ЛАЬТТА ТlЕХЬ ЛАР\nДе-буьйса хийцалуш, масачу боларахь хьаьдда йоьду вай деха зама. Цуьнан хьийзарехь хаало хийцамаш, тайп-тайпана бахьанаш хӀуьттуш девза тайп-тайпанчу корматаллин адамаш, кхоллало доттагӀаллин керлачех уьйр-марзонаш. Дахарехь xlopa а адаман шен-шен кепара башхаллаш йолуш нисло кхоллам, сатийсам, хуьлу хьалхха дуьйна билгалйина Ӏалашо а. Иштта хилла ду дуьненчохь адамийн дахар. хир ду кхул тӀаьхьа а.\nДевзина адам... Цуьнан амалш, гӀиллакхаш тамехь а, муьлххачо масал эца мегар долуш а хилар хааделча, со теша, иштта адам гуттаренна а дагахь даха дуьсуш ду, цунах дозалла а до. Адамаш дезаш хилар дика ду. Ишттачу адамех ю, аьлла, хьахон хьакъ ю кху къамелан турпалхо йолу Сайпулаева Хьалимат а. Дикка хан ю и гӀиллакхе, оьзда йо1 суна евза а. Карарчу хенахь иза болх беш ю Аргун-гӀалин №1 йолчу больницан хирургически отделенехь лакхара медйиша (старшая медсестра) йолуш.\nДаима а ойланашка девлла хьу ьйсу ц1ена б1аьргаш, хьаьрса месаш, аьхна, гӀиллакхе къамел - иштта алар кхоччуш нийса хир ду аьлла хета суна оцу башхачу адаман цӀарах. Стенна делахь, цхьа ша тайпа кхоллам болуш ю аьлла хетало суна иза даима а. Цуьнан гарехь, иза балхо кӀадйина, аьлла хеталахь а, амма Хьалиматан «мокхазчу» амална мелла а хийра ду мало еш хилар, накъосташна хьалха бехказлонаш лехар.\nХарц ц1е а кхоьллина, 1944-чу шеран 23-февралехь махках даьккхира вайн къам, гонахара цхьамогӀа кегий къаьмнаш а. Казахстанера Кокчетавски областерчу Степняк ц1е йолчу гӀалахь дӀатарбала доьгӀна хиллера СайпулаевгӀеран доьзал, цигахь кхоллабала доьгӀначу доьзалан да Эльби. Иза хӀетахь кхиъна вогӀуш жима стаг вара. Цхьана ханна къаьстина, геналлехь бисира иза дуьненчу ваьлла мохк, оцу мехкан Ӏалам, къоьжа лаьмнаш, сирла шовданаш. Иштта нисбеллера хӀетахьлера кхоллам. Мел даладелла таронаш, аытонаш нисбаларх, царех Ӏехалуш вацара винчу махках а ваьккхина, хийрачу махкахь хан яккха дезнарг. Оцу бохаме нисбеллачу кхолламах дерг хӀетахь дуьненчохь ца хиллачу цуьнан доьзална хуур ду дикка шераш девллачул тӀаьхьа.\nСтепняк-гӀалахь евзира Эльбина шен хинйолу хӀусамнана Гошлапа. Иза къомах балкхаро яра. Дала цхьаьнакхета кхоллам белла хиллера хийрачу махкахь довзар нисделлачу шина адамана- Эльбина а, Гошлапана а. Ший а дара шайн махках къастийна. Вайн махкахь Сталинан а, Бериян а раж лаьттина харцонан зама ю иза. Тайп-тайпанчу шерашкахь дуьненчу елира-Фатима, Аминат, Хьалимат. Оцу доьзалехь жимах ерг ю Хьалимат. Иза елаелла хьаьжира хийрачу мехкан Ӏаламе, дерриг дуьне къагош хьоьжучу малхе, буьйса кхолуш стигалан паналлехь догучу седарчашка, шийла зӀаьнарш лаьтте хьоьрсуш, латийна чиркх санна догучу беттасе, тийна, цецъюьйлуш, лерса ирдина ладийгӀира хийрачу казахийн махкахь ченаш гӀиттош кхерстачу мехийн сингаттамечу гӀовгӀанашка. ХӀаъ, иза кху дуьненчу еънера xlapa дуьне довза, xlapa дуьне диэза а. ХӀетахь бераллин «буйнахь» йоллучу Сайпулаева Хьалиматна ца хаьара я хуийла а дацара геналлехь дисинчу дайн лаьтте сатуьйсуш ехачу ненан Гошлапан экамечу бӀаьргех сих-сиха дуьра б 1 аьрхиш 1 ийдадаларан бахьанех дерг. Уын дайн лаьтте сатуьйсуш Ӏенна 61 аьрхиш дара.\nНохчийн халкъ цӀадерза бакъо йолуш даха хиъначу хенахь, дас Эльбис, нанас Гошлапа кест-кестта дуьйпура шайн кхаа йо 1 ана шайна т 1 ex 1 иттина хиллачу бохамех лоций. Оцу темина долчу къамелашка лорий ладугӀуш хуьлура доьзалера жимах йолу йо1 Хьалимат. ХӀетахь дуьйна ечу ойланашкахь дайн лаьтте цо сатуьйсуш денош дуккхаза кхочура. Цхьацца бахьанаш хӀуьттуш кхеран доьзал цхьана ханна Степняк-гӀалахь баха сецира цӀабахка бакъо яьллачул тӀаьхьа a. Xlopa а шарахь шен юрт а, гергара нах а ган вогӀура доьзалан да Эльби, юкъ-кара шен х 1у самнана Гошлапа а ялайора цо. Веданан районера Хьаьжи-Эвла яра церан дайн кхерч хилла лаьттинарг. Цу юьртахь кхолладелла СайпулаевгӀеран доьзалан орамаш.\nКхиа мел юьйли а Нохчийчоьнан лаьтта т1е кхачаре сатуьйсура Хьалимата, лаьара цу мехкан сурт, исбаьхьа Ӏалам ган а. Тхан хиллачу къамелехь шера хаалора цунна шен дайн хилла кхерч а, юрт а ган лууш хилла хилар. Ден, ненан къамелаша цхьа ша тайпа марзо кхоьллинера цуьнан дагчохь Нохчийчоьнан махке, лаьтте. И лаам, сатийсам лаг1 ца луш бехира цуьнан кхетамехь де-дийне даларца чӀагӀлуш. Сайпулаева Хьалиматан некъаш Веданан районерчу Хьаьжин-Эвла доьлхуш дара - дайн хилла кхерч бара цу юьртахь, цхьана ханна ц1е яйна, вала да вопуш санна лаытинехь а. Кху къамелан юьххьехь билгалдаьккхина ма-хиллара, дайн лаьтте бӀаьрг тоха лууш, дайн хиллачу ков-кертан куц-сибат дехара йиллина коьрте хьийзачу ойланашкахь, шатайпа хазалла йолуш иза хиларх тешна йолуш, хазчу суьртахь туьдура цо хӀетахь шена йийцарехь бен кхин гина йоцчу Нохчийчоьнан васт. Хийрачу махкахь нисделла бералла маьрша а, ирсе а, оынучуьнца кхачо йолуш а дара, амма дайн лаьтте сатийсар дара лаг1 ца луш амалехь дехаш.\nИ лаам, сатийсам кхочуш хилира пул тӀаьхьа масех шо даьлча. Хетарехь, 12-13 шо бен хир доцуш жима бер дара иза дуьххьара Нохчийчоьнан латта цунна гучу деношкахь. Шера аренаш, чехка хиш, стиглане баххьаш кховдийна лаьтта къоьжа лаьмнаш, исбаьхьчу Ӏаламо тайп-тайпанчу духаршца, басаршца кхелина куьцехь хьаннаш... Шен дас-нанас ша дайн махка ялийна де\nиштта дагалоьцу Хьалимата.\nАьхкенан каникулаш чекхйовла герга кхаьчначу хенахь юха а Степняк-гӀала юхаерза дийзира. Кхоллам цу кепара нисбеллера, амма муьлххачу а хенахь дайн лаьтта т1е юхаян йиш йолуш, маьрша бара некъ. Иза дара доллучул а коьрта.\nДе-буьйса хийцалуш тӀехтилира денош, шераш. Дикчу хааршца 1984-чу шарахь чекхъяьккхираСтепняк-гӀалин №1 йолу юккъера школа. Мединституте деша яха лиира, амма дас къобал ца дира институте яхар. ХӀокхо деша ца лиъна-м дацара да реза цахилар. вуьшта институтехь лаххара 5 шарахь деша дезар дара. Доьзалехь и гӀуллакх дийцаре даьккхича, барт хилира медучилище деша яхийтар. Дена-нанна муьтӀахь а. цаьршиннан лаамна тӀера бовла гӀертар бонуш иманехь а бара Эльбин а, Гошлапан а кхаа йоӀах лаьтташ болу жима доьзал.\n- Лор хила стенна лиира хьуна? Я иза жимчохь дуьйна кхоллабелла лаам, хӀетахь бина харжам бара? - хотту ас Хьалимате.\n- ХӀан-xla, ас цхьа а тайпа харжам ца бинера, - хазийра цо.\nДийцарехь, и тайпа харжам хиларна цхьа бахьана дара хӀоьттинарг. Цунах лаьцна а дийцира суна Хьалимата.\nДа Эльби машенан водитель вара, ткъа нана Гошлапа\n- гӀалин стадионехь техничка. Юкъ-кара цомгуш хуьлура да Эльби. Цунна т1е лор кхайкха везаш хьал нислора кест-кестта. Лоьран дарбано гӀоли а йой. масех де даьлча шен балха волалора да. Веанчу лоьро лелочуьнга хьожуш, тидамаш беш хуьлура Хьалимат. Ша лоьран болх харжаран бахьона иза лору цо.\nСтепняк-гӀаларчу медучилищехь т1ех дика д1ае лира тӀеэцаран экзаменаш. Хаарш дика хиларна, ларайора дешарца а. Фельдшерски отделени яра цо хаьржинарг. 1987-чу шеран февраль баттахь чекхделира дешар. Цул тӀаьхьа кхоччуш цхьа бутт хан яьлча Степняк-гӀалин цхьана больнице «Скорая помощь» олучу отделе балха кхайкхира цуьнга. Лоьрера шена дарба хиларе сатосу цомгашчо. Лор, соьга хаьттича, кхечу адамех къаьсташ, амалехь шатайпа къинхетам болуш адам ду. Шен балхаца доьзна долу хаарш хиларал сов, адамалла, гӀиллакх, собар, олу дош мерза а хила деза лоьран амалехь. Ишттачу амалша дайдо аьлла хета суна адаман дегӀаца кхерстина муьлхха а лазар. Дарбане сатесна, гонах хьийзачу лоьран хаддаза тидамаш беш меттахь Ӏуьллург ду Дала кхоьллина адам. Уггар хьалха лоьран мерза дош, дарбанечу цуьнан куьйгийн йовхо ю цунна оыпург, лазархочун дагчу тешам кхачориг. Цамгар эшош, адам дика могашалла йолуш хила лаар, дуьххьалдӀа, лоьро ша лор хилар а, шегахь къинхетам хилар а дӀагайтар ду. И тайпа амалш хиларо гойтуш ю лоьран дикалла а, цуьнан говзалла а.\n19-чу бӀешарахь ваьхначу оьрсийн цӀеяхханавевзаш хиллачу литературин критика В. Г. Белинскийс адамах лаьцна кху кепара аьлла: «... Ӏаламехь уггаре мехала а, къинхетаме а дерг - иза адам ду».\nЦомгуш хиллачунна орцах кхойкхура лоьре\nСайпулаева Хьалимате. Юьхьанца долу хӀума ма-хетта доцуш, хало йолуш а нисло. Ийзалуш йоцуш, паргӀат хӀуттура иза деэшначунна т1е, хаьара цомгашчо шега бохург х1ун ду. Дика хаарш долуш xlapa хиларна, цомгуш хиллачунна ша лелон догӀу дарбанаш нийса а, кхачам боллуш а леладора лоьро, юх-юха а толлура цомгашчун хьал. Дукхахьолахь цомгуш хиллачех цхьаберш больнице а кхачийна, цигахь дарбанаш лело дезаш нислора. Дерригенца ларайора Хьалимат. Цул тӀаьхьа цхьа шо хан яьлча, 1988-чу шеран май беттан хьалхарчу деношкахь, отпуск а эцна, Хьаьжи-Эвла шен гергара нах болчу еара иза. Иза шерашкахь сатийсина де дара цуьнан кхолламехь. Кхечу кепара аьлча, иза шен цӀахь, шен махкахь а яра. Цунна дара Хьалиматна гуттаренна а кху шен махкахь йиса лаам кхоллабалар. Оццу шарахь СайпулаевгӀеран берриге доьзал а бирзира ц1а.\nЖимчохь дуьйна шайн доьзал диканна Ӏамабора дас Эльбис а, нанас Гошлапа а. Шен кхаа йоӀера ша реза йоцуш ледарло яьлча, къестамаш ца беш кхаа йоӀана хьекъале хьехам бора доьзалан нанас. Ненан хьехам тидамза битар дацара доьзалерчу йоьӀарийн Фатимин, Аминатан, Хьалиматан амалшкахь. Ненан дош Ӏаламат деза лорура царех хӀораммо бераллехь дуьйна. Дахаран хьийзарехь дуккха а халонаш, бохамаш гина, лайна а йолчу нанна уггаре а коьрта хетара шен йоӀаршкахь тоьллачех амалш, гӀиллакхаш кхиор, царна уып марздар. Кхузахь шашах коьрте хьаьвза Д. Писареве аьлла долу xlapa хьекъале дешнаш: «Лом долуш дуьнен чу даьлларг лом хилла дуьсур ду, ткъа адам долуш дуьнен чу даьлларг шех адам ца хуьлуш диса тарло». Оцу дешнийн маь 1 на довзийтарна лерина комментари яр оыпуш дац аьлла хета суна. Доьзалан хьашташ девзаш, церан кхиар мелла а ирсе хилийтаран дуьхьа ехара иза шена атто ца лоьхуш. Цхьа ша тайпа къамелан философы йолуш нана яра Гошлапа.\nДаймахка цӀабирзинчул тӀаьхьа дукха хан ялале Аргун-гӀалахь баха хевшира СайпулаевгӀеран доьзал. ХӀетахь еара Хь. Сайпулаева Аргун-гӀалин №1 йолчу больницан хирургически отделене балха. Цу отделении коллективо езаш тӀеийцира шайн белхан керла накъост. Операционни блокехь операционни медйиша йолуш дӀаболийра цо шен болх. Иштта дӀакирчира денош, беттанаш, шераш. Декхаршца ларош, шен болх бевзаш говзанча яра Хь. Сайпулаева, иза юкъахь йоцуш хуьлуш яцара цхьа а операци. Операционни стоьла тӀехь Ӏуьллучу лазархочун дог-ойланах кхеташ хуьлура иза.\nШен кхолламах дерг дийцар, довзийтар ца лиира сан къамелахочунна. Шен цхьаъ бен йоцу йо1 Седа хьекъале а, гӀиллакхе а хила Ӏамийра цо жимчохь дуьйна. Ио 1ана Седина лерина дара цуьнан кхид 1а долу дахар. Дуккхаза халонаш нислора йо1 кхиорехь, амма нанас Гошлапа, йижарша Фатимас, Амината тесна ца юыура Хьалимат а, Седа а.\n- Хийлаза холчухӀуьттура со ма-хетта таронаш, аьттонаш боцуш хан сих-сиха нислуш хиларна, - иштта дагалоыгу Хьалимата дикка шераш хьалха хилларш.\n90-г1а шераш... Синтеме доцуш, доьхна-даьржина хилла дӀахӀоьттира Нохчийчоьнан бахархойн 1ер-дахар. Муьлш бу а ца хуучу цхьана наха халонга даьккхира доллу хӀума а. Цул тӀаьхьа гачудуьйлура зуламаш, питанаш, талораш. Тамашена хеталуш, бартах доьхна, xlopa а шен-шен амалехь дӀагӀерташ, xlapa ду ала хийцаме хилла гучудолуш хӀума а доцуш, сингаттаме хьал кхолладелира Нохчийчохь.\nИ дерриге Ӏеткъара, йоьхна ойланаш йойтура хӀоранга а. Кхул хьалха цкъа а ца хиллачу кепара халонга делира балхахь долу хьал, цомгашчарна дарбанаш лелор. Оыпучу молханашца, гӀирсашца кхачояцаро барамал т1ех халонга даьккхира лоьрийн балхахь долу хьал. И хьал масех шаре делира ерриге республикехь.\n1994-г1а шеран декабрь... ПайгӀанечу мархаша лецира Нохчийчоьнан стигал, доьхна, хьере хилла хьаьвзира адамаш. Сингаттаме хиларал сов, кхераме хьал дара Нохчийчохь кхолладелларг, Дела воцург кхин орцах вала накъост воцуш. Кхоччуш тӀеман хьал кхолладелира Нохчийчохь. Сингаттамечу мехаша лоькхура Аргун-гӀалин урамаш. Стиглахь буьрса гӀовгӀа яржош хехкалучу кеманаша йохийнера урамашкара, бахархойн хӀусамашкара тийналла. Цул тӀаьхьа дукха денош довлале, хӀуттучу тӀеман юьхь дӀайолаелира Соьлжа-Палахь. Цхьана ханна Хьаьжи-Эвлахь да-нана долчохь дӀатаръелира Хьалимат а, йо 1 Седа а. Ма-хетта маьрша дацара дахар, кхерамечу хьолехь дара ярташкара, арахьара некъаш. Тезетех, белхарех, тийжамех яьккхина, мелчу цӀийлахь яра Нана-Нохчийчоь.\n1995-чу шеран бӀаьста Аргун-гӀала маьрша ю, боху къамел хезча, юха а шайн болх дӀаболийра больницан берриге а лоьраша. ТӀеман хьал хӀоьттинчу деношкахь больницашкахь лоьраш ца тоьаш хьал кхолладеллера республикан цхьайолчу больницашкахь. ХӀетахь Куршлойн-Эвлахь вовшахтоьхна хиллачу госпитале балха яр хьахийра Хьалимате. Дас Эльбис, цхьа а тайпа дуьхьалояр а доцуш, элира: «Неман хьал ду вайн махкахь... Хьо яха еза цига балха кхойкхуш хилча».\nИштта нисъелира иза Куршлойн-Эвларчу госпитале. Машаре нах балабора цу госпитале тайп-тайпана чевнаш а хуьлий. Царна сихонца rlo дан дезаш нислора. Де а, буьйса а синтеме доцуш, xlopa а лор кийча хила везаш вара. Чевнаш хилла балийначу нехан чевнаш йоьхкуш хуьлуш яра медйиша Хь. Сайпулаева. Оцу шерашкахь xlopa а дийнахь бӀаьрахьалха лаытинчу ирчачу суьрто дог Ӏийжош холчухӀиттайора иза. Чевнаш хиллачарна юкъахь дуккхаза нислора кегий бераш, зударий, къаной. Хала дара оцу дерригенна собаре а хилла 1ен.\nХала ду оцу дерригенах лаьцна дийца. Хала ду... Иза иштта хилар шера хаалора Хьалимата мел олучу дашехь, ойлане девлла хьуьйсучу цуьнан цӀенчу бӀаьргийн хьежарехь а. Чевнаш хиллачех хӀораммо а дарбане сатосура, ша-ша ма валийтахьара бохуш, дуьра б 1 аьрхиш ледош, халчу къурдапща дехарш а дора. Цара дог Ӏийжадора, къайлах-къулах лиэдадора 61 аьрхиш, шен дагна хилла цатемаш хьуламе бохий, церан дегнаш чохь тешам кхуллура цо, хилла чевнаш дика йоьрзург хиларх лоций.\nЮха а дагалецамаш... ДӀадаьллачо лар юыу чов йирзинчул тӀаьхьа хӀоьттина муо санна. Адамийн дегнашкахь, иэсехь гуттаренна а даха дуьсуш ду хилларш, лайнарш. Цара йитац коьрте хьийза ойланаш ма-хетта маьрша. Кхузахь шашах коьрте хьаьвза Д.Лихачеве аьлла долу xlapa хьекъале маьӀна долу дешнаш: «Иэс жигар ду. Цо дитац адам бен ца хеташ хила а, х 1умма ца деш 1 ен а. Ду цуьнгахь хьекъал а, ткъа иштта адамийн дог а ду. Зама хӀаллакьечу ницкъана дуьхьал лаьтта иэс. Иштта доккха маь 1 на ду иэсан».\nТӀеман хьал хиларна махкахь, хала дара белхан хан дӀаяхьар а. Ӏуьйранна 7 сахьт даьлчадӀаболийна болх буьйсанна 11 сахьт даллалц, юкъ-кара 12 сахьт даллалц бан безаш хьал хӀуттура. Оцу хеначохь лаххара 50, цул сов а чов йоьхкура Хь. Сайпулаевас. КӀадделлачу дегӀана наб хьегӀара, бӀаьранегӀарш даш санна дазделла хуьлура, амма тӀехӀоытинчу хьоло лоьхура xlopa а лоьрера къонахчун амалш, собар, доьналла. Оцу амалех ца юхуш, шен деган кӀоргенехь садууш болу цатам хьулбой, къинхетамечу амалшца цхьаьна шегахь къонахаллин амалш хилар а гойтура цо накъосташна. Куршлойн-Эвлахь яьккхинчу хенахь Дакаева Асетан хӀусамехь Ӏийра иза. Тахана а баркаллин дешнашца дагалоыгу Хьалимата и доьзал.\nТӀеман шен кепара сурт, къизаллин сибаташ хуьлуш ду. И тайпа де а нисделла Хьалиматан кхолламехь. Хетарехь, вайн махкахь хьалхара т1ом болу хан яра цо тхан хиллачу къамелехь суна йийцинарг. И де шатайпа къизалла, кхерам вовшех ийна дара. Хьаьжи-Элара схьабевлла Аргун гӀала кхача дагахь йогӀура Хьалимат. цуьнан йижарий Фатима, Аминат, цаьршиннан хӀусамдай Леча, Дикваха, йо1 Седа а. ХӀорш Сиржа-Эвла кхаьчначу хенахь, го наххӀоьттина хилла тийналла йохош хӀаваэхь, цӀеххьана гучудевллачу кеманаша бен-башха а доцуш бомбанаш етта йолийра юьртан йистошца. Малх кхолош, тамашена бода хӀоьттира гонах, къарделира лерса, гонахара Ӏалам кхоччуш кхечу суьрте дирзира; кхоам ца хеташ дагийра латта, этира гергахьа лаьтташ хилла гӀишлош. Гергахьа теӀачу Ӏожаллин «багара» яккхархьама, къевллина шен йо1 Седа маракъевлира Хьалимата. ХӀетахь диъ-пхи шо бен хир доцу жима Седа ца кхетара гонах хӀоьттинчу ирчачу суьртах.\nДахаре кхаьчначу муьлххачу а хьолан, хиламийн шен-шен кепара мах хадош, церан хьесап деш ойлане хуьлу адамаш. Къоман барт боьхча мел нийса маьӀна а т1е ца лоцуш, тидамза дуьсу. Цу тӀера долало зуламна тӀе «т1ай» тиллар. 90-чу шерашкахь вайн республикехь доладелла, т1ех чолхе хилла политически хьал тӀеман хьоле доьрзург хиларх кхеташ яра Хьалимат. Цу хьокъехь, олуш ма-хиллара, эзарнашкахь ойланаш лекхалора йоьӀан коьрте, кху Нана-Нохчийчохь бехачу нехан цхьабарт хилар а, низам долуш а хьал хӀоттаре сатуьйсуш. Амма оцу шерашкахь и санна дерг хила доьгӀна доцуш тӀехтилира дуккха а денош, буьйсанаш.\nДоллу хӀума а хийцалуш, мацца цкъа маслаӀате доьрзий дӀахӀуттуш хуьлуш ду. Муьлххачу а къоман кхолламехь хилла и тайпа хиламаш а, хийцамаш а. Шозлаг 1 а а вайн махкахь т 1 еман хьал кхолладелча, шеко хилар а доцуш, дог тешна яра Хьалимат, маслаӀатна йихкина юкъ а йолуш, къомана хьалха цхьа къонах вериг хиларх. Цу хьесапехь гӀалат ца хиллера иза.\nСтиглара хецаделла цӀеран стелахаынтиг санна, цӀеххьана гучувелира Хоси-Эвлара къонах, России Турпалхо, Нохчийчоьнан хьалхара Президент а хилла волу Кадыров Ахьмад-Хьаьжа (Дала гечдойла цунна). Дош алар майрра долуш, бакъо, нийсо къастор долуш, нохчийн къам, ерриге Нохчийчоь тӀеман цӀергара яккха Ӏалашо йолуш къомана хьалхавелира иза. Иза оцу Ӏалашоне кхечира, мехкан а, къоман а дуьхьа шен дахар д1а а делира цо. Цунах болу сирла дагалецамаш беха цуьнан дагчохь.\nДахар хийцалуш, машаречу новкъахь ду. Маьршачу дахаран пусар а деш, адамийн могашалла Ӏалашъечу лоьрийн могӀарехь къахьоьгуш ю Сайпулаева Хьалимат. Ма-моьтту аттачех бац лоьран болх. Цомгашчарлахь дуккхаза нисло тӀех оьгӀазе, челакха амалш ерш. И тайпа амалш хиларан бахьанех кхеташ йолчу лоьрана Хь. Сайпулаевана даима карабо цаьргабийцагӀиллакхе мотт, хаьа собаре хила а. Цуьнан амалехь яц дешан кӀоршамалла, дегабааме хилар.\nЛор, соьга хаьттича, могашаллин мах, чам бевзина ца 1аш, маьршачу дахаран мах, чам бевзаш адам ду. Цхьана кхетам боцчу нехан бехкенна гучудуьйлучу гӀалаташа, бен доцуш хилар, дӀадаьлларг сиха дицдар бахьнехь, вайн лерсинехь юкъ-кара хеза сингаттаме а, доьхна а къамелаш. Мел халахеташ делахь а, таханлерчу кегийрхошкара дуьйлу гӀалаташ, ледарлонаш. Xlopa а дийнахь ала мегар долуш, некъашкахь хуьлучу аварешкахь хӀаллакьхуьлуш ду адамаш. И тайпа бохамаш нислой, лазийна а, тайп-тайпана чевнаш хуьлий а кегийрхой кхачабо Аргун-гӀалин №1 йолчу больницан хирургически отделене. Царех цхьаберш заьӀап буьсу, леш меттигаш нисло. Гуш т1ом а боцуш, шаьш-шайн хӀаллакбеш бу кегийрхоша. Царех xlopa а дахаре юхаверзорехьа болчу къовсамехь дакъалопуш хилла ю цу отделении медйиша Сайпулаева Хьалимат а. Кегийрхоша и тайпа ледарлонаш йийлийтарх лаьцна дуккха а дийцира цо тхан хиллачу цхьаьнакхетарехь. Цуьнан къамеле ладоьгӀуш 1аш суна ларамаза дагадаьхкира Ширачу Риман философа Сенека аьлла долу xlapa дешнаш: «Вайн дахар доца дац, амма вай ваын дацдо-кх и». Шайн белхан массо a arlo дика евзаш, иштта ала хьакъ долуш лоьрийн персонал ю цу больницан хирургически отделенехь ерг. Церан цӀерш дозаллица йоху Сайпулаева Хьалимата. Уьш бу тайп-тайпана корматалла йолу лоьраш: Идрисов Абу, Лачинов Мохьмад, Бисултанов Мохьмад, Алиев Майрбек, Исакова Жанна, Асгаева Лариса, Абубакарова Барет, Абубакарова Лариса, Берсанукаева Сацита дуккха кхиберш а.\nШа болх бечу отделенехь иштта дика накъостий шен хиларх дозалла до Хьалимата. ЦӀерш яьхначу накъостех цунна къаьсттана хьомсар хетачех ю Абубакарова Барет. Иза Хьалиматан хилла хьехамча ю. Дуьххьара цу коллективе балха еанчу хенахь Баретах дагаялар дуккхаза хилла. Цунна хир ду-кх Барете ша тайпа безам, марзо алсам йолуш Хьалимат тахана а хилар.\nНаггахь бен тийналла ца хаалуш, палаташ чохь го лоьраш, медйижарий. Церан хаддаза дӀасалеларехь гуш ду церан мукъа хан кӀезиг хилар. Шен белхан декхарш дуьззина кхочушдечу лоьрех ю кху къамелехь йовзийтина йолу Аргун-гӀалин №1 йолчу больницан хирургически отделении медйиша Сайпулаева Хьалимат. Иза лору лазархоша, накъосташа.\nДахарехь дуккха а цатемаш нисбеллехь а, амма гӀиллакхех а, доьналлех а юьзна ю иза. Тайп-тайпанчу хенашкахь кхелхира да-нана (Дала гечдойла цаьршинна). Вовшийн дола дар, марзо хилар а йижарийн амалшкахь. Шен цхьаъ бен йоцу йо1 Седа нийсачу новкъахӀоттийна Хьалимата. Карарчу шарахь Соьлжа-Палин медучилище чекх а яьккхина, Аргун-гӀалин №1 йолчу больницехь реанимации отделенехь медйиша ю Седа. Ненан лорах яхна йо1 Седа а.\nХа хоьрпуш, сацар доцуш йоьду вай деха зама. Ӏаламо кхелина, хазчу духаре йирзина го хьаннаш, царна дикка нацкъаро хеталуш йолу аренаш.\nМаьрша ду дахар кхин цкъа а тӀеман гӀовгӀа хезар йопуш, тӀеман ирча сурт гур доцуш. Дала мукъалахь.\nХьалиматан Ӏодика а йина, со ц1а ван аравелар...\nДика ду-кх иштта хьуьнаре зударий-лоьраш вайн махкахь болуш.


25-гIa апрель — Нохчийн меттан де — КОМИТЕТ ПРАВИТЕЛЬСТВА ЧЕЧЕНСКОЙ РЕСПУБЛИКИ ПО ДОШКОЛЬНОМУ ОБРАЗОВАНИЮ\nВезачу Аллах1а дуккха а къаьмнаш кхоьллина дуьненахь маьрша лела а, даха а. Х1оранна шайн мохк, рицкъан хьелаш, бийца мотт белла. Хастам бу-кха Далла, бусалба динехь вай нисдарна, оццал хаза, хьалдолуш, къоман хазна хилла лаьтташ болу ненан мотт вайна баларна. Иштта хастам Аллах1ана бу, бусалба динан, нохчийн меттан барам боцу хьурмат деш волу Паччахь вайна нисварна. 2007-чу шарахь Нохчийн Республикин Куьйгалхочо, Россин Турпалхочо Кадыров Ахьмад-Хьаьжин Рамзана оханан беттан 25-г1а де Нохчийн меттан де хир ду аьлла омра дина, хаза кхаъ хилира дерриге къомана. Цхьа а шеко йоцуш, нохчийн мотт кхиоран а, марзбаран а 1алашо йолуш, нохчийн юкъараллин оьздангаллин хьал тодарехь а, къоман бакъдолу ламасташ, г1иллакхаш меттах1итторехь а коьрта дакъа хилла д1ах1оьттина и беркате сацам. Мехкан Куьйгалхо, лараме Ахьмад-Хьаьжин Рамзан бахьанехь вайн къоман тоделлачу хьолан мах хадийна вер вац. Везачу Аллах1а диканца бекхам бойла вайн Паччахьна! Тахана, х1окху хазчу б1аьстенан дийнахь, даггара декъалван лаьа къоман Куьйгалхо Нохчийн меттан дезачу денца!\nЛараме Ахьмад-Хьаьжин Рамзан! Дала массо а х1уманан т1ехь аьтто бойла хьан! Дала 1алашвойла хьо! Дала хьан сий деш долу нохчийн къам совдоккхийла мотт безарехь, 1аморехь, кхиорехь! Дала т1аьхье беркате йойла вайн!\nПредыдущая запись Работники системы дошкольного образования Чеченской Республики приняли активное участие во Всероссийском субботнике 24 апреля 2021 года\nСледующая запись Открытие Республиканского конкурса «Воспитатель года-2021»


matiev — кино — LiveJournal\n"Нана-лаьтта" яхача фильмах дола дош.\nДукхача наьха хаттараш хул, наха мотт дикаг1а 1омабергболаш фу де йиш яр хьог1 яхаш. Нах в1ашаг1кхийттача метте наггахьа мара дисац вай Г1алг1ай метта хьал ца хьоадеш. Дуккха хоз, «Вададай, мотт д1абоалаш латт, шеввар оарцаг1вала веза, иштта даьг1а даргдац вай», яхаш, наха кхайкарал деш. В1алла цу меттаца ший бала боацар а хул из дувцаш. Новкъадар фуд, из яхачар а, вай мотт тохкачар а бувцар эрсий мотт – хилар.\nМетта юкъе дукха тайп-тайпара хувцамаш хиннад т1ехьарча хана, хувцаденнад наьха вахара хьал а, цунга хьежжа мотт чоалхане бийрзаб. Боккхийча наха, хьехархоша, йоазонхоша, 1илманхоша, халкъо х1аране ше ший тайпара бувц мотт, из ца эшаш лета г1улакх да вай къамах. Из бахьан долаш башха боалаш латта мотт. Вай хет хетача тйпар из бувцаш хилча Гуйран моажа а дийрза гаьна т1ара 1олегача г1аьний хьисапе метта юкъера дешаш 1олег. Юххера а, уж г1аьнаш дерригаш 1олегар кхерам ба цу гаьн т1ара нагахьа санна мотт вай нийса ца бой. Ч1оаг1а дега 1адкъаш да мотт тишлуш, д1абоалаш латташ хилар. Х1аьта фу де деза вай из д1абаргбоацаш, малаг1а чоалх юкъе яккха еза, корчам мишта хила беза цу оаг1орахь? Уж хаттараш вай санна кхыча къамах болча наьха а хул шоай метта хьал дагадоаллаш.\nД1адахача 2013-ча шера аьхкий, «Youtube» сайта мазаоаг1онга г1олла (интернет) даьржад «Нана-лаьтта» аьнна ц1и а йолаш г1алг1ай меттала даьккха «Home» яха, 1илман оаг1ош теркалъеш дола фильм. Х1ара дош саббаре, ше фу дувц а ховш ц1ена д1аоал. Цудухь наха кхетаде, д1алаца аттаг1а да. Дукхача наха хьежа мах баьб цун, раьза бараш дукха ба. Бакъда цунга ца хьожаш бисараш а ба тоъала. Хьажачоа хьаэца х1ама шортта да мотт ц1енабаргахьа х1аьта а.\nИз фильм доаккхаше а эггара хьалха франции, англии меттала даьккхад. Из даьккхар ва франце къамах вола Жан Арту-Бертран, яха 1илманхо. Цул т1ехьаг1а дукхача меттала таржам даьд цунна, эрсий меттала «Дом» яхаш я цун ц1и, х1анз т1еххьара вай г1алг1ай меттала а даьккхад из «Нана-лаьтта» аьнна ц1и а тилла.\nФильман г1алг1ай меттала таржам а даь, оаз д1аяьзъяр ва МГУ балха волаш, англи метта хьехархо вола Пхьарг1илгнаькъан Мухьаммад. Университете шийна хьаденнача ц1алга чу (общаге), ший боацача кхоачамца доккха х1ама да цу сага даьр, боаккха толам баьккхаб цо из фильм вай меттала даккхарца. Дукха вай метта терминаш юкъе кхийлай, хьагуча баьккхаб ц1ена г1алг1ай мотт, хьахьекхад цун б1аьхий хилар, йовзийтай метта к1оаргал.\nСона ч1оаг1а боккха кхаъ хиннаб цох, цкъа дале, вай мотт дег1абоалабара боккха мул ба из, шозлаг1а, г1алг1ай меттаца къахьегача наха ч1оаг1а накъа яргъя цу т1ара дукха терминаш, хьехархой аьттув хургба шоай метта говзал лакхъе. В1алла в1ашт1ехьа хилча г1алг1ай меттаца къахьегаш болча 1илманхоша барт а баь тахка, яшха езар цу фильма метта оаг1ош. Тахка бахьанаш цун дукха а да.\nТ1ехьарча хана в1ашаг1а а кхийтте, дукха метта хьал дувцаш оамал я вай, къаьстта 1илманхойи, г1алг1ай мотт тохкачари, х1аьта чаккхе мишта хул вайна ховш да. Г1алг1аша оалаш да: «Г1улакх хьалха къамаьл т1ехьа». Цу кица т1атайжа баьб Мухьаммада ше укх хьакъе баь болх. Къамаьл дита а дита ший болча кхоачамца къахьийгад цо. Дала ший г1улакхашкахьа соввоаккхалва из. Иштта г1улакх хьалха долаш хила веза х1ара вар, т1аккха мара из г1алат юстарадоаккхалургдац вайна.\nДукха кагий нах ба вай метта хьал дагдоаллаш, амма цу хьаькъе къа мишта хьегаргда ца ховш, нийссаг1йола оаг1о кора ца еш, корчам дикаг1а малаг1а ба ца ховш ба дукхаг1бараш. Мухьаммада цу наха никъ хьабийлаб, шин сахьата долча фильманна г1алг1ай метала таржам а даь, вай дунен хьал довза, ха аьттув беннаб цо вайна тахан.\nТ1ехьарча хана "Галг1ай урокаш" яха дарс доладаьд кагийча наха мазаоаг1онга г1олла, т1аккха а х1ама хулаш дац. Деша мекъ беннаб нах, дукхаг1а суртанца белгалдоалача х1аманга хьож нах. Вай кхувш боаг1арашта ч1оаг1а дика ганз я из фильм. Моллаг1а волча сага ший меттала дола х1ама дикаг1а т1аэц, х1ана аьлча цунна гаргаг1а ба ший мотт, уйла а ший меттала ю сага, х1аьта вайна гаргаг1а г1алг1ай мотт ба.\nНагахьа санна мотт дег1абар воашта дезе, цу тайпара балхаш де деза вай, из в1ашт1ехьа даргдолга вайна хьа а хайтад цу фильма таржамхочо. К1еззига хинна а, ший х1аманна саг шек хилча, г1улакх ма хетта д1адодац. Тешаш хила деза вай, шеко йоацаш вай из в1ашт1ехьадарг хиларах. Т1аккха ши-ше хулаш мо хьахургда х1ама, мот а тоалургба, цу оаг1орахьара корчам вай нийсбой.\nСона санна цох ч1оаг1а кхаъ хинна ба дукха нах, къаьстта кагирхой. Мотт ховш воацача сага ше 1одешачул дикаг1а кхетаду цхьанне хьадувцаш долча дешай ма1ан, хьагуш хилча дицлургдоацаш керта чу 1очудул цо из. Х1аьта 1илман оаг1о теркал еш долча цу фильман даьча таржамо аьттув беннаб вай мехкал арахь бахача г1алг1ашта г1алг1ай меттаца 1илман оаг1о йовзийтеи, шоай къаман мотт шаьрбеи.\nИнтернете г1олла цу фильмага хьежар наггахьа мара висац цох дош ца оалаш, дола дешаш а язду дегаг1озленца. Цох хов вайна, гучадоал наьха дегаша фильм дезаш т1аийцалга, наха цох пайда баьнналга.\nУкх тайпара х1амаш метта хьакъе вай хьадой, мотт к1албусаргбац. Дуккха метта пайда бахьаргболаш, вай дицдаь дешаш да фильма юкъе, цул совг1а йоазонца белгалдаьхад наха цадовза тарлу дешаш, из геттара лоарх1аме да.\nБакъда, цу т1а ца а дуташ, къаьстта «Дошлорг» оттаде деза уж дешаш белгалдеш, хьакъоастадаьчул т1ехьаг1а цар ма1ан а доаккхаш. Х1ана аьлча массане а кхетадиц цу дешай ма1ан.\nИштта, наха чам а болаш, наьха дегашка сердал а юташ, б1аьж шераш кхы даьлча ваха висачоа накъа а даргдолаш фильм да из.\nДала низ лолба вайна мичча тайпара боалабой а вай мотт дег1абоалабе.\nИз 1илман кад вайга кхачийтача Пхьарг1алгнаькъан Муххьамада Даьла раьза хилва!\nФильмага хьажа аьттув ба укх наькъа вахача. http://www.youtube.com/results?search_query=%D0%B2%D1%81%D0%B5%20%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%20%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B0%20%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B0-%D0%BB%D0%B0%D1%8C%D1%82%D1%82%D0%B0&sm=3\nФильма г1алг1ай метта редактор Матенаькъан Илез!\n15. 01. 2014 шу.\nНах в1ашаг1кхийттача метте наггахьа мара дисац вай Г1алг1ай метта хьал ца хьоадеш. Дукха хоза «Вададай, мотт д1абоалаш латт, шеввар оарцаг1валавеза, иштта даьг1а даргдац вай», яхаш, наха кхайкаралаш деш. В1алла цу меттаца ший бала боацар а хул из дувцаш. Амма бувцар эрсий мотт ба, из тохкаш болчар а т1ехьа. Метта юкъе дукха тайпара хувцамаш хиннад т1ехьарча хана, хувцаденнад наьха вахара хьал а, мотт чоалхане бийрзаб. Гуйран моажа а дийрза гаьна т1ара 1олегача г1аьний хьисапе метта юкъера дешаш 1олегаш латт. Ч1оаг1а дега 1адкъаш да мотт тишлуш, д1абоалаш латташ хилар. Х1аьта фу де деза вай из д1абаргбоацаш, малаг1а чоалх юкъе яккха еза? Из х1анз укх лохе хьоахадергда вай.\nСентябрь бетта вурийттлаг1ча дийнахьа Магасерча «Г1алг1айче» яхача, вай Паччахьалкхен халкъа телевидене «Нана-лаьтта» аьнна, г1алг1ай меттала даьккхача «Home» яхача, 1илман оаг1онаш теркалъеш долча фильман махбеш в1ашаг1кхетар хилар. В1ашаг1кхетар д1адихьараш бар Арахьарча Бувзамии, къаман политикани, зарбани, хоами, министерствои, «Эздел» яха къаман г1улакх-оамал дег1адоаладара юкъарлои. Цига бийхабар вай мехкара дукхаг1ча даькъе г1алг1ай меттаца къахьегаш бола нах. Йоазонхой, д1ахо меттаца бала бола 1аьдала викалаш а. Ала деза цига в1ашаг1кхийттавар къовзткъа совг1а саг.\nФильм доаккхаше а эггара хьалха франции, англии меттала даьккхад. Из даьккхар ва франце къамах вола Жан Арту-Бертран. Цул т1ехьаг1а дукхача меттала таржам даьд цунна, эрсий меттала «Дом» яхаш я цун ц1и, х1анз т1еххьара вай г1алг1ай меттала а даьккхад из «Нана-лаьтта» аьнна ц1и а йолаш.\nФильман г1алг1ай меттала таржам а даь, оаз д1аяьзъяр ва МГУ балха волаш, англи метта хьехархо вола Пхьарг1илгнаькъан Мухьаммад. Университете шийна хьаденнача ц1алга чу (общаге), ший боацача кхоачамца доккха х1ама да цо даьр, боаккха толам баьккхаб цо из фильм вай меттала даккхарца.\nСона ч1оаг1а боккха кхаъ хиннаб цох, цкъа дале, вай мотт дег1абоалабара боккха мул ба из, шозлаг1а, г1алг1ай меттаца къахьегача наха ч1оаг1а накъа яргъя цу т1ара дукха терминаш.\n"Нана-лаьтта" яхача фильмах дола дош. — 2\nIилман кад! — 0


Кадыровн хьехамчас бехк баьккхина Ичкерин агIончашка\nНохчийчохь тIемаш боьлху хан, 1994 шо\nНохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан хьехамчас, махкахь тIемаш боьлхучу заманчохь Оьрсийчоьнна дуьхьал лаьттинчу Турлаев ШаIас емалбина "Масхадовна а, Ичкерина а ямартбевлла, Европе бевдда бахана" гIаттамхойн буьйранчаш а, министраш а. Цу хьокъехь цо еха интервью елла "Грозный" телеканална.\n"Тахана царна эхь ца хета. Iамеркан байракх оьций, арабовлу уьш. [...] дуьнентIехь мел йолу байракхаш а товш ю царна, амма нохчийниг ца мега-кх", - боху Турлаевс.\nИштта, Кадыровн хьехамчас бакъ ца до, Нохчийчохь тIемаш бинчийн доьзалашна Iедалхоша новкъарло йо бохург а. Мелхо а массо а агIор Iуналла деш бу, боху, цу нехан.\nТурлаевс билгалдоккху, Ичкерин некъа тIехь хиллачу наха махкана пайда беана цахилар. Ткъа Нохчийчохь президент лаьттинчу Кадыров Ахьмадан некъаца боьлхучара Дела дуьхьа а, нехан дуьхьа къахьоьгу, боху цо.\n"Новая" газето яздарехь, 2010-чу шарахь дуьйна Оьрсийчоьнан ницкъаллин структураша лоьхучу нахана юкъатоьхна вара Турлаев. Цунна бехке дуьллуш дара цхьамогIа нахана дина тIелатарш вовшахтохар. Цуьнан цIе хьехош яра, масала, Пачхьалкхан Думин депутат хилла Ямадаев Руслан а, Кадыровн гIаролхо лаьттина Исраилов Iумар а вер хькъехь бинчу талламашкахь.\nИштта бехкедуьллу, мел лахара а, кхин а кхаа стагана кIелояр: Кадыровн мостагIчунна Ямадаев Iийсана а, Дагестанерчу Хасу-Юьртан мэрна Умаханов Сайгидпашина а, Норвегехь вехачу Очерхджиев Мохьмадна а.\nДагадоуьйту, Турлаев хьалха Нохчийчоь сепаратистийн гIаттамхойн могIанашлахь тIом бина ву. 2004-чу шарахь, чов хиллачул тIаьхьа, иза Оьрсийчоьнан Iедалшна тIевахара, Кадыровс юкъарло а лелийна. Амнисти йинчул тIаьхьа Турлаевх хилира Нохчийчоьнан куьйгалхочун хьехамча.\nТурлаев бахьана долуш, "бIеннаш эзарнаш нах дийна бисна", цундела цуьнах баьлла пайда алсам бу, цо динчу зуламал а, аьллера Кадыровс.


Со дIа новкъа ваьлча?\nЛахьан-бутт 09, 2015\nНохчийчохь, йоккха юкъ ца йоьлуьйтуш, юха-юха а некъаш доьхкуш, бахархошкара цхьана ханна машенаш дIайохуш хьийза Iедалан ницкъаш. Официало даре а деш, миллионашкахь дагарло гIуданаш детташ, Iедалхойн пурбанца, бахархошкара доху ахчанаш. Ткъа некъаш тIехь хьовзамаш хецна лаьтта.\nДоккхачу хитIехь, мохо дера бердехьа лоьхкучу тIулгIенийн хьесапех, цхьа хан мосазза йолу юха-юха а, карзахе меттахбуьйлуш, кIоршаме низамаш а талхош, шайн бакъо цахилар чоьте а ца оьцуш, нехан машенаш дIайохуш, даккхий гIуданаш детташ, къардайна хьийзаш бу кху тIаьхьарчу беттанашкахь Нохчийчохь некъан низам лардеш болу а, боцу а ницкъаллин структурийн белхой.\nЦара бахархойн машенашна «тIелетарш» деш дIахьучу белхан жигаралла лакхайолу урхаллехь болчара чоьхьарчу гIуллакхийн министараллин белхан лахара мах хадош дIахьедар дарций. Беш жимма а хьулам а боцуш,доьхка дIатесса ца хилча а, машенан стогарш латийна ца хилча а, тускар доцуш бер машенахь хилча а, кхечу кIадбоцчу бахьаненашна а машен дIайоккхуш а ю, токхамаш бичий бен (лаххаре а 5 эзар сом охьа ца дилча) схьалуш а яц.\nЦу кепара бахархошкара ахчанаш схьаийзадар чIогIа тайначух тера а ду низамхошна, бакъду нахана вуно халонга даьлла и гIуллакх. Цу хьокъехь дуьйцуш ву Новр кIоштера вахархо Сайпудди\nСайпудди: «Машен схьаяккхар суна новкъа ца хета, нагахь урхалле дечо некъабакъо талхийнехь: тIех чехка хаьхкинехь, я цIен светофор лета а йолуш цо хаьхкинехь, вехна велаххьа-м муххале а.\nСуна а, нахана а дац иза новкъа. Юьрта юккъерчу некъаш тIехула, тIаьхьа а хоьхкуш, машенаш дIаяхар лартIа-м ца хетта суна.\nТхан кIоштехь Рубежни эвлахь банкомат дIа а хIоттийна токхамаш бойтуш бу-кх нахе. ДIа хIума ала йиш а яц. Аьлча харц тIеIаткъам бо. ХIара маццалц дахлур ду-м ца хаьа, гена долуш-м ду хIара.»\nМашенаш дIаяхаран хьокъехь, бух болуш а боцуш а гIуданаш деттарх дийцинчу Сайпуддис а билгал ма- даккхара, Iедалехь болчара шайн белхан вон мах хадош цхьа дош хазорций, нехан «коча баха» сихло ницкъаллин структурийн декъашхош.\nБахархоша даре дарца, цкъа хьо мила ву хоуьйтуш, хьайн кехат-тоьшалла гайтахь аьлча а, и бIоста а туьдий, чуьрабовлий хьийза низамхой.\nКху деношкахь юха а полисхоша некъашкахь керла зераш долор ду-кх бохуш ладегIамехь беха нохчий.\nБакълена а дукха вайнахана, нийсо толийта, хьаьнга хIун ала деза а ца хууш, халонга евлла Iедалан белхахоша бух боцуш лело харцонаш.\nЦу хьокъехь шайлахь дуьйцуш бу Новр кIоштан цхьана юьртахь пхьоьхана гулбелла юьртахой.\nДерзош аьлча некъан низам лардан декхарийла болчу низамхоша некъаш тIехь, "лечкъа а ца деш», шаьш и низамаш тергамза дуьтуш ду. Делахь а уьш карзахе, хьасартне хьийзар аьлла, некъахьовзамаш цуьрриг лахлуш ца лору бахархоша.\nМа-дарра аьлча церан жигаралла цунна тIехьажийна а ца лору наха. Беккъа кху карабеъначу Лахьана- беттан хьалхарчу кIирнах хилла мехкан некъаш тIехь, дукха баларш а нислуш, лазаме бохамаш\nНекъан инспектор воцуш яц-кх меттиг!


Исламан Нур - Свет Ислама - Ламаз дечо шена дуьхьал хIума хIоттор\nЛамаз дечо шена дуьхьал хIума хIоттор\n185. Абу Зарр ал-ГIифарис (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Стеган ламаз дохадо - нагахь цунна хьашхула дехьадалахь: зуда а, вир а, Iаьржа жIаьла а…». Оццу хьадисехь аьлла: «Iаьржа жIаьла – шайтIа ду» (хIара хьадис далинарг Муслим ву: 510).\nМуслима кхин а далийна цуьнах тера хьадис, амма «жIаьла» хьахийна а доцуш (Муслим: 511).\nАбу Дауда а, ан-Насаис а далийна ибн Iаббасан хьадис (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а). Оцу хьадисехь къамел цIано йоьхна йолучу зудчух лаьцна деш ду.\n186. Абу СаIид ал-Худрис (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Нагахь шух муьлхха а ламаз деш велахь, шена хьалха нахах дIакъастош йиллина хIума а йолуш, нагахь цул тIаьхьа цхьаъ шуна хьалхашхула вала гIортахь - сацавойла аша иза. Нагахь иза къар а ца луш дIагIортахь - лотийла шу цуьнах, хIунда аьлча иза – шайтIа ду».\nКхечу ривайатехь аьлла: «…хIунда аьлча цунна уллохь накъост ву (вуьшта аьлча: йилбаз ду)» (хIара хьадис далийнарш ал-Бухари: 509, Муслим: 505, 506).\n187. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Шух хIораммо а ша ламаз дечу хенахь шена хьалха цхьаъ юьллийла. Нагахь мегаш хIума карацаяхь - Iасалг дIаюгIийла цо шена хьалха. Нагахь цунна Iасалг а ца караяхь - сиз хьокхийла цо шена хьалхашхула. ТIаккха цунна хьалхашхула волучо ян цхьа а новкъарло яц цунна» (ХIара хьадис далийнарш Ахьмад: 2/249, ибн Мажа: 943. Ткъа ибн Хьиббана: 2361 бакъ хьадис ду аьлла хIара. ХIара – дика «хьасан» хьадис ду, ткъа иза кегаделла хьадис леринарг гIалатаваьлла ву).\n188. Абу СаIид ал-Худрис (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Ламаз цхьана а хIумано дохош дац. Амма шайн ницкъ ма-кхоччу вухатоха - (шаьш ламазна тIехь а долуш, шайна хьалхашхула волуш верг)» (хIара хьадис, гIийла зIе а йолуш, далийнарг Абу Дауд ву: 719).


Президентан а, парламентан харжамаш дIахьош бу Туркойчохь\nТуркойчоь -- Индже Мухьарреман агIончийн митинг хилира Мангал-беттан 23-чохь Истанбулехь. 23.Манг.2018.\nТуркойчохь хенал хьалха дIабоьлхуш бу президентан а, парламентан а харжамаш. Иза дуьххьарлера кхаж тасар ду цу пачхьалкхехь, референдум а йина, мехкан конституцина тIехь хийцамаш бинчул тIаьхьа. Цу хийцамийн Iалашо яра президентан бакъонаш шоръяр.\nТуркойчохь схьайиллина ю 180 эзар харажаман куп.\nПрезидентан харжамашкахь, тола мегаш ву аьлла, билгалваьлла ву карарчу хенахь цу даржехь волу ЭрдоIан Реджеп. Амма шолгIачу муьре валаре дог дохийла дуьсуш ву цуьнан коьрта дуьхьалонча Халкъан-республикан партин кандидат Индже Мухьаррем.\nШоьтан дийнахь, харжамаш дIаболабала дисна цхьа де а долуш, дуккха а адамаша дакъа а лоцуш, митинг вовшахтуьйхира цо Истанбулехь. Инджес чIагIдарехь, цу акцехь дакъалоцуш вара 5 миллион гергга стаг.\nШа толам баккхахь махкахь Iедал хийца гIоьртинчул тIаьхьа кхайкхийна чолхе хьал дIадоккхур а ду, махкахой бекъаран политика сацор а ю аьлла шен агIончашка Инджес.\nЭрдохIан Iедалан коьртехь волу ду 15 шо. Дуьххьара иза вара премьер-министр, ткъа 2014-чу шарахь дуьйна – президент.\nВерриг а Туркойчоьнан президентан дарж къовсуш ву 6 кандидат. Цуьнца цхьаьна махкахь дIахьош бу парламентан харжамаш. Уьш дIаболабалале бинчу талламашца парламентехь алссам меттигаш дIалаца мегаш бу ЭрдохIанан агIончаш. Амма церан ца хила мега цигахь дукхалла.


Нохчийн тобан дов хоттуш ду Венехь\nДаханчу шарахь ХIоллабрунн гIалахь пиццерия эккхийтарна бехке беш болчу нохчийн дов хатта долийна Венерчу кхелехь. Прокуратурано чIагIдарехь, иттех стагах лаьттачу тобано пиццериян долахочуьнца берта а бахана, цуьнан кафе эккхийтинера.\nДаханчу шеран Зазадоккху-баттахь цара цIетассар бахьана долуш пиццерияна гонахьарчу нехан цIеношна даккхий зенаш динера. Лулахь бехачу 20 сов доьзалшна эвакуаци ян дезнера Iедалхойн. Царех цхьаццаболчарна дIаьвша даьллера ягарийн газах. Ерриге а йохийна дIаяьккхинера кафена уллера вилспеташ юхку туька а.\nХIинца кхеле озийначу нохчех цхьаболчара мукIарло дина шаьш эккхийтарна декъахиларна. Цара шаьш цхьа жима цIе тасса гIерташ дара, иштта доккха эккхийтар дан лууш дацара, бохуш чIагIдо.\nБехкебечеран адвокаташа чIагIдарехь, и талор дарна царна 1000 еврона тIера 1500 евро кхаччалца мах лур бу аьлла хилла пиццериян долахочо. Ша и долахо зе меттахIотторан кампанера 200 эзар герга ахча даккха гIерташ хилла шена цIеяьлла аьлла. Иза а, цуьнан вешин кIант а ву Венерчу кхелехь жоьпе озийна.\nМасех кIиранахь яхлур йолуш ю процесс. Еарий дийнахь цигахь бистхила бакъо лур ю бехкебечарна.


Керла маьждиг схьадоьллуш ду Германерчу Кёлнехь\nГермани -- Кёлнехь деш долчу маьждиган проект, 2008\nШи бIе гергга маьждиг ду карарчу хенахь Германехь. Амма кесталгIа Кёлнехь схьаделла леринарг царах уггаре а доккха а, хаза а хила мегаш ду. Масех шо хьалха туркойн Iедалийн гIоьнца дан долийна долу и маьждиг схьаделларе сатесна бу Германера бусулбанаш.\nГерманехь карарчу хенахь бехаш 4 миллион сов бусулбанаш бу, церан терахь дела денна аьлча санна алсам долуш а ду, кхечу мехкашкара тIебаьхкина бусулбаниш бахьана долуш хилла ца Iаш, иштта дуккхаъчу Германин бахархоша а им дуьллуш хиларна. Ткъа махкахь бехачу бусулбачарех 130 эзар герга стаг Кельн гIалахь вехаш ву.\nЦигахь, Кельнехь, кесталгIа схьаделла дезаш ду Германехь хилла ца Iаш, йоллучу Европехь а уггаре а дакхийчех хир долу керла маьждиг. Цу хьаштана туркойн Iедалхоша а, амма коьртачу декъехь „Дитиб“ туркойн дикадаран юкъаралло а хьажийна 40 миллион доллар ахча дара.\nМаьждиган 1200 бусулба стаг ламазна тIеэца йиш хир ю. Иза, ламазан цIа хиларал совнаха, дийна цхьа исламан кхерч хир ю, шена чохь иштта библиотека а, хьаналчу кхачанийн ресторан а, хьуьжаре а, кхин дIа йолу бусулбачийн хьашташна оьшуш йолу кхерчаш а йолуш. Ткъа цу маьждиган момсарш 30 метар лекха хир ю.\nУьш, и момсарш, бахьана долуш, масех шо хьалха маьждиган проект Кельн гIалин дайша юкъараллийна йовзийтича дуьйна схьа цхьаццаболчу меттигерачу бахархоша, шайна тIехьа лаьтташ немцойн ультранационалистийн „Про Германи“ цIе йолчу боламан жигархой а болуш, кест-кеста дуьхьалонан акцеш дIакхийхьийра, маьждиг дар Iедале дехкийта гIерташ.\nЦу тIехь шайн аьтто ца баьлча, кхин ца долучу даьлча, меттигера, маьждиг дечу Эренфельд цIе йолчу Кельнин кIоштара бахархой цу хIуманна дуьхьала баха гIерташ а лийлира уьш.\nХIетте а, гIалин дай шаьш къобалйинчу проектана тIехь севцира. Ткъа маьждиг дечу „Дитиб“ юкъараллин жигархоша а, маьждиган проект кхоьлина йолчу тобано а Кельнехь дуккхаъ белхаш дIабаьхьира, меттигерачу бахархошна и Делан хьахоран кхерч цхьанна а кепара зене хир йоцийла дIахаийтархьама.\n„Дитиб“ юкъараллин интеграцин хьокхехь волчу векало Албога Бакарс дийцарехь, муьлхачу а йоккхачу гIалахь цу кепара хаза а, исбаьхьа а маьждиг хилар меттигерачу бахархошна мелхо а санехь хIума ду, хIунда аьлча, ишттачу гIишлоно а, кхерчо а шортта туристаш тIеузу. Цул совнаха, бусулбачийн, меттигерачу керистийн вовшашна довзар а, вовшех кхетар а алсам даккха гIалашо а ю маьждиг дечеран.\nХIетте а кIезга бац Кельнехь цу маьждигна резабоцурш а. Къаьстина националисттйн хьежамаш болчу партин векалша дуьхьало йо маьждиг дарна. Аналисташна хетарехь, кхо бIе стаг бен декъашхо а воцуш йолчу цу партин куьйгаллин дика хаьа, террорхой а хьахош, бусулба дин Европехь сихонца даржар а хьахош, меттигерачу нахана юккъехь кхерамаш баржоро партина керла кхаьжнаш Iалашдан там буйла.\nЦундела, масала, бусулба динна гомачу жигархойх цхьаъ волчу „Про Германи“ боламан декъашхочо Патберг Михела боху, ша тешна ву, и маьждиг дар – иза лерина цхьа политикан болам бу, Кельн гIалахь бусулбачийн нуьцкъалла гайтархьама дIахьош.\n„Керистачеран хIуьттаренна деш хIума ду иза. Массарна а хууш ма ду, Кельнера Петар цIарах долу килс Германехь керистанийн уггаре а йоккхох символ юйла. Ткъа шайн маьждиг цул а доккхох а дина, керистанаш охьатаIон Iалашо ма ю церан“, - бохуш, чIагIдо цо.\nБакъду, иза дацаре до Кельн гIалин дайша а, бусулбачийн векалша а. Маьждиг дечу Эренфельд кIоштан бургомистр волу Виргес Йозеф тешна ву, даханчу шерашкахь политикаша а, юкъараллин жигархоша а дукхаъ гIалаташ дина хиларх, бусулбанаш хийра нах болуш санна, уьш цхьана кхечу дуьнентIера кхуза баха схьабаьхкина болуш санна, царех дIаэн а, уьш бухарчу немцошца схьаэйта а гIулчаш ца яхарна.\nАла догIу, Кельнехь вехаш волчу I30 эзар герга бусулба стага хIинцалца схьа а Далла Iамал ян йиш йолуш 30 маьждиг ду. Амма, националистийн хьежамаш болчу тобанийн лаам хьалха а баьккхина, керла маьждигаш дар доьхкуш дац Iедало.\nДукха хан йоцуш меттигера бахархой дуьхьал бу бохучу бахьанца Москох гIалин дайша бусулбачарна маьждиг дар дихкина хилар. Москохах, ала дашна, вехаш тайп-тайпанчу хьосташца 2 миллион герга бусулба стаг ву, ткъа оццул долчу халкъана дина 4 маьждиг бен дац.


Тхо цIа даьхкинера - Публикации <!--if()-->- <!--endif--> - Каталог файлов - Депортация 1944 года\nТхо цIа даьхкинера\nСо дукха жима яра Казахстанера тхо цIадогIуш. Цхьадерг дага ца догIу. Массара «цIа доьлху» бахар даг чу дижинера. Чуьра сал-пал дIахьарчийна яккхий ларчанаш дагайогIу. Массо а самукъадаьлла хилар а дагадогIу.\nХIинца хаьа суна тхо Iаш хиллачу Уш-Тобера тхаьш автобуса тIехь Талды-Кургане дахана хилар. Гергарчу нахехь буьйса а яьккхина, шолгIачу дийнахь, гергара нах тхо новкъадаха баьхкина, цара вокзалехь доккха ловзар хIоттийра.\nМассо а хелхавала лууш а, самукъадаьлла а вара. ТIаккха тхо вагон чу девлира. Тхан доьзал хилла Iаш бацара цу чохь. Тхан берриге а гергара нах, иттех доьзал, хьала-охьа, а бара. Вагон купе йолуш муххале яцара, ур-атталла плацкарт йолуш а яцара.\nХIетахь-м суна уьш хIун ю ца хаьара. Вагонан лаьттахь долчу аннаш тIехь дийшира. ЦIерпошт хьалха суна цкъа а гина яцара. Цундела къаьсттина самукъадолура сан и беха некъ беш.\nЭххар а, 1957-чу шеран хIутосург (май) беттан хьалхарчу деношкахь, схьакхечира тхо Соьлжа-ГIала. Тхан деда а, денана а шайн доьзалца Соьлжа-ГIалара махках даьккхина дара. «Большая» цIе йолчу урамехь №62 йолуш, шайн долахь долчу цIенош чохь Iаш хиллера уьш махках бахале. Цундела, Соьлжа-ГIаларчу вокзалера тхо гIаш и цIа долчу дIадахара, тхайн ларчанаш текхош. Амма тхо керта ца дитира цIенош чохь Iаш болчу оьрсаша.\nЦIенош Iедало шайна делла, шуна Iан меттиг яц аьлла, милици кхайкхира цара, тхо лахкийта. Шайна луъуче дIагIо, кху чугIерта бакъо яц шун аьлла, милиционераш дIабахара, тхо арахь дитина.\nЦIадаьхкинехь а, тхо цIадахкаре сатесна Iаш Соьлжа-ГIалахь цхьа а ца хиллачух тера дара. Дедех дисинчу ков-керта тхо ца дуьтийла хиъча, тхан дас вахана машен ялийна, цунах «гурзовик» олура, цу тIе тхайн ларчанаш йоьттина, тхо Соьлже дIадахара. Тхоьца тхан деда, денана, да, нана, сан воккхахволу ваша, цхьа шо кхаьчна сан жимахволу ваша вара.\nСоьлжехь сан дедеден хилла керт яра, кертахь Iаш оьрсий белахь а, оха уьйтIахь тхайн ларчанаш охьаехкира, тхан кхин даха меттиг яц аьлла.\nЦхьа буьйса арахь яьккхира. Тхо кех довла дагахь доцийла хиъча, кертахь болчу оьрсаша, ненан карахь волчу сан жимахволчу вешех къахетта, цхьа чоь яссийра. Суна хIинца а ца хаьа, оцу жимачу цIачу тхо дерриге а муха тарделла.\nТхайн цIенош оьрсашкара схьаэца дийзира, цара боьхху мах дIабелла. Тхан дедедех йисинчу кертана уллехь еса цхьа меттиг яра. Тхан да а, нана а оцу меттига тIехь керла цIенош дан доладелира. ЦIенош дотта оьшу буьйда кибарчигаш жIайхошка яйтира. И цIенош а цаьрга доттийтира. ЦIенна поппар, арахула, чухула сан нанас хьаькхира.\nСадаIар, охьахаар цуьнан цкъа а хуьлуш дацара. Iаьнан шело тIекхачале доьзал чуберзо гIерташ, яла хIоьттина, къахьийгира пекъара, кхиболчу нохчийн зударша санна. Оцу шерашкахь тхан доьзал хилла ца Iара керла цIенош деш, Казахстанера цIабирзина нохчийн массо а доьзал бара эгIаза ка-мIараш етташ, шайна чуберза тховкIелонаш ян цхьацца бахьанаш лелош.\nХIинца санна, юучуьнца-молучуьнца зовкх хьоьгуш а вацара цхьа а. Кхаьрзина картол хьалха йиллича, мархадосту де хеташ хене овлура. Делахь а, цхьа а воьлхуш, чIекъаш вацара. Дай баьхначу лаьтта тIе цIаверзар доккха ирс а, Веза-Воккхачу Дала бина къинхетам а лоруш, массо а тасавелла воллуш вара. И хир ю-кх иза, даима со шех цецъюьйлу, нохчийн къоман нуьцкъала амал а, синъондалла а.\nДуьне духуш а, духур доцу собар хилла вайн дайшкахь а, наношкахь а. Цара цкъа а цхьаьнгга а сагIа ца дехна. Мел яккхий халонаш шайна тIехIиттарх, цара цкъа а яхь дIа ца елла, уьш доьналлех ца бевлла. Дала шайна деллачух даима тоам бина.\nКазахстанера хьалхо цIа кхаьчнарг, тIаьхьо цIавирзинчунна юьхь-дуьхьал хIуттур хьокхам, бIелиг-шекаран кийла бен яцахь а, карахь, куьйгахь цхьа баккхал йолуш. Цунах мерза кхаъ хуьлура массарна. Гергарлонаш къаьсттина лерина леладора тхо цIадаьхкинчу хенахь, уьйр-марзонаш хIинца санна цIархазмана яцара. Уьш цIеначу даггара яра.\n№1, кхолламан (январь) беттан 3 де, 2019 шо\nЗа уничтожение более 700 человек в с.Хайбах вручили правительственную награду.\nЗасекреченная трагедия 1944. Расследование геноцида в Хайбахе\nХайбах. Преступление без срока давности...\nЗумсой. Абдулла предпочел смерть, чем жизнь на чужбине и его застрелили на глазах всей семьи.\nМуса и его "Победа"


Тахана нохчийн Iилманийн хьаьрмехь дозалла долчу, нохчийн историн Iилманна шех дуккха беркат схьадаьлла волчу, шен дахаран оьмаран дукхахдолу дакъа нохчийн истори талларна, цунна лерина волчу, Нохчийн Республикин Iилманийн академин Президент даржехь говза куьйгалла дарца Iилманан кхин долчу декъашкахь а Iилманчашна дика накъост а хилла схьавогIучу оьздачу нохчочо профессоро, историн Iилманан докторо Гапуров Айдин Шахьрудис дIалуьсту шен сийлахьчу дахаран исбаьхьчу тептаран рогIера кехат!\nМах хадийна вер вац Айдин Шахьрудис мел кхочушбинчу белхашна а, ткъа уьш багарбеш кхин а дукха Iийр ву! Цхьа шеко йац, лараме Айдин Шахьруди, хьан цIе вайн гонахьарчу мехкашкахь а, Россин кхийолчу регионашкахь а, иштта гергарчу а, генарчу а пачхьалкхашлахь йевзаш хилар а, хьан Iилманийн белхаш лерина тидаме оьцуш а, церан лакхара мах хадош хилар а!\nОха, Нохчийн Республикин Iилманийн академин белхалоша, даккхийдерца даггара декъалво хьо, лараме Айдин Шахьруди, Винчу денца! Тхуна доккха дозалла ду ахь куьйгалла а деш, Кадыров Iабдул-Хьамидан Ахьмад-Хьаьжас вайн къомана къастийначу некъа тIехь Нохчийн Республика кхиорехь цхьана декъехь – Iилманехь къахьегар!\nСийлахь волчу АллахIа беркате дойла хьан шераш! Веза хин волчу Дала, могуш а, маьрша а волуш, хьайн гергарчеран вуо ца гуш, хьан вуо царна а ца гуш, хьан доьзалан ирсана а, нохчийн Iилманчийн дозаллина а дуккха а шерашкахь, шо шаре мел долу сий кхин а алсамдолуш, вахавойла хьо!\nНохчийн Республикин Iилманийн академин коллектив


Оьрсийчоь -- "КIайн берзалой" тобан декъашхой. 25 CHIL2010\n«Сова» олучу москохарчу информацин а, аналитикан а центран эксперташа а, Москохарачу диаспорийн векалша а таллам бина хIара шо доладеллачу 4 баттахь, къаьмнашкахь ца безам хилар бахьана долуш, Москох динчу зуламашна. Гучудаьлларг хIара сурт ду. Ша дерриг 66 тIелатар дина Москох. Вийна 25 стаг. ТIелатар динчерна юкъахь бу азербайджанхой - 10 стаг, 3 вийна, гIиргIазой -12 стаг, 10 стаг вийна, таджикаш -3 стаг, 1 стаг вийна. Эрамалой -3 стаг, 1 стаг вийна. Ша-верриг а Оьрсийчохь вийнарг ву 40 стаг. 129 стаг лазийна, я чолакх витина.\nЦарна юкъахь Юккъерачу Азера 62 стаг ву. Церах вийнарг ву 24 стаг.\nКавказера - 22 стаг ву, церах вийнарг ву 10 стаг. Оьрсийчура бахархой бу 9 стаг. Церах 1 вийна. ТIелетарш а дина, лазийначерна юкъахь бу кхеча пачхьалкхашкара нах а. Кху статистико гойтуш ду дукхах болчу радикал-националисташа тIелетарш дина болу нах бусулба пачхьлкхашкара бахархой хилар. Амма и нах байъина, я лазийна аьлла схьалаьцна, таIзар дина болу нах цхьана куьйга пIелгаш т1ехь а багарбалур бу. И бахьана долуш Оьрсийчохь болу бусулба нах цу тIелетаршна кечбелла ца Iаш, воше хоьтташ бу, хIун дан деза цу нахах лардала бохуш. Цуьнах лаьцна дуьйца вевзаш волчу Iамерки политолого Гобл Пола. Масаллаш а даладо цо.\n11-чу Майхь(Стилакъекъа-баттахь) кхаъа скинхIеда тIелатар дира Москохарчу Исламан Университетехь 3-чу курсехь доьшаш йолчу Хакназарова Юлдузана, цунна тIехь бусулба духар а гина. Цара йиттина 4 дийнахь кхетамчу ца йогIуш Iиллира и жимазуда. И тIелатар скинхIедаша гIалийн юккъерачу метрохь диннашехь, цхьа а стаг ца велира цунна орцах. Уггара бусулба нах эргIад бахийтинарг дара милици бехк-такъхаман гIуллакх схьа ца доьллаш духьала яьлла хилар. Милцоша чIагIдора Хакназаровас ша шена йиттина чевнаш йина бохуш. Амма тIаьхьуо, кхин дан хIума а ца хилла, таллам дIаболийра Iедалша.\nИза дуьххьарлера бусулбачу стагана дуьхьала дина долу зулам ца хиллехь а, Хакназарова Юлдузаца хилларг дагах кхийтира дуккха а нахана. Коьртачу декъана иза доьзна дара цу йоIана къиза тIелатар дина хиларца а, и тIелатар дина болу скинхIедаш Iедалш хьул бан гIертарца а. Москох бехаш болчара хилла ца Iаш, ерриг а Оьрсийчохь бехачу бусулбачу наха шай-кай а гулйина, адвокат лецира цунна. Цу адвоката, Чегодайкин Андрейс, схьаделлийтира милицега бехктакхаман гIуллакх. ХIинца и гIуллакх, массерна а хаъа а хууш, теллина чекхдаккхийта гIерташ ву адвокат, хIунда аьлча гуш ду и тIалатар и стаг кхеча къомах а, бусулба а хилар бахьана долуш дина хилар. Амма тIаьхьарчу хенахь ма-хиллара, Iедалш лууш хуьла иза хулиганаш дина, скинхедаш ца дина, бохург гайта.\nБехк-гуьнахь а доцуш бусулба Iедалца коьрта йовлакх а тиллина схьайог1уш йолчу йоIанна цу бесса къиза йеттарна оьгIаз ваханчу Оьрсийчоьнан Азехь Iохкучу республикийн муфтис Аширов Нафигуллас кхайхкам бира, бусулбачу нехан ларбала аьтто хилийта, оьрсийн гIаланашкахь бусулба анклаваш яхка йеза аьлла. Амма тIаьхьо, шен Оьрсийчоьнан динан урхаллера накъостий а цхьана, шена дуьхьала бевллча, юхавелира иза. Амма Ашировс дуьйцачо гойтуш ду Оьрсийчохь радикал-националисташ йоккха проблема а хилла дIахIоьттина хилар.\nЛокшина Татьяна «Хьюман Райтс Вотч» олучу бакъонашларйон вовшахтохараллан декъашхо ю. Цо а дуьйца къаьмнашкахь ца безам хилар бахьана долуш леррина нах байъа а, цаьрна йетта а арабовлуш болчу скинхедийн терахь алсамдолуш ду бохуш.\n«Проблема хIу ю хьуна аьлча, схьадоьллаш долу бехк-такхаман гIуллакхаш аьттехьа а дог1аш дац, хаъа а луш, алсам долуш долчу национал-радикалаша жимчу къаьмнийн векалшна деш долчу тIелетарийн терахьца».\nIедалш бехке ду, цу тайпа махкахь хьал хIоттарна, аьлла хеташ ю Локшина Татаьяна.\n«Со цхьа а шеко а йоцуш тешна ю, Оьрсийчоьнан Iедалш махкахь скинхIедийн болам алсам балийта лууш дац бохучух. Цу боламо дуккха а проблемаш йохьа. Иза цхьа ша-тайпа кхераме кегийрачу нехан болам бу, куьйгакъелла эца хала болу. Суна хетарехь, проблема кхузахь мелла а кхечу хIуманца йоьзна ю. ТIахьарчу шерашкахь Iедалш ловза дуьйлаш дара Оьрсийчоьнан юкъараллехь йолчу националистийн амал йолчу юкъараллашца. И ловзар дахделира, цуьнах инзаре ирча а йолуш, баккъалла а йолу проблема хиллалц. ТIкъа карарчу хенахь Iедалш хаза а хеташ шайн куьйгакъелла оьцур долуш дара хьал, амма иза ца дало цаьрга. Хан дIаяхана».\nШайна т1елетIарш дарх ларбалар Iалашонца, хIу дан деза боха хаттар хIоьттина дуккха а Оьрсийчохь бехачу бусулбачу нахана хьалха.\nМасала, «Ислам ру» интернет агенталло и хаттар дира кхаъа бусулбачу диндега.\nСалтанов Шамил куьйгалла деш ву Оьрсийчурча Дуьненаюкъарчу Исламан Аналитикан центарна. Цунна хетарехь цхьа некъ бу пачхьалкх чIагIяр, юкъаралло Iедалшна тIехь контроль яр чIагI а деш. «Медина» цIе йолчу зорбатухучу цIийнан куьйгалхо ву историк Мухетдинов Дамир. Ксенофоби дIаяккхалур яц, амма адамийн ойла хийца ялур ю, аьлла хета цунна. Делахь а цхьане цу зулмах ларбала хьовса беза бусулба нах, аьлла хета Мухетдиновна. Ашировс дуьйцучунна дуьхьала вац иза. Амма цо гIалат далийтира «анклав» а, «гетто» а боху дешнаш а лелийна. Бусулбачу наха анклаваш кхолла йеза а ца олуш, оьрсаша лелош долу «слободаш» кхолла йеза аьлла цо аьллехь, цу кепара дуьхьала бевра бацара цунна нах, хIунда аьлча оьрсийн гIаланашкахь ширчу хенахь дуьйна хилла, кхеча къомах болу нах беха меттигаш, бохаш дуьйца Мухетдинов Дамира.\nТIкъа кхолагIа цу проблемах шена хетарг аььларг ву оццу «Ислам ру» интернет агенталлин коьрта редактор Сафатдинов Марат. Цунна хетарехь, бусулбачу наха бусулба чулацам болу хьажор кечдан деза, Оьрсийчурча нахана бусулбачу нахах а, кхеча къаьмнех а лаьцна хетарг хийцар Iалашонца. Нагахь иза далахь, бусулба нах маьршша лелар бу урамашкахула, Европехь иза ма хиллара аьлла хета цунна.\n(ХIара материал эфирехь хилла 05 26 2008)


дахаре - Synonyms of дахаре | Antonyms of дахаре | Definition of дахаре | Example of дахаре | Word Synonyms API | Word Similarity API\nTop 10 similar words or synonyms for дахаре\nTop 30 analogous words or synonyms for дахаре\nЖеребцова, Елена Анатольевна Дукха инзаре халонаш еара цу тӀамо: юьхьанца кхунна, йоӀанна хиллачу чевнаша, лайначу мацалло, шелоно, йохийнчу хӀусамаша, вайначу деган доттагӀ а бахьанехь, цул тӀаьхьа, хьомечу махках яла дезаро — ирсечу машаран дахаре йолу догдохийла а хадийра.\nОбарг Обарго нигат деш хилла массо а дахаран тамах дӀахада, массо а тӀамехь а, адамца а майра хила. Нигат деш хилла дукха хьолахь пхеа шарна, оцу хенахь обарга дӀахадош хилла хьалхалера зӀенаш. Дахаре юхаверза обарган гӀодора хьешо — накъост кхечу тайпанара.\nОбарг Обарг — лаьмнашка дӀа а вахана Ӏедал а, низам а кӀелара дӀа а ваьлла, талоран дахаре вирзина стаг; дуьхьанца — зулам дарна, дукха хьолахь стаг верна, тайпано шайна юкъара эккхийна волу кавказан ламанхо. Термин даьржина хилла Къилбаседа Кавказехь, Гуьржийчохь ("абраг"), Абхазехь ("абрагь"), ткъа Азербайджанехь «Гачаг» олуш хилла.\nСталинизмо бехкбоцуш хӀаллак бинчу вайнахана ХӀоллам, чурт лаьтта шина тӀулгах. ТӀулгашна тӀехь ю нохчийн, орсийн маттахь язъйина информаци. Цхьа тӀулг бу лаьттахь бижийна Ӏуьллуш — Ӏожаллин билгало. ШолгӀаниг — стигла берзийна — дахаре сатийсаран билгало. ТӀулгашна тӀе йоьду 13 тӀегӀанаш — винчу махках девлла вайнаха Даймахке тийсина са, 13 шарахь лайна гӀелонаш, гунахь доцу тӀехбеттамаш, гома хьежарш.\nИйдалтӀие 1998 шеран 27 октябрехь Самара гӀалахь хилира ИйдалтӀиен яккхийчех ворхӀ гӀалин (Казань, Лахара Новгород, Пенза, Самара, Саратов, Ульяновск, Чебоксара) куьйгалхойн хьалхара Юкъара гулам, цигахь ИйдалтӀиен гӀалийн ассоциаци кхолларан барт кӀела куьг яздира. Оцу гӀуллакхо путевка елира дахаре муниципалан кхолламийн уьйран керлачу структуран — ИйдалтӀиен гӀалийн ассоциаци (ИГӀА). 2000 шеран февралехь Ассоциацин юкъакхийтира Йошкар-Ола, 2002 шеран 1 ноябрехь цуьнан могӀанаш буьзира Аштаркхнено а, Саранско а, 2005 шарахь — турпал-гӀала Волгоград, 2009 — Киров. Тахана ИГӀА юкъахь 25 гӀала ю, царех яккхийнарш:\nДитт Диттан гӀадо кондаран гӀортолан функци кхочуш йо, ткъа кхин а орамашний, кондарний юкъара аьхна даар дӀасхьало. Ӏаьнан заманахь тӀуналлин а, аьхна дааран а пхьегӀан роль кхочуш йо цуо. Дечиган гӀад лаьтта дагах, дечигах, иза чухула тӀекхуьу камбий тӀиера, цуо кхуллу шеран хӀоьзнаш — дитт хадийча юкъахь гуш долу таьӀна а, сирла а дакъош. Барамера зонашкарчу хьаннашкахь хӀора шарахь цхьацца шеран хӀоз тӀекхета, ткъа церан стоммала — диттан хӀора шеран дахаре хьаьжжина тӀекхета. Екъачу кӀошташкахь диттийн харц хӀоьзнаш хила тарло йочанаш яьхкича. Арахьара гӀад къовлу чкъоьро. Шен дахарехь диттан, дукха хьолахь, цхьа гӀад хуьлу. Коьрта гӀад лазийча (хадийча) цхьадолчу диттийн йийшинчу чӀенгех йишийн гӀад дала таро ю. Бух тӀиера хьалхарчу геннаш тӀе кхаччалц долу гӀадан декъах штамб олу.\nШаман Харжам хуьлу «шаманийн цамгарца», цуьнца шаман дехьаволу керлачу дахаре. «Цамгаран» юкъадогӀу Ӏадатийн дакъош — валар, денвалар: жоьжахатан чувоссар, стигал хьалвалар, «деланашца», синошца къамел дар, иштта тайп-тайпана шаманийн а, динан а Ӏаламца эвхьазвалар. Хин волу шамана и цамгар йолчу хенахь тайп-тайпана дуьненаш тӀехула некъ бар шен маьӀна долуш ду — шамано и дуьненаш Ӏамадо, синошна а, «деланашна» а тӀебоьду некъ бевза, уьш тӀехьа балханна дезар ду цунна. Иштта «цамгаро» кхиийта ницкъ ло адаман дахаран лакхара потенци."Шаманийн цамгар" биллам бац стагах шаман хила. Цамгар йолчу хенахь я тӀехьа синош хьехам бо, ткъа цул тӀехьа къеначу хьехамчаша-шаманаша. Цамгар йоцуш а хуьлу шаман: цӀеххьана беана кхайкхам, кхечу шамано тӀехьешна дарж дӀадалар я шен ният. Дуьненан сийлалло, кхечу шаманийн корматалло ницкъ ло, хаьржинчунна, наггахь шена ца луъушехь. Шаман хӀинца шена керла Ӏилманца лела, цуо кхуллу шен Ӏадатийн практика, иза адамийн дуьнене дехьадоккху, юкъараллашна оьшуш долу керла Ӏилма дахьаш.


Дег1 Эла хилла ца 1аш, са Эла дара цуьнан\n25 ноября в 11:10 (2009 г.)\nДукха хала ду вайна юкъахь воцчу стагах лаьцна яздан а, дийца а, къаьсттина хала ду - и стаг вайна юкъахь воцуш йиш йоцуш хилча муххале а. ДагадогIу, 2000-чу шеран 27 майхь дара иза. Москвахь, «Космос» ц1е йолчу хьешан ц1ийнехь д1ахьош яра «России бусалба нехан керлачу эзаршарахь хиндерг» аьлла, бусалба дин Россехь даржаран 1400 шо кхачарца доьзна йолу дуьненаюкъара форум. Х1етахь, Москвахь, СНГ-н пачхьалкхийн «Ислам-Динан Ассоциации Президент волчу вайн махкахочо Дудаев 1абдул-Рашеда (т1аьхьо вайн махкахь вевзаш вара иза Рудник ц1арца) кхайкхинера соьга цига. Ваххабисташа-экстремисташа Хатт1аба а, БасаевгIар а луларчу Дагестане тIелатар дарна дуьхьало йина, нохчийн къомана орцахвала гIаьттина Кадыров Ахьмад-Хьаьжа дуьххьара Москва кхаьчна де дара иза. Со, бакъдолуш, цецваьлла а вара оцу луьрачу хенахь, боьдуш TIOM а болуш, России дега юккъехь, Москвахь, сайна Ахьмад-Хьаьжа вайча. Оцу хенахь цуьнгахь Рос¬сии куьйгалло къобалдеш цхьа а дарж дацара, кхераме а дара цунна хIетахь, шина a aгlop.\nФоруман белхан Программ и ца къамел дан язбинчарна юкъахь Нохчийчуьра цхьа а векал ца хиллехь а, хьалхарчу дийнан шолгIачу декъехь форуман болх д1ахьош волчо схьакхайкхийра: Х1инца дош ло Нохчийн Республикин муфтина Кадыров Ахьмад-Хьаьжина. Амма трибунехь Ахьмад-Хьаьжа гучу ца велира, шозлагIа а кхайкхийра...\nАхьмад-Хьаьжа вацара гуш. Жимма хьалха д1ахьаьжча, хьал-харчу могIаршкахь хиъна волу Ахьмад-Хьаьжа ца карийра суна а. ШолгIачу дийнахь суна хиира: Ахьмад-Хьаьжин кхин а алсам са-гатдойла хиллера. Оцу форумехь дуьйцуш дерг Ислам-дин дуьххьара Дагестанехула Росси пачхьалкхехь даржа доладалар хиллехь а, Ахьмад-Хьаьжас ойла йийриг, цо сагатдеш дерг, дог паргIатдала ца дуьтург, и йийсаре винарг кхин дара сийна алу хилла ц1е летта йогуш яра Нохчийчоь. Ахьмад-Хьаьжа ванне а вацара, шена гечо даьлчахьана, парг1атваьлла 1ийрболчех.\nДудаев 1абдул-Рашедан, х1етахь цуьнан хиллачу офисехь (Остоженко ураман №49), цхьаьнакхеташ ду, Ахьмад-Хьаьжа вайнахе вистхила, дагавала лууш ву аьлла кхайкхина вовшахкхетатачарах цхьаъ со а вара. Хьесапехь, 15 стаг хир вара тхо цу чохь, Нохчийчоь, шайна гергахь, шайх бен тешо мегар дац аьлла хеташ болу цхьаболу нохчийн к1ентий а болуш. Ахьмад-Хьаьжас иштта долийра «Шуна со ца вийцарх вевзаш ву, х1инццалц ас дина некъаш а хаьа шуна. Вай х1инца уьш дийца ца гулделла. Бакъду, суна шух дукхахберш ца бевза, цундела сан дехар ду, ша вистхуьлуш волчо ша хьалха вовза а вовзуьйтуш къамел долор. Нохчийчохь болчу нохчийн ойланаш, церан лаам муха бу суна хаьа, амма кхузахь долчу шуна х1ун лаьа ца хаьа суна. Нагахь суо т1еэцахь, Президентна Путинна т1екхача 1алашо ю сан. Шун лааме лаьдоьг1ча атта хир дара суна, айса нохчийн къоман ц1арах х1ун дийца деза хаа».\nГуш дара, оццул йоьхначу, карзахечу заманахь, Кадыров Ахьмад-Хьаьжа шен лаамна араваьлла цахилар. Вуьшта, вайна т1аьхьо гучу а делира, России Президента Путина ала а элира и т1еч1аг1деш дешнаш: «Шена цхьа а х1ума дех-на вацара и, нохчийн къоман ла¬амна араваьлла вара...».\nХалахеташ делахь а, вайх xlopa а ву ша эла ву моьттуш, кураллех, сонталлех вуьзна. Гулбеллачара Москва хевшина 1аш болчу политикийн ц1ерш йохура: «Вайна «хьенех» дика хир вара, «минех» дика хир вара» бохуш. Дала геч-дойла цунна, х1инца и воцуш ву вевзаш волу г1ишлошъярхо, 70 шарал т1ехваьлла волчу Хаджиев Шамсуддин ц1е яьккхинарг а вара. Амма цхьаммо а ца элира: «Араваьлларг хьо ву, нагахь и жоьпаллин дарж хьоьга кховдадахь, тхо реза ду хьан накъостий хилла д1ах1итта. Бакъду, цхьаъ велира иштта олуш: «Тхуна бен а дац алахьа милла х1оттийча а, ц1ера хьал д1адерзийчахьана!».\nАмма России президента Пути¬на Ахьмад-Хьаьжига кховдийра и дарж. Олуш ма-хиллара, «аганара г1аьттичахьана» пачхьалкхан кхерамазаллин комитетан декъашхо а, т1аьххьара куьйгалхо а лаьттина волу Путин шена дуьхьал веанарг мила ву хаа а, цуьнан мах хадо а ца хууш вацара. Дуьххьара хиллачу цхьаьнакхетарехь цунна дика хиира х1окху т1аьххьарчу 14 шарахь карзахъяьллачу Нохчийчоьнан дола деш д1ах1отта ох1ла верг шена дуьхьалвеана, х1инца шеца къамеле ваьлла Кадыров Ахьмад-Хьаьжа вуй. Цу т1ехь и гал а ца хиллера, цул сов, Нохчийчохь кхолладеллачу чолхечу хьолана орцахвала, и дерзо лууш Путин ша а вара. Ойланаш цхьатерра йолу ши лидер дуьхь-дуьхьал охьахиъна вара, цу шиннан барт и хилира. Буьрса деанчу 1аьнна тIаьхьа хазаб1аьстейог1ийхаьараАхьмад-Хьаьжина, иштта и тешна вара оцу чолхечу, адам хьере хилла еанчу заманна т1аьхьа, кхетта серло йолуш, дахаран парг1ато йолуш зама вайн махка кхочург хиларх. Цундела цхьа а де, сахьт, минот эрна яхийта йиш яцара цуьнан.\nМосквара ц1а вирзинчул т1аьхьа и дагавелира гергарчех, уггар хьалха шендех-1абдул-Хьамидах, во lax Рамзанах, доьзалан бала уггар хьалха шена т1елоцуш йолчу х1усамненах Айманих. Бакъдолуш, зама сиха яра, ладоьг1уш 1ойла дацара, терзан т1е диллинарг нохчиин къоман хиндерг дара. Т1аьххьара, Кремлана ша жоп далале, иштта ойланаш хьерчара Ахьмад-Хьаьжин коьрте:\n«Цкъа а, цхьанна а вон болх хила ца лиъна суна... 1ожаллех а ца кхийрина со... Дахаран маь1нех долу къамелаш цкъацкъа мар-хашлахь пана вийлар санна хета. Цунна бахьана - адамаш, барта хьовха, ойланехь а 1ожаллин сурт XIOTTO цабахьар ду. Ваьш къона а, могаш а мел ду, вайна цкъа а лийр доцуш санна хета. Стенна оьшу сада1аран барамехь гергаг1ерташ йолчу 1ожаллига ладег1а? Ткъа кхерамех уггар луьраниг валарх кхерар ду. Амма и кхерам эшийначул т1аьхьа бен адам синмаршоне кхочур дац. Вевзаш волчу фило¬софа Гегела аьлла ма-хиллара: «Сийлахь-баккхий нах исторехь шайн декхар д1аделлачул т1аьхьа бен дуьненчуьра д1а ца бовлу». Массо а адамашна т1едог1уш ма ду и! Х1ораннан а шен-шен декхар ма ду исторехь! Ткъа х1инца, кху вайн аьрхачу, чолхечу заманахь вайна гуш ма ду мел вовшех ийна адамийн кхолламаш, хиламаш, мел т1е1аткъам бо вай вовшашна, мел дозуш ду вай вовшех... Т1аккха ас а эца дезакх и декхар сайн белшаш т1е. Нагахь со и ме¬ха л а Муллакх айса, юха а т1аккха а, айса бен кхочушдийр дац аьлла дог тешна велахь, суна кхераме дац мел луьра а зераш... 1ожалло а собар дийр ду»... - ойла йора нохчийн къоман хинволчу баьччано.\nАмма хьере хиллачу адамна мелла а сиха хьалхавала Да оьшура, ойла ярх оцу кепара къонах, кхол¬ладеллачу т1еман-политически хьолехь и мохь т1елацарал совнаха, д1абахьа хуур долуш, мас¬со aгlo лело хуур долуш верг ца гира Ахьмад-Хьаьжина. "Т1аккха цо шен нахе д1ахьедира: «Нох¬чийн къомах дог а лозуш, и ба-лех к1елхьардаккха лаам а болуш, ох1ла а волуш верг ца го суна, со юьстах сацахь, халкъ юха а балано лацарна кхоьру со, сайх х1уъа хилахь а, со реза вукх и мохь т1елаца, амма со бахьанехь шайна хуьлуш дерг т1елаца шу а реза хилахьа-ра». Т1аккха дас 1абдул-Хьамида а, моссо гергарчара а Деле до1ица вийхира Ахьмад-Хьаьжа, иштта Деле дийхира и хьалха ваьлла долу нохчийн къам.\nШа т1елаьцнарг мел хала а, жоьпаллин а мохь бу ца хууш вацара Ахьмад-Хьаьжа. Зама ша чолхе хиларал сов, резабоцурш бара моссо a aг1op, халахеташ делахь а, интеллигенцих берш хилла ца 1аш, 1елимнах а.\nДагадог1у: НР-н глава Ахьмад-Хьаьжа х1оттийна дукха зама ялале Москвахь «Президент-Отелехь» тхойшиннан къамелехь Ахьмад-Хьаьжас хаийтира соьга, шена хууш доцуш, вайн 1елимнах коьртехь болуш, Путинна т1екхача вайн махкара тоба еана хилар. «Кремле кхайкхина волчу суна хууш дацара и хьал, халахетарца дийцира Ахьмад-Хьаьжас. Путинан кабинета чохь суна дуьхьал а хевшина, вайн вежарий 1елимнах суна арздеш бара... Амма хетарг-м ца хилира хьуна царна... Массаьрга ла а доьг1на, тхо чуьра арадовлуш, кабинетан не1аре кхаьчча Путина элира, дуьйцура Ахьмад-Хьаьжас кхид1а а, «Ахмат-Хаджи, Вы задержи¬тесь!». Кабинета чохь тхойшиъ тхаьш висича, Путина элира соьга: «Хьаъа а х1уъа а дийцахь а, со хьан накъост ву хьуна, д1а а г1ой, хьайн болх бе! Цхьаьнгга а ла а ма дег1а!».\n«России Президентан 1одика а йина со араваьлча, приемни чохь, президента соьга х1ун аьлла цахаарна, 1адийча санна 1аш болу вайн вежарий а битина, схьавеара со», дийцира Ахьмад-Хьаьжас. Кадыров Ахьмад-Хьаьжин амалш юьйцуш дуккха а дустарш дало мегар ду: «яхь йолуш», «цхьаннах возуш воцуш», «озалуш воцуш», «тешаме», «къонах», «оьзда стаг», «ц1енна бусалба». Доцца аьлча, стаг хасто а, цунах лаьцна довха дош ала а хьакъдолу моссо а дикаллаш шеца йолуш вара Ахьмад-Хьаьжа.\nАмма цуьнан амалех уггар коьртаниг доза доцуш нийсо езаш и хилар дара, ткъа иза цунна хьоьхура Аллах1-Делах и тешаш хиларан, Цунах кхераран ницкъо. Ахьмад-Хьаьжин къамелаш, xlop дош х1уманна сиха т1е кхуьуш, фи¬лософски маь1на долуш, бух бо¬луш дара. Ишттачех ду цо аьлла xlapa дешнаш а:\n«Со г1алат хила а мега, хьалххе дерриг дуста, оза цаларорна. Амма шовкъе баьлла лаам лахбелла ца хилла сан цкъа а. Схьахетарехь, олуш махиллара, «бехна а сайна бала бахьачех» вукх со. Цкъацкъа айса сайх белам а хуьлу суна: Стенга Мерта? Хьан кхайкхи¬на? Хьан декхарвина? олий. Амма х1етте а, кхечу кепара ваха а ца ло! Вехийла а дац! Даго хьоху: Ахь деш дерг, ахь д1акхоьхьург кху лаьтта т1ехь хьайн г1уллах ду!».\nБакъдерг ду иза, Азаллехь вай Кхоьллинчу Дала шена билгалбинчу новкъа д1авоьдуш вара Ахьмад-Хьаьжа. Циггахь цо шена къастийна некъ бара иза.\nХууш дерг ду: х1ораммо а шена йожо луъу ч1аг1о къастайо дуьненахь. Цхьаволчунна и ч1аг1о го хааршца, кхетамца шел тоьлла вол¬чу стагехь, цо шен берриг ницкъ т1ебохуьйту и эшо, къарван. Амма кхечу кепара адамаш а ду ада-машлахь а тоьлларш ду уьш цара гуттар а дов хьедийриг еккъа цхьа ч1аг1о ю шайн синкхерч. Ткъа Ахьмад-Хьаьжин синкхерч нох¬чийн къам маьрша а, парг1атонехь а дехаш хила лаар бара, шех х1уъа хилахь а, шен къомана вацар бара. Ахьмад-Хьаьжас олуш а дара: «Адамийн декхар вон эшийна ца 1аш, иза дикане дерзор ду», олий. Изза 1алашо йолуш дара Ахьмад-Хьаьжин шен къомана орцахвалар, уггар оьшучу заманчохь цунна хьалха нисвалар. Шайхаллица долуш санна дара цо олуш долу дешнаш. «Хаьий шуна, - олура цо, халкъалахь олуш дукх - боданна, харцонна дуьхьал не1алташ кхийкхош 1ачул, мел жима а ч1урам латийна, серло ялар г1олехь ду», - олий. Ахьмад-Хьаьжа ванне а вацара гуш кхол-ладеллачу хьолана не1алташ кхайкхош, ладоьг1уш 1ийр волчех. Цул т1аьхьа цо эр ду: «Вай кхеташ я ца кхеташ, амма вайх х1ораннан бакъо ю харжамна: дуьненан зовкхех марзо а оьцуш, 1индаг1 сан¬на текхна шершина чекхвала, я аттачух-дорахчух lexa ца луш, йочанина йоькханина къар ца луш, къизаллина к1ел ца соцуш хьалхахьа эха. Хьалхара некъ, шеко йоцуш, атта бу, амма мел сийлахь букх шолг1а некъ, мел очакхе и белахь а!»\nАхьмад-Хьаьжас лехнарг шена атта, шена пайде некъ бацара, бакъдолуш и шолг1а некъ, очакхе а, дахарна, шен доьзалшна, гергарчарна кхераме а, амма Далла гергахь Сийлахь некъ бара.\nНохчийн къам оцу киртига к1елхьара схьадаккхар хилла ца lapa Ахьмад-Хьаьжин 1алашо, дукха гена хьалхахьа хьоьжура и. Цу хьокъехь, цо т1аьхьо эр ду: «... Дан а дац, хила йиш а яц адам шен кхолламан да а, шен историкхоллархо а хилла д1ах1оттарал коьрта декхар!». Бакъдолуш, оцу 1алашоне вай кхачо араваьлла а вара Ахьмад-Хьаьжа. И декхар юкъараллина хьалха лаьтташ хил¬ла ца 1аш, xlopa стагана а хьалха лаьтташ дуй хууш а, нохчийн къам оцу хьолехь кхио лууш а вара иза.\nДерриг диканиг дахьаш веанера вайна Ахьмад-Хьаьжа, б1еннаш шерашкахь нохчийн къомо лайначу баланашна Кхоьллинчу Дала диканца бекхам беш, каппаратна вайна велла вара иза. Амма дукха ваха кхоьллина ца хиллера, хьал¬ха ша везаш т1елацар доцучара а, цкъа а къобалвийр вац моьттучара а, къобалвина т1еэцначул т1аьхьа, массарна а везавеллачул т1аьхьа, г1ийлачийн, мискачийн дегнашна ца йоьрзу йолу чов еш, дуьненчуь¬ра д1авахара вайн къоман баьчча Кадыров Ахьмад-Хьаьжа.\n«Къонах вича, лаьмнашкахь борз ехкина, къонах кхелхича, лаьмнаш, г1айг1ане хилла, техкина», олуш ду вайн. Ахьмад-Хьаьжа кхелхича, Кавказан лаьм¬наш, г1айг1ане хилла, техкира, бакъдолуш, моттаделира х1инцца яьккхина парг1ато хьаьшна д1аели, цхьана ханна б1аьргашна дуьхьал бода беара, моссо а хьере вара, хиндерг бодане дара.\nШари1ат дезаш волуш,т1арикъатан некъ безаш волуш, берриге эвлаяаш даггара къобал-беш, устазан Киши Хьаьжин бакъ-волумурдволуш, бакъдергд1аалар нийят долуш, мостаМех кхерар Дала даг т1ера д1адаьккхина, вуьз-зина бусалба а волуш, къонах вара Ахьмад-Хьаьжа.\n.... И санна волчу стеган кхечу кепара дахар хуьлийла а дацара, и санна волчу къонахчун кхечу ке¬пара кхалхар хуьлийла а дацара. Дег1 эла хилла ца 1аш, са а эла дара цуьнан, шен накъостел дукха лекха вара иза. Хеталора, хир вуй те и санна нохчийн къомана хьалхава¬ла, нохчийн къомах доглозуш, Де¬лах кхоьруш волуш къонах вайна?\n... Иза волуш хиллера. Къинхетамечу Дала, г1ийлачу нохчийн къо¬мах къа а хетта, Ахьмад-Хьаьжин метта цуьнан к1ант Рамзан велира вайна. Хьалхарчу дийнахь дуьйна цунна уллохь вара жима Рам¬зан шен ден тешаме, хьекъале накъост, цуьнан г1оьнча. Ахьмад-Хьаьжас мел йоккху г1улч гуш вол¬чу Рамзанна евзира пачхьалкхан куьйгаллин белхан къайленаш, башхаллаш, хиира адамашца х1ун мотт бийца беза.\nСхьагарехь, России Президент В.В. Путин а вара и дерриге гуш. Ца хиллехь, Ахьмад-Хьаьжа кхелхинчул т1аьхьа, хан ца йолуьйтуш, республикин куьйгалле х1оттор ва¬цара иза.\nИрс долуш к1ант ву Рамзан: куьй¬галлин мукъ каракхаьчначу хьал¬харчу дийнахь дуьйна цо хаийтира ша политик вуй, мехкан дола дан ша ox1ла вуй.\nМайрра ала йиш ю вайн: Ахматовича шен меттиг д1алаьцна историн аг1онашкахь, адамийн иэсехь гутаренна а виса хьакъ волуш, даккхий г1уллакхаш дина а, х1окху сохьта халкъана шен дахар д1аделла а ву. Цо мел дина а, деш долу а г1уллакхаш дийцина вер вац, амма хууш цхьаъ ду: Рамзанна шен ирс карийна шен дас Ахьмад-Хьаьжас долийна г1уллакхаш д1адахьарехь, нохчийн къомана г1уллакх дан шен аьтто хиларца.\nУггар хьалха лакхарчу даржехь шен болх д1аболош Рамзана вайн эвлаяийн зиярташ тодайтира, ярташкахь маьждигаш дог1ийтира, доьхнарш тодайтира. Иза сих-сиха хуьлу зиярташкахь, эвлаяийн т1аьхьенашца уллера гергарло леладо. Вайна хууш долуш, цуьнан уллера гергарло дара Эвтарарчу эвлаяан 1овдин т1аьхьенах волчу Мохьмадца.\nРамзан xlopa ша йокхучу г1улчаца х1инца а дагаволу шен дех Ахьмад-Хьаьжех, иза цунна хала а дац - ойла д1а ма кховддий, ден амат хьалха х1утту, цун¬на хаьа ден лаам муха бу, ткъа цуьнан лаам кхочушбар иза шен халкъан лаам кхочушбар ду, Кхоь¬ллинчу Далла вацар ду, Далла кхин а герга кхачар ду, ткъа иза уг¬гар коьртаниг ду.\nДеза денош лерина, вайн махка веанчу России Пачхьалкхан лаккхарчу даржехь волчу, оьрсийн къомах волчу инарло, Ахьмад-Хьаьжин коша т1ехь, цуьнан чурта т1е куьг а хьаькхна элира: «Эхартахь парг1ат хир ду Ахьмад-Хьаьжин са, цуьнан г1уллакхаш д1акхоьхьуш цуьнан к1ант Рамзан ву, аьлла. Хаза а, бакъонца а дешнаш ду уьш, вайна, бусалба нахана, хууш дерг а ду.\nВайна дагадог1у Ахьмад-Хьаьжин ц1арах маьждиг схьадоьллуш, имамо хут1ба доьшучу хенахь Рамза¬нах кхетта шовкъан хьал дукха веха вилхира и, цунна дуьхьал лаьтташ вара шен да Ахьмад-Хьаьжа. Цуьнан лаам бара, цо берриг ницкъаш т1ебахийтина, йоццачу хенахь, Европехь а тоьллачех долу шен ден сийнна, дина а далийтина, х1инцца схьа-диллина коьрта маьждиг. Ахьмад-Хьаьжа схьавелахьара дукха хир дара дийца шен дега оцу турпалчу к1ентан...\nДела а, Элча а, вайн устаз Киши-Хьаьжа а реза хуьлда хьуна, со реза ву хьуна, сан к1ант, эр дара дас.\nМа к1езиг ду, дада, ас хьан дуь-хьа динарг, - эр дара к1анта шен дега, - шен хьалхахьа д1аг1ертачу ойлане ладоьг1на.\nЦунна дуьхьал лаьтта шен ден васт, цуьнан б1аьргаш чу хьоьжу иза, цо мел дийцинарг, цо мел лелийнарг, хезаша, гуш а ду цунна, ша аганара г1аьттичахьана, Ахьмад-Хьаьжа д1акхелха т1аьххьара де т1ех1отталц, дахаран дерриг не¬къаш хьалхахула чекхдуьйлу к1антана... Х1инца цунна хезаш дац имаман хут1ба, гуш бац гонахара накъостий, цкъа а ца хилла¬чу кепара гергахь ву иза шен дена Ахьмад-Хьаьжина.\n...Иза цуьнца къамел деш ву. Кхид1а а шен ден дуьхьа нохчийн къомана хьалхара ваца, Дела реза веш, дан дезаш долу г1уллакхаш ду цунна дуьхьал х1уьттуш, цунна хьалха лаьтташ.\nИштта к1ант а, шен ц1арах саг1адаларан фонд схьа а йиллина, моссо метте куьг кхочуш, бу¬салба нахе caг1a кхачош йолу Аймани а йолуш, эхарта вахана волу Ахьмад-Хьаьжа, эхартан даржехь де мел дели, кхин а лакхарчу дар¬жехь хир ву, Цуьнан 1амалийн тептар д1акъевлина дац...


"Мерседес" хьанна ца еза\nДечкен-бутт 30, 2015\nГермани - Машенийн технологин музей, Зинсхайм (Sinsheim), 20Стиг2014.\nМасех шо хьалха финансийн кризис бахьана долуш зенаш хилла йолу немцойн машенаш яран заводаш цкъа а ца хиллачу кепара сайаха йолаелла тIаьхьарчу беттанашкахь.\nНемцойн кхачам уггаре а хьалха церан машенашца бусту дуьнентIехь. Кхечу пачхьалкхаш мел хаза а, йорах а, тешаме а машенаш ярх, Мерседесан, я БМВн, я Аудин кхачаме хиларца къийсам ца лелало цаьрга. Иза дика хаьа шаьшна немцошна. Цундела а лелайо цара шайн машенаш вуно боккхачу ларамца, сийдарца. Хетарехь, цхьанна а кхечу махкахь хир яц наха шайн долара машенаш сел боккхачу безамца а, ларйарца, цIанцарна а лелош. Цхьаболчарна -м уьш шайн хIусамнанойла а дукхох еза – Германерчу Форза цIе йолчу талламийн институто чIагIдарехь, мел кIезга 5 процентана.\nНемцойн, церан машенийн юкъаметтигех лаьцна дукха анекдоташ, забаре дийцарш ду Германехь лелаш. Иштта, масала, чIагIдо, немцочуо шен машен лаз ца яйта шен хIусамнана йолуьйтур яра, бохуш. Цхьана забаре дийцарехь чIагIдо иштта, чохь шен жима ши бер а долуш, цхьаммо машен ядийначу немцочуо полисхойн декъехь шен машен лачкъорах дIахьедар динера, цу чуьра бераш хьахон виц а луш, бохуш.\nЗабар забар ю, амма хуучара чIагIдарехь немцойн машенаш ян а ю вуно тешаме а, кхачамболуш а йина. Цундела хила мега даханчу шарахь дуьненчохь уьш йохкаран терахь рекорде лакхене кхачар. Карарчу шарахь и рекорд кхин цкъа а йохон дагахь ю Германин машенашйаран индустри- дуьххьара шен исторехь I5 миллион сов машен ара а хецна. Ткъа иза даханчу шарахь чул 4 процент дукхох ду. Уггаре а алсамох и машенаш Iамерка континентехьий, Китайхьий йохка Iалашо ю цуьнан.\nШаьш немцоша машенаш эцар а тIаьхьарчу шарахь лакхадаьлла, масех шо хьалха хиллачу финансийн кризисах меттигера экономика меттахIоттаре терра. Цул совнаха, Германин урхалло ахчанца накъосталла до, шегара тиш машен дIа а яьккхина, цIенаниг эца луучунна. Нохчийн матте даьккхича, „эчиган нехийн преми“ ала мегар долу, масех эзар евроца цIена машен оьцучунна гIодаран лерина программа юккъеяккхинера пачхьалкхан куьйгалло цу Iалашонца, хIунда аьлча тишачу машенаш Iалам бехдеш хиларна а, ткъа цул совнаха керла машенаш наха дIа мел оьцу а, меттигера экономикана сихох чу садогIуш хиларна а.\nМасий та шарахь Германин коьртачу шахьарахь вехаш волу вайн махкахо Саидов Адам ву цIахь волуш дуьйна схьа немцойн машенийн кхачам а, мах а дика бевзаш. Ша цIера схьавеанчу муьрехь чIогIа цецвуьйлура ша бохуш дийцира цуо Маршо радионе, Берлинехь урамашкахь шена гучу кегийчу машенех. Амма хенаца кхийтира ша боху, немцоша машен тароне хьаьжжина оьцуш хиларх.\nСаидов Адам: „Машенаш тайп-тайпаниш лелайо немцоша. Делахь а, массо а регионашкахь шен-шен башхаллаш ю ала мегар ду. Цхьайолчу меттигашкахь немцоша машенаш, вайнаха санна, ондий мотораш а долуш, алсам бензин а дойъуш, яккхий а, хаза а йолуш ерш оьцу. Иза дукхахьолехь Штутгардехь а, Мюнхенехь а, цу агIор леладо, хIунда аьлча и меттиганш тароне меттигаш ю. Ткъа кху агIор, Берлинехь а, кхечу мелла а къечу меттигашкахь немцоша кIеззиг бен бензин я дизел ца дезаш, гIалин юккъехь дIахоттон кIеззиг бен меттиг а ца безаш йолу, кхоаме машенаш лелайо“.\nУггаре а дуьненчохь сийдолу немцойн машенаш Мерседес, Ауди, БМВ, Порше ларайогIу. Доккхачу декъехь церан чотах алсам бовлуш бу немцойн автоиндустриян кхиамаш. Дуьненан пачхьалкхийн куьйгалхой дIасалелош ерш а цу маркийн лерина йина машенаш хуьлу дукхахьолехь, ткъа иштта совдегарша а, урхаллин куьйгалхоша а, ур-аталла криминалан авторитеташа а лелайо уьш, церан хазалла а, кхачаме хилар а бахьана долуш.\nНагахь санна Малхбузерчу Европехь бахархоша немцойн эконом-классан машенаш дукхаха эцахь, - масала, Опел а, Фолксваген а, - Китайхь, Индехь а, Цхьаьнатоьхначу Штаташкахь а премиум-классан Мерседесаш а, Аудиш а дикох дIайоьлху, немцойн автоиндустриян терахьаша ма-гайтара. ТIаьхьара шо кхаччалца Оьрсийчоь а яра цу могIаршлахь, амма санкцеш бахьана долуш хIиттина экономикан халонашна тIехула цу махкахь езачех машенаш эцар хаалла лахделла.\nГерманехь а, кхечу Малхбухерчу Европехь а беха нохчий, кхеташ ма-хиллара, тоьллачех машенаш эца гIерта. Иза гуш хуьлу аьхка вайнах Малхбузера Нохчийчуь боьду некъ юьхьаралаца буьйлабелча Белоруссин дозанна тIе волучохь йолчу контролан постехь. Инзаре еха уггаре а езачех а, хазачех а машенийн рагI хIутту цигахь, долахой нохчий а болуш, хьажа хIотта цIа баха бевлла болу.\nСаидов Адама а дуьйцу, Европера вайнах тоьллачех йолу машенаш эца гIерта бохуш. Цуо иза вайн дайшна мацах тоьлладерш дой дезна хиларца дусту.\nСаидов Адам: „Вай нохчийн амал даима иштта хилла ю – гIолехьдерг, тоьлладерг дезар а, цуьнга кхийдар а. Иштта ду-кх вайн Iадат а, вайна Iеминарг а. Дин дикаберг безаш хилла вайн дайшна, вайна хIинца машен диканарг еза. Шен тароне хьаьжина лелайо кхузахь машенаш вайнаха а, делахь а, гIоленарг эца-м гIерта дукхахберш. С-класс Мерседесаш ерш а бу кхузахь нохчашна юккъехь, Е-класс ерш а бу. А-8 олуш яккхий машенаш ю Аудино еш, уьш а оьцу цхьаболчара, БМВ а оьцу. Кхинйолу йорахох йолу машенаш оьцурш а юу, амма дукхахьолехь и кхо цIе – Мерседес, Ауди, БМВ хуьлу-кх вайчаьргахь“.\nНемцойн машенаш, немцойн кхин дIа болу кхачамаш санна, заманца сий лакхадалар бен, кхин мах ца бов бренд хилла дIахIоьттина дуьнентIехь. Иза шаьшна немцошна а дика хаа. Цара вуно лору шайн къомалахь и амал – еш йолу хIума, машен елахь а, техника елахь а, мебел елахь а, лакхарчу кхачаман тIегIанна тIехь яр. Цундела шаьш хIума оьцучу хенахь мехе хьажарал хьалхох и хIума Германехь йина ю я яц хьовсуш амал ю церан.


Берлине стенна ваханера Порошенко\nГермани - Берлинехь Донбассера хьал дийца вовшахкхийтира Германин, Францин, Украинан лидерш, 24Мар2015\nОршоьтан сарахь Украинера хьал дийцаредан Берлине вахнера президент Порошенко Петро. Германин канцлерца Меркел Ангелица а, Францин президентца Олланд Франсуаца а хиллачу цхьаьнакхетарехь цо Донбассерчу кризисах Украина хьалхаяккхаран некъаш бийцаребира.\nБерлинера цхьаьнакхетар дIа а доладалле цхьаццаболчу журналисташа а, тергамхоша а и дагадовларш символикан маьIна долуш хилар бен, кхин башха хIара аьлла чулацам болуш я Донбассерчу хьолана тIеIаткъам бийр болуш хилахь тамаша бу боху шайхаллаш даржийнера.\nЦкъа делахь, „нормандхойн тоба“ аьлла шех олучу пачхьалкхан куьйгалхошна юккъехь цхьаъ оьшуш вара - Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир. ШозлагIа делахь, даханчу шарахь тIеэцначу болу Минскера барт агIонаша, уггаре а хьалха Оьрсийчоьно, ларбеш боцучу хьелашкахь кхин керла барт я сацамаш тIеэца гIертар эрна я, маьIна доцуш а дуйла кхеташ ду массарна а.\nХIетте а, Украинин йозуш яцаран дезчу дийнахь, Киеверчу тIеман парадера воггIушехь Берлине Порошенко вар данне а эрна дара олийла дац. Кхаа пачхьалкхан куьйгалхоша шайн Донбассерчу хьоле болу хьежамаш хийца белла ца хилар а, цигара кризисехь шаьш Киеверчу Iедалшца хилар а дIахаийтира кхин цкъа а.\nМеркел Ангелас шен къамелехь доллу украинхойн къам дезчу денца декъал а деш элира, шена хууш ду, мел лакхара мах цу къомо йозуш йоцуш хилархьама луш бу аьлла.\nИштта немцойн канцлеро билгалдаьккхира, Оьрсийчоьнан президентаца Путин Владимирца бина хилла болу Минскера барт кхочуш беш бац, аьлла.\nМасала, цуьнца хIетахь дийцина ма-хиллара, герзаш деттар сацийна дац Донбассехь, Европехь Кхерамазаллин а, Цхьаьнаболхбаран а Юкъаралла маьрша Малхбалечу Украинехь дIасалела аьтто болуш яц, ткъа Малхбузерчу тергамхоша цигарчу хьолана мониторинг ян гIертарна новкъарло йо Оьрсийчоьно белшашгIортош болчу сепаратисташа.\nЦо юха а кхайкхам бира шайн цхьаьнакхетаре Берлине ца кхойкхуш витинчу Оьрсийчоьнан президенте Путин Владимире, и кхачамбацарш дIа а даьхна, шеца хилла болу барт кхочуш бан волаваларе.\nМа-дарра аьлча, Берлинерчу дагадовларийн коьрта тема Минскера барт бара. Аьлча а, и барт сепаратисташа бохош белахь а, хIетте а Донбассехь а, йоллучу Украинехь а машар хIоттийтархьама цхьа некъ бен бац – Беларусин коьртачу шахьарехь баханчу чиллан баттахь тIеэцна хилла сацамаш кхочуш бар бен боху ойла.\n„Вай Минскера барт кхочуш бан некъаш лаха гулделла ду тахана, иза шеконе бан гулделла дац“, - элира немцойн канцлеро цхьаьнакхетар долош. Иштта Францин президентана Олланд Франсуана хетарехь а бу Минскера барт Донбассехь машар хIоттаран некъех коьртаниг.\nТкъа хIун маьIна дара-те Украинера хьал тодаран архаш шен карахь йолу Оьрсийчоьнан президента декъа а воцуш, иза, ма-дарра аьлча, цхьана ледарлонна тIехь гучуваьлла волула дешархо санна, йистах а витина, шайн цхьаькхетаре а ца кхойкхуш, Германехь и дагадовларш дIадахьаран?\nПолитолог Асхабов Хьамзатна хетарехь, Украинин президенто ша шен дозанаш тIемаца лардан кийча хилар Малхбузерчу партнерашка хаийтар дара цу цхьаьнакхетаран коьрта маьIна.\nАсхабов: „Цхьа а да вац цигахь хIун хир ду хууш. Украинин президенто ша тIамна кечлуш хилар лачкъийна а дац, цуо иза Киевехь хиллачу тIеман парадехь а элира, ша тIеман техника оьцуш а ву, дуккха а техника Украинах дIакъаста гIертачу шина кIоштан дозане дIахьажийна а ю аьлла.\nХIинца Берлинехь вовшахкхетарехь цуьнга Францин а, Германин а куьйгалхоша хIун эр ду-те бохуш ойланаш еш бара Оьрсийчоьнан векалш. Хетарехь, Украина эшахь тIамца а шен дозанаш лардарна цуьнан Малхбузера партнераш реза болчух тера хилар гайтира цу цхьаьнакхетаро“.\nЦу юкъана цхьаццаболчу аналисташна хетарехь, Оьрсийчохь вуно чолхе экономикан халонаш хIиттарна, цу пачхьалкхан куьйгалла Донбассера хьал шайна даккхий зенаш а доцуш, сихонца дIадерхьара аьлла хеташ ду. БиБиСи агенталле оьрсийн вевзаш волчу аналисто Михеев Сергейс ма-дийцара, Оьрсийчоь, хетарехь, Донецкан, Луганскан кIоштанаш Украинина юхаерзон реза хила мега, ГIирма ахгIайре даиманна а шен долахь йисарна Украина официала къера хилахь.\nАмма Киев цу кепарчу механа реза хир ю бохург шеконехь ду.\nЕвропа а, Украина а


Дуьне, ГIуран-бутт 29, 2016\nЕари-де 29 ГIуран-бутт 2016\nГIуран-бутт 02, 2016\nИнтерпол: Керла зуламаш кечдеш ю ДАIИШ\nМалхбузерчу пачхьалкхашкахь кху муьрехь керла терроран акцеш дIаяхьа там бу ша шех Исламан пачхьалкхе олучу тобано. И хаам официалехь баржийна Интерполо. Дуьненаюкъарчу полисхойн цхьаьнакхетаралло Европера бахархой сема хиларе кхайкхина.\nГIуран-бутт 01, 2016\nМехкдаьттадаккхар лахдина OПЕКо\nВенехь цхьаьнакхеттачу мехкдаьтта духкучу пачхьалкхийн векалша сацам бина гергарчу ялх баттахь мехкадаьтта даккхар лахдан. И сацам ОПЕК - цхьаьнакхетараллин векалша бовзийтинчул тIаьхьа, лакхабала болабелла оцу сурсатан мах.\nЛахьан-бутт 30, 2016\nFake-аша яьккхина интернет\n«Францин президенто Олланд Франсуас туйнаш тоьхна Парижехь Обамин мачашна», «Вашингтонерчу КIайчу ЦIанехь, бомбанаш а лелхийтина, чевнаш хилла Обамина», «Iамеркан тIеман кеманаш лелон хIордан кема кхераделла оьрсийн чIерийлецархочух».\n14% нохчий бу заьIап,Маликас кхин туьйсур бац пал\nИбрагимов Азамат лоьху гергарчара\n"Корта а баьккхина, вагийна". Къизалла лелийнарш хила мега "Вагнеран ЧВК-ан" декъашхой\nШайн дахар дика хилийта, махкахь хIун хийца деза аьлла хета шуна?\nДерриг а дика ду, хийца оьшуш хIумма а дац 4 %\nДукха хIуманаш ду хийца дезаш 22 %\nОьрсийчуьра Iедал 0 %\nНохчийчуьра Iедал 0 %\nОьрсийчуьра а, Нохчийчуьра а Iедал 74 %\nМехкдаьттах болу пайда махка берзо 0 %


COVID-19 вирусах дуьненчохь 300 эзар сов стаг велла\nДуьненчохь коронавирусан инфекцех беллачийн терахь 300 эзарал тIехъиккхина, ХIопкинс Джонан университетан зераша тIечIагIдарца. Эпидеми юкъаяьлчхьана 4 миллион сов вахархочуьнца къаьстина вирусан ун. Дарба хилла 1 миллион 700 эзар гергга пациентана.\nCOVID-19 вирусан ун даьлла нах тIех дукха хиларца хьалхарчу меттигехь ю Iамеркан Цхьаьнатоьхна Штаташ. Цигахь 1 миллион 400 эзар сов вахархочуьнца къаьстина диагноз. Кхелхина уьнах 85 эзар дархо.\nКоронавирусан инфекци яьлла нах алсам хиларца шолгIа меттиг дIалаьцна Оьрсийчоьно. Официалан зерашца, цигахь 250 эзар стаг ву COVID-19 йолуш. 2 000 сов ву велларг.\nКхоалгIачу меттигехь дIатаръелла - Великобритани. 230 эзар стаг ву цигахь ун даьлла. Кхелхина 33 500 сов дархо.\nКху деношкахь The Financial Times а, The New York Times а хаамийн гIирсаша, Оьрсийчоьнан официалан статистикех пайда а оьцуш, хааме даьккхира, Москвахь а, Санкт-Петербургехь а коронавирусах билггал беллачийн терахь 70 процентана лакхара хила тарло официалехь дIахьедечул а аьлла. Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министралло тIедожийна и информаци харцъяр. "Роскомнадзоро" дIахьедина, шаьш публикаци зуьйр ю, фейкан хаам буй хьожуш аьлла.\nСтохка шо чекхдолучу хенахь яржа йолаелира Китайхь коронавирус. Эххар а кхечу пачхьалкхашкахь а гучуелира иза. Iамерко Китайна бехкаш дохку, и цамгар кхераме хиларх шайн хеннахь хаам цабарна. Пекино бехкаш тIе ца дуьту.


Кхин зама, кхин цIерш, кхин турпалхой...\nГезгмашин-бутт 29, 2015\nКхушара Соьлжа-ГIаларчу 28 ураман цIе хийцина цигарчу Iедало бечу хаамца. Хийцича а, иттанаш эзарнаш урамаш дуьсу коммунистийн а, советийн а, цIечу байракхийн а цIерш лелош.\nСоьлжа-ГIалахь урамийн цIераш хуьйцуш ю аьлла, гIарадаьккхича, цхьацца хаамийн гIирсаша иза айдина, коммунистийн Iедалан цIераш дIайохуш ю аьлла.\nДIаяьхча а, иттанаш, эзарнаш урамаш ду бухахьюьсуш коммунистийн а, советийн а, цIечу байракхийн а, иштта кхин дIа а цIераш йолуш. Цундела, олийла дац леррина коммунистийн Iедалца уьйр ерш дIайохуш ю аьлла.\nГIала юккъахь болчу урамийн цIераш хийцина: Чернышевского хIинца Гайрбеков Муслиман цIарх бу. Люксембург Розин цIарх лаьттинчу урамо хIинца Орзамиев Хьамзатан цIе лелайо.\nИ 23 шо долу полисхо вийнера цигахь хиллачу эккхарехь. Пионерская урам Абдурахманов Дукхвахийн цIе лелош бу хIинца.\nПервомаский ураман тоххарехь тиллина Митаев Iелийн цIе ю.\nХмельницкийн ураман цIе Айдамиров Абузаран цIе тиллина ю.\nБагаев Дэгийн, массийта шо хьалха цIе лелош болу урам а хийцина. Иза хIинца Ахьмад Арсланан цIе лелош бу.\nМуьлхачу меттехь, керла деанчу Iедало, урамийн цIераш, шайна хетачу турпалхойн цIераш техкар, даиманна схьадогIуш ду аьлла, Маршо Радиога дийцира Соьлж-ГIалийн вахархочо Абубакаров Лемас.\nАбубакаров: «Соьлж-ГIалахь урамаш хуьйцу дуккха а хан ю. Совета Iедал деачу дуьйна, коммунистийн партийн а, чекистийн а, революционерийн а цIерш тоьхкура. ХIинца а тоьхку ницкъаллийн структурийн белхахойн цIераш. Дудаев веанчу хенахь а хийцира урамийн цIераш».\nУрамийн цIераш техкар а, уьш ийцарх а цецвала хIума дац, амма, тахана а шортта урамаш бисина, аьлла хета Абубакаров Лемина, тоххарехь цIерш дIаяха безаш болу урамаш. Масалаш а далийра цо.\nАбубакаров: «Нахана, кхин хIума дацахь а, цIе хийцича, юх-юха а документийн цIераш хуьйцуш хIума лело деза. Чекистийн а, революционерийн а цIераш юккъера дIаяхар-м вуон дацара. Нахана дика дина а бац уьш. Изза Тухачевский а, Люксембург а, Цеткин а, маймалах адам схьадаьлла аьлла волу Дарвин а.\nЗаводан урамехь Ермоловн урам бу. Иза а хIунда ца хуьйцу а ца хаьа. Иза муха бисина а ца хаьа. Албогачиевн урам бу. Вай цIера дохучу хенахь БеринатIе къамелаш кхьоьхьуш хилла ву иза, вай цIера дахийта. Иштта хийца езаш цIераш яра-кх кхин а».\nУрамийн цIераш хуьйцучу хенахь бахархошна хуьлуш йолу халонаш тидаме ца оьцу и болх бечу хенахь. Меттигаш ю, цIе тилларах хазахетар а, бухарниг хийцина аьлча халахетар а, цхьатерра долу. Цуьнах дуьйцу нохчийн журналиста Лакаева Залинас.\nЛакаева: «Ураман керла цIераш тоьхкуш, хIора дийнахь уьш хуьйцуш а долуш, дIасалела хала хуьлу. Бакъду, нахана цатам болуш цIераш тоьхкуш а хуьлу. Трошевн урам схьаоьцу вай.\nМасала, Багаев Дегин цIарх урам бара вайн. Иза дIа а баьккхина, Урданехь кхелхинчу нохчийн инарлийн цIе тиллира. Хийцича а мегар долчу урамийн цIерш тиллар, мегар долуш хIума дара, амма, Трошевн цIарах урам хийцинехьарий бакъахьа дара.\nБагаев Дегин цIе вайга хаьттинехьара, хуьйцур а яцара. Вайн мохк а, къам а дуьненахь цIе а йоккхуьйтуш леллачу нехан цIе тилла а тиллина, юха иза дIаяьккхар а, вайн историна а, къомана а цхьа атта хеташ санна хета. Урамийн цIе хийца, стагера доккха бахьана даьлла хила деза».\nУрамийн цIераш хийцича йоккха хало хуьлу почтийн белхахошна. Цундела цара тидамехь латтайо, бухахь хилларг а, керланиг а цIерш.\n2004 шарахь Соьлж-ГIалин коьртачу урамна Ленинан проспектна Кадыровн цIе тиллира. Ткъа Толаман проспектна Путинан тиллира.\nМел бух болуш ду ца хаьа, амма, кестолгIа ДНР а, ЛНР а, цIераш техка мегаш ю Соьлж-ГIалийн урамийн.\nЛакаева: «Урамашна керла цIераш тоьхкуш денна, дIасалела хала хуьлу..."


Урамашкара машенаш цІена хила еза\n16 марта в 11:57 (2010 г.)\nНохчийн Республикан Президента Кадыров Рамзанна хетарехь бІаьстенан мур тІекхаьчча Соьлжа-ГІала йогІуш йолчу машенийн тІехуларчу суьрте болу лехам лакхабаккха беза. Цунах лаьцна цо элира Нохчийн Республикан МВД-н УГИБДД-н куьйгалхошца а, белхахошца а хиллачу цхьаьнакхетарехь. Президента дийцарехь, машенаш, цхьа а ца къастош – юкъараллин, долахь, пачхьалкхан – ерриш а тІехулара гар дика долуш хила еза. ХІора шарахь бІаьсте йолуш Соьлжа-ГІалин урамашка йовлу шайн тІехулара сурт кхачаме доцу дуккха а машенаш. Оцу машенийн дай шайн республикан столице сий дарца хьийса беза, – элира Р.Кадыровс. Цо билгалдаьккхира боьха йолу машенаш лелочу шофершца кхетаморан болх бан безаш хилар, ткъа, цунна бахьана хилча, хІоттийначу къепехь царна административни таІзар дан дезаш хилар а. Президента иштта тидам тІебахийтира Нохчийн Республикехь машенаш лечкъоран а, идоран а темина. Цо дийцарехь, оцу декъехь долу хьал бехк боккхийла долуш дац, амма Нохчийн Республикехь машенаш идор хила декхар дац.\n– Вайн республикехь хила йиш яц ядийна лоруш йолу цхьа а машен. Ткъа иза некъашкахь къепе ларъеш болчарех дозуш ду. Цуьнан тІаьххьарлера жамІ хила деза Нохчийн Республикехь цхьа а водитель, ур-аттал иза йиллина йитича а, шен машенах синтем болуш хилар, – элира Р.Кадыровс. Цунна хетарехь, машенашна кхерам цахилийтарна кхачо ярна УГИБДД-н жигара болх эшна ца Іаш, амма маттигашкахь инспекторш шайн декхаршка жоьпалла долуш хилар а оьшу.\nЦуьнца цхьаьна Президента билгалдаьккхира ГИБДД-н урхалла кхиамца болх беш хилар а.\n– Некъийн болам – иза юкъараллина кхерам цахилийтаран мехала дакъа ду. Со реза ву шун балхана. Оцу боларца кхидІа а дІагІуо шу. Некъийн боламан бакъенаш талхош болчаьрца принципиальность а, юха цадовлар а гайта. Нагахь санна водитель хІиттийна йолу бакъенаш талхош велахь, иза гуонаха болчеран дахар лоруш вац. Закон а, бакъенаш а цхьа а юкъара ца воккхуш, массарна а кхоьллина ю, – элира Р.Кадыровс.\nЦхьаьнакхетар чекхдолуш, Нохчийн Республикан Президента «Нохчийн Республикан дуьхьа хьуьнарш гайтарна» мидалшца совгІаташ дира Нохчийн Республикан МВД-н УГИБДД-н хьаькамна Денилханов Шамханна а, Нохчийн Республикан МВД-н УГИБДД-н взводан командирана Юсупов Мурадна а. Нохчийн Республикан Президентан Сийлаллин грамоташца а, баркаллин кехаташца а билгалбехира урхаллин тоьлашха болу белхахой.


Нальчикехь вийна Европан адамийн бакъонашкахула кхеле латкъам бина хилла тутмакх\nНальчик, ГIадужу-бутт 14-гIа, 2005-гIа шо.\nГIебартойн-Балкхарочоьнан меттигерчу къоман антитерроран комитетан белхахоша Нальчикехь вийна 2005-чу шарахь оцу гIалана тIелатар дарехь дакъалацарна чувоьллина хилла Хупсергенов Хасанби. Дийцарехь, иза хилла леррина контртерроран операци дIахьуш.\nХупсергеновца цхьана вийна, антитерран комитетан версица "террорца доьзна зуламаш дан дагахь хилла" кхин а 4 стаг. ТАСС агенталло бичу хаамца, сатоссуш регионерчу оперативан штабо контртерроран операцин (КТО) раж кхайкхорах Нальчикехь. Баксанехь а цхьана юкъаялийра КТО-н раж сатесначул тIаьхьа.\nОпераци дIахьочу зонехь тIемалой бу лоьхуш аьлла, дIахьедира оперативан штабо. Меттигерчу бахархоша дийцира, спецопераци дIахьочу меттигашкахь хезаш ду дуьйлу герзаш, тIехула хьийзаш вертолеташ а ду аьлла.\nМаьршачу бахархошлахь а, шайн ницкъхошлахь а вийна а, лазийна а стаг вац аьлла, хаам бина НАК-н урхалло.\n"Тахана Iуьйранна кхо сахьт долучу хенахь зуламхой юкъаберзийнера Нальчикан йистерчу цхьана цIа чохь. Герз охьа а диллий шайна тIе дуьйла аьлла, тIедиллинера царна. Дехарна дуьхьал герз детта буьйлабеллера уьш бакъоларъяран органийн белхахошна. Оцу кхийсаршкахь вийна пхи зуламхо", - аьлла бу НАК-ан хаам.\nХьалхо Нальчикана тIелатар дина аьлла чувоьллина хиллачу Хупсергенов Хасанбис а, кхечу 19 стагаца цхьана латкъам бинера Евпроперчу адамийн бакъонашкахула йолчу кхеле (ECHR), колонешкахь шайна тIехь Iазап латторна. И латкъам листа тIеэцанчул тIаьхьа иза юхаэцийта гIерташ ницкъаллин структураша Iаткъам бан болийна шена, бохуш вара Хупсергенов, яздо Медиазона зорбан гIирсо.\nНальчикана тIелатар динера 2005-чу шарахь ГIадужу-бетттан 13-хь. Герзаца хиллачу лаххара а 200 стага атака йинера иттаннашна гIаларчу объекташна. И тIелатар дар бахьана долуш вийра 35 ницкъаллин структурийн белхахо а, 15 маьрша вахархо а. 200 гергга стаг чевнаш йина вара.\nИ тIелатар деш дакъалаьцна аьлла чувоьллинера 50 стаг, 11-тта шарал сов хенаш а тоьхна.\nХупсергенов чувоьллинера колоне 14 шо а тоьхна.\nЧубоьхкинарш кхиам боцуш таллийта гIиртира шайна колонешкахь ницкъбар. Царах шиъ Хакулов Амур а, Каширгов Мурат а велира колонехь, бакъонаш ларъярхоша чIагIдарехь, лоьраша гIо цадар бахьана долуш.


Левада-центр: Оьрсийчуьра ах сов бахархой хийца лууш бу Iедал\nОьрсийчоьнан президент Путин Владимир (аьтту aгӀop), премьер-министр Медведев Дмитрий. 2018\nМедведев Дмитрийс куьйгалло дон министрийн кабинет дIасахецарехьа бу Оьрсийчуьра ах сов бахархой (53%), яздо "Iамеркан аз" портало. Дуьхьал бу – 40%. Иштта жамIаш ду "Левада-центро" дIадаханчу шеран ГIура-баттахь бинчу талламан. Кхин а цхьа бутт хьалха Iедал хийца деза аьлла хетачу нехан терахь дацара 33% бен. "Левада-центро" бинчу талламо гайтина тIаьхьарчу маситта шарахь ца хилла жамIаш хилар тIаьхьарчу талламо гайтинарш.\nИштта, цхьа шеко а йоцуш, Медведев а, цуьнан министарш а хийца беза аьлла хетарш бу талламехь дакъалаьцначерах 23%. Ткъа хийцича дика хир дара аьлла хетачеран терахь ду 30%.\nКарарчу хенахь Оьрсийчохь йолчу министрийн кабинетана бехке дуьллург ду мехаш хьаладовлар, ткъа тIедогIучу рицкъан барам охьабалар а (57%), болх хилийта Iедал гIорасиз хилар а (46%), социалан агIор адамашна гIо дан оьшучу барамехь лаам ца хилар а (43%), кхин дерг а.\nТкъа министрийн кабинето бечу балхана реза ца хила цхьа а бахьана дац аьлла, жоп делла 7 процент "Левада-центро" бинчу талламехь дакъалаьцначу наха.\nБозуш боцучу аналитикашна хетарехь, гергарчу хенахь дIахьур болу социологийн талламаш кхин а вон хир бу Медведевн Iедална, цIеххьана сурсатийн а, кхин долчуьнан а мехаш хьаладовларна. Оьрсийчуьрчу бахархоша шаьш реза доцучу хIуманашна юкъахь хьехайо 2019-чу шарахь дуьйна кхочуш ян йолош йолу пенсийн реформа.\nОрешкин Дмитрий Оьрсийчохь вевзаш волу Iедалех возуш воцу политолог ву. "Iамеркан аз" зорбанан гIирсан Оьрсийн сервисна интервью луш цо билгалдаьккхира кху деношкахь "Левада-центран" талламан жамIаша гойтург "телевизионца лаьттачу къийсамехь кхачанан сурсаташ латточу шелиго атака йолийна" хилар. Делахь а, цунна хетарехь, "телевизионан" позицеш дIоггара ледара яц, Путинан рейтинг хьалха санна 60% гергга йисина хиларна.\n"Цуьнца цхьаьна кхеташ ду Iедал Путина шена билгалдаьккхинчу хоршахь болх беш хилар, - боху политолого Орешкина. - Амма Оьрсийчуьрчу бахархойн коьрташкахь и ойла чӀагӀйелла яц. Царна, хIинца а хета президент ша ву, ткъа министрийн кабинет ша ю" аьлла.\nШен агIор Социалан боламийн а, глобализацин а институтан директорна Кагарлицкий Борисана хета, Медведевн Iедал цкъа а дацара наха лоруш аьлла. Ткъа социологийн талламан жамIаша гойтург ду, цунна хетарехь, цхьадолу хIуманаш социалогехь кхечу агIор гайта долийна хилар.\nХьалха хиллачул а ларам боцуш Iедал тIеэца долийна бахархоша аьлла ца хета шена, дуьйцу говзанчо. "Бухехь Iуьллург буха доьдийла дац", - боху цо. Кагарлицкийна хетарехь, Медведевн министрийн кабинет ларар даим а дара лахара.\nЭксперташ тешна бу хIоьттинчу хьоло министрийн кабинетана цхьа а кхерам бохьуш цахиларх. Шен къамелашкахь Путина даима а гойту шен накъостана ша гIортор еш хилар, билгалдоккху цара.\nОрешкинна хетарехь, Медведев дIаваккха сацам бийр бу Путина "тIаьххаьрчу рогIехь я тIаьххьара рагI тIекхале хьалха". "Президенто цхьа а хIума ца до, ша иза дийр ду аьлла нахана хеташ хилахь", - бохуш дуьйцу цо.\nКагарлицкийна гарехь, Путинан шена мел луу хье ца еш йита аьтто бу министрийн кабинет, цхьа а шена зен а ца деш. "ХIунда аьлча, нахалахь йоккху цӀе муха ю бохучуьнан бала болуш стаг вац цу махкахь, ткъа Iедалан кхане муха хир ю бохучунна цо беш цхьа тIеIаткъам бац. Цул сов, министрийн кабинет проблема яц президентана. И шиъ цхьатерра ца лору махкахь", - боху цо.\nIедал хийцар маьIна долуш хила мега, нагахь пачхьалкхана урхалла дечу наха Путинан метта кхин стаг хIотто веза аьлла сацам бахь, тешна ву социолог.