Нохчийн меттан семинар » Нийсо-Дагестан\n27.02.2019 562 0 niyso\nОцу денна нисъелира Хасавюртарчу ишколийн нохчийн меттан хьехархойн семинар.Иза д1аяьхьира лоьмар 7 йолчу юккъерчу ишколехь.Уггара хьалха ала лаьа, хьехархойн цхьанакхетарна ч1ог1а дика кечам бина хиллера организаторша, ткъа церан юкъахь нохчийн меттан хьехархой Гойсумова Анжела а, Абдулханова Алина а бара. Дуьххьара, хьеший т1елаьцначул таьхьа, шайна юкъахь меттигерчу ишколийн нохчийн меттан хьехархой а, Соьлжа-г1алара баьхкина нохчийн меттан говзанчаш а, къона яздархой а болуш, 5 «б» классера дешархошца йиллина урок д1аяьхьира оццу ишколан нохчийн меттан хьехархочо Абдулханова Алинас.\nДийцаре дира нохчийн къоман уггаре коьртаниг - г1иллакх. Цуьнах лаьцна бераша йийшира байташ, далийра масалш, иштта хьехархочо берашна дийшира доттаг1алла нийса лелорах лаьцна дийцар. Урокан коьрта 1алашо яра т1екхуьу чкъорана оьздангалла, яхь, лерам, къинхетам, доттаг1алла, адамалла иштта кхин долу вайн къоман хазна довзийтар.\nЙиллина урок чекхъяьлча, хьешашна тидаме йиллира ненан маттах лаьцна шуьйра программа. Ишколехь доьшуш кхечу къомах болчу дешархоша а йийшира байташ, лийкхира эшарш, ехкира сценкаш. Цара буьйцучу маттах ма-дарра кхеташ дацахь а, маь1нех ца кхеташ ца дуьсура, х1унда аьлча церан духар а, интонаци а, лелар а, и дерриге ненан мотт хасточаьрга тера дара. Цаьрца цхьана шаьш бина кечам хьешашна тидаме биллира нохчийн мотт 1амош болчара а. Доцца аьлча, юьхьанца дагалаьцнариг дерриге а кхочуш хилла хетара.\nСеминар чекхйолуш баьхкинчаьрга ларамца вистхилира директор Айваз Гаджиев. Шен къамелехь цо билгалдаьккхира иштта цхьанакхетарш кест-кеста хила дезаш хилар а, ненам мотт вайн бицбан бакъо цахилар а, иштта шайн ишкола муьлххачу а хенахь оцу тайпана мерприятеш д1аяхьа кийча хиларах а лаьцна. Т1аьххьара шен къамел дерзош, цо даггара баркалла элира генара баьхкинчу хьешашна.\nТхайн редакцин ц1арах суна а лаьа массо а ненан меттан хьехархой а, цуьнан лерам мелбийраш а, и дукха мелбезарш а дезачу денца декъала бан. Дала аьтту бойла шун!


Нохчийчоь а, коронавирус а: ца лаахь а, лууш санна вакцинаци яйтар\nМангал-бутт 12, 2021\n"Спутникца" вакцинаци яр. Гайтаман сурт\nНохчийчуьрчу бахархоша латкъамаш бо, коронавирусна дуьхьал нуьцкъаша прививкаш йойту шайга, бохуш. Нах мехий деттийта декхаре беш Iедалхоша административан ресурсах пайдаоьцу. Оцу кепашца махкара гайтамаш дикачу агIор хилийта хьийза Iедалхой, яздо Кавказ.Реалии портало.\nМахкара бахархой бертаза, лоьрашна тIе буьтур бац, балхара дIадохур ду бохуш, кхерамаш тийсар а, прививкашна нохчий дуьхьалбовлар а доза мегар ду Iедалшкара схьа долчу цхьана а хIуманах халкъ тешаш цахиларца. Я федералан Iедалх а, я меттигерчех а.\nНохчийчоьнан урхалхочо Кадыров Рамзана пандеми йолаеллачу муьрехь массарна а хезаш юьхь яьккхира, инфекцех шаьш баларна кхоьручу нахера.\n"Ишта а, вуьшта а шу лийр долуш ду, шайн хан тIекхаьчча, лимон а, моз а тухуш, хи мела, саьрмасекх тIе а кхоллуш", - хьийхира Кадыровс цамгарх дарба, 2020-чу шеран Зазадокху-баттахь.\nТIаьхьо, хIинццалц денна шен жигаралла социалан машанашкахь гойту иза, шина кIиранна къайлаваьлча, дуккхаъчу хаамийн гIирсаша яздора, Кадыровх коронавирус хьакхаелла, бохуш. Ткъа цо тIе ца дуьтура, ша могуш вац бохург.\nКху кIиранах Нохчийчуьрчу могушалла Iалашъяран министро Сулейманов Эльхана билгалдаьккхира, республикехь COVID-19 уьнна дуьхьал хIинцале а привикаш йина 21 % бахархошна (113 эзар стаг), верриг а чекхваккха лерина ду шаьш 60 процент аьлла.\nВице-премьер йолчу Голикова Татьянас билгалдаьккхира, и терахь Оьрсийчуьрчу регионаша гойтучуьнга хьаьжча шозза лакхара ду аьлла, ткъа могушлла Iалашъяран министран гIовс волчу Гриднев Олега хьийхира Оьрсийчоьнан субъекташна, вакцинаци ярна тIехь Нохчийчоьнера масал эца аьлла.\n"Охан-беттан юьххьехь баккхийчу нахана прививкаш яр уггар а лахара дара Нохчийчохь\nХIетте а, карарчу шеран Охан- бутт болалучу юкъанна Нохчийчуьрчу бахархошлахь баккхийчарна привика яр Оьрсийчоьнца дуьстича уггар а лахара дара.\nГIо ца хуьлура, республикехь прививкаш ян ярташка дIасалелаш вовшахтоьхна бригадаш йоллушехь а.\nМуфтиятан векалшка дехар дан дийзира могушалла Iалашъяран министран, бахархошка мехий деттийтар пайден хиларх дIахоуьйтуш, болх болабахьара аьлла.\nКадыровн тIедиллар кхочушдан Iалашонца махкахула чекхбевлира парламентан депутаташ, оцу меттигашкахь вакцинаци дIаяхьар муха дIадоьду таллам беш.\nСоьлжа-ГIалахь префектурин говзанчаш а, лоьраш а, полисхой а адресашца нехан неIаре хIуьттура, шайна гергарчу поликлинике а гIой, прививкаш яйта бохуш. Ткъа дукхахболчу бахархошна-м шаьш бертаза дIаийзадо олий хетара, лоьрашна улло бевлла баьхкина полисхой гича.\nОьрсийчоьнан президент Путин Владимир вистхилира, бертаза вакцинацех нах чекхбаха мегар дац, Iалашойоцург ду иза аьлла.\nАмма, шен лаамехь ду мехий деттийтар алар кеп-кепара кхетийра Оьрсийчоьнан регионашкахь.\nПачхьалкхан президенто оцу кепара дина дIахьедар доллушехь, Нохчийчохь "кхуьйкху" хьаькамийн а, бюджетан белхахойн а боллу доьзалаш вакцинацех чекхбовла.\nЦул совнах, Нохчийчохь прививкаш яр ледара дIадоьдуш хиларна, Стигалкъекъа-беттан 26-чохь Кадыров Рамзан шога лен велира вакцинаци яйта дуьхьал болчу нахана.\nВакцинаци яйта резабоцчарна лоьрашкара гIо тIаьххьарчу рогIехь бен кхачо ца деза, "кислород ца тоар мел ирча хIума ду царна дIахаийтархьама" аьлла, дIакхайкхийра Кадыровс.\nШен дешнаш бахьана долуш йоккха гIовгIа яьллачул тIаьхьа, декхаре хилира иза, ша бохучу нийса ца кхетта журналисташ бу бехке бохуш, кIелхьарвийла.\nПрививкаш бертаза йойту шайга бохуш, диллина дIахьедечу Нохчийчоьнан бахархоша бехк ца биллар доьху "хьекъалх тиллера шаьш, я ала гIертарг нийса ца аьллера" бохуш. Масала, Нохчийчоьнан Iедало пенсионераш пенсех бохур бу, нагахь санна цара шайна "Спутник V" вакцина ца тохийтахь, аьлла аудио яржийначу ГIойтIарчу вахархочо шена къинтIерабовлар дийхира официалехь.\n"Мехкан Iедалхоша пенсеш дIахедор ду боху оьрсийн "Спутник V" вакцина ца яйтахь\nКавказ.Реалиин корреспонденто хеттарш мел динчара чIагIонаш йора, баккъал а кхин некъ бисина бацара шайна, бохуш. Царех цхьаммо дуьйцу, вакцинацина кечйинчу кабинеташ чохь хIиттийна видеокамераш ю, шайгара пурба а доцуш, пациентан а, лоьран а къамелаш а, дийриг а дIа а яздеш аьлла.\nКхечу респонденто даредо, ша гипертони йолуш хиларна масийттазза а лоьраша дуьхьало йира шена првивка ян.\nКхолгIаниг ковид-скептик хиллера. Цо дIахьедира, вакцинаци яйта ша реза вац, кхо эзар сом дIа а делла, прививка йина аьлла, сертификат оьцур ду ша.\nВакцицнаци яйта шайн реза цахилар дуьйцучу Нохчийчоьнан кеп-кепарчу эвлашкарчу наха билгалдоккху, Европехь регистрацех чекхъяьлла йоцу вакцина шайна еттийта ца лаьа шайна бохуш. Церан яккхий шеконаш ю цунах.\nОцу юкъанна, Путин Владимира бахарехь, дуьненчуьрчу 66 пачхьалкхехь къобалйина ю "Спутник -V" вакцина.\nШолгIа аьлча, радикалисташ болчу цхьаболчара боху, исламехь прививкаш яйтар магош хIума дац, хIун ю ца хуу хIуманаш дегIах еттийтар шарIо къобалдеш дац бохуш.\nОцу юкъанна, гоьбевллачу бусулба динан дайша магийра вакцинаца, ур-атталла, мархийн Рамадан баттахь йича а марха духуш дац, бохуш. Цунах лаьцна дийцира Нохчийчоьнан муфтийс а цхьаьна.\nКхозлагIа, цхьаберш тешна бу, къайлаха барт а бина, лелош хIуманаш ду аьлла. Царна хетарехь, вакцина йо а бохуш, адамийн догIмех чипаш йохкуш бу уьш, тIейогIучу заманчохь царна тIаьхьа бевлла лелархьама аьлла бу церан хьажам.\nДоьалгIа аьлча, Нохчийчоьнан бахархйох доккхадолу дакъа теша, оцу вакцинана тIехула могушалла эгIаш ю, белла нах а бу бохучу информацех.\nХIетте а, Кавказ.Реалиина тоьшаллаш ца карийра дуьйцург бакъ хиларх йоллу Оьрсийчохь а, я Нохчийчохь а.\nДелахь а, бу царлахь шайн лаамехь прививкаш йойтурш а. Масала, Гуьмса кIоштарчу цхьана хьаькамо дийцира Кавказ.Реалиин корреспонденте, шен гергарчех шиммо "Спутник V" вакцина яйтина, тIейогIучу заманчохь шена а прививка яйта дагахь ву ша, хIунда аьлча, оцу вирусо боккха кхерам латтабо аьлла.\nДелахь а, бисина цуьнан цIийнах болу нах дуьхьал бу вакцинацина, Кадыровс биллина хезон кхерамаш хила йиш йоцург а, адам аьшнашден хIума а ду аьлла, хеташ.


Гуьржийчоьно магийна Оьрсийчуьрчу машарбархойн кеманашна шен стигалхула дIасалела\nШен хьостанашна а, Flight Radar ресурсна а тIе а тевжаш,гуьржийн "Пирвели" телекомпанино хаам баржийна Тбилисин пурбанца Гуьржийчоьнан стигалхула Эрмалойчу Кремло деа транспортан кеманашца шен эскархой а, тIеман гIирс а дIакхачийна хиларх лаьцна. Машарбархой гIур бу конфликт иккхинчу Ломан Карабахан лаьтта тIе.\nТелекомпанино даржийна гуьржийнний, БуьритIерачуй, Ульяновскерчуй хIаваан диспетчерашна а, кеманхошна а юкъахь хиллачу къамелан аудио.\nГуьржийчоьнан тIеман министр Iийначу Хидашели Тинатина дIахьедина, "гуьржийн Iедало халкъанна хьалха жоп дала дезар ду ша стенна магийна Оьрсийчоьнан тIеман ницкъашна Гуьржийчоьнан стигалхула лела", аьлла.\n"Европера Гуьржийчоь" партин лидера Капанадзе Сергис, могуьйту гIулч яц "Оьрсийчоь юха а Кавказехь чIагIйолуьйтуш, цуьнга куьг кховдор", аьлла.\nШи бутт хьалха, Карабахе тIом болалуш, Тбилисино дIакъевлира шен стигал Оьрсийчоьнан а, Туркойчоьнан а тIеман кеманашна, дихкира транзитехь герз, эскарш кеманашца дIасалелор а. Амма лелаш ду даима а Гуьржийчоьнна тIехула Оьрсийчуьра Азербайджане а, Эрмалойчу а гуманитаран гIо кхачош долу кеманаш. Оцу хьокъехь шега лучу хеттаршна дуьхьал Гуьржйичоьнан арахьарчу гIуллакхийн министралло олура, шен аьтто бац гуманитаран рейсашца хIун дIасакхоьхьу хаа.\nКху оршота Оьрсийчоьнан а, Азербайджанан а, Эрмалойчоьнан а президенташа юкъахь дIахьедар дира Карабахера тIом сацош хиларх лаьцна. Оцу денна шаьшкахь йоллучу меттигашкахь совцуш ду конфликтехь болчу шина мехкан тIемиан ницкъаш, регионе кхачош ду Оьрсийчуьра машарбаран эскарш. Пхеа шарна хьажадо Кремло шен эскар, эшна меттиг хилахь и хан кхин а дIаяхйийр йолуш.\nЛоман Карабах а, цунна гонахара Азербайджанан меттигаш а 1990-чу шерашкахь шен караерзийра эрмалойн агIоно. Ги бутт хьалха и территореш юхаерзоран компани йолийра Азербайджано. Бакун караяхана кху муьрехь Карабахна гонахара масех кIошт, Карабахера Шуша гIалица цхьаьна.


Ялх эскархо а вуьйш, Нохчийчохь Росгвардина тIелатар дина аьлла, Интерполо лехамашка велла Нохчийчуьра вахархо Бакаев Iела тептарера дIаваьккхина аьлла, хаамбо РБК агенталло. Украинехь лаьцна латточу Бакаевс политикан тховкIело ехнера оцу пачхьалкхан Iедалхошка.\n2017-чу шарахь Нохчийчохь Росгвардина кIелойина цо аьлла, Оьрсийчоьнан Талламан комитето бехкевеш хиллачу Бакаевх информаци дIаяйина шаьш аьлла, Iорадаьккхинчу Интерполон инарла секретариатан кехатан копи РБК агенталлан редакцехь ю.\nЗуламхойх а, кхерамех а хаамаш дIахоуьйтучу пачхьалкхашка кехат хьажийна Интерполо, шаьш Бакаев лехамашкара дIаваккхарх.\nИнтерполон файлашна тIехь терго латточу комиссига Бакаев лехамашка валарх латкъам бинера цуьнан адвокаташа. "Журналистийн талламаша а, цуьнан паспорт тIе хIиттинчу мухIарша а, кеман билеташа а, телефонан биллингаша а гIо динера арз чулучу заманчохь", - аьлла, дийцина РБК хьостане Стокгольмерчу нохчийн бакъонашларъяран "Вайфонд" организацин куьйгалхочо Садулаев Мовсара.\nЦо бахарехь, комиссино Охан-баттахь теллина хилла чуделла арз. "Доцца жоп делла тхуна, дуьненаюкъарчу лехамашкахь кхи дIа Бакаев вац аьлла", - дийцина Садулаевс.\nРБК агенталло хеттарш дахьийтина чоьхьарчу гIуллакхийн министралле а, Талламан комитете а. Интерполехь дIахьедина, шайн бакъо яц цхьаболчу сацамех комментареш ян аьлла.\n2017-чу шеран бIаьста Ноьвр кIоштарчу Росгвардин декъанна тIелатар динера стохка бIаьста. Полисхоша бахарехь, Нохчийчуьрчу 6 вахархочо динера и зулам. Росгвардин 6 эскархо вийнера хIетахь, кханна кеп-кепара чевнаш йира.\nЗулам вовшахтоьхнарг Бакаев Iела хилла аьлла, Оьрсийчоьно бехкзуламан гIуллакх дуьхьал а даьккхина, Интерполехула лехамашка ваккхийтинера иза.


Исламан Нур - Свет Ислама - Iумдатул-ахькам: закат даккхарах дерг дуьйцу дакъа\nIумдатул-ахькам: закат даккхарах дерг дуьйцу дакъа\n(1) Хьадисан а, фикъхIан а, меттан а охIланан цхьабарт болуш ду: ШарIо лоруш йолу цхьа укъи - шовзткъа дирхIам хилар, ткъа пхи укъи - ши бIе дирхIам нисло тIаккха. Ткъа детин хIокху заманан барамашца аьлча, детин цхьа укъи – 595 гараме нислуш ду.\n(2) ХIокху заманан барамашца аьлча, цхьа васкъ – кхузткъа сахь лоруш ду. ХIета, буьртиг-ялтин а, стоьмийн а закат дала деза барам – кхо бIе сахь нисло. ХIокху заманан терзанан барамашца цхьа сахь – кхаа кийлане нисло, ткъа иза – ледарло йоццург а аьлла, герггарачу хьесапехь баьккхина барам бу. ХIета, кхо бIе сахь – 900 кийлане нисло.\n168. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда царна) элира аьлла: «Бусалба стагана тIехь дац шен лайнна а, говранна а тIера закат далар».\nКхечу ривайатехь аьлла: «Лай долахь волучу дена тIедиллина дац шен лайнна тIера закат далар, мархин сахь доцург» (ал-Бухари: 1464, Муслим: 982, Абу Дауд: 1594).\n169. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Дийнато (йина чов, дина зен) меттахIоттон дезаш дац, я гIуна чу йоьжнарг а, я маьIда доккхийлехь (хилла зен, лазийнарг) а, ткъа хазнина тIера – пхоьалгIа дакъа даладеза» (ал-Бухари: 1499, Муслим: 1710).\n170. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «(Цкъа) АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) Iумар вахийтинера сагIа (закат) схьагулдан. Цхьамма элира: «Закат схьадала ца тиги ибн Жамил, Халид ибн Валид, Пайхамаран (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) ден ваша Iаббас». ТIаккха АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) аьлла: «Ибн Жамилана новкъарло йийриг хIун ду-те (закат дIадала)? Къен хилла ма вара иза, ткъа Сийлахь-Везачу АллахIа хьал долуш ма вина иза. Халидах дерг аьлча, харцо ю аша цуьнца лелош ерг: шен гIагIнаш а, иштта (кхин болу) тIеман гIирсаш а ма бай цуьнан АллахIан новкъахь гIазотана хьажийна латтош. Ткъа Iаббасах дерг аьлча, цунна тIера и закат а, оцунна тIе кхин оццул а аса дала деза». Цул тIаьхьа элира цо: «ХIай, Iумар! Хьуна ца хаьа, стеган ден ваша да санна ларош вуйла?»» (ал-Бухари: 1468, Муслим: 983).\n171. IабдуллахI ибн Зайд ибн Iасим ал-Мазинис (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIа, Хьунайн гIазот долучу дийнахь, шен Пайхамаран (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) кара хIонс кхачийра. Ткъа цо иза нахана а, иштта дегнаш (бусалба дине) озон лаам хиллачарна а юккъехь дIасайийкъира. ХIетахь (оцу хIонсах) цхьа а дакъа ца дира цо ансарашна. Ткъа нахана динна дакъа шайна цадарна гIеххьа гIайгIане бахар нисделира ансарийн. ТIаккха хутIба дира Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна): «ХIай, ансарийн тоба! Нийсачу некъах а тилла, ца карийнера суна шу - цул тIаьхьа соьгахула АллахIа шу нийсачу новкъа а нисдеш? Уьйраш а йоцуш, декъаделла дацара шу - цул тIаьхьа соьгахула АллахIа, юккъехь уьйраш а йина, цхьаъ дина дIахиттош? Къен а дацара шу - АллахIа шун хьал тодеш?». Цо цхьаъ моссазза эли а, цара олура: «АллахIера а, Цуьнан элчанера а дукха дерриге дика!». Цо элира: «ХIета, хIун ду, ткъа, АллахIан элчанна жоп дала шуна новкъарло йийриг?». Цара элира: «АллахIера а, Цуьнан элчанера а дукха дерриге дика!». Цо элира: «Шайна лаахь, ала йиш йолуш-м ду-кхий шу: хIара а, иза а аьлла. Реза дац шу: нах уьстагI а, эмкал а эцна дIа а бахийтина, ткъа шаьш шайн Пайхамарца цхьаьна шайн хIусамашка дерза? ХIижрат ца хиллехьара, билггал, ансарех цхьаъ хир ма вара со. Нах цхьана боьра я чIоьжа боьлча, (ткъа ансараш кхечу боьра я чIоьжа боьлча), билггал, ансараша къастийна болу боьра я чIож хоржур ма дара аса. Ансараш – чухула духу духар ду, ткъа кхин болу нах – тIехула духург ду. Со дIаваьллачул тIаьхьа, (цхьаболучара нехан) юкъара хьаккъаш шайна пайдехьа хьийзон гIерташ зама тIехIуттур ю шуна. Цундела собарца чекхдовлалаш, шаьш соьх цхьана «Хьавд» татолана уллохь схьакхетталц»» (ал-Бухари: 4330, Муслим: 1061).


Путин вазвайтира Нохчийчоьнга юха а\nМахкарчу даздаршлахь хьалхарчех ду и Де\nМашенаш хехкар, говрашца къовсар, артисташа концерташ гайтар, кхечу пачхьалкхашкара а тIехь, цIарна цIе яхана футболисташ кхайкхина, буьрканех ловзар, совгIаташ декъар... Публикан къоьлла ца хилийта, дукха Iуьйранна дуьйна "газелашца" гIалин спортан майданашка бIеннашкахь дIаоьзнера Iедалан балхахь мел болу бахархой. Царалахь бара, гуттара а санна, хьехархой , лоьраш, студенташ,социалан тIегIан белхой.\nДе делкъанга лестина 2-3 сахьт даьлча нах "Ахмат-Арене" дIакхачийра концерте а, футболе а хьовса.\nХIоразза а хьехархой а, лоьраш а шайн чоьтах боьлхуш бу Соьлж-ГIалахь кест-кеста хIитточу ловзаршка. Муха тIеоьцу бахархоша а, кегийрхоша а, Iедалан балхахоша а Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир вина де даздар?\nШен а,накъостийн а кIезиг бала хуьлу Путин вазварх, боху хьалха прокуратурехь болх а бина, тахана пенсехь волчу соьлжагIалахочо Ширвана.\nШирван: «Деллахь са-м гуттар а кIезиг бала хиллера цу ловзарийн.Сацийна меттиг хилча а сайн дагахь ворхIе да а хьахаво ас-м. Оха санна и хIумнаш лелош оьрсийн шаьш бу моьттуш а вац со-м.Тхуна санна и президент царна шайна а веза моьтуш вац со».\nДе эшначу берийн хIусамехь белхо ю Теркйист кIоштера Майнат. Цо дийцарехь кхаа автобус тIехь бигна уьш машенаш хохкучу майданахь «шайн лаамехь» хьовсархой хила.\nМайнат: «Дукха Iуьйранна бигира тхан берийн цIийнера белхой машенаш хохкуш хьовса.Церан самукъадалар бохуш адам стенна хьийзадо те? Хьенан самукъадолу цу базарех? Кхузахь кхара лелориг атта адам тешар долуш хIумнаш дац».\nУниверситетан студент ю Iайшат. Цхьацца ловзаршка хIиттар декхар долуш санна, шаьш доьлла боху цо цу балхах.\nIайшат: « Университетера дигна тхо.Тхо-м доьлла цу балхах. Кест-кеста дуьгу,ца дахча мага а ца до.Цара лесто ахча ду-кх новкъа,нах хьийзорра-м дийца а ца дуьйцура…»\nХIинцца хIинца ишколе балха хIоьттина физрук ву Новр кIоштера Сайди. Дукха нахана дош доцуш хIума хетта боху цо урхаллехь болчара бертаза адам дIа а узуш,шайн самукъаненна цхьацца ловзарш хIиттор.\nСайди: «Ишколера дигнера тхо Путинан де даздан. Лула-кулара къаьмнаш тхох доьлуш ду-кх. Делкъал тIаьхьа кхоъ даьлча новкъадевлира тхо,буьйсанна хан яьллачу хенахь бен цIа догIийла а ца хилира. Цхьаммо а даздеш дац и де оха даздеш ду-кх!\nТIаьхьий хьалхий махкахь дIахучу къийсадаларех,ловзарех цецвийлина ца волучех цхьаъ ву Гуьмсан кIоштера могIарера пенсахо Асхьаб а.\nАсхьаб: «И вина денош даздар бусалба нахана товш хIума а дацара,тхан кхуззаххьа-м чIогIа юьхьарлаьцна иза. Ша болу болх охьа а кхоьссина, баха безаш бу-кх цига балхахь берш. Шайн оьрсаша ца даздо-кх иза,тхо ду-кх хьалхе а яьккхина каде хьийзаш».\nХууш ма-хиллара Нохчийчохь дIахьучу муьлххачу гуламехь а,спортан къийсадаларшкахь эзарнакахь адам-публика хуьлу. Уьш цига муха кховчу гойту аьлла хета бахархоша цуьрриг бакхий ца беш луш долучу жоьпаша. Маца сацор ду,дог дагIахь а ца дагIахь а нах чаккхе йоцчу синкъерамашка кхийлар. И хаттар жоп доцуш ду.


Лараме бусалба вежарий, йижарий!\n26 ноября в 17:18 (2009 г.)\n26.11.2009 /17:15/ ТІекхечи бусалба нехан дахарехь коьртачарех, дезачарех долу Іийда – Іийдул-Адхьа (ГІурбан де). Дуьнен чохь берриг бусалба нехан деза де ду иза. Везачу Дала и денош дохкуьйту вайна вай вовшашца къинхетаме, вовшех дог лозуш хила дезаш хилар дагадаийта. Ваьшна гуонах хьаьвсича вайна го гІелонехь, халонехь бохкуш болу дуккха а нах. Декхар хилла тІедоьжна вайна дине, къоме ца хьоьжуш гІийлачу нахана гІо дар. Вайн Президента Кадыров Рамзана ца кІордош, Делан дуьхьа доггаха беш болчу балхо сийлахьчу АллахІан лаамца баккхий хийцамаш хиларе кхачийна вайн махкахь. Вайна цкъа а дагахь хилла йоцу вайн аэропортана дуьненаюкъара статус ялар бахьана долуш, Нохчийчуьрчу хьажойн таро хили вайн махкара Макка баха. Цуьнан мах хадалур бац кхул хьалха Макка баха гІерташ къахьегначу хьажошка бен. Президентан гІоьнца кху шарахь ХьаьжцІа бахана таро йоцуш болу дуккха а нах.\nБоккхачу тидамца гІо а, дола а до Президента заьІапхойн. ХІора денна деш гІо ду мискачу нахана. Чубаха меттиг йоцуш бисинчарна денна дІалуш квартираш ю, ярташкахь гІийла бехаш болчу нахана деш керла цІенош ду. Чаккхе йоцуш дукха ду цо деш долу Дела реза хинволу гІуллакхаш. Дала диканца бекхам бойла цунна.\nВайн пачхьалкхехь массо а бусалба нехан и де даздан таро хиларо хадабо Россин Іедало беш болчу белхан хьакъ боллу мах. Муьлххачу къоман а бакъо ю тахана шен дин лело, шен къоман гІиллакхийн, оьздангаллин буха тІе юхадерза. Оцу кепара дІахьош болчу балхо чІагІбо къаьмнашна юккъера барт, вовшех кхетар, тешар, вовшийн ларар.\nСо тешна ву и деза денош бахьана долуш вайн махкахь вехаш волчу хІора бусалба стеган дог-ойла тоелла а хирг хиларх.\nХьоме махкахой, бусалба вежарий, йижарий!\nВезачу Дала къобалдойла шун гІурбанаш. КхидІа йогІучу хенахь цу баттахь ХьаьжцІа даха а, гІурбан денош даздан а таро, могашалла, хьуьнар лойла шуна Везачу Дала!\nВеза а, Сийлахь а волчу АллахІа х1окху гІурбан деношкахь йина Іамалш бахьана долуш ша реза винчех дойла вай.\nНохчийн Республикан Парламентан Председатель.


Динан маьршонех лаьцна рогIера рапорт арахецна Iамеркан пачхьалкхан департаменто\nНохчийчоь - Хиджаб йоьхна нохчийн зудабераш ду Соьлж-гIалин урамехь догIуш, 16Гез2010\nДинан маьршонех лаьцна рогIера рапорт кечдина Iамеркан пачхьалкхан департаменто. Дерриг а дуьненахь бинчу талламана юкъадогIуш ду Оьрсийчохь а, Нохчийчохь а динан маьршонаш ларъярх лаьцна дакъа а. Цуьнан авторша тидаме диллина, Оьрсийчохь динан маьршонаш гаттийна хилар а, Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана шена хетачу кепара дин лелош боцчу нахана тIаьхь таIзар латтош хилар а.\nДинан маьршонаш кхин дIа а дIайохуш ю Оьрсийчохь и хьал галдалар бен, тоделла хааделла дац боху Iамеркан Пачхьалкхан Департаментан тIаьххьарчу рапорто.\nЭкстремизмана дуьхьала долчу низамах тIаьхь-тIаьхьа алсам пайда оьцу оьрсийн Iедалша маьрша дин лелочу тобанашна а, нахана а дуьхьала. Къаьсттина, Иегован тешашна а, Туркойн теологан Нурси СаьIидан белхаш боьшучарна а, боху цу рапорто.\nКъоман а, меттигерчу а Iедалша цу низмах пайда оьцу, шайна хетачу кепара дин лелош боцчу бусулба нахана а, бусулба тобанашна а ницкъ беш а, уьш кхерош а. Оцу хIуманаша, шеца ксенофоби а, собар а ца хиларо, андий зуламаш дойту Оьрсийчохь, стаг верна тIекхаччалц.\nМоскох цу кепарчу зуламийн терахь алсам доллушехь, оьрсийн Iедало царна тIе оьшу тидам ца бохуьйту, я, уьш ца хилийтарна тIехьовсийна эвсара белхаш а ца бо, аьлла билгалдаьккхина рапортан авторша.\n2002-чу шарахь Оьрсийчохь экстремизмана дуьхьало ян Iалашонца тIеэцначу низамехула, кхерамазаллица доьзна бахьанаш бухе а дохкий, оьрсийн Iедало санцеш кхайкхайо динан тобанашна а, цхьацца динийн векалшна а дуьхьала. Дукха хьолахь, уьш кхераме хиларан тоьшаллаш данне доццушехь.\n2007-чу шарахь оьрсийн кхело бихкира Туркойн теологан Нурсин белхаш, уьш экстремизман амал йолуш бу аьлла. Дийцарехь, ислам дин саннарг дан а дац боху ойла ю цуьнан белхаш тIехь. 2008-чу шарахь Нурсин белхаш боьшурш экстремистийн тоба лерира Оьрсийчоьнан Лаккхарчу Кхело. Эксперташ шек бу церан цхьа а тоба хиларх. Цхьаберш, цуьнга озабезам барна бехке а бина чубоьхкина бу тайп-тайпана хенаш а тоьхна.\nИштта, Iедалша къобалъйинчу структурашна ца дезачу кепара ислам дин лелор а, хIинццалц схьа, экстремизм а, ур-атталла, терроризм а лору Оьрсийн Iедалша.\nКъилбседа Кавказехь а, Оьрсийчоьнан кхечу кIошташкахь а бусулба нах тIех леринчу тидамна кIел бу. Уьш лоьцуш бу, тIепаза бойуш бу, динан эстремисташ а лоруш, бойуш а бу, аьлла ду Iамеркан пачхьалкхан департаментан динан маьршонех лаьцна кечдинчу рапорт тIехь.\nОьрсийн Iедалша новкъарло йо боху цо кхин дIа а, Iедалша къобалъйина ортодоксан килса йоцчарна, кхечу динашна шайн килсанаш а, маьждигаш а схьаделла. Цу декъехь бу, Москох-гIалахь маьждигаш ца дойту бусулба нах а. 2014-чу шарахь Олимпикан ловзарш хир долчу Сочехь ткъа эзар гергга бусулба стаг ву вехаш. Сочин мэро царна бакъо ца ло официала кепара маьждиг дан.\nШовинистийн тобанийн чIогIа паргIат Iойла ю Оьрсийчохь. Цара стаг вен кхерамаш туьйсу. Москох, наггахь, царах зе хиллачарна полицино цкъа-цкъа гIо деш делахь а, и гIо, хила ма-деззара а дац, эвсара а дац боху рапортан авторша. Кортош баьшначу скинхедех зулам хуьлуш берш, дукха хьолахь Азера бусулба нах а, жуьгтий а бу боху цара.\nНохчийчохь лаьттачу хьолана бина таллам а бу цу рапортехь. Кремло Нохчийчоьнан куьйгалле хIоттийначу Кадыров Рамзана адамийн бакъонаш шуьйра иэшош ву, я уьш иэшор къобалдеш ву бохуш дуьйцу рапорто. Кадыров бехке веш ву я шеконаш ю цо адамийн бакъонаш ларъярхой байарна а, уьш тIепаза байарна а. Оьрсийчохь а, дозанал арахьа а цхьана нах бойуьйту Кадыровс, аьлла ду рапорт тIехь.\nНохчийн суфин гIиллакхаш шен агIора хийцина цо, ша куьйгаллехь хиларан бух бакъбан Iалашонца. Ислам дин шена гучу агIора дерзийна, таIзаран пачхьалкх кхоьллина цо. Зударшна тIедиллина хиджаб лелор. 2008-чу шарахь дуьйна исс зуда йийна, оьзда лелаш яцара аьлла. Телевизионехь вистхуьлуш цо бакъдира и зулам. Адамаш дайина нах цхьаммо а кхеле ца оьзна.\nХIара а, Оьрсийчохь динан маьршонашца лаьтта хьал юьхьар а лаьцна, Цхьанатоьхначу Штаташна хьехамаш беш, цхьа моггIа ойланаш кховдийна рапортан авторша.\nЕккъа Нохчийчоьнах лаьцна аьлчи, кхечу, зуламаш динчу оьрсийн лаккхарчу векалшца цхьана, Кадыров Рамзанан а арахьа латтош долу ахчанаш гIорор а, Цхьанатоьхначу Штаташка ваха виза ца ялар а хьехадо цара. Изза дар деха боху цара Европан Барте а.


Нобелан машаран совгIат делла Муратов Дмитрийна а, Ресса Марияна а\nМуратов Дмитрий. ТIехьарчу планехь – "Новая газетан" журналистан Политковская Аннин сурт\nНобелан машаран совгIатан лауреаташ бевлла "Новая газетин" коьрта редактор Муратов Дмитрий а, Филиппинашкара журналист-талламхо Ресса Мария а.\nНобелан комитето дIахьедарца, журналисташна совгIат дина "демократин а, машаран а буха тIехь лаьтта дешан маршо Iалашъярехь къахьегарна".\nНорвегерчу Нобелан комитетан куьйгалхочо Рейсс-Андерсен Беритас, лауреатийн мах хадош аьлла хIара дешнаш: "Ша кхолладеллачу 1993-чу шарахь дуьйна схьа "Новая газето" зорбане яьхна коррупцина, полицино ечу гIелонна, низамехь доцчу лецаршна, харжамашкахь лелочу харцонашна, троллаш кхиош йолчу фабрикашна ечу критика тIера Оьрсийчоьно шен мехкашкахь а, арахьа а эскарийн гIоьнца къизалла латтор емалдечу кхаччалц йолу материалаш".\n"Ткъа "Новая газетина" дуьхьаллаьттачу наха кхерамаш тийсина цунна, тIехь гIело латтийна, цуьнан журналисташ баъйина. Газета кхолладелчхьана схьа вийна цуьнан ялх журналист, царалахь Нохчийчуьрчу тIамах лаьцна яздеш хилла Политковская Анна а йолуш. Оццул зенаш хуьллушехь, коьрта редактор Муратов ца ваьлла маршонан принципашна тIера, цахеддаш лаьттина журналисташкахьа, царна шаьш къастийначу теманашна материалаш ян некъаш бохуш – лаьттина, иза журналистикан говзаллин а, этикан стандартийн а бух буйла а хууш", - аьлла деза совгIат кхайкхийначу Нобелан комитетан цIарах Рейсс-Андерсена.\n"Новая газетин" байъина журналисташ бу хIорш: Домников Игорь (2000), Щекочихин Юрий (2003), Политковская Анна (2006), Бабурова Анастасия (2009), иштта цуьнан редакцица болх бина адвокат Маркелов Станислав (2009), бакъоларъярхо Эстемирова Наталья (2009).\n"ХIара совгIат дина лору ас сайн кхелхинчу накъосташна а, коллегашна а - Политковская Аннина, Щекочихин Юрийна, Домников Игорна. Делла хIара совгIат тахана шайх "арахьара агенташ", "хьашт йоцу элементаш" баха болийначу журналисташна а. Редакцица цхьаьна оха ойла йийр ю тхан кху совгIатах дендолчух", – аьлла "Новая газетин" коьртачу редактора Readovka газетица къамел деш. СовгIатан цхьа дакъа ша лур ду, элира Муратовс, цомгуш долчу берашна гIодечу "Дикаллин го" фонданна.\nСовгIат далар хьахош, "Эха Москвы" радион коьртачу редактора Венедиктов Алексейс, ша чIогIа воккхавесовгIат дала Муратов къасторна, "иза вайна массарна а юьхькIаме де, вайн толам бу, иза хаамийн гIирсийн маршонна а ду деза совгIат", - аьлла.\n"Новая газетин" белхахоша муха тIеэцна кхаъ – Муратов Дмитрийна Нобелан совгIат далар – дийцира Маршо Радиога цуьнан пресс-векала Прусенкова Надеждас:\nТхайна хетарг ала тхан йиш хиллехь, оха Навальныйна кхачор дара и совгIат\n– Мехала ду тхуна совгIат далар. ТIаьххьарчу шерашкахь букмекерша, тешна а лур ду тхуна Нобелан машаран совгIат, чIагIдора. Тхо вуно дукхазза хиллера совгIатна къасточу кхаа кандидаташлахь. Кхушара иза лур ду аьлла хеташ а дацара тхо. Фаворитийн могIарахь кхушара хьалхарчех хилла Навальный, олура букмекерша. Оха къобалдийр дара иза хаьржина хиллехь совгIат дала. Тхайна хетарг ала тхан йиш хиллехь, оха Навальныйна кхачор дара иза. Теша а хала дара тхуна и тхайна даларх.\n– ХIинца-м тешна шу иза бакъ хиларх. Хьуна гарехь, мел деза ду иза шуна а, тхуна а тIехь?\nТхан болх лаккхарчу мехе биллина\n– Тхан белхан мах лакхара хадийна, оха дийриг даздина цо. Муратов Дмитрийс доцца ша динчу дIахьедарехь элира, и совгIат шена делла дац, иза Домников Игорна, Политковская Аннина, Щекочихин Юрийна, Бабурина Настина, Маркелов Сашина, Эстемирова Наташина делла – къахоьгуш белла тхан накъостий бу уьш. Новкъа ду оцу зуламех дукхадерш тахана а теллина даханза дуьсуш. Политкоская Анна йийначу шолгIачу дийнахь елла нисло и совгIат. Вайн профессица дерриг а дика доцийла кху пачхьалкхехь, гойту цо. Оха хьоьгу къа дуьнена гар – дера ду иза-м деза а, мехала а, – элира Прусенкова Надеждас.\nДешан маршо Iалашъяран фондан президентна Симонов Алексейна хетарехь, "вуно боккха хилам бу" газетина Нобелан совгIат далар:\n– Суна гарехь, цара Iалашвен бедар юьйхи Муратовна тIе. Цунна-м иза ца оьшуш хила а тарло, амма цуьнан мах беза хадийна Нобелан комитето. Муратов – тамаше адам ду. Сан ирс ду суо цуьнца 30 шарахь доттагIаллехь хилар. Тхойша цхьана хенахь кхоллавелла ву. "Новая газета" доьлучу деношкахь лечкъийра цуьнан компьютераш. Керланаш эца газетина гIодеш хьийзира тхан дешан маршо Iалашъяран фонд. ХIетахь дуьйна вевзаш а, доттагIаллехь а ву тхойша.\nМуратов 20 шо жима воллушехь, сайн воккха ваша хета суна иза\nАс дукха болх бина "Новой газетина", суна дика вевза иза редактор санна. Суна кеп-кепарчу хьелашкахь гина ву Муратов – редактор а, директор а, коллективан лидер а санна. Иза даима лелла баьчча санна, хIунда аьлча, цхьангге а йохалур йоцуш, дуьнене ондда, чIагIбелла хьажам бу цуьнан. Сан а, цуьнан а кеп-кепара ду лелош долу гIуллакхаш, Муратов 20 шо жима воллушехь, сайн воккха ваша хета суна иза.\n–Ткъа хIун меттиг бу "Новая газетин" Оьрсийчоьнан журналистикехь, цунах йийисинчу лора тIехь?\n– Цхьаъ делахь, газетан тираж шо шаре мел долу лахлуш ю. Оцу маьIнехь аьлча, "Новая газето" ца хьулйо шен башхаллаш а, кхачамбацарш а. И газета а, цуьнан чулацам а кху таьххьарчу заманахь суна кIезиг бу товш. Суна иза сов шога лаьтта шен позицешна тIехь, аьлла хета. Газета декхаре дац хуьлуш лаьттачуьнца позици лаьцна Iан, цо лелаш дерг кеп-кепарчу сонашкара гайта деза. Амма оцу газетин позици ю шен. Ишттаниг кху заманахь кIезиг хаало!\n– Делахь а, цхьна Муратовна кхайкхийна сий ма даций иза – ерриг редакци, цуьнан журналисташ ма буй базбинарш…\n– Муратов ша ду шен газета. Хьуна ца евзачух тер аду цунний, газетаний юкъара зIе. Цо ша кхиийна цигахь массо а, цо шен дагах чекхбаьхна и нах.\nРыклин Александрна ца моьттура Нобелан совгIат "Новая газетина" кхачор ю, цунна иза Навальный Алексейна лур ю аьлла хетара:\n– Суна декъалван лаьа Муратов а, "Новая газета" а. Иза Димин толам бу, цунна тIе иза ихина шен профессионлан дерриг а дахарехь. Иза шеко а йоцуш, Оьрийчохь дешан бакъонехьа латточу къийсамехь хьалханча ву. И Нобелан совгIат вайна юкъахь хIинца боцчу журналистийн ду, тахана болх бечу газетин ерриг а коллективан ду. Сан ирс ду оцу газетехь ас материалаш араяьхна хилар, ас дозалла до цунах.\nЖурналистна Романова Ольгина гIеххьачул къа а хета Муратов Дмитрийх:\nСо тешна ю, и совгIат Муратов Димина тоххара делла хила дезаш дара\n– Сан дог лозу сайн дикачу накъостах, коллегех Муратов Дмитрийх. Ша декъалвечу юкъанна цунна кхин а хеза: Навальныйна дала дезара и совгIат. Иза сема адам ду, цунна иза ца хезийла а дац. Шеко яц, кхушарлера Нобелан машаран совгIат Навальныйна еллехь, иза ломара шеш башар, Сахарехь догIа дар санна хIума хир дара. Цунах дуьненан коьрта хаам бийр бара, цо Навальныйн кхоллам а хийца тарлора, Оьрсийчоьнан кхолламах дозадала а тарлора иза. Амма иза а ю политика, муьлхха а машаран совгIат санна.\nСоьга хаьттича, дукха хан яра Муратов Дмитрийна и совгIат дина хила деза. Иза тоьлла журналист, редактор, юкъархо хилла ца Iа, Оьрсийчохь дехачу уггаре дикачу адамех цхьаъ ву иза. Шун а, сан а дешан маршонан гIарол, политика бахьанехь лецначийн гIоьнча, церан бакъонашкахьа къийсархо, журналистан бакъо, этика толош хьийзарг. Дерриг а ду цуьнца!\nЦхьана редакцехь хIинца шиъ ву Нобелан лауреат. Ишттаниг хилла дац цкъа а. Горбачев Михаил а ву Нобелан машаран совгIатан лауреат, "Новой газетин" Тергояран кхеташонан декъашхо. Оцу хьоло "Новой газетин" дахар дIадахдийр ду, аьтто лур бу эвсаре хила, аьлла хета суна.\n– Муратовна Нобелан машаран совгIатдаларо аьтто бийр буй Политковская ейтинарш схьалаха, йохур юй-те цIеран цIерш?\n– Суна ца хета Оьрсийчоьнан Iедало бакъдерг лохуш, зулам дайтинарш схьакарош къахьоьгур ду аьлла. Амма со тешна ю юхавоккхур вац Муратов а, "Новая газета" а шен некъа тIера. Со теша журналист ейтинарг схьакарориг хиларх, вайна дуккха а дукха хIуманаш гучудевр ду тIаьхьо.\nМуратов шен некъ буьту стаг вац, "Новая газета" а яц шен накъостий бицбен, дIатосу хьукмат.\nМедиа-тидархочо Качкаева Аннас а декъалво Муратов Дмитрий а, "Новая газета" а, Оьрсийчуьра бозуш боцу массо а зорбанхой а:\n– Господин Песков вуьззина бакъ ву, Муратовс цахеддаш бо шен кхетамца богIу болх, иза тешаме ву цунна, похIма долуш ву, майра ву, шен таханлера а, кхелхина болу а коллегаш санна. Цунна совгIат кхачор боккха кхаъ бу болх дIа ца тосуш, Iедална ца деза хеттарш деш, талламаш дIахьош, Iедало хьийзош бехачу массо а журналисташна. Еза ю и совгIат Политковская йийначу дийнахь елла хилар. Бакъду, кхераме професси ю хIара. Амма беза бу вайн белхан мах, вайн Iалашонаш, уьш кхочушъярна вайна Нобелан совгIат а луш хилча.\n– Муратовна Нобелан совгIат даларо Iалашдийр дуй "Новая газета"? "Дождь" телеканал арахьарчу агентан статусе хIотторо гойтура "Новая газета" цул тIаьхьадуьсур доцийла. "Эхо Москвы" хила тарло хIинца рогIехь…\n– Нобелан совгIат вайн ситуацина цкъа а ца йина тIекарло, новкъа хуьлуш меттигаш а яьхкина.\nЧехийн яздархочунна, политологна Соукуп Ондрана хетарехь, кхушарлера Нобелан машаран совгIат Оьрсийчу кхачар ду цигара журналситийн юкъараллин ларам бар, цара хала зама ловш хиларх дуьне къера хилар:\nИ совгIат Оьрсийчуьрчу дозуш йоцчу журналистиканна елла\n– Суна хетарехь, совгIат цунна цхьанна елла ца Iа, иза Оьрсийчуьрчу йозуш йоцчу ерриг а журналистиканна кхочу. Муратовга шен газета 20 шарахь ца дужуш кхабадалар инзаре доккха хIума ду.\n– Дукхахберш совгIат Навальныйна даларе хьоьжуш Iара. Оцу юкъанна иза Муратов Дмитрийна ялар нийса хетий хьуна?\nНавальныйна кхин а дукха халонаш тIе ца эгийта лиина Нобелан комитетна\n– Наха даима а лардо цхьацца некъаш, хIума. Кхузахь, суна хетарехь, Навальныйна долчу тIе а хала ца хилийта лиина Нобелан комитетна. Кхеташ ду, цхьана а совгIаташа, премеша аьтто бийр бац Навальный Алексейна набахтера аравала, Кремлна иза ца лаахь. Соьга хаьтича нийса ду газетанна тIекарло яр, дийна диса гIерташ цо хьоьгу къа гар. ХIинца бегаш бо социалан машанашкахь, Муратовна а, "Новая газетина" а арахьарчу агентан статус яла еза, цара кхечу пачхьалкхера, Нобелан комитетера, ахча схьаэцна, бохуш.\nПолитологна Галлямов Iаббасна гарехь, Нобелан комитето ша совгIат деш тидаме эцна Оьрсийчуьрчу прессина хуьлу Iаткъамаш:\n– Мел политикаца йозуш яц аьлла Нобелан комитет ша гайта гIертахь а, иза Марс тIехь ца еха. Иза дика кхета, муьлхачу хьелашкахь къахьоьгу Оьрсийчьурчу журналисташа, хаьа дешан маршонан рейтингца Оьрсийчоь дуьненан йисттехь йисинийла, цигахь журналисташна беш боккха тIеIаткъам буйла. Нобелан комитет кхета ша динарг Оьрсийчоьнан Iедална кхета тIара дуйла. КIеззиг а бакъдерг дийца гIоьртарг арахьарчу агентийн могIара воккхуш хьийза Кремль.\n– Хьуна муха хета, муха тIеэцна Кремло совгIат далар? Дог даьттIий цигарчийн?\n– Шайн хьекъал тоахь, цара мохь хьоькхур бац Нобелан совгIат Оьрсийчоьнна дуьхьал болх беш ю, бохуш. Навальныйна иза еллехь, мохь хьоькхур бара, ткъа журналистна яларо совцо беза уьш, ас кхеторехь. Муратов политикан боламан декъашхо вац. Цундела совгIат цунна даларх олийла дац Малхбузе Оьрсийчоьнна зулам деш ю, – аьлла хета Галлямовна.\nМуратов Дмитрий 1961 шарахь вина Куйбышев гIалахь. Эскарехь гIуллакх дина ваьлча, болх бина цо "Волжский комсомольцехь" а, "Комсомольская правдехь" а. 1993 шарахь "Новая ежедневная газета" арахеца долийна цо. 1995 шарахь хийцина цIе - "Новая газета". Оццу шарахь хIоьттина Муратов цуьнан коьрта редактор.\nПутин Владимиран пресс-векала Песков Дмитрийс дIахьедина, Кремло декъалво совгIат эцарца Муратов, аьлла. "Цо ца хеддаш къахьоьгу ша юьхьаръэцначу новкъахь, иза хьекъал долуш ву, майра ву. Иза-м хьаха ду беза мах хадор, декъалво оха иза", – аьлла Песковс.\nМуратов Оьрсийчохь кхоалгIа лауреат ву Нобелан машаран совгIатан. Цул хьалха и совгIат кхачийна бакъоларъярхочунна Сахаров Андрейна а, Советан пачхьалкхан экс-президентна Горбачев Михаилна а.\nКхушара Нобелан машаран совгIат къовсуш дара 95 хьукмат а, 234 стаг а, шайлахь оппозиционер Навальный а, белорусийн лидер-оппозиционер Тихановская Светлана а, Швецера экологин жигархо Тунберг Грета а йолуш.\nСовгIатан барам бу Швецин 10 миллион крона (1 миллион сов доллар).


Писатели — Страница 2 — Урок 95\nКибиев Мусбек вина 1937-чу шеран 7-чу августехь Нохчийчоьнан лаьмнийн Iаламехь лаьттачу исбаьхьчу юьртахь Веданахь гIуллакхъхочун Мохьмадан доьзалехь. Школехь дуьйна а стихаш язъеш хилла иза. Мусбекан стихотворенеш зорбане йовла юьйлаелла 1950-чу...\nНохчийн поэт Дудаев Ӏабди вина Веданан районерчу Элистанжахь ахархочун Дудин доьзалехь. Исбаьхьа Ӏалам долчу ширчу нохчийн юьртахь дӀадахна Ӏабдин бералла. Деша ваххал хилча, шен дас хьуьжаре дӀавелла иза. Хьуьжарера ваьллачул...\nДикаев Мохьмад вина 1941-чу шеран 1 сентябрехь Соьлжа-ГIалахь искусствон белхахочун Джунидан доьзалехь. Нохчийн къам махках даьккхинчу хенахь, Казахстанехь Чу станцехь Iийна ДикаевгIеран доьзал. Цигахь 1949-чу шарахь хьалхарчу классе деша вахана...\nГацаев СаьIид вина 1938-чу шеран 2-чу декабрехь Веданан районерчу Дишни-Ведана юххерчу кIотарахь ахархочун Асламбекан доьзалехь. Поэтан дахаран хьалхара пхи шо оцу исбаьхьчу Iаламан аьхналлехь дIадахна. Нохч-ГIалгIайн республика юха метта а...\nГадаев Мохьмад-Салахь вина 1909-чу шарахь ГIуран-беттан 10-чу дийнахь Нажи-Юьртан к1оштара Чуьрч-Ирзе юьртахь. Чуьрч-Ирзехь чекхйоккху цо ворх1шеран школа. Цул т1аьхьа доьшу Ростов-г1алахь рабфакехь. 1930-чу шерашкахь Нохчийчохь историн а, меттан а, литературин а...\nБексултанов Муса Эльмурзаевич (1954 шеран 1 июль) — нохчийн яздархо а, прозаик а вина 1954-чу шарахь, товбеца-беттан 1-чу дийнахь Казахийн СССР-н Мендырискан кIоштахь. 1979-чу шарахь цо чекхъяьккхира Нохч-ГIалгIайн пачхьалкхан университетан...\nБадуев СаьIид-Салихь прозаик, драматург, поэт, нохчийн исбаьхьаллин литературин бухбиллархо вара. Иза вина 1903 шеран 28 августехь Соьлжа-ГIалахь. Цуьнан да махбархо вара. Жима волуш да-нана доцуш висира Саь1ид-Салихь. Соьлжа-ГӀалин реальни училищехь...\nАрсанов СаьIид-Бей вина 1889-чу шеран 2-чу октябрехь Нохчийчохь, Жимачу АтагIахь,ахархочун Арсанбекан доьзалехь. 1905-чу шарахь СаьIид-Бейс Владикавказехь 4-шеран училище чекхъяьккхина. 1907-чу шарахь Баку гIалахь цхьана гIишлошъяран организацин конторехь коперовальщикан, чертежникан болх...\nАйсханов Шамсуддин Катаевич вина 1907-чу шарахь Теркайистерачу Лаха-Неврехь. Йоза-дешар халкъа юкъа даржоран некъ юьхьарлецира ша хьалакхиъча Шамсуддис. 1925-чу шарахь дуьйна цхьана муьрехь комсомолехь болх бира цо. Айсханов Шамсуддис шен литературни...


Хьанна оьшу полици?\nТовбеца-бутт 29, 2016\nНохчийчоь йоьттина ю тахана полицин белхой. Цара мискъал зарратал бIокъажор доцуш,пачхьалкхан низам кIоршаме талхош хилар тидамза а дуьтуш,хIайттараллица кхочуш до буьйранчаша шайна тIедехкина муьлхха а декхарш.\nОьрсийчоьнан кхечу кIошташкахь сомаха я гIенаха гина а я дуьйцу хезна а доцург кхузахь низамхоша дина карадойту: кIадбоцчу бахьаненна,доьхка тесна дацахь а, лампанаш летта ца хиллехь а,машенан кехат чохь дицделла хьо урам юьххье бен ца ваьллехь а дIайоху машенаш,даккхий гIуданаш охьадехкича бен схьа а ца луш.\n-Аш лелориг нийса дац,низаман гIароллехь латтарна метта аша шаьшша талха стена талхайо бакъонаш?-хаьттича,хьалнехьа пIелг а хьежош: «Тхо тхайна делла омра кхочуш ца дича ца довла!» -жоп хазадо. Низамаца бIоста нислахь а,ца нислахь а муьлхха а буьйр дахаре дерзош, полисхой шовкъе хьийзар товчух тера ду Iедалхошна.\nСтенна аьлча хIуъу а шайна мага а могуьйтуш цара махкахь лааме хьажжина деш долу олалла,могIарерчу бахархошна беш болу тIеIаткъам саццаза дIахьуш бу. Къаьсттина и юьхькIаме доцу сурт хIора а дийнахь бохург санна, дика го воьду-вогIучунна. Шелковск кIоштехь хIинцца нисьелла хIара меттиг. Дуьйцуш ву 52 шо долу Масхьуд.\nМасхьуд: «НогIийн махкара хорбаш йохьуш вогIучу сан вешин кIантера машен дIаяккхина,аьрро лампа летта яцара аьлла. ХIара цIера араваьллачул тIаьхьа новкъахь яьгна лампа. ГIуданан лоттийле дIахIоттийна машен. 5 эзар гIуда охьадилла боху. Шаьш лелориг лартIа доций шайна а хаьа,амма юха ца бовлу.\nАс и машен сацийнарг а,дIайигнарг а мила ву а хиъна, дIааьлла: бутт балахь а,шо далахь а кху машенах жоп ас хьоьга доьхур ду,тIехула тIе хорбаш йохкарехь хилла зе хьоьга метта а хIоттадойтур ду. Иза а аьлла со цIа веанчу шолгIачу дийнахь,хабар а даийтина, машен схьаелира». И къамел динчу Шелковск кIоштан вахархочо чIагIдарца нах ца хIуьтту полисхошца къовсаме бийла а,девнаш даха а. ХIунда,цара тIаккха хьан чуьрчу гергарчарна тIеIаткъам бан болабо,балхара бохо кхерамаш туьйсу.\nПолисхойн хьокъехь мел бIаьрла ойланаш кхобу могIарерчу наха? Уьш нийсонан,бакъонан гIортораш а хеташ, мел дегайовхо кхоба церан хьокъехь бахархоша? Дукха кIарглуш гена вийла а ца оьшуш тусало нехан къамелашкахь полицин белхалой халкъалахь лераме хилар я цахилар. Цу декъехь цхьа кIеззиг бен бацахь гайтам бу аьлла хетта гуьмс кIоштерчу Халадан деш долу къамел а. Цунна моттарехь,мел гома делахь а шайга бох-боххург кхочуш а деш Iаш бу полисхой, ца дийриг тухий балхара вохаво…\nХалад: «Полисхошна ахь хIун эр ду? Шайга ден аьлларг а деш дIа Iаш бу-кх. Некъехь а къепе хIотто-м гIерта уьш,амма воьдуш –вогIуш сайна цаьргара гIо хир ду ала-м ца хаьа суна. Шаьш кIелхьара бевлчахьана цара хьанна а тIе нехаш-м хьокхур ю. Шайн чекхдаьндерг дуй,хьанна тIехь а чеккха-м доккхур ду цара шайн белхо кIелхьарваккхархьама.\nЦхьа къамел а дац цу тIехь. ГIалаташ а дуьйлу дуккха а. Цара шаьш схьагойтуш ю-кх цара лело харцонаш. ЛартIахь полисхо нисвелча а цара шайн кепа мА туху. Иза балхара дIавала веза я царех тарвелла дIаваха веза. Ца водахь цунна цхьа тешнабехк а бийр бу Масалш дукха ду…».\nПолицин белхалой хьокъехь мел дийцинчарна хетарехь, Москвара дуьйна охьа мага а могуьйтуш,ерриге Оьрсийчохь доллу хьал ду Нохчийчохь схьагуш дерг а. Кхузара нахана хаъане а ца хаьа,полисхой адамийн накъостий болуш, бакълена а низам сий-лераме долуш хан ОЬрсийчохь маца йогIур ю.


Социалан машанашкара "нийса йоцу" комментареш дIаяха декхаре бина Нохчийчуьра хьаькамаш\nНохчийчоьнан ерриг министраллаш, хьукматаш социалан машанашкахь агIонаш лелон декхаре еш, тIедиллар вовшахтоьхна республикан урхалло, цуьнаца а догIуш, дийнахь мел-кIезга а кхоъ арахецар дан деза церан.\n"Нохчийн республикан низамаш кхочушдаран Iедалан органашка социалан машанашкахь аккаунташ кхоллийтаран, уьш леладайтаран кеп", аьлла цIе ю оцу кехатан (редакцигахь ду иза). Цуьнца а догIуш, министраллийн "Одноклассникашкахь", "ВКонтактехь", телеграмехь, твиттерехь агIонаш хила еза. Министраллин куьйгалхочун гIовсал лахарчу даржехь хила ца веза социалан машанашкахь аккаунташ лелош волу белхахо, билгалдоккху кехатехь.\n"Социалан машанашкахь лелош йолу къамелаш даран кеп лелайо Нохчийн Республикан низамаш кхочушдаран Iедалан органийн аккаунташкахь (яздаран, къамелдаран) канцеляризмаш, шаблонаш, чолхе говзаллин терминаш а ца лелош", - билгалдоккху кехатехь. Циггахь яздина ду, аккаунташкахь хеттарш, конкурсаш, акциш хIиттон мега аьлла.\nКъаьстина хьахийна ду арахецаршна кIелахь юьтучу комментаришна модераци йарх лаьцна – "спам-дIасакхехьийтарш, сийсазбарш, томехь доцу яздарш" шайлахь долу комментареш хьаькамаша дIаяха езаш хилар.\nОьрсийчоь Украине гIоьртинчу хьалхарчу деношкахь дуьйна Кадыров Рамзана пиар лелайо тIеман теми тIехь. ХIинцале бIеннаш видеош хIиттийна цо Нохчийчуьрчу эскархошца яьхна, масийттазза кхерамаш тийсира Киев схьаяккха (иштта Оьрсийчоьнан тIеман министраллин дIахьедаршна дуьхьал а), 30-зза дIакхайкхийра Мариуполь "мукъаяккъарх", шога дIахьедарш дира украинхойн президенте а, оьрсийн хьаькамашка а, кхерам тесира зарратан тохар дан а. Иштта делахь а, оьрсийн пропагандано, хетарехь, тидам боцуш вуьту Нохчийчоьнан куьйгалхо. ТIом боьдучу 56 дийнахь федералан каналашкахь масех минотехь бен ца гайтина иза, хиина Кавказ.Реалиина. Кадыровн дIагIертар социалан машанашкахь бен гуш дац – иза хилла беламийн бахьана.


11 принц, 4 министр, иттаннаш хилла министраш лецна СаIудехь\nЛахьан-бутт 05, 2017\nСаIудийн Iаьрбийн пачхьалкх -- СаIудийн паччахь хир волу принц Мухьаммад, Эр-Рияд, Дечкен-бутт 25, 2017\nСаIудийн Iаьрбийн паччахьо Салмана балхара дIабаьхна Iедалера коьрта декъашхой. Принцан бен Салман Мухьаммадан аьттонаш алсамбаха дина аьлла хета иза оцу махкахь.\nПаччахьо дIакхайкхийна, принцан Мухьаммадан омрица Лахьан-беттан 5-чу дийнахь дукха хан йоцуш кхоьллинчу коррупцийца къийсам латтон комитето 11 принц а, 4 министр а, иттаннаш хилла министраш а лецна аьлла.\nОфициалан хаамехь хьахош яц церан цIерш. Амма СаIудийн Iаьрбийн Пачхьалкхан коьрта официалан векло бинчу хаамца, дIалецначарна юкъахь миллиардер бин Талал Алвалид а, финансийн министр хилла ал-Ассаф ИбраьхIим а ву аьлла.\n81 шо долчу паччахьо керла министраш хIиттийна чоьхьарчу кхерамазаллица а, экономикица а доьзначу коьртачу шина дарже.\nПаччахьо динчу омраца, къоман гвардин буьйранча хIоттийна бен Айяф Халед. Цо хийцина цу даржехь хилла бен Iабдулла Митеб.\nПринц Митеб вара хьалха СаIудийн Пачхьалкхан рогIера паччахь хила веза принц. Амма паччахьо Салмана хийцира и кеп, паччахь хир волу принц 32 шо долу Мухьаммад хир ву аьлла.\nПринц Митеб тIаьххьара стаг вара Салман вале паччахь хиллачу IабдуллахIан гонера хIинцалерчу Iедалехь лаккхара дарж дIалаца аьтто болчерах. Паччахь IабдуллахI велира 2015-чу шарахь. Цуьнан метта паччахь хIоьттира цуьнан дена вина ваша Салман.\nПаччахь хир волчу принцо Мухьаммада дIахьеар дина «2030 шо гар» цIе йолчу реформийн планаца, мохк мехкадаьттанах бозуш хиларх хьалхабаккха, цхьадолу шира низамаш а хуьйцуш, экономика а кхиош, пачхьалкх хийца дагахь ву ша аьлла.


Оьрсийн эмбарго гIо дина полякашна\nШайн кхачанан сурсаташна Оьрсийчоьно эмбарго кхайкхоро эххаре а пайда беана шайна аьлла дIахьедар дина Полшин премьер-министро Копач Эвас. Журналисташа комментари яр дехнера цуьнга Оьрсийчоьнан премьер-министро Медведев Дмитрийс Полшера кхачанна критика ярна.\nИ дехар кхочуш деш Копача элира, Медведевн дешнаш комментари а цаеш дуьтур ду ша, амма шайн махкарчу экспортераша дозалла дан мегар ду шайн Iежийн а, кхин болчу а стоьмийн дикаллех аьлла. Уьш Европерчу стандарташца богIуш бу бохуш яра Полшин премьер-министр.\nЕвропера санкцеш бахьана долуш Полшера стоьмашна эмбарго кхайкхийра Оьрсийчоьно. Цу гIуллакхо цкъа дуьххьара вочу агIор Iаткъам бинера Полшерчу юртбахамхошна, амма чакхенехь пайда беана шайна Оьрсийчоьно динчо элира Копач Эвас.


Байдуев Азамат Оьрсийчоьне дIавалар низамашкахь ца хилла аьлла Полшин кхело\nСтохка Марсхьокху-баттахь 35 шо долу нохчо Байдуев Азамат Оьрсийчоьне дIаваларо низам дохийна аьлла, тIечIагIдина Варшаван административан кхело. Шинаридийнахь кхелахоша сацамбина, хIетахь Полшин чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан куьйгаллехь хиллачу Брудзинский Иоахима иза дIаваларе хьалха цуьнан ситуаци кхачо йоллуш талла дезаш хиллера, депортаци йинчул тIаьхьа ницкъбийр бац цунна аьлла, тешам хила а безара. Цундела Брудзинскийн вердикт низамца догIуш дац аьлла кхело.\n"И дика сигнал ю, тхо цунна реза а ду. ТIейогIучу заманчохь чоьхьарчу гIуллакхийн министралло депортаци яле хьалха кIорггера толлур ду кхечу пачхьалкхийн бахархойн хьелаш", - аьлла "Кавказ.Реалиига" Байдуевн гIуллакхна тIаьхьаяьлла леллачу Хельсинкан адамийн бакъонашкахула йолчу фондан юристо Горчинска Мартас.\n"ХIинца бинчу сацамах кехат каракхачаре хьоьжуш ду тхо. Цхьа бутт, йа ши бутт баьлча документаш кийча хир ду аьлла, тешам бу сан. Байдуевн доьзална Полшин Iедалхошкара компенсаци яккха тхо хьовсур дац ала а дац. Полшехь дисина цуьнан къена да, нана а, ялх бер а, царна гIо оьшу", - аьлла, тIетоьхна Горчинскас.\nБелгин дозан тIехь теракт кечдарна бехкевеш, лаьцна Нохчийчуьра мухIажир Байдуев Азамат Полшерчу депортацин набахтехь латтийра цхьана хенахь. 2007-чу шарахь политикан тховкIело еллера цунна оцу пачхьалкхо. Цул тIаьхьа Белге дехьаваьллера иза.\nЦул тIаьхьа Белгин полисхоша дIалецира Азамат, шайн Францерчу коллегашкара информаци кхаьчна, Байдуев Азамат Белгин территори тIехь теракташ кечдеш хилла аьлла, шеконаш ю аьлла.\nВаршавехь меттигерчу Iедалша а хеттарш динера Байдуевга. Цул тIаьхьа маьрша витинера цара. Делахь а, цIеххьашха лаца а лаьцна, дукха хьем ца беш Оьрсийчоьне дIавелира Байдуев Азамат.


ГIебарта-Балкхаройчоь: "Байракхийн тIом"\nТаханлера барт бохош гIаьттина Селхане\nЛетаршца а, сардамаш дехарца а марсабевлла хилла гIебартойн-балкхаройн къовсамхой герзаш детташ дIасалаьхкина полицино\nКанжал лома тIера охьаяьлла, Элбрус ломанна гергарчу балкхаройн Кенделен юьрта кхача еза 30 дошлочух лаьтта ковра ларъеш Iен 1000 гергга гIебарто, ирх герзаш а, тIе гIожамаш а етташ, дIасалаьхкина кхаарийн сарахь.\nБахарехь, йиллинчу меттехь латта кенделенхошкара пурба даьккхина хилла гIебартоша. Амма, церан векалша дийцарехь, барт бохийна юьрто – чу ца битина дошлой.\nДошлойн акцин хьалханча волчу Яган ИбрахIима "Кавказ.Реалиига" бина латкъам бу иштта. Полицино бихкина Кенделене боьду некъ, ткъа бахархой-балкхарой хилла дошлошна тIелата кечлуш. Кенделенан кхечу маьIIехь дошлой ларбеш лаьттачу гIебартошна дIахезна балкхарой духьалонна кечлуш бу аьлла. Церан делегаци яхана юьртан меттигерчу куьйгалхошка маслаIат деха. Амма полицино дIасалаьхкина гулбелларш.\nГиначара дийцарехь, Кенделене 10 кир кхоьхьу а, 4 гIагIадиллина тIеман машен а еъна ОМОН-хойх йоьттина. Ницкъхой балийна ГIалгIайчуьра, Ставропол, ХIирийн мехкашкара.\nКхаарийдийнахь "Кавказ.Реалиино" хаийтина ма-хиллара, Iуьйранна Кенделенехула чекхъяьлла гIебартойн “Адыга уэй уэй” маьхьарий бетта 200 стаг хиллал тоба. Юьртарчу бахархоша Канжал лома тIе боьлху дошлой шайн лаьтта тIе ца бовлийтаро дарбинчара еш демарш хилла иза.\n310 шо хьалха шайгара мохк баккха даьхкинчу ГIирмин эскарех летта гIебартой. Тоьлла. И де даздеш хIора шарахь а бо Канжал лома тIе некъ гIебартойн дошлоша.\n"Хабза" юкъараллан хьалханчас Кочесоко Мартина "Кавказ.Реалиица " динчу къамелехь иштта элира: "Тхоьга баьхнера, тхо а, тхан дошлой а кхаарийдийнахь юьртах чекхбовлуьйтур бу".\nДелахь а, Кенделенехула дIабаха боьллачу гIебартошна некъ а боьхкуш, церан карара адыгаша юкъара лору байракхаш дIаяха гIоьртина полици, Кочесокос бахарехь.\nБалкхароша хиллачух лаьцна дуьйцург а тергалдо прессехь. "Кавказский узелехула" Кенделенан юьртдас иштта йовзуьйту инцидент. "Оха магийнера гIебартойн дошлошна тхайн юьртахула чекхбовла. Амма шайна оха дуьхьало ян тарлуш а хетта, уьш юьрта йистехула бевлла бахна Канжал тIе. Оцу юкъанна тхо царна вежаралла гайта кечлуш дара – дохкура лома тIера юхабогIучу дошлойн сий деш, тIедаха, гIебартойн даздаршкахь дакъалаца. Тхо тхаьшлахь и барт беш Iаш а лаьтташ, тхуна тIейолаелира тоба, карахь байракхаш яра, ирча маьхьарий хьоькхура. Уьш тхан юьрта юккъехула чекхбевлира, амма оха дехьа йистехь совцийра. Оцу кепехь хьийзар оьзда доцийла хьийхира, дукхахберш кхета а кхийтира, хетарехь. Тхоьга къинтIерадовлар дийхира цара. Оха хазахеташ тIе а ийцира церан къаро".\n…Еарийдийнан Iуьйранна Нальчике бирзира гуламаш. Iедалан цIенна хьалха. ГIебартоша бохура, шайгара яьккхина бахархошна махкахь маьршша дIасабаха-бахка елла бакъо. Балкхароша доьхура Iедале республикехь нийсо лелийтар, шайн къам жима дара аьлла, цхьаьнгге а охьа цатеIадайтар. Шина а агIоно боху, низамаш массарна а ду цхьабосса, уьш лардан деза.\nФейсбукехула махкахошка къепе ларъяхьара, барт ма бохабахьара, аьлла, дехна ГIебарта-Балкхаройчохь президент лаьттинчу, хIинца мехкан цIарах Пачхьалкхан Думехь конгрессмен волчу Каноков Арсена. "Тахана цхьаьна лаьтта тIехь бехачу вежарийн барт боххол аргумент яц яхначу заманахь баьккхина я боккха а, я жима а толам", яздо цо.


Цхьацца лол а бетташ, Iаьнна кечлуш бу нохчийн ярташкара бахархой\nЯлташ чудерзош, Iаьнна кечлуш бу нохчийн ярташкара бахархой.\nЯлташ лелочу бахамашна а, дуьйш-дерзош, латтанаш лелочу нахана а ладоьгIуш хиллехь а, дукха зенаш ца хуьлуш дIадирзина кху шара ялташ чудерзор. Цхьацца лол бетташ Iаьнна кечам беш бу нохчийн ярташкахь могIарера бахархой а.\nIар-дахар ярташкахь нисдинчу бахархошна гурахь шо кхиаме я эшаме лараран бустам-барам цхьаъ бу -- ялташ. Уьш хьийкъина, дика хиллехь шо беркате лору цара.\nКъемат ялташ дуьйш-дерзош, цунах болх-некъ бина лелаш вацахь а, муьлхха а юьртахочунна кхаъ бу, кенах дуьзна, хьийкъина ялташ чудерзор. Уьш Iедалан хилча а, долахочун хилча а бен доцуш, цхьатерра воккхавевоь могIарера юьртхо. Стенна аьлча, вайнехан Iедалехь шо токхе хиларан ша-тайпа билгало ю ялташ хьекъар. Лаа дац бIаьсте тIееачхьана дуьйна уггар хьалха нохчашлахь дийцаре деш дерг ялта хилар.\n«Кху шара муха ду те ялташ? Лилха-м дац те, кенех дуьзна дуй те? Цу кепара хаттарш до шайлахь къаьсттина хенарчу вайнаха. Стенна аьлча, юьртхошна хаьа, ялтийн шорто мел хили а, цхьа сом кIелхьахула хилла а шаьш эца ялта доцуш дуьсур доцийла.\nМуха деана лору хIара карахь долу шо шаьш юьртарчу къинхьегамхоша? Цу хаттарна жоп карор Iалашонца сан дуккха а къамелаш хилира латталелорхошца. Царах ву Теркйист кIоштара Банжаев Муса. Муха деана хIара шо хьуна гергахь? Цу хаттарна тIера доладелира тхойшиннан къамел.\nБанжаев Муса: «Дика, хаза хьаладевллера ялташ кхушара. ДогIанаш ца совцуш цара охьадийшийнера ялташ чIогIа. И бахьанехь 30-35 % ялташ лаьттахь диси-кх. Аса охуш а, дIадуьйш а къахьегнера. Трактор, тиша елахь а, сайн долахь ю сан».\nМаршо радио: «Ахь хьайна муха чекхдаьлла лору хIара шо»?\nБанжаев Муса: «Тхуна ахчанна метта, бакъдерг дийцича, директоро ялта схьа а делла, дика гIуллакх хили. Аса 18 тонна ялта даьккхира-кх. Ахчаьнга диллича 70-80 эзар сом хилара-кх. 5-6 тонна чохь а дитина аса. Дерриг а дIадухкийла яц.\nСо а ву даьхний кхобуш. Кхин тIедан хIума а дац, ур-атталла алапа а. Ахча ла а ма ца ло. Гурахь оха барт бо. Ялташ чудерзийначул тIаьхьа, ялта ло-кх цуьнан метта. ТIаккха и хьажо деза массо хIуманна а. Нехан вон-дикане ваха а веза, цомгушчунна тIехIотта а веза. Иштта дIадоьду-кх иза. Тоа ца тоьу. КIезиг ду».\nМаршо радио: «ЦIахь бежана-хIума хIун кхобу ахь»?\nБанжаев Муса: «Сан кхо етт а бу, дIатесна цхьа-ши старгIа а ю. Уьш а Iаьнера халла яхало. Кхушара-м тIе, ког а биллина, атта Iаьнера вер вара со. ЦIахь узуш кхо етт бу. ХIусамнанас хIора кIирандийнахь, нехча-хIума а йоккхий, Мазлакехь дIаюхку. Цунах оьцу оха юург-мерг. ЦIа кепек а ца йохьу. Ца кхаьбча, Iойла я дахар дац. Иштта дIадоьдуш ду-кх тхан ахча. Кхин цунах хуьлуш хIума дац».\nМаршо радио: «Хьол гIаддайнарш буй юьртахь, хьо-м тракторца а вара»?\nБанжаев Муса: «Дера дукха-м бу. ХIинца а марха а, докъар а эцар а, дерриге а цхьаьна а нисделла, йиш йоьхна бара нах. Марха достучу денна ахча дIа а хьажийна, таро йоцуш, лург эцна а, докъар нисдан гIерташ лелаш бу-кх дукха юьртахой».\nХила тарлучуьнга хьаьжча, кIа а, мукх а вон ца болуш, хIара шо кхиамца чекхдолуш лоручех ву Невр кIоштара белхало-тракторист Мурадов Ширван. Цуьнца нисделира сан иштта къамел.\nМурадов Ширван: «Тхуна а, тхан совхозана а дика дIадоьрзуш ду хIара шо. Ялташ а, докъар а хилла. Ахчанца а, ялтанца а сан-м гIуллакх хилла кхушара. Даьккхинарг доцуш, совгIатана а делла суна цхьа тонна кIа. Алапа а ло. Наггахь ца луш шина батте а долу иза, делахь а схьа-м ло. Соьгара тарктор нехан ю. Цундела 100 туьма даьккхича, 5 туьма ас дIало; 10 эзар даьккхинехь, 5 эзар дIало».\nМаршо радио: «Шарера вала кхин хIун леладо ахьа»?\nМурадов Ширван: «Кхин белхаш бо-кх аса. Ков хIоттадой а, ор доккхий а, кегийн белхаш бо-кх. Ялташ дIадуьйш декъехь хир ву со, цул тIаьхьа юха уьш хьокху хан хиллалц мукъа ву со. Аса кхин белхаш бо-кх нахана.\nЛула-кулахь делахь а, юьртахь делахь а. Пхиъ-ялх корта бежана-хIума а лелайо. Ткъа вуьшта юьртахь болх-некъ боцурш Iаламат шорта бу. Хилча, бийр болуш а бара. Етт кхаба таро йоцурш мел дукха бу».\nМаршо радио: «ХIинца, масала, етт бу-кх сан. И Iаьнера баккха мел-хIун езар ю суна»?\nМурадов Ширван: «Хьуна цхьа бIе, цхьа бIе ах бIе докъаран кеп езар ю-кх. Ча бен дацахь, цхьа лаххара цхьа тонна ялта дезар ду. Чохь доьзал болчун етт ца хилча йиш яц. И лело таро хила а еза».\nМаршо радио: «Хьалха наггахь воцучун массера а хьелий дара. Ткъа хIинца дукха нехан уьш дац. Ахь и муха кхетадо»?\nМурадов Ширван: «Белхаш цахиларца кхетало-кх. Юьртахь Iаш волчун болх хилча, цуьнан таро хир яра уьш лело. И хилча, цуьнга цхьаъ-шиъ етт а кхабалур бара, тIаьхье а кхиалур яра. Болх цахиларна, дан амал доцуш дIадоху наха даьхний. Хьан таро хилча, иза беркат ма ду».\nМа-дарра аьлча, соьца къамел дина юьртара къинхьегамхой, хьанал къахьоьгуш, йоцучу таронех таро еш, шайн долчух тоам беш, схьабогIуш нах бу. Цара шаьш ирсе а, хила тарлучуьнга хьаьжча, хIара карахь долу шо кхиаме а лору латтанаш дуьйш-дерзош болчу къинхьегамхоша.\nЦаьрга ладоьгIча, кхетало, мел бух болуш, маьIне ду мацах цкъа хьекъалдас аьлла хIара дешнаш: «Хьал-бахам берг вац вехаш, шен долчух тоам бийриг ву». Делахь а, могIарерчу белхалошка ладоьгIча, ишта дика кхетало, мел дукха бу ярташкахь, Iедалера хуьлуш гIо а доцуш, дан амал доцу, де эшна бахархой а.


Вай деха дуьне. Бецаш ю дарбане - ГАУ «Издательский дом»\nМовсаррий, Вахий арахь ловзуш вара. Мовсар, буьрка схьаэцна, дIаведира, Ваха цунна тIаьхьа хьаьдира. Вахин, охьа а кхетта, гола лазийра, цIий гучудолуш. Ваха, лазарна садетташ, ца велха гIертара, цергашца балда а лаьцна.\n– Собарделахь, Ваха, ас хIинцца товийр ву хьо, динберг а йиллина, – элира Мовсара.\nТIаккха цо, цхьа буц схьа а яьккхина, куьйгашца хьакха а йина, Вахин лазийначу голина тIе йиллира. ЦIий дIасецира. Ваха, хазахетта, велакъежира:\n– Мовсар, хIара ма тамашийна хIума ду.\n– Иштта дарбане ма ю бецаш. Цкъа сан легаш лазадевлча, нанас суна кIайдаргах мутт кечдира, цунна тIе довха хи а доьттина. Ас и мутт легашка кхаьрзича, суна гIоли хилира. Цхьана дийнахь нанас суна дарбане бецех даьккхина чай делира. И чай мелча, суна дика наб кхийтира.\n– И хIун чай дара? – хаьттира Вахас.\n– Иза нанас Iаждарбецех а, латталуьттургах а даьккхина чай дара.\n– Латталуьттург? И хIун буц ю? Латта луьтту цо? – цецваьлла хаьттира Вахас.\n– ХIан-хIа, иштта цIе ю оцу бецан. Адамашна чIогIа пайде буц ю и. Иштта дарбане бу нитташ а.\n– Нитташ ма бийцалахь, цара цкъа къовзийна со!\n– Хьо къовзийнехь а, царах йина юьзна галнаш, хьолтIамаш мерза-м хуьлу.\nВайн махкахь дуккха а дарбане бецаш ю кхуьуш: динберг, латталуьттург, баппа, IаьIа, Iаждарбуц, нитташ, кхиерш. И бецаш йовза а, дахарехь царах пайдаэца а беза.


/Т1аьхье. Хьалхе - №№ 5-6 – 9-10 2013 ш/\nИштта хир дуй а хууш, цкъа дIадолийчахьана мича гIур бара уьш-м бохуш дола а до тобанаша хIума. Цхьа забар ю вайн. Берашна тIе а воьдий, воккхачо олу: «ХIан, шаьш майра волчо сан куьйга тIе куьг тохал!» Къийса а луш, цуьнан куьйга тIе куьйгаш детта бераша. «Хьай, борз яI, хьо иштта майра велахь, сан куьйга тIе санна, цунна тохал!», – олий, вовшахлотуьйту бераш. Изза ду тобанаша къомаца лелориг а. Яхь бохуш, ир-кара хIиттош, уггар хьалха тоьл-тоьлла къоман кегийрхой хIаллакбар бен, кхин хIун са йолу вайна? Дика са йолу бохучо, тахана яьлларг а йийца, шовзткъе итт шо хьалха яьлларг а йийца, цул шовзткъе итт шо хьалха яьлларг а… цул хьалха а… цул хьалха а… Шеко йолуш са а, дозалла а ду, хIоразза эзарнаш къоман кIентий цIийла а бохкуш, нохчий майра бу бахийтар. ТIехула тIе, дукхахдолчу хьолехь сонта бу бохучу маьIнехь олуш ду иза а…\nДика аьлла ду вайн: «Вай делча денлур дац, къанделча къонлур дац, вай динчу наноша вай юха дийра дац!» Амма, маситтазза юха денлур долуш санна а, маситтазза юха дийра долуш санна а лела вай…\n«ХIан-хIа, вай 90-чу шерашкахь Россех дIакъаста гIерта ца дезара, цунна чохь ца хилча а, тхо шайна чуэца баха дезаш юкъ яра иза. Ельцина хIора дийнахь шайна еззачул суверенитет дIаэца бохуш, хIан-хIа, тхо тхайнна Iачу хенахь ца дитара аш, хIинца цхьаьна хир ду вай, юкъахь хир ду вай, баха дезара», – хеза тахана хийлангара. БIешарал сов заманахь вайн дайша къахьегна дуккха ду Россехь, цуьнан хиллачу тIемашкахь дакъа а лаьцна цара. Цуьнан инарлаш а хилла нохчий, турпалхой а хилла… колхозникаш…. тутмакхаш… спецпереселенцаш а хилла. Советан Iедалан мел хилларг наха шайнех карадерзош, кепекех заводаш долайохуш, жоьлгех олигархаш хуьлуш, вай, вешан дакъа царна а дуьтуш, нацкъара теIара. Кхузахь «вай» цхьана тобано динарг доллучу къомана кхочу дела боху вай. Тоба, вай масийттаза ма-аллара, цкъа а яц ша динчух жоп луш, и дала декхар ю ша аьлла синхаам а бац цуьнан, цхьаццамма, ша цу юкъахь варий, вацарий олий, дIасаюху иза, жоп далар халкъана дуьсу.\nТкъа хьенан кочахь бу тIом? Мича даха деза танканашна кIелтесна къам? Мичахь ю Нохчийчоь? Охьаотуш ю…\nЦхьа хIума а хета вайн таханлерчу дакъазаллин бахьана. Деза дош дара вайн «воккха стаг» бохург. Бара вайн и баккхий нах. Хан яьлла стаг ву бохург дацара «воккха стаг», уггар хьалха, беркат ду и бохург дара. Ларам бара цу дашца, дан а дара цаьрца и беркат. Зулам дацара цу нахаца, лам санна доккха дара церан собар. Казахстанехь дуьйна дагабогIу суна уьш.\nВай цIа дирзича, дIабаха нохчий, хIунда битина уьш кхуза, юха арабаха бохуш дарбелла, машенаш, трамвайш тIекIел а кхуьйсуш буса а, дийнахь а митингаш лаьттара Грознехь. Митинг аьлча а, бунт яра лаьттарг. Вай, гIала охьа а дахана, лата деза цу нахах бохуш, къамелаш долийра цхьаболчара. Катоьххна ара а бевлла, массо а юьртах чекхбовлуш, шаьш лата боьлхучарна гIо хир ду аш иштта сонталла яхь. Варийлаш, вай 44-чу шарахь Казахстане дигна эшалонаш цхьанхьа ца яхана, вайга хьоьжуш лаьтташ ю шуна аьлла, сацийра цара адам. Мичахь хир дара вай цара и ца динехь?! И ду беркат. Цара туьйсур бацара, телевизор чу а хуьйжуш, нахана юккъе цим. Тахана хан яьлларш, къанбелларш дуккха а бу, БАККХИЙ НАХ наггахь бен ца бисина. Церан терахье хьаьжжина дисина вайна юккъехь беркат а, барт а…\nКхоьссина-а нисло хIара дийцина, листина охьадилла бIе шо тоьар доцуш дукха ду тахана къоман гулделларг, цуьнан даге а, логе а шад хилла хIоьттинарг. Самукъане къамел дац хIара. Дечунна а, хезачунна а, хийланна дезар а дац, дог догIуш а дац. Байттамал, маржа-яI бохуш кхехка кест-кестта синхаамаш, амма данза ца долу хIара. Баккъал а, оьшу вайна хIара долош хьахийна жайна, хIораммо, шен дог-ойла чуюьллуш, хIотто а деза и. Юкъараллин дахаран муьлххачу а хиламехь шен декхар хууш хила веза милла а, доллу къам а…\nХаьа вайна, дукха дийцича хIума кIордадой, дукха диъча моз а къахьло олу. Ша нахал хьекъална сов хеташ, Iехавелла, массарна хьехарш дан гIертарг а тарло хIума юх-юха дуьйцург. Со Iеламстаг а вац. Iаьрбийн ду цхьа кица: «Сан цIа генахь ду, суна хIумма а ца хаьа», – олуш. Цуьнан ойла йича, тоьар ду, дерзаде а олу айхьа-хьайга. Амма, сан бала бац цу хIуманан бохург ду и кица. Сан бала бу, сан цIа уллехь ду, охьаотуш ду, сан мохк охьаотуш бу. Сайн къам дуьйцу ас, сайн махкана воьлху, цундела дерзалац: хIун хаьа, тахана, хьере хилла, хьаьдда-бевдда хьийзачарна кIордадахь а, ца оьшу аьлла хетахь а, кхана тIекхиъначара тидамбан мегий хьо ала гIертачун-м, цхьа могIа, цхьа дош цара тIеэцахь, царна пайдехьа далахь, эрна хир дац хьан хIара олий керча ойла. Нахана ца хуун, ца гун хIуманаш а дац кхузахь хьехориш. Хьуна тIеIоттаделларг нахана а Iоттаделла. Сов а Iоттаделла. Хьуна гинчул сов гинарш а, хьуна хуучул сов хуурш а, хьуна хьеха шортта дерш а бу олу айхь-хьайга. Делахь а, оьшу тхуна хIара, тахана ахь хьайна хетарг аьр, кхартмарте нислахь а, кхана вукхо – шена хетарг, ахь дийриг тIе ца лоцуш ала а тарло цо. Цхьана кхечо шена хетарг эр ду, иштта вовшахкхета а деза тхан жайна олий хета…\nШатайпа ю таханлера зама олу вай. Зама аьлча а, таханлера адам даьлла цхьана шатайпачу тIегIан тIе, шен сица диллина дукха хIума дайна а, довш а го цуьнан. Доккха хIума ду адамалла, боккха тамаша, доккха Iаламат ду иза, цхьа а маьIна дац кху дуьненан, и Iаламат ца хилча. И хIуманаш хьехадар а, церан цIе яккхар а дезар дац дукхачарна, йишхаьлла хета хьан аз, цхьана ширачу заманан гуро лаьцна, цигара схьалуьйш хета, ткъа уьш хьалхахьа бахана, «прогрессе» кхаьчна. Доллу дуьненан рицкъ а, ша дуьне а, цунна чохь деха адам а тхан карахь, оха урхалладеш хила деза боху ницкъаш эвхьазбевлла адамца, дайна къаьмнийн, церан хьаштийн ларамбар, уьш «новый мировой порядок» хIоттош бу, ма-дарра аьлча, саццаза тIом бу цара дуьнен чохь латтош. Цу тIамехь детта герз, етташ хезачу «градел» а чIогIаниг ду – «генное оружие» олу ишттачух, адаман чоьхьара дуьне отуш герз ду иза. И «новый мировой порядок» хIотто атта хилийта, адам шен орамах даккха деза – нисса шен дегIана, гайна оьшучун бен ларам ца бечу хьоле доссо деза цуьнан иэс, селхана мехала хилларг пайдабоцчу, беламе доккхуш, аьшнаш деш. Уггар хьалха кегийрхошна тIедетташ ду и герз – дика ижу ю уьш цу балхана. ХIинццалц хилла адамийн юкъаметтигаш, доьзал, культура, искусство, философи, психологи, «национальное самосознание» олург, муьлххачу а синбахам олучу хIуманан чулацам бохош беш бу и тIом. «От пережитков прошлого» цIанъеш ю адаман чоьхье, дукха технологеш ю и «санитарни чистка ян» яьхна. Дийнахь а, буса а телевидени-радиочухула, газеташ, журналаш, киншканаш тIехь, концерташ, шоуш хIиттош, конкурсаш дIакхоьхьуш… дискотекашкахь, кафешкахь, барашкахь, ресторанашкахь, собранешкахь, митингашкахь, парадашкахь… муьлххачу а адам кхочучу юкъараллин меттехь яьржина, болх беш ю и технологеш. И «генное оружие» ю адаман кийра етташ, цуьнга хIуманан ойла ца яйта, цуьнан тидам вукху агIор берзо. Цхьанхьа вай ма-аллара, дика-воне маре дахана деш ловзар ду ала мегар ду и технологеш. Стага зуда ялийча регистраци ечу ЗАГС-е а кхаьчна уьш, боьршачу стаге боьрша стаг маре вуьгуьйтуш, ишттачу «нускалний», «майрачунний» «мах» бойтуш, вотанаш етта цара. «Да», «нана» боху ши дош а юкъара дIадаккха деза, «родительш» аьлчахьана тоьар ду боху «правозащитникаш» шортта бевлла. Ловзо даьккхина адам, дийна халкъаш, пачхьалкхаш. Арахьара мухха а башха дац царна адаман амат, деа маIаш йовлийта эшац цунна, чохь, шен кийрахь хIума юург (потребитель пищи) цунах йичахьана. Вукху агIор аьлча, цунах бежана дичахьана. ТIаккха хала дац, телевизорчухула сигнал елчахьана, и чулалла а, арадаккха а, миччахьа кхосса а. Цу хьолехь дахалур дуй со, иэхь, бехк, гIиллакх доцуш, адам хир дуй со тIаккха. Дуьнен тIехь мел долчу адамо а ша-шега хатта, ша-шена цу хаттарна жоп дала деза. Кхин а дукха ду цо шега хатта а, жоп дала а дезарг. Вайх мел волчо а хатта деза ша-шега: со мила ву, орам буй сан, цхьана къомах вуй, велахь, хIун ду ас сайн къомана дан, ас юьхьIаьржо йича, цунна юьхьIаьржо хуьлий, эхарте баханчу дайшна хьалха жоьпаллехь вуй со? Кхин хийла ду уьш. «Ас хIун дийр ду, со мила ву, сан карахь хIун ду?» – бохуш Iийриг, юкъараллехь шен меттиг яйна, ша-шен мах, цIе йожийна, кийрахь шен, мурйоьлла гIаж санна, кагвелла. Цундела шена тIехь жоьпалла ца хаалург ву, вай хьахийначу технологешна оьшшург. Шен мехкан, къоман лоззучохь лозу жоьпалла долчун дог а, ойла а. Махкана бохам баьллехь, и тIебогIуш ша мел генахь велахь а, шен а бехк хетар бу кийрахь шен юкъараллех хадаза волчунна. Шен къомах доглазар ду иза…\nЮха а вешан историга бIаьрг тухур вай. Iилманан кхачамболуш и ца нислахь а дукха дуьсур ду алаза, ца хуург а дукха хир ду. Оьшучохь нисвер хуучо, догIург тIе а тухур цо. Доккха а, чолхе а хаттар ду къоман истори, баккъал цуьнца бала а болуш, цунах кхета а, шен орам мичара богIу а хаа луучунна. Вайн истори – вайн лазам а, кхоллам а, дагахьбаллам а бу. Муьлххачу а къоман истори иза кога ира хIоьттинчу меттигца йоьзна ю. Кхин а хийла хир ду цуьнан бIе, эзар шераш хьалха даге диллина. Дуьне кхолладаларх лаьцна шена хIоьттина сурт а, адам кхолладаларх, кхечу хIуманех лаьцна дагахь сецнарг а хуьлу къоман. Хуьлу, шен исторически кхиаран бараме хьаьжжина, делий, динаш, Iадаташ. Генарчу эзарнаш шерашца дIакерчинчу хенера хIуманаш хьахо гIерта вай. Замано тIе стомма чан йиллина хIуманаш ду уьш. ХIетахьлерера тахане кхаччалц хьаьжча, беха некъ бина къомо, и беш цуьнан иэсехь хийцамаш хилла, хийланиг дицделла. ТIедогIучо дерг хуьйцуш, керла динаш, делий, керла кхетамаш бохьуш, доцца аьлча, керланиг ширачунна тIедижош некъ бо замано, ткъа цуьнца дIадоьлху вай а.\nМичахь бу вешан орам аьлла хаттар хIоттош, язйинчу исторе кховдале барта кхолларалле ладоьгIча, цуьнан дукха хIума дайна хета, шира дийцарш, дукхахьолахь, юьхь-чаккхе йоцуш карадо. Цу хиламийн а шайн бахьанаш хир ду. Заманан йохаллехь къомо масех дин хуьйцу. ХIора тIедогIург шел хьалха хилларг бух доккхуш догIу – и дицдалийта, ша чIагIдалийта. Керлачу динца тIеэцначу деланаша шайл хьалха хилларш емал бо. Кхузахь дагадан тарло, ша тахана ду а, кхана ду а ца хууш хьийза адам, ткъа кхуо хIун заманаш кегайо аьлла. И бохучунна а билла бехк бац, цо бохург долуш, гуш, массеран а коьртехь бIагор латтош ду. Амма истори – дахаран Iилма ду, шех дагаваьллачунна гIо-орца а хуьлуш, гуттар а шеца тахане йолуш, шен хийла эзар шо делахь а. Массо къам а, шен цхьана историн неIарх арадаьлла, вукху исторе некъ беш ду. Тахана шегахь долчу хьолах кхета а, некъ къасто а хала хир ду къомана, ша селхана бина некъ бевзаш, цунах шена хьехам боккхуш кхетам, масал оьцуш ца хилча. Таханлерчу историн уггар халачу киртигехь лаьтташ а, вешан истори дагахь йолуш, цуьнан ойлаеш хилаза ца довлу вай. «Цхьана Iуьргара шозза ка тухур дац бусулбанна», – боху вайн Элчанан (I.с.в.) хьадисо, и ка цкъа шена тоьхча, шозлагIа ца тохийта хьекъал кхочур ду цуьнан боху. Стамбулехь, вайх лаьцна дечу къамелехь, цхьана Iелам стага и хьадис далийча, и вайна дика маьIна долуш хетта, дIаяздина ас. Цхьана «Iуьргара» ка дукха йоьттуьйту аш шайна, историн хьехамашка ладугIуш хила деза, автоматца карор дац шуна шайн беркат, бохура цо. Бере санна дора цо соьга и къамел, цхьа дегабаам а хаалора сайн дагахь цуьнга ладугIуш. Заманан новкъахь нисделларг, иштта вахча – мича кхечира, вукху агIор вирзича – хIун гира, хIун хилира, кхин вукху агIор хIун нисделира аьлла, шен дахаран хьесапдан оьшу къомана истори хаар. Историн ойла ца йина, цунах шена маьIна ца даьккхина къам кога ира хIоьттина меттиг бац, дукхазза нисделла сонта къаьмнаш заманан бердах чуэгна, тIепаза дар. Шортта масалш ду ишттачу хиламашна...\nБилгалъяккха хьовсур вай вешан дай схьабевлла меттиг. Цхьаболчарна хезна иза, баккхийчара, кест-кестта хьахош, схьабохьуш бу «Нана-Шеме» олу кхетам. Къомо цхьана заманахь ша Iийна мохк биц цабар, цунна сагатдаларан ов ду иза. Даккхийчу бахьанаша даьккхина хила деза иштта сагатло къам шен махках. «Шеме» тахана Сирех олу, вай ала гIертац нохчий цигара схьабевлла (цхьаболчара бевлла бахахь а). Таханлера Сирин мохк а, Ирак а, Иранан дакъа а, кхин мехкаш а чулоцуш, пачхьалкхаш хилла цу агIор, Уллерачу Малхбалехь. Дуьненан исторехь билгала яьккхина ю цу мехкан цIе «ШУМЕР» аьлла. Дукха исторически тоьшаллаш а ду цунах лаьцна. Вайна коьртаниг – нохчий, баккъал а, цу агIорхьара схьабовларан тоьшаллла ду. Вайн историкаша, филологаша дикка къа а хьегна, цу хаттарна жоп лохуш. I9-чу бIешарехь а нохчий маттана тIе тидам бирзина кхечу къоман Iилманчийн, цуьнца генарчу заманан ширчу меттан лар хаалуш. ТIаьххьарчу заманахь далийна а дукха тоьшаллаш ду вайн мотт эзар шерийн кIорггера схьабогIуш хиларх. Вайн дай Хьалхарчу Азера схьабевлла хилар чIагIдо цара. Россин баккхийчу Iилманчаша а даладо и тоьшаллаш, амма и тоьшаллаш новкъадерш а бу. Иштта и хилча, церан хIун духу-м хаац. Амма истори, мел даккхий догIанаш тоьхна, архиван набахте йолларх а араялаза Iац…\nИосиф Флавий цIе йолуш Iилманча а, яздархо а хилла жуьгтийн. Ши эзар шо сов хьалха ваьхна иза. Цо хIетахь язбина болх бу «Иудейские древности» олуш. Вайн маттахь аьлча «Жуьгтийн шираллаш» хир ю цуьнан цIе. Цо яздо: «Хи деанчу хенахь шайн хIордакема цхьана ломан буьххьехь сецча, дикка хан яьккхина Нухь-Пайхамарий, цуьнан доьзалой, ломара охьабовла ца хIуттуш, хи юха а хьаладаларна кхоьруш» (вай кхузахь доцца дуьйцу, цхьана хIуманна тIе кхиархьама). Юха боху: «Дуьххьара аренга охьабиссира Нухь-Пайхамаран кIентий, уьш охьабиссинчу аренан цIе Сийнаар яра». Кхузахь ялийнарг оьрсийн маттахь транскрипци ю. Тидаме оьцур вай цу аренан цIе. Нохчийн маттах кхетачунна ца гойла дац и дош вайн маттахь хилар: «Сийна аре» бохург ду иза, билгалдошший, цIердошший вовшах а ийна, цхьана даше дирзина. Аренга охьабиссира бохуш а хилча, аренан цIе «Сийнаар» а хилча, шеко а йисац цуьнан. Мичахь ю боху и аре? Шина хинна юккъехь ю боху, Евфраттий, Тигррий ду и ши хи. Тахана Ирак йолу меттиг ю иза, исторехь «Мессопотами» а, «Междуречье» а олу цунах. Хууш ду, Евфратах ширачу заманахь цигахь бехачара «Аренца-хи» олуш хилар а. Вайна ма-хаъара, нохчийн маттахь цкъа а алац «баьццара аре» я «баьццара буц», гуттур а «сийна аре», «сийна буц», «сийна йол» «лалула сийна лам» олу. Иза баьццара бос муьлха бу ца хууш алац, заманан кIоргехь кхоллаелла метафора ю иза. Тахана цхьаберш ала гIерта и Флавийс юьйцу «Сийнаар» Египтера «Синайски полустров» ю. Кхузахь хаттар хIутту: бIаьрго лаца, гIум йоцург, хIума доцчу Синай хIунда гIур бу, Арарат тIера охьа а биссина, шина хина тIех а бевлла Нохьан кIентий? Синайский полуостров тIехь тахана ду алий а, хIета хилла алий а, цхьана хин цIе яккхал Iилманчех цхьамма, хилла лар гайтал. Йоккхийла а, гойтийла а дац. Билгалдаккха деза, Арарат олучу Кавказан ломахь сецна Нохь-Пайхамаран кема бохург, массара чIагIдина дийцахь а, хаттар хIуттуш хилар. Библехь хьахош долу «горы Араратские» олурш, «Кордиенские горы» олу лаьмнаш долу таро ю, лаьмнаш аьлча а, цхьа лаьмнийн дукъ ду иза, Къилбаседехьара Мессопотамская равнина (Синаар) олучунна йисттехь. Библин йозанехь «эрэц Арарат» аьлла цIе яьккхина ду иза. Кхузахь «эрэц» аьлча, вайха хьанна а дагатосур ду вайн «арц» – «ламанан арц» олург (жуьгаттийн маттахь-м «эрэц» бохург латта бохург ду. Ала дашна, дукха дешнаш ду ивритеххьий, вайн маттаххьий цхьана догIуш)…\nФлавийн кхин а нисло вайн маттера дешнаш, масала, шага тIулг. И Флавийнаш доцурш а тоьшаллаш ду цу хIуманашна. Исторехь хурриташ олу вай буьйцучу махкахь даьхначу къомах (кхин къаьмнаш а хилла цигахь), церан мотт таханлерчу вайн маттаца богIуш хилар го Iилманчашна. Цхьадолу, со тIеIиттавелла тоьшаллаш дало а хьожур со. Доьхначу куьзганан гаьргаш санна, дIасалилхина ду вайн историн дакъош схьалахьо, вовшах хотта дезаш, хIораммо шен тидам тIенисбелларг цхьана метте а нисдеш. Вайна вешан истори йицъялийта белхаш бина замано, идеологеша, Iедалша, ма-дарра аьлча, вай ваьш а. Цундела цхьаццанхьара лехьо деза цуьнан тоьшаллаш.\nТидаме оьцур вай Шумерехь а, Вавилонехь а хIетахь хиллачу делийн цIераш. Мичара евлла теллина а доцуш, амма тахана а вай вешан берашна тохкуш цIерш ю уьш. Берана цIе муьлх-муьлха а туьллуш ца хилла тахана цхьа болчара, дагаяьхккинарш тахкахь а...\nВай хьахо юьхьарлаьцначу цIершца меттан а, меттигийн а шира лараш ю. Масала, нохчийн дукха ю Iаьрбийн маттара цIерш. Кхеташ ду, и хIума Ислам дин тIеэцарца деана хилар, иза историна генара а дац. Ю вайн кхечу къаьмнийн цIерш а. Оьзда маьIна а ду уьш тахкаран – кхин долу къаьмнаш ларар, уьш дош хетар гойту цу гIиллакхо. Нохчийн бен ду моьттуш а вац со иза, хаац, хила а мега, хIара аьлла дало масал-м хаац…\nМутуш, Белита, Бэла, Ану, Эла, Мажда, МитIа, иштта кхин а цIераш ю вайн. Шира цIераш ю уьш, тахана вайна шайн маьIна диц а делла. Эзарнаш шераш хьалха адам жехIала долчу заманахь Вавилонехь, Шумерехь бехачу нехан, лакхахь ма-аллара, шайн динаш а, деланаш а хилла, цхьана юкъахь цхьа дела коьртаниг а волуш, юха, и вицвой, кхиниг лоруш. Цкъа лакхара дела – стаг, юха – зуда хуьлуш нислуш а хилла. Масала, Вавилонехь шайн далла йиллина йоккха килс хилла, тахана а ю цуьнан херцарш. Цу делан цIе Бэла хилла. Вайна юкъахь ю и цIе. Билгаладаккха деза, Вавилонехь а, Шумерехь а цхьа деланаш болуш нислуш хилар а. Шумеран цхьана хенахь коьрта дела Ану хилла, кхечу заманахь цунах стигланан дела хуьлу, юха хуьлу иза зуда-дела. Вай тахана олу Ана, анайист – горизонт. Вайн ширачу маттахь стигланах ану, ана олуш хилар го кхузахь. ХIинца а вайн зударша лелош цIе ю Ану, тIаьхьарчу заманахь доьзалш (бераш) кхиош зуда-дела хилла иза…\nАккаде паччалкх а, «аккады» олуш къам а хилла Шумер махкахь. Кочевникаш хилла уьш, малхбузехьара схьатаьIна семиташ. Меттигерчу паччахье дехар а дина, охьахевшина уьш цига. Аккаде – вайн «Акха-тIе» бохург ду аьлла хета, – дIатесна, юьстах, акха яьлла меттиг. И иштта хиларна ховшийтина а хир бу цига и кочевникаш. Аккадойн а, шумерахойн а цхьа деланаш болуш а хилла. Схьалоцур вай вешан Iилманехь хIинццалц хьахийна йоцу Белита. Вай буьйцучу аккадойн дела хилла иза. «Делийн а дела» бохург хилла цуьнан маьIна. Вайна юккъехь шуьйра яьржина зударийн цIе ю иза. Шумеран а, Аккаден а хIетахьлерчу динехь билгала даьккхина хилла адам кху дуьнен чохь делча мича доьду. Мифологехь белларш тIеоьцуш, церан чот лелош зуда-дела хилла (писарь-богиня), цуьнан цIе «Геш (т)динанана» хилла. ХIетахь «геш» – учет – дIаларар хилар го кхузахь. Масала, цу нанас дIа а язвина, беллачийн чоьте ца ваьккхича, вукху дуьнен чу кхача йиш ца хилла веллачун. Вай тахана а олуш ду «гешдойла». Тахана-м къинхетам бойла бохучу маьIнехь лела вайн иза, амма цуьнан дуьххьарлера маьIна велларг «Гешдечу нанас» учете а эцна, вукху дуьнен чу дIакхочийла, цигахь паргIат волийла бохург хилла, кху дуьнен чохь а, вукху дуьненчохь а воцуш, Iазапехь волчура. Иза-м ехха мифологи ю, вай ялориг цуьнан цхьа жима кийсак ю. Цо гойту, тахана цхьаболчара олу «гечдойла» нийса цахилар, дукха наха «геш» олу, гIалгIаша массара а олу. Цхьанхьа издательстве, газете нисвеллачо, шена дика хаьа аьлла тарлой, шена хеттарг яздой коча тосу вукхарна. Ма-дарра аьлча, вешан цIе а яц вай нийса йоккхуш, ала дезарг «нахчий» доллушехь, цу дешан орам нах буй ца хууш дац вай. «Нах» – люди бохург ду, цу тIера схьа ю къоман цIе, дукха къаьмнийн ду шайх «люди» олуш. Цхьана а вайн ша «отдельни народ» хетачу тукхаман цIе яц иштта орам болуш, «местечковый» цIерш ю, «по месту жительству» кхоллаелла топонимаш. Масала, Шуьйта – шу тIе, тIерлой – тIехь, лакхахь бехарш; маьлхий – мела хи бохучух ду, мела-хи хилла цигахь, тахана а хир ду . Маьлхий мел дика кIентий белахь а, «солнце» олучух схьабевлла бац, нохчийн наноша нохчийн дайшна бина бу, нохчийн къоман диттан га ду. Аьккха а яц этноним – топоним ю, бацой а къоман цIе яц, доцца аьлча, массо а вайн мотт буьйцучийн орам – нах бу, ян-м шортта диалекташ ю вайн, амма диалектийн орам а «нах» бу – цхьана къоман мотт. Эрна къа хьоьгу и хIума харцахьадаккха гIертачу Iилманчаша, цхьанна а дика болх ца бо цара.\nЗаманан йохаллехь хIетахьлера «Бэла» цIе тахана «Дела» бохучу кепе йирзина. Кхин дош а далор вай: «Iалелая». «Iалелая ма йоккха яра иза, ма онда вара иза, ма тамашийна дара иза!…» Иза Шумерехь а, Аккадехь а олуш хилла таханлеррачу маьIнехь. Жуьгтийн маттахь «аллилуйя» ду иза, цара шайн матте узу, амма маьIна цераниг а, вайниг а цхьаъ ду. Иза дуьххьара далла олуш хилла: Iалелайя – ма воккха ву иза, ма веза ву, ма доккха хIума ду! Дауд пайхамара даийтинчу жайни тIехь ду и далийна.\n«Муту», «Мутуш», олуш цIераш ю вайн. Мутуев, Мутушев фамилеш а. Уьш а цу заманчохь хиллачу делийн цIераш ю. «Эла» – аккадийн делан цIе ю, хIуманан да, хIума карахьдерг хилла иза, тахана а ду – «владеделец» – кхечу маттахь аьлча. Изза ду вайн тахана эла – «князь» бохург а.\n«Мифы народов мира» олуш йоккха ши том ю советски заманахь араяьлла, чIогIа дешархочун тидам тIеозош болх бу. Цу тIехь цхьанхьа боху, вай юьйцучу заманахь цхьа ворхI дела хилла Ану цIе йолчу дело вина. Царах массарах а Анунаки олура, амма и «Анунаки» бохучун маьIна ца карийна Iилманчашна. Карор дара аьлла хета, нохчийн маттахь лехча. «Ану некхах» схьабевлла бохург я цуьнан кийрара бевлларш бохург ду иза. Вай кийра а олу, накха а олу, доьзалхо ненан кийрара ваьлла олу. Библи тIехь, масала, – «из чресел», – гIодах ваьлла олу. Циггахь боху, Шумерехь тIам тIе баха а, болх бан а хьакъ болчу нахах «гурунуш» олуш хилла. Вайн меттан «гIора» ду иза, «гIуранаш» – дукхаллин терахь хир ду. ГIора – ницкъ, доьналла бохург ду, гIура ца хилча тIом а балур бац, болх а балур бац. Кхузахь цхьа хIума ду. Заманан геналлехь цхьана орам тIера дIасадевллачу къаьмнийн меттанаш хийцаделла, таханлерчу хийла маттахь мацах хилла дуккха а аьзнаш «дайна». Англичанине, французе, немцоче, оьрсийче хийла кхечарга вайн I, цI, кI, кх, къ, пI, тI, чI… аьзнаш алалац я исторически памятникаш тIехь деша а ца ло. «Накха» долчохь – «нака», «гIура» – «гура» яздо европейски меттанашкахь. (Туркоша-м, селхана-стомара Ататюркан реформаш еш, цхьадолу элпаш а дIадаьхна шайн маттара, масала, «I». Хьалха… «Iулу Аллах» олуш хилла цара, тахана «улу Аллах» олу, АллахIу акбар – Дела воккха ву – бохург ду и церан маттахь, вай къуьйсуш Iа, зуькар деш «IуьллахI» бохург хIун ду бохуш)…\nВайх арахьара меттанаш хуучарна дуккха а «вайн» дешнаш хаало цу меттанашкахь. «Цхьа хIума ги а йиллина вогIуш вара» олу вай. «Охьавосса сан гира» а олу, «КIордийна-кх хьо ги воьллина лело» а олу. Амма и «ги» хIун ю хаьттича, цхьамма а жоп лац, лелош ду вай и дош, стенах олуш хилла дицделла. Гали дохьуш делахь, букъа тIехь дохьуш ду иза, амма, ала гихь олу, алахь а, «ги» бохург букъ а бац, белш а яц. ХIун ю тIаккха? «Горб» ю. Оьрсаша муха олу «носить на горбу», «сойди с моего горба». Изза метафора ю «охьавосса сан гира» бохург а. Муха эр ду вай «двугорбый верблюд»? «Ши дума болу эмкал» аьр ду, «ги» бохург ваьшна дицдаларна, ян «ши ги болу эмкал» ю иза. Дума уьстагIан хуьлу я букъа тIехь а хилац иза. Цхьамма къовса тарло, эмкалниг а дума бу, вай тахана баа а бууш аьлла, амма дума уьстагIчух бен алац, кхиерг – хьаналла, мохь ю. Масала, оьрсийн маттахь дуьмах «курдюк» олу, кхечу хьаналлех «жир», «сало» олу. Вай бен эмкалан гих дума олуш цхьа а ву моьттуш вац со. «Дума»… гуьржийн дош а ду («дама» а ду церан дош, «наьрс» а ду, кхин а ду уьш-м). Ткъа ширчу латинийн маттахь муха олу «двугорбый верблюд»? «Ги (!) биус» олу, ши ги берг. Эццахь гучудолу «ги» иза «горб» хилар. Вайн меттан ширалла а, вукху маттаца долу гергарло а долу эццахь гучу. Кхин дош а ду вайн «ги» горб хиларна тоьшалла деш – «гиба». ХIун ю гиба? Йоккха кхийра кхаба ю, хатI изза «горбаниг» а долуш. ХIинца-м лела а яц и гибанаш, шура дика-м етара царна чохь, шен чам болуш а хуьлура. ХIунда ду и дош латинийн маттахь а, вайн маттахь а? И ший мотт цхьана орам тIера хиларна хила деза. Иштта хиларан Италин Iилманчаша а тидам бина, масала, А. Тромбеттис. Далийна ца валлал дукха ду и масалш, кхечарна карийна, цара далийна а дукха ду. Амма, вай уьш мел дукха даладарх а, цIерш ягаръярх а, вайна вешан маттаца дуккха хурритийн меттан лараш карорах а, тахана ала йиш яц вай буьйцург церан мотт бу. Иштта хуьлийла а дац, масех эзар шо хьалха хилла мотт дукха хийцабелла. ТIехула тIе вайна вешан мотт, 90 процент ала, биц а белла. Тахана оьрсашна а хаац Иван Грозный волуш бийцина шайн мотт, историна селхана-стомара ала хан ю иза, ткъа вай дуьйцург эзарнаш шераш хьалха хилла. Вайн адам цу махкара доьхча, дукха кхечу къаьмнех деттаделла, кхечу меттанашкара дешнаш тIеэцна, хийланиг дицделла, амма шеко яц таханлерчу нохчийн маттаца бехаш я цуьнан тIамарца, орамца бехаш мацахлера хурритийн мотт хиларх. Аьтто бац кхузахь мел долу масалш дало, ерриг истори охьайилла а, массо диссертацеш кего а. Юкъ-юкъа кадетташ, деш къамел ду хIара (масала, «гIабали» бохург хIун хилла хурритийн маттахь? «Накха» бохург хилла. ТIедуха цхьа чкъор нисдина беркъа леллачу хьенеха, эр ду вай, масала. ХIун ду хурритийн маттахь «чкъор»? Чкъор – доспехи, кольчуга хилла цу маттахь). Шумеран, Вавилонан, Аккаден делан цIераш тохкур яц, лелор а яц цаьрца бала боцчу къомо. Деланаш кхечу къаьмнийн а хилла, амма яц нохчаша лелош церан цIерш, вай лелориш мацах вайн хиллачу делийн ю…\nОлу вай «Iаж-маж бIо». ХIун ду иза? Iаьржа маж (мажош) йолу бIо бохург ду. Мичара даьлла и? Хетарехь, Ассирияца тIемаш лаьттачу хенашкахь кхолладелла иза. Ассириян бIо еха, Iаьржа мажош йолуш хилла. ХIетахьлерчу памятникаш тIехь церан юьхь-сибат гуттар а иштта мажош йолуш го. И мажош йолу сурт школан Iамат тIехь а ду моьттуш ву со, «Ассирийски воины» аьлла. Масала, Египтан бIо мажош йоцуш бу памятникаш тIехь, кортош даьшна а…\nЗороастризм олуш хилла цу агIорхьа цхьа шира дин. Цхьа дела-зуда хилла цу динехь коьртачех. АнахитIе хилла цуьнан цIе. Мифологис боху, цуьнан Iар-яхар стигла хьалабаханчу, бохь а ца гучу тарха тIехь дара. Цу тарха тIера чуоьгуш хи а дара, стиглара санна. Ткъа нохчийн маттахь хIун бохург ду цу зудчун цIе? « Ана», вайна ма хаъара, – стигал, «хи» – хи ду, «тIе» бохург цу хи тIе бохург ду. Нохчийн маттахь атта дешало иза АНА-ХИ-ТIЕ, гуш ду иза, кхин дийца а ца оьшуш. Хетарехь, вайн генара дай зороастризм олучу динах хьакхабелла а хилла. (Дага тесначуьра, Библехь а дуьйцу цхьа хи, Хи – де – кел цIе йолуш. Кхузахь а го Хи – де (дехьа) кел (кIел) – Дехьа кIел – кIел-лахахь доьду хи ду иза. Воьддушехь кхечу маттахь аьлча: «река текущая низом по той стороне». Дикка Библи тIера дешнаш а ду вайн маттаца, дикка гIажарийн маттара а ду... Вайн шира туьйранаш ду, изза туьйранаш гIажарийн а ду. Цецваьлла Iийна со, «Иранская мифология» я «Иранский фольклор» яра иза, киншка караеана, цу тIехь и вайн ду аьлла туьйранаш доьшуш. Кхузахь вайнехан туьйранаш схьаэцна олийла дац, вайн фольклорхоша талла беза ишттачу хIуманан орам …\nДийцинчун а, дийцаза дисинчун а цхьа жамI дан хьаьжча, хIутту сурт цхьана заманчохь, тахана дIахьаьжча, кхо эзар сов шо хьалха хир ду иза, вайн дай Хьалхарчу Азехь баьхна хилар ду. Церан пачхьалкх а хилла Меттани цIе а йолуш, дукха тIемаш а бина цо. Цхьана хенахь охьатаIийна латтийна цо шен лулара Ассирия олу йоккха пачхьалкх, амма тIаьххьа Ассирияс йохийна иза. Ассирияца тIам тIехь эшар нисделча, шайн махкара, Кавказехьа – вайн дайн га, важа га – хIинца Иран, Турци, Итали, Испани, Греци олучу агIорхьа дIасадаьлла. Цхьаберш бухахь ца буьсуш а ца нисло ишттачу хьолехь. Кавказехь йоккха пачхьалкх юьллу царах болчара – Урарту. Масех бIешерашкахь лаьтта Урарту. Юха а Ассирияца тIемаш хуьлу цуьнан а. ТIаьххьарчу тIамехь, герггарчу хьесапехь 2700 шо хьалха, Урарту йохайо Ассирияс. Цул тIаьхьа цигара цхьаберш Къилбаседа Кавказехьа гIурту. Мел делахь а, адам карийна хир ду царна бухахь, амма яц, хIара ю ала, цивилизаци. Цхьа а бух боцчу тIера доло деза церан кхин дIадолу дахар. ХIара вай ялийнарг цхьа схема олу тайпа хIума ю, дукха меженаш юьсу кхуьнан цIе яккхаза, таллаза, ма-дарра аьлча, вайна ца гуш а, ца хууш а. Схьабаьхкинарш, гIуллакх эшаме нисделлехь а, шайн хийла хIума дайнехь а, акха ца бовлу, халонашна къар а ца ло. Амма уьш кхаьчначохь кхин климат, кхин латта ду. Цигахь дуьйш-дерзош долчу латтанашна татолаш а ца оьшу – хиш шортта ду, лаьмнаш ду, хьаннаш ю, геометри Iилма, алгебра а эшац. ТIемаша, халонаша жимдина адам кхиа, алсамдала деза, башха иштта дукха адам хуьлийла яц схьакхаьчнарг. Эшам хилла цу хенахь шен махках даьллачу къомана...\nАрменин топонимашка хьаьжча, шираниг боху вай, ерриг а бохург санна, вайн маттаца йогIу цигарчу меттигийн цIераш, таханлерчу Арменин столицин цIе а цхьаьна… Эрмалойн а, гуьржийн а кульсийн архивашка кхевдича, дукха хIума карор дара вайн исторех лаьцна, амма и дайта дегаза хуьлу церан хехой, олура вайн поэт а, этнограф а хиллачу Сулейманов Ахьмада. Гуьржийн махкахь а шортта хаало вай маттахь топонимаш – къоман лараш ю уьш. Гуьржашний, нохчашний юкъахь долу гергарло цхьана орамашкара схьадогIуш хета, Iилманна тIе политика йижича, цо дукха хIума хьулдо…\nЦхьа хIума а ду: мел хилла нохчий, билггал маца, мичахь севцца уьш, цхьаберш мича кхаьчна, муьлхачу къаьмнех дIаийна, муьлхачу къаьмнех нах царах дIаийна хаттарш хIиттаза Iийр дац. Таханлерчу исторически Iилмано кхоччуш жоп делла хаттарш дац уьш. Цундела, политически карти тIехь санна, указка а Iуьттуш, хIоккхузахь хIорш хилла, дIогахь уьш баьхна, хIара культура вайн хилла, важа церан хилла бохуш дийца дукха талламаш оьшу.\nЗаманан кIоргенехь Къилбаседа Кавказехула, Волга, Маныч олучу хишний, Азовски хIордана гонаххьий, Теркал дехьарчу паначу аренций чекхдалаза халкъ диса а дисиний-те аьлла, дукха чекхдийлина. Кочевникаш хилла уьш, цхьана меттахь ца дехаш, аьр вай вешан маттахь девллалела къаьмнаш. Таханлерчу Нохчийчохь массо юьртахь а карайо церан лараш – кешнаш, курганаш-баьрзнаш. И баьрзнаш а кешнаш ду.\nСкифаш, сарматаш, совраматаш, аланаш, гуннаш, хазараш, (гIажарий олу вай царах) монголаш, татараш (вайн маттахь – гIезалой) кхин а къаьмнаш хилла Кавказехь а, цунна уллерчу меттигашца а. И къаьмнаш вайна девзаш хиларан тоьшаллаш ду.\nШеко йоцуш, уьш вайн дайх Iитта а белла, цаьрца Iотт-баккхамаш нисбелла а, гергарлонаш тийсаделла а, царах цхьаберш вайх схьакхетта а хир, амма, цхьана а къомах схьадовлийла ю аьлла хетац вай, цхьаболчара и хIуманаш яздахь а. Вайн хьалхарниш – хурриташ бу. Вайн мотт, вай схьадевлла бохучу махкара хиларан шеко а яц, иза Iилманехь а чIагIделла. Маттал сов кхин тоьшаллаш а ду къоман иэсехь…\nЦхьа легенда ю вайн. Кхечу махкара вайн махка кхаьчна, баха охьаховша саца меттиг лоьхуш хилла цхьа I2 стаг. Ламанца буьйса яккха севцца уьш. Iуьйрана лаьттах Iоьттинчу воккхачу стеган Iасанна тIехь чIегIардиго бен бина карийна. Иза беркате хилам а лерина, эццахь юрт йилла сацамбина цара. Юкъара боккха яй а хилла церан. Адам алссам долуш, керла кIотарш йохкуш, царах ярташ хуьлуш йоьдуш хилла зама, амма массо а царах верг хууш хилла ша шайн схьадогIуш юкъара хиллачу яйн дакъа долуш вуй. ХIинца а ду вайна юкъахь: «Тхо яйн гара долуш ду» олуш тайпанаш. Масала, келошна юкъахь ду иза. Шира тайпа ду келой (со кело вац шуна). И легендаш нохчийн тайпанийн шайн-шайн ду, амма церан юкъарниг и нах цхьанхьара схьабаьхкина хилар ду. И генара хIума ду, эзарнаш шераш хьалхалерниг…\nЧу-ара ваьлла юха охьахиъча, цхьа кхин дагатосу. Цкъа дийцинарг дицлой, юха дуьйцу, дIадойу, хIун новкъа ду иза олий, юха меттахIоттадо…\nIилманан болх беш ву со бохуш ца волу. Iилманча а вац, вай дийриг ваьшна юкъахь къамел ду. КIоргехь ду бохий вай вешан орамаш, вешан мотт шира бу бохий, хурритех ду ваьш бохий, – ларамбан беза. Муьлш хилла хурриташ, хIун дина цара адаман цивилизацин бух буьллуш? Цара бина тIемаш дац дозалла, тахана адамо пайдаоьцучу дукхахдолчун Iилманийн бух биллар ду. И ю церан дозаллин лакхе. Вайн цхьана чолхечу заманашкахь и лакхе хаьрцина, вай тахана и лохуш, юха юттуш хила деза. Цунна дуьйцу кхузахь и хIуманаш, айса «открытеш» йо ала гIертац. Деша мелла а дешнехь а, сайна хуург мел кIезиг ду ца хаъал Iехавелла а хир вац. Иштта хIуманаш мотталуш хан а хуьлу. Таханенгара дIахьаьжча, суна моьттинарш генахь дисина. Сайн хьежамаш массерачел а нийса хир бу аьлла а ца хета, айса исторех, цуьнан декъашхойх олург а, царна хIитто «баллаш» а шеко йоцуш, со тIаьххьара инстанци хеташ, ца хIиттайо. ХIара къамел, мухха нислахь а, вай, бага ваьшта ца юьллуш, деш хила деза аьлла хеташ до, сайна хетарг ала гIерта сайн къоме, цунах дагавала, шена хетарг цо а эр ду. Лакхахь ма-аллара, дика а, мехала а хир ду со галваьллачохь меттахIоттош, сайчул хийла интеллектуальни доьналла сов долчара дIадаьхьча. Иштта бен кхолла а лур дац вайга вешан жайна. Ас дийриг цхьа мадар, «Iаьржа болх» лорур вай, вайн шолгIачу маттахь «черновик» олург…\nХала киртигаш тIехIиттина къам ду вай. Дукха ду вайн диц ца дан. Дозалла дан хьехаяц кхузахь «Шеме-Шумер», «Сийнаар», «хурритийн мотт». Дика дац сел шира мотт, вай ваьш пусар ца деш, тахана дIабовш бу аьлла «учете» баккхийтар. Вайна эхь, юьхьIаьржо ю иза, вай ваьш а дIадан кичча ду бохург а ду цу «учетца». Советан Iедал долуш цуьнан бехк бора вай вешан эшамашна. ДIаделира и Iедал, схьаийцира вай «логгелц суверинитет». ХIун тодира вешан меттан, литературин, культурин? «Хьажахьа, хила а хилла вайна и советан Iедал «расцвет национальной культуры» бохуш хеза тахана»…\nОьздангаллица, гIиллакхца, меттан сийдарца, хаарш сов дахарца, кхетам шорбарца, хьекъал кIаргдарца, Iилманца, ваьшна юкъахь а, нахаца а даха хаарца, вешан цIе дика яккхийтарца лардан деза и орамаш, дайн сий, вешан мохк. Тхан дай иштта хиллий, вуьшта хиллий бохучу дозаллаша ца бо тIаьхьенна юьхькIам Шаьш дайшка кхочуш хиларо, церан юьхь ларъяро бо. Дукха хIума дайна, дукха хийцаделла кху дуьнен чохь, Нана-Шемехь орам болу нохчий хилла чекхдевр дац вай дозаллашца, сонталлица, тоьпаца карор бац вешан толам. Адамо, къомо ша-шена къоладен, ша хIаллакдаран некъ бу молханца буьллург. Ша хIун лоьху, шена хIун оьшу, мича кхача, мила хила гIерта хууш хила веза вайх хIора а, шен доьзалан санна, шен къоман ойла еш хила а. Дуькъачу шекъанца, даккхийчу элпашца яздина хила деза къоман шен мел долу хаттар, хIора а лаам. И хир ду цуьнан жайна, ша кхиоран, ша лардаран, шен Iалашоне кхача схьалаьцна некъ.\nНохчий хилар маьIнехь дац шайна бохурш а бевлла. ХIунда дац-те, дакъаза ма бовларшна, и маьIнехь? Кхоьллина а хир дарий вай нохчий аьлла, вай хилар Далла цхьа маьIна хеташ ца хилча? И хабарш дуьйцачех-м нохчий боцурш а хир бу, амма волчо ойла ян еза ша дуьйцучун а, дечун а…\nАмма даьхна вай вешан семан тIехь, бух тIехь. Пачхьалкх хIун ю? Мохк, оцу махкахь дехаш къам, цуьнан шен мотт, бахам, шен гIиллакхаш, юккъараллехь низам, адаман юкъаметтиг нисъеш институтаташ хилар ю. И цIе мел яьккхинарг хилла вайн. Ишттачу юкъараллехь шен диканиш а, кхачамбацарш а хир ду. ХIун ду кхузахь диканиш? Язйина кодексаш яцахь а, ю юкъараллехь ша латто сема – къоман ламасташ, гIиллакхаш, тоьаш бу церан ницкъ – адаман эхьана таIзар до ишттачара, шаьш тоьхначу зилал арахьатаьIча…\nКъоман демократи олу ишттачух, вай доцчийн а хилла иза, шен зама ю цуьнан. Къомана шен юкъаметтигаш ларьян тоьаш бу и гIирсаш, тоьар бу уьш лулахошца йолу юкъаметтигаш дIакхехьа а. Пачхьалкхан декхар шен чоьхьара юкъаметтиг нийса латтор а, арахьарчу пачхьалкхашца дерг дIакхехьар а ду. Къаьмнийн амалш, гIиллакхаш, юкъаметтигаш тайп-тайпана хуьлу – вайчарца йогIуш хир яц хIоранниг а, цундела, кхечарца тарбала, царах кхета, церан хIума довза, цу довзарх пайдаоьцуш политика оьшу къомана, цуьнан пачхьалкхана. Арахаьара политика олу цунах. И дIакхехьа нах а оьшу. Уьш дуьне девзаш хила беза, и довза, дешна а, таханлерчу маттахь аьлча, шаьш лелочунна тIехь профессионалаш хила беза, делахь. Уьш кхиош институташ а оьшу юкъараллехь. Хьекъал долуш, харцлуьйр боцуш, дош дош а долуш. Къонахалла, собар, оьздангалла йолуш нах гуттар а хилла вайн. Политика – Iилма ду, физика, химия, математика олучийн санна, шен башхаллаш ю цуьнан а. Цхьаболчарна иза шера а, дукха лер а ду моьтту. Дац. ЛадогIаррий, ойла яррий, хIуманна тIаьхьа кхиаррий, дукха ца лен хааррий ду. Вай ала гIертарг, цхьанхьара схьагIерташ – цхьа паччахь, вукхазхьара – важа, кхин кхечахьара а, ткъа вай – жима халкъ ду, эскар дац, кхин хийланиг дац, коьртаниг – арахьара, политика яц, политикаш бац – ваьш кхечарна довзийта, уьш ваьшна бовзийта гIирсаш бац, цаьрца бийца мотт бац, талмажалла деш а цхьа эрмало я жуьгти ву. Ишттачу хьолехь дукха хIума оьшу, дог ца догIучохь къажар а цхьаьна. (Гина вайна Палестинан лидер Ясир Арафат. Гуттар хьанна а къежана хуьлу и стаг. Самукъадаьлла ца къежа, самукъадолу хьал дац цуьнгахь а, цуьнан къомехь а, шен логехь лаьтта шад ца гайта къежа, шен къоман хIума дикачу агIорхьа дерзаре сатуьйсуш)…\nТкъа ваьш муьлш ду вай, хьаъа хIуъу дийцарх, ахархой, Iуй, къинхьегамхой, белхалой ду, хьацарца вешан сискал йоккхуш. Цундела олу вай: «Обаргийн юрт а ца хилла, къуйн бахам а ца хилла». Вайн юрт а, сискал а, даьхни а къахьегарца хилла. Арахьара тIегIерта ницкъаш вайна мел, хIун бу а хаац, делахь а, уьш мел баккхий, буьрса белахь а, царна дуьхьал шаьлта йоккхур йолуш ду вай. Майралла шортта хилла дайшкахь, амма замано гола тухучохь, и шаьлта бен кхин гIирс ца хилла. БIешерашкахь еха вайца и цахиларан дакъазалла. «Хих дехьа волург шен когана хин бухара тIулг а хаа болуьйтуш вала», – боху китайцийн кицано. КIорггера маьIна долуш кица ду иза, ойла йича. Нека хууш хилча а, дика ду хих волуш. Нека цахуург готтачу ахкана тIех кхоссалур ву, амма доккхачу хи чу нисвелча, цуьнан напгIа хир ду цунах. И нека ца хуурш хета вай. Кхузахь ала тарло, и вайн бехк бац, вай ваьш ма-дарра дитчахьана дIадолура. Вай бехкаш боькъуш дац, вешан хьал дийца гIерта. Iаддитича-м дика дара, амма дуьтуш ца хилча, зама чолхе еъча, и гIирсаш оьшуш хилар дуьйцу вай. Уьш цахиларо ваьшна эшамбар. Яккхийчу пачхьалкхийн, церан паччахьийн шайн кхетамаш а, синхаамаш а бу. Эсала хилац паччахьаш. КIезиг хир бара уьш иштта хилча я цхьа а хир а вацара. Кху харц дуьне олучохь, нийсо харцоне, дика воне маре даханчу заманахь, шен хIума лардан луучу халкъан, къаьсттина вай санна кIезиг долчунна, дукха говза, маситтазза чот тоьхна, юьстина, ерина, оьзна политика оьшу. Цуьнан коьртадолчех цхьаъ ду кхечу къаьмнийн, пачхьалкхийн юкъаметтигаш таллар. Тен бисттелц йовзар, цу йовзарх саяккхар. Цунна гонахьа хьийзаш ю массо а пачхьалкхан политика, цунна латтайо динна министерство иностранных дел, разведкаш, кхийолу «спецслужбаш». И гуттар а тидамехь хила дезарг ду. Экаме Iилма ду политика, цхьана нийса ца баьккхинчу кого дерриг а, бераша йина гIамаран гIала санна, харцош. Вайн кортойн туьтанаш яьсса яц, хIора а бохург санна шен политика йолуш а, и лело хууш а хуьлу вайх. Массеран а юкъарниг, къоманиг хуьлу вайн каяьл-яьллачо дIасхьаийзош. Хьенан, мичара, мила ву а цахуург вара селхана-стомара министр иностранных дел вина вай тIелаьцнарг. Хьан валаре терра ду сан доIа а олуш ду вайн, цунний дайна, ишттачу министре хьаьжжина дара вайн «иностранни делаш» а. Кхано, хилларг хилла даьлча, цо и дира, вукхо важа дира бохуш, латкъамаш беш Iа вай. Цхьа галморзахалла ю вайн амалца: вовшех чIогIа ларло вай, цхьа дош а гал ца далийта хьожуш, арахьара тIедогIучух ца ларло. Цхьаболчарна иштта алар ца тахь а, ала деза и – вай вовшашка къамел деш ду, Iама деза вай и къамел дан а, и хаза а. Вайна иштта алар цадезадалар билгало ю, вайн амалан цхьа киртиг, жимма ков хьаькхна, туса езаран. Шена товш доцу къамел долийча, цуьнан маьIне а, чаккхене а ла ца дугIуш, куьг шаьлтане кхийда вайн дуккхачеран а. Вайна ваьш хесто лаьа, амма эвсаралла яц ишттачуьнца, хеста ваьш кхечарга дайта деза. Дика дуй вай, оьзда дуй, гIиллакх долуш дуй, делахь, гайта деза ваьш муьлш ду. Вешан гIуллакхашца гайта деза, гIиллакхаца, тIаккха кхуллур яц наха вайна тIе шайн бага еъана цIераш. Уггар хьалха оьшург – вовшашка бакъдерг алар ду. Вай хIума гуш, девзаш, цунна тIаьхьакхуьуш, цунах дала, буй-тIарица доцург а, жоп долуш хилча хестор ду вай кхечара…\nИ политика бохург дукха дуьйцу аьлла хетар ду кхузахь. КIордо а тарло, цкъа а, шозза а, кхузза а аьлча, тоьа хIума, юх-юха стенна дуьйцу а эр ду. Ша бIозза аьлларг дицделла дуьйцу аьлла а хетар ду цхьаболчарна. Со вицлуш меттигаш-м шортта нислур ю, делахь а, хIоразза а ойла йича, дерриг а и политика цахиларна тIедогIуш карадо, тIаккха и хила еза алаза ца Iало. Вай и хIуманаш саццаза дуьйцуш хила деза, цкъа а ца дуьжуш, сема хила деза вайн иэс, юх-юха карлайоккхуш хила еза вешан истори. Цхьа хIума хилча, дуьненахь дицдийр дац иза олу вай, амма вайл сиха дицлуш къам хир а дуй-те аьлла дицло вай…