Кабулерчу аэропортехь "кхерамазаллин зона" кхолла лууш ю Париж а, Лондон а, Берлин а\nКабул, дуьненаюкъара аэропорт\nЦхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Вовшахтохаралле дехар дан дагахь ю Франци а, Британи а, Германи а Кабулерчу аэропортехь кхерамазаллин зона кхоллар хьокъехь, Афганистанера арадовла гIерта адамаш маьтршша цига дахкийта. Цунах лаьцна яздо Американ аз зорбан гIирсо.\nЦунах лаьцна кIиранан дийнахь дIахьедина Францин президента Макрон Эммануэла.\nЦо дийцарехь, Талибанца кхин дIа нахана эвакуаци яр дийцаре дечу Францино, оршотан дийнахь цу хаттарехула йолчу резолюцин проект дIалур ю, вето кхайкхо бакъо йолчу пачхьалкхаша дакъалоцуш хир йолчу сихха гулйъеллачу Кхерамазаллин Кхеташоне.\n"Дийцарш дIадоьлхуш ду… кеманаш лелар юхаметтахIоттор хьокъехь", - хаам бира Макрона TFI телеканалана интервью луш.\nФранцин президента тIетуьйхира, дийцарш дIахьуш гIо деш Катар ю аьлла. Макрона билгалдаьккхира дагадовларш кхиаме ду-дац ала хьалхе хилар.\n"Цара (дийцарша) вовшахтоха мега ерриг дуьненан юкъаралла, ткъа иштта Iаткъам бан мега Талибанна", - билгалдаьккхира Францин президента, шаьш Талибанца дийцарш дIадахьар дац, Францино къобал дийр ду талибийн Iедал бохург, аьлла тIе а тухуш.


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Велларг кхечу махка дIавахьар\nВай наха лелош цхьа хIума ду-кх, шай цхьа стаг дIаваьлча и цIа вуьгий цIахь дIавуллу. Кхузахь накъост ву соьга и нийса дац, стаг дIаваьллачу меттехь дIаволла веза бохуш, нагахь санна цу гIалахь-юьртахь бусулба каш делахь. Суна цIахь хезнег хIу дара аьлчи, шай цIахь, шай гергарча нахан юхехь дIаволар гIоле ю аьлла: нагсан и гергар нах ялсмани гIура болуш белахь уьш Къемат де тIекхачалий гIовшашца хьошалла лелош хир бу, цундер цIахь а , гергарчу нахана юкъахь а нах дIабохкар гIоле ю элар соьга. Нийса муха ду техьа?\nАдам деллачул тIаьхьа цуьнан дакъа кхечу махка (йа юьрта, йа гIала) дIадахьар шафиIий мазхIабехь хьарам лоруш ду, нагахь санна дакъанна оцу махкахь дIадоьллича цхьаъа кхерам бацахь, нагахь санна иза дIахьуш йолу меттиг Макка а, Мединат а, Къудс а яцахь, нагахь санна иза дикчу нахана улле дIадолла хьуш а дацахь. "Кхерам хиларна" масалш далийна шафиIий мазхIабера Iелам-наха: дакъа схьа а даьккхина, иза талхорна кхерам хилар; суннат тIехь возуш верг бидIат лелочу махкахь валар а нисделла, цуьнан каш къайладаккха аьтту бацахь; кешнашка хи а деана, каш талхорна кхерам хилар, иштта кхидIа а.\nИмам ШафиIийс (Дала къинхетам бойла цунах) аьлла, велларг кхечу метте дIавахьарх лаьцна: "И хIума ца деза суна, нагахь санна и велларг Маккийна а, Мединатана а, Байтул-Макъдисна а уллехь вацахь. Иза цу уллохь велахь, цига дIавахьар харжаме ду, цигахь дIаволлар деза долу дела".\nШафиIий мазхIабехь шолгIа дош а ду, и хIума "макрухI" ду аьлла. И бохург: хьарам дац иза, делахь а ца деш Iаддитича ме́л бу, дича къа а дац. Делахь а, мазхIаб лоруш дерг иза мегаш ца хилар ду, доьххьара вай ма-аллара.\nВелла стаг кхечу махка дIавахьа ца магаран бахьана масех далийна цара: велларг сихха дIаволлар важиб ду, ткъа иза кхечанхьа дIахьуш хилча иза галдолу; веллачу стеган дийначуьнан санна хьурмат ду, ткъа иза дIасакхехьарехь цуьнан хьурмат доха кхерам бу; велларг дIасахьуш хилча, цуьнан дакъа доха а, хийцадала а кхерам бу; нийса хьадисехь деана ду, цхьаболчу асхьабашна лиъна хилла аьлла, Ухьудехь кхелхина хилла шахIидаш кхечу меттехь дIабохка, ткъа Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) уьш шаьш болу-болчахь дIабохка аьлла омру дина хилла царна, тIаккха цара уьш Ухьуде юха а бигина дIабоьхкина. Уьш доцурш кхидолу бахьанаш дийцина Iелам-наха, масала, веллачуьнан гергарчарна цунах хало хуьлуш хилар.\nТIаккха, кхечу мазхIабашкара хьалхалера Iелам-наха а, цхьаболчу таханлерачу Iелам-наха а мегаш ду аьлла велларг кхечу махкахь дIаволла дIавахьар, нагахь санна дакъа телхар хиларан кхерам бацахь, цуьнан хьурмат дохор а дацахь. Цхьаболчара оцу балхана цхьа бахьана хила деза аьлла, масала, гергарниш тIекхача уллехь хилийтархьама хьуш велахь, йа гергарчарна юккъехь дIаволла хьуш велахь а, керста махкара бусалба махка хьуш велахь а, иштта кхидIа а. Ткъа иза мегаш ду, йа "макрухI" бен дац аьлларш дукхах болу Iелам-нах хила а тарлуш ду.\nЦундела, велларг ша́ веллаччахь дIавоьллича цунна цхьаъа кхерам а бацахь, иза Маккайна а, Мединатана а, Байтул-Макъдисна а уллехь велла а вацахь, дикчу нахана улле дIаволла хьуш а вацахь, иза кхечанхьа дIавахьа ца веза. Нагахь санна оцу бахьанех цхьа бахьана а хIоьттина, иза дIахьуш хилахь, дакъа талхийта а мегар дац, цуьнан хьурмат дохон хIуманаш лелон а мегар дац, дукха хан ялийта а мегар дац.\nТкъа нагахь санна и бахьанаш хIиттина а доцуш, цхьамма шен гергара стаг кхечу махкара шайн махка дIавуьгуш хилахь, цунна инкарло ян ца еза, йа дуьхьало ян а ца еза, мелхо а кадам а бина IадIен веза, хIунда аьлча цхьаболчу Iелам-наха иштта и хIума дар мегаш ду аьлла хилча. Цкъа делахь, Iелам-нахана юкъахь оцу кепара къовсаме долчу хIуманна тIехь вовший инкарлонаш ян мегаш дац; шолгIа делахь, бохам тIебеана волчу стаге и хIума хьехийча, иза цунна новкъада́н тарло, юккъе оьгIазло йо́ла а тарло, юкъаметтиг херйала а тарло, ткъа иза дика хIума дац.\n23.12.2009 - 1431.01.07\n Имам Ан-Нававий, "МинхIаджут-тIолибин", 86; Имам Аш-Ширбиний, "МугIнил-мухьтадж", 1/365-366; Имам Ибн Хьаджар Ал-ХIайтамий, "Тухьфатул-мухьтадж", 11/417-418; Имам Ар-Рамлий, "НихIайатул-мухьтадж", 3/37-38.\n Уьзза жайнаш; кхин а: Имам Ан-Нававий, "Ал-маджмуI шархьул-мухIаззаб", 5/303.\n Шейх Халид Ал-Мушайкъихь, "ФикъхIун-навазил фил-Iиба́да́т", (аудио); "Ал-мавсуIатул-фикъхIиййатул-кувайтиййахI", 21/9-11;


Шен махкахь, шен маттахь...\nОВХАДОВА Яхита, Нохчийн Республикин культурин хьакъйолу белхало\nТХО – ДУЬХХЬАРА\nТ1амо цхьа х1ума а ца ларйо-кх, дависарг – адам а, латта а, г1ишло а – мел къуона а, хаза а, керла а хиларх. «Яьшки» чохь гина-хезна а доцуш, вайн б1аьргана хьалхха хилла, вайна-ваьшна гина-кх иза.\nСоветин заманахь дуьйна массо а меттера нах сада1а, могашалла тоян бог1уш, г1араяьлла хилла йолу «Серноводск-Кавказский» санаторий а ца йисинера «т1ара кхетаза». Т1ом чекхбаьллачул т1аьхьа инзарваллал дукха х1ума юха метта а х1оттийна, керла ян а йина Нохчийчохь. Куьг кхаьчна санаторина т1е а.\nКху шеран 14-чу апрелехь пхоьазза т1ек1елйина керла корпус схьайиллича, дуьххьара тхо дара цу чу кхаьчнарш. Кхузаманахьлерчу лехамца йог1уш, садо1учу нехан аьтто хин болу аг1о лоруш йина ю корпус. Буьйшу меттиг, процедураш ен кабинеташ, столови – шаерриг цхьана тхов к1елахь нисйина. Чохь а, уьйт1ахь а ч1ог1а хаза, ц1ена, аьхна. Санаторин директор Абдулаев Шамхан шен ницкъ ма-ббу воллу садо1учийн хьашт лардан г1ерташ. Дарбалелон г1уллакх а, дерриге дан ца ларийнехь а, дика д1ах1оттийна кхузахь. Цу аг1ор билгалбевлира коьртачу лоьран заместитель Лена, ванниш т1ера Бахаева Амнат, массажист Улбанов Зураб, дарбан-хатта лелочуьра, ток ягочуьра, столови чуьра зудабераш (халахеташ делахь а, ц1ераш массеран дагахь ца йисна). Г1иллакхе, к1еда-мерза, оьзда бистхуьлура уьш нахе.\nДукхахберш къуоналло букъ берзийна нах бара кхуза могашаллина «йома йилла» баьхкина. Уллохь «ха» долуш-доцуш, цхьана я шина 1асанца, инсультан ачонна ког текхош я меженаша аьлларг ца деш. Дийнахь процедураш еш «идда» девллачул т1аьхьа, сарахь, кхечу дарбане а сатосий, артзал чу кхача сихлора массо а. Джамбекова Айза йолчу. Нохчийн Республикин хьакъйолу белхало, ц1ера Хьалха-Мартант1ера, ткъа марехь Т1ехьа-Мартант1ехь ю Айза. Шен тамечу куц-кепах, тайначу йистхиларх терра хаза йиша локхура цо.\nГуттара а самукъадаьллера нехан Айзас шена г1оьнна кхин а ши йишлакхархо кхайкхича – Музаева Пет1маттий, Давлетукаева Гуьмсеттий. Кар-кара а оьцуш, цу кхаа зудчо хаза самукъадоккхура нехан, массеран лаам кхочушбан г1ерташ. Кест-кеста боккхура хелхаран бал, хьовсучийн яххьаш серлайохуш. Дийнахь настарш ялхош лелларг а, 1ен а ца лой, юкъаэккхара хелхаран болана. Иза а – ша-тайпа дарба, т1емаша, зенаша, эшамаша г1елдинчу адмана.\nПет1матций, Гуьмсетций цхьаьна даьккхина иттех де массарна дагахь дисина хир ду аьлла хета суна. Дела реза хуьлда-кх царна, нехан догъэцарна, куралла, догзалла йоцуш.\nТхаьш къастаран хан гергаяхча, 1ен а ца елла, т1еяхара со Пет1матний, Гуьмсетний. Цу шимма иштта дийцира шайн къинхьегаман некъах лаьцна.\n“Со ц1ера Курчалара ю, цигахь йина а, кхиъна а ю. Сан, культурехь къахьегар доцург, кхин а ши диплом ду. Бухгалтер-экономист шина шарахь болх бина ас, амма суна иза безаш бацара. Х1унда аьлча ишколехь дуьйна со хелхаяла, йиш лакха лууш хилла, иза сайн ц1ийца долу дела. Тхан нана а яра йиш локхуш. Сибреха дуьгучу хенахь цуьнан уьссалг1а шо хилла. Цу халчу хенахь чамди т1е, г1анта т1е вота а тухуш, багахь тхан нанас йиш а локхуш, синкъерам беш хилла.\nСуна сайна-м дага а ца дог1у, сан кхо шо ду бохура. Тхан да могуш воцуш, цхьа ч1ог1а аьтту байна, керара сом д1адаьлла, шен да-нана долчу йоьдуш хилла тхан нана со а оьций. Сан ехачу месех нанас, узбекийн йо1арша санна, итт-пхийтта ч1аба еш хилла. Денанас 1уьргаш даьхна х1етахьлера цхьа кепекаш т1е а оьхкина, пхьош доцург йина хилла суна. Иза а юхий, арайоккхуш хилла со денанас, б1аьрг ца хилийта.\nИштта со автобус т1е хьалаяьлча:\n– Йо1, хьо хьенан ю? Хьуна хелхаяла хаьий, йиш лакха хаьий? – олуш, хьостуш хилла баккхийчу наха.\n– Хаьа, – олуш хилла ас.\n– Лакхахьа, ялахьа т1аккха, – аьлча,\n– Ахча лахь локхур ю, – олуш хилла.\n– Лакхал т1аккха, лур ду ахча, – аьлча, локхуш хилла.\nЦу хенахь дуьйна къинхьегамах мах безаш хилла-кх со (йоьлу).\nТхан ненан ц1е Серижа ю, амма ненананас, ненадас Туту олура цунах. Цо ша ч1ог1а цецъяьллера олий дуьйцу, дуьххьара ас йиш лекхча:\n«Схьало, Туту, стоьлт1ера куьзга,\nСо куьзганчу хьажа йоллу.\nТоьур яра сан хазалла,\nЖимма лекха елахьара».\nХ1етахь дуьйна тасаелла сан йишлакхарца марзо.\nГуьмсехь консервни заводе бухгалтер балха х1оьттинера со. Цхьана дийнахь ц1а а еана, дега элира ас:\n– Суна цигахь болх бан ца лаьа. Божарша цигаьркаш уьйзу. Соьга и ца лало.\n– Т1аккха мича яха лаьа хьуна?\n– Артист яха лаьа…\nШолг1ачу 1уьйранна дас соьга олу:\n– Пет1мат, мичхьа ю хьо? Схьайоьл, вайша доьдуш ду.\n– Шемал волчу.\nКурчалойн культурин Ц1ийнехь директор вара (х1инца а волуш ву) Шемал. Забарийна санна, Шемална т1е а юьгий, дас хотту:\n– Х1ара сан йо1 артист яха лууш ю. Шемал, хьо волчу культурин Ц1ийнехь хилча кхунах артист хир юьй?\n– Дера хир ю-кх, – вела а лой, олу Шемала.\nСо балха д1аоьцу кхин цхьа х1ума доцуш.\nИштта Курчалара дуьйна схьаболабелла сан культурехь къахьегаран некъ. Юха тхан пищекомбинате Шелара ансамбль йог1у. Абашев Хьаси1ела куьйгалхо вара церан (Дала декъалвойла иза). Цара соьга, хьо иштта пох1ма долуш хилча, шайх схьакхета езара, шайца дуккха а зудабераш ду, шаьш концерташ оьций д1аса а доьлху, хьо кхузахь хьуо 1аш ю, олу. Дукха хазахетарца реза а хуьлий, ц1ахь берш халла т1е а берзабой, Шела балха йог1у со. Цигахь цхьана шарахь сов болх бо.\nЦхьана юкъана, т1ом балале, ч1ог1а евзаш яра Аргунера «Шовдан аз» ансамбль. Цу хенахь шиъ бен «халкъан» олуш ансамбль ян а яцара – Ножай-Юьртарий, Аргунерий. Цигахь тхан куьйгалхо Миназаева Зара Аптиевна яра. Суна даггара баркалла ала луур дара цунна. Тахана ас хьажо б1аьрг, ойу куьг, шаршо ког – культурехь сан кхиар цунах доьзна ду.\nТкъа муха кхечира со «Шовдан аз» юкъа?\nШела ша еанчу хенахь: «Пет1мат, сан коллективехь дукха дика артисташ бу – Юнусова Малика, Щербина Света, Абдулкеримов Илес, Алимханов Гилани, Мусхабов Исмаь1ал, кхиберш. Хьо ша йолчу схьаеъча, ша шу зудаберийн тоба йийр яра», – элира цо. Ас элира: «Зараъ, со ч1ог1а хала еъна кхуза а. Ц1ахь йоуьйтур ю-яц ца хаьа суна». Зараа, со а эцна сан ц1а а еъна, нускал санна йийхира со: «Ша кху шун йо1ах жоп ма ло. Шен чохь зудабер дац. Шена Пет1мат дукха а езара, х1ара дика йо1 а яра. Ша дош ло шуна, х1ара шена юххера д1аериг цахиларх, яха-ян езачу ша шен машенахь д1асаюьгийтар хиларх. Шена белхало езара».\nИштта цо аьлча, сан дешичас жоп делира (тхан да цу хенахь воцуш вара): « Жима йоллушехь шех цу тайпа ойла кхоллаялийта хиъна йолчу йо1ана нахана юкъахь лела хуур ду. И йо1 сеца ма е», – аьлла…\nЦу ансамбль юкъахь ас дуккха а болх бира.\nЭдилсултанов Шит1ица (Дала декъалвойла иза) телевиденехь болх бар а нисделира…\nТ1ом баьлла, Аргунера квартира йохийра, 1ен меттиг яцара, луш алапа дацара. Барх1 бутт болчу бераца со юьрта хьалаяхара. К1ентан пхи шой ах шой кхаьчначу хенахь мацахлера Шемал ц1а веара суна:\n– Схьаэца езаш-м яцара хьо, тхо а дитина д1аяхана йолу. Шена хьо балха схьаян лаьара, хьоьца Курчалахь болх бинарш дуккха а шеца балхахь бу, – аьлла. «Шовдан аз» юкъахь сайца балхахь хилла Жабраилов Вахьид, Умарова Тоита, кхиберш буйла хиъча, со реза хилира.\nХ1инца а Курчалара культурин Ц1ийнехь исбаьхьаллин куьйгалхо болх беш ю со, амма хиъна 1аш-м яц. Тхан районехь хуьлуш йолу цхьа а мероприяти ас дакъа ца лоцуш ца хуьлу. Ткъа 1аш-м Гуьмсехь ю. Мохк бегийначул т1аьхьа Курчалара ц1енош доха а дина, 1-чу группан инвалид, б1аьрсадайна наний, к1анттий эцна цига д1аяхара со. Г1ишлонна т1ера х1ора баттахь итт б1е туьма а луш, хене йолуш ю. Цигахь бехаш болчу ненахоша далуччул г1о-м до суна...”\n“Йишлакхарца гергарло сан дукха жимчохь дуьйна ду. Д1акхаьчначохь йиш локхура ас – ц1ахь, ишколехь, кертахь. Да-нана Сибрехара ц1адирзичхьана а Эвтарахь 1ийна дара. Цу хенахь массара даьхни леладора. Со йохуьйтура бежнаш оза. Царна эшарш лоькхура ас. Ткъа уьш, шайн нох дохуш, ладоьг1уш лаьттара. Со божли чохь хьеелча, нанас т1аьхьа ваша воуьйтура: «Ва йо1, хьо х1ун деш 1а? Даима эшарш лоькхуш ю-кх хьо. И бежнаш мукъне дитахь», – олий…\nФилармоне балха, Дала декъалвойла иза, Дидигов Билухьаьжас йигира. Цигахь солистка яра со. Цул т1аьхьа Дудаев Зелимхас вовшахтоьхначу «Деган аз» группин юкъахь Кагерманова Раисаций, Юнусова Маликаций, кхечаьрций болх бира.\nТ1ом белира. Боллу артисташ Москва д1абахара. Сан нана цу хенахь к1елйиснера. Со цхьаъ бен йо1 яцара сан ден-ненан. Карара жима к1ант эцна, уьш болчу Эвтара д1аяхара со. Ч1ог1а хало а лайра.\nНанас олура соьга: «Ша дисна олхазар санна, массарах хаьдда-кх хьо со бахьнехь. Со я лийр ю хьуна, я толур ю хьуна. Ас дехар до хьоьга, хьайн накъосташна т1аьхьа д1аг1олахь».\nНана д1аелира. Юха а г1ала схьаеъна, сайн болх бечу хенахь да цомгуш хилира.Иза а лелийра. К1ентан да органашкахь болх беш вара. Иза а вийра.\nДийца самукъане х1умма а дац. Ч1ог1а хало лайна ас... Цкъа а со аттачу ер ю ца моьттура. Ткъа х1инца со вайн Пачхьалкхан симфонически оркестрехь болх беш ю.”\nГуьмсет “Къинхьегаман ветеран” ю, ткъа Пет1мата культурин хьармехь болх бен кхушара 30 шо кхочу. Оццул къахьегна хилча, сийлаллин дарж а шинний хирг хиларх шеко йоцуш, и хьахо йицъелла хир ю-кх аьлла хьахийра ас цу хьокъехь.\n– Кхин-м х1умма а дацара, хьо сцени т1е волуш товш ца хета-кх… Хьол дуккху т1аьхьа баьхкинчийн и дарж хилча…\n– Гуттара а ма ца лелий балха... Къаьсттина культурехь, жимма хан яла йоьлча, х1инца-м тоьур дара, х1инца-м ц1ахь 1ен мегар дара ма олий вайн наха. Кхано, доьзална хьалха ала дош хир дар-кх…. «Нохчийн культуран хьакъйолу белхало» ю аьлла сий дина дарж деллехьара. Кехаташ кечдеш ду-м бохура…\nХетарехь, кхин х1умма ца дийцичи а, тхоьца санаторехь мел хиллачо а доьхур дара цу шинна и сийлаллин дарж, догдикаллица, къинхетамца, боккхачу лаамца, ларамца цу шимма шайн дог хьастарна.\nАс телефон тоьхча, ша юха а дехар а дина, Серноводске йигина ю элира Пет1мата. Со-м цец ца елира: шен мерзачу маттаца, зевнечу эшарца адамийн к1орггера деган мерз хьаста хууш ю иза.\n«Вайн вовшийн девзина хан дагйог1ий хьуна…», – бохуш, цхьа йиш яр-кх цигахь массарна хазъелла. Серноводскехь яьккхина хан, тасаелла уьйр-марзо ехха дагахь лаьттар ю цигахь хиллачарна. Садо1уш хиллачарах дагахь йисина забаре, ийна Шелковскера Хьалимат, Серноводскера Вайдат, г1иллакхе, оьзда Хьалха-Мартант1ера Ханукаева Раиса, Девкар-Эвлара Сапарбаева Айзан, иштта кхиберш а. Дала шайн дарбанна т1е нисвойла цигахь мел хилларг а, хинверг а.\nДоккха х1ума ду шен махкахь, шен маттахь и тайпа меттиг хилар.


Хьо йоцуш висичахьана...\nЖурналан дешархойн дехарца...\nХьо йоцуш висичахьана…\nАхь цхьалха витичахьана, сан собар кхачийна, нана,\nАхь дуьне дитичахьана, сан бала базбелла, нана.\nСо воьдуш цкъа т1аьхьа яла йоцуш ю хьо х1инца, нана,\nЦ1а вог1уш дуьхьала яла, ца хили хьо суна, нана.\nЦа хили хьо суна, нана, г1елвелчахь «к1адвеллий» ала,\nЦа хили хьо суна, нана – ц1а веъчахь «марша ва» ала.\nЦа хили хьо суна елха, ца хили хьо суна ела,\nЦа хили хьох къа а хетта, цкъа суна дуьненах кхера.\nТкъа х1инца-м т1ейог1у 1уьйре, цхьа а вац сан т1аьхьа вала,\nТкъа х1инца-м т1ейог1у суьйре – хьо а яц дуьхьала яла.\nМа еса, тийна ю 1уьйре, ахь сама ца воккху со,\nМа г1ийла, къиза ю суьйре, ц1а веъча бухахь яц хьо.\nСан ненан, Заянти, ялх шо хилла нохчийн халкъ, 1944-чу шеран 23-г1а февралехь, Сибреха дохош. Уьш ворх1 бер хилла: Жарадат, Забант, Замират, Заянт, Махлукъ, Мината, Жамула. Нохч-Келара Инкот к1отарахь 1ийна сан ненахой. Тахана царах цхьа Забант бен йолуш яц. Цунна шен да а дага ца вог1у. Иза Кири юьртахь юьртда болх беш хилла. Ц1ера даьхча Казахстанера Кзыл-Ордински областан Керла-Казалинск поселке кхаьчна сан ненада Жалмирза а, ненанана Азехьат а шайн берашца. Цигахь сан нанас интернатехь т1ехдика дошуш йиъ класс чекхйоккху. Кхин д1а дешар ца хуьлу цуьнан: 1960 шарахь уьш ц1а бирзина Сема1ашка юьрта. Цул т1аьхьа, цхьа шо даьлча вовшахкхетта сан дай наний. Тхо кхо к1антий, цхьа йо11ий кхиира церан. Тхо ч1ог1а ийна дара, вовшех хаьдча мегар дац а моьттура. Амма вайна къиза беанчу т1емаша гайтина хало лан ца елла, кхечу пачхьалкхе д1акхелхина сан ши ваша. Цаьрга лаьттинчу сингаттамо а ненан могашалла хаъал эшийра. 2005-чу шеран март баттахь хеназа д1аяхара иза, г1оли хилла аьлла а моттийтина. Т1ех1оьттича ловр доцуш х1умма а ца хиллера, ткъа нана д1аялар дагахь баллам боцуш нислуш а ца хилла.\nХ1ара Шамсудинов Бувайсаран ненах лаьцна байт сайн дагт1ера кхоллаелча санна хета суна. Цхьа а ма вуьссийла ненан марзонах хьоьгуш!\nХ1етте а воьду со, вог1у – мацаха хьо йолуш санна,\nД1авоьдуш хьо т1аьхьа йолу, ц1а вог1уш дуьхьала йолу,\n«Некъ дика...», «...марша ва» олу, ц1а кхаьччахь «к1адвеллий» олу,\nХ1инца а хьо т1аьхьа йолу, х1инца а дуьхьала йолу...\n…Хьо йоцуш висичахьана, туьйранех теша со нана,\nАхь дуьне дитичахьана, г1енех а хьоьгу со, нана...\nСан нана ч1ог1а дика стаг яра, адам дукхадезаш а, комаьрша а, доьналла долуш а. Берахь дуьйна цхьа ламаз-марха дитина а яцара, харцонах, хьарам рицкъах ларъелла а яра. Цундела массарна а хала хийтира и хеназа кхелхина, дуккха а наха цунна дика тоьшалла а дира. Дала гечдойла вайн д1абаханчу наношна!


"Ишта а хьаьдда йоьду зама, карантинехь кхин а сихо йийр ю цо"\nЗазадоккху-бутт 31, 2020\nМатериалан автор ю - "Кавказ.Реалиин" корреспондент Амирбекова ПатIимат\n"Юьртахь", "берашца а, хасбешахь а", "хIора Iуьйранна ида дагахь ю", "хIинццалц диннарг дийр ду-кх", "балхахь - лоьрех карантин хьакхалуш хирг хир яц". "Кавказ.Реалии" портале дийцина дагестанхоша, карантинехь шаьш дендолчух.\n36 шо долу Зумруд:\nДийно сарралц бераш уьдуш лела, школера а, берийн бошмашкара а цIахь битина уьш. ХIара карантин дIаяхлахь, цара со хьерайоккхур ю. Дан хIума доцуш бисинчу наха перфораторш караэцахь, нана яларг ду. ХIокху карантинах кхоьру-кх со коронавирусел а чIогIа.\n31 шо долу Руслан:\nБолх бийр бу ас. ЦIера болх бан дуьйладелла тхо, (кафечуьра, паркера гIентахь хиина Iачуьра) кхетам болчу наха цIахь Iахьара бохуш, дехарш а дале хьалха дуьйна. ХIинца-м цхьа мейнстрим хилла кхунах. Юкъ-кара хан а йойур ю ас: сериалашка а, Ютубера цхьацца видеошка а хьоьжуш, Дик Филипан киншка а йоьшур ю ас. Ишта а хьаьдда йоьду хIара зама, карантинехь кхин а сихо йийр ю цо.\n28 шо долу Ася:\nСан доллу дахар а ду карантин санна. КIиранах цкъа чуьра арайолу со. ХьошалгIа яха а, цхьацца кега мерса гIуллакхаш хуьлий а. Цундела суна бен-башха дац.\nСамия, 37 шо:\nЛоьрийн карантин хир яц аьлла хета суна. Тахана 19 журнал кечдина ас, карантин лоьрех хьакхалур яц. Хаац, ишта ца хила а тарло. Хууш яц со хIун дан деза?! Имам берийн беша ца вахийтича хIун дара а ца хаьа, амма ас денна дIалелош-м ву иза.\nАльбина, 30 шо:\nТхо мукъа дитаза ду цкъачунна. Бакъдерг аьлча, садаIа лууш-м яра со. ХIоьттина со сица. Ишта а яра со балхахь мукъа хан эца дагахь. Цхьа кIира сайна лахь, цхьахйолу курсаш чекхйохур яра ас. Iуьйранна ида а йолалур яра. ТIаккха, цхьанхьа яха лууш яра со. Дагестанехула мукъна а йорт тоха. Жимма сайна хьалхара суьрташ хийца лууш яра со. Лаккхара температура ца лов коронавирусо, цундела чохь Iачул а, арах лелар гIоле ду. ХIинцца йохлур ю, тIаккха проблема а дIаяйлур яра.\nКурбан, 27 шо:\nСайн да а, нана а долчу гIур волуш вара со. ГIали юккъехула вола а лур вара. Шашлык-машлык. Коронавирусех-м ца кхоьрура со. Туьйранаш ду уьш.\nДиана, 34 шо:\nСо ишта а ю цIахь, карантинехь санна. Со фрилансер ю - цIахь пижама а йоьхна, болх беш ю со. Дуккха а информаци а гулйина, цIахь сайн йозанаш а деш Iийр ю.\n30 шо долу Марат:\nАс книгаш йоьшур ю. ЦIера цхьадолу гIуллакхаш а чекхдохур ду. Кхелаш карабогIучу беттан 10-чу дийне кхаччалц мукъа ю. Кхелахоша луьсту доллу гIуллакхаш а карабогIучу беттан чакхене дIатеттина ду. Болх хьалха санна дукха бац хIинца.\nНаталья, 48 шо:\nТахана карантин кIайкхийна тхуна. КарабогIучу-беттан 12-че кхаччалц дIаяхйина иза. Я сайн чохь цхьацца гIуллакхаш деш Iийр ю, я гIалина юьстахчу тхайн хIусаме садаIа дIагIур ю. Суьрташ дохкур дуй хоьтту ахь? Дохкур ду. Йозанаш дийр ду, беш охкур ю, цхьацца хIума дIа а Iуттур ю бешахь. Вуьшта кхин тIе а урокаш а ма ю сан. WhatsApp мессенджерехула белхаш схьа а оьцуш, процессна тIехь терго латтор ю ас.\nМаиза, 25 шо:\nХIинццал а диннарг дийр ду-кх хIинца а. Доьзалхочух йолуш цIахь ю со, цундела массаьрга а ала ду сан: "Марша догIийла шу сан дахаре". Дукхахболу наной ишта а бу карантинехь. Ара йолий, хIаваэхула йола а ло со. Ша ду, маьршша майдана а яьлла, йолаяла йиш хилар, хьошалгIа ваха а, берийн клубе кхача а могуьйтуш хилар. Ткъа хьал хийцалур ду изоляци яхь. Делахь а, кхераме дац карантинехь хилар а. Стресс ца хилийта дуккха а ловзоргаш, киншкаш эцна охьаяхка еза. Дистанцехь болх бан шортта мукъа хан хир ю сан. Сайн проект тIехь болх бан а, цхьа шо ду ас иза тесна йитина. Тематике посташ хIиттор ю социалан машанерчу сайн аккаунтехь. Башха самукъане хан-м яц хIара а, делахь а, кхана-кхана бохуш, дIатиттина дуккха а гIуллакхаш чекхдаха хан хир ю. И дийр дар-кх ас.\nШамиль, 28 шо:\nБакъдерг аьлча, цIахь болх бан беза бохург цхьа цеце тIеоьцу ас. Цкъа делахь, компьютер я ноутбук оьшур ю суна цIахь. Ткъа сан яц иза а, я важа. Смартфон тIехь текст язъян Iаламат хала ду, шозза сов хан йойур ю цо. Балхахь санна кхиаме болх бар хир дац цIахь. Ас бинчу балхана луш ду суна алапа, цундела, киса а лахлур ду сан. ШолгIа делахь, цIерачу хьелашкахь суна хала ду балха тIе ойла яхийта. Белхан атмосферехь хьал а кхечу кепара ма хуьлу.\nАлихан, 26 шо:\nДуккха а хан хир ю суна Iарбойн мотт Iамо а, чохь сайн гIуллакх дийр ду, телефон чохь болх а бийр бу. Инстаграмехь кеп-кепара сайн аккаунташ лелор ю, лечкъа стенна до. ЦIахь Iашшехь болх а беш, сом даккха агIо лохур бу ас.


Зеленскийца кеста цхьанакхетар ву ша аьлла Порошенкос\nУкраинан куьйгалхочо Порошенко Петрос хаамбина, президентан харжамашкахь толам баьккхинчу Зеленский Владимирца цхьанакхета барт хилла шен аьлла. Шинаридийнахь телефонехула декъалвира ша Зеленский толам баккхарца, ишта барт хилла шаьшиннан вовшах а кхетта, Оьрсийчоьнца лелор йолчу политикех лаьцна дийцарш дIадахьа аьлла, яздина Порошенкос Фейсбукерчу шен пена тIехь.\n"Харжамашкахь лелийна къийсарш тIаьхьадитина оха. Украинан Iедалан куьйгалла дIалучу демократин процессехь пайдаэца оха цхьа а шанс йита ца еза Путинна. Со догтешна ву, иштачу позицина керла президент тIетовр ву аьлла", - дIахьедина Порошенкос.\nОккупаци йинчу территореш тIехь Кремло оьрсийн паспорташ дIадоькъучу юкъанна, массо а хIуманна тIехь позици цхьаъ юй дIагайта деза шина а президенто аьлла, билгалдаьккхина Порошенко Петрос. Оьрсийчоьнан бахархойн бакъонаш Iалашйо боху, сурт а хIиттош, Путин тIеман агрессин керла го баккха кечлуш ву аьлла хета Украинан президентна.\nИшта Порошенкос дош делла, президентан даржехь ша тIаьххьара доккхучу кIиранашкахь Оьрсийчоьнна дуьхьал санкцеш чIагIйийр ю ша аьлла.\nШинаридийнахь Украинан Харжамийн комиссино официалехь дIакхайкхийна, Украинан керла президент тIейогIучу заманчохь Зеленский Владимир хир ву аьлла.\nХаржамийн шолгIачу турехь толам баьккхира цо 73, 22 процент кхаьжнаш а кхочуш. Ткъа Порошенко Петрона кхаж теснера 24,45 процент бахархоша.


Лаха Неврерачу Кана Шайхан вирд (Дала къайле цIинйойла цуьнан)\n15-зза астагIфируллахI эр ду.\nЦул тIаьхьа «Дала мукълахь, вирд доккхур ду ас»,– аьлла, ламаз а карахь къилбехьа вирзина, охьахуур ву.\n«БисмиллахIиррахьманиррахьийм», аьлла, доьшур ду:\n5 – къулхІа\n3 – салават\n«Айса дешначу бисмиллех, 5 къулхІанах, диллинчу 3 салаватах сайна хилла мела сайн Устазана Шайх Канина бели ас (Дала къайле цIинйойла цуьнан)».\n«Айса дешначу бисмиллех, 5 къулхІанах, диллинчу 3 салаватах сайна хилла мела Нуре-Неврара Хьаьжина Iусманна бели ас (Дала къайле цIинйойла цуьнан)».\n«Айса дешначу бисмиллех, 5 къулхІанах, диллинчу 3 салаватах сайна хилла мела Таьшкичуьра Башир-Шайх Абуна бели ас (Дала къайле цIинйойла цуьнан)».\n«Айса дешначу бисмиллех, 5 къулхІанах, диллинчу 3 салаватах сайна хилла мела Шайх Умалтана бели ас (Дала къайле цIинйойла цуьнан)».\n«Айса дешначу бисмиллех, 5 къулхІанах, диллинчу 3 салаватах сайна хилла мела Шайх Мухьаммадана-ЯрагIийна бели ас (Дала къайле цIинйойла цуьнан)».\n«Айса дешначу бисмиллех, 5 къулхІанах, диллинчу 3 салаватах сайна хилла мела Шайх Халадал БагIдадийна бели ас (Дала къайле цIинйойла цуьнан)».\n«Айса дешначу бисмиллех, 5 къулхІанах, диллинчу 3 салаватах сайна хилла мела Шайх Хасмухьаммаданил-Ширванийна бели ас (Дала къайле цIинйойла цуьнан)».\n5 – къулхIа\n«Айса дешначу бисмиллех, 5 къулхІанах, диллинчу 3 салаватах сайна хилла мела Шайх Iалавдинал-IаттIарина бели ас (Дала къайле цIинйойла цуьнан)».\n«Айса дешначу бисмиллех, 5 къулхІанах, диллинчу 3 салаватах сайна хилла мела Шайх Якъубут Чирхина бели ас (Дала къайле цIинйойла цуьнан)».\n«Айса дешначу бисмиллех, 5 къулхІанах, диллинчу 3 салаватах сайна хилла мела Шайх Хаваж-БахIауддинал-Накъшабандина бели ас (Дала къайле цIинйойла цуьнан)».\n«Айса дешначу бисмиллех, 5 къулхІанах, диллинчу 3 салаватах сайна хилла мела Абубакар-Сиддикъна бели ас (Дала къайле цIинйойла цуьнан)».\n«Айса дешначу бисмиллех, 5 къулхІанах, диллинчу 3 салаватах сайна хилла мела Мухьаммад-Пайхамарна бели ас (Делера салам-маршалла хуьйла цунна)».\nЗударша вирд доккхуш хилча, тIетоха деза:\n«Айса дешначу бисмиллех, 5 къулхІанах, диллинчу 3 салаватах сайна хилла мела вайн Делан Элчанан (Делера салам-маршалла хуьйла цунна) зудчунна Хадижатна бели ас (Дела реза хуьйла цунна)».\n«Айса дешначу бисмиллех, 5 къулхІанах, диллинчу 3 салаватах сайна хилла мела вайн Делан Элчанан (Делера салам-маршалла хуьйла цунна) зудчунна Iайшатна бели ас (Дела реза хуьйла цунна)».\n«Айса дешначу бисмиллех, 5 къулхІанах, диллинчу 3 салаватах сайна хилла мела вайн Делан Элчанан (Делера салам-маршалла хуьйла цунна) йоIана ПатIиматна бели ас (Дела реза хуьйла цунна)».\nАбубакар-Сиддикъана тIаьхьа зударшна хІоранна шен-шен мела бала беза, тIаккха вайн Делан Элчанна (Делера салам-маршалла хуьйла цунна) лур бу.\n500 – астагIфируллахI\n500 – АллахI\n100 – салават\nИ дерриге дешначул тIаьхьа мел кхайкхор бу массарна а цхьаьна.\nАйса дешначу астагIфируллахIах, «АллахI» олуш, зуькар дарх, салаватах хилла мела Мухьаммад-Пайхамарна (Делера салам-маршалла хуьйла цунна) бели ас, цуьнан зударшна бели ас, цуьнан доьзалшна бели ас, цуьнан асхьабашна бели ас.\nИштта Шайх Хаваж-БахIауддинал-Накъшабандина бели ас, (Дала къайле цIинйойла цуьнан), Шайх Якъубан Чирхина бели ас (Дала къайле цIинйойла цуьнан), Шайх Iалавдинал-IаттIарина бели ас (Дала къайле цIинйойла цуьнан), Шайх Хасмухьаммадал Ширванина бели ас (Дала къайле цIинйойла цуьнан), Шайх Халидал-БагIдадина бели ас (Дала къайле цIинйойла цуьнан), Шайх Мухьаммадана ЯрагIийна а бели ас, (Дала къайле цIинйойла цуьнан), Шайх Умалтна бели ас, Дала къайле цIинйойла цуьнан), Таьшкичуьра Башир-Шайх Абуна бели ас (Дала къайле цIинйойла цуьнан), Нуре-Неврара Хьаьжина Iусманна бели ас (Дала къайле цIинйойла цуьнан), сайн Устазана Шайх Канина а бели ас (Дала къайле цIинйойла цуьнан).\nИштта массо а Пайхамаршна, массо Элчанна, эвлаяашна бели ас, малхбалехьара малхбузе кхаччалц болчу бусалба йижаршна, вежаршна бели ас, сайн дений-нанний бели ас, раббаниюнашна бели ас. Дала гечдойла царна. Дела реза хуьйла царна. Ас мела баларе терра, Дала нуьре бина, совгIат санна, кхачабойла и цаьрга массаьрга а.\nТIаккха доIа дийр ду.\nВирд доккхуш хилча, вогIуш-воьдуш, новкъахь даккха магийна дац. ХIунда аьлча, вогIуш-воьдуш новкъахь хIуманийн тидамаш беш тилалур ву.\nШен комаршонца Дала шена деллачуьнца Делан лешна т1ехь ша куралла йича, шен вуон г1иллакх бахьанехь, Далла бен хила йиш йоцу куц Цуьнца къийсар бахьанехь а Дала шена делларг шегара д1адаккхарна ца кхоьру те иза?


Цара Iалам хаздо\n4 мая в 17:33 (2010 г.)\nТIееъначу бIаьстено дерриг Iалам самдаьккхина. Дитташа а, зезагаша а заза хецна, буц сенъелла. Массарна а оьшуш долу Iуналла деш го вайна арахь «Зеленстрой» муниципальни унитарни предприятин комбинатан белхалой. Паркашкахь, скверашкахь, некъан йистошкахь синтарш а\_дуг1уш, зезагаш дуьйш а, кхиош а ду цара. Дукха хьолахь и болх беш берш зударий бу. Ненан бере санна, Iаламе безам ца хилча балур болуш болх а бац иза. Зезагаш а, дитташ а девзина ца Iаш, церан мотт хаа беза Iаламца гергарло долучарна. Царна хи маца деза, уьш маца шелло а, йовхо сов маца йолу а. Олуш ду, муьлхха а зезаг, ша хьаьстича, деллало, олий. «Зеленстрой» белхалоша тIаламца леладаре терра, дан а ду Соьлжа-ГIалара 1алам исбаьхьа. Зезагаш лелош берш, дукха хьолахь, доккха зеделларг а долуш, зударий бу. Суртдиллархочо дуьллу сурт санна говза а, исбаьхьа а клумбаш йо цара. Цу тIе дуьйш долу зезагаш беснашца юх-юххехь товш дерш къастадо, цул сов, тидаме оьцу массо а церан лазам. ХIокху деношкахь бара «Зеленстрой» комбинатан белхалой 1-ра Май тIекхачале жигара къахьоьгуш. Кхечу регионашкахь зезагаш а, синтарш а дIадер май баттахь бен долалуш дацахь, вайн республикехь дуьххьара алцIензIамаш (тюльпанаш) дIадийра 22-23-чуй мартехь. Уьш 20 эзар зезаг дара. Нохчийн Республикан Конституцин денна лерина шатайпа совгIат дара иза махкахошна «Зеленстрой» организацис динарг. Кадыров Ахьмад-Хьаьжин цIарах йолу проспект а, сквер а, журналистийн сквер а, гIалин администрацин хьалхара бошмийн дакъош а кхелира цара цIечу а, можачу а алцIензIамашца. Цу декъехь болх кхибеш бу зезагашлелорхоша. Уьш дерриг а кхечу республикашкара чудохьуш ду: ГIебартойчуьра а, Къарачойн-Чергизера а. «Зеленстрой» комбинатан коьртачу инженера Гакаева Зураа ма-дийццара, вайн махкахь зезагаш кхиош 4 теплица бен яц, цигахь дуьйш дерш цхьана шарна дуьйш долу зезагаш ду. Уьш эзар зезаг ду. Теплицаш кхин а сов хир яра, цаьргара 2004-чу шарахь латта схьадаьккхина цахиллехь. 2008-чу шарахь Ханкалахь латта делла шайна, амма ахча ца хиларо стохка бен цу тIе дерза йиш ца хилийтина шайн, бохура Зураа. ГIалин Администрацино луш долчу ахчанах «Зеленстрон» куьйгалхой синтарш эца лерина бу. Цкъачунна билгалдаьккхинарг 1239 синтар ду. Уьш дIадуьйр ду некъан а йистошкахула. Уггар хьалха ден ца делларш дIа а дохуш, керланаш дугIуш болх бийр бу белхалоша. Хууш ма-хиллара, уьш стоьмийн синтарш дац. Уьш декоративни дитташ ду: хьех (липа), лега (клен), наж (дуб), каштан, Iаьржа бIар. Цара чан тIеоьзна ца Iаш, арара гIовгIа а лахйо. Кхушара дIадуьйчу дитташна тIе багрянис а кхетар ду.\nВайн махкахь хазалла кхуллуш йолчу комбинатан куьйгалхо ву Абдулаев Ахьмад. Балхана сагатдеш а, коллектив кхиамашка кхачо хьелаш кхуьллуш а схьавогIу иза. ТIом уггар марсабаьлла хан яра, Ахьмад хьалхалера белхалой схьагулбан араваьлча.\nЦо уьш гул а бира. Iаламца дахар доьзна нах бара уьш. Муьлххачу а меттигах а, къухдаьлла лаьтташ елахь а, дIатесна латтахь а, йоццачу хенахь, бIаьргана ган тамехь йолуш, хазалла кхуллу цара. Вайн республикан Президента Кадыров Рамзанан «Нохчийчоь Россин Федерацехь уггар хаза регион хир ю», – боху дешнаш чIагIдо «Зеленстрой» комбинатан коллективо.\nЦара къахьоьгу Iалам хаздеш. Шайн дезачу деношна зезагашлелорхой Лорсановн проспектехь дIадийна 6 эзар спирей а, журналистийн скверехь дийна кримулаш а, маргариткаш а, Кадыровн проспектехь – комус а, вербена а, питона а, алисум а. Иштта, бай хила тамехь йолчу меттигашкахь газонаш йина. ЦУ тайппана вайн урамаш, проспекташ, бошмаш, сквераш хазъеш схьабогIу «Зеленстрой» комбинатан белхалой.


Чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан кхо эпсар лаьцна Нохчийчохь\nМоскохарчу Пресненскан кхело сацам тIеэцна полицин ши подполковник, Ольшанский Виктор а, Андреев Алексей а, полицин майор Селезнев Павел а шина баттана лоцуш.\nНохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан Украинехь лаьттинчу векална Цицулаев Рамзанна дуьхьалдаьккхинчу гIуллакхан хьокъехь лецна уьш. Цицулаев бехкево стаг лачкъорна а, талораш дарна а, полисхочунна тIелатар дарна а, хьарамлонаш лелорна а.\nЛацале хьалха кхуьй а болх беш хилла Оьрсийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан зуламаш толлучу декъехь. Иштта шина баттана цIера аравалар дихкина кхи а цхьана Цицулаевн декъахо хиларца шеконашца латточу Солталиев Мансурна.\nТалламчийн версица, оцу бехкебечу полисхоша дакъалаьцна 2014-чу шарахь бизнесхо Закриев Iела лоцуш. Иштта 100 миллион сом цуьнгара даккха а гIиртина уьш. Изза бехкаш тIетоьтту Цицулаев Рамзанна а. Цуьнан адвокато Бекаев Мухьаммад-Арефа бакъ ца до ша Iалашвийриг оцу зуламашна гунахь хилар.\n2014-чу шарахь лаца кхайкхийра Цицулаев Рамзан. ТIаьхьо иза Оьрсйчуьра араваьллийла къаьстинчул тIаьхьа дуьненаюкъарчу лехамашка велира иза. Стохка гурахь лецира Цицулаев Украинера араволчу заманчохь.


Евлой Заьлмаха: «Ишколаш йол-йолча увттаеш йола карташ берий кхерамзле 1алашъяра духьа деш дарий дакъа ларх1а доаг1а»\nГлавнаяХоамашЕвлой Заьлмаха: «Ишколаш йол-йолча увттаеш йола карташ берий кхерамзле 1алашъяра духьа деш дарий дакъа ларх1а доаг1а»\nОпубликовано 12 апреля 2018 г .\nИшколе даха арадаьнна бер увзадала дезаш дукха х1ама да новкъа. Х1аьта бер даь-наьна б1аргк1алара даьнна ха ч1оаг1а теркалъе ма езий. Дешара заведенешца дувзаданна, целевой програма д1адехар кхоачаш а деш, моллаг1а а йодаш-йоаг1аш йола х1амаш лелача наькъашца яда ишколаш а деша дахале бераш ухаш йола учрежденеш а технически средствашца 1алашъяра дахача шера даь дукха х1ама да вай мехка.\nХ1анз укх сахьата Г1алг1айчен масса а йолча дешара заведенешка аьшка карташ, йовш-согаш сердал тела светодиодни светофораш оттаяь яьнний, кхыдола х1амаш даьд. Бакъда цхьайолча метте увттаяь карташ, богг1аш бола теркам т1абохташ увттаяьяц. Яндаре №2 йолча юкъерчадешара ишкола йихе иштта да из, масала. Карт-м оттаяьй, цхьабакъда ишкола 1от1абоаг1а г1ашхой никъ бисаб укхаза болх баьрий а меттигерча 1аьдала а терко йоацаш.\nБувцаш бола никъ ца хилар зийнад Г1алг1айчен Мехка Дас, Россе Президент хоржача дийнахьа ишколе вена нийсваннача. Парламента Спикера Евлой Заьлмахана, тахан ше юрта ваха нисвеннаволаш, уж кхоачамбоацараш теркалдейтад республика автодора кулгалхочунга Хаматханов Батырага, Наьсара района керте латтача Лотыров Исроапалага, нах бахача Яндаре керте латтача Падиев Исма1алага.\nПарламента Председатела къаьстта терко йир, тротуара к1ийле ч1оаг1а ца хилар, йикъ-йикъе нийслуш дола к1оагаш, бетона б1оаг1ий, тайп-тайпара кхыдола х1амаш г1аш долха бераш а боккхаг1а бола нах а г1ашхой наькъ т1ара а бувлаш машенаш лелача наькъ т1а хьат1абувлийташ хилар. Цо аьлар: «Карташ-м берий кхерамзле 1алашъе еш ма йий вай, цхьабакъда тротуар ца хилча из кхерамзле 1алашъяр дизза хилац. Динза даргдоацаш х1ама да из». Спикера яхачох, е гуш дола цхьацца кхоачамбоацараш дер деш баьхкарий мелал бахьан да, ишкола директораш шоай хана шоай берий кхерамзленах йола йоакхо йизза яь ца хилар бахьан а да.\nЛоаццача юкъа кхоачамбоацараш ц1ендаь д1адохаргда аьнна д1ат1аийцад региона наькъа предприяте кулгалхочо. Цо дувцачох, тротуараш ца хилча ца йола меттигаш белгалъяь а я, цига дер де болабу болх кхы хьем боаццаш болалургболаш а ба. Масала, Яндаре керда тротуар а машенаш сеца остановкаш а хургйолаш я шин дешара учрежденена йихе (№1, №4 йола ишколаш).\nПаламента Спикера къаьстта теркалду, деша даг1ача берий кхерамзле 1алашъяра ерригача республика дешара учрежденеш чуйолча г1ишлошта йихе наькъашца карташ хилар мел лоарх1аме да. Евлой Заьлмахана хаддаш аьннар дар: «Боккъонца бехктокхаме х1ама да из. Цудухьа укхаза дер, вай лораде г1ертараш бераш долга а ховш, дизза а лертт1а а ца дича даргдац».


Доьхкарш (Хаваж Цинцаев) / Проза.ру\n- Ахь х1ун дай? Ас санна, хьай доьхка д1атаса ахь, - элира Дагас шеца юьрта тезета ван машена чухиинчу шен накъосте.\n- Вала воллу-кх и доьхкарш б1аьрга дахка ца дезаш, - ша Дагас аьлчунна реза ца хилар хаитира вукхо.\n- Хьуна дезахь а, ца дезахь а д1а ца тесча-м ца дола х1орш, - машен хьала а латийна, д1айолаялитийра Дагас.\n- Сай ког а, куьг а д1адихкича санна, цхьа дегаза хета суна и доьхка д1атесча.\n- Ца тесча, хьан к1ента хеннара бен йоцу цхьа мер1уьрг дуьхьал а йолий, юьхь т1ехь мел дерг охьадоккха-кх. Цара тухуш дола г1уда-м ас хьеха а ца до. Атта дац цулла а некъа бакъонаш а ца йохош лелар? Дера ду-кх… Т1аккха, цхьанна а дена несала ца воьду хьо, юьхь1аьржачу а ца х1утту, - дуьйцара Дагас лерина машен т1ам а хьовзош.\nГ1али юккъера ара а ваьлла схьавог1уш «Развилка» олучу метте кхечира х1ара шиъ. 1уьйре т1ех иккхинехь а, г1алин чуйог1уш, арайовлуш, шинна а аг1ор п1елг санна лелаш, дукха машенаш яра. Царна юккъера кхера машен схьа а къастина, шок а тоьхна, шен карара г1аж кхарна т1еерзийра ГАИ-н белхалочо. Т1аккха цу г1ожаца машен сацо еза меттиг а гайтира цо. Сих ца луш, некъа т1е юха а хьоьжуш кхарна т1е веара иза.\n- Ассалам 1алейкум! Инспектор ДПС сержант Магомадов, - аьтту куьг шен лергъюххе лецира цо.\n- Ва 1алейкум салам, жима къонах, - салам схьаийцира Дагас. – Х1оккхул дукха машенаш юккъера тхойша сацавар цхьа бахьана хир ду-кх хьан?!\n- Х1ара сан болх бу-кх иштта, - хье юккъе шад а х1оттийна, леррина машен чу хьаьжира сержант. – Кехаташ дуй вайгахь?\n- Кехаташ бохий ахь? Мацах цхьамма баьхчунний дайна, кехаташ-м хьаха дара вайгахь хьуна деззарш, - техпаспорт а, машен лело бакъо а корехула д1акховдийра Дагас.\nЦаьрга дикка хьажа а хьаьжна:\n- Страховка юй хьоьгахь? - аьлла хаьттира цо.\n- Страховка а ю, - шен накъоста голаш т1ехула д1а а кхевдина, г1утакхчуьра файл чохь долу кехаташ схьа а эцна, уьш а гаишнике д1аделира Дагас. - Кхи х1умма оьший?\nВист а ца хуьлуш кехаташка хьийжира сержант вехха. Т1аккха д1о дехьахь некъана пурх а ерзийна лаьтташ йолу шайн машенна т1е вахара иза. Машена чохь 1аш кхуьнан накъост вара, голаш т1е ноутбук а йиллина.\n- Х1а, бази чохь пробить дехьа х1орш, - аьлла, шен накъосте д1акховдийра цо Дагин кехаташ. Царна таллам бе бохург дара цуьнан иза.\nМашенна чохь верг, ц1е яьлча санна, ноутбук т1е п1елгаш детта волавелира. Д1асалелаш йолу машенашка леррина б1аьрг а бетташ, сержант а лаьттара. Иштта пхи-ялх минот елира. Дага шен машен чохь 1аш вара, х1орш лелла ца бовларна дог а эт1аш. Т1аьххьара а, куьзгана б1аьрг охьа а бахитина, мохь туьйхира цо ДПС белхалочуьнга:\n- Хьажахь, дукхавахарг, и сан кехаташ схьалохьа, хьуо ваьллехь!\nШайн машен т1е а вахана, Дагин кехаташ схьа а эцна, кхунна реза воцуш т1евеара сержант.\n- Аптечка юй хьоьгахь?\n- Дера ю!\n- Ц1ейойург юй т1аккха?\n- Иза а йолуш ю! Лаьтта х1оттош йолу аварийни хьаьрк а ю. Д1агайти хьуна?!\n- Ма гайта! Х1а! Х1орш ду хьуна хьан кехаташ! Некъ дика хуьлда.\n- Атта-м ца эли ахь иза! Дела реза хьуна а хуьлда.\n- Д1авало, д1авало! - кхарна дуьхьал даккха кхин х1ума ца карорна реза воцуш хилар гуш дара сержанта оьг1азечу юьхь т1ехь, багахь хаза къамел хиллехь а.\nМашен д1а а йолаялийтина,т1аьхьа мохь туьйхира цо, 1а1 ца велла:\n- И доьхкарш, шаьшшиъ чувожарна кхоьруш, тесна дара шуьшинна?!\nСвидетельство о публикации №220032200775


Теш хилла ца х1отта, Малх къайла белира\nБос хуьйцуш дара гуьйренан 1алам, мажделла дог1ура ламанан баххьаш. Ялтех яссалуш, парг1ат йуьйлуш яра аренаш. Хьалха Мартан лакха эвла коьртехь, Марта ц1е йолчу хи йистехь бехаш бара гендаргунойн доьзал.\nКуьйрин ялх к1антах шиъ вара кхузахь вехаш, Саь1ий, Турпалхий ц1ераш а йолуш. Саь1ийн, цунан х1усам ненан Курбатан вара пхиъ к1ант; - 1омар, Зайнди, Зайн1абди, Баудди, Нажмудди. Шайн де дас Куьйрас Марта хин т1ера далийначу татол т1ехь хьера а йиллина, юккъерачу барамехь шайн бахам а болуш, эсал бехаш доьзал бара иза, Жимах волу к1ант Нажмудди вара школехь хьехархо. Зайн1абдин кхалхар хилира цамгарх. Хаза еанчу оцу гуьйренах хьалха санна самукъане воцуш, воккхавер а доцуш хаалора к1ентийн да Саь1а. Нана Курбат доьхначу даго бодане гойтура.\nТ1екхечира 1941-г1а шо, Нажмуддин дийзира эскаре ваха. И д1аваханчул т1аьхьа, дукха хан ялале белира и луьра т1ом. Веллачу к1анта 1овжийна дог метта а дале, баьллачу т1амо шен жима к1ант хьоьстур воций хуучу ненан дог делира карзах. Цуьнан дог, стогалла, собар зуьйш хетара кест-кеста хуьлучу цатемаша. Воккхах волу 1омар вигира «Труд арми» олучу арми, амма иза а, цуьнца бигина кхин болу нохчий а баьхкира дукха хан ялале ц1а. Уьш ц1а бахкар ца хиллера ларамаза. Цул т1аьхьа дукха хан ялале, 1944-чу шарахь деанчу 1аржачу 1аьнца, беара 1аьржа бала ерриге а Нохчийчу. 22-чу февралехь, пачхьалкхан ловзаре гулло аьлла, Мартана лакха эвла коьртехь йолчу хьаьтта гулдира адам. Амма ловзаре кхайкхинчарна ца хетара эхь, цара го лаьцна, зударий, берашший шаьш, боьрша нах шаьш а баьхна, доьзал цхьана боцуш, даьхна керта бажа санна, гул бина бара вайн дай-наной, йижарий, вежарий. И бара инзаре, къиза, ямарта, осала, эхь хетар доцуш, къомана бина тешна бехк.\nЦ1еххьана, зударий болчу аг1орара девлира маьхьарий, белхарш а. Йина кхел йоцуш, бина таллам а боцуш герз тоха д1ах1оттийна хиллера Турпалхан йо1 Рихьант. Бахьан ду цо шегахь карийна тапча йолу да д1а цавийцар. Рихьант, шен кортали йуьхь т1е охьа а хецна, д1ах1оьттина, ша кийча ю 1ожалла т1е эца, амма тапча йолу да вац шен вийца, аьлла. Цу кертахь дерг х1ун ду хиъна, Саь1ин к1ант Баудди дукха сиха воьду эпсарна т1е, цо цуьнга олу тапча шен ю, д1ахеца и зуда олий. Амма шен ден вешин к1ант д1авийца лерина яцара Рихьант. Цо керста дора и тапча цуьнан яц бохуш, тхан нохчийн эхь ду зудчунна хьалхара вала а к1ант кийча вацахь, цо лелориг иза ду, иза шена духхьара гуш стаг ву бохуш, къар ца лора Рихьант. Делахь а Бауддин ницкъ кхечира т1е эца 1ожалла, и яра къиза: латийна г1одмийн такхорах ц1е, цуьнан серлонга д1ах1оттийна Баудди. Ден цунна дан доцу дола, вешин дан доцу вошалла, йоьхьах буьзна болчу нохчийн к1ентийн дан доцу нохчалла, цу балийна дехьа кертара тийжа зударий, и берриге а бала базбан санна уг1у юьртара ж1алеш, къаьсттина 1аьржа шийла еъна буьйса, цхьа Дела воцург, кху дуьненахь кхин къомах къа хета воцу да а, и гуш йоцу цуьнан нана Курбат, и цунна ца гарах воккха веш, вуьшта а к1антана дан амал доцуш б1арз вела да Саь1а, и собаре воьхуш, марахь къуьйлу молла Исраил, букъ берзабе бохуш т1ечеха эпсар. Баудди вацара букъ берзон дагахь, цо собарца сеца дора шен майра дог, шен юьртахойн бехках ларлора иза.\n- Букъ берзор-м мухле а эрна дара аш дийцича а, я воьхна дуьненах кьаьстар а ма вац со, сайн юьртара къаной лерина ца 1ийча, ас масех хьур вара шух сайца д1а, – и дешнаш дара Бауддин т1аьххьара. Автомат тоьхна дожийра цуьнан турпала дег1, амма и керчара бакъо йолчу аг1ор. Бакъхьа вирзинчул т1ехьа, ког хьала а хабийна, и вела велча, цуьнан кортах яссира тапча. И къизалла ца лаеллачу салтичо эпсарна т1е ерзийна йожийра автомат, амма и герз ирх дерзо кхиинчу вукха салташа дукха сиха къайла ваьккхира къизалла ца лайнарг.\nИшта дара пхеа к1ентан нана воккхах волчу шина к1антаца йисар. Йовсарийн къизалла ца лайча санна, хьовзийра цу буса кху 1аьнан дуьххьара дарц. Набарна г1елбелла бийшинарш, диллинчу лай к1елхьара г1уьттура вовшашка хьуьйсуш, сийсара гинчу къизалло дегнаш 1овжийна, доьзалан балийна г1айг1ане хилла хетара уг1уш, доьлхуш дерриге а 1алам. Хезара уг1уш, дай боцуш дисна ж1алеш, 1оьхуш бежнаш, зударийн, берийн тийжаро зарз йора мел аьрха а ойла.\nЛаьмнаш дегийра, лекъира шовданаш,\nХьаннашкахь акхарой вайн къина йоьлхура.\nТеш хилла ца х1отта, малх къайла белира.\nЦа лайра махко ша цхьалха бисар.\nИшта бара Курбатан воккхах волчу шина к1антаций, цу шиннан шина к1антаца Даудций, Супянций, г1илачу ойланца, кхаа к1антах ялла, доьзал дех а къастина йуьхьара берзийна, ца бевза бодане, и аьрха беха некъ. Иза бара дерриге нохчийн къомана харцонца, ца бича ца болуш, т1е биллина некъ. Новкъахь вайн къоман хилларг ца хууш к1езиг стаг хир ву, и юха яздан тоьар дац собар. Д1акхаьчча бухахь цкъа а юьйцу ца хезна и акха аренаш, дарцо етта шок хетара Дег1астанар т1аьхьа кхаьчна акхаройн делхар, шело, кегийчу бераша сискал йуьхк еххалц, баккхийчарна дага а ца деана ша тайпа къам.\nСемипалатинск-г1ала станцин вокзале, говрийн салазашкахь дуьхьал баьхкина бара адам д1аса дига т1е диллина болу нах. Церан сибат ч1ог1а гена дара нохчийн амална, кхетамна, г1иллакхна а. Цхьогалан ц1оканан куйнаш а техкина, кетарех хьаьрчина, буйнахь къуьйлуш шодмаш а йолуш, цабезамо б1арзбина гуш б1аьргаш а боцуш лаьттара уьш. Нохчел хьалха д1акхаьчнера вайна духьал бухара къам доккхуш даржийна д1овш. Иштачу безамца салазашка д1аса дийкъира адам. Новкъахь, Иртыш олучу хин т1ехула довлучу хенахь, ша каг а белла, салаз галл а ялла хи чу дуьйжира цхьа бер. И хиллера 1елин Хьомидан цу хенахь ши шо кхаьчна волу к1ант Леча. Ден вашас Мусас т1аьхьа чу иккхина хьала ваьккхира к1ант, х1инца 1аш ву Мартанчохь. Д1акхечира вай йуьйцу нохчийн тоба колхозан бараке, уьш яра вайн къоман керла х1усамаш. Амма нохчийн болата амал яцара къар яла дагахь. Мартанчуьра Раси Ахьяд ц1е йолу стаг г1аьттира хьала. Шен х1усамнене пондар схьа а эцийтина, йишин кара жирг1а а елла, шен шолг1а йиша хелхарна юкъа а яккхина - Ахьяда элира:\n- Д1алакхал Зайбика сан хелхаран йиш, вай доьхний, осалий ца гойтуш, дикачу дино санна са долийтур ду вай.\nАхьяд хьоьвзира шен йишица хелхарна, нийсархой, зударий, бераш г1оьвттира хьала, цара даймехкан баьццарчу бай т1ехь ловзаргахь санна деттара т1араш, кху кхана х1ун дахьар ца хуучу сирачу, шийлачу кошан к1аг чохь. Кхузахь цец бевллачу казахийн б1аьргех гуш дамаст дацара. Оцу къемата новкъа, яа сискал эца таро йоцчу дийнахь, шаьш паччахьан ловзарга кхайкхича санна дехьана пондар, жирг1и, д1адар, д1акхаьчча боьхна хьийзаран метта, х1оттийна ловзар, вайн дай-наной дарбалар доцуш, вовшашца мерза хилар, и дерриге дара, дуненчохь вайн къам гора х1отто ницкъ ца хиларан тоьшалла.\nИ берриге а бала шен дас-нанас, вежарша хьоьгуш, шел воккхах волу ваша Баудди хам боцуш, къиза дуьненах хадош, динна къам махкаха доккхуш мохк сийсаза боккхучу хенахь Нажмудди вара цу ямарт 1едална хьалхара шен ц1ена нохчийн ц1ий 1енош, т1ом беш.\nМаржа хьо нохчийн ц1ий ма к1езиг дар-кха хьо,\nМостаг1чун хьалхара хьуо эрна 1ено.\nНажмуддица т1ам т1ехь хиллачу мартанхоша а, Г1ойт1ара Хасханов 1абаза а йуьйцура цуьнан сонта майралла, и тешаме накъост хилар а. Иза ца веара т1ам т1ера ц1а, цуьнан да Саь1а ца кхийтира кхи шен доьзллах, и 1илла висира цу пана казахийн махкахь. Караганда ц1е йолчу шахьарахь. 1957-чу шарахь тхо даьхкира Даймахка ц1а. массера а санна, эца дийзира шен дайх дисина керт-ков. Шайна хетта мах ца белчи уьш дацара схьа луш а. Ишта дара 13-та шарахь шаьш кертахь 1ерна, стоьмех эцна пайданна, нехан дисначу даьхнех, бахамах ц1а баьхкинчу х1усам дайшца къа ца хетачара лаьцна г1иллакх. Мартан т1ехь цу хенахь дукха бацара ц1а бирзина нохчий, амма ц1ахь вара тхуна гена воцуш 1аш волу Мизи 1ела. Цо гайтира Баудди лаьттах воьллина меттиг. Дуьххьара 1оьттинчу бело гучу даькхира салтийн чоа. Кхойтта шарахь лой, дог1ий лайна чоа, лаьтта хьесапе дирзина дара. Бухахь 1уьллучу Бауддин, дийцинчуьна тоьшалла деш санна, коьртан туьтанчохь 1уьллура барх1 даьндарг, сийна баса а йирзина. Ас лелийра уьш лерина, ас уьш гойтура сайна тешаме буйла хуучу нийсархошна. Со армера ц1а веъча даьндаргаш ехьна карийра суна, тхан да волчу баьхкинчу журналисташа. Уьш яйра, дандаргаш, церан лар 1уьллу тахана Хьалха – Мартана больница юххерчу кешнашкахь. Ткъа со ву тахана дийна теш, цу чевнийн лазам х1инца а лелориг сайца.


Обновлено 03.10.2018 05:23 Автор: Administrator 03.10.2018 05:14\nЧоьхьаваьлча, шина даггахь неӀарехь сецира хӀара: шен хенара я шел воккхох хеталун цхьаъ мукъне а цу чохь хилахь, соцур ша, ца хилахь – юхаваьр, аьлла.\nШейк бохучу хелхаран чарп яра, «Бони-М» тобанан эшаран мукъамехь, чоь яьккхина, ийалуш. Ӏаьржачу буьйсано седарчех дуьззина бога хӀокху чу Ӏанийна хоьтуьйтуш, бӀагорехь санна, сирла ӀиндагӀаш дӀасауьдура чухула: пенийн бохалла а, тхов тӀехь шершаш а, хелхарехь болчеран догӀмашна тӀехула а.\nХелхаро шовкъ яийтинарг гонна юккъе волура, шена дуьхьала болчарна – лата санна – чухьодуш; тӀаккха, цигахь жимма чинк йоккхуш я ца йоккхуш, цӀеххьана юхавоьрзура, гонна юкъахь гуо хьовзош, я ша хиллачу метте юхавогӀуш.\nГонна юкъахь йоӀ яра, – юкъ ларъян юкъанна йоьгӀча санна – говраш лахка шед ласточу кепара аьтто куьг а хьийзош коьрта тӀехула, цхьана кога тӀера вукху кога тӀе а теӀаш, хоттала вахнарг санна. ХенамаьӀиг тӀера важа куьг хьалаойуш, куьйгаш кхуьнгахьа кховдийра йоӀа, «схьаюкъавала» бохучу маьӀнехь. Шен шеконашна бехказло санна тидира иза кӀанта.\nКӀентан болар, жим-жимма доьрзуш, хелхаран боларе дирзира.\nДегӀ, хецаелла пуржен санна, хьалий-охьий ловзош, хелхаран гуо цоьстуш, схьатӀейолаелира йоӀ. ТӀаккха, цунна меттиг паргӀатйоккхуш, кӀанта шен болар даьхьира нийсса цунна дуьхьала. ЙоьӀан бӀаьргаша кӀентан ши бӀаьрг лецира, чуьрк санна – гезгмашин гуро.\nРогӀера хелхар танго хилира. Ша юкъаваьккхинарг а йитина, кхечунна тӀеваха товш ца хийтира кӀантана. Ткъа, цхьа а йоӀ хелхаре ца кхойкхуш, зудаберашха юьстахволург мехкаршна а ледара хетар зиэделла вара хӀара.\nХӀокхо ша ледара ца хетийтира.\nХӀокхуьнан ойланаша ткъех шо юхалистира – сахиллалц къоьруш а лелий, Ӏуьйранна экзамене вахалуш хиллачу хене хӀара юхавуьгуш; кӀира йистте даьлча, юкъараӀойлехь хӀутту дискотека ларъеш хиллачу хене; цигахь и «Бони-М» а, «Спейс» а, «Сьюзикватра» а хьийзош; тӀаккха – и важа эшарш а, оцу хьаьрсачеран кӀужалша беснех гилгаш а дохуш…\n– ЦӀе муха ю хьан? – хаьттира йоӀа, чагӀаран хьожа а хаалуш озаца.\n– Бехк ма биллалахь, иза ас хатта дезара… Жимма ойлане а ваьлла…\n– Сингаттам болуш хӀума-м дац?\n– ХӀан-хӀа, хӀумма а дац… Ромео ю сан цӀе.\n– ТӀаккха со Джульетта ю-кх, – элира кӀентан жоп шен жималлера «дежурни» забар хеттачу йоӀа.\n– ТӀаккха со, – цо ма-аллара, олуш, – нийса кхаьчна-кх, – забарна тӀетайра Ромео а.\n– Бакъду, Ӏожаллица ловзарш-м ца деза суна. Бегашийна а. Халла яьлла цуьнан багара…\n«Иза хила там бара хӀара, – шеквелира Ромео. – Дера оцу ӀиндагӀийн серлонашлахь схьакъеда аматаш тера-м ду цуьначех: йоца месаш (уьш-м, лергина, яцъян а тарлора), хьалабирзина меран буьхьиг (хӀокхарех хӀора шолгӀачун а бу иза-м иштта)… Амма лергахь йохку чӀагарш?..»\nРомеона дуьхьалхӀоьттина цуьнан сурт агӀонца даьккхина дара, –тӀехьара схьа – лергаюх, марий бен ца къаьсташ. Бат, бӀаьргаш ца гора суьрта тӀехь. Лергах даьккхина Ӏуьрг а ца хаалора. ХӀокхунна цкъа а ца гинера иза, йистхуьлу а ца хезнера. Амма мацца а цкъа шаьшшиъ вовшахкхета бахьана хӀуттург хилар хьоьхура даго. Вукхо иза тӀе ца дитинехь а, интернетехула шена тӀаьхьакхиа хӀара гӀоьртича…\n– И бохург хӀун ду?\n– ТӀамехь хилла ю со... Ши даьндарг ю дегӀах йоллуш хӀинца а, синпхенна юххехь хиларна, схьаяккха лоьраш а ца хӀуьттуш.\n«Дуьххьара гушволчу суна йийца оьшурий-техьа и «къайленаш»?.. ХӀара санна йолчу меттехь чӀогӀа лар ма лора хӀорш, къаьсттана – тӀамехь хилларш. Белхан накъостех а шекьхила Ӏамийна, лакхарчунна муьтӀахь а, лахарчуьнца шога а хилар тӀамарх доьлла, стешха нах ма бу кхузахь хуьлу дукхахберш. Ткъа хӀокхуьнан – лачкъийна хӀума дац, схьагарехь… ХӀан-хӀа, хӀара хир яц иза».\n– Новкъарло еш ца хилчхьана.., – алар гӀолехь хийтира Ромеона.\n– Цкъачунна ца йо.\nХелхаран эшаран мукъам чекхбелира.\nЙоӀана баркалла а аьлла, церан гӀиллакхехь иза дӀакхето вахара кӀант цуьнан «накъостий» лаьттачу оганна тӀе. Буйнара йоьӀан куьг паргӀатдалале, «кӀайн хелхар» кхайкхийра, иза тховса тӀаьххьарлераниг хилар а хоуьйтуш. Кхуьнга схьайоьрзуш, кхунна елакъежира йоӀ:\n– Ромео дуьхьал вацахь.., – олуш.\n– Вуно чӀогӀа резаволуш.., – аьлла, тӀетайра кӀант.\nЮха а геналлера мукъам баьржира чохь, амма кӀентан ойланаш оцу геналле ца кхевдира хӀинца.\n«ХӀара Джульетта, тешна а, Нохчийчуьрчу тӀамехь хилла. Афганехь а хилла хир ю аллал йоккха-м ца хета…»\n– Стенгара еана хьо? – хаьттира Ромеос, йоӀа цунах а къайле йийр яц моьттуш.\n– Генара, – аьлла, ойлане яьллачух, бӀаьргаш хьаббина, корта аркъалтесира йоӀа. ТӀаккха, хелхаран мукъамца аз озош, корта ловзош, тӀе а туьйхира: – Хиш тӀера гӀура ца ясталучуьра... Лай кӀелара бай-латта зезагех дендала хьоьгучуьра... Адамийн дегнаш малхе кхийдачуьра...\n– Иза ма чолхе хӀетал-метал ду…\n– Ткъа хьо? – юкъахваьккхира иза йоӀа, хӀокхо аьлларг ца хезча санна.\n– Нохчийчуьра. Соьлжа-ГӀалара, – элира кхуо.\n– ТӀом бан а, курорташкахула лела а ма дика ларадо шу? – Ромеос тидам а беш, аз хийцаделира йоьӀан.\n– Са а доӀуш, бан ма беза и, – забар йира кӀанта. – Хьуо стенгара ю, элира ахь?\n– Чукоткера… Малхбалера гӀала. Малхбузера урам... – «ДӀалаца хьайна! Лало болий хьуна!» – Тхов боцу цӀа. НеӀ йоцу петар… – «Аша охьааьттачу тхан махкахь лаьттина сурт!» – Номер юьйций? – «…собаро лам баьккхина!»\n– Ца оьшу, адрес ма-дарра хиъча, кӀантана хӀун дагадогӀу а ца хаьа, – къамел забарийн хорша юхадерзо гӀоьртира Ромео.\n– «КӀантана», тов? Паспорта тӀе хьаьжча, хуур дара-кх.\n«Дара дера-кх… Джинс-хечин кепа чохь «шардинчу» хьан шерийн а хир ма дара дийца хӀума…»\n– Паспорт шуьйрачу хечин кисанахь дисна сан.\n– Маяковский дагавогӀучух тера ду хьуна.\n– Цхьаьна дешна ву тхойшиъ.\n– Айса хелхаре кхойкхург оццул къена вуйла ца хаьара суна.\n– ДӀакхайкхор вара-кх, иза динозаврийн хенара ву шуна, мехкарий, цунна аьттехьа ма гӀолаш, бохуш.\n– ХӀай-хӀай… «Яьккхинчун ю гӀала», – олуш ду хьуна тхан.\n– Бандиташ а забаре хуьлий ца хаьара суна, – хӀокхо Нохчийчоь хьахийнчул тӀаьхьа дуьххьара елаозийра иза. – Дукха хан юй кхузахь волу? Суна ма ца гина хьо кху чохь?\n– Ши де дисна. Ткъа хьо?\n– ШолгӀа кӀира. Хелхаршка лелаш вацара хьо?\n– Сан шовкъ йолу музыка ца хуьлура кхузахь. Амма тховса... Жимчохьлера эшарш а хезна, Ӏехаделлачу даго чуозийна.\n– Тховсалера музыка-м ян а ю дика вовшахтоьхна. Диджей кхин ву. Хьалха хилларг цхьа беран тӀорза дара, шена санна, массарна а рэп еза моьттуш. Шун цӀера хьал муха ду? ТӀом бан кӀорда ца дина шуна?\n– ТӀом дӀабаьлла хӀун хан ю…\n– Баьлла дера?.. – цецйолу кеп йира йоӀа. – Цхьанхьашха чубаьхкина, вукхузахь эккхар дина, хӀоккхул лазийна, оццул вийна, бохуш, тилвизаро дуьйцург хӀун ду тӀаккха?\n– Цу чохь дуьйцуш хазар бен, тхуна гуш хӀуманаш-м дац уьш, цхьа наггахь хуьлург бен. Шун каналашна чӀогӀа марзделла-кх и эладитанаш даржор: дина дуккха а диканаш а ца гуш, бӀенна юкъара галдаьлла цхьа хӀума схьа а лоций, иза дестийна дуьйцуш.\n– Командировкера юхабоьрзучара тхуна цигара схьакхоьхьу хабарш а кхин даладелла ма дац?\n«Юй-техьа хӀара иза?»\n– Казармаш чохь бохкучу царна хӀун хаьа? Шайн кертахь я оццу тилвизар чохь дерг бен гой царна? Тхан меттигера каналаш-м царна гойтучух тера а дац.\n– Ца гайтахь а, эпсаршкахула хезна а, цигахь дерг ца хууш хуьлийла дац шуна юккъехь Ӏаш болчу царна.\n– Эпсарш декъахь а болуш кхуллуш ду цхьадолу туьйранаш. Цакхеттал хӀума-м дацара и... Церанаш бацахь а, церан лакхарчу хьаькамийн хьалакхиъна доьзалш а ма буй, дешна бевлла, «хьуьнаршна» декъаозо безаш… Оцу берийн погонаш тӀехь седарчий гулдан а бахьанаш ма дезий…\n– Шун цигара цӀаоьхучу тхайчара дуьйцучух теша со-м.\n– Цул атта дацара, хьо-хьуо цига яхча, хьайн бӀаьрга гича цигахь дерг? Дукха экскурсеш ю хьуна тхан махка лелаш – Россин массо маьӀӀера. Нохчийчохь тӀемаш бинарш а оьху цига-м – туристаш санна… шаьш ца довзийта. Ша зулам динчу метте юхаваха хьаьгна хуьлу, боху-кх, зуламхо а…\n– Со яц хьуна зуламхо, – делира йоьӀан багара.\n– И дац вай дуьйцург. Стеган амалера ду и, зуламхо велахь а, вацахь а.\n– Со хьаьгна-м яц цига яха, – «юхаяха» ца ала само тоьира.\n– Мацца яхна а, цкъа гӀур ма юй хьо. Ӏалур ма яц. Сиха мел йоьду а, хьоьгахьа ду. Кисанна йорах а хир ду, кхузахь йолччура йодахь. Автобусахь деа-пхеа сахьтехь бен некъ а бац хьуна цига.\nХелхарш дӀадирзина, арадевлча а, и «захало» дуьйцуш, гӀеххьа хан уьйтӀарчу гӀантахь а яьккхира цу шимма. Эххар а:\n– Билетан ахмах ахь хьайна тӀелацахь, – элира йоӀа, ахча хьахийча, хӀара тӀаьхьаравер ву, аьлла, тешна а йолуш.\n– Къамел дац! – куьг кховдийра Ромеос, чӀагӀонна куьг доьхуш...\nЙоӀ чуяха хьалагӀаьттира. КӀант тӀаьхьаволавелира. ТӀаьхьавахара кӀант, «ца оьшу» ца олуш йоӀа.\n– Бехк ма билла, чай мала чу а ца кхойкху ас хьоьга, – элира йоӀа, неӀаран тӀам лоцуш, Ромеос шина даггахь а доьшуш и дешнаш цуьнан балдаш тӀехь.\n– Пхьуьйрал тӀаьхьа и мелча, дика а ца хуьлу, – элира кӀанта. – Наб ца кхеташ, буьйса яхло, – аьлла, тӀе а туьйхира, бӀаьрга тӀе бӀаьрг бугӀуш.\nРомеона Джульеттех таръелларг кхин яра. Джульетта санна, погонаш лелочохь балхахь яра иза а. ЦӀей, цӀарна дерггий дезаш, доккхачу даггара хеталора ший а. Джульеттас и хабарца гойтура, ткъа вукхунна – сурташ айкхдуьйлура: юьхь лечкъаяхь а, некха хьалха кхозу мидалш схьаоьхьуш, даьхна, цо интернет чу дехкина сурташ.\nНохчийчохь тӀом бина а, нохчий бӀаьрга бахка ца безаш а яра и важа. Шена уьш тоьпан турмал чухула бен гина а боццушехь, царна луьйш, хӀуманаш язъяр марзделлера цунна. Цо мел язйинарг йоьшуш Ромео а вара, йоьший – вукхунна а хаьара.\nЦаьршимма вовшашца дукха къийсинера, цунна хӀара, ша санна, эпсар вуй а ца хууш, ша вуй хаийтар кхунна дола а хеташ. Юьхьанца-м кӀанта бохучунна тӀе а товра йоӀ, хӀара нохчи хир ву бохург дагахь а доцуш. Хилар хиъча – хӀара а хьакхийра ченала.\nХьуна луъучу метте дӀавогӀу хьуна со, бехира кхуо, парггӀат къамел дайта вайшинга, бехира. Хьо цхьамма тилийна, Ӏехийна, маттарйина, лелош хета шена, бехира. ТӀе ца тайра иза. Кхоьручух тера дара, хӀара шена цхьана бекхамна тӀаьхьаван воллу моьттуш.\nТӀамо йина яздархо яра иза. Амма – псевдонимца лелаш. Дика а язйора цо, ешархо тӀемарзвеш, дуьйцучух тешош. Цундела кхераме а яра, тесна юьтийла доцуш.\nШолгӀачу дийнахь кассин берте дахара Ромеой, Джульеттий.\nНохчийчу йоьдучу экскурсина эцна, шега дӀакховдийначу билетах ахмах схьабала гӀоьртира Джульетта. Ромеос аьттехьа а ца дитира.\n– Барт ма бара вайшиннан, – ца кхийтира йоӀ.\n– Чукхайкхина, богӀучарна хьошалла тхайн чоьтах до оха, – элира кӀанта, йоьӀан буйнарчу бохчин дакъош тӀекъовлуш, цуьнан ши куьг шен куьйгашца меллаша тӀеттӀатаӀош.\nМалхбале серлаяьлла ялаза яра, Джульетта тӀехь йолу такси экскурсин автобусна юххехь, чкъург такхош, сецча. Автобусан неӀ лаьцна, лаьтташ Ромео а вара – некъ лаьцна, лаьтташ санна.\n– Хьо а..? – ца кхийтира Джульетта.\n– ХӀан-хӀа. Хьо новкъаяккха веана.\n– Соьца цхьаьна хӀунда… такси тӀехь..?\n– Хьо яьхьар ярий… бодашкахь? Чай мала чувита а ца хӀуттуш йолу?..\n– Чай-м хала дац… Тховса, тхо юхадирзича...\n– Баркалла. Шу юхадирзича, со а цӀахь хир ву. Экскурсих хьайна дийца лууш хилахь, яздер ахь, – йоьӀан тӀоьрмиг чу визитка тесира Ромеос. – Ткъа ас… хьоьга Чукотке яздийр ду, – аьлла, забар а еш.\n– ХӀаъ, до востребования, алий, – забарна дуьхьала елакъежна, хьалаелира Джульетта, автобус чохь Ӏачеран резабацар а хаалуш – ша тӀаьхьайисарна.\nАхшо а, шо а делира, Джульеттигара цхьа а хаам боцуш.\nШа-шена дог этӀара Ромеон, ша лелийнарг эрна хеташ (Цунна ца хаьара, Джульеттас шен визитка, тӀе а хьажале, ларамза йожийнийла – новкъахь севццачохь тӀекхолла тӀоьрмиг чуьра йовха хӀума хьалайоккхуш).\nАмма цхьана дийнахь…\nШа мел лелийнарг эрна ца хийтира цунна цхьана дийнахь…\nЦу дийнахь оцу вукхуьнан керла дийцар дийшира Ромеос интернетехь – нохчех хьакхалург хьалха дийцинчунна нийсса бӀостанехьа а долуш цу тӀехь.\n«Чукотка, до востребования» яра дийцаран цӀе.


Борзи, цогали, пхьагали — Сердало\nЦкъа кIотаргашта юкъе лачкъаь гIа дуаш уллаш хиннад цогал. Юххе гIолла тIехйоалача берза чIоагIа къахийттад цогалах.\n– ВанагIа, цогал, хьо-м чIоaгIa къе дахаш ма хиннадий! ГIа мишта дуъ кхача ба аьле! Хьадолле соца, цхьана чарахье ухаш жаи, доахани а доадеш, дулх дуаргда вай. Дулх баьцал дуккха а чам болашагIа хиларал совгIа, цо-м дегIага боккха низ болийт.\n– ТIаккха са фу де деза? – хаьттад цогало.\n– Хьадолле соца, аз фу ду а хьожаш, Iомалуш, сона тIехьа леларгда хьо, – аьннад берзо.\nРаьза а хинна, берзаца дахад цогал. Долхаш, долхаш цхьан хьуна йисте дIакхаьчад уж шиъ. Цига яжаш йоаллаш говр хиннай. Борзи, цогали кIотаргашта юкъе дIалачкъад. Говр зувш бIарглокхаш ихкачул тIехьагIа берзо цогалга хаьттад:\n– Хьахьажал, цогал, бIаргаш доагий са?\nДIабIара а хьежаь цогало аьннад:\n– ЦIера товнаш санна сийрда-м, вай дахалда, доаг.\n– Мосс гIаттаьйий са?\n– Нах унзара баргболаш-м даьра гIаттаьй.\nКхозлагIа а хаттар даьд берзо:\n– Хьажал, цогал, цIог кхестий са?\n– Миха хьайра мо-м даьра кхест.\n– Долче, ишта хул-кх со цхьаннена тIакхета кийчъелча.\nЧам боахаш борзи, цогали говра дулх дуаш доахкача хана берзо аьннад:\n– ХIанз санна чарахьал де хьо соца Iомалойя, массаза а дулх долаши, дизаьи хургда хьо, цоги.\nЦогала ше-шийца уйла яьй берзо беча хьехама: «Хьай гIулакх де Iа, борз, хIанз-м сона сайна а хов хьона чарахьал мишта де деза».\nДика дулх а диаь йизача берза наб ма кхийтта а, цогал дIаийккха дахад. Цхьабакъда, цхьаькъа чарахьал деш лела ца духьаш, чIоагIа кхераш хиннад из. ТIаккха дагадехад цунна шийна новкъост лаха. Дедда хьуна юккъе гIолла дIадодаш яжаш йоаллача пхьагалах бIаргкхийттаб цун: Iокхайде баьца мергIилг а дуаш, гаьн тIара чIонак а йоаккхаш сатийнна лелаш хиннай пхьагал.\n– Ма йоккха Iовдал йоай хьо! – аьннад цогало пхьагалга. – Дулх хIана даац Iа хьайна, ераш йоархIаш ца а лехьаеш? Iа дулх дуаре иштта зIамига а, эсала а хург мича яр хьо. Хьайолле соца. Аз Iомаергья хьо дулх даккха.\nНиз болаш хила чIоагIа дог эттад пхьагала. Ше латтача хьалкхоссаеннай из гIадъяха.\n– Фу де деза са, ва цоги? – хаьттад пхьагало.\n– Хьайолле соца, аз фу ду а хьежаш, соца Iомалургья хьо хьайна.\nПхьагал раьза хинна, гIадъяхай. Циггачара даьнна вокх оагIорахьа цхьаькъа говр йоаллача хьуна йисте а даха, лачкъаь Iохайнад уж шиъ. Цхьа ха яьннача гIолла цогало xaьттад:\n– Хьахьажал, пхьагал, бIаргаш доагий са?\nДIабIара а хьежаь пхьагало аьннад:\n– ЦIера товнаш санна-м доаг.\n– ТIаккха мосс гIаттаьйий са?\n– Нах унзара баллал бирса-м гIаттаьй.\n– ХIаьта цIог кхестий са?\n– Миха хьайра мо кхест-кх.\n– Долче, со тIакхета кийча да-кх.\nТIап, аьнна, даха говра тIакхийттад цогал, цхьабакъда, говро цу сахьате оагIув а берзабаь, дика хьожа а баь, хьаь юкъе мIарга техаб цогала.\nГовр а йийна, цун дулх даа безам хинна цогал, ше деннад говро мIарга теха.\nЦхьабакъда, кIотаргашта юкъе яьгIа пхьагал кхераенна яла минут яхаяц.\n– Хьажаюкъе говрага мIарга беттийтачул, буц йиача сона гIойле я, – аьнна, шийна ма могга дур бихьаб пхьагало.\n← Полиглот хилар\nВ Управлении Росгвардии отчитались за проведенную в 2018 году политико-воспитательную работу →


Исламан Нур - Свет Ислама - 10-гIа дакъа\nДиканашка сихо ян гIерта дезаш хиларах а, иштта дикачунна тIевирзинарг оцу тIе доггаха а, шен ойла ца керчуьйтуш гIерта сутаре варах а лаьцна\n«Дика гIуллакхаш дарехь хьалхенаш яха гIерта» («ал-Бакъара», 148).\n«Шайн Делан гечдаре а, ялсамане а гIерта маса, шен шоралла стигланашка а, лаьттане а нислуш йолучу, Делах кхоьруш болучурна кечйина йолучу» («Али Iимран», 133).\n87. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Дика гIуллакхаш дан сихо е, хIунда аьлча, цхьа а шеко йоцуш, зиэрийн (хан) кхочур ю шунна тIе, Iаьржачу буьйсанан боданан дакъойх тера: стаг Iуьйранна муъма хир ву - ткъа сарахь керста хир ву, сарахь муъма хир ву - ткъа Iуьйранна керста хир ву, кIеззигчу дуьненан диканах шен дин а духкуш» (Муслим: 118).\n88. Абу СирваIа Iукъба Ибн ал-Хьарис (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Цкъа Меднахь, пайхамарна (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) тIаьхьа а хIоьттина, малхбузан ламаз деш вара со. Ша салам деллачул тIаьхьа, сихха хьала а гIаьттина, нехан могIанашна юккъешхула чекх а ваьлла, шен хIусамнанойх цхьаьннан цIа чу вахара иза. Адамаш кхераделлера оцу кепарачу цуьнан сихваларах. (Цул тIаьхьа цхьа хан яьлча) уьш болучу чувелира иза. Ткъа ша оцу кепара сихваларна уьш цецбевлла Iаш байча, цо элира: «Тхайгахь деши хилар дагадеънера суна. И дIасадекъа аьлла, омра дира аса, кхиндIа а цуьнга сайн ойланаш юкъах цаяхийта»» (Бухари: 851).\nОцу хьадисан кхечу ривайатехь дийцина, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Аса сайн цIахь сагIанех долу цхьа дакъа деши дитинера. Со волучохь кхиндIа а и дита ца лиира суна».\n89. Жабира (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Ухьуд тIом болучу дийнахь цхьана стага хаьттина пайхамаре (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна): «Дийцахь суна, мичахь хир ву со, нагахь со вехь?». Цо жоп делла: «Ялсаманехь». ТIаккха (оцу стага), шен карахь хилла хурманаш охьа а тийсина, (дIачухьаьдда) тIом бира, ша дIакхалххалц» (Бухари: 4046, Муслим: 1899).\n90. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Пайхамар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) волучу веаначу цхьана стага хаьттина: «ХIай, АллахIан элча! Уггаре йоккхаха ял муьлхачу сагIина дуьхьал (хир йолуш ю)?». Цо жоп делла: «Ахьа деллачу сагIина тIера (хир ю) - хьо могаш а волуш, бIаьрмециг а волуш, къоьллах кхоьруш а волуш, хьал долуш хила догдохуш а волуш. (СагIа далар) тIаьхьа ма тетта - хьайга Iожалла кхаччалц, (хIета) алархьама: «Иштта хьенехана а оццул, иштта оцу минехана а хIоккхул». Ткъа (оцале-м) иза иштта оцу цхьаьннан (долахь хир ду)» (Бухари: 1419, Муслим: 1032).\n91. Анаса (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Ухьудахь тIом болучу дийнахь АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), шен кара тур схьа а эцна, хаьттира: «Соьгара хIара схьа муьлхачо оьцу шух?». Массо а шайн куьйгаш дIакхийдо хIиттира, хIорама а «Аса, аса!» (бохуш) мохь а бетташ. ТIаккха цо хаьттира: «Ткъа, эца ма-деззара, хьамма оьцу и соьгара схьа?». (И аьлча) нах юхаозабелира. Ва амма Абу Дужанас (АллахI реза хуьлда цунна) элира: «Аса оьцу-кха и, эца ма-деззара схьа». (И тур) схьа а эцна, мушрикийн кортош тIератийсийта вуьйлира иза» (Муслим: 2470).\n92. Аз-Зубайр бин Iадис дийцина: «(Шен хенахь) Анас бин Малик (АллахI реза хуьлда цунна) волучу а даьхкина, ал-Хьажжажера тхайна хуьлу (гIело а, цо шена луъург лелор а, цо шеггара таIзарш дар а) латкъийра оха. (Оцу хьокъехь) цо элира: «Собаре хила, хIунда аьлча шуна тIе цхьа а зама йогIур йолуш ма яц - цул тIаьхьа йогIург, цхьа а шеко йоцуш, цул а воха хуьлуш бен. (Иштта дIа даима хир ду) шу шайн Далла дуьхьал кхетталц». (И дешнаш) суна шун пайхамарера (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) хезна ду» (Бухари: 7068).\n93. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Катоххий (дика) гIуллакхаш дан (гIерташ хила) - ворхI хIуманах (муьлхха а цхьаъ шайга кхачале). Шайга догIу долу аша лардийриг дуй-те: шуна (дерриге) дицден йолу къоьлла йоцург; я тилош долу хьал доцург; я балане цамгар йоцург; я гужамдаьлла къандалар доцург - шун къамелаш кхетаме долучуьра дохуш долу; я цIеххьашха далар доцург; я Дажал - лардечу вонех уггаре вониг долу; я Сахьт – (хIокху дуьненан бохамел) кхин доккха а, къаьхьа а долу?» (Тирмизи: 2307, цо аьлла хIара «хьасан» даржехь хьадис ду).\n94. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, Хайбар йоккхучу дийнахь АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Кхана АллахI а, Цуьнан элча а везаш волучу цхьана стеган кара хIара байракх лур ма ю аса. Цуьнгахула АллахIа вайна толам лур бу». ТIаккха Iумара (АллахI реза хуьлда цунна) аьлла: «И де доцучу цхьана а дийнахь куьйгалла дар (амиралла) дезна дацара суна, ткъа (оцу дийнахь, и) байракх схьаэца сайга тIекхайкхаре сатуьйсуш, тIе а-м гIиртира со». АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) Iали бин Абу ТIалиб (АллахI реза хуьлда цунна) тIекхайкхира, тIаккха, байракх цуьнан кара дIа а елла, элира цо: «ДIагIо, АллахIа хьайна толам баллалц цхьанне хIуманна юкъах а ма вийла!». Iела, цхьана юкъанна дIаволавелира, тIаккха, вуха а ца воьрзуш саца а сецна, мохь туьйхира цо: «ХIай, АллахIан элча! Стенан дуьхьа бе аса цаьрца тIом?». (Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна)) жоп делла: «Ахь цаьрца тIом бе – цара «АллахI воцург кхин дела а вац, Мухьаммад Цуьнан элча а ву» аьлла, тоьшалла даллалц. Нагахь цара и дахь - шайн дахар а, шайн бахамаш а ларбина (хуьлу) цара хьоьх. (Цул тIаьхьа оцу тIе кховда йиш яц) бакъонца а бен, ткъа церан хьесап АллахIа дийр ду» (Муслим: 2405).\n Вуьшта аьлча: «Цамгарш а, тишдаларш а, гужамдолар а, иштта царех тера кхинболу эшалун боцу хьовзамаш а, баланаш а, дуьхьалонаш а - уьш бахьанехь стеган дика гIуллакхаш дан а, дика Iамалш ян а таро-аьтто бухуш долу, цунна и дика гIуллакхаш мел чIогIа дан лаахь, иза и Iамалш мел чIогIа ян гIертахь а».\n Кхузахь дуьйцург - я «керстаналла» бохучу дешан дуьззиначу маьIнехь керстаналла ду, я АллахIана шукаре цахилар ду.\n Кхузахь къамел закатах лаьцна ду, ткъа закат - къехошна пайдехьа хьоладайшкара схьаоьцу парз йина ясакх (налог) ю. Шен лаамехь луш долу сагIа (садакъа) дац кхузахь дуьйцург. Хьадисашкахь закат – сагIа олий а хьахадо кест-кестта.\n Ухьуд – лам бу, Медна гIалина къилбаседехьа пхи километар дехьа. Цигахь 625-чу шеран 23-чу мартехь маккахошца тIом бина бусалба наха. Оцу тIамехь эшна бусалбанаш. Оцу тIамехь чов хилла пайхамарна (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна).\n Кхузахь дуьйцург - кестта лийр волуш волучу стеган хьал-бахам ШарIо ма бохху цуьнан гергарачарна а, юххерачарна а юккъехь бекъабезаш хилар ду, царех хIоранна а цунна ШарIо билгалдина дакъа дIакхочур долучу кепара. Оцу декъах хIумма а хьедан бакъо йолуш вац весетхо.\n Вуьшта аьлча: «Схьа муьлхачо оьцу аша хIара - АллахIа бусалба нахана я толам баллалц, я ша кхалххалц тIом бан».\n Ал-Хьажжаж бин Йусуф ас-Сакъафий – шен къизаллица гIараваьлла, омийадахойн халифан Iабд ал-Малик бин Марванан сардал хилларг ву иза, цкъа хьалха Хьиджазехь, ткъа цул тIаьхьа Iиракъехь.\n Вуьшта аьлча: «…шу доллучу диканна тIера дохун болу хьал-бахам боцург».\n Кхузахь дуьйцург - я дегIан гIорасизалла, я хьекъал эшар ду.\n Кхузахь дуьйцург - къематде ду. Цхьадолучу аяташкахь а, хьадисашкахь а «сахьт» олий хьахадо къематде.\n Хайбар – Меднина къилбседехьа йолу гIамаршкара тогIи (оазис) ю. Цигахь бехаш жуьгтий хилла. 628-гIачу шарахь царна дуьхьал тIом бан бахана.\n Кхечу кепара аьлча: Iумар (АллахI реза хуьлда цунна) куьйгалле гIерташ хилла вац, ткъа цо сатуьйсуш а, лоьхуш а хилларг - оцу берриге нахана юккъера ша къаставар дара, АллахI а, Цуьнан элча а (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) везаш стаг ву аьлла.\n Вуьшта аьлча: «Цхьана а хIумано юкъаха ма воккхийла хьо. Вериге а тIевола хьайн гIуллакхна». Оцу «ла талтафит» бохучу дешнийн иштта маьIна а долу: «агIонашка дIаса ма хьежа; вуха ма верза».\n Iела (АллахI реза хуьлда цунна) ма-дарра кхетта пайхамаран (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) дешнех.\n ШарI юкъара хуьлуш ду адаман коьрта мукъалла а, хьал-бахам а лардарехь Ислам-динан гIиллакхаш талхош воцучу муьлххачуьнан а. И бахьана долуш, адам ден мегаш дац - цо бакъонца а доцуш кхин адам дерна цуьнгара чIир-бекхам оьцучу хенахь бен, иштта кхиндолучу ШарIо билгалдиначу хьелашкахь а. Ткъа бахамах цхьа дакъа дIадаккха магош ду цуьнгара - нагахь иза гIоне хьаште болучу таро йоцучарна а, кхин цхьацца болучу бусалба нахана а пайденна хьовзош долу парз закат дIа ца луш дуьхьал ваьллехь.\n И бохург: нагахь цара цIеначу даггара шайн маттехула ший а тоьшалла схьаалахь - оцо царна пайда бохьур бу хIокху дуьненахь а, догIу долучу эхартахь а; нагахь цара и, доггаха ца олуш, моттаргIанна алахь - мунепикъийн могIарехь хир бу уьш, шайна кечйина жоьжагIати йолуш болучу. Ткъа стеган бакъ йолучу ойланан кхиэл ян йиш ерг - цхьа АллахI ву, къематдийнахь хIорангара хьесап оьцур долуш волу.


Дуьненан литература нохчийн маттахь йовзуьйтур ю "Гоч" журнало\nНохчийчохь керла зорбане юхадала долийначу "Гоч" журналан презентаци хилира шинариндийнахь Соьлж-ГIалахь.\nЗорбанан цIийнехь гулбеллера махкара нохчийн меттан говзанчаш, шайна юкъахь яздархой а, байтанчаш а болуш. Ненан меттан бала шайн кхачар коьрте а дуьллуш, массара а къобал йира редакци, куьйгаллехь Петирова ПетIмат а йолуш.\nИштта къамел дечара гIарадаьккхира меттан баланаш а, цунна хьалха хIуьтту чолхаллаш а. Журналиста, историка Умхаев Хьамзата элира бартан мотт буьйцуш белахь а, йозан мотт лелор гIийла ду аьлла: "И мотт бийцина а ца Iаш, уггаре а хьалха йозанан мотт хила безаш ма бу коьртехь. Ткъа и йозанан мотт муха хир бу ас а, вай а язбеш ца хилча?\nДукха дийцина вай иза. Мотт гIеллуш бу вайн. Тахана, хьо базаран юкъаваьлча, туькана вахча, терахьаш нохчийн маттахь олуш стаг вац, кIиранан денош нохчийн маттахь олуш наггахь бен стаг вац. Вайн вешан ледарлонна мотт муха болуьйтур бу? Тахана санна иза Iамо вайн зама хилла а ма яц".\n"Гоч" журналан хьалхарчу номерехь тIетоьхна ю поэзи а, проза а, берийн литература а, публицистикехь белхаш а. Авторш, нохчийн а, оьрсийн а, дуьненаюккъера классикаш а бу.\nМериме а, Дефо а, Маркес а, Пушкин а, Гамзатов а, иштта кхиберш а. Журналан коьртачу редактора Петирова ПетмIата дийцира журналан чулацамех а, шайн Iалашонех а: "Жураналан чулацамехь дуьненан литература гоч а йина зорбане тухур ю. Цхьанна а авторе озабезам хир бац. Иштта хир бац иза гочдархошка а. Халкъан пайдехь хир яра хIара хIума аьлла, вай талла а теллина, дика гочйина елахь, тIетухур ю. Шарахь шийтnа номер арахеца дагахь ду тхо".\nНохчийн мотт дIаболуш бу аьлла ца хетарш а кIезиг бацара "Гоч" журналан презентацехь. Журналиста Газиева Азас иштта элира цуьнах: "Орца дала, нохчийн мотт дIаболуш бу аьлча, ас олу, дIадовлийша, цуьнан кхо га чIогIа даьржина ду: тухуш берг, хьокхуш берг, юккъелелош берг а. Оцу генаша чIогIа зазахецна, цундела нохчийн мотт дIабер бац".\n"Гоч" журналан тIехь еккъа ноххчийн маттахь йозанаш хилла Iийр дац. Наггахь, аьттоне хьажжина, нохчийн авторийн белхаш оьрсийн матте баха дагахь а ю редакци.


ДегI цIена а, хаза а лелор - 30 хьадис - Iумдатул-ахькам - Хьадис - Динул-Ислам\nАбу ХIурайрас (Дела реза хуьлда цунна) дийцина: «Суна хезира АллахIан Элчано (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) олуш:\n«Доьххьара дуьйна Дала адамашна чудиллина долчу гIиллакхех а, хьалха-хьалха хиллачу пайхамаршкахь дуьйна лелош долчу суннатех а ду пхи хIума: хадор (суннат вар) а, бехкеметтигана гонахара месаш дIаяшар а, мекх дацдар а, мIараш хедор а, пхьаьрса кIелара месаш дIаяхар а».\n- ДегI цIена а, хаза а лелор ду хIокху хьадисехь дуьйцург.\n- Дала адамаш кхуллучу хенахь дуьйна Цо царна чудехкина долу хаза гIиллакхаш а, дика хIуманаш а ду Бусалба динан гIиллакхашна юкъадогIуш. Церах ду цIена лелар а, хаза лелар а. И ши хIума кхочуш деш ду хIокху хьадисехь дийцина долу пхи хIума: кIант хадор (суннат вар) а, бехкеметтигана гонахара месаш дIаяшар а, мекхаш дацдар а, мIараш хедор а, пхьаьрса кIелара месаш дIаяхар а. Ткъа и пхи хIума цIоналлийца-хазаллийца муха доьзна ду массарна хаа йиш йолуш ду, вай хIора а ца дийцича а. Ткъа Бусалба динехь иштта цIена а, хаза а лелар дика лоруш хилар Бусалба динан хазалла гойтуш ду, цуьнан дикалла гойтуш ду.\n- Божабер хадор важиб ду, дукхах болчу Iеламнаха ма-аллара.\n- Бехкеметтигана гонахара месаш, хIокху хьадисехь ма-аллара, дIаяшар гIолий ду, ийзош дIа а ца йохуш.\n- Пхьаьрса кIелара месаш ийзош дIаяхар гIолий ду, хIунда аьлча иштта дIайохуш хилча и месаш чIагIлур яц. Доьххьара аьтту пхьаьрса тIера дIаволавалар дика лоруш ду.\n- Мекхаш дацдар вайн Пайхамаран а (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна), ИбрахIим пайхамаран а (Делера салам хуьлда цунна) гIиллакхех хилла ду, кхиболчу пайхамарийн суннатех хилла а ду. IабдуллахI ибн Iаббаса (Дела реза хуьлда цунна) дийцина: «Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) шен мекхаш дацдора, йа церах цхьадерш дIадохура. Къинхетаме волчуьнан доттагIчо ИбрахIима а деш хилла ду иза». Зайд ибн Аркъама (Дела реза хуьлда цунна) аьлла: «АллахIан Элчано (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) элира:\n«Шен мекхаш дац ца дийриг вайх вац».\nТIаккха, балдан йист гучуяллалц дацдан деза мекх. Балдан цIелла а, кIайла а къаьсташ йолу йист гучуяллалц дIадаха деза мекхаш. Мекхаш дерриге дIадаша ца оьшу, хIунда аьлча оцу хьадисашкахь деана дерг дацдар бен доцу дела, цхьаболчу асхьабашкара а деана долу дела, цара мекхаш дацдора, дIа ца дошура аьлла. Иштта аьлла шафиIий мазхIабера Iеламнаха а, маликий мазхIабера Iеламнаха а. Цхьаболчара, дIадашар дика ду аьлла а ду.\nМекхаш дацдечу хенахь аьтту агIор дIаволавалар дика лоруш ду.\n- МаIарш хедор пIераскана дийнахь хилар дика ду. Шена луучо цу дийне а ца хьоьжуш кхечу дийнахь хедо а мегаш ду. ТIаккха, маIар хадор ях ма-йелланехь хила деза, пIераскан де даллалц хьежа ца оьшу маIарш яхйелла елахь. Доьххьара аьтту куьйганиш а, аьтту коганиш а хедор дика лоруш ду. МаIарш хедийначул тIаьхьа пIелгийн буьхьигаш дIадилар дика ду аьлла Iеламнаха, пIелгийн буьхьигашна хи хьакхар дика ду аьлла, цIано кхочуш хилийтархьама.\n- Цхьа хан яларе а ца хьоьжуш, дах ма-делла дацдан деза мекхаш, ях ма-елла дIахедо еза мIараш а, ях ма-елла дIаяха еза важа месаш а. Иштта и хIума ца деш шовзткъа де далийтар вон лоруш ду, хIунда аьлча Муслима дийцинчу хьадисехь деана долу дела, Анаса (Дела реза хуьлда цунна) элира аьлла: «Тхуна хIоттийна хан яра шовзткъа де, мекхаш дацдан а, мIараш хедо а, пхьаьрса кIелара месаш дIаяха а, бехкеметтигана гонахьара месаш дIаяха а». Оцу хьадисан маьIна шовзткъа де даллалц и хIуманаш дан ца деза бохург дац, мелхо а ях ма-елла дIаяккха еза и хIора хIума. Ткъа Имам ШафиIийс (Дала къинхетам бойла цунах) а, кхиболчу Iелам-наха а дика лерина и массо хIума хIора пIераскана дийнахь дар.\n- ГIурба де́ ниййат долчунна суннат ду зул-хьидджа (гIурбанан) беттан хьалхара итт де дIадоладелча мас а, мIара а ца хадор, ша гIурба дийна валлалц. Делан Элчано (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) аьлла:\n«Зул-ХьидджахI бутт болалуш (стиглахь) шайна бутт гича, шух цхьаъ гIурба ден лууш хилахь, шен мIара а, шен мас а ма хадайойла цо».\nТкъа, хьадж дихкина волчо мас-мIара хадор мегаш дац.\n- ДIаяьхна йолу месаш а, хедийна йолу мIараш а шен аьтту белахь лаьттах йохкар дика ду аьлла Iеламнаха. Цхьаболчу асхьабаша а, баккхийчу Iеламнаха а деш хилла ду бохуш дийцина а ду иза.\n- ХIокху хьадисехь Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) пхи хIума хьахор оцу дикчу гIиллакхана а, суннатана а юкъадогIуш и пхиъ бен дац бохург дац, хIунда аьлча Муслима дийцинчу хьадисехь «итт хIума ду» аьлла а деана ду. Ткъа къаьсттина и пхиъ хьахоран бахьана и пхи хIума доккха хилар а, уьш чIагIдина хIуманаш хилар а, царна тидам тIебахийтар а, само йайтар а ду аьлла Iеламнаха.


(Википеди:Лаха категорешкахула дӀасахьажийна кхузе)\nДитт хӀоттор шена луъучу категорин — Special:CategoryTree. Ган таро ло бухара категореш йоцур, кхин а оцу категорешна юкъара статьяш а.\nХӀара статьяшан рубрикацин системан ораман дакъа ду — Википедин коьрта чулацам. Тхан Википедин декъа довзар кхузара долон мегар ду.\nПорталаш, я вики-порталаш, — ю коьртера агӀонаш билгалчу темера я хааран областера. Порталаш лерина ю йоьшучарна а, Википедин редакторшна а, декхарелахь ю чулацам дӀабахьа а, Википеди юза а.\nШена чохь категореш (масала, Категори:Пачхьалкхашкахула категореш) йолу категорийн гӀоьнан тоба, йогӀуш йолу уьйранашца 1:N категорийн классашна а, билгалчу категорешна (шен-шен, Категори:Пачхьалкхашкахула географи а, Категори:Россин географи а) юкъара.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Википеди:Категорешца_лахар&oldid=1815632»\nХӀокху агӀон тӀаьххьаралера хийцам: 2017, 4 август, 20:32.


Чиллан-бутт 20, 2017\nКутаев Руслан: Хилларг-лелларг. Вешин, хIусамненан, доттагIчун дагалецамашкахь.\nМила ву Кутаев Руслан? Цхьаболчарна вевза иза Кавказан къаьмнийн ассоциацин президент хиларе терра.\nАмма доккхачу декъанна гоьваьлла Кутаев Руслан, Iедалан харцо ловш волу политикан тутмакх санна.\nЛурчаха Чиллан-беттан 18-чу дийнахь нохчийн къам махках даьккхина 70 шо кхачарна лерина Соьлж - гIаларчу Къоман библиотекехь, Iедалера пурба а доцуш, конференци вовшахтоьхна, дIаяьхира Кутаев Руслана.\nЦигахь гулбеллера дуккха а яздархой, Iилманчаш, юкъаралхой. Массара а дийцаредийриг дара цу гуламехь Iаьнан чилла йоьллачу баттахь Сталинан омраца, дийнна къоманна «ямартлой» аьлла цIе а кхоьллина, махках баьхна, ГIум-Азин аренкашкахь, лайла охьатийсар.\nБераш, зударий, кегийрхой, къаной.\nКремлна муьтIахь долчу Нохчийчуьрчу Iедало хьалхо дихкинера оцу дийнахь цхьана а кепара вовшахдеттадаларш дIадахьар.\nХIан-хIа, и де иэсера дIа ца даьккхинера цара, бух а доккхуш Стигалкъекъа беттан 10-чу дийне дIатеттинера.\nАмма шен къомо 13 шарахь, бехк боцуш лайна бала даим дагчохь хьегIачу, цу тIе 2014-чу шарахь депортацин 70 шо кхачар а билгалдоккхуш, лаам хилира Кутаев Русланан Сибрех нохчаша лайна баланаш буьйцуш, даимна а Юккъерачу Азехь Iахка бисина дай дага а лоцуш, конференци вовшахтоха.\nОццу бахьанаца, шайн дехкар а достуш, Чиллан-баттахь къам дохорна, Сталин емалвеш гулам дIабаьхьнарш берш кхеле озийра махкарчу Iедало.\nТкъа конференци хIотторна «куьгбехке» Кутаев Руслан кисана кIомал а тесна, 4 шо хан а тоьхна набахте хьажийра.\nКхел йоьдучу хенахь Руслана аьттехьа а тIе ца битира шена дуьхьал баьккхина бехк. Ша политикехь, адамийн бакъонашларъярехь бечу белхашна дуьхьал Iедало когтийсар ду аьлла дIахьедира цо.\nАмма кхелахой къора бисира цуьнан дIахьедаршна.\nМассо а агIор талламш бинчул тIаьхьа, «Мемориал» бакъонашларъяран юкъаралло Кутаев Руслан политикан тутмакх хилар тIечIагIдира.\nТахана нийсса 3 шо дуьзна Iедало гIуда хьарчор бахьанехь, Кутаев Руслан маршонех хьега.\nМаршо Радионо къамелаш дира Русланан Европехь вехачу вешица Асланца а, хIусамненаца Залиница а, Русланан тоьллачех волчу доттагIчуьнца а.\nУьш берриш а сатийсамехь беха, цхьа бахьана а хIоьттина, тоьхначу хенал а хьалха иза маьршаволуьйтур хиларх.\nРусланан вешо Кутаев Аслана Маршо Радионе дозаллица дийцира Русланех, цуьнан амалх. Даим шайн вежаршна, йижаршна ден меттан хиллачу цуьнах дийца хила а хиллера Асланан дуккха а диканиг.\nАс дозалла до сайн вешех\nКутаев: «Руслан тхан доьзалехь а къаьстина вара, дукха жимчохь дуьйнна а нийсонна тIе гIерташ, дешартIехь а тасалуш вара. Тхан кертахь массарна а тхуна масал гойтуш вара иза.\nЦкъа а тонка оьзна вацара иза, къаьркъа мелла вацара, цуьнгга терра оха а ца магадора тхайна вониг.\nСтаг уьйтIа веача, цунна хIуммаъ а кхоор долуш а вацара. Тхуна, вежаршна, йижаршна ден метта хилла чекхваьлла ву Руслан. Ас дозалла до Русланах! Доьналла долуш кIант ву, цо тхайна тIе юьхIаьржо еана аьлла а ца хета суна.Тхоьгахь цхьаьнгахь а ца хилла доьналла а, къонахалла а хилла-кх цуьнгахь».\nКутаев Русланан хIусамнана Залина тахана дерриг а карла а доккхуш, дагалецамашка яьккхира оха.\nЦхьана агIор аьлча, тахана хи санна хьаьддачу замане ладоьгIча, 3 шо хан хIуммаъ йоцург ю.\nВукху агIор диллича, хьо велахь дезачу адамех хьоьгуш я маршонах къастийна, ловш тутмакхалла, шарал дахло цхьа де а. Цкъачунна зама сецца Залинина.\nСуна цкъа а дицлур дац и де\nЗалина: «ТIаьххьара суна Руслан гина ши бутт хан ю. Тахана 3 шо дуьзна иза лаьцна волу. Суна цкъа а дицлур долуш дац и де.\nТхо цхьанакхетча, дукха хьолахь, набахтерчу дахарх цо дуьйцу, арарчу хьолах, тхайн хIусамчохь дерг ас дуьйцу. 4 бер ду тхан. Жимахволчо къаьсттина сагатдо, даим соьга хоьтту, мама, маца вогIур ву дада цIа бохуш».\nДахаро даим зуьйш ду адам. Цо гучудоккхуу, мила ву хьуна тешаме доттагI, мила хилла ямарт.\n25 шо зама ю Кутаев Русланна а, Хизриев Iабдуллина а юккъехь доттагIаллин уьйраш йозу.\nРуслан хIуманна а дохко ца ваьлла, я ша бехке хеташ а вац\nХизриев: «Руслан суна дика вевза, цуьнан амалш а евза суна. Руслан цхьанцца а я къийсаме ваьлла а, тIаме ваьлла а вацара.\nХалкъан исторехь тIеIоттаделла уггаре а цхьа дагах кхеташ меттиг йолу дела, и де дицдан а ца деза дела, тIекхуьучу чкъурана а хаийтархьама вовшахтоьхна болх бара иза. Мехкан куьйгалхочо 23-чу дийнахь дихкина долу дела, цхьа а кепара барамаш дIабахьа, цуьнан лаам лара а лоруш, кIира хьалха дIаехьира и конференци.\nТахана а ойла йо ас, хIун бахаьана дара- те оццул и хIума гена а даьккхина, Руслан набахте а хьажийна, десто? Суна цунна жоп ца карадо.\nСталин а, НКВД, НКГБ а бехке а ца еш, Советан Iедал а бехке а ца деш ишта йолу конференци хуьлийла а ма дац. Руслан хIуманна а дохко ца ваьлла, я ша бехке хеташ а вац.\nРуслан дика накъост ву. Билггал тешаме кIант ву Руслан. Цундела ас цуьнан пусар а до, лара а лору, дукха а веза!»\nКхел кхайкхочу дийнахь тIаьххьара дош шега делча, массеран а шех бIаьрг бузош, Кутаев Руслана элира: «ХIинцца аш со маьршавакхахь а, со цуьрриг а цецвер вац, хIунда аьлча, со бехке вац. Иштта шеквер вац со, аш мел йоккха хан тохахь а. Муьлхха а кхелан сацам ас тIеоьцур бу цхьатерра!»\nЦул тIаьхьа 3 шо даьлла. 36 бутт. 156 кIира. 1096 де.\nАмма тахана а, Кутаев Руслан везачара, лоручура дечу къамело гойту, къонахчун маршо цуьнан кийрахь кагйина цахилар.\n(Кхо шо хьалха Кутаев Руслана нохчийн къам махках даьккхина 70 шо кхачарна лерина дIаяьхьначу конференци юккъера дакъа)\nДепортацин бакъдерг къайлахьойла дац\nКутаев Русланан шолгIа кхел йолаелла\nСтенна кхоьру нах шайн гIайгIа хьахорна чувоьллинчу Кутаев Русланна орцахбовла?\nСтенна ву Кутаев цхьалха?\nТахана нохчийн къам балехь делахь а...\nНохчийчуьра хиламаш терахьашкахь


Венера мухIажирш хIора сарахь гулло цхьаьна марха даста - Chechenews\nГлавная » Все Новости » События » Венера мухIажирш хIора сарахь гулло цхьаьна марха даста\nШуна кхаба тIебиллина болу Рамзана бутт бу, шена чохь КъурIан доссийна болу – ша нахана куьйгалла а долу‚ шена чохь нийсачу некъан, бакъдерг-харцдерг а, хьанал-хьарам къасторан а билгалонаш йолу. Шух цхьанна и бутт тIехIоттахь, цо кхобийла иза“.\nХаважи: «ХIара мархийн бутт дешначу наха а беза буьйцуш бу, хIара мел беза бу а, Дала вайна стенна баийтина а. Уггаре а хьалха яа хIума ца юуш баккха безаш бу хIара. Амма цул сов, кхунна юккъе догIуш, барам а боцуш, дукха беркаташ ду. Уггаре а хьалха, хьайн денна а дIадоьдучу дахарх жимма хьо юха а тухий, хьоьга ойла йойту. Хьан гай малло, тIаккха мацвелча, мецачу нехан хьал хаьа хьуна.\nХьуо цхьа дика мах бечу юккъе нисвелча санна, оцу мархин баттахь шена ял гулъян гIорта веза, нахаца дика хила, сагIийна хIума яла. Олуш ма-хиллара, мархийн баттахь бIаьрг ларбан беза, лерг лардан деза, мотт ларбан беза».


Австрин шахьарахь нохчийн маттахь...\nАвстри - Венерчу нохчийн школехь\nНохчийн мотт, литература, спорт, хераллехь бехачу нохчийн сатийсамаш, царна го гIенаш... Венехь цхьаьнакхетар дIадаьхьира пIераскан суьйранна цигахь даймахках а хьоьгуш бехачу нохчаша.\nСих-сиха нисло Австрехь нохчий буьйцуш. Уьш дела денна аьлча санна хаамийн гIирсашкарчу критикечу артиклийн турпалхой хуьлу, криминалан талорийн хроникехь декъашхой нисло, Шема я Иракъе тIаме оьхучу радикалан исламхойн могIаршлахь буьйцу. Хетарехь, цхьанна а Европерчу пачхьалкхахь хир дац нохчийн къоман сурт иштта негативе бос болуш, Австрехь санна.\nЦу махкахь вайн махкахойн сел дукха гулбаларна делахь а, я стенна кхечу бахьанца. Амма сел юкъараллехь бийцаре бечу нохчех, ма-дарра аьлча, дIаладоьгIча, меттигерчу бахархошна хууш хIара ду аьлла хIуммаъ дац, юха а, тIаккха а, уьш радикале хиларий, церан кегирхоша зуламаш дарий, зударий Iаьржа доьхна, ткъа божарий зударех леташ хиларий бен.\nЦхьана агIор, Австрехь бехачу нохчийн шайн бехк а бу и тайпа васт юкъараллехь даржарна. Дукха еха хан йайъина цара, цу кепарчу вастана дуьхьало ца еш, шайн аз ца айдеш, шаьш дикчу агIор, литературехула я исбаьхьаллехула я културехула меттигерчу бахархошна дIа ца довзуьйтуш.\nИ кхачамбацар дIадаккхарехь хьалхарчех гIулч яккха Iалашонца вовшахтоьхна яра Венерчу Интеграцин кхерчахь пIераскан дийнахь дIаяхьна хилла суьйре.\n„Австрино тхайна динчу диканех цунна цхьажимма мукъане а юхадалархьама“ - иштта гочйан мегар ду нохчийн матте цу суьйренан цIе. Дакъалоцуш бара нохчийн яздархой а, спортхой а, нохчийн маьждигехь имам волу Iелим а.\nТайп-тайпана дара цигахь дийцаре динарш – хийраллехь Даймахках хьоьгуш бехачарна гуш долу гIенаш муьлхачу маттахь хуьлу, церан гIайгIанаш я сатийсамаш, цара доьзалехь буьйцу мотт я царна австрихошка ала луург, амма уьш ала ца хIуттург.\nЦхьажимма цу цхьаьнакхетарехь хилларг гойтуш ю цигахь нохчийн маттахь, гулбеллачу автсрихошна а и мотт муха бека хаийтархьама, ешна хилла Соьлжа-гIалахь зазадоккхучу кIайдаргах долу могIанаш.\n„Стигалкъекъа баттахь кIайдарг, зазхецна, хIаваэхула шен исбаьхьа хьожа яржон йолаелча, хьо цу хьожан лар леха йолало, иза лаца гIерташ, иза мерсенехула сацон, цунна тIекхача, и хьожа яржош долу дитт карон гIерта хьо, хьуна иза ца кардо, и дитт. Хила мега, хьуна иза ца кардо, и дитт данне а кхузахь доцун дела, и дитт а, и хьожа моттаргIа, бIарлагIа йолун дела, хьан дагалецамаша а, хьан гIайгIано кхоьллина.\nХила мега, хьуна и дитт а, и кIайдарган хьожа а хьайна кхеташ санна тарделла, хьан иэсана-м хуу дела, хIинца, кху муьрехь, кху деношкахь стигалкъекъа баттахь кIайдарго заза доккхийла, цхьанхьа генахь, хьан цIийнан корашна хьалхA, хьалха а, даима а, хьо цигахь а йолуш, цуо ша заздоккхуш ма-хиллара. ХIетахь санна хIинца а, хьо цигахь яцара-кх аьлла ца Iаш.\nИза хила мега-кх иза, хийралла шех олуш дерг, я мухIажаралла. Цхьанхьа, генахь, Соьлжа-гIалахь кIайдарго зазадоккху, ткъа цуьнан исбаьхьа, цуьнан цхьаъ бе йоцучу кепара хьожа хьуна тIаьхьакхочу Вене, я Берлине, я Милане, мичча а дуьненан йисте, стигалкъекъачу баттахь хьо миччхьа а нислахь а.\nКхеташ ма-хиллара, мел исбаьхьаллех я литературах къамел дан нохчийн къоман векалшца европхой вовшахкхетахь а, ца хьахош дуьссийла дац вайнехан кегирхошца Малхбузехь йолу халонаш а, царех цхьаццаболчара лелош долу къепедацарш а, уьш радикалхойн машанах Iехабалар а.\nДелира и хаттар суьйре дIахьош волчу Интеграцин кхерчан белхахо а, зорбанча а волчу Хаакер Кристофа цхьаьнакхетарехь дакъалоцуш волчу нохчийн спортхочуьнга, берашна карате Iамош тренералла дечу Бисаев Хаважига а. Дуккха а шерашкахь нохчийн берашца а, кхиазхошца спортал сов интеграцин болх а беш волчу Бисаевс иштта дийцира цунах лаьцна.\nAusrtia - Chechen Diaspora in Vienn\nБисаев: „Вай цхьажимма тхан историга юха хьаьжча, вайна гур ду тIаьхьарчу ткъо шарахь цхьа а хIара аьлла сецна даьлла, стабиле дахар тхан цхьаннан ца хиллийла. И кегирхой а бу цу муьрехь хьалакхиина. Царна хууш дерг тIамах лаьцна дийцарший, тхоьца йийцина харцой, цу кепара хIумнаш ду. Цу хаарийн мохь а бохьуш юха кхуза Австре уьш схьакхочу, ткъа кхузахь шайн орамех хаьдда буьсу уьш кху шайна керлачу юкъареллехь.\nЦIахь-м хаьара царна муха хIун ду, ткъа кхузахь долчух ца кхета уьш. Дай-нанойн а даима ца долу церан терго ян ка. ТIаккха шаьш шайца бисина хуьлу уьш, ткъа цунах хуьлуш дерг и ду-кх“.\nРасул цIе йолу нохчийн имам цхьаьнакхетар дIахьочу Интеграцин кхерчахь дика вевзаш ву. Цуо цигахь немцойн мотт а Iамийна, цул совнаха, лерина имамашна а, бусулба динаца балаболчарна а схьайиллина йолу курсаш а яьхна.\nВенин 10-чу кIоштахь даханчу шарахь схьадиллинчу нохчийн маьждиган имам волчу Хусиев Расула суьйре дIахьочу шозлагIчу модераторан Вайнбергер Мартинца шен къамелехь юх-юха а тIетидам бахийтира, дуккхаъ йолу вайнехан кегирхойн халонаш цара дуьненан Iилманаш ца Iаморца а, цул совнаха царна шайн дин ца девзаш хиларца а йоьзна ю бохучунна.\nХусиев: „КъурIан чохь цхьа аят ду, „Икъара“ ю цуьнан цIе. „Икъара“ бохург „еша“ бохург ду. Еша бохург вай деша дезаш ду бохург ду, Iилманаш а Iамош, вайна гуонахьарчу нахаца бертахь а хуьлуш. Бусулба дин – иза юккъерчу некъан дин ду, иза экстремаллин дин дац.\nДелах тешаш волу бусулба стаг декхарийла ву деша а, ша шена тIехь болх бан а. Тхан ши Iалашо ю. Хьалхарниг - тхайн кегирхошна вай хIинца дерриш а Австрехь дехаш хиларх уьш кхетор ю, цаьрга къахьега кхузахь машаречу дахарна тIехь алар. ШозлагIниг - кегирхошка дуьненан Iилманаш Iамадайтар а, шайн дин нийса цаьрга Iамадайтар а ю“.\nНохчийн вайнзаманахьлерачу литературин къона векал ву Австрехь вехаш волу Элмурзаев Аслан. Цуо ша Нохчийчуьра Европе кхача гIерташ бинчу некъах лаьцна язйина хилла еха эссе хIинцале а немцойн матте гочйина а, меттигерчу литературин журналехь араяьлла а ю.\nВуно Iаткъам беш ду Эльмурзаевн йозанаш, вуно йоккхачу меттан говзаллийца буьйцу цуо цу йозанашкахь мухIажараллин некъан халонех лаьцна. Къаьстина кху муьрехь, Европе бIеннаш эзарнаш мухIажарш Гергарчу Малхбалера а, Африкера а схьаоьхуш а болуш, башхачу кепара дека цуьнан дешнаш. Суйре дIахьочу шина модераторех цхьаммо Хаакера Кристофа йийшира цу текста юккъера цхьа кийсак.\nХаакер: „Братиславехь соьга хьоьжуш вара цхьа контрабандхо. Боллу некъ а, Оьрсийчуьра Украинехула Европе богIуш болу, ишттачу адамаша баьккхина бара. Ма дукха бу-кх уьш Москохахь, Киевехь, Полшехь а, Словакехь а. Царна дика хаьа, стенна а, стенах а адамаш юьдуш ду.\nАмма и шайна хаьара аьлла ца Iа уьш, стагера тIаьххьара шайнаш а тIаьхьа схьа ца йохуш. Цхьа доьзал гира суна цигахь, Нохчийчуьра бедда болу. Цара цIера шайн мел болу бахам боьхкинера новкъаболучу хенахь. Ткъа Словаке кхачале контрабандхоша цаьргара ялх эзар доллар дIадаьккхинера“.\nШа „Некъан йозанаш“ цIе йолчу текстан авторо Эльмурзаев Аслана иштта дийцира ша и эссе язйаран хьелех а, мухIажараллех а лаьцна.\nЭльмурзаев: „Шен мохк а битина аравала атта дац цхьанна а. ХIинца кху мIаьргонашкахь, вай кхузахь Iаш а долуш, Австрин дозанехь лаьтташ ду мухIажаршца вуно гIайгIане а, ирча а хьал. Вукху агIор, суна ала лаьа, австрихойн юкъаралла вуно толеранте ю тIеоьхучаьрца, къаьстина суна бевзачу кхечу мехкашкарчу хьолаца дуьстича, масала, Малхбалерчу Европица я кхин а инзарох - Оьрсийчоьнца“.\nАла догIу, нохчийн културах а, спортах а, литературах а лаьцна дуьйцу цхьаьнакхетар дукха кхиаме нисйаларна а, цуьнга нехан интерес дукха лакхар хиларна а тIейогIучу хенахь кхин а цхьа могIа ишттаниш суьйренаш дIаяхьа сацам бина Венерчу Интеграцин кхерчо.\nВенерчу литературан суьйренера


Къилбаседа ХIирийохь Пригородни кIоштахь летта хIирий а, гIалгIай а\nКъилбаседа ХIирийчохь ,Пригородни кIошта\nКъилбаседа ХIирийчохь Пригородни кIоштарчу Дачный эвлахь летта масех хIирий а, гIалгIай а. Цхьа кхиазхо лазийна дIавигна лазартне. Меттигерчу МВД-но бинчу хаамца, конфликт хилла дахаран хьелашца доьзначунна тIехула.\n"Полицин белхахоша, къаста а бина, лецна леттарш. Уьш жоьпе озор бу карарчу хенахь махкахь лелаш долчу низамца", - хаам бина министралло.\nОццу хенахь гIалгIайн "Фортанга" зорбан гIирсо яздо, меттигерчу вахархочунна тIе а тевжаш, "шина кIантана тIелетта хIирий" бохуш. Иза хуьлуш цигахь хилла кхечу регионашкара командировке бахкийтина ницкъаллин структурийн белхахой а, некъан-патрулан сервисан а(ДПС), патрулан-постан сервисан а(ППС) белхахой а, цхьа а хIума а ца деш Iийна болу, яздо гIалгIайн зорбан гIирсо.\nДачное эвлахь кест-кеста хуьлу конфликташ къаьмнашца боьзна бух болу. Оцу эвлахь цхьаьна бехаш бу гIалгIай а, хIирий а. 1992-чу шарахь и эвла яра хIиришна а, гIалгIашна а юкъахь хиллачу конфликтан центрех цхьаъ.