Марсхьокху-бутт 26, 2015\nСийлахь Британи -- Лондон, Биг Бэн\nТвен Марк. Аьтто.\nАьтто (Дийцар - Гочдина Шамаев Руслана)\nВайн хенара уггаре а вевзаш волу ингалсан буьйранча вазвеш Лондонехь хIоттийначу тойнехь дара иза. ХIинцца шу кхетар долчу бахьаница ас ца йоккху цуьнан бакъйолу цIе. Цуьнан сийлахь цIераш а йохур яц ас. Цунах эр ду ас инарла-лейтенант лорд Скоресби Артур, «Викторин» орденан жIаран кавалер, «Бани» орденан кавалер, иштта дIа кхин а, иштта дIа кхин а.\nКхузахь хиина Iаш ву и стаг. Мел дукха хIуманаш хезнера сунна цуьнах лаьцна, 30 шо хьалха ГIирмехь кампани дIахьош, цуьнан цIе, дуьххьара дерриг а дуьненна йовза а евзина, гIаряьлла йисинчхьана.\nКху дуьнентIехь дерриг а хIума диц а дина хьоьжура со цу сайна ойлаяъ хетачу цу стаге. Цунна тIера бIаьрг ца боккхуш Iара со, иза зуьш. Ас тидам ца беш ца дитара цхьа а хIума: цуьнан сапаргIаталла, собаралла, инзаре ладаме юьхьсибат, даггара цIеналла.\nСуна аьттоагIор хиина вара суна дукхахенахь дуьйна вевзаш волу стаг, мозгIар. Амма иза даиман а мозгIар хилла вацара – жималла тIемашкахь а, тIеман Iаморашкахь а дIаяханера цуьнан. 40 шо хьалха Вулвичехь тIеман колледжехь хьехархо хилла а вара иза.\nЦIеххьана суна тIе а таьIна, бIаьргашчохь иккхина суй лачкъо а гIерташ, сан лерга шабар-шибар дира цо: “Къайлах эр ду ас хьоьга – иза нахана вуно хьекъал долуш хетахь а, баккъалла а Iовдал стаг ву».\nЦо йинчу кхело со инзаре цецваьккхира. Иза Наполеонах, Сократах, я Соломонах цо аьлла хиллехь а, со хIинцачул кхин баш алсам цецваьлла хир вацара.\nАмма суна ши хIума хаара цу мозгIарх лаьцна. Цо даиман а бакъдерг дийцара. Цул сов, цо цкъа а ца дийцара адамех лаьцна во дерг.\nЦундела тхайн турпалхочух лаьцна мелла а алсам хаьа лиира суна.\nЦул тIаьхьа масийтта де даьлча сан аьтто хилира мозгIарца къамел дан. Цо мелла а алсам дийцира суна цу инарлах лаьцна. ХIара ду цо баккъалла а дийцинарг:\n«40 шо гергга хьалха Вулвичера тIеман академехь инструктор вара со, къонан Скоресбис деша дIатасалуш шен хьалхара экзамен дIалучу хенахь. Суна чогIа къахеттера цунах. Массара а хьекъале жоьпаш лора, ткъа цунна, веза воккха Дела, хIумма а ца хаара.\nИза бакъахьа, дика жима стаг вара. Вуно хала дара цо дIа а хIоьттина Iовдал мел долу жоьпаш луш цуьнга хьежа. Со кхетара рогIера экзамен дIалуш меттиг нислахь, цо иза лур йоций а, иза академера аракхуссур вуй а. Дика ду, элира ас сайга, ас дукха доккха зе дийр дац, нагахь сайга далуччул цу жимачу стагана гIо дахь аьлла.\nАс юьстах а ваьккхина, къамел дира цуьнца. Суна гучудаьлларг дара цунна жимма Цезарх лаьцна истори хууш хилар. Амма кхин хIумма а ца хаара цунна. Сайн коча болх а эцна, иза кечван волавелира со. Цунна лур долу Цезарх лаьцна масийтта хаттар Iамо гIертар со цунна, юх-юха цуьнга жоьпаш долуьйтуш. Шу тешар дац, цо дика дIаелира цу дийнахь и экзамен.\nЦуьнан хааршна вуно лакхара мах хадийра, цул а эзарз алсам хууш болчу кхечарна вуно луьра критика ечу хенахь. Цхьа тамашийна ирсе аьтто хилар бахьана долуш, ас цунна Iамийнарш бен кхин хаттарш ца делира цунна. Цу тайпаниг нислойла дацара бIе шарахь цкъа бен.\nИза хазанеха санна тамашийна хIума дара. ХIора экзаменехь цунах вегош хилара со, шен эгIазан берах егош йолу нана санна. ХIоразза а, цхьа тамашийна хIума а хуьлий, къелхьара валара иза.\nЭххаре а иза къел вуьтур верг математикан экзамен ю аьлла тешна вара со. Иза дешарх дIахадор мелла а лазам боцуш хилийта хьаьжира со. Сохьташкахь цуьнан Iовдал коьртачу хаарш дахка гIиртира со. Эххаре а экзамене дIахьажийра ас, со тешна вара иза школера дIавоккхур хиларх.\nАмма, сэр, дуьхьал хIотто хьажал цуьнан жамI. Цу гIуллакхо цецваьккхинера со. Цо даьккхира хьалхара совгIат. Цуьнан хааршна вуно лакхара мах хадийнера.\nДийнахь а бусий сой бехке хетар суна, айса деш дерг нийса дац бохуш.\nАмма со иза дIаваккхар цунна мелла а аттачу даккха гIоьртинера. Суна цкъа а ца моттара иза оцу тайпачу беламе жамIашца доьрзур ду аьлла. Амма суна хаара мацца хилла а цхьаъ хир дуй. Баккъалла а хало тIехIоьттича иза вуно ирча тIаьхье йолуш доьрзур ду аьлла тешна вара со.\nОццу хенахь ГIирман тIом иккхира. Уггаре а цунна оьуш доцург тIом хилар дара аьлла ойла йира аса. Машаре замано аьтто бан а мегара цуьнан иза вуно Iовдал хилар гучу а ца долуш виса. Меттиг ца карош лелар со, хIинций-хIинций бохам хуьлу-кх бохуш.\nИза хилира. Цунах эпсар вира. Массо а хIуман капитан! Хьанна хетар оццул жоьпалла, оццул ледарчу белшна тIе дуьллур ду аьлла. Ас элира сайга, со жоьпаллехь ву и бахьана долуш махкана хьалха аьлла.\nСайн ницкъ мел бу цунах къам лардан цуьнца цхьаьна тIаме ваха везаш вара со. Иза дира ас. Мухха делахь а, тIеман аренашка вахара тхойша. Ткъа цигахь – сан хьомениг – иза инзаре ирча хьал дара. Цхьана гIалатан тIехула кхин гIалат дора цо. Цхьа хIума дацара цо нийса деш. Амма, хаий хьуна, цхьанна а ца хаьара иза Iовдал хилар. Цхьа а вацара цо дечух нийса кхеташ. Царна гора цо деш долу инзаре даккхийн гIалаташ цхьа инзаре хьекъалан болх санна. Цо бохург ойла ца еш чекхдаккхара цара.\nУггаре а цо динна долу жима гIалат бахьана долуш берзан хьисапехь угIур вара жимма а хьекъал долу стаг. Амма уггаре а со кхермехь латтош дерг дара цо керла Iовдал хIума масозза до, цуьнан сий а, иза хестор а алсам далар. Аса даиман сайга олура, эххаре а и стаг мила ву хиича стиглара малх охьабожар санна хIума хир ду царна олий.\nИза цхьана даржера кхечу дарже хьалавоьдуш вара, шен хьаькамийн декъешна тIехула. Эххаре а луьрча тIамехь вуьйжира тхан полковник. Сан са къожан буха дахара - Скоресби вара рогIера цуьнан дарж дIалаца дезаш верг. ХIахI! ХIинца дIакхечихьуна вай, элира ас...\nТIом буьрса кхехкаш бара. Ингалсхой а, цуьнан бертахой а юхабовлуш бара ерриг а тIеман аренехь. Тхан полко дIлоцуш яра вуно тхан эскаршна мехала йолу меттиг. Цхьа гIалат далахь массарна а бохам хир болуш дара хIоьттина хьал. Ткъа хIун дара Скоресбис динарг? Цо тилийра аьтто куьг аьрро куьгах. Аьтто агIор а, аьрро агIор а тилийнера цо. И дара-кх цо динарг.\nШтабера омра деллера цунна, юха а валий, аьтто агIор долчу эскаршна накъосталла де аьлла. И дечу меттана, цо омра делира гу тIе хьалахьовда аьрро агIор аьлла. Тхо гу буьххье хьаладевллера, цо делла омра нийса ца хиллий а хиина, тхо совцадале. Ткъа хIун дара тхуна цу тIехь гинарг?\nВуно йоккха, цхьа а хIума дагахь а доцуш оьрсийн арми яра цигахь тIелата кечйелла лаьтташ. Ткъа хIун хилира? Тхо массо а хIаллак дира? Цецбевллачу оьрсашна моттара цхьа полк ша цу кепара хIоьттинчу хьолехь шайна го бан йогIийла дац аьлла.\nИза шаьш дагалаьцначунна тIаьхьакхиина йолу, ерриг а Британи Арми ю моьттира царна шайна го бинарг. Тхуна букъ а тоьхна, ша-ша хьалха вала а гIерташ, могIарш доьхна, гух чухьоьвдира уьш. Тхо царна тIаьхьа девдира. Тхуна хьалхара бевдда боьлхучу оьрсаша юхатуьйхира шайн эскарех лаьтташ йолу дуьхьалонаш.\nОьрсий эшийра, ткъа тхан бертахоша шайн хIинцца хилла эшам берзийра сий долчу боккхачу толаме.\nЦецваларца а, гIадвахарца а хуьлучуьнга хьожуш Iачу тхан эскарийн буьйранчо Маршал Канробера сихха геланча вахийтира Скоресби схьавалаве аьлла. Иза баркалла аларца къовллуш мара воьллира цо толам базбечу бертахойн армешна хьалха.\nСкоресби гIаравелира цу дийнахь дерриг дуьнено сий деш волу сийлахь-воккха тIеман буьйранча санна. И сий цуьнан дар дуьсур ду историн книшкаш мел ю.\nИза вуно дика а, тамехьа стаг а ву даиман а, амма цунна хIинца а ца хаьа кхоччуш догIа дар муха хуьлу. Кху дуьнентIехь цулла хьекъал доцуш чтаг хир вац.\nХIинццалц иза Скоресбина а, суна а бен ца хаьара. ХIинццалц цхьана тамашийна балхаца аьтто хуьлуш схьавогIуш ву иза.\nВайн хиллачу массо а тIемашкахь тоьлла эскархо хилла ву иза. Дерриг а шен дахар дуьзна цо гIалаташца. ХIора гIалато лараме цIе а еана цунна. Хьажал, цуьнан накха буьзна бу Британин а, кхечу пачхьалкхийн а медалех. Амма царах хIора а билгало ю цо динчу Iовдалан гIалатийн. Цара гойтуш цхьа хIума ду. Уггаре а стагца хила мегаш долу тоьлла хIума ду, иза ирсе дуьненчу валар.\nАс юха а боху, ас цу дийнахь тойнехь ма-аллара: Скоресби баккъалла а Iовдал стаг ву.\nАша ладуьйгIира Твен Марка язйдинчу «Аьтто» цIе йолчу дийцаре. Иза ингалс мотт Iамочарна леррина кечдина Берман ХIаролда.\nIамеркин яздархо, журналист, юкъараллин жигархо Марк Твен (ингалс. Mark Twain, бакъйолу цIе Сэ́мюэл Лэ́нгхорн Кле́менс, Samuel Langhorne Clemens; 30. 11.1835 - 21.04.1910 года.


Спортхо Амриев дIаваьккхина федералан лехамера\nТовбеца-бутт 05, 2017\nОьрсийчоьнан МВД-н Ставропол махкахула йолчу урхалло юхаталлам бина нохчийн спортхо Амриев Мурад федералан лехамехь ву боху хаам. Гучудаьлларг ду иза Iедалша лоьхучу зуламхойн базана юкъара дIаваьккхина хилар, хаам бо «Кавказский узело».\nКхаарин Iуьйранна Къизаллаш лелорна дуьхьал комитетан» куьйгалхочо Каляпин Игора дIахьедар динера, нохчийн спортхо Амриев Мурад хIинца а латтош ву зуламаш дарна Оьрсийчоьно лоьхучу нехан цIерийн базехь аьлла.\nКаляпина дийцарехь, иза цу юкъара дIаваккха аьлла леррина дехар деш кехат хьажийна цо Оьрсийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министре Колокольцев Владимире. Цунах лаьцна дуьйцуш ду цу бакъонашларйон вовшахтохараллан сайт тIехь.\nКху деношкахь Амриев дIалаца гIоьртина Пятигорскера полисхой. Цу гIала иза садаIа вахана хилла, Нохчийчохь шена дуьхьал долийна бехктакхаман гIуллакх сацийначул тIаьхьа.\nЦу гIалахь иза вехаш хилла «Къизаллашна дуьхьал комитетан» декъашхочун Гусев Константинан петарехь. «Медиазоно» бинчу хаамца, Амриев Пятигорскерчу хIусамера дIаваха кхиийна полисхой чубахкале.\nПолисхоша аьлла шаьш дахкаран бахьана «лулахоша сигнал» ялар дара аьлла. Амма цул хьалха, Гусевн хIусаме а веана, Амриевн кехаташ а теллина, оьшу йозанаш а дина, дIавахана хилла цу куьпара полицин инспектор.


(ГIалгIай яха оагIув укхазахьа хьожаяьй)\nГIалгIай (эрс: Ингуши, ингал: Ingush people) — Даькъастера къам да. Цига а къаьстта ГIалгIайче а хьалха ден даьха халкъ да. Тхьоврера иштта бахаш ба Нохчичен Шолжа шахьареи, хIанз ГIинбухерча ХIирийчен чухьа уллача ГIалме шахьареи. ГӀалгӀай дерригача дуне тIа — 700 (ворхI бIаь) эзар саг ва.\nЦул совгIа Туркий мехка а, Гаргарча Малхбоалехьа цхьаццайола паччахьалкхенашка бахаш ба гӀалгӀай (дукхагIа орстхой, иштта кхыйолча гӀалгӀай шахьарашкара XIX-ча бӀаьшера мехках баьнна дIабаха́) уж берригаш 350 эзар гаргга саг ва.\nХьаст — «https://inh.wikipedia.org/w/index.php?title=Гӏалгӏай&oldid=32760»\nПоследний раз редактировалась 20 АгIой 2020 в 15:31


Коьртахь йовлакхаш доцуш школе дахка ца магийна Дагестанерчу зудаберашна\nКоьртахь йовлакхаш долуш деша дахкар тIедожийна Дагестанерчу Кайтагскан кIоштарчу Маджалис эвларчу школан администрацино зудаберашна. Дешаран министралло толлуш ду иза.\nДешархойн дайша-наноша кху беттан 6-чохь дIа а язйина, социалан машанашкахь яржийначу видео тIехь гуш ду, коьртахь йовлакхаш доцу йоьIарий пенах дIа а хIиттийна, школа чу ца буьтуш. Гарехь, дай-наной реза бац оцу суьртана.\nРеспубликерчу дешаран министралло Кавказ.Реалиига хаам барца, дешархошна йовлакхаш тIеэгорна бехк бу кIоштан куьйгаллин. Министраллан информацица, муниципалитетан массо а школашкахь и даржо хьийза кIоштан урхалла. Берийн дайшкара а, наношкара дуккха а аьрзнаш кхаьчна цаьрга оцу тIехула, урхаллан пресс-гIуллакххоша дийцарехь.\n"Дешархойн духар а, цуьнан бос а, фасон а школо къастош ду, ишта доьшийлан кхеташоно а, дайн-нанойн комитетан а, школана тIехь терго латточу хьукмато а цхьаьна",- аьлла, билгалдаьккхина дешаран министраллехь. Юьйцучу кIоштахь талламаш бан дагахь бу уьш.\nКоьртахь йовлакхаш дацара аьлла, бераш деша чу ца дитина школан директоран гIовс Курбанкадиев Адамкади шаьш жоьпе озор ву аьлла, чIагIо йина Кайтагскан кIоштан Iедалхоша.\nОйсхарарчу бахархоша латкъам бина, цхьацца бахьанашца, школашкахь ахчанаш дохуш хиларх а, "Фирдаус" фирмера дешархойн духар шайга оьцуьйтуш хиларх а лаьцна, яздора "Кавказский узел" интернет-ресурсо. Амма Нохчийчуьрчу Iедалша а, республикан дешаран министралло а харцдира иза, даим а санна.


Ялх кавказхо вийна Дейр-эз-Зорехь\nШемахь бисинчу кавказхошкара хьал\nАвиацино маьрша нах бехачу меттигашна тIе тохарш дарх лаьцна хаамаш кхочу Шемарчу Дейр-эз-Зор кIоштара. Байинчу нехан терахь дуьйцу кеп-кепара: 40 тIера 240 тIекхаччалц. Оьрсийчоьнан а, Шемин а пачхьалкхан хаамийн гIирсаша билгалдоккху кхелхинарш зударий а, бераш а хилар, бехкейо Iамеркан Цхьанатоьхна Штаташ коьртехь йолу дуьненаюкъара коалици. Пентагоно бакъ ца до терахьаш, цо чIагдарехь, экстремистийн ДАIИШ тобанна дуьхьал тIемаш бечу ницкъашна гIодеш ю авиаци. Оцу юкъанна президента Асад Башара шегахь бен яц боху Шемарчу "террорхошца" бомбанашца юкъаметтиг къесто.\nМехкан малхбалерчу декъа тIехь авиатохарш чIагIдаларх лаьцна дуьйцу хIара бутт болабелча дуьйна схьа. 13-чу дийнахь Шемин арахьарчу гIуллакхийн министралло оьгIазе кост хьажийра Цхьанакхеттачу Къаьмнийн организацин Кхерамзаллин Кхеташоне:\n"Арахьарчу гIуллакхийн министралло ши кехат хьажадо шуьга – Цхьанакхеттачу Къаьмнийн организацин инарла секретаре а, Кхерамзаллин Кхеташонан куьйгалхочуьнга а – Дейр-эз-Зорерчу ШаIафа юьртахь 60 маьрша вахархо верца а, лазорца а низамехь йоцчу Iамеркан коалицин кеманаша динчу зуламан хьокъехь", довзийтина дIахьедар РИА Новости агенталло.\nГIоьртина ю Дамасскан Цхьанакхеттачу Къаьмнийн организацица йолу юкъаметтигаш: дуьненаюкъарчу хьукмато къобал ца йо Асадан режим а, цуьнгахьа йолу Оьрсийчоь а, бехк буьллу царна дуьнено дихкина долу герзаш, кIайн фосфор, кхийолу хими а лелорна.\nЛахьан-беттан I7-чу дийнахь Пентагоно харц бира коалицин авиацино Дейр-эз-Зорна гергахь диначу тохарша маьрша нах байина бохург. ДIахьедар даржийна Iамеркан хIаваан ницкъийн Юкъарчу буьйранчалло (СЕНТКОМ), боху Коммерсанто.\nЛахьан-беттан 16-чу а, 17-чу а деношкахь Хьаджин гIалина гонах авиатохарш дира шен кеманаша, амма церан Iалашо яра ДАIИШна дуьхьал тIом бечу ницкъашна гIодар, аьлла ду СЕНТКОМ-о делла жоп.\nОцу юкъанна хууш ду Дейр-эз-Зор провинцехь лаххара а 6 кавказхо веллийла.\n"Кавказ.Реалиин" редакце кхаьчна тIемалойн базехь йолчу цхьана зудчо Кавказерчу гергарчаьрца йозанехула бина хаам. Лахьан-беттан 19-чохь Нохчийчуьрчу Новр-ГIалин кIоштара схьаяьлла Хьава цIе йолу жима зуда а, Дагестанера цхьа доьзал а бийна коалицин кеманаша, боху цо.\n"Сан лулахой селхана белла. Дагестанера бара и доьзал. Майра а, зуда а, кхо бер а делла. Кхо бер дийна дисина. Суна ца хаьа церан фамили. Барет яра зуда, гIумки. Майра суьйли вара, бераш: воккхахволу кIант Ислам, Раяна, Ризван, 3 бутт болу Нусейба, кхечу шиннан цIерш ца евза суна. Нах бехачу цIеношна тIе етта бомбанаш. Селхана кхин цхьаъ а йийна – нохчо Хьава, пхи йоI йийсина цуьнан. Фамили ца евза суна", яздина зудчо.\n"Кавказ.Реалига" Нохчийчуьрчу бакъоларъярхочо, Шемара шен махкахой цIаборзош къахьоьгучу Саратова Хедас, хаамбина, шена хууш кавказхойх лаххара а ши доьзал белла, иштта, Нохчийчуьра цхьа зуда а елла, аьлла.\n"Лахьан-беттан 20-чохь соьца зIене бевлира, царех цхьаъ нохчийн йоI яра, цо бахарехь, ши доьзал бийна, ткъа тахана (21-чохь) соьга телефон тоьхна Невран кIоштара, шайн нус елла, цуьнан пхи бер дисина, уьш цIадерзо аьтто бахаьара шайна, аьлла", дийцира Саратовас.\nБританерчу IHS Janes центран аналитико Паращук Джоаннас а бина хаам, шен хьасташна тIе а тевжаш, коалицино авиатохарш диначу меттигехь ДАIИШ-хойн зударий а, бераш а делла, аьлла.\n"Хьасташа бахарехь, тIемалойн доьзалш чохь бехачу цIеношна тохарш дина коалицин авиацино, байинчех дукхахберш бу зударий, бераш. Уьш массо а бац Къилбаседа Кавказера. Билггал мел нах белла ала дац, амма, гарехь, нах беха объекташ ю кеманаша Iалашоне эцна хилларш. Ала деза, Хьаджинехь Оьрсийчуьра схьабевлларш хилла ца Iа, узбекаш, казахаш, таджикаш а бу цигахь", боху Паращука.\n"Кавказ.Реалиино" хьалхо, тIеман зонерчу шен хьасташна тIе а тевжаш, хаийтина ма-хиллара, дIадахначу мукъаденошкахь Кишме, Саафе, Сусси ярташкахь кеманаша динчу тохаршкахь (уьш билггал хьан дина хууш дац) вийна 70 гергга стаг, шайлахь Къилбаседа Кавказера нах а болуш. Оцу меттигашкахь карарчу хенахь тоьаш яц юуург.


хаалуш - Synonyms of хаалуш | Antonyms of хаалуш | Definition of хаалуш | Example of хаалуш | Word Synonyms API | Word Similarity API\nTop 10 similar words or synonyms for хаалуш\nTop 30 analogous words or synonyms for хаалуш\nДитт Дитт () — цхьаъ бен доцу гӀад дика хаалуш а долуш, даллалц лаьтташ а долуш, коьрта семан тӀехь даьржина (пальма доцург) а долуш, дукха дехачу дечиган ораматийн дахаран кеп.\nКало, Фрида Цуьна кхолларалан хаалуш Ӏаткъам йина мексикан культурас, Колумбан хьалхара хилла Американ халкъаший искусствос а. Цуьна исбаьхьаллин хатӀахь цкъаццкъа олу фолк-арт. Сюрреализман бухбиллархо Андре Бретонс Фрида Кало сюрреалист ю олура.\nАбу Нувас Абу Нувас лоруш ву Ӏарбой литературан сийлахь-воккха векал. Цуьна Ӏаткъар хаалуш ю кхоьчу тӀехьабехкина Ӏарбой яздархойн а, поэтийн а кхолларалехь. Царна юкъахь бу Омар Хайям а, Хафиз Ширази а. Абу Нувас забаре сурт гучудолу «Эзар а, цхьаъ а буьйса» аьлла туьйранашкахь.\nЦийн Халкъан Республика 2013 ш. сентябрехь долчу хьолехь ЦХР ишттачу некъийн шадолу дохалла хилира 10463 км сов (дохаллица дуьненахь 1-ра меттиг), цӀерпоштийн лаккхара чехкалла 380 км/с. ХӀинца Цийхь хаалуш ю тӀехчехка цӀерпоштнекъаш дахкаран гӀар. Пачхьалкхан гӀоьнца, цуо догдаийта леррина бечу белхашца 2015 шарахь 12-гӀа пхеашеран план чекхйолуш шаболу тӀехчехка цӀерпотнекъийн маша кхочур бу 18000 км.\nИбраьхӀим Делан пурбанца а, лаамца а ИсмаьӀил волало хьалха хиллачу меттехь духа маьждиг — КаӀбат дан. Оцу деза-доккхачу гӀуллакха тӀехь ИсмаьӀилна гӀо деш цуьнан да ИбраьхӀим а хуьлу. Сийлахь цӀа деш тамашийна гӀо до цхьана тӀулго. ХӀинца а хаалуш ю оцу тӀулга тӀехь, ИбраьхӀим-пайхамаран когийн лараш. Эшча хьала айлуш а, охьа лахлуш а хилла и тӀулг. Шен декхарш кхочушдан ца ларорна Адамца цхьана ялсаманих къастийна, таӀзар деш, тӀулг бина малик ду, боху иза.\nЛу Лу () — когаш тӀехь лекха ду иза. ГӀорта еха ю цуьнан, корта жима бу. ДегӀан дохалла 100-155 см. Мунда йолчохь локхалла 75-100 см. Дозалла 20-30 кг. Бат жима ю цуьнан. Лергаш шуьйра а, деха а ду. ЦӀога, халла бен ца къаьсташ, доца ду. Боьршачу лун маӀаш ю 3-5 га долуш. ДегӀан бос цхьаъ бу, аьхка, цӀоьлла етталуш, хьаьрса, Ӏай сиро бос хаалуш мокха. ЧукӀело а, гоа тӀехьа а кӀай ю жимма можа бос а бетталуш. Чо морса а, каглуш а бу цуьнан. Къоначу лун цӀока къорза хуьлу, кӀай я можа тӀедарчий а долуш.\nНохчийчуьра акхарой Лунах оьрсаша "Косуля" олу. Когаш тIехь лекха ду иза. ГIорта еха ю цуьнан, корта жима бу. ДегIан дохалла I00-I55 см. Мунда йолчохь локхалла 75-100 см. Дозалла 20-30 кг. Бат жима ю цуьнан. Лергаш шуьйра а, деха а ду. ЦIога, халла бен ца къаьсташ, доца ду. Боьршачу лун маIаш ю 3-5 га долуш. ДегIан бос цхьаъ бу, аьхка, цIоьлла етталуш, хьаьрса, Iай сиро бос хаалуш мокха. ЧукIело а, гоа тIехьа а кIай ю жимма можа бос а бетталуш. Чо морса а, каглуш а бу цуьнан. Къоначу лун цIока къорза хуьлу, кIай я можа тIедарчий а долуш.\nТолстой, Лев Николаевич Толстойс боккха Ӏаткъам бина Европера гуманизман а, дуьненан литературехь реализман ламастан а. Францехь цуьнан Ӏаткъам хаалуш бу Ромен Ролланан а, Франсуа Мориак а, Роже Мартен дю Гаре кхолларалехь; АЦШ Эрнест Хемингуэй а, Томас Вулф а кхолларалехь; Англехь Джон Голсуорси а, Бернард Шоу а кхолларалехь; Германехь Томас Манн а, Анна Зегерс а кхолларалехь; Швецехь Август Стриндберг а, Артур Лундквист а кхолларалехь; Австрехь Райнер Рильке кхолларалехь; Польшехь Элиза Ожешко а, Болеслав Прус а, Ярослав Ивашкевич а кхолларалехь, Чехословакехь Мария Пуйманова кхолларалехь, Китаехь Лао Шэ кхолларалехь; Японехь Токутоми Рока кхолларалехь.\nЦаьпцалгкепарнаш Алссама йолу цаьпцалгаш хӀуъа а юуш ю, гӀиралле теӀаш а ю. Нийсса дийцича, дуккха а билгалонашца цаьпцалгаш тера богомолех: иштта пхьераш ю къайлаяларехь, иштта цергаш йолчу хьалхарчу когашца лоцу ижу. Амма цхьайолу цаьпцалгаш ораматаш бен ца дуу. Масех кеп билгал яьккхина ю юьртабахаман зуламхой аьлла. Дукха дерг цӀозца я шайтаӀанан говрашца дуьстича кӀезиг хилар а, популяцин луьсталла лахара хилар а бахьанехь, зулам царех кӀезга ду, амма цхьадолу тайпанаш цхьацца шерашкахь кхолла таро йолуш ю тайп-тайпана фазанаш, цӀоззо санна, тӀаккха царех долу зулам хаалуш хуьлу.\nБарта кхолларалла Вайнехан халкъан исбаьхьаллин культуран мехала дакъа ларало. Вайн халкъан ширачу заманахь хиллачу Ӏер-дахарах, цуьнан лехамех, психологех лаьцна йозанан а, кхин долу а тоьшаллаш къен хиларе хьаьжча, барта произведенешкахь хаалуш долу генна хьалха дӀадаханчуьнан зов шена тӀе тидам бохуьйтуш ду. Цунна, Ӏилманан лехамашка диллича, ондда тӀетовжа йиш яцахь а, амма бӀешерашкахь халкъан синкхетам, гӀиллакх-оьздангаллин институташ и. дӀ. кх. кхуьуш, заманан йохаллехь хийцалуш схьа муха еана боху маьӀна дан таро ю. И мехала гӀуллакх гуттар тидамехь латтадора оха хӀара книга вовшахтухуш. Цундела хӀокху сюжето ешархо цец воккхур ву аьлла, иза хьалха а ца йоккхуш, цуьнан лергана аьхна хир яц аьлла, тӀаьхьа а ца тоттуш, цо тӀекхуьучу тӀаьхьенна хьалха дӀадаханчун мелла а суртхӀоттор ду боху илли, шира дийцар, кица, хӀетал-метал, халкъан тидам юкъа балийна оха. И Ӏалашо мелла а юьззина кхочушъян гӀертарца доьзна ду хӀокху юкъа массо а аьлла нохчийн фольклоран жанр шуна йовзийта гӀертар а. ХӀокху гуламна юкъа мел яхана барта произведени дуьххьара дӀа а язйина, дуьххьара зорбане ара а йоккху боху хӀума мел деза хеттехь а, цунна тӀе а ца гӀиртина тхо. Ешархочун синкхетам «самабаккха», цуьнан шен халкъан культуран мехаллех дозалла дан таро йолу некъ шорбан Ӏалашо йолу хӀинцалца зорбане арайийла, я цхьацца бахьанехь арайийла йиш йоцуш лаьттина хӀумнаш шуьйра юкъаялийна оха, цкъа делахь, уьш карла а евр ю, шолгӀа делахь, церан эстетически шовкъо кхин цкъа а мехала тӀеӀаткъам а бийр бу аьлла.


Архивы Керланаш - НРӀА ПАЙДЕ СЕМИОТИКИН ОТДЕЛ\nНохчийн мотт Iалашбарна а, кхиорна а\nНохчийн Республикин дешаран а, Iилмнан а министро Байсултанов Идриса Нохчийн Республикин Iилманийн академин белхалошна Султанов З.А.,Абдулкадыров Адамна а Бадаева Iайшатна а «Нохчийн мотт Iалашбарна а, кхиорна а» орденца совгIат дина. Академин Президиуман цIарах даггара декъал до шу, Дала Iилмана тIаьхь баккхий кхиамаш хуьлда шун, Дала тIаьхье беркате йойла! Нохчийн Республикин Iилманийн президент Гапуров Ш.А.\nНохчийн меттан омографаш нийса йеша Ӏамор ду компьютерна\nТахана отделехь рогӀера семинар дӀайаьхьира. Цигахь бийцаре бира нохчийн маттахь долчу къамелан синтез йен программа тойарехь бен болх. Карарчу хенахь цу декъера коьрта хаттарш йозанехь цхьатерра а долуш, аларехь тайп-тайпана долчу дешнашца доьзна ду (омографашца). Компьютерна уьш вовшах къасто а, нийса дӀадеша а Ӏамор йу хӀинца бечу белхан Ӏалашо. Омографаш вовшахтухуш, белхахоша пайдаоьцу карарчу шарахь арайаьллчу Нохчийн меттан нийсайаздаран йоккхачу дошаман материалах. Цунах оьшшучу кепара база нисйеш Ӏилманан белхахо Султанов Зелим ву. Цу бази йукъара омографаш схьагулйаран алгоритман декъехь кхолладелла хаттарш довзийтира Астемиров Арсламбека. Иштта, карийна омографаш текстан бази йуккъехь схьалохуш, церан контекст билгалйоккхуш программа кхуллуш йу Ясаева Мадина. Цуо шен балха тӀехь хаайелла башхаллаш йовзийтича, цунна тӀе а тевжина…\nНохчийн меттан денна доллу къомана совгӀат дина Нохчийн меттан нийсайахдаран дошам тӀехь къахьоьгучу белхан тобано. Карарчу шеран апрель баттахь оцу Дошаман 10 том арайаьлла. Иза 2020 шеран апрель беттан 29 дийнахь Нохчийн Республикин Куьйгалхочо Кадыров Ахьмад-Хьаьжин Рамзана №83 йолчу Указца тӀечӀагӀйинчу «Нохчийн меттан коьрта бакъонашца» хӀоттийна йу. Дошам нохчийн мотт Iамочарна, оцу маттаца болх бечарна лерина йу. Нохчийн литературин маттахь лелаш долу дешнаш а, дешнийн кепаш а йалийна цу тIехь. «Хьалхарчу дашехь» бовзийтина Дошаман дIахIоттам а, карлайаьхна нохчийн меттан орфографин цхьайолу бакъонаш а. Нохчийн меттан орфографин йоккха дошам хӀоттош, къахьийгира Нохчийн Республикин Ӏилманийн академин а, Нохчийн меттан институтан а, ВУЗ-ийн а белхахоша. Царна йукъахь бара Нохчийн Республикин Ӏилманийн академин пайде…\nХьомсара доттагIий! ХIокху рубрикехь оха шуна бовзуьйту вайн махко дозалла дан хьакъболу нах. Царах цхьаъ ву физикин-математикин Iилманийн доктор Умархаджиев Мусан Салавди.\nВайна ма-хаъара, уггар хала а, коьрта а лоруш Iилма ду математика. «Массо а Iилманийн эла ю математика», – аьлла цунах хьекъалчаша. Жимчохь дуьйна математикица уьйр ерг тидам болуш, хIуманан хьесап дан хууш, муьлххачу а хIуманна тIаьхьакхиа хьекъал, ойла а ира йолуш кхуьу. Математико кхечу Iилманашна а тIекхиаво. ЦIеяхханчу илманчо М.Ломоносовс аьлла: Математика Iамо хьакъ ю, цо хьан ойла низамехь а латтош, нийса хьесап дойту дела». Салавдис жимчохь дуьйна вара математикица гергарло долуш. Цуьнан да Умархаджиев Муса экономист вара. Церан цIахь яра дагарден машен Арифмометр. ХIинцалера калькулятор ю иза. Салавдис, хазахеташ, тидам бора, дас цу тIехь дагардеш а, терахьашца хьесапаш деш а. Дех арифмометр мукъаяьлча, жимачу Салавдис «болх» бора цу тIехь. Иштта тасаделира цуьнан терахьашца гергарло. Шеко а йоцуш,…\nПеревод на вайнахский.\nВ Чечне занялись локализацией приложений и компьютерных программ В Грозном группа ученых решила локализовать компьютерные программы и мобильные приложения. Локализация в общем смысле предполагает языковую и культурную адаптацию цифровых продуктов исходя из национальных особенностей отдельных регионов. В России программы, приложения, видеоигры чаще всего выпускаются на русском и английском языках. Работа северокавказских ученых позволит перевести их на чеченский. Примечательно, что проект, который предполагал на старте главным образом проверку правописания набранных на чеченском языке текстов, в итоге подстегнул развитие национальной грамматики в целом. Работой занимаются в отделе семиотики Академии наук Чеченской Республики. Как рассказал корреспонденту “РГ” заведующий отделом, доктор физико-математических наук Салаудин Умархаджиев, к ней приступили в 2014 году. – Сейчас повсеместно…\nСемиотикин декъан белхахоша рогӀера семинар дӀайахьаира\n13.01.2021ш. пайде семиотикин декъан белхахоша рогӀера семинар дӀайахьаира. Карарчу хенахь кхолладеллачу хьолехь тӀаьххьара цхьаьнакетарш тайп-тайпана зӀенийн гӀирсех пайда а оьцуш дӀахьош ду. Иштта Zoom платформин гӀоьнца хилира таханлера кхеташо а. Цхьаьнакхетарехь дийцаре динарш, коьртачу декъана, тӀедогӀучу шеран декхарш дара. Декъан куьйгалхочо Умархаджиев Салавдис дийцира дӀадаханчу шарахь кхоьллина йолу нохчийн меттан синтезан система кхидӀа кхиош, цуьнан белхан тӀегӀа лакхадоккхуш, бан безачу балхах, цу декъахь тӀеоьшуш болчу талламех. Султанов Зелима билгалдаьккхира оцу системин база тӀейузуш хилар, цу чохь йолу материалаш дикка совйаьхначул тӀаьхьа оцу программин болх кхин а толург хилар. Синтез йеш пайдаоьцу цхьайолу модульш тӀе ца кхиийча, оцу системин болх лакхарчу тӀегӀан тӀехь хирг хиларх шеконаш хилар хаийтира Бадаева Ӏайшата. Оцу декъехь йолу…\nПайде семиоткин декъан белхахоша рогӀера программа йина. TerahYoza программо цифрашца дӀайаздина терахь элпийн йозане доккху, нохчийн меттан нийсайаздаран бакъонаш а ларйеш. Цул сов, цо къастадо, терахьдош рогӀаллин ду йа масаллин. Цуьнга хьаьжжана хуьлу цо кхуллу йоза а. Амма, билгалдаккха деза, и функци хӀинца а кхоччуш хилийта оьшу талламаш хӀинца а бина бац, цундела оцу декъехь гӀалат дан тарлуш ду программо. TerahYoza Программа Pithon маттахь йазйина йу. Иза “РОСПАТЕНТ” Интеллектан долаллин федеральни агентствехь регистраци йина йу.\nШала системийн чкъуран дуларан математикин модель\n2020 шеран октябран 13-чу дийнахь НР ӀА Матаериалаш талларан туьшан а, РӀА КӀТИ физикин-математикин талламийн декъан а цхьаьнатоьхна Ӏилманан семинаран кхеташо дӀайаьхьира. Умархджиев Салавдис “Шала системийн чкъуран дуларан математикин модель” цӀе йолу шен болх бовзийтира. И болх бийцаре беш, жигара къамел хилира гулбеллачеран. Дадашев Райкома лаккхара мах хадийра Ӏилманчас биначу талламийн.\nПроекто грант йаьккхина\nНохчийн Республикин Ӏилманийн Академехь а, М. Д. Миллионщиковн цӀарах мехкадаьттан университетехь а нохчийн меттан синтезан система кхолларехь болх бу дӀахьош. Оцу декъахь йолу проекто грант йаьккхина. Проектан куьйгалхо НР ӀА лакхара Ӏилманан белхахо, Мехкадаьттан университетан лакхара хьехархо Израилова Элиса йу. Ӏилманан гонашкахь йуьхьанца дуьйна къобалбеш бу оцу декъехь болх. Цул сов, Ӏилманан а, технически а агӀо бух болуш и болх болийна хиларан тоьшалла ду “Нохчийн меттан синтез йен а, къамел девза а система кхоллар” проект Инновацешна накъосталлин фондан “Старт” программин толамхошна йукъахь хилар. “Вайх хӀора а къамел дан а, цунах кхета хууш ву, цундела адаман меттанийн системаш кхиаро лерина хаарш доцуш компьютерца болх бан аьтто бийр бу нехан, телефонех, оцу тайпа кхечу гӀирсех а пайда а оьцуш”, – дуьйцу…\nОтделан белхахоша коьллинчу TXTFILTERER программо аьтто бо тайп-тайпана файлаш чуьра дешнийн материал вовшашца йуста. Цо толлу цхьана файл чуьра дешнаш эталон санна билгалйаьккхинчу файл чохь дуй а дац. Ший а файл пайдаэцархочо шен лаамехь ша къасто йиш йолуш йу. карарчу хенахь программех шуьйра пайдаоьцуш бу отделехь нохчийн мотт компьютер чу билларехь къахьоьгуш болчу белхахоша а, иштта лексикографин декъехь болх беш болчу филологаша а. Программо тайп-тайпана текстан файлашца болх бо: pdf, txt, doc, docx, xls, odt и. д. кх.


Желтойн махкара 47 бер деана Германи тховкIело еха\nЖелтойн махкарчу мухIажирийн куьпара цхьана воккханиг а воцуш 47 бер деана Германи шоьтадийнахь Афганистанера а, Шемара а, Эритрейра а. Хьалхо Германи сехьабевлла дай-наной хиллера царех цхьаболчаьрга хьоьжуш Iаш. Германин Iедалан официалан векалша хаамбарца, желтойн Лесбос, Самос, Киос гIайреш тIерчу мухIажирийн каппашкахь дIатарделла хиллера даьхкина бераш.\nБакъонашларъярхоша масийттазза дIахьедира, берашна цхьана а кепара хьелаш дац оцу гIайреш тIехь бохуш.\nГерманин чоьхьарчу гIуллакхийн министро журналисташка дийцина, Афинера догIучу кеманца Ганноверчу аэропорте еана хилла берийн тоба аьлла. Кеман тIе ховшале хьалха коронавирус юй хьовсуш тесташ йина хилла царна. Германин дозана тIехула буьйлабалале шина кIиранах карантине бохкур бу уьш.\nГерманин чоьхьарчу гIуллакхийн министро Зеехофер Хорста шен дегайовхо ю аьлла, Европехь мухIажирш бевллачу дайн-нанойн, я шайн даймахкара арабовла аьтто ца бевллачийн бераш кхечу пачхьалкхаша а тIеоьцур ду аьлла.\nЗазадоккху-баттахь Германин Iедалхоша дош деллера, желтойн мухIажирийн каппашкахь долчу берех мел лахара а 350 тIеоьцур ду шаьш аьлла.\nООН-ан векало Дужарич Стефана дIахьедина, Охан-беттан юьххьехь Желтойчохь улло ваьлла стаг а воцуш 5200 сов бер ду, Европано тховкIело яларе хьоьжуш аьлла


ТIаьххьара карладаккхар ГIуран-бутт 01, 2012\nОьрсийчоь -- Pussy Riot-ан барамехь\nУьш хьовха, халкъо церан доьзалш, тайп-тукхум а бехке дийр дара оццул боьху хΙуманаш кхиорна. ХΙунда аьлча, маьждиг Делан цΙа ду, бохура Кадыров Рамзана.\nОцу ойланца иза цхьалха вац. Изза элира цул хьалха, Пусси Риотера кхо зуда кхеле озор шеца хьахаделча Путин Владимира а. «Цхьа бусулба меттиг цара сийсазйинехь, уьш Ιалашбеш хане эца а кхууьр дацара Ιедал» - бохура Оьрсийчоьн президента яхначу аьхка.\nБакъду, я Кадыровца а, я Путинца а ца догΙура дин девзаш а, бусулба нехан хьалханчаш а болучарна хетарг.\nОьрсийчоьнан муфтийн кхеташонан декъашхо а, Волгоградерчу Ал-Жума маьждиган имам а волу Мустафин Наил, шен ойла йовзуьйтуш, реза ца хилира Ιедалан дайшца. Маьждига чуьра и зударий ара а баьхна, маьршша дΙабохуьйтур бара, дац бусулба дин оццул къиза, бохура гΙезалойн Ιеламчас.\nАмма Кадыров Рамзана, иза Ιеламстаг вацахь а, хΙинца аьллачо юха а шеконе докккху бусулба дино Пусси Риотерчу зударша динарг кхечу кепара, къинхетамалле туьдуш хилар.\nЦундела Маршо Радионо хаттар дира дуьненан шина маьΙΙерчу Ιеламстаге. Хьалхарниг вара Къилбаседа Кавказан муфтийн кхеташонан хьалханча Бердиев ИсмаьΙал. Цунна хетарг а ца догΙу Путина а, Кадыровс а бохучуьнца.\nБердиев: «Карахь ламаз а доцуш, тΙедоха доггΙу духар тΙехь а доцуш, маьждига чуваха ца мега, боху дино. Уьш оцу куьцахь маьждига чу цхьаммо а буьтур а бацара. Ткъа уьш маьждига чубахча, цигахь хΙаллакбийр бара бохург, иза данне а бакъдац.\nМаьждиге леларш суьпа нах бу, Делах кхоьру нах, цара иза дийр дацара. Цхьамма веъна, маьждиг сийсаздинехь, дΙацΙандан деза, кхин хΙумма а дан а ца деза. Церан ойла муха хилла суна ца хаьа, шаьш гайта гΙерташ хилла хир бу-кх.\nАмма иза вайн «юхакхоллар» баьхначу боламан стом ма бу. Адамашка элира, хΙан, хΙара демократи а ю шуна, леладе шайна луъург. Цуьнан стоьмаш букх уьш, суна хетарехь. И нах лартΙахьчу, делах тешачу махкахь бехаш хилча, ишттаниг хир дацара. Бусулба волчу суна вуно цатовш дара цара килсахь динарг. Бен-башха дац, делах тешаш долчу адамийн дог-ойла цΙена, сирла хила еза».\nОьгΙазаллах а, адамийн вовшашка хила богΙу ларам гΙелбаларца а къаьсташ йолчу Оьрсийчохь Путинний, Кадыровний цхьана агΙор, бусулба дайшний вукху агΙор, царна хетарг шалхадалар а ду оцу пачхьалкхан хотΙаца дозуш хΙума, гарехь. Цу тΙе дагалаца догΙу, политикий, динний цхьана могΙара даккхарца тилкхазъиккхинчу кхаа зудчо хΙетахь килса чохь лекхначу эшаран дешнаш «ХΙай, Делан нана, Путина дΙавига ахь!» дарий а, ишттаниг царна я Путина а, я Кадыровс а дуьтур доцийла а.\nДин кΙоргга девзачу Ιеламчига-зудчуьнга а хаьттира Маршо Радионо, муха тида догΙу зударша динарг, могуьйтур дарий царна маьждиг чохь ишттаниг дар бусулба наха, аьлла. Урдунерчу нохчех ю жоп луш йолу Бакиер Надия.\nБакиер: « Маьждиг Далла ламаз дан а, иза вазван а диллина цΙа ду. Оцу чохь, гΙара хьала ма айе, маьхьарий ма хьекха, аьлла ду. Амма Делан элчан заманахь хилларг ду хΙара. Цхьа акха Ιаьрби, маьждига чу а веъна, мохь ца хьекхна цо, ара хиина. Делан элчан асхьабаш хьалагΙевттина, ахь лелориг хΙун ду, аьлла, чухьаьлхина. Элчано уьш совцийна, Ιадвита иза шен гΙуллакх дина валлалц, аьлла. И шен гΙуллакх дина ваьлча, тΙекхайкхина, асхьабашка цо бехйина меттиг цΙанъе а олуш. ТΙе а кхайкхина, хьехам бина цунна, хьажал, хΙара Делан цΙа ду, кху чохь деш ца хуьлу и гΙуллакх, аьлла.\nМаьждига чохь мохь хьоькхуш верг, иза ца хууш хила а тарло, я кхетамчохь воцуш, цунна хьехам бан беза. ТΙаккха а цо ла ца догΙахь, паччахьан Ιедале иза дΙавала веза. Цунна дино кхачориг 40-60 гΙаж ю, иза уггаре а доккха таΙзар ду динехь.\nТкъа баккъал а цхьа зе а хилла, массанхьа а бахарх, гΙуллакх а ца хилла, гатто иккхина хила а тарло цунна, цунна хилла зе дайдеш, гΙолаца деза бусулбачара. Иштта бен оьккхур ма вац стаг маьждига чу, я хьекъалх эшна хир ву иза, шена тΙера бала дΙа ца баккхалуш».\nПусси Риотера мехкарий-феминисткаш Делан салам хиларш бу ца боху цхьаммо а, ца боху цара килса чу а лилхина, эшарш лекхар нийса ду а. Амма боху дуккхаъчу дуьненан юкъараллаша, оцу зударша динарг уьш набахте теккхол хΙума дац, мегар дара, боху, Оьрсийчоьнан Ιедало ша оппозици хΙаллакйина дΙаяккха арадаьлла доцийла царна къъинхетам барца гайтинехь.\nПусси Риотера кхо зуда набахте хьажоро гойту Оьрсийчохь шайн дахарна а, хьаькамашна а резабоцчарах хуьлуш дерг хΙун ду, адамна мел йитина ю дешан маршо а, ша адам лара бакъо а – и ду Оьрсийчоьно цивилан дуьне шех кхардориг.\nPussy Riot Кадыров Рамзанан олаллехь хилча


Криминалан къу схьавоьхур ву Оьрсийчоьно Испанин Iедалшкара\nГезгмашин-бутт 12, 2021\nОьрсийчоьнан Инарла прокуратуре хаам кхаьчна Интерполера, Владимирерчу кхелах ведда криминалан къу Абуладзе Леван, Сухумский Леван цIарца вевзарг, Испанехь лацарх.\n"Абуладзе дIавоьхуш хаттар Испанин компетенте органашка дахьийтарх дерзо дагахь бу, 1957-чу шеран Дечкен-беттан 13-чохь Европан конвенцино дIаваларх магийначу хенаца а догIуш", - хаамбина Новости агенталле Инарла прокуратурехь.\nГезгмашин-беттан юьххьехь Испанин Къоман полицино хаам бира, Владимирехь шен хьокъехь кхелан процесс йолалучу юкъанна ведда криминалан авторитет Абуладзе Леван лацарх. Стохка Дечкен-баттахь къайлавелира иза Владимирерчу Октябрскан кIоштан кхелан гIишлочуьра, туалете воьду а аьлла.\nАбуладзе лаьцна Барселонерчу аэропортехь, украинхойн харц паспортца пачхьалкха чувогIуш, хаамбина Испанин полицино. Гуьржийчоьнан полицица цхьаьна талламаш бина, лецира криминалан авторитет.\nОьрсийчохь Абуладзе Леван бехкевеш ву, "зуламхойн иерархехь лаккхара дарж караэцар" артиклехь. БархI шарера пхийтта шаре гергга набахтехь яккха хан кхачайо цо.\n2020-чу шеран бIаьста маьршаваьккхира Сухумский Леван, амма Охан-беттан 17-чохь юха а лецира иза. Арахьара нелегалаш латточу куьпахь дIатарвира иза кхелан сацамца, тIаьхьо Оьрсийчьура араваккха. Чоьхьарчу гIуллакхийн министран гIовса Ваничкин Михаила куьйгъяздира, велла дIаваллалц иза пачхьалкхе ца вуьтучу сацамна.


Исханов Хьусейн: Ичкерин паспорто гIо дийр ду вайнахана\n„Чеченпресс“ сайт тIехь дозанал арахьа йолчу Нохчийн Республика Ичкерин урхалло дукха хан йоцуш зорбане даьхна Ичкерин пачхьалкхан олаллехь шаьш лоручу наха шаьшна Iалашдан йиш йолчу паспортийн сурташ а, и документаш декъаран хьокъехь долу Ичкерин куьйгаллин омранаш а, уьш эцархьама кхочушдан дезаш долу хьелаш а.\n„Ичкерин вахархочуьн паспорт кечдаран а, дIакхачоран а хьокъехь йолу инструкци“ цIе йолчу кехатехь Ичкерин арахьарчу гIуллакхийн министралло биллдаьккхина ду, муьлхачу а нохчочунна, иза мичча меттехь вехаш велахь а, цуьнан долахь муьлхачу а пачхьалкхан паспорт делахь а, иза эца йиш ю аьлла.\nЦу хьокъехь ша динчу дIахьедарехь Ичкерин урхаллин куьйгалхочуо Закаев Ахьмада билгалдаьккхина ду, Цхьанакхеттачу Европин дозанна тIехь вехаш 300 эзар герга вайн махкахо ву, аьлла.\nКа ма-доллу, цу нехан интеграци кхиаме хилийта къахьоьгуш ду тхо, бохуш яздо цуо. Цу къахьегарехь цхьа мехала гIулч ю, Закаев Ахьмада билгал ма даккхара, къоман паспорташ нохчашна дала долор.\nЕвропехь а, кхечу Малхбузехь а бехачу вайнахалахь тайп-тайпана ду цу паспорташка хьежар. Цхьаболчара хазхетарца а, баккхийберца а тIеэцна долу и хIума вукхара кхардарца дийцаре до. Цара боху: кху дуьненчохь цхьанна меттехь къобалдеш доцу и кехат стенна пайденна ду, цунах хIун до?\nИчкерин вахархочуьн паспорт уггаре а хьалхарчу могIаршкахь схьа эцна, дозаллийца иза лелош а болчех ву Австрехь вехаш волу нохчийн диаспорин жигархо Исханов Хьусейн. Хьусейне хаьттира Маршо Радионо, баккъал а хIун до Ичкерин паспортех, цуьнца цхьанхьа а ваха йиш ца хилча аьлла.\nИсханов Хьусейн: „И паспорташ дуккхаъчу наха къа а хьегна, Европехь бехаш болчу вайнахана гIоьнна арахецна ду. Вай Оьрсийчоьнан дахарбой дац, вай оьрсий а дац аьлла дIагайтар ю цуьнан политикан Iалашо.\nЦул совнаха, кхузахь тховкIело йоьхуш болчу нахехь Iедале дIагайта цхьа а бух ца хуьлу, шаьш Оьрсийчу юха ца хьовсадайта а, шайна тховкIело ялийта а, карахь иштта паспорт ца хилча.\nКхин цхьа хIума а ду: вайн берашна, вайн тIекхуьучу чкъурана а ма оьшу уьш, шайн мохк буйла царна диц ца далийта, шаьш мичара, муха схьадаьхкина ду царна хаийта. Иза а ду и паспорт юккъедаккхаран бахьанех цхьаъ“.\nКхин цхьа хIума ду, Ичкерин паспорташ цатешамца тIеоьцучара далош - и паспорташ ишттаъ - вуьшттаъ цхьанна пачхьалкхо къобалдеш ца хилча, царех мах стенна бокху Ичкерин Iедало, бохург?\nИсханов Хьусейна дуьйцу, и кехаташ арахоьцуш а, уьш луучаьрга дIакхачош а цу хIуманна жоьпалле болчара беш боккха болх бу, бохуш. Ткъа мах боцуш луш цхьанна а пачхьалкхан паспорт ца хуьлу, и пачхьалкхе къобалйийна елахь я яцахь а, боху цуо.\nАла догIу, кхардамчаш а, цатешарш а, и Ичкерин паспорташ пайденна ца хетарш а мел дукха белахь а, иза муьлхачу а къоман уггаре а коьртачех пачхьалкхан символ хилар.\nИза цхьанна а хIуманна пайденна дац бахар а шеконе ду, хIунда аьлча, карарчу хенахь Европехь политикан тховкIело йоьхуш болчу нохчийн мухIажарийн карахь нагахь санна дIагайта и тайпа кехат хилча, цуо тIеIаткъам ца беш дуьссур дац цуьнан гIуллакх меттигерачу Iедалхоша таллар, и паспорт лелочуьн политикан хьежамаш цуо гойту дена.\nТIеман хиламашца болабелла Марсхьокху -бутт


Инарала тIеххьара интервью — Сердало\nИнарала тIеххьара интервью\nШе отпусках волча хана, каст-каста цIавоагIаш, гаргарча нахаца, наьнаца ха йоаккхаш оамал яр гIорваьнна хиннача лётчика Осканов Сулумбика. Журналисташта цIаккха къайла хилацар цун наIараш, цар хаттарашта, цхьаккха хIама лочкъа ца деш, шийна хеттача тайпара бакъдар оалаш, жоп лора цо. Из валалехь цунца Нохч-ГIалгIай телевидене нийсвелар со а. Со цига вийхавар, цо дакъа лоацаш йола телепередача дIаяхьа. Сарахьо дар из, С. М. Кирова цIерагIча парке Iочуваьлар со Шолжах тиллача тIаь тIагIолла. Телевидене цIен тIа IотIакхача массехк гIа мара биса боацача хана, цунна юххе сецар эгIахьара, парка коанаIараш йолча А. П. Чехова цIерагIча урамгара хьалйоагIа машен. Кхо саг Iоваьлар цу чура: Осканов Сулумбик, цун кхоаччара гаргара саг, комсомола обкома болхло хинна Осканов Iалихан, Сулумбика йиша йига найц Арчаков ИбрахIим. ДIайха ди дар из чIоагIа. Сайре а садикъа яр. Цудухьа хинна хургвар из, Сулумбик лоаца пхьош дола тIема коч ювхаш вар, хила ма йоаггIара инарала пагонаш а ядаш. Цу дийнахьа мара дайнадацар сона инаралаша йIайхача хана дувхаду барзкъа. МагIахьара сои вокх оагIорахьара Арсамаков Исраьили хьалтIакхаьчар хьаьшашта. Даха-денар хаьттачул тIехьагIа, тхо пхи саг телестуде чувахар. Тхога хьежаш яр из передача кийчъяь а тхо цига хьийха а йола гIалгIай редакце йоккхагIйола редактор Мартазанова Лейла.\nЦу хана Сулумбик вар Липецкерча авиацех латтача тIема даькъа командир, цигарча областной Совета депутат, СССР заслуженни лётчик. Цо лелаеш хиннараш яр эггара кердагIа йола СУ-2, МИГ-29 М яха самолёташ. Цу хана 4 эзар сахьатага дIакхоачаш яр цо сигала яьккха хинна ха. Цул совгIа Iилман болх а бар цо беш. Из къахьегаш вар Iилмай кандидат хила дагахьа язъеча диссертаце тIа. Цу дийнахьа оаха даь къамаьл дукхагIча даькъе цун балхах, дIахо де лерхIаш, дагалаттачох, кагирхой вахарах дар. Цу къамаьла юкъе дакъа лаьцар Олимпийски чемпиона Арсамков Исраьила, комсомола болхлочо Осканов Iалихана. Бакъда цу ерригача передачанна юкъе цхьа дош аьнна йистхиланзар ИбрахIим. Ше цу передача доакъашхо санна хьахьокхаш вале а, къамаьл де ланзар цунна. Цу дийнахьа тха хиннар Сулумбика гIалгIай журналисташца хинна эггара тIехьара къамаьл дацар. Цо эггара тIехьа интервью еннар вар «Сердало» газета болхло Барахоев Мухьмад. ТIехьагIа цох газета редактор а хилар.\nФу дар Сулумбика ше тIеххьара еннача интервью тIа дийцар? Дерригаш ялх хаттар дар цунга деннараш. ХIаьта шоай чулоацамга диллача тайп-тайпара а мехка, къаман вахар чулоацаш а дар уж. Сона дагадоагIачох, эггара хьалхара хаттар дувзаденна дар шоай куц доадеш латтача Герзашцарча Низех лаьца. Вешта аьлча, цу хана геттара тишлуш латтар вай эскара хIама. Цох Сулумбика фу хет ха ловра интервью эцаш волчунна. ХIаьта Сулумбика дизза жоп а делар цун хаттара. Инарала аьлар: «Нийса ях Iа. ТIеххьарча хана дика доаца хабараш дувц Герзашцарча Низех. Вешта аьлча, цар къамашта юкъе довнаш лийлхача моттигашка дукха маьрша нах боабаьб, йоах. Бакъда укхаза дицде йиш яц, шоайла вIаший довнаш даьхача къамашта юкъе цIий Iо ца дахийта гIерташ бола къона салтий боабаьлга а. Уж кагий нах мехка сатем, кхоане лорае гIийртилга. Цудухьа со раьза вац цу тайпарча, кIал кIийле йоацаш, дувцача къамаьлашта. Дувцаш дар бух болаш а корта болаш а хила деза…»\nЦу заман чухь геттара гIордаьнна дувцаш дар, моттигерча къаман тIема низаш вIашагIтохара дош. Цхьабола Iилманхой, царна юкъе вар исторически Iилмай кандидат Муталиев Хьажбикара Тамерлан, ГIалгIай дошлой полк юха хьайича бакъахьа хеташ бар. Сулумбика укхаза шийна хетар аьлар цу хьакъехьа. Цу тайпара эскараш хьалха хьадеш хиннилга а хьоахадаь, цул тIехьагIа инарала белгалдаьккхар, шоаш долча моттигашка тIемага кийча хуле а, арахьа тIом бе цар дика ка ца йоалилга. Царна юкъера бIухой Iомабаь, кердача, дикагIча герзашца Iалашбаь ца хулилга.\nШоллагIча хаттара жоп луш, моттигера эскар мехка эскарца бувзам болаш а цунна гIо деш а хила дезий яха дош даьшхар инарала. Хила деза, аьлар цо, бакъда цIаькха а белгалдаьккхар из эскар дика кийчдаь, Iомадаь, тIема декхараш толамца кхоачашде могаш хила дезилга. Укхаза цо масал доаладир ГуржегIарча эскарца дувзаденна: «Хьажал шо, хIанз ГуржегIа ши дивизи вIашагIъелла, шоай мехкахой цIагIа эскаре гIулакх де бита лерхIаш ба. Бакъда укхаза хаттар отт: мичахьара яхьаргья кадраш, иштта мала воагIаргва цар сигалара доазув лораде. Масала, Армене кховзткъеи иттнега кхоачаш общественни организацеш я. Уж ерригаш а шо-шоай эскараш хьакхолла гIерт. ТIаккха мичай, царна юкъе дов доале, цига цIий Iо ца махкаргхилара йола гаранти.\nСона хетачох, вай мехка Герзашцара Низаш къаман квартирашка гIолла дIа-хьа декъа йиш яц, хIана аьлча вай лораер цхьа Даьхе я. ХIаьта уж декъа деза е дIадаха деза яхараш вай мехк чIоагIале йохае ловш бараш ба».\nПерестройка йолаенна, дикка гаьнаяьнна ха яр из. Цхьабакъда И. Крылова раках, форда гIажах, щуках йолча кIоаналго бувца мухь мо мара меттахьдоалаш дацар къахьегача адамий гIулакх. Хьакимаша-м шоашта могача тайпара «катехаяр», пайда тIа мел боагIргболча моттигах. Эскара гIулакх а цу хана геттара эсала латтар. Эпсараш бахача моттигашца Iалашбар, тIема гIирсаш, гIишлош боаггIача боарам тIа лелаяр дицденнадар цхьаццадолча тIема доакъошка. Цунга хьежжа дар кхы мел дар а. ХIаьта а, Сулумбика дийцачох, цхьацца дика хувцамаш де гIерташ хиннаб эскара кулгал деш бола нах. ЛаьрххIа оттаяь программа хиннай цу гIулакха. Цо дукхагIа белгалдоаккхаш а теркалдеш а хиннар да Герзашцарча Низий керттера гIулакх. Из малагIа да а доашхаргда вай. Вайна массанена ховш да Герзашцара Низаш вай дахаш болча мехка доазонаш а цун ший лоIамагIа хилар а лораде дезаш долга. Из дар инарала эггара хьалха белгалдоаккхаш хиннар. Цул совгIа, цо яхачох, мехка чухьара гIулакхаш къестаде декхарийла да МВД эскар. «Цу хьисапе шоай болх вIаштIехьабаьккхаб Американ ВIашагIакхийттача Штатий оборона министерствос, -аьлар Оскановс. – Цига мехка чура гIулакхаш къестаду штата губернатора доалахьа йолча къаман гварде, хIаьта цунна гIо ду полице».\nЮвцаш йолча хана хьахулаш латтар вай мехка демократи, мехка хулаш дола хIама нахалдаккхар, дIадовзийтар. Из болх а вай мехкахочо кулгал деча тIема даькъе дика оттабаь а чакхбоаккхаш а хиннаб. Масала, моллагIча лоархIамерча хIаманца дувзаденна соцамаш, декхараш тIаэцалехь, наха фу хет хьожаш дувцаш хиннад тIема низий массадолча доакъошка. Царех я полкаш, роташ, иштта кхы дIахо а. Сенна эшаш хиннад из? Цкъа-дале, наха ха деза фу хувцамаш да гаргарча хана цар вахаре а балха тIа а де лерхIараш. ШозлагIа-дале, из керттера да аьнна а хет сона, цар дезаш тIаийца а къоабалдеш а хила деза уж хIамаш. ТIаккха хул цох йизза йола демократи а дош нахалдаккхар а. Цу лостамагIа къахьега гIерташ хьавенав вай мехкахо а, ше Липецке яьккхача хана. Иштта тIаийца соцам е декхар кхоачаш ца деш Iе йиш яц цхьаккха саг, хIана аьлча цо ше къоабалбаь, хьаллаьца, ше раьза волаш тIаийца ма дий уж, тIаккха мишта Iергва цар яхар хьа ца деш? Цу наькъо дикка эргабоаккхаш, тоабеш хиннаб бIухой болх а цар вахара хьалаш а; лакхбеш хиннаб культуран а, бехктокхама а боарам.\nВай мехкара эскар дуккхача къамех хьабаьннача нахах латташ да. Царна юкъера (аз бувцараш ба салтий) гIулакх цкъаза къовсамашка доалаш хул. Из къайле йолаш хIама дац. Вайна хов-кха эскарера цIа мел венар, цига ше гойтача майралах, летача хана ше котвувларах дувца тIера волга. Цо а гойт вайна, бе-беча къамех болча салташта юкъе хулаш дола халахетараш дIадахар духьа, дукха болх бе безилга. Иштта эскаре гIулакх де хьалхагIа хьабаьхкараш зIамагIчарна «тIабагIа» гIерташ хилар а къайле йолаш дац. Из дош а хьоахадаьдар инарала, газета ше интервью луш. Цу хьакъехьа Оскановс аьннад: «…Цул совгIа, дукха къахьег бе-беча къамех болча салташта юкъера нравственни хьал тоаде гIерташ. Массанена а ховш да, эскаре «дедовщина» яха лазар гIордаьнна дахаш долга, цхьаццабараш салташта юкъе набахтенашка леладу законаш качдехка гIертарца уж хьахинна долга. Из ийрча хIама, цIендаь, юкъера дIадаккхара беррига низ тIаберзабаьб оаха. Укхаза, шеко йоацаш, тхоай аьттув баргба аьнна хет тхона. Вешта аьлча, Герзашкарча Низашка перестройка хулаш латт. ХIаьта оаха, эпсараша, цунца деррига дика мел дар дувз. ХIана аьлча, цо таро лу тIехьашка юха а хьежа, хьалхагIа даьча гIалатий уйла е, эпсараштеи салташтеи нийса никъ белгалбаккха».\nДIахо къамаьл деш, Сулумбика шийх инарал хилар а перестройкаца дийзар. Из нийса а да, хIана аьлча из ха дIайолаяллалца кхыметтел Сийлахь-боккхача Даьймехка тIем тIа хиннача вай къамах болча наха хьожадаь хинна тIема совгIаташ а хьадаланза дар, духхьал гIалгIай къамах уж хилар бахьан долаш. Масалаш доаладе гаьна ваха везац. Оздоев Мурада турпала дошо седкъа из ше валалехь массехк шу хьалха мара хьабаланзар, Мальсагов Ахьмада, Костоев Ширване цIераш, турпалаш хиларах тарра, кердача заман юхьиг дIайолаелча мара гIоръяланзар. Дуккхача вай эпсарех инаралаш а, перестройка йолаелча мара хиланзар. Царех бар Р. Аушев, М. Цечоев, А. Хашагульгов, И. Костоев, М. Зязиков, Ю-Б. Евкуров, М. Султыгов, кхыбараш. Из шедар перестройко хьадаь дика дар. Шийх инарал хилар а «ма дарра аьлча, цунца дувза доагIа, — аьннад Сосаркъа Сулумбика. – ХIана аьлча аз полковник а волаш, инарала декхараш кхоачашдеш дукха ха яьккхар. Цу массайтта шера, сох инарал вар дехаш, каьхаташ ялхазза дIачуделар. Бакъда уж, вIалла теркал ца деш, юхаухийтар. Цецвоаккхаш дар уж юхаахитйара бахьан цар белгалцадаккхар. Сона хеташ, кулгалхой со бе-беча участкашка дIа-юха хьежавеш, тохкаш хинна хила безаш бар. Бакъда укхаза цхьаькха бахьан а дар, из латтар со къамах гIалгIа хиларах…»\nИз кхетаде хала а дац, хIана аьлча, инарала ше ма аллара, гIалгIай, Даьймехка тIом болча хана, немцашта гIо деш хиннаб, из бахьан долаш мехках а баьхаб, яха кхетам бар оборона министерстве, парте лакхехьарча эшелоне гIолла лелаш. Из бахьан долаш, Осканов хьаваьнна моттиг тохкаш хиннаб уж. ХIаьта а вай къаман дикагIбола къонгаши мехкарийи тIема хана моастагIчоа садехка майра духьаллаьтталга гуча а даьнна, дайза а дайза, юххера Пхьилекъонгий-Юртара хьаваьннача гIалгIачох инарал ца вича балац хьакимаш. Иштта хала хьабена никъ бар Сулумбик лакхаленга вигар. Шийна из еза цIи ялар, ший къаманна IотIайилла хинна из бIеха, во цIи Iояккхар санна хIама лоархIар цо.\nДуххьал ший хIама тоаделча сагота боацача нахах хиннавац Осканов. Цунна боккха кхаъ хулаш хиннаб ше санна бола гIалгIай эпсараш дарже а балха тIа а лакхбича. Царех дуккхачарца бувзамаш, хьоашал леладеш хьа а венав из. Цунна тIеххьа из цIи елар М. Цечоевна, М. Султыговна. Нохч-ГIалгIай инаралий дезал хьахулаш латтаро цунна дикахетар деш хиннилга гу, тIехьа тIайоагIача хана инаралаш хиларга са а тувсаш, царех цхьаццабарий цIераш цо яхарах. Инаралаш хила беза аьнна хеташ хиннад цунна Дакаев Вахах, тIема доакъошка бовзаш болча полковникех В. Танкиевх, Р. Плиевх, А. Плиевх, А. Танкиевх, Дахкильговх, Евлоевх, Дударовх, Шахабовх, Сакаевх, кхыбарех. Иштта царна когаметта дIаоттаргйола къона тIехье кхувргхиларах а догтийша хиннав денал дола вай мехкахо. Из гIалатваьннавац аьнна а хет сона. Тахан тайп-тайпарча тIема доакъошка шоашта хьалхашка латта декхараш кхоачашдеш хьабоагIа итташ бола кагий нах. Вай республике вIашагIъелла къонача эскархой отряд. Из болам берригача вай мехка а баржаш боагIа.\nЭггара тIехьара ший хаттар журналиста М. Барахоевс дувзадаь хиннад, гIалгIай мохк меттаоттабарцеи низагIа дIадаьха лаьтташ юхадаларцеи дувзаденнача дешаца. Сулумбик арахьа леландаь, цигарча кхыча къамех болча наха цох фу хет ха гIийртав газета болхло. Цу хьакъехьа инарала аьннар ше долчча тайпара дIаяздергда аз укхаза: «Застойни оалача шерашка парте чакхъяьхача политика, ма дарра бакъдар хьа ца дувцаш лечкъадар бахьан долаш, гIалгIашка ена гIелал, царца лелаяь харцо, царгара лаьтташ дIадаьхалга ца ховш, дукха нах бар. Вешта аьлча, царех Даьхен га дехка нах лоархIараш а корабоагIар. Аз сайна могача тайпара вай къамо эза бала, лайна хало царна дIаювцар, из халкъ бехк боацаш мехкахдаьккхалга дIахайтар.\nБакъда вай автономи меттаоттаяра дош СССР халкъа депутатий съезде, РСФСР халкъа депутатий съезде дийцачул тIехьагIа, из проблема дуккхачарна дIаяйзай, хIаьта уж вайх дог лазаш а, аьттув балар ловш а ба. Иштта соца цхьана гIулакх деш бола нах цецбувл вай сабарах, хьаькъалах. ХIана аьлча царна хов Кавказера къамаш, къаьстта нохчий а гIалгIай а, оамалашта сиха нах болга. Сога цар ловца боаккхаш оал: иштта сабарца, хьаькъалца шоай уйлаш кхоачашъе, вешта аьлча, бакъдар котдаккха низ хилба шун дIахойодача хана а.\nМохк, Саг. Цу шин деша чулоацам – вахар. Бакъда мохк боацача сага вахар ираз долаш хилац, ишта цунна ма барра ший наьна мотт ховргбац. ХIаьта гIалгIашкара, хьаоза а даь, дог дIадаьккхад. Сога хаьттача, хIара гIалгIачо шийна могаш дола дакъа юкъедахьа деза дIадаьккхар юхаметтаоттадеча, автономи меттаоттаеча». ДIахорча къамаьла юкъе цо белгалдаьккхадар, ший къаманга хатар доагIе, сигала айвала а ваьча мехка кхача а шийна дукха ха езац, аьнна…\nКхы цул тIехьагIа цо газеташта енна интервью аз йийшаяц. Сона хеташ, из газета болхлочунца хинна цун тIеххьара къамаьл дар. Дукха ха ялале, 1992 шера 7 феврале, ийрча хоам кхаьчар вай мехка. Самолёт Козельки яхача юрта бахача наха IотIа ца йожийтар духьа, ше а леш, Сулумбика тIема машина хьун юкъе чуйожарах бар из хоам. Со цу хана Шолжа-ГIалий тIа вахар. Балха Нохч-ГIалгIай книжни издательстве вар. ГIалий тIагIолла цу сахьате чакхбаьлар лётчик укхазарча аэропорте йоагIача самолётаца цIавахьаш хиларах бола хоам. Цунца Iадика ювца ловш бола нах, кепайоазон цIен хьалхашка вIашагIкхета безаш бар. Цу наIарга гIолла тIехъяргья аьннадар из ваьча юрта дIахьош йола машен. Дикка нах гулбеннабар цу Iуйрийна йиллача моттиге. Цигга хад гIорваьннача лётчика вахар. Цунна лу Россе Турпал яха цIи. Из ше веннавале а, цун денал, къонахчал, ший къаманцара безам цIаккха лергбац. Из гу вайна цунна увттадаьча сийленгашка гIолла, из ваьхача юртарча школе хьаяьча музейга, цун цIи лелаеча урамашка гIолла. Цул совгIа, къаьнарча газетий оагIонаш тIа йисай цун уйлаш. Ишттачарех яр цун тIеххьара интервью а.\n← Полезные школьные заботы\nБЕРЗА КЪАРЗАР →\nО порядке выдачи повторных документов органами ЗАГС


тогӏешкахь - Synonyms of тогӏешкахь | Antonyms of тогӏешкахь | Definition of тогӏешкахь | Example of тогӏешкахь | Word Synonyms API | Word Similarity API\nTop 10 similar words or synonyms for тогӏешкахь\nTop 30 analogous words or synonyms for тогӏешкахь\nНохчийчуьра олхазарш Дахар хьаннашкахь, хьаннийн хотешкахь, тогӀешкахь стоьмийн бошмашкахь ду Ӏаьржачу хьозанан.\nНохчийчуьра олхазарш Хинбердан йистошкахь, тогӀешкахь, буц-аренашкахь хуьлу уьш. Дахар дӀай-схьай кхелхаш ду. Баннаш бердах доху цара. ХӀоьаш май-июнь баттахь до 5-8. ГӀеранаш йой лела жӀалин-къоьргаш.\nНохчийчуьра олхазарш Кхокханалла ду иза. КӀай ю цуьнан логакӀело. БӀаьргаш цӀиэ ду. Хаьндарг йолчуьра дуьйна чукӀело албасехь ю, пурхалхьа юткъий Ӏаьржо моханаш а йолуш. Дахар буц-аренашкахь а, хьаннийн хотешкахь а, хин тогӀешкахь а, бошмашкахь а ду цуьнан. Цхьана меттера кхоьчахьа кхелхаш ду иза. Бен дитта тӀехь бо цо. ХӀоьаш жимма сийна бос а бетталуш кӀай хуьлу.\nНохчийчуьра олхазарш Дахар хьаннашкахь, тогӀешкахь бошмашкахь ду. Баннаш дечиган хари чохь до. ХӀоа 3-6 хуьла. Тойна апрель-июнь баттахь доккху. Цхьацца а, шиъ цхьана кхетий а хуьлу уьш. Охьахаар доккху. Цхьацца а, шиъ цхьана кхетий а хуьлу уьш. Охьахаар лаьттахь а, диттан гӀодца а ду. Церан коьрта даар зингатий ду.\nНохчийчуьра олхазарш И тайпа аьрзунаш ю дозанал арахьа Малхбузехьа Европехь а, Азехь а, Гималайна къилбаседехьа агӀор а, Къилбаседехьарчу Ӏамерикехь. Вайн Нохч-ГӀалгӀайн республикехь а ю дарта-аьрзунаш. Баннаш а дина тойна доккхачу хенахь ламанца хуьлу уьш. Цул тӀаьхьа лаха аренашкахь а, хьаннашкахь, хин тогӀешкахь массо а меттехь хуьлу. Наггахь бен гуш яц уьш.\nЭрзашкара цициг Уьш хуьлу меттиг: Къилбехьара Ази, Афганистан, Иран, Юккъера Ази, Гергара Малхбале, Африкан цхьана декъехь, Малхбале Закавказехь Копет-Дагахь, Мургабски оазисашкахь, Вахшу, Пянджу, Аму-Дарья,Сыр-Дарья лахенашкахь. Вайн республикерчу Шелковской районехь хуьлуш ду и тайпа цицигаш. Церан лелар буькъчу эрзашлахь, коьллин кондаршлахь бецийн, шочан тоьлгашкахь, хӀурдан йистошца, хин тогӀешкахь ду.\nНохчийчуьра олхазарш Ӏаьржа акха бад ("Anas poecilorhyncha"). Ӏаьржачу акха бедах оьрсаша «Черная кряква» олу. ЦӀахь кхобучу бедачулла ду Ӏаьржачу бедан дегӀ. Бедан нӀаьна а, стиэ бад а цхьана басахь ю, мокхачу месаш тӀехь Ӏаьржа тӀедарчий а долуш. Жимма сирло ю чукӀело. ЗӀок Ӏаьржа ю, можа йоьхьиг а йолуш. Хишца, Ӏаьмнашца хуьлуш ю Ӏаьржа акха бедаш. Баннаш дар а хин тогӀешкахь ду.\nНохчийчуьра олхазарш ТогӀешкахь, боьранашкахь, адам ца дехаш дӀатесна йитначу гӀишлошкахь ду церан Ӏер-дахар. Бердах охкуш а доху цара баннаш. Тойна апрель-май баттахь доккху. ХӀоа 4-8 хуьла. Даар вукха бухӀанийн санна ду. ЗӀенан бӀогӀашна тӀехь Ӏеш а хуьлу уьш. ТӀома ядар чехка ду. Екар «ку-вить, ку-вить» бохуш ду.\nНохчийчуьра олхазарш Яхар еса аренашкахь, бошмашкахь, хин тогӀешкахь ду. Къилбехьа бовхачу махкара бӀаьста схьа а йогӀу, гурахь дӀа а йоьду. Бен дечиган хари чохь а бо, бердах а боккху. ХӀоьаш 3-9 до. Тойна апрель-июнь баттахь доккху. Цхьаъ ша а лела, шиъ цхьаьна а хуьлу. Цхьа кӀеззиг цхьанакхетий гӀера а хуьлу церан. Адамаш долчохь ярташкахь а хуьлу уьш. Яжар лаьттахь ду цуьнан, садолу хӀумнаш йоу цо. Екар «хӀуп-хӀуп-хӀуп-хӀуп, пӀиж-ж-жакъ» бохуш ду.


Шема - химин герзах веллачу шен гергарчуьнан докъана тIехIотта еана и зуда, 21Мар2013.\nШеман коьртачу Димашкъа-гIалина йистехь дIаьвше газ а лелийна, шеман оппозицино ма-бахара, 300 сов стаг верца доьзна гIуллакх талла араяьлла ю Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организаци. Шеман Iедалш реза хилла шайн махка Организацин инспекторш бахкийта. Амма малхбузера Iедалийн векалийн хьесапехь, дIаьвше газ лелийна хиларан ларш хIаллакьяллалц я шаьшха дIайовллалц Асадан режимо дахдира инспекторш чубитарца доьзна къамелаш.\nДимашкъана йистехь дIаьвше герз лелийна аьлла, даханчу кхаарин дийнахь орца даьккхинера Шемарчу оппозицино. Цо бахарехь 300 стагана тIера 1,300 стагана тIекхаччалц ду цу дIаьвше герзо байъинчу нехан терахь. Царна юкъахь бераш а ду.\nОфициала Димашкъо кIиран де тIекхаччалц, вуно деха дийцира и гIуллакх талла Цхьаьнакхеттачу Къамьнийн Организацин инспекторш бахийтарх лаьцна. Оршот дийнахь химин герз лелийна хилар къасто боьлху инспекторш тIехь хиллачу машенна тIе герз диттира. Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацин зорбан секретаро Несирки Мартина дIахьедар дина, «мила ву ца хиинчу снайперо маситтаза леррина герз тоьхна» цу машенна тIе, аьлла. Шина стагана чевнаш хилла, машен дIа а кхетта, йохийна.\nШема -- Цхьаьнакхеттачу Кхеттачу Къаьмнийн Организацин машенаш ю Димашкъана йистехь дIаьвше герз лелийна хилар къасто инспекторш эцна йоьлхуш, 26Мар2013\nТкъа Шеман пачхьалкхан телевизионо «террорахоша» диттина Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн инспекторшна тIе герз аьлла дийцира. ГIаттамхой бу оццул нах баларна бехке, уьш дIасалелачу туннелаш чохь химин герзан лараш карийна. Iедалийн эскархой а бара садукъалуш а, дIовш даьлла билгалонаш йолуш а, бохуш дуьйцу Шеман телевизионо.\nОршот дийнахь оьрсийн «Известия» газетехь зорбане яьккхинчу интервью тIехь Шеман президенто Асада керстадина, шен ницкъаша химин герз лелийна хилар. Муьлхха а кепара Iамерка Шемана чугIорта хьажахь, цунна эшам хир бу. Шемах малхбузенан марионетка хир яц, аьлла Асада.\nКIайчу ЦIийнан векалша бахарехь, церан «чIогIа кIезга шеко ю» Асадан эскарша дIаьвше герз лелийна хиларх. Асадан ницкъаша цу метте леррина хIаваэра герзаш диттира, дIаьвше герзан лараш яйъа, аьллера Вошингтоно.\nБританино а аьлла, даханчу кхаарин дийнахь Димашкъана йистехь химин атака йинарш Асдаан эскарш хиларх теша ша.\nШеман коьрта бертахо йолчу Оьрсийчоьно къобал а дина тIеэцна, Шемано инспекторш чубитарца боьзна бина сацам. Цул сов, Оьрсийчоьно варе дина, инспекторш химин герзийн хьокъехь дерг къастадаллалц, сих ма ло, аьлла.\nШеман Iедална дуьхьал болчу жигархоша бахарехь, кхаарин Iуьйранна диттинчу дIаьвше герзаша вийна, мел лаххара а, 300 стаг. БIеннаш дарбан цIийне бахана са дукъулуш, багара а, меран чуьра а чопаш юьйлуш а, йоIбIаьргаш жимлуш а хиларна.\nКхокхий делла Шемахь химин герз лелийначул тIаьхьа, 26Мар2013\nЗе хиллачеран суьрташ а, видеош а ю интернете яьхна. Дукха эксперташа дечу жамIашца, Димашкъана йистехь лелийнарг дIаьвше герз ду.\nШоьтан дийнахь «Доза доцу лоьрийн» организацино дIахьедар дира, шайн белхахой болх беш хиллачу Шемара дарбан-хIусамашка 3,600 стаг валийнра «дIаьвшо кхетам талхоран» билгалонаш йолуш. Царах 355 шоьтан дийнахь динчу хьесапца веллера.\nДаханчу шарахь Iамеркан президенто Обама Барака аьллера, нагахь санна Шемано химин герз леладахь, иза цIечу сизал тIехъялар хир ду. Карарчу хенахь хууш ду Iамерка шен тIеман хIурдан кеманаш кечдеш юйла. Амма хIинца а дуьйцуш дац, Шемана дуьхьала Iамерка а, цо цу гIуллакхана юкъаозон тарло кхин йолу пачхьалкхаш а билггал хIун дан дагахь ю.


Финляндехь веха нохчийн мухIажир, Оьрсийчуьрчу а, Нохчийчуьрчу а Iедалан критик Ломаев Муса тоьлла цунна Оьрсийчоьно гIелояр толлучу Европан адамийн бакъонашкахула йолчу кхелан девнехь.\n2004-чу шарахь цунна Соьлжа-ГIаларчу полицино йинчу гIелонна жоп луш, Оьрсийчоьно компенсаци йийр ю 50 500 еврона. Шен толамах лаьцна Ломаевс ша хаам бина Кавказ.Реалиига. Цо бахарехь, Европан кхело цунна кхерамзалла кхачош, къайлаяьхьинера цуьнан цIе дов луьстучу муьрехь.\n"Со воккхаве оцу сацамах. Новкъа ду со хьийзийначу, суна дуьхьал бехкаш кхоьллинчу къацахетарех цхьаберш дийна боцуш, жоьпалле ийзо уьш дуьнентIехь боцуш. Суна гIелойиначех шиъ ву хIинца а дийна, вуьйш бац". – дийцира мухIажира.\nЛомаевн агIор цуьнан гIуллакх дIахьош яра "Правовая инициатива" проект. Цо шен сайтехь дуьйцу 2004-чу шарахь Ломаев полицино шен цIера дIавигарх а, Нохчийчоьнан шахьаран Ленинан кIоштан полицехь а, махкарчу ОРБ-н декъа тIехь а масийтта баттахь хьийзорах а, ток еттарх а, сийсазвийр ву, нана юьйр ю, бохуш, кхерамаш кIел тийсарх а лаьцна.\nКхело тIечIагIдина Оьрсийчоьно, Европан адамийн бакъонийн конвенцин тIедахкарш а дохош, Ломаевна тIехь Iазап латтийна хилар.\nСтрасбурган сацамо Оьрсийчоь декхарейо бехктакхаман дов гIатто а, иза буьззинчу барамехь чекхдаккха а.\nКхо бутт хьалха Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн организацин адамийн бакъонийн кхеташоно Оьрсийчоь бехке лерира Ломаевна а, кхин а пхеа нохчочунна а тIехь Iазап латторна а, оцу хьокъехь бехке нах жоьпе ца ийзорна а.\nКарачу хенахь Финляндин полици толлуш ю кху беттан юьххьехь Ломаев вен гIортар. Киллер хила тарлуш волу стаг лаьцна ву.\nЮтубехула Оьрсийчоьнан а, Нохчийчоьнан а Iедална критика еш схьавогIу Ломаев Муса. Цунна Iедалхоша гIелоярх лаьцна алссам яздира 2006-чу шеран гурахь Москвахь йийна йолчу журналиста Политковская Аннас.


Чиллан-бутт 12, 2017\nНохчийчоь - Кадыров а, Касназани сектан куьйгалхо а\nТIаьхьарчу хенахь, интернето йийсаре лаьцначу нохчашлахь яьржаш ю тайп-тайпа секташ. Цу хиламо хаттарш кхуллу цу сектийн хьежамех а, церан Iалашонех а. Коьртачу декъана, наха секташ шеконашца а, цхьаерш цабезамца а тIеоьцу, кхидIа а нохчийн къам дакъошка а декъна, цара нохчашлахь барт эгIорна кхоьруш.\nХIунда а, муьлха а секташ яьржаш ю нохчашлахь?\nИнтернет, ма-хаарра, чIогIа пайде гIирс бу муьлхха а Iилма Iамо а, чохь Iашшехь муьлххачу а метте кхача а, мел-генахь вевза-везарг велахь а, иза ган-гуш цуьнца къамелдан а. Бу, массарна оьшу а, таханлерчу дийнахь ца хилча, мегара а боцуш массара пайда оьцу гIирс а. Цундела хир ду-кх жима а, воккха а мел верг гипнозан йийсаре кхаьчча санна мониторшана хьалха а, телефонашна чу а ваьлла Iаш хилар. Хан мел ели, интернетах пайдаоьцучу нехан терахь хьаладолуш ду, цу дестачу терахьца цхьаьна хьалайолу интернетан нуцкъалалла, алсамболу цо нахана бе тIеIаткъам. Интернетан гIор девзаш, цунах пайдаэца гIерта тайп-тайпа Iалашонаш йолу тобанаш а, нах а. Церан могIарашна юьстах ца йуьсу динан секташ. Дукхачу хьолахь, динца йозуш ю шаьш боху тобанаша цхьана дино – бусалба хуьлийла я керста хуьлийла и- хьоьху коьрта мехаллех къаьсташ дин туьду хIума юкъадоккху, тIаккха, и тоба секта санна билгалйолу. Ткъа сектийн Iалашонаш хуьлу тайп-тайпана, кеп-кепара. Церан хьалхара Iалашо хуьлу шайн Iуналла буха шортта керла агIончаш бахко. Кху заманехь, интернето ло муьлххачу а сектан мехаза ала мегар долуш аьтто шайна юкъа дуккха а нах бахко.\nТIаьхьарчу хенахь Нохчийчохь а, кхечу махкашкахь бехачу нохчашлахь а ю секташ яьржаш. Стенна яьржаш ю уьш нохчашлахь, муьлха тайпа секташ ю яьржаш, хIун мехаллаш хьоьху цара боху хаттаршна жоп хаа лаьа нохчашна. Цу хаттаршца цхаьна кхин цхьа хаттар кхоллало: стенна ца бо нохчаша шайна дин девзачу кепах а, нохчийн гIиллакхех а тоам. Цу хаттаршна жоьпаш лоьхуш къамел хилира сан шина нохчийн хьекъалчуьнца – Венехь вехачу Абу-Бакраца, Ниццехь вайнехан маьждиган имам волчу Басханца а.\nДуьххьара АбуБакре хаьттира ас секташ яржаран цунна хIун бахьана хета аьлла. Цо ишта жоп делира цу хаттарна.\n“Иза стенна ду аьлча, цу тIехь сан ойла чIагIъелла ю, цхьаъ делахь, вай Элчано (с.а.в) аьлла, шен уммат 73 декъе декъалур ду, 72 тиларчохь гарш хир ду, 1 бен нийса хир дац, аьлла. И нийсадерг ша а, ша беанчу некъа тIехь гар а хир ду, аьлла. Иза цхьаъ ду. ШолгIаниг, вай ваьшан синкхетам буй, нохчийн синкхетам чIогIа лахбелла вайн, лахбина иза хIокху 155 шочохь. Вайн мохк гIаскхийша дIалаьцчхьана дуьйна, вайн синкхетамаллина а, нохчоллина а дуьхьал хаза нехан санна а, дуй хьуна, онда ницкъ бу цара латтош, иза хIаллакдеш. ТIаккха и синкхетам, къоман кхетам дIабаьлча, ессала латта ма ца лаьтти, вакум, оцу есалли чудеанарг, цара чудахьаш дерг, чутоьттуш дерг, церан гIаскхалла ду. ТIаккха оцу боцучу болчу кхетамца, цуьнан метта а, тIаккха къоман гарш девлла-кх вайн – тайп-тайпана. ТIаккха цкъа а вайн къомехь лела а доцуш, ирча хIуманаш а дуьйлу вайгара, ишта и гарш дуьйлу вайгара.”\nАбу-Бакрас бохучунна тIетевжаш, кхечу дешнашца, изза бахьана къастийра вайн къома юкъахь секташ яржарна Ницехь вайнехан маьждиган имам волчу Басханас:\n"Суна вайн къам тахана акхароша го а бина, цоьстучу дийнатах тера хета. Вайн къомах массо агIор церг туьйсуш бу уьш, кийсакаш а йохуш."\nНохчашлахь яьржаш сектех цхьаъ ю хабашитийн секта. Уьш муьлш бу аьлла шега хаьттича, хаттарна кечам бина воцчу Басхана доцца жоп а делла, бовзийтира суна царах шена хетарг а, хуург а.\n"И хабашиташ, тхо долчохь Ницехь а болуш бу и нах, ахь и хаттарна цIеххьана хаттарна ас хьуна жоп лур дац, церан болам шиIан гена йоцуш ю, хIунда аьлча, цхьа дикачу нахана тIаьхьабовлуш Iедал ду церан."\nМасех кIира хьалха Нохчийчуьра куьйгалхочо Рамзан Кадыровс тергоне эцна хиллера шех Таблих олучу тобанан юкъабогIу нохчий. Цара шайн вирдаш дIатесна бохуш, царах тоам бина уьш Iад хIунда ца Iийна бохуш, дов дора цо царна.\nТаблихийн динан хьежамах хаьттира аса Басхане.\n"Цу таблихийн гуттар кхайкхош кхо хIума ду: Дела цхьаъ вара а, Деле а, элче а кхайкхар а, пхи фарз а, вовшийн ларам бар а, нахе даIават дар- дин кхайкхор. Иза а шатайпа сект ю."\nЦарах цхьаъ гуттар чIогIа йийца яьккхна нохчашлахь – Касназани цIе йолу секта.\nМоскох веха цу сектан Оьрсийчуьрчу декъашхойн куьйгалхо Зубайраев Асламбек кест-кеста вистхуьлуш хаало 'Анна' канахелула.\nЦу сектан декъашхойн Iалашо а хила тарлора интернетах пайда а эцна, шатайпа караматаш, нохчий маттахь аьлча, Iаламатш, а гайтина, шайна могIаршка кхин а Нохчийчуьра нах хIитто.\nИ Iалашо цу сектан декъашхоша юьхьарлаьцна хиллехь, церан видеона буха язйинчу комменташна тIехула бIаьрг кхарстийча а хаало, кIедачу дешнашка диллича, уьш Iалашоне кхаьчна ца хилар. Цу караматех цецваьлла ца хаалора Кадыров Рамзан ша волчу къамелдан Асламбек кхайкхча. Динехь бух болуш хIума дац аш лелориг, нохчашлахь барт эгIош а, кхераме а сект а ю шуьниг бохуш тIечехара Рамзан цу сектан куьйгалхочунна. Шек дIа а воцуш, лучу хаттарна жоп луш, бехкезвийла ца гIертара Касназани сектан куьйгалхо, экономикан Iилман кандидат, Зубараев Асламбек.\nНохчийчуьрчу муфтис Межиев Салахьс а дира цу сектах лерина дIахьедар, цуьнан болхбар Нохчийчохь доьхкуш ду аьлла.\nГарехь, арахь беха нохчашна а тайна Нохчийчуьрчу Iедалийн сацам. Касназани сектах шена хетарг довзийтира суна Абубакрс:\nСуна уьш цхьана а бусалбачу гарех а ца хета, бусалбалла дац иза. Тилла тоба ю иза. ХIорш акха нах бу-кха, арсаш детташ. Дин мичахь ду иза? Динх цхьа хьаса а бац церан, уьш бусалба нах ца лору ас-м. Оцу шаIиташ юкъахь а боьху нах бу-кха уьш. ТIом боккхур бу, аьлла ца хета суна, амма къома юкъара барт бохор бу цара, юкъара гIиллакхаш дохор ду цара, марзо дIайоккхур ю цара. Иза а бу-кха боккха тIом. Цара беш болу тIеIаткъам муха хир бу. Ирча ду-кха суна гарехь и. Уьш вайна юкъахь лелла а, вайна юкъахь кхетам болуш хIумаш дац уьш, вайниг дохош бен. Цхьа хIума дохорцций бен кхин хIума тIе ма ца догIий. Вайниг дохийна, чуоьхуш ду-кха и акхаллаш, вайгахь доцуш дерг.\nАбуБакрас динчу къамелах дукха ца къаьстара Ницерчу вайнехан маьждигерчу имам волчу Басханс Касназани сектах аьлларг а.\nНицкъ дIабаккха лелош хIуманаш ду уьш, хIунда аьлча, декъаро ницкъ дIабоккху. Вай тахана чIогIа декъана къам ду. Оцу интернетехь лелаш цхьа филм ю лелаш, цу филмехь Iаьрбойн маттахь боху нохчий схьакхайкха, шаберш схьабахкабе уьш, боху. Оцу нохчашна чекхйохуш ю цара и эчигаш, Китаера схьаяьлла йолчу йогехь санна. Бусалба динехь аьттехь дац и санна долу хIуманаш. Цхьана хенахь ‘Адамалла’ цIе йолчу тобанах йисина тоба ю иза. И шадерг ГIажарийчуьра схьадогIуш ду. Суна гучу суьртанца царна тIаьхьа лаьтташ ницкъ бу, царна ахчанца гIодеш а ду.\nТкъа муха хьал ду Европехь? Вайн кегирхойн дIабетталой сектех, бохучунна жоп лаха лиира суна. Сектех дIабетталучеран терахь доккха дац аьлла, ишта жоп делира суна Абу-Бакрас:\n‘Дала хастам бу кхузахь хааделла дац и тайпа хIума, хIунда аьлча кхузахь динан маршо ю нахехь – Iамо а, лело а. Шайна луург лело а маршо ю кхузахь, дин делахь а, дин доцург а. Цундела, синкхетам цхьа Iаткъам болуш, иза хьоьшуш хIума дац кхузахь цIахь санна, адам мелла а маьрша ду шен харжарца, шен хьежамца а, шен дустарца а, цундела кхузахь и тайпа эрчаллаш яц. Дала хастам бу уьш йоцуш.’\nНицера имамс Басханс элира меттигера дукха бацахь а, цхьаболу нохчий дIакхетта Таблихех а, ‘Бусалба Вежаралла’ цIе йолчу политике тобанах.\nХIинццалц Нохчийчохь ца хилла секташ махкахь яржар шеко йоцуш сингаттаме кхачабо даймахкахь беха а, цул арахь беха а нохчий. Ца девза хIума гуттар а хета нахана кхераме. Ткъа Абу-Бакрс ма-аллара, тахана Нохчийчохь хиллачу тIемаша, тIемашкахь лелийначу къизаллаша а вакум кхоьллина нехан сийношкахь а, дегнашчохь а. Цкъацкъа ирча хIумано юзу и вакум, ткъа цкъацкъа Iожале а кхачаво и есалла стенца юза еза ца хуу кхиазхо. Иза бахьана долуш яьржаш хетало нохчашлахь секташ а, сектах тера долу ‘сийна кит’ боху ловзар Нохчийчохь а. Юкъараллин тIум доьзал бу, ткъа доьзаллехь берашна Iуналла оьшу дегара, ненера а. Шайн аьттона компьютер я телпон оьций цуьнан Iуналле доьзалхо кховдийча, дена а, нанна а хаа деза, кхана Iуьйранна воккха хин волчу цу доьзалхочо шена жималлехь интернето хьехнарг схьаоьцур дуйла – хуьлийла иза сектан хьежам а, я галделлачу ловзаран тайпа хIуманийн хьежам а.\nХьалха дас а, нанас а винарг хуьлу доьзалхо олура, ткъа хIинца дуккха а доьзалхой вайна бевзаш боцчу наха кхиабо интернет машанехь, кхуллу церан дахаре болу хьежам, юкъараллехь леларан кеп.\nЦундела, тесна битина доьзалхой интернето йийсаре оьций, ша боккхачу некъа буьгу хьекъалан кхиаза кегийнах, ткъа гуттар ца хуьлу и некъ вайн гIиллакхашца богIуш а, я вайна товр болчу кепехь а.


Думбадзе Нодар. Ц1ий | ВАЙНАХ\n06.03.2017\tПроза, Статьи Оставить комментарий\nСараг т1е оьхкина ч1еран к1орнеш а йолуш волу жима к1ант, шен баьшна корта а оллийна поп к1ел лаьттара, шен г1айг1анечу б1аьргашца хоттах буьзначу шен берзинчу когашка б1аьрг бетташ, ойла а еш: «Ма ч1ог1а тера ву-кх х1ара воккхастаг сан дех! Къоьжа корта… 1аьржа ц1оцкъамаш… Шуьйра мара… Хаза баьргаш… Аз а ду лоха, тамехь… Б1аьргаш д1ахьабдича… сан да ву аьлла, хета тарло!»\nК1анта б1аьрнег1арш т1екъевлира.\n– Цундела ма кхайкхина ас хьо, сан лераме Кишварди! Кхин детта са дац сан! Аьлларг деш вац, йовсар! Дерриге бераш бераш санна ду – киншкех д1а а ца къаьста, ткъа х1ара, хьажахь цкъа, дийнахь а, буса а ч1еран к1онеш лоьцуш лела. Ткъа кху деношкахь цо х1ун дира? Сан а, Господзен а юкъарчу г1у чу нан-йоккха хорбаз кхоьссина. Хорбаз цу чохь иккхина. Х1ара ши к1ира ду-кх оха хин мета компот муьйлу!\n– Со лолда хьан, бакъ дуй иза, сан к1ант?! Са ма гатде ахь, лераме Юлия! Хьожур хьо, Гурия д1а мавиггинехь, цхьана когах 1ункар попах уллур ву аса. Т1аккха хуур ду цунна!\n– Ца хаьа суна, ахь иза стенах уллур ву-м, амма ас цхьаъ эр ду: ирс долуш хила цуьнан нана, кху йовсаре хьежа-х ца дезий цуьнан. Цуьнан да а, ирс долуш стаг хилла…\n– Муха хета хьуна, лераме Юлия, кхин тоха са хир дац-кха цуьнца?\n– Х1умма а ца хаьа суна, х1умма… Ойла ел ахь: дукха хан йоцуш хьера вахийтинера ас иза: Цхьа пунт тоьлла хьаьжк1аш яхьийтира, ткъа ц1а веара пхи кийла ахьар а дохьуш. Важа дисинарг Валико Кухалейшвилин берашна д1аделла хилла, дукхамавахарго. «Уьш дукха бу чохь, – элира, – меца хуьлу даима».\n– Со лолда хьан, к1ант! Бакъ дуй иза?!\n– Иза-м х1ун дара? Стомара иза а, цуьнан доттаг1а К1ук1ури Угулава боху т1орза а къайллаха беша а ваьлла – ойла ел ахьа! – шайн географин хьехархочун Датик1о Ц1верабин, шапталш а яьхьна, уьш томкех хийцина. Муха хета х1уна, х1ан?\n– Со лолда хьан! Бакъ дуй и, к1ант?\n– Хьо-м виси «бакъ дуй, бакъ дуй!» бохуш. Хьуна моттарехь, аьшпаш буттург со ю?\n– Х1ан-х1а, х1ан-х1а, лераме Юлия. Ас-м иза нийсачу новкъа ваккха кхин дарба дац техьа, аьлла бохурий.\n– Ду, х1унда дац? – и амалш цуьнга йитийта тарлуш-м ду. Амма со ларор яц. Кхузахь ондда боьрша куьг оьшу. Цул сов, сан яь1ни т1ехь кхин а ши экха ма ду – Зураб а, Вахтанг а, сан К1олин бераш. Уьш кхул а харцахьа ду. Бежан хьаьрмера уьш ц1а кхаьчча – хьо-хьуо теш хир ву.\n– А-а-а… Х1ун эр дара те хьоьга, лераме Юлия? Цуьнан да-нана дийна долчу хенахь, цара со к1антана аьттехьа а ца вуьтура. Ткъа х1инца х1ун де ас? Муха 1амаве иза? Муха дохде ас цуьнан дог? Со цунна хийра стаг ву, кхетий хьо? Хийра…\n– Ма алахьа иштта лераме Кишварди! Иза-м, велахь-вацахь, боьрша стаг ву. Боьршачу стагаца цунна атта карор бу юкъара мотт… Цул сов, шун тайпанан т1аьхье ма ю иза…\n– Иштта-м дара иза… Ткъа дешарца муха ву иза?\n– Дешарций… Шен хьехархочун бешара шапталш лачкъийна к1ант, ц1арматчу «Декамерон» книгин дуьхьа шен ненаненан дато 1айгаш доьхкина волу к1ант, – ишттачу к1ентан коьртехь х1ун дешар хир ду, алахьа хьайн Делан дуьхьа, лераме Кишварди?\n– Бакъ дуй иза, сан к1ант? Саций ас. Д1авуьгур ву ас иза Гурия. Цхьана настарх попах уллур ву!\n– Хьажал хьо цуьнан латтаре. Вайша кхузахь цунна х1ун дийр дара те, бохуш, детталуш ду, ткъа цо лерг д1а а ца ухьу.\nК1ант поп к1ел лаьттара, б1аьргаш а хьабдина, ойла еш: «Г1елъелла сан миска ненанана Юлия…\nХьалха ма тамехь аз дара цуьнан, ткъа х1инца ма дера ду! Я суна иштта хета техьа? Х1ара деда ву техьа? – парг1ат, к1еда-мерза къамел до. Х1аъ, г1елъеллачух тера а ду иза… Х1инццехь вахийтахьара цо со сан дедеца… Кхул т1аьхьа аса цунна цкъа а халахетар дийр дацара. Х1ан-х1а, ма вахийтахьара… Ма вахийтахьара…»\n– Буо ма ду иза, лераме Юлия… Сарагал сов, цунна хьастар а ма оьшу.\n– Ала ахьа! Дукха кхеташ а ву хьуна иза хьастамечу дашах! Хьастар…\n– Бакъ дуй иза, сан к1ант? Гурия д1а ма-вигганехь, цхьана настарх попах ма-оьллинехь… Д1а маца вига иза, лераме Юлия?\n– Х1инццехь вига! Иза кечван дукха хан еза, ткъа?\n– Муха? К1ант нанас ма-варра верзина ма ву…\n– Иштта валийна-кх ас иза стохка Авчалера, лераме Кишварди. Я цунна г1овтал тега боху ахьа?\n– Миска сан к1ант!\n– Новкъа валале даарх кхета.\n– Х1ан-х1а, са ма гатде ахьа, лераме Юлия. Самтредияхь х1ума кхоллур ю оха. Цигара д1а ц1а кхача а гена дац.\n– Шайн лаамехь ду-кха шу. Некъ дика хуьлда! Сийлахьчу Георгис лардойла шу!\n– Дала ирс-аьтту бойла хьан, лераме Юлия!\n– Х1орш д1аэцахьа, лераме Кишварди.\n– Уьш х1ун ю?\n– Цуьнан цхьацца документаш. Сентябрехь, гарехь, ахь иза школе вохуьйтур ву – оьшур ду шуна. Йоьалг1ачу классе ваьлла иза. Бакъду, справки т1ехь г1алат ду – Ломджария Нодарин меттана Ломджария Надири яздина. Вуьшта, г1алат ца хила а тарло иза, сунна хетарехь, иштта дан а ду!\n– Бакъ дуй иза, сан к1ант? Х1ун дер, ткъа, Гурия д1а а вигна, попах ирх уллур ву.\n– Хьайна луъучух уллур ахь, кхин сан б1аьргашна ца гуччу ваьккхичхьана.\n– Настарх уллур ву, настарх!\n– Дала аьтту бойла хьан!\n– Г1о ца дахь къемате дийр ду, ур-атталла т1улгаш а доьлххург.\n– Х1ета, 1одика йойла, Кишварди!\n– Дерриге диканиг кху ц1ен т1е, лераме Юлия!\nК1ант д1авалар а, схьаэцар а 1938-чу шеран августехь хилира, Хони олучу меттехь – Ломджария Нодарин Имеретерчу ненаненан Микеладзен Юлиан а, Гурерчу деден Ломджария Кишвардин а юккъехь.\nЦул т1аьхьа сахьт даьлча к1ант, аьлча а Ломджария Нодар, 1928-чу шеран 14-чу июлехь Тбилисехь вина волу, дедена т1аьхьа текхара, малхо когаш багочу ченан новкъахула.\nДеда хьалха вара, к1ентан к1ант – т1аьхьа. Къаналлин уьнаша б1аьрзвинчу дедас хала садо1ура, узарш дора. Дуьхьала некъахо кхетча, уьш совцадора, лохха охьатаь1аш, маршала лора. Т1аккха, масех минотехь собар а дой, юха а узарш дан волалора. Цкъацкъа, вист а ца хуьлуш, к1анте юхахьоьжура. Иштта юхахьожу къена кхиэл шен т1аьхьайисначу бекъане, шена т1аьхьара к1орни ярна кхоьруш.\nК1анта, некъ а беш, ойла йора: «Хьалха ву воккха стаг – эг1аза, цомгаш, узарш деш, бос байна шляпа коьртахь. Цо боху, ша со диттах ирх уллур ву. И воккха стаг – сан деда ву. Деда… Цунна т1аьхьа а х1оьттина д1а эха сан х1ун дисна? Суо цхьа лай волуш санна, цунна т1аьхьа х1окху ченахула д1а х1унда текха со? Ши г1улч юьстах яьккхичхьана, д1аг1о хьайна дуьненан еа а маь11ехула.\nХ1ан-х1а, и дан ца ло соьга. Ца ло. Цхьана гуш боцчу ницкъо цунна т1аьхьаийзаво, букъа т1аьхьаьшхула хьалха тоьтту-воккхачу стагана т1аьххье д1аэца! Х1ун ницкъ бу иза! Г1елвелла, мацвелла, бурконо а, хьогалло а б1аьрзвина со новкъара юьстахвала ца ло? Х1унда? Ц1е х1ун ю оцу ницкъан?»\n– Ахь стенан ойла йо, сан к1ант? – ц1еххьана вухахаьжира воккхастаг.\n– Х1уманна а! – ойла а ца еш сихха жоп делира к1анта. Цунна дагахь дацара, иштта хаттар шега дийр ду бохург:\nНекъана юьстах а ваьлла, охьахиира воккхастаг: жимма са а даь1на, «ох1», «ах1» дина, к1ентан коьртах куьг хьаькхира цо.Т1аккха, цхьацца п1елг а саттош дагар дан волавелира: 28, 29, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 38.\n– Сан к1ант, хьо вина ткъе барх1алг1ачу шарахь. Х1инца вайна ткъе берх1итталг1а шо ду. Делах1-х1ета, х1инца хьан цхьайтталг1а шо ду. Воккха хилла хьо. Т1аккха муха 1ало хьо ойла а ца еш? Я дедех лечкъадо ахьа?\n– Х1ан-х1а, дада. Х1уманна а ойла еш вацара со, – аьшпаш боьттира к1анта.\n– Ойла ян еза, сан к1ант. Ойла ен хан ю хьан.\n«Ах1», «ох1», деш хьала а г1аьттина, воккхачу стага д1аболийра шен некъ.\nКоча муш тесна эса санна, цунна т1аьххье д1аволавелира к1ант.\nК1ант малхо вагийна, мохо яржийнчу месашца, г1одах а тевжина, поп к1ел лаьттара. Шен г1айг1анечу хьежарца хоттах буьзначу берзинчу когашка б1аьрг а бетташ, ойланашка а вахана: «Ма ч1ог1а къанвелла иза! Юьхь еккъа цхьа хебарш… Аз а лахделла. Х1етте а иза сан ненах тера ю – къоначу, хазачу, аьхначу, 1аьржа б1аьргаш долчу, догдикачу са ненах шен месашца а, боларца а тера ю. Б1аьргаш т1ехьабдича, сайн нана ю, аьлла хетта».\nАмма к1ант б1аьргаш т1е ца къевлира. К1ант кхеравелира.\n– Синтем байна сан, лераме Кишварди! Цуьнан мискачу ненан г1аларт дуьхьал х1уьтту г1енах а, самах а. Сан-сайн яхь-бехкан аз т1аьхьара далац. Ахь иза д1авигчахьана, кийра бассабелла, цу чуьра дог схьадаьккхича санна лелаш ю со. Сан бер юхьадерзадехьа, лераме Кишварди.\n– А-а-а. Ас хьо йолчуьра д1авуьгучу хенахь дара иза бер. Х1инца иза къонах ву. Дан дезарг шенна хуур ду цунна. Хьо йолчу вухаверза лаахь – ас иза сецор вац.\n– Суна дегабаам бина цо… Тхойшинна юкъахь барт бан хьо цхьаъ бен вац, лераме Кишварди! Хьо хьекъал долуш стаг ву…\n– Хьа-х, лераме Юлия, и саннарг кхин а шиъ ма ву…\n– Дукха я к1езиг хиларехь ду ткъа г1уллакх, лераме Кишварди? Ши итт, б1е – цхьаъ ду. Йоь1ан к1ант – йоь1ан к1ант ма ву ненананна, лераме Кишварди!\nИштта-м дара иза… Ткъа ас х1ун дан деза? Со веллачул т1аьхьа Ломджария тайпа цунна т1ера д1адаха дезаш ма ду.\n– Ас цуьнан фамили хуьйцур ма яц! Важа шиъ а Ломджария хуьлда шайна, ткъа х1ара схьалохьа сунна!\n– Гарехь, к1ант схьаваккха еана-кх хьо, лераме Юлия?\n– Ма яхийтахьа бакъдуьнене дагахьбаллам болуш. Цигахь цуьнан ненан б1аьра муха хьожур ю со?\n– Х1е лераме Юлия, хууш дац цига вайшиннах хьалха мила г1ур ву. Со а муха хьожур ву цуьнан ненан а, ден а б1аьра, хьол хьалха валахь?\n– Дала оьмар яхъйойла хьан, лераме Кишварди!\n– И к1ант – сан кха а, сан кемсийн беш а, сан хьер а, сан каш а, сан чурт а ду… Х1ан-х1а, ахь со вехь а д1авуьгуьйтур вац ас иза.\n–Т1аккха ас суо юьйр ю-кха х1оккхахь, хьуна хьалхха!\n– Дала ларйойла хьо, лераме Юлия, и х1ун ду ахь дуьйцург? Х1окхуьнца воьдий хьо, сан к1ант?\n– Эр дуй ткъа цо? Хьох ийзалуш ма ву иза!\n– Бакъ дуй иза, сан к1ант?\n– Цунна ненан аьхна куьг ма оьшу, лераме Кишварди! Т1ера бедарш йитта, лийчо, букъ била… Ненан метта хилалур вуй ткъа хьо?\n– Иштта ма аьллахь. Ас дина цуьнан дола. Далла бу хастам, вон дола а ца дина… Я хьоьгара г1о а ца дехна.\n– Ас хьоьца ца къуьйсу, ца къуьйсу, лераме Кишварди! Х1етте а… буьйсана охьавуьжуш к1ентан когаш била, цунна т1аьхьа школе эха… божарийн г1уллакх дац иза.\n– Цунна тхан школехь а вон дац. Шун школехь динерий цунах экха-м.\n– Мотт сецна белара сан х1етахь!\n– Ма мотталахь, кхузахь цунах малик хилла я шапталш лечкъочуьра и юхаваьлла.\n– Лечкъаяйтахьа, х1ун ду лечкъийча?\n– Я моьтту хир ду хьуна, х1инца цо нехан берашна ахьар ца доькъу?\n– Ахьар декъча х1ун ду, саг1а хир ду-кх. Сан берриге бахам цуьнан бу-кх. Шена лаахь сийна ц1е тосур цо цунах, со дуьхьала ю ткъа?\n– Сигаьрк узуш а ву…\n– И бакъ дуй, сан к1ант?\n– Ахь соьга, соьга хатта! Сан кисанаш а, кисет а яссийна ваьлла.\n– Озийтахь шена. Ахь айхьа ма элира, иза къонах ву.\n– Цхьана баттахь собар дехьа. Салорш а лелийна д1абеллачу гоьжех ахча схьа ма-деллинехь, дика т1е-кога духа оьцур ду ас цунна. Х1окху барзакъца д1авуьгийла ма дац иза.\n– Д1авайта, реза хилахь, т1е-кога духар – сан г1айг1а ю. Сайна т1ера охьаяьккхина а, иза верзина вуьтур вац ас.\n– Х1аъ, ч1ог1а товш хир ма яра цунна т1ехь хьан бедарш!\n– Хьуна-м уьш забарш ю, ткъа сан дог ц1ийх лиэшаш ду.\n– Ас ала ма аьлла хьоьга, лераме Юлия, х1инца иза воккха хилла. Шен лаамехь ву иза.\n– Хьо цунна Делан геланча санна ву, хьан х1ор дош – до1а санна т1елоцу цо. Алахьа цуьнга, лераме Кишварди!\n– Делах мукъана кхера, лераме Юлия! Ас муха эр ду сан дег1а ц1ий а долчу цуьнга: д1аг1о сан х1усамера!\n– Со… со хийра ю, ткъа, цунна? Сан дег1 а, ц1ий а дац иза? Хьанна хаьа, ас дуьнен т1ехь яккха цхьа шо бен хан йисна а хир яц? Ас доьху хьоьга, хенал хьалха коша чу ма йоллахьа со. Суна лохьа и к1ант!\n– Лераме Юлия!\n– Со гора, гора южу хьуна хьалха.\n– Ахь дийриг х1ун ду? Хьалаг1атта хьайн Делан дуьхьа! Со реза ву! Реза ву!\n– Дала ирсах ма воккхийла хьо!\n– Кхул т1аьхьа ирс а, самукъа а гур дац сунна!… Д1аг1о сан к1ант, хьайн ненаненаца.\nИштта къамел хилира вай лакхахь бийцина хиламаш хиллачул т1аьхьа нийсса шо даьлча к1ентан Гурийскерачу дедена а, Имеретерачу ненананна а юкъахь. Амма иза цхьамма к1ант д1алуш а вукхо схьаоьцуш а х1ума дацара. Иза дара кхехкаш долу ц1ий т1ехъэхар, к1едачу шина деган узарш. Цхьаттера ницкъ болчу шиннан къийсаман безаман латкъамо хаийтина деган деттадалар долчу т1е а сихдинера, ткъа логехь дуъра шад х1оттийнера. Гуш боцчу ницкъо цкъа ненананна т1еийзавора т1аккха нуьцкъала д1атоттий дедена т1екхуссура. Масийттаза к1антана туьйхира 1овжаме лазарш – дег1ах чекх ц1ийбина ч1у баьккхича санна. Воккхачу стаганий, йоккхачу стаганий юккъехь и тамашийна къамел хуьлчу хенахь, к1ант д1а ца тосура бийцалурбоцчу сингаттаман а ладег1аран а ойлано.\nНенанана хьалаг1аьттира, к1антана т1е а яхана барт баьккхира.\n– Сан ирс, сан б1аьргийн нур, вало соьца, дахарехь совнаха ши де лохьа сунна!…\nЙоккхастаг йоьлхуш яра, цуьнан довха б1аьрхиш к1ентан коьрта т1е 1енара. Йилхина яьлча, цо ларлур шена т1еозийра к1ант, амма к1ант метах ца волура, лаьттара аьчкан хьонха санна, шен орамашца к1оргга лаьттах дахана дитт санна.\n– Д1аг1о, сан к1ант, х1окхуьнца, хьайн ненаненаца. Хьоьга хьежа цунна к1ордийча, юхавог1ур ву хьо. Х1етале сан а сагатлур хьо сайца воцуш. Хьуна х1ун моьттура? К1ентан к1ант хилар – атта х1ума дац. Вуно хала, хала ду к1ентан к1ант хила, къаьсттина со а, хьан ненанана санна хьомсарниг. Ткъа хьан диг, бел, тускар, етт, эса, газа цхьанаххьа г1ур дац, хьо ц1а варе хьоьжуш 1ийр ду.\nК1анта ладоьг1ура, хьоьжура. Цецвуьйлура: диг, бел, тускар уьйт1аьхь цхьана меттехь 1охкура, ткъа етт, эса, газа – уьш кхечу меттигашкахь. Уьш ган а ца гуш, дедас ша ц1ераш йохуш х1оранна т1е куьг нийса муха хьажадора?\nТкъа дедас кхид1а дуьйцура:\n– Х1ара хьан т1оьрмиг бу, хьан киншкаш – гуьржийн меттан, историн. Кхин х1ун ю вайшинан? Хетарехь, х1умма а яц. Хеча, коч, мачаш хьуна т1ехь ю. Самтреди кхаччалц когаш1уьйра г1уо, и ца дахь мачаш ц1а кхочур яц хьан. Кхин ала х1умма а дац. Д1аг1о!\nЛомджария Кишварди кхийтира шен к1ентан к1ант цхьана хьеречу гона юкъахь лаьтташ хиларх, ткъа шина ц1ийнан кхайкхаман ницкъо цкъа цхьана аг1ор, т1аккха вукху аг1ор д1аийзавора иза. Муьлхачо узур ду терза? Муьлха ц1ий тоьлур ду? Оцу къийсаман чаккхенга ладоьг1уш 1ен йиш яц. Цу шиннах кхехкаш хьере цхьа татол д1адукъа, д1ахадо деза.\nТ1аккха йоккхачу стагал хьалхе Ломджария Кишвардис яьккхира;\n– Хьо стенга ладоьг1уш лаьтта? Со г1елвелла хьоьца векаш.\nК1ант дедега хьаьжира.\n– Д1аг1о, кхин вуха ма хьажалахь. Кхийтин хьо?\nДедега къаьхьа дегабаам а, ненанене аьхна къинхетам а цхьатерра хаабелира шен даг чохь к1антана. Б1аьрхиш, ша-шах охьабахара корта, т1аккха кхин дош ца олуш, Чохатаурин чено баьккхинчу новкъахула кичча йолчу ерриге 1аьржа доьхначу шен ненананна т1аьххье…\nЛомджария Кишварди кхерча хьалха хиъна 1ара, йоьзачу яй чуьра хи кхехкаре ладоьг1уш.\nЦ1аре а хьоьжуш, Ломджария Кишварди ойла йора. Ойла йора, амма оццу хенахь цунна лаьара д1авада, къайлавала шен сингаттамечу ойланех вала. Шен ойланех стенга ведда г1ур ву стаг? Стаг Дела ма вац… Д1авахийта ца оьшура к1ант. Йоккхачу стеган г1айг1а-балина хьалха г1орасиз хиллира иза. Ткъа х1инца цуьнан хьолехь ша а ву иза. Вукху к1иранах г1ур ву со цига, доьхур ду к1ант схьалахьара, аьлла. Лаамехь схьа ца лахь – нуьцкъах схьавоккхур ву… «Х1ан х1ун бакъо ю, эр ду, соьгара сан дег1 а, ц1ий а схьадаккха? Хьо Дела ма яц!» Амма… Иштта соьга а ала ма тарло. Со а ма вац Дела, ткъа цхьана ханна кху дуьнен чу веана цхьа пекъар ву. Ткъа к1ант, суна санна, цунна а ма кхочу. Нагахь санна со Дела велахьара! Эх1, ма хала, хала ду-кх адам хила. Дела хуьлучул дукха хала. 1ийса-пайхамар ша а тешна цунах. Вукху к1иранах г1ур ву со иза йолчу. Гора вужур ву. Х1ан-х1а, цхьана к1иранах соьга сатохалур дац… Кхана 1ийна г1ур ву… Х1ан-х1а, кхана! Кхана сатасарций новкъа вер ву. Везан Дела, сихха сатасахьара!\nКхерча хьалха а хиъна, иштта ойланаш еш, йоьзачу яй чуьра хи кхехкаре ладоьг1уш 1ара Ломджария Кишварди, ц1еххьана не1 д1а а еллаелла, не1саг1ехь оллийна корта а болуш, белшах кхозуш мачаш а йолуш к1ант гучуваьлча.\n– Воккха Дела, хастам бу-кх хьуна! – эккхийтира дедас.\n– Со вуха веъна, – элира к1анта.\n– Суна хаьара, хьо вухавог1ур вуй, – Элира дедас.\nТ1аккха Ломджария Кишвардис йоьзачу яй чуьра довха хи йоьзачу теса чу а доьттина, вехха ваьллира к1ентан когаш буьлуш. Т1аккха к1антана мотт биллира нара т1ехь, ткъа ша вижа вахара жимачу тоьли чу.\nБуьйсана юккъехь воккхастаг самаваьккхира к1ентан озо:\n– Дада, хьоьца вижа мегий со?\n– Схьавола! – иза а олуш, воккхастаг пенехьа д1а-таь1ира.\nК1ант охьавижира, дадина т1етаь1ира.\n«Ма шийла ву сан миска дада!» – ойла йора к1анта.\n«Ма вовха а ву х1ара!» – ойла йора дадас.\nЦхьа хан яьлча, дедас хаьттира:\n– Хаьий хьуна. Хьо стен валийна суна т1е?\n– Хаалахь, сан к1ант, ц1ийно валийна хьо вуха, кхетий хьо? Ц1ий – 1аламат боккха ницкъ бу сан к1ант!\nОцу буса вовшашка кхин цхьа а дош ца элира цу шимма. Ойланаш а ца йира.\nДедас а к1ентан к1ант а ирсе наб йира. Ойланаш еш а, къамелаш деш а ц1ий дара, оцу хьокъехь цхьана Далла хаьа.\nГочдинарг МАРГОШВИЛИ Султан\nНазад: Мусаева Малика. Исмаь1ал\nВперед: Руслан Хадчукаев. Эта резь тишины, что любому слышна…


3 класс. Урок №21 «Дешхьалхе» — Урок 95\n3 класс. Урок №21 «Дешхьалхе»\n3-гIа класс, 21-г1а урок\nУрокан цIе: Дешхьалхе\n— Де дика хуьлда шун, хьоме дешархой!\n— Ницкъ болчу Дала кхоьллина вайн дуьне а, цу тIехь мел долу хIума а. Лекха лаьмнаш, луьста хьаннаш, шера аренаш, сирла шовданаш, бай тIехь зезагаш, олхазарийн эшарш…Оцу ерриге а исбаьхьаллех лаьцна дийца оьшу вайна мотт. Цундела мотт дика Iамо а, хаа а беза.\n— Вай Iамийна дешан хIоттаман дакъош — чаккхе а, орам а.\n— Стенах олу чаккхе?\nЧаккхе дешан хийцалуш долу дакъа ду\nМасала: кехат – кехатан, кехатна, кехато, кехатца, кехатах, кехате, кехатал\n— Стенах олу орам?\nГергарчудешнийн юкъарчу декъах орам олу\nМасала: пондар – пондарча\n— Муьлхачу дешнех олу гергара дешнаш?\n(юкъара орам болчу дешнех олу гергара дешнаш)\n— ДIаеша, цхьа орам болу дешнаш схьаязде. Гайта церан орам. Орамна хьалха лаьтта дакъа билгалдаккха:\nIийсагахь буьрка яра. Цо иза соьга схьакхоьссира. ТIаккха ас иза дIакхоьссира. Iийсас буьрка хьалакхоьссира. Иза тхов тIе юьйжира. Ас иза охьакхоьссира. Буьрка зилал чоьхьа юьйжира. Салмана иза аракхоьссира.\nСлайд: Нийса иштта хир ду:\nСхьакхоьссира, дIакхоьссира, хьалакхоьссира, охьакхоьссира, аракхоьссира ¬\n— Дешан дакъош схьа-, дIа-, ара-, чу-, хьала-, охьа-, тIе— дешхьалхенаш ю.\nДешхьалхе орамна хьалха лаьтташ долу дешан дакъа ду. Дешхьалхенан гIоьнца керла маьIна долу дош кхоллало:\nВоду — схьаводу\nвогIу — чувогIу\nкхуссу — хьалакхуссу\n-Муха лаха еза дашехь дешхьалхе?\nДашехь дешхьалхе лахархьама, шеца дешхьалхе йолу а, йоцу а цхьанаораман дош дало деза\nМасала: дIаэца, эца, эцар, схьаэца.\n— Дешхьалхе дешан дакъа ду, йозанехь иза орамах дIа ца къастайо.\n— Iамийнарг тIечIагIдеш, цхьа тIедиллар кхочушде.\n— ТIадамийн метта оьшуш йолу дешхьалхенаш яхка.\nРамзан, ког а шершина, …кхийтира. Клубан серло корах …кхийтира. Тхов тIехь цхьа хIума гира …хьаьжначу Ризванна. Дешархой, урокаш чекхъевлча, школера …бахара. Iийса хIинца …вогIур ву.\n-ТIедиллар нийса кхочушдинехь иштта хир ду.\nРамзан, ког а шершина, охьакхийтира. Клубан серло корах чукхийтира. Тхов тIехь цхьа хIума гира хьалахьаьжначу Ризванна. Дешархой, урокаш чекхъевлча, школера дIабахара. Iийса хIинца схьавогIур ву.\n— ХIинца орам а, дешхьалхе а гайта дешнашкахь\nДIакхийтира, юхавогIу, схьакхечи, охьакхийтира, тIетоьхна, араволу, дIадийна, чудерзийна.\n— Iамийнарг тIечIагIдеш, иштта кхин цхьа тIедиллар а кхочушдан хьовса.\nВедирадашах ( дIа-, охьа-, схьа-, тIе-, чу-, ара-, юха-, хьала-, дехьа)-дешхьалхенийн гIоьнца керла дешнаш кхолла\nВедира — дIаведира, охьаведира, схьаведира, тIеведира, чуведира, араведира, юхаведира, хьалаведира, дехьаведира\n-ХIокху урокехь вайна хии, дешхьалхе орамна хьалха лаьтташ,дашана керла маьIна луш долудешан дакъа хилар. Дешхьалхенан гIоьнца дошкхолла а Iеми. Дашехь дешхьалхе лахархьама, шецадешхьалхе йолу а, йоцу а цхьанаораман дош дало дезар хии. -Карладехи орамах долу хаарш а.\n-Цу тIехь вай урок ерзайо.\n-Iодика йойла шун. Марша Iойла!


2020-чу шарахь доллу дуьненахь вийна 65 журналист\nБайъинчу Оьрсийчоьнан журналистийн суьрташ\nСтохка доллу дуьненахь шайн белхан декхарш кхочушдечу заманчохь вийна 65 журналист аьлла, билгалдаьккхина шаьш арахецначу рапортехь Дуьненаюкъарчу журналистийн федерацино. ВуьрхIиттозза сов ду и терахь цул хьалха хиллачу шерашца дуьстича, гергга ду 90-чу шерашкахь динчу зерашна.\nЮьйцурш ю 16 кеп-кепарчу пачхьалкхашкахь хилла инциденташ. Тайп-тайпанчу ресурсийн белхахой бойъура леррина динчу тIелетаршкахь а, бомбанаш лоьлхуьуйтуш а, герзаш детташ а. 1990-чу шарера таханалерачу дийне кхаччалц вовшахтоьхначу статистикаца, 2680 журналист вийна.\nЗорбанан белхахой дукха бойъуш хиларца тIаьххьарчу пхеа шерачохь юха а Мексика билгалъяьккхина: 14 тIелатар дина цигахь журналисташ бойъуш. Цунна тIаьхьа ю ОвхIанистан, Пакистан, ХIиндойчоь, Филиппинаш, Шема, Нигери, Йемен. Журналисташ байъйинчу пачхьалкхашклахь Оьрсийчоь а ю.\nКху шеран Зазадокху-баттахь довзийтинчу суьртаца, доллу дуьненчуьра 229 журналист набахтехь вуьсуш ву. Уьш берриш а чохь бахкош бу политикан буха тIехь, яздо рапортехь.\n"Уггар а йоккха набахтхо" лерина Туркойчоь: оцу пачхьалкхехь хаамийн гIирсийн 67 белхахо тутмакх ву. Цунна тIаьхьа йогIу Китай а, Мисара а, Эритрей а, СаIуда Iаьрбойчоь а.\n1992-чу шарера тахналерачу дийне 80 журналист вийна Оьрсийчохь. ТIаьххьарчу шерашкахь Оьрсийчуьрчу зорбанан белхахоша таIзар лов полисхошкахьара, административан гIуллакхаш доху царна дуьхьал Iедалера пурба доцуш хIитточу митингех лаьцна даржорна.


Оцу хьокъехь Саламов Iабдул-Хьамида шен цхьана статья тIехь яздо: «Партин Оргбюрон сацамца кечдира латинийн элпийн буха тIехь нохчийн керла йоза. И кечам беш коьрта дакъалаьцнарг Мохьмад Сальмурзаев вара. 1925-чу шеран гурахь дуьйна «Серлонан» агIонаш тIехь гучудаьккхира керла йоза. Сов мехала бара и йоза хал-къана довзуйтуш, хаздеш газето бина болх. Керла йоза сов безамца тIеийцира кегийрхо-ша».\nЯздархочу Сальмурзаев Мохьмадан цIе нохчийн литературехь прозин жанр йо-лалучу юьххьехь лаьтташ ю. Шен дуьххьарлера исбаьхьаллин произведенеш 20-гIа ше-раш дуьйлалучу муьрехь язйина цо. I923 шарахь яздина лоруш ду Сальмурзаев Мохьмадан шен “Кхетаме Хьамид” цIе йолу дуьххьарлера дийцар. Иза нохчийн литературехь а дуьххьарлера дийцар ду. Цу тайпана, Сальмурзаев Мохьмад нохчийн литературехь дийцаран жанр йолорхо ву. “Кхетаме Хьамид” цIе йолчу дийцар тIехь гайтина нохчийн къехочун доьзалан дахарх цхьа кIезиг мур. Ярташкахь школаш яхка йолийна хан ю Сальмурзаевс йийцинарг. Дахарехь хуьлуш болчу хийцамашца адамийн ойла хийцалуш хилар гойту яздархочо.\n“Кхетаме Хьамид” ю дийцаран цIе. Дийцаран коьртачу турпалхойх цхьаъ ву Хьамид. Яздархо теша Нохчийчоьнан хиндерг шайх дозаделла болу кегийрхой нийса кхе-там а, сирла ойла а йолуш, бакъ новкъа дIагIург хиларх. Оцу дегайовхонца яздина автора шен дийцар, изза ойла кховдайо цо и доьшуш волчуьнга а.\nСамарт а яцара шен безамца шалхе йолуш. Жимчохь дуьйна Ражапе бахана бовха безам леррина Iалашбора цо. «Дохнаца куралла ечу кIанте ца яххал яхь а ю, жимчохь дуьнйа вайша вовшашка хьажийна бIаьрг ца бицбалла стогалла а ю, амма хьох бIо булуш ас динчунна ахь со юхьIаьржа ма хIоттае», – аьлла, жоп а делла, Ражапан шеконаш дIа-ехира Самарта.\nШайн оьздангалла, безам, сий лардеш шайн цIена къона дахар дIаделира кегийр-хоша Ражапа а, Самарта а.\nДийцаран исбаьхьаллин хорманехь халкъан барта произведенийн тIеIаткъамаш гу-чубовлу.\nРитм йолу прозехь яздина Сальмурзаев Мохьмада шен дийцар. Цхьацца йолчу мет-тигашкахь стихотворенин хорманна къаьсттана герга гIерта иза. ЦIенчу, шерачу маттаца яздина долу дийцар шен чулацамехь а, сюжет дIахIотторехь а чолхенаш йоцуш, кхета атта а, дагчу дуьжуш а ду.\nБерийн туьйранаш. Соьлжа-ГIала, 1928. Берийн ловзарш. Соьлжа-ГIала, 1930 Кхетаме Хьамид. Соьлжа-ГIала, 1930. Нохчийн ира дийцарш. Соьлжа-ГIала, 1930. Берийн туьйранаш, хабарш. Соьлжа-ГIала, 1930. Берийн ловзарш. Ростов-Дон, 1933.


Ассаламу Iалайкум! Рузбана ламазана цхьана ракаIатана тIаьхьависсинехь делкъа ламаз дан деза, йа имамана тIаьхьа а хIоьттина рузба дан деза? Дела реза хуьлда хьуна!\nИмам шолгIачу рукуIера хьалатаIале цунна тIаьхьахIотта ла́равахь, рузбана ламазана тIекхиъна лоруш ву. Ишттачу хьолехь, имаман ламаз чекхдаллалц цуьнца цхьаьне ламаз а дина, тIаккха имамо салам делча цуьнца салам а ца луш хьала а гIаьттина, шен диссина цхьа ракаIат кхочуш дийр ду цо.\nИмам ШафиIийс (Дала къинхетам бойла цунах) аьлла:\n«Рузбана ламазах цхьана ракаIатана тIекхиъначо цунна тIедоьгIан кхин цхьа ракаIат дийр ду, цуьнан рузбанна кхачам а хир бу. Ткъа, ракаIатана тIекхиар – (имамо) рукуIера шен корта хьалаайбале хьалха рукуIе ваха ларор ду. Нагахь санна (имам) рукуIехь а волуш иза цунна тIекхиахь, тIаккха «АллохIу акбар» аьлла (ламаз дIа а дехкахь), тIаккха имам рукуIера хьалаайвалале иза рукуIе ца водахь, цо цуьнца сужуд а ца дахь, иза ракаIат лорур дац (ракаIатана тIекхиъна лорур вац иза оцу хьолехь, цундела) делкъа ламаз дийр ду цо диъ ракаIат.\nТкъа нагахь санна цо рукуI динчул тIаьхьа, имамо корта хьалаайбале хьалха ша́ рукуI дан ларийрий-те (йа ца ларийра-те) аьлла иза шек хилахь, иза ракаIат лорур дац, нагахь санна имамаца и доцург кхин ракаIат цо ца динехь шен делкъа ламаз дийр ду цо диъ ракаIат».\nИмам Нававийс (Дала къинхетам бойла цунах) аьлла: «ШолгIачу ракаIатан рукуIана тIекхиънарг рузбанна тIекхиъна; цундела, имамо салам деллачул тIаьхьа (диссина долу) цхьа ракаIат дийр ду цо. Нагахь санна имамо рукуI динчул тIаьхьа (иза рукуIера хьалатаьIначул тIаьхьа) цунна тIекхиахь – рузба дайна хир ду цуьнан; цундела, имамо салам деллачул тIаьхьа делкъа ламаз кхочуш дийр ду цо диъ ракаIат. ТIаккха, (хIокху шолгIачу хьолехь дан дезачу ниййатах лаьцна аьлла долчу шина дашах) нийсох дерг – «рузбана ламаз имамана тIаьхьа дан» аьлла ниййат дар ду».\nЦуьнан тешалла ду Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) аьлларг: «Ламазах цхьана ракаIатана тIекхиънарг – ламазана тIекхиъна».\nКхечу хьадисехь а деана ду:\n«Рузбана ламазах цхьана ракаIатана тIекхиъначо цунна тIе кхи цхьа ракаIат дойла».\nЦундела, нагахь санна имам шолгIачу ракаIатехь рукуIера хьалатаIале рукуI дан ларавахь – рузба дан деза, и рукуI цхьа ракаIат а лоруш, диссина цхьа ракаIат салам деллачул тIаьхьа тIе а деш. Амма нагахь санна имам шолгIачу ракаIатехь рукуIера хьалатаIале цуьнца ламаз дехка ца ларийнехь – тIаккха а ниййат рузбана ламазана имамаца цхьаьна дан деза, делахь а имамо салам деллачул тIаьхьа шен ламаз дIа а ца дерзош, хьала а гIаьттина, диъ ракаIат делкъа ламаз кхочуш дан деза.\n31.01.2010 = 16/02/1431\n Имам Аш-ШафиIий, «Ал-умм», 1/206; (къовларш юкъахь дерг соьгара ду).\n Имам Ан-Нававий, «МинхIажут-тIолибин», 64; (къовларш юкъахь дерг соьгара ду).