 1а вохавелахь. Уж къиза нах, Даьла, х1алакбелахь Дехке баьхе хьай кхел елахь. Бехктокхаме оттабелахь, Даьла. Даге-дехке уж бахалахь, - Дунен да вола веза воккха Даьла! Да воацаш дисача бой къа. - Царех хьоарчаде 1а Даьла. Нийсхо еш вола тха Аллах1, Шоай тийша болх шоайха бахийте, Ка ехкаш уж соцабелахь.\nМехках бахалах уж Даьла\nДунен Да вола Веза Аллах1!!! Г1алг1ай мохк 1аьржа делла латт, Белхаш кхалнах дира хий легош. Лоалац дега цар елха оаз…, - Из гаьнна лоамчу хьалчахоз. Тахан халча эттад вай къам, Даьлагара долчун бу вай хам. Везча Дала ергья ший кхел, - Ц1ега баьннараш цунга хьаллел! Дехад дог, шиъдаьннад тахан, Делх вай б1аргаш лешадеш хий. Делх са дог а, царца делх, Белх са б1арг а, царца белх! Мурдаш екаю зикара оаз, Да, ши во1и Даьлагара вехаш. Кхоъ да таьзет Г1аьзе - Юрта, Кхаьннахь белхам, кхаьннахь бала… Мух беш ба-кх дика муридаш, Даьлага белхаш 1елбахараш… Доккха да вай мехка таьзет. Гешт де 1а Даьла байнарашта. Биталахь, Даьла, бисараш!!! Даьла воацар, дац оарц дала, Зуламхой Даьла волаш а бац. Царга доаг1алда вайга деннар, Бокъалулба цар вахара хьаст, -Ч1ир леха 1а веза Аллах1!!! * * * Хиннар, дайнар диц ма де вай, - Дицлургдац из 1аьржа ди. Вайна ц1аккха юха ма доаг1алда, Цу тайпара балан ди… - Ала деза, дуне деза Дийнабараш баха беза… Уж бисараш буталба Дала, Царех эзараш болба Дала! ОРЦХАНОВА Хадишат\nХоза я аре: б1айха хьежаш малх ба, загг1е елаш сийна, ц1ена сигле я. Даггар фата етташ, халхадувлаш, г1оздаьнна дог да!\nДог ца лайзача доалий: къона хилча, хоза хилча, могаш хилча, д1аьха хоза вахар, т1аьръюкъе уллаш санна, в1алла кхоачалургдоацаш хьалхашка уллаш хилча.\nЦхьа х1ама да е хоза ди 1аьрждеш: хотта гурахьа а-хотта, б1аьсти а-хотта, 1ай а-хотта. Вешта, хотт-м бехке бацар, хотт-м шийга г1олла сатийна уллар, ше бутаре.\nМашенаш я-кх, хьаръяьнна, маркъилгаш санна, улицаш йизза, д1ай-хьай удаш. Ма доккха х1ама да-кх ер: берригаш 1обелхаш ба хьабе болх бац, ахча дац, яхаш, машенаш-м г1аш лелача наха нийсса я.\nХоза кечвенна, деррига дуне ший хеташ, г1аш водаш ва хьанаьхка во1 Муса. Машена-м яр цун, бакъда, цхьа лоадам боаца х1ама еха латт из, укх хозача дийнахь дог даг1ац Мусай из тоаеш валла. Хьалхашка йода цхьа лакха, хоза йо1. Вешта, хьалхашка мара йодаций: т1ехьашка а, дехьа, а сехьа а - беррига мехкарий ба-кх, тахан берригаш ц1аг1ара арабаьхача санна.\n"Вжик, вжик - т1ехьэккх машен, йо1а "безаме" цицхаш техе. Йо1 хьат1ехьашка иккхе, ший полтув ц1енъе отт.\n"Новкъостал де аз хьона? - хетт цунга Мусас.\nЙо1 елалу: "А, эшац".\n"Вжик, вжик!" - т1ехьиккхар цхьаькха цхьа машен, Мусайна шортта цицхаш теха.\n"Хьа да воаллалва хьакхийца! - ала кхоавар Муса, машен гаьна ялалехь.\nМашеначу ваьг1ачун "ловца" д1ахазар. Машен соцаяь, юха т1ехьашка лаьллар цо.\n"1а хьанга аьлар да хьакхийца воаллалва? Сога аьлар 1а? Хьа хьай да воаллалва хьакхийца, хьакхий наьнаца а, са вар ца а воаллаш!" Цхьацца-шишша оалаш, г1ар айелар. Гонахь дукха нах гулбеллар царна. Дукхаг1бараш Мусай гадоахаш бар, вожаш цхьанне а оаг1ув ца лоацаш, ладувг1аш латтар.\n"Хьажал, укхо сона мишта хотташ техаб - сихлу Муса, кхы а аз шийна даьна билла раьза вац ер".\n"Даьра хьаьрбаьнна-м лел ераш, шоаш малаг1а кхостадергда цаховш", йоах цхьан кхалсаго, - ц1аьхха е машенилгаш хинна, эг1абаьб цхьабараш. Дас-нанас шоай ц1аьхха хиннача таронех цхьа х1ама хеташ, ераш 1от1аховшабий, арахец. Машен, лалла хов акхарна? Йовсараш!"\nДаи-нанеи сенна бувц 1а, уж сенна бехке ба? Къонгашка наха т1аетта аьле мича эц цар уж машенаш, дика т1а, вон т1а а г1аш ца ахар духьа ма эций. Ц1аг1а баг1ача даьнеи, наннеи сенаг1 хов, арабаьлча акхар фу леладу? "Ха деза-кх. Акхар саг лозавой, е ераш то1абаь чубоахке - т1аккха-м ховргда царна? Хац аьнна бутаргбий уж наха?\n"Из къамаьл деш латтача хьа хьай во1-м хургья цхьа урка".\n"Урка даьра я хьа во1! Уж можилгаш 1охийце, доккхий нах да тхо яхаш, е шоашта а, е наха а пайдана доацаш лел шо. Шо-м даьра да е кхувш боаг1араш толхабераш. Сом дукхаг1а денначун, из бехке вале а, из ц1енве г1ерташ, цунна т1ехьадаьле".\n"Даьна во аьннад. Да фу бехке ва, дас мича аьннад укхан хотташ тоха. "Пижт1" оаллашехь а, даьна т1а ма долхий вай. Д1авала везар-кх з1амсаг хьо а машенаш лелача новкъара, т1аккха кхетаргбацар хьона а хотташ. Акхарна-м машенах вир ворда ма хетий". "Ч1оаг1а къамаьл ма дий 1а дувцар. Ара хотта хилча шорттига лалла еза-кх ший машен. Нах ма бий укх ара лелараш, хьайбаш мичад. Хьайба доаг1аш хилча-м ераш ч1оаг1аг1а лоралу, цунна никъ бите латташ хул. Наькъал дехьа воалаш вар воккха саг вале а, е бер дале а - царна сиха д1абаха мича мог аьнна, эхь-эздел лаьца а - к1езига юхасоцаяц шоай машенаш. Мича ваха сихвеннав ер? Мусаи машена даи в1аши кач цабахийта юкъе этта латт кхо-виъ саг. Гонахьа латтачар ший га даьккхача - Муса лата чуг1ерт, ший га даьккхача - машена да хул наха юкъе г1олла Мусайна кач ва г1ерташ. "Милице хьаеха еза, укхаза укх сахьте хургдар доккха туржа1 да! - йоах цхьан кхалсаго, ераш укх сахьте в1ашаг1бовргба".\nД1аюстара яьле, ший т1ормига чура хьалъяьккхе, милице, телефон тоха отт из.\nЦу юкъа цхьа г1ийла з1амсаг хьат1авоаг1а наха. Гаьннара Муса вайзе, шайт1а санна, г1арте, г1арте, наха юкъе г1олла чакхваьле, Мусайна д1ат1акхоач из "Ассалам 1алейкум, Муса! Фу хиннад укхаза? - хетт цо Мусайга "Ва 1алейкум ва салам, 1ийса! Цу д1а латтача да хьакхийца валларго, хотташ теха, б1ехваьв со! - йоах Мусас.\n"Хьакхийца воаллалва хьа да а, хьа даь да а, д1ахо бараш а. Хье къонах вале, хьаволле, укхаза наха т1ехьашка лечкъа ца а латташ, аз дергда хьона де дезар!\nМуса лата д1аг1ерт, наха хьалувц. 1ийса д1ахьож Мусай довхонга.\nИз а вайзе, Мусайга "1а сабарделахь, Муса", аьле, цунна д1ат1авода 1ийса. "Ассалам 1алейкум, Умалат! 1а фу леладу, фу г1араш я оаш ераш?" "Ва 1алейкум ва салам 1ийса. Ай, со-м шорттига, сай машенаца д1аводаш ма варий, из д1а латта 1овдал ше вена машена хьак1алъиккха, шийна хотташ техийта мара. Кхы а сона т1ехьа са даьна а бехкаш ва-кх".\n"Э, э, э, Ма тоам боацаш х1ама да оаш шинне а леладер, - йоах 1ийсас, - ва "Умалат, из малув хой хьона?"\nХац даьра сона-м, из вошийнна вир малув, е ха безам а бац. Цо сайна биллар аз цунна дутарга-м дац".\n1ийса лерге юхе а вахе, цхьа х1ама оал Умалатага. "Фу дувц 1а, ва 1ийса? Бокъонца луй хьо? - цецваьнна хетт Умалата, бегаша-м бац 1а? "Даьра бац, ишта бегаш беш хул?.\n"Хьай Даьла духьа, из хьанаьхк ва из? Даьра ма эхь да ер аз леладер, - йоах Умалата - ер ц1аг1арчарна д1ахой ц1аг1ара д1аваха мара везац са, мел халахетар хургда ала 1а сона!\n"Сабарделахь, йоах 1ийсас, - аз хьо а цунга д1авовзийтаргва". Нах татта, татта, Мусайна д1ат1авахар 1ийса. Лерге а ваха цхьа х1ама аьлар цо Мусайга. Мусай бос хувцабелар.\n"Э, э, э, ай ера-м сона ч1оаг1а бехке саг ма вий. Ма тоам боацаш г1улакх хилар укхог1. Ма эхь да ер, ц1аг1арчарна д1ахайча нани ворх1не лаьца чуг1ертаргья сона".\nХалла, наха юкъера токкхаваь, Умалата д1ат1авигар 1ийсас Муса. Нах-м уж лата боахк мотташ бар.\nВа мичай из милици? Сахьат ха я-кх аз царга телефон теха, ераша-м х1анз в1ашаг1бовргба.\n"Ассалам 1алейкум! - йоах ше д1ат1акхоачашехьа Мусас.\nВа 1алейкум ва салам! - салам юхадерзаду Умалата, т1аккха ши довхо марх1аэккх.\n"Х1ама дий ц1аг1а, берригаш могаш бий? - хетт Мусас.\n"Даьра х1ама-м дац. Шо фу деш да, шунцигахь дий керда х1ама? - хетт Умалата.\nДаьра дац-кх, тхо а д1адоахк миско.\nИз да-кх керттера дар, ц1аг1арбараш могаш хилар. Муса, кхы х1ама долаш ваьннаварий хьо ара?\n"Даьра ваьннавацар, кхы ер ма дий аьнна г1улакх долаш, саготал хьаараваьннавар-кх.\n"Муса, бехк ца боаккхаш хургва-кх хьо аз хьайна техача цицхайх. Са да г1оргволча кашара, хьо вий ховш-м техадац хьона аз уж. Къинт1ера валалахь сона аз хьайна яьча васах".\n"Фу дувц 1а ва Умалат? Из-м дац хьо сел бехказвувла везаш х1ама, со се ваха наькъа т1а 1от1аэттавецаре, хьо-м хьайга г1олла хоза, шорттига д1аводаш вар. Хьа фу бехк ба, со вена машена хьак1алъиккхавар яхаш. Аьннача хана соца мича лу из машен, вира ворда мачий из.\n"Х1ама хургдацар со шорттига ваха валаре", - йоах Умалата, - хьо-м наькъа гаьна вар, со сай ваха везача тайпара, хотта болга ховш ваха валаре, - хьо б1ехвергвацар аз".\nНах багенаш йийла цецбаьнна ладувг1аш бар царга.\n"Муса, хьаволле, хьачуха машеначу, тханцига г1оргда вай. Вай безам мел ба даа а, мала а, сакъерда а моттиг я вайцига".\n"Дукха вахалва хьо, Умалат, т1ехьаг1а воаг1аргва со, - юхаг1ерт, Муса. "Т1ехьаг1 а воаг1аргва, х1анз а воаг1аргва. Хьо юхаг1ерта х1ама дац. Хьаволле, хьаволле, са захал, эхь ца хеташ! - токкхавий Муса машеначу д1ачухоаву Умалато, т1аккха ше а, 1ийса а д1ачуховш. Газ то1айий, д1аэккхийт цар шоай машен, гонахь латтачарна шортта цицхаш техе.\nНах даггара царна т1ехьа г1араш еш ба.\n"Ер да-кх хьона хулар, хьай г1улакх доацача юкъе ваьлча, - йоах цхьан воккхача саго, шийна кхийтта цицхаш йовлакхаца д1адоахаш, - дов хьаний да - цицхаш хьа-анна кхийтар". ---- Новости | Наш Президент | Пишет пресса | Документы | ЖЗЛ | История


Шема -- Алеппо-гIалахь постехь хиина Iаш ву гIаттамхо.\nЦхьана агIор, Шемин куьйгалхочунна Башар Асадана дуьхьал ю Малхбузенера пачхьалкъаш. Вукху агIор амма, шайн бахархой Асадна дуьхьал тIом бечу тобанех дIа а бетталуш, цигарчу гIаттамехь дакъалацар чIогIа ца деза царна.\nЕвропера Шема кхача данне а хала дац. Ши шо хьалха дуьйна массо а аьлча санна яккхийчу Европерачу авиакампанеша шайн Демашке а, кхечу Шемин гIаланашка а йолу рейсаш сацийнехь а, амма цига кхача луучун хIинца а таро ю, паргIат луларчу Ливанан коьртачу гIала Бейруте я Урдун коьртачу шахьаре Аммане доьдучу кеманна тIе хаа.\nХьалхарниг, олуш ма-хиллара, гIаж кхоссала бен гена яц Шемин дозанна а, - 8I чакхарма, ткъа шозлагIниг а шина-кхаа сохьтехь дIакхочур волуш ю – ши бIе чакхармехь Iуьллуш йолу.\n600 евронах догIу и тайпа билет – цхьана агIор воьдург, ткъа цига а, юха а вогIург кхин а дорах догIу, - 400 евронах. Бакъду, Шема тIом бан Iалашонца оьхучу Европерачу кегийчу нехан даима а ца хуьлу цигара дийна юхаберза ирс.\nМасех бутт а бу Европера Iедал тобанашкахь Шема тIаме оьхучу меттигерачу бахархойн гIайгIа айъина лелаш долу. Дукха хан йоцуш немцойн чоьхьарчу гIуллакхийн министро Фридриха довзийтинчу терахьашца, цигахь мел кIезга а, 500 герга европахо ву, Асадна дуьхьал тIом бечу джихадхойн могIаршлахь леташ. Уьш Iарбойн орамаш долу нах хилла а ца Iа.\nДийна цхьа бусулба интернационал ю иза, шайна юккъехь им диллина болу немцой а, австрихой а, данихой а, оьрсий а, ткъа иштта нохчий, а суьйлий а, гIебартой а, чергахой а болущ.\nТоххарехь дуккхаъ кхелхинарг а бу цига баханчарех. Иштта, масала, хьастагIа Австрин Конституци ларъяран а, террорхошца къийсам латторан а министраллин куьйгалхочуо Гридлинг Петера дIахьедар дира, еккъа цхьана Австрера Шема тIом бан а вахана, цигахь вийнарг, мел кIезга а, 20 стаг ву, аьлла. Халахеташ делахь а, масех нохчо а ву цу кхелхинчарна юккъехь.\nАвстрера Шема а бахна, цигахь кхелхинчеран цIераш церан гергарчара хазнехасанна ларйо, иза гучудаьлча, Iедалера шайна кхерам хир буйла хууш. Изза хьал ду кхечу Европерчу пачхьалкхашкарчу нохчашца а. ХIинцалца схьа Шемахь байъинчу вайнахах шуьйрачу юкъараллийна евзаш цхьа цIе ю – Мазаев Мурад.\nИзаъ, схьахетарехь, и кIант нохчашлахь шуьйра вевзаш волу кинорежиссер хилар бахьана олуш гIар даьллачух тера ду. ШозлагIа тIом болабеллачу Гуьржехахь „Маршо“ цIе йолу нохчийн тIамах лаьцна фильм яккхарца гIарваьлла хилла волу Мурад тIаьхарчу шерашкахь Швецехь вехаш вара.\nЦуьнан доттагIаша а, бовза-безачараа чIагIдарехь, иза тIамах лаьцна документалан фильм яккха вахана хиллера Шема. Амма кхин цхьа верси а ю Мазаев Шемахь нисваларан, къаьстина интернет-машанехь вайнахалахь яьржина йолу, - иза цига тIамехь дакъа лаца вахнера бохуш, иза вуьйчу хенахь цунна тIехь тIеман духар хиларца тоьшаллаш а дахкош.\nМухха делахь а, Музаев Мурад кхалхар цуьнан доьзална, гергарчарна а бохам хилла ца Iаш, доллучу нохчийн къомана а эшам бу, хIунда аьлча, и санна болу похIме нах юккъера дIабовлар иштта а тIемаш чахчийначу нохчийн исбаьхьаллийна доккха Далатохар ду.\nАмма исбаьхьаллин белхахо кхалхар хилла а ца Iа. Шина къизачу тIамехь шен деалгIа дакъа дIаделлачу къомана цхьаъ бен вацахь а кхиина жима стаг юккъера дIакхалхар зе ду. Иштта аьлла хеташ ву Австрерачу нохчийн диаспорин векал Ибрагимов Висита а.\nЦуо дийцарехь, Европера нохчийн кегий нах Шемарчу тIаме эхар даима а меттигерачу нохчашлахь дийцаре деш делахь а, амма цхьа а хIара бу аьлла цу нахаца кхетош-кхиран болх беш цхьа а вац.\nИбрагимов Висита: „Стеган нигате хьаьжжина кхел йо бохуш дуьйцу Iеламнаха Дала цуо лелочунна. Делахь а, и вайн кегий нах Шема эхар вайна оьшу я ца оьшу бохучу хаттаре диллича, ас вайна оьшуш хIума дац боху иза.\nВайн кхамо боккха мах дIа а белла, дуккхаъ кегийнарш а, баккхийнарш а, - цхьаболчара 250 эзар олу, вукхара 300 эзар, - оццал адам, къоман доккха дакъа дIа а даьлла, арадевлла лелаш нах ма дуй вай. Тахана вайна коьртаниг Iилманех пайда эцара дара.\nХIунда аьлча, кхана вай вешан пачхьалкъе кхоллахь а, вайн тахана цуьнан урхалле кечбина нах ца хилча, вайна цунах пайда хир бац. Ткъа тахана вай эзаршкахь набахтешкахьий, бIеннашкахь Шемехь тIамехьий, иттанашкахь университеташкахьий хилча, иза вайн къомана пайде дац. Цу Шемахь вайн хьашт долуш хIума дац, нохчийн къоман цхьа а интерес яц-кх цигахь “.\nБилгал мас стаг ву Шемахь нохчех цхьанна а хууш дац боху Виситас. Цигахь-м нохчий хилла а ца Iа, меттигера автрихой а, немцой а ур-атталла бу, бусулба Iелам-наха Шемарниг хIора а стагана декхар хуьлуш джолу фардал-Iайн ду аьлла масех бутт хьалха сацам тIежцар бахьана долуш цига баха некъ маьрша баьлла болу.\nАмма къаьстина нохсийн кегирхлой доллучу дуьненна а шайн доьналийца а, тIах-аьлла хиларца бевзаш хиарна, царна цу тIаме бахар марза дан а, уш цига бига а атта нисло, боху цуо.\nИбрагимов Висита: „Кегийчеран дола ца дарий баккхийчара, цаьрца кхетам-кхиоран болх ца барий баккхийчеран бехк бу. Хьалха Советийн заманазхь хилла йолу идеологи дIаяьлла, ткъа карарчу хенахь цхьа а тайпа къоначу чкъураца беш керлачу, къоман идеологин болх бац. ТIаккха бусулба динна тIехь цхьаццаболчара шайна хет-хеттау агIор иза дийца а дуьйцуш, цу кегирхошца беш белхаш бу. Къаьстина нохчийн кегийн нах доьналла долуш а хиларна, уьш тIах-аьлла а хиларна, царна и шайн идеологи марзаян атта хуьлу цу нахана“.\nАла догIу, Европера хилла а ца Iа Шемарчу тIеман йилбазмохьо бигнарш, дукха бу иштта Нохчийчура , йоллучу Къилбаседа Кавказера а тIемлой, цигарчу тIеман тобанийн могIаршка дIахIиттина. Нохчийчуьра кхочучу костанашца, цигахь тIаьхьарчу хенахь Туркойн махка а, кхечанахь дозанал арахь а садоIа боьлхуш болчу нахалахь кегийчу нахана талламаш а, хеттамаш а бан доладелла меттигера Iедал, уьш Шема баха новкъа бевлла-м бац техьа бохург толлуш.\nНагахь санна, цигарчу Iедалша шаьш Оьрсийчоьнан агIо, ткъа и бохург ду Асадана агIо, ларъеш хиларна и хIума леладахь, Европера Iедалхой, мелхо а, Асад вожон гIерташ ду. Амма я Асад вожон гIертачарна а, я цуьнан агIончашна а ца оьшу Шемарчу тIемлойн могIаршлахь я нохчий а, я европахой а.\nХьан лелийна Шемахь дIаьвше герз?\nДуьненаюкъара ницкъаш Шема чугIортарна дуьхьал ю Германи\nШема хIокъехь хIинца а сацам ца бина Обамас


Беларусера яздархой – Соьлжа-ГIалахь\nА.Айдамировн цIарахчу Нохчийн Республикин къоман библиотекехь «ДоттагIаллин а, цхьааллин а денна» лерина цхьаьнакхетар хилира.\nЦхьаьнакхетарехь дакъалоцуш вара Беларусин Яздархойн союзан Минскерчу отделенин председатель, поэт, прозаик, гочдархо, 85 книгин автор Поздняков Михаил, поэт, гочдархо Беларусин Яздархойн союзан декъашхо Садулаев Хизри, Нохчийн Республикин Куьйгалхочун пресс-секретарь Каримов Iальви, Нохчийн Республикин Яздархойн союзан председатель Ибрагимов Канта, иштта нохчийн кхин а дуккха а яздархой.\nАхматукаев Адама цхьаьнакхетаран дакъалацархошка маршалла хоттуш, хьеший бовзуьйтуш дIадолийра цхьаьнакхетар. Цул тIаьхьа вистхилира Поздняков Михаил. Цо элира: – «Соьлжа-ГIалахь со дуьххьара ву. Тамаша баллал цIена, хаза гIала ю хIара. Республике ма кхеччи хуур ду Нохчийн Республикин Куьйгалхо Кадыров Рамзан халкъан дуьхьа къахьоьгуш вуйла. Адамаш а ду кхузахь цхьа шатайпа сирла, догцIена. ХIокху цхьаьнакхетаре вале хьалха нохчийн шина хIусамехь хилла со. Суна чIогIа хазахийтира нохчаша доьзалехь лелош долу гIиллакхаш, зудчун хIусамдега болу ларам, доьзалан деца, ненаца йолу юкъаметтиг, хьаша-да тIеэцар. Ткъа поэзех дерг аьлча, хIора а поэт, яздархо хьехархо хила везаш ву. Яздархочун говзарехь ешархочунна схьаэца цхьа дика масал хила деза. Яздархочо ешархо Iамаво адамашца дика, догцIена хила».\nИштта, шен къамелехь Садулаев Хизрис а билгалдаьккхира нохчийн къам шатайпа хаза гIиллакхаш, меттан исбаьхьалла йолуш хилар.\nШина а яздархочо йовзийтира шайн говзарш. Поздняков Михаила а, Садулаев Хизрис а Беларусин а, оьрсийн а меттанашкахь йолу шайн байташ а, иштта, Беларусин матте гочйина Гамзатов Расулан «ГIаргIулеш» байт а йийшира.\nЦул тIаьхьа вистхиллачу Каримов Iальвис билгалдаьккхира дукха хан йоццуш Беларусь Республикин Президента Лукошенко Александр Нохчийн Республикин Куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна «ДоттагIаллин орденца» совгIат даран хьокъехь долчу указана куьгяздина хилар.\n– Баккъал а Кадыров Рамзан пачхьалкхашна юкъахь гергарлонан зIенаш тийсарехь къахьоьгуш ву. Лукошенко Александра цунна «ДоттагIаллин орденца» совгIат дар а ларамаза дац. Цо кхин цкъа а гойту Нохчийн Республикин Куьйгалхочуьнга Кадыров Рамзане болу ларам. Лукошенко Александран а, Кадыров Рамзанан а цхьаьнакхетарехь со а вара. Со цецваьллера А.Лукошенкона фамилешца, цIершца дуккха а нохчий бовзарха. Шен доттагIашна юкъахь дуккха а нохчий хилар хаийтира Беларусин Президента, – элира I.Каримовс.\nЦхьаьнакхетар дерзош Нохчийн Республикин Яздархойн союзан председателан заместитела Мамакаев Эдуарда Беларусин яздархошна Сийлаллин грамоташца совгIаташ дира.