Мохьаммад Iелийн кIант сацийна Флоридехь иммиграцин сервисан белхахоша\nIамерка -- Мохьаммад Iела-жимаха верг шен ден тезета веана, Манг. 10. 2016. courier-journal.com сайтан скриншот.\nIаьрбин цIе ю аьлла Мохьаммад Iелин кIант сацийна Iамеркин иммиграцин сервисан белхахоша Флоридерачу аэропортехь.\nБоксан легендан Мухьаммад Iелийн кIант сацийна хилла Флоридехь Форт-Лодердейлан аэропортехь иммиграцин сервисан эпсарша. Цунах лаьцна хаам бина Courier-Journal олучу зорбанан гIирсо, Iелийн доьзалан адвокатана Манчини Крисана тIе а тевжаш.\nIамеркан вевзаш волчу боксеран кIант Мохьаммад Iела-жимаха верг, шен ненаца Камачо-Iела Халильяца цхьаьна Флоридерчу аэропорте веана хилла Ямайкера Чиллан-беттан 7-чу дийнахь.\nЯмайкехь и шиъ дакъалоцуш хилла "Iаьржачу нехан историн бутт" цIе йолчу мероприятехь. Дозанхочо деллачу цхьацца хаттаршна жоьпаш луш Жимаха волчу Iелас аьлла ша бусулба ву аьлла.\nЦул тIаьхьа дезна цуьнан шина сохьтехь иммиграцин сервисан эпсаршца къамелаш дан. Цара хиттина цуьнга мичахь вина а, мичара схьаваьлла ву а бохуш.\n«Iелийн доьзал кхеташ бу цаьрца хилларг доьзна хилар Трамп Доналд бусулбанаш Iамеркера арабаха гIертарца», - аьлла Манчинис. Жимаха волу Iела вина Филадельфехь. Иза Iамеркан махкахо ву.\nДуьненчу ваьлча Кассиус Марселлус Клей цIе тиллина волу Мохьаммад Iела кхелхира 2016-чу шарахь Мангал-беттан 3-чу дийнахь. Цуьнан дара 74 шо.\nIамерка - Мохьаммад Iела кешнашка дIахьочу машенах куьг Iутташ ю йоI Луисвиллех тезетан коврачекхйолуш (Louisville), Кентукки штат, (Kentucky), Манг.10, 2016.\nМохьаммад Iела Олимпан чемпион хIоьттира 1960-чу шарахь. Боксехула вуьззина дуьненан чемпион вара иза уггаре а безачу нахана юкъахь (1964-1966, 1974-1978) дуккха а шерашкахь. «БIешаран спортсмен» къастийнера Мохьаммад Iела 1999-чу шарахь BBC-но а, Sports Illustrated журнало а.\n61 летира Iела боксах цо шен болх бинчул тIаьхьа. 56-зза туьйлира (37-зза нокаутца), 5-зза ийшира.\nДечкен-бутт чекхболуш президенто Трампа указ тIеийцира Цхьанатоьхначу Штатийн иммиграцин политикан раж чIагIйеш. Цуьнца а догIуш, 120 денна сацийна ю махкахь мухIажираш тIеоьцу программа, 90 денна дихкина ду Iамерке чубитар Иракъан а, ГIажарийчоьнан а, Йеменан а, Либин а, Шеман а, Сомалин а, Суданан а бахархой.\nИ дерриг а дина президенто Трампа Цхьаьнатоьхна Штаташ терроран тIелетарех ларъяр Iалашонца.


ГлавнаяХоамашКъона журналисташ Парламента спикер волча хьоашалгӏа\nОпубликовано 29 Март 2018 .\nНаьсарерча № 4 йолча ишколерча къонача журналистий аьттув хилар Йовлой Заьлмахаца хьаккхашта къамаьл де. Уж «Къона журналист» яхача кружоке дакъалоацаш ба. Дукха ха йоаццаш цар каьхат яьздаьдар спикера цӏерагӏа цунца вӏашагӏкхета шоай безам хилар гойташ.\nПарламента Председатель волча Йовлой Заьлмаха вӏаштӏехьдаьлар къонача корреспонденташца вӏашӏагкхетар духьа ший балха тӏа кӏезиг-дукха мукъа ха лаха. Цу къонача журналисташта хьалхаяьнна яр кружока кулгалхо, дукхача хана денз корреспондента болх беш хьайоагӏа Дзортанаькъан Марина.\nЙовлой Заьлмаха ше дӏахьекхар берашка еррига Парламент.\nЭггара хьалха къона корреспонденташ хилар спикера кабинете. Хӏаьта Тӏонганаькъан Саӏида аьттув хилар спикера кресло чу вагӏа а массехк минота цун болх бе а. Председатела пурам делар цунна селекторе гӏолла къамаьл де къонача депутатаца Хамхой Батыраца. Саӏида къамаьл а дир Батыраца, хаьтта а хаьттар цунга, мишта вӏаштӏехьдаьннад хьа ткъаь диъ шу даьлча республикански парламента депутат хила, аьнна.\nКъонача журналистий аьттув хилар парламента истори довза, таханарча дийнахьа депутаташа беш болча белха эргалонаш йовза, Парламента экспозицеш бӏаргаго, фотогалереяга хьажа, республикански парламента сессеш хулача зала чу хила.\nЦул тӏехьагӏа къоначар аьттув хилар Гӏалгӏай Республика Парламента председатель волча Йовлой Заьлмахага дуккха хаттараш тела. Тела хаттараш цхьаккха тайпара дийхка дацар, шоашта хьадага мел дехараш дала йиш йолаш бар уж. Берий бала боацаш нагахьа хӏама дацар: ЕГЭ оалача экзаменах фу хургда, Россе Президента хоржамех, депутатий балха тӏа нийслуча чоалханеча дешаех. Цхьан къонача журналисто хаьттар спикерга, ишколе мишта дийшад ӏа аьнна.\nПарламента председатела аьлар, ше ишколе дика дийшад, массаза а активист хиннав: юкъерча классашка ишкола дружинан Совета председатель хиннав, хӏаьта лакхерча классашка вагӏача хана – комсомольски организаце секретарь хиннав.\nБерашта юкъерча цхьабараша аьлар, шоай депутаташ хила безам ба, аьнна. Спикера царна ловца а баьккхар, кхоллама аьттув балба шун, аьнна, хьехар а дир дукхагӏа дешалаш, шоашта ховр дикагӏа шаьрделаш, аьнна. «Шу тха кхоане я. Шун хьинарах тийша шун кхоане хинна ӏац, цох тийша я берригача мехка кхоане а. Массаза хувцалуш долча укх дунен тӏа аьттув балара дукха хӏама ха деза, цудухьа оаш дика деша деза, оашош керда хьатӏа мел ӏомадер дика ӏомаделаш. Цхьа зама йоагӏаргья, республиканна а мехка доал оаш деш», – аьлар спикера.\nШоай професси дикагӏа караерзае а аьттув балба шун, аьлар къонача корреспонденташка Йовлой Заьлмаха. Наьха уйлаш «новкъайоахараш» журналисташ ба, цудухьа вайна без шоай болх ховш а бакълувш а бола журналисташ», – аьлар цо.\nКъонача корреспондентех цхьанне, Тӏонганаькъан Хьавас дӏаелар спикерга яьзъяь запискаш чуйоахка капсула, вокхо царна чӏоагӏа баркал аьлар сел хоза ловцаш цар дахарах.\nКемерове хиннача хатара тӏагӏолла бераша дукха хаттараш тийлар берий кхерамзле ӏалашъяра хьакъехьа.\n«Доккха хатар да из, – аьлар Йовлой Заьлмаха. – Боккхийбараш меттел, бераш а дайнад цига. Вай массене а дог лаз цигача байнарех, Сире а кхычахьа а байнача массарех санна. Ший бера лазар е ӏоажал бӏаргагорал халагӏа хӏама хургдац даьна-нанна. Вӏалла шеко а йоацаш вай массане а воашта могар дергда цу тайпара хӏама кхы ца хилийтар духьа».


Мила ву аьшпийн да?\nДечкен-бутт 18, 2013\nДагестан -- Кегий тIемаш хIора дийнахь хуьлу Кавказехь, бIеннаш нах байина дахначу шарахь а.\nКавказерчу хаамийн хьостанех цхьайолучара тергонехь кхобу регионехь лаьтта зе-зуламаш, баларш. Ишттачех цхьаьннан дахначу шеран терахьаш ца догΙу Ιедалша далочаьрца – цуьнца еха пачхьалкхан дайн къайленаш, цара нахала ца дохуш дуьту дуккха а зе-зуламаш.\nОфициало Iорабохучу хаамех гIортор а йина аьлча, кху тIаьхьарчу шерашкахь, кест-кеста герзаш дуьйлуш, тIеман операцеш дIахьош, цаьрца доьзна сих-сиха вер-ваккхарш нислуш, ирделла хьал лаьтта ДегIастанахь, ГIебарта-Балкхаройчохь а. Цу мехкашца дустар далийча, хаъал синтеме хетало цкъадолчунна Нохчийчуьра Iар-дахар.\nАмма иза бакъдолчунна гена хилар гойту «Кавказан узел» газето 2012 шарахь бинчу тергамаша а, дIадахьначу зер-хьесапаша а. Цу хааман гIирсо гIардаккхарца, чекхдаьллачу шарахь, тIамца доьзна, махкахь вийнарг ву 82 стаг, ткъа чевнаш йина дарбан цIийнашка а, тIеман лазарнешка а кхачийнарг ву 92 стаг.\nОфициалан хааме мел даьхначу терахьийн чот-хьесап дича, и гайтам кхин а лакхара хила а сахьт дац. Стенна аьлча, цхьанненна а къайле а йоцуш, массо вер-ваккхар хааме доккхуш дац. Хьуламехь юьсуш ю цхьайолу тIеман операцеш а, цигахь нисделла дагахь доцу дараш а. Цу тIехь къера бу цхьаболу ницкъаллин структурийн эпсарш а, могIарера белхахой а.\n«ТIемало вийча, кхеташ ма-хиллара, иза къайладаккха хьашто яц. Цуьнан валар муха нисделлехь а, дукха хьолехь иза юкъараллехь гIардоккхуш ду, ткъа къайле еш дерг кхин ду – низамхой байар. ХIоккхал вийна, лазийна, аьлла, церан бакъ терахь нахала даккхар хьаькамаша къобалдеш хIума дац».\nИшта дуьйцу карарчу хенахь ницкъаллин структурашкахь гIуллакх деш волчу белхахочо. Иза, кхеташ долчу бахьанийца, сан Iоравоккхийла дац. Цо дийцарехь, вийна низамхо цIарца кхайкха цаварх, и бохург дац цуьнан гергарчарна, доьзална Iедало ден гIо кIелдуьсу бохург. Цо бечу чIагIамца, дан догIу гIо кхачо йоллуш дIалуш ду.\nТкъа Нохчийчохь нисделлачу вер-ваккхарех аьлча, 2012-чу шеран хьалхарчу кхаа баттахь вийнарг ву 36, чевнаш йинарг - 42. ШолгIачу кхаа баттахь хилла дараш хаъал лахара ду: 15 вийний, 9 лазийний. Чекхдаьллачу шеран шолгIачу эхенехь юха а лакхадовлу гIайгIане терахьаш: тIеман хьелашца доьзна велларг 31 хуьлу,чевнаш йина лазарне кхачийнарг - 41 стаг. Совнаха а билгалдаккха лаьа и терахьаш «Кавказан узел» газето далийна хилар.\nКхин кIарг а ца луш, тидаме эцча, цу терахьел хаъал дацахь а, дика лакхара ду официало Iорадаьхна терахьаш. Масала, кху Дечкен-беттан 10-чу дийнахь,чоьхьарчу гIуллакхийн министараллин хаамашна тIе а тевжина, мехкан куьйгалхочо дIахьедар дира, стохка махкахь вийна 42 тIемало, полицин белхахошлахь велларг 54 стаг ву, аьлла. Цо чIагIдарца, царалахь чевнаш йинарш 148 ву.\nВуьшта аьлча, 250 гергга стаг хуьлу вийнарг а, лазийнарг а. "Кавказан узел» газето динчу зерал дуккха а лакхара.


V дакъа. Нохчийн оьздангаллехь Iаламца а, къинхьегамца а йолу юкъаметтигаш — Нохчалла.com — Чечня, чеченцы, обычаи, традиции, история и многое другое\nЦуьнан махка дIакхаьчча, цхьана жаIуьнна тIеIиттабелла хIорш. И жаIу хIинцца бехкина жий дIаIалашбеш, Iахар ненах бакхийта гIерташ воллуш хилла. Салам делла, тIехIиттинчу хьешаша хаьттина, эла цIахь вуй аьлла. «Ву, дIа чу гIо, хIинцца чувогIур ву шуна», — аьлла, жаIуьно хIусаме чубахийтина хьеший.\n— Со сайн даьхнийн лай ву шуна, шу санна болчу нехан эла а ву шуна».\nХIокху дийцаран масех маьIна билгалдаккха йиш ю вайн. Уггар хьалха, адаман хьайбанца къинхетаме юкъаметтиг хила езар гойту кхузахь. «Мотт бийца ца хуучу хьайбанна тIе муха кхевдар ву?» — бехк боккхуш хезна вайна, цхьамма шен керта гIоьртинчу хьайбанна чIогIа тоьхча. Ткъа хIокху дийцарехь хьешийн гIуллакхе хьажарал а мехала хетта хьайбанан гIуллакх. ХIунда аьлча, хьайба гIийла ду адамал, ткъа гIелалла, гIорасизалла ларар, иштта волчунна орцах вахар кхечу хIумнел хьалхадаккхар деза лийрина нохчийн оьздангалло. (Бусалба динехь, хьайбанийн хьаште а хьаьжна — масала, мацделла Iоьхуш делахь, цунна хIума а елла, — дича могуьйтуш ду парз ламаз а.)\nКхозлагIа делахь, сица эла хилар — иза кура лелар, Iаьржачу балхах къехкар дац, оьшучохь стагана орцах валар а, цунна гIо-накъосталла дан къонахалла хилар а ду. И маьIна ду хIусамдас шен хьешашка аьллачу тIаьххьарчу дешнийн.\nБадуев СаIидан цхьана повестан турпалхочунна шена тIекхаьчна кхо вуон — нана а, езар а, дин а кхалхар — цхьатерра халонга долу, хьалхарчу шинна и кхоалгIаниг тIекхетча, хьекъална а оьшу иза.\nГовро нохчочун дахарехь доккха маьIна лелоран билгало ю вайн маттахь цунах йоккхуш масех цIе хилар а: говр — юкъара цIе; бекъа — жима говр; айгIар — Iамоза говр; дин — тIехуу, хохку говр; гила — оццу маьIнехь; алаша — южу говр; Iаспар — къена говр…\nНагахь говран иштта сий-ларам бахь а, бахамехь и санна оьшучу (къаьсттина — ламчохь) хьайбане — вире болу хьежам бегаше-беламе бу вайнехан. Новкъа волуш цуьнан цIе яккхар а магош ца хилла. Тайп-тайпанчу кицанаша а гойту иза: «Виро вир аьлча, вир бердах дахна», «Вирца лаьттина етт Iоьхуш хилла», «Вир баьIаш юккъехь бен Iийр дац»… И тIаьххьара кица Сулейманов Ахьмада иштта далийна шен «Ламанан хьостанаш» стихотворенехь:\nШа-тайпа хилла нохчийн бежнашка болу хьежам. Стеган хьал-бахаман я цхьана диканна, вуонна лучу томан барам хилла етт. Масала, стеган меха 63 я 70 етт хилла; зуда шен майрачух ца ешаш, цIа еъча, оцу зудчун наха «цаяшар» токхуш хилла — 8 етт, и. дI. кх. а. Хьаша-да веъча, цуьнан сийнна уьстагI буьйш хилла, я хьеший дуккха а хилча — сту.\nЛараме хилла вайнехан хIусамехь цициг а, жIаьла а. Къаьсттина — цициг. Тахана а нохчийн кхетамехь ду цициг самадаккха мегар дац, иза къилахь ду бохург. Иштта, шен кIорга маьIна долуш дийцар а ду вайн барта кхоллараллехь.\nЦхьана доьзалехь дехаш цициг хилла. Ткъа оцу доьзалан да цициган мотт хууш хилла боху. Цхьана дийнахь цунна хезна цициго шен кIорнешка олуш: «Кестта уьстагI бу вайн хIусамден лийр болуш, жижиг дуур ду вай». Вахана, хIусамдас, и зен шена ца хилийта, уьстагI дIабоьхкина. Кхин цхьа ши де даьлча, юха а хезна хIусамдена цициго шен кIорнешка олуш: «Кестта етт бу лийр болуш, тIаккха жижиг дуур ду вай». Вахана, хIусамдас и етт а дIабоьхкина, базара а бигна. ТIаккха кхозлагIа а хезна цунна цициган къамел: «Кестта говр ю лийр йолуш…». Говрах а изза дина хIусамдас.\nПхьаьрчий, иэраш адамийн накъостий санна гойту нохчийн фольклорехь а. Дукха хьолахь, шайн дена тIекхаьчначу бохамах хаам беш, орца доккху цара. Масала, «Бокин Цухушан илли» тIехь, лам тIера цIа даьхкина жIаьлеш уьгIча, хIусамдас уьш дузаде олу. Амма пхьаьрчаша\nКъаьсттина юкъаметтигаш хилла нохчийн акхарошца а. Уггар хьалха хьахор вай борз. Цхьана хенахь, хетарехь — Iеса дин лелочу заманахь, и экха деза а, сийлахь а лоруш хиллачух тера ду вайнаха. Цундела ду нохчийн маттахь стеган дика амалш гойтуш далош хIара тайпа дустарш: «борз санна майра», «борз санна каде», «барзал дера», и. дI. кх. а. Цхьа стаг хасто лиъча, олу: «Цхьа борз ю и кIант», «Горалера борз яI!».\nIесачу заманахь къоман синкхетамехь барзо ша-тайпа а, йоккха а меттиг дIалаьцна хилар билгалдолу вайна лаьтта тIерачу садолчу массо а хIуманан тIаьххьара де — къематде тIехIоттар а нохчаша оцу экханах доьзна хиларехь а.\nОцу мохо и дерриге а ламанаш, хьаннаш, гунаш тIекIелдетташ, дIашардинчу хенахь, гила борз ялаза дийна хир ю боху. Оццул чIогIа хьоькхучу мохана дуьхьал йоьрзур ю боху и борз. Кхин и борз йожа ца туьгуш, мохо меран дукъа тIехула хьала хье тIе кхаччалц долу чкъор эккхийтина, берзан ерриг а цIока озийна, цIогана тIехула эцна чекхйоккхур ю боху. ТIаккха а мохе йожа ца луш, шек дIа а ца йолуш лаьтташ йолчу барзо Деле эр ду боху: «ХIай, веза хилла волу Дела, иштта са чIогIа, турпала ахь ша кхоьллинийла хиънехь, хIокху дуьненчохь са долу хIума ца дита дуй буур бара-кх ша хьуна», — аьлла.\nБорз — коьрта экха а, вайн къоман коьрта маьIне хьаьрк а хилар доьзна ду цуьнан амалшца: гуттар а, юхахьажар доцуш, мостагIех лата кийча хилар; нагахь шен ницкъ эшахь, къаръелла буха цасацар; дукха хьолахь, арданге ца хьоьжуш, шен хьашташ ша кхочушдар; уггаре коьртаниг — цунна маршо езар.\nАкхарошца санна, олхазаршца а къинхетаме а, лераме а хилла нохчий. Иза гуш ду вайнаха берашна олхазарийн цIераш тахкарехь а: Леча, Аьрзу, Куьйра, Кхокха, Маккхал, Олхазар, ТIаус… Къаьсттина сийлахь олхазар ду нохчашна чIегIардиг. Цо шен бен адамашна юххехь стенна бо дуьйцуш, кIорга маьIна долуш дийцар а ду къоман иэсехь дисина.\n«Дуьненчу хIорд хьаьддачу хенахь, цхьана доккхачу хIордакеманна тIехь адаман а, акхаройн а, сагалматийн а хIу кIелхьарадоккхуш хилла Нухь-пайхамар. Дуккха а зама яьлча, хIурдакема, цхьанхьа Iуьрг а даьлла, хих дуза доладелла. Доьхна хьаьвзина адам а, экха а, сагалмат а. ТIаккха текхарго аьлла, ша хьарча а хьаьрчина, шен дегIаца дIадукъур ду и Iуьрг, нагахь шега уггар мерза цIий долчу хIуманан цIий малийтахь. Массо а реза а хилла, текхарго Iуьрг дIа а дуькъна, хIорш латта долчу дIакхаьчна. Текхарго бумбари араяьккхина, уггар мерза цIий хьенан ду хьажал аьлла. Шена тIедиллинарг кхочуш а дина, юхайогIучу бумбарина дуьхьалдаьлла чIегIардиг. «Хьенан цIий карий хьуна уггаре а мерза?» — хаьттина цо. «Адаман цIий», — жоп делла бумбарис. «Схьагайтал хьайн мотт», — аьлла чIегIардиго. ДIагайтина бумбарис. ЧIегIардиго, зIок тоьхна, дIакхаьллина цуьнан мотт. Шена хиънарг текхарге дIадийца мотт боцуш, «бу-у-у», — бохуш, лела миска бумбари хIетахь дуьйна.\nТкъа чIегIардиго, пхьидан цIий дара бохура цо уггаре а мерза аьлла текхарге. Пхьидан цIий меллачу текхаргана и мерза ца карийна. ОьгIазъяханчу цо, чIегIардигах цетоьхна, амма тIома дала кадаьллачу олхазаран цIоганна бен тIе ца кхаьчна иза. ХIетахь, текхарго юкъ дIа а яьккхина, шалго дисна боху чIегIардиган цIога. «Ас хIинца дуьйна хьан кIорнеш юуш, тIаьхье кхуьуьйтур яц хьан», — аьлла боху текхарго. «И хьоьга ца дайта, ас сайн бен адамашна уллохь бийр бу», — жоп делла хилла чIегIардиго».\nИза иштта делахь а, нохчий дукха хьалхе дуьйна экханна толлуш хилла. Амма цу тIехь а, хIорамма а шен каяьлларг ца лелош, шен бакъонаш а, дозанаш а хилла. Масала, талла йиш ца хилла акхарой дехкачу заманахь, я церан тIаьхье дукха жима йолуш. Стаг талла ваханехь, экха ура-атталла дежаш хилча дер а ца магош хилла нохчийн къоман оьздангалло. Шен рицкъа схьаэцийта, рицкъанах кхеташ хиларна шен само гIелъеллачу экханна тешнабехк а ца беш, — бохург ду иза.\nКхин цхьа бехкам а хилла таллархочун бохо йиш йоцуш. Муьлххачу а акхарочун хIу хадо йиш ца хилла, шена оьшуш а доцуш, совнаха, синкъерамна экха ден бакъо а ца хилла. «Нагахь, иштта эрна, дукха акхарой дойуш стаг хилча, цунна бекхам бо Акхаройн Дас», — бохуш, легенда а ю нохчийн синкхетамехь. Хетарехь, иза Iесачу заманахь кхоллаелла ю. И иштта делахь а, цуьнан оьздангаллин маьIна гуш ду: ахь мотт ца хуучу хьайбанашна дина зулам бекхам боцуш дуьсур дац хьуна, — бохург ду иза.\nХьайбанех, акхаройх болу къинхетам уггаре а кегийчу дийнаташца — сагалматашца а хилла вайнехан. Къаьсттина накхармозех а, зингатех а лаьцна дукха хьекъале аларш, дийцарш ду нохчийн фольклорехь. Масала, хьанала къахьоьгучу стагах, «накхармоза санна, къахьоьгуш ву иза» олу. Ткъа мало йолчу стагах, «моз доккху моза бац иза, моз дуу моза бу», я «жуккар» (никх чохь, яар бен, кхин балхана пайденна боцуш, беха моза) олу.\nЗингатах долчу дийцаршкахь, оцу сагалматан къахьегарна тIера хилар гайтина ца Iаш, цуьнан доьналла, собар, ира хьекъал хилар а гойту. И адамийн бен хила йиш йоцу синмехаллаш оцу зингатна яларца, нохчаша билгалбоккху шайн оцу дийнате мел боккха сий-лерам бу. «Сайн гIодаюкъ хедар яцахьара, дерриге дуьне а такхор дара ас», — аьлла боху зингато. Оцу аларехь халкъо тIе тидам бахийтина зингат болх бан лаам болуш а, шен дегIе хьаьжча, онда а хиларна.\nЦхьана хьалдолчу стага хаьттина боху зингате: «Хьуна шара чохь мел ялта тоьар дара?» — аьлла. «Суна-м цхьа кIен буьртиг а тоьар бара», — жоп делла боху зингато. Цо дуьйцучух ца тешаш, цхьанхьа чудоьллина боху хьалдолчу стага и зингат, цу чу цхьа кIен буьртиг а биллина. Цхьа шо даьлча, вахана, паргIатдаьккхина оцу стага и зингат. ЧIогIа цецваьлла иза, зингато ах буьртиг бен биъна ца карийча. «Со тешна дацара, — аьлла зингато, — хьуна, шо дIадаьлча а, со дагадогIур ду аьлла. Цундела кхоаме дара со кхачица».\nХалкъо, хьекъале ю бохуш, дуккхаъчу дийцаршкахь юьйцуш ю зу; кертахь хилча беркат тIедогIу бохуш, цIе яккха а ца магош ю дингад (дехкийцоьстург а олу цунах); еза ю бохуш, хьахайо сагалмат — делан котам, додам… ТIаьххьарчух боьзна цхьа тешам а бу, иза куьйга тIе а яьккхина, дIахецча, и тIома а яьлла дIаяхначу агIорчу юьртара нускал далор ду бохуш. Поэта Рашидов Шаида стихийн барамехь яздина иза:\nГуш ду вайнехан хьайбанашца, акхарошца, сагалматашца йолу юкъаметтигаш Дала кхоьллина дерриге а хIума — жима а, доккха а — шен цхьа меттиг, шен некъ, шен къайле, шен маьIна долуш ду, бохучу философин буха тIехь хилар… Цхьа Дела воцчунна хаа йиш яц церан ма-дарра долу маьIна, цундела Дала кхоьллинчу садолчу хIуманашка бен доцуш хьежа таро яц оьзда стаг, ийманехь волу стаг.\nИзза юкъаметтиг хила еза цуьнан чохь садоцчу Iаламца а. Цунах дика кхеташ хилла вайн генара дай. Цхьа а ларам боцуш, кхоамза хьун хIаллакъяр а магош ца хилла цара. «Хьуьнан а шен да ву, — олуш хилла наха. — Хьуьнна дукха зен дича, цо бекхам бийр бу». Хьуьнха воьдучу стага шен диг тIе бехчалг хьарчайой, къайладоккхуш хилла, иза дитташна ца гайта. Ша дечиг охьатоха дIаволавалале, «Бисмилла» а доккхий, «Везан Дела, къилахь ма ларалахь», — олуш хилла стага, ша бежанна я кхечу хьайбанна урс хьокхуш ма-аллара.\nКъаьсттина чIогIа лерам хилла нохчийн тIе стом латочу дитташца: Iожаца, кхораца, стовца, хьайбица, и. дI. кх. а. Магош ца хилла уьш дечгана ягон я кхечу хьаштана царах пайдаэца. Нагахь цхьамма и дахь, нахалахь цIе дIайоьдуш хилла: «Кхуран дечиг дагийна хьенех», — олуш. Иза иэхье тIехтохам а хилла. Нислуш хилла хьуьнакхор охьатоьхначунна кIарлагIа югIуш а.\nШа-тайпа оьздангаллин барам бу нехан шовданашца, догIучу хишца, Iаьмнашца йолчу юкъаметтигашкахь. ХIора юьртахь а хуьлуш хилла шовданашна доладеш, керла гучудаьллачу хьостанна гонаха керт еш, хи схьадалийта чоргIе я биргIа юьллуш, маьхза юкъара белхаш беш нах. Дукха хьолахь оцу шовданна цунна дола дечу стеган цIе туьллуш хилла: Эдалан шовда, Гамин шовда…\n«Iамкъе олучу цхьана кIотарахь цхьа Iам хилла. Цу Iоман хи чIогIа цIена а, дарбане а, деза а лоруш хилла. Цу Iамкъахь Iачу цхьана оьзда йоцчу зудчо берийн боьха хIумнаш йиттина цу хийистехь. Цул тIаьхьа и Iам, сту а хилла, болабелла ГаланчIожний, Ялхарний юккъехь лаьтташ болчу ломах цхьа церг а йоккхуш, ГаланчIожа охьабеъна. Цунах Iамбедача олу. «Iамбедеча» бохург — «Iам бедда меттиг» бохург ду.\nИ дийцар, хетарехь, цIунийн (Iесачу) динан заманера дисина ду, хIетахь вайнаха деза-сийлахь лоьруш хилла цхьадолу лаьмнаш а, Iаьмнаш а, хьуьнан хотеш а, царах дуйнаш а дууш, чIагIонаш а еш… Цул сов, ша латта а хилла деза а, ларам бан безаш а. Масала, магош ца хилла лаьттах эрна дечигаш еттар, хьостамий деттар, оьрнаш дахар. Лаьтта тIехула волавалар а, и лазор долуш санна, дай, лерина хилла оьздачу стеган, «Мел тIаьхьа а, хьан кийра дIаван дезаш ву-кх со а», — бохучу ойланца.\nЯлта дIа ца дуьйш деса, я ялта дIа а дийна, асар ца деш латта дитар доккха эхь хилла; эхь хиларал сов, иза къа а лоруш хилла. Асарх цIан ца деш, ялта дийна шен урд дIатесначунна лоллар югIуш хилла — лаьттах хьокха а тухий, цу тIе асар а дуьллий, мунда еш. Хьалха заманахь, кхо буьртиг дIабелла долу латта дIа а ца дуьйш, ХьаьжцIа ваха а бакъо яц олуш хилла нохчаша. Iилманчас Хасиев Сайд-Мохьмада дийцарехь, ХьаьжцIа ваха ваьлла цуьнан дененан да ворхIазза вухаверзийна юьртахоша, цо цхьацца кхочушдан деза цуьнан декхарш дуьхьал а детташ, царах цхьаъ хилла цо, ялта дIа а ца дуьйш, дитина цхьа масех метр хиллал латта. И дерриге а декхарш кочушдинчул тIаьхьа, бархIолгIа шо доладелча, ХьаьжцIа ваха аьтту баьлла оцу стеган.\nЛаьтта тIехь хьанала къахьегар нахана марздеш, цуьнан мах беза буйла хоуьйтуш, тайп-тайпана дезденош — цIайш хилла вайнехан. Царах цхьаъ ду харш тосу де. Иза Iай, бIаьстей къаьстинчул (март беттан 23 де чекхдаьлчул) тIаьхьа ши кIира даьлча билгалдоккхуш хилла. Оцу дийне хьаьжжина хир ду шеран ялта а, тIедогIу шо а бохуш, чIогIа лерина кечам беш хилла цунна. Хьалххе кечдеш хилла дуьххьара харш тосуш, бIал боккхуш дIадаха деза стерчий — дузош, цIандеш, церан маIийн баххех хьакхар хьокхуш, довхачу хица лийчош. Иштта лерина кечдеш хилла нох а.\nИ де — арара ло дерриге дешна далаза, шийла хилахь а, я малх кхетта, якъаелла, йовха хилахь а, — йочане-йоькхане хьаьжна доцуш, билгалдоккхуш хилла.\nХарш тосу де я бIал тIекIел боккху де — цIай хиларе терра, оцу дийнахь тайп-тайпана къийсадаларш хуьлуш хилла, говраш хохкуш, я хьалха бовларех бовдуш (бовдуш болу кегий нах когаш Iуьйра хилла), я кхин тайпа хьуьнарш гойтуш. Царах цхьа къийсадалар иштта хилла. Харш тосучу денна лерина мекхан демах дина гIеххьа долчу теккхал доккха чкъург хуьлуш хилла. И чкъург гота аьхначу цхьана стеран маьIах дIауллуш хилла. Жимчу стага ведда вогIуш, саца а ца соцуш, уллохула тIехъэккхашехьа оцу чкъургах катухуш хилла. И цуьнга ца дойтуш, чкъург лардеш, иза маIи тIехула хьалий, охьий идош (иза маIел лакхадаккха йиш ца хилла), хехо хуьлуш а хилла кегийчу нахах цхьаъ. Оцу чкъурган цуьргаш дийнна шарахь лелош хилла, иза кертахь хилча беркат хир ду, и чу тесна хи а дарбане ду бохуш, ца кхаьчначунна дакъа а деш, совгIатна а луш.\nДуккха а хьалха, тахана вайна тамашийна хетар долуш, кхин цхьа гIиллакх а хилла вайнахана юккъехь. Оцу дийнахь юьртахь оьздангаллица, хазаллица цIеяхначу йоIа цIе тухуш хилла ша доьзал кхолла реза йолчу кIантана. И кIант тIетайча, керла доьзал кхоллалуш хилла оцу дийнахь. Доьзал кхоллар, ялта дер, доьзалан хIу тасар, ялтин хIу тасар — ший а цхьабосса сийлахь, цхьатерра жоьпалле ларар ду цуьнан маьIна. Нагахь реза ца хилча, цIе тоьхначу кIанта и йоI йолчу ден цIийнан утармех сту дIабехка безаш хилла, харш тосучу бахана нах цIаберзале. Шен реза цахиларан, йоIах цавашаран мах бу цо луш берг.\nБелхеша, вай хьахийначу гIуллакхел совнаха, кегийрхошна вовшийн довзаран, оьзда самукъадаккхаран Iалашо кхочушъеш а хилла. Цхьаболу белхи синкъераман дуьхьа беш хилла, болх бахьана а долуш; вуьйш белхи (къаьсттина — поппаран белхи) коьртаниг болх а болуш, ткъа синкъерамо иза дика а, сиха а кхочушбарна аьтто беш хилла.\nОцу тайпанчу белхешкахь беза болх (поппар белашца схьабаккхар, экъанаш тIехь иза дIакхехьар, тхов тIе хьалабалар…) божарша кхочушбо. Ткъа зударша и поппар вовшашка кар-кара луш, дIахьохучаьрга дIакхачабо. ХIора жима стаг шен ойла лаьттачу йоIана белаца поппар боккхуш, аьтто баьлча, вистхуьлуш, бегаш беш, къинхьегама тIехь каде хьийза. Мехкарий балхана мелла а юхаийзалуш хилча, церан тергам бечу зудчо шен карара сараг я нитташ бетташ, балха юкъатоьтту уьш. Къаьсттина юхаозало мехкарий поппаран юкъ ца йолош, и йолийначуьн марнана лийр ю бохучу халкъан забаро юхакъахкабо уьш. Амма и тешам чIогIа бацахь а, я марненах къастар ца ладаллал доккха вуон ца хетахь а, дукха хьиэ ца йолуьйтуш, поппаран юкъ йолайо нитташа я сараго тIечехочу мехкарша.\nБелхий бу, белхий бу — поппаран белхий.\nВуьсур вац юьртахо, — тIекхаьчча гуьйре,\nБелхи, цIенош хьаьхна довллалц, эшахь, маьркIажан хан хиллалц, бахлуш хилла. Белхи дIабирзича, цIенойн дас: «Дела реза хуьлда шуна, доккха гIуллакх дин аша, Дала мел яздойла аша хьегна къа!» — олу. Вукхара дуьхьал жоп ло: «Дала беркате, ирсе хIусамаш йойла! Дела реза массарна а хуьлда!». Иштта дIабоьрзу муьлхха а белхи а.\nВай кхузахь мел дийцинарг — хьайбанашка, акхарошка, дитташка, бецашка, хишка, Iаьмнашка болу лерам, цаьрца лелон еза къинхетаме юкъаметтигаш — чулоцу «Даймахке безам» бохучу дешнаша. Хетарехь, цхьана нохчийн къомах болчу нехан бен дац, ша дуьненан муьлххачу маьIIехь вехаш велахь а, шен каш Даймахкахь хила сел чIогIа лаар. Цундела нохчийн гIиллакх ду муьлхха а нохчо — и шайн накъост велахь а, я вевзаш вацахь а — кхелхинчул тIаьхьа ша винчу махка цIа кхачо гIортар. Дай баьхна латта деза хетаран барам лаккхара хиларан билгало ю иза.\n«Дай баьхна латта. Дуьххьара цхьана бIаьстенан малх кхеттачу дийнахь девза иза. Оцу маьлхан зIаьнаршца, зазадоккхучу бешаца, нуй хьаькхна къагийначу уьйтIеца, боргIалийн кхайкхарца… Девза ненан хьастарца, ден хьехамца.\nХьо хьаьддий, веддий лела, цкъа дIо орца волуш, тIаккха Iин чу вуссуш. Хьан хазахетар, лоппаг санна, эккхий дIадоьду аьхкенан малх хьаннаш тIе лахбеллачу хенахь. Хьуна дахар къахьдо безачарах къастаро. Дерриге а хьалха санна ца хета – вада лаьа. Дуьненан маьIIе вала. Амма и лаам кхочушбича, хьан хьераваллал сахьаьвза хийрачу махкахь. Хьо водий, юха а цIа кхочу. Хьо кхета: мел баккхий баланаш, гIайгIанаш тIехIиттарх, къаста йиш яц хIокху лаьттах, кхуьнца хьо хазахетарша санна вузу баланаша а. Къаьхьа а, мерза а хиларх, хьан латта ду хIара. Кху лаьттаца ийна хьол хьалха мел баьхначеран даьIахкаш, ойланаш, гIайгIанаш, хьацар, цIий…» («Сатоссуш, седарчий довш», Грозный, 1986).\nДаймохк — иза цхьа лаьмнаш, хиш, аренаш хилла ца Iа. Даймохк — иза уггар а хьалха хIокху лаьттан адамаш ду, церан вовшашца йолу оьзда юкъаметтигаш, гIиллакхаш, марзонаш, баккхийчеран хьекъал, Iеламнехан беркате серло, кегийрхойн доьналла, мехкарийн оьздангалла, нахана юккъера нийсо… И дерриге — Далла дукхадеза гIиллакхаш — хIокху лаьтта тIехь латто, дебо, кхион гIерташ адамаш хиларо марздеш хилла нохчашна хIара латта.\nИштта хьал хIоьттина вайнахехь махках даьхначу хенахь а. Хийла дас, ша леш, уггар а чIогIа сатеснарг Даймехкан шовданех цхьа къурд бар, башлаьмнийн кортойх цкъа бIаьрг тохар, юьртахойн кешнашкахь лаьттах вахар… ТIаьхьа, цIадерзар маьршадаьллачу хенахь, хийла стага, шен ден я ненан тIаьххьара лаам кхочушбеш, церан даьIахкаш цIа а еъна, Даймехкан лаьттах йоьхкина меттигаш а нисъелира.\nЦхьана стага мохь тоьхна хилла массо а акхарошка а, дийнаташка а, ша цIе таса воллу кху махкахь, кху махкара дIадовла аьлла. Кхано, цIе яьгна яьлча, оцу стагана гина, цIаро бага а бина, бала бетталуш Iуьллу текхарг. «Ас мохь тухуш ца хезира хьуна?» — хаьттина оцу стага текхарге. «Хезира, — аьлла текхарго, — суо бинчу, кхиинчу махках а баьлла, хийрачу махкахь бехачул, сайн цIахь балар гIоле хийтира суна».\nШен цIа — цIен цIа.\nЧекхдевлира бIаьстенан юьхьан хьалхара йочане денош. Ламанхошка охане кхойкхуш, дечу гIуллакхна уьш каде хилийтархьама, церан дегнаш ир-кара хIиттош, жоьлашкара жа аралоьхкуш, ламанийн басешкахь зезагаш техкош, хьежа белира йоькхане даьхкинчу денойн къегина малх. Баккхийчара «хIан, дIадоладе» — аларе сатуьйсуш, балхана куьйгаш кIамделла, церан пурба доцуш охана дан а ца баьхьаш, харш тосучу дийне сатуьйсуш Iаш бара кегийнаш: дайн Iедалехь цхьаьннан а бакъо яцара, цкъа харш тосу де билгал а даьккхина бен, оханца болу белхаш дIаболо. Амма хIора шарахь, дан дезаш долу гIуллакхаш дукха а, аха дезаш долу латтанаш алсам а хиларна, харш тосучу дийне ца хьоьжуш, шайн белхаш дIаболош берш а хуьлура. Амма хьалххехь баккхийчара арабаьхна, дайн Iедал хьан дохадо хьоьжуш лелачарна и гучу а долий, гIуда такхарх кIелхьара-м ца бовлура уьш. И тайпа болу ламанхой, баккхийчеран гIуда текхна а, шаьш цхьана дийнахь и охана дар гIоли хеташ, хIора шарахь нахачул а хьалха шайн белхаш дIа ца болош ца Iара. Иштта дара кху шарахь а.\n— бохуш, эшарш лоькхуш, бес-бесарчу марзаллех шайн тIоьрмигаш дузуш хьийзара кегий бераш. Уьш шайн уьйтIа хIиттаре сатуьйсуш Iаш болуш санна, церан эшарийн гIовгIа схьахеззашехь:\n— Вайн ялташ хьекъийла, мацалла ма хуьлда, вайн доьрчий дузийла, тIом-бала ма голда! — олий, аралелхий, зударий церан кочара тIоьрмигаш дуза хIуьттура. Ткъа цунах даккхийдеш бераш а:\n— СагIа хуьлда! СагIа хуьлда!\n— олий, довдий, кхечеран уьйтIа хIуьттура. Иштта хIоранна уьйтIа хIуьттуш чекхдовлий уьш, юхадовдий, баккхийчара лелочуьнга хьовсархьама, маьждиган байтIе дIагуллора. Кхузахь-м, хIора шарахь санна, чIогIа синкъераме тобанаш яра гуллуш. Цу дерриг халкъан да хилла, таханлера харш тосу де лелор а, дерзор а караделла, цу тIе цхьана агIор кIаххий, кенаххий, хьаьжкIеххий дуьзна кхо сахь а хIоттийна, вукху агIор хьаьжкIийн, кIан, кенан кхоккха кан а болуш, тхьамдалла хиина Iаш вара бIей ткъей пхиъ шо долуш волу юьртара воккха стаг Хамболт. Керла тIееъначу тобано цуьнга:\n— Вайн ялташ хьекъийла, ун-балех лардойла. Дала эзар шарахь аха а, ден а, чудерзо а вай могаш, маьрша лоьлуьйтийла! — олура. Ткъа Хамболта:\n— АллахI, Амин! АллахI, Амин! Везан Дела, тхан дехаре хьажжий дахар лолахь тхуна, оха дере хьажжий ялташ а лолахь тхуна! Ун-балех, тIеман Iазапах, хьуо реза воцчу массо а хIумнах а ларделахь тхо! — олий, ялтех дуьзна лаьттачу саьхьашна тIехула куьг хьокхура, хьалаоьций кенаш а ластадора.\n— Я пелхьона гIардаш бугу! — бохуш, мохь хьоькхуш, сара бетташ, лаьллина берийн цIоз хьалха дерзийна хьийзара жухаргаш. Цара маIаш а еш, ирча мекхаш а деш йинчу хорманаххий, юкъах йихкинчу тишчу шаьлтанеххий кхералой цхьадолу бераш, кхин цу майдана юха а ца догIуш, довдий тIепаза довра. Маьждиган майданал арахьа, тIе кузаш а, палсаш а диттина, коча оьхкина жайнаш а, хIайкалш а долуш, хахка далийна йора дой дIаса уьйзуш лелара цхьадолу бераш. Цхьана а беро шен говр вукхунна юххе ца йохуьйтура. Вовшашна улло яхча, ницкъ дIа а баьлла, тIаьхьаюьсур ю бохуш, ген-гена лелайора цара уьш. Ткъа говраш шаьш а, шаьш стенна кечйина а, шайгара дайшна хIун оьшу а хууш, синтем байна терсаш яра. Цхьаерш, тIаьхьайисарна кхоьруш санна, хоршехь эга а еш, бIаьргеха хиш а легош, кортош а охкийна, гIийла лелара берашна тIаьхьа. Берашна вовшийн говраш йовзуьйтуш, церан амалш а, гIиллакхаш а муха ду дуьйцуш, говраца муха хила веза хьоьхуш тIаьхьабевлла лелара говрийн дай. Берийн а, дайн а, говрийн а дегнаш ир-кара хIиттош, хIора говр а, бере а хастош лелара цхьаболу нах.\n— Э-э-хIей, кура кIентий! Пелхьона гIардаш бугу, сан дин гIардаш бугу, ялтех пхьаж беш бугу, ядар гIаш долуш бугу! — олий, гIаш юккъе беха цхьа сара а буллий, цунна тIе шед а етташ, юккъе хьаьвзара жухарг. Цуьнан хормин эрчаллех а, цо ечу йиш-маIех а, лесточу серах а къаьхкий говраш дIасалелхара. Амма цунах самукъа долий, жухарг кхин а чIогIа хьаьвзара.\n— ХIей, собар! Ва собар, дай, ваший валариг! Говрашка и бераш лазадойту ахь! — бохуш, маьхьарий детта буьйлалора нах. ТIаккха урх озайой шен сара кIегар а хаабой:\n— Э-э-хIей! Пелхьона гIардаш бугу! Сан дин муха хета шуна? Хьалхабаларх соьца шен дин хахка яхь йолуш кIант муьлха ву шух? Хьалха яьллачу говрана хIара итт туьма ахча ду шуна! — олий, наха шена делла сом хьаладохуьйтура жухурго. ТIаккха шед тухий шен «дин» нахана тIехохкура. «О, хьан дин дика дин бу. Деллахь ю куц долуш говр-м», — олий, наха ахчанаш тосура. Цунах там хуьлий:\n— Э-э-хIей, да ма ятIа сан динан делаI! Хьалхара меттиг а яьккхина, нохчийн курачу кIентийн кисанашкара шай-кай схьаяьккхи! Сан дин дика дин бу! — олий, шена деллачуьнгара ахча схьа а оьций, ца делларг оцу сохьта каш доккхий дIа а вуллий, пхьаьжах дой цунна чурт а дугIий: «Пелхьона гIардаш бугу!» — бохуш, шен сара а хохкий дIавоьдура.\n— Хьусейнан Мималт! — кхайкхира иза.\n— Волуш ву, хьайн хаттар де ахь! — нахана юккъера схьа вистхилира Мималт.\n— Дала вайна тIехь куьйгалла дар шега деллачу паччахьан Iедална а, и дIакхоьхьуш болчу цуьнан векалшна а реза вуй хьо?\n— Iедална-м вара со, цуьнан цхьаболчу векалшна вац-кха.\n— Вехна говрахь схьавогIучу Бончас жехь волчу кIантана а йиттинера, топ тоьхна шина Iахарна тIера жий а бийна. Зен меттахIоттадайта.\n— И жий ас бели хьуна, — хьалаиккхира Iена. — И пайда боцурш а ца дуьйцуш, шайга дечу хаттаршна жоп ло!\n— Зен меттахIоьтти хьан, — вистхилира юха а Хамболт. — Iедалца долчу декхаршца муха ву хьо?\n— ЦIена ву!\n— Къедин кхиэлана реза вуй хьо? Муха йо аьлла хета хьуна хIокхо кхиэл?\n— Шен кетаран тIам хьалабузаре хьожжий йо!\n— Ахь буьзначу тIомах вехаш ву-кха хьуна со. Къуръанор, лур дацара ахь стаг леш хилча шай! — хьалаиккхира Манака. Амма доьлучу халкъана цо дуьйцург хезаш дацара.\n— Ножин воI Хожа!\n— Волуш ву.\n— Дайн Iедалца муха ву хьо?\n— Лору ас-м!\n— Харш тассалц ца Iаш, гота хIунда яхийтина ахь?\n— ХIара хаза денош эрна дIаоьхуш Iен ца велира, Хамболт. Кхаба безаш болу доьзал алсам бу сан, ца ларорна кхоьрура. Тарлахь, гечдахьара аш.\n— Кху шарахь дуьххьара даьлла хьоьгара и гIуллакх?\n— Дуьххьара даьлла.\n— Кхиэл, аш хIун олу? – кхиэле вистхилира Хамболт.\n— Дуьххьара яьллачу гIалатлонна кIез-мезиг гIуда тоьхна кIелхьараволуьйту оха иза.\n— ХIун гIуда ду аш билгалдинарг?\n— Цхьа гиба нихий, цхьа уьстаггIий вайна, гулбеллачарна. ХIокху сохьта схьадан а деза. Цул совнаха, хIинца вахана Межин божли чуьра пхьажаш дIабаха а беза.\n— АслагIин воI БайсагIур! — кхайкхира иза. Массарна а хаалуш Iена а, цуьнца хехой а цIеххьана тасавелла, воьлуш схьахьоьжучу БайсагIуре хьаьвсира.\n— Дайн гIиллакхашца муха ву хьо?\n— Лору ас, къобалдо.\n— Къуйн къоланна хIун олу ахь?\n— Дела реза воцуш карадеъна хIума да реза воцуш карара далар а магадо ас.\n— Нийса боху. Iедалца муха ву хьо, тIехь дисина гIуда-м дац?\n— ХIокху шийтта шарахь Iедалца долу дов хедаш вац иза, – элира.\n— Суна хууш хIума дац, Хамболт, — элира БайсагIура, — Iедало бохург а дийр ду вай-м.\n— Кхиэлана хIун олу ахь?\n— Де эшна, хьалха ма хIуттийла бусалба!\n— Iамин Хаммирза! — кхайкхира Хамболт.\n— Вада гIерташ, оха хала сецош ву. ХIара ву! Алссам гIуда тIедахийта! — аьлла, наха хьалхатеттира цхьа кетаран хора.\n— Кхуьнга хеттарш дан а, хIора шарахь кхуьнга дог этIадайта а кIордийна суна. ХIара воьддушехь кхиэлан бага вахийта веза. Кхиэл, аш хIун олу? — вистхилира Хамболт.\n— ХIара леван а, кхуьнан хабаршка ладегIа а тхуна а кIордийна. Ши уьстаггIий, цхьа мазал ахьаррий хIинца схьадан деза. Цул совнаха, ша гехь пIаьлдиг чохь пхьажаш а боьхкина, жухаргашна хехь латта а веза.\n— Ойт, да ма ека, хьо хIуман, делаI! — бохуш, кар-кара оьцуш, хьийзо ваьккхира наха Хаммирза. Шен хирг деш, царна дуьхьал тийсалора важа. Цхьамма кетаран юх озош, вукхо пхьош лоций схьавадош, кхиволчо схьабоккхий коьртара куй, харцахьа боккхий, юхатуьллуш, хьийзош волчу цунна беъна, пхьажех буьзна пIаьлдиг а ги боьллира. ТIаккха вадийна цара иза, кара цхьа беха хьокха а белла, жухаргаш ларбан хIоттийра. И бегаш гуттар а марсабохуш, цунна гондIа шайн хирг деш хьаьвзира жухаргаш.\n— ХIан, юьртахой, ладогIал! — аьлла, куьг хьалаайира шен исписка ешна ваьллачу Хамболта. Дерриг а адам цхьана ханна тапп-аьлла дIатийра. — Iедал — Iедал ду, Iедало бохург дан деза, цуьнан гIуда а такха деза. Кхиэл — кхиэл ю, цо тоьхна гIуда а лан деза. Таханлерчу вешан дезчу денна тIе кхин зен-зулам доцуш, массо а могаш-паргIат кхечи вай, цунна а хастам бо вай Далла. Къинхьегамехь гIелдалар ма хуьлда вайн, Дала ун-балех, зенах, зуламах лардойла вай. ТIеман бала а, мацаллин бала а ма голда вайна а, вайн тIаьхьенна а! — аьлла, Хамболт охьаволавелча, гулбеллачара массара а, цкъа салават а диллина, цул тIаьхьа назмин мукъам болийра. Цхьамма хьалхара а олуш:\n— олий, куьйгашца корта а лоций, мукъам бахбора. Ткъа вукхара:\n— олий, тIаьхьара олура.\n— Хьоькъийла-кха вайн! — аьлла, нахаран баьлчаш лецира Хамболта.\n— Со а вахийтийша юьртарчу кIенташца дуьнене бIаьрг тоха. Суна лаьара кийра бахьош долу шал шийла шовда мала. Iуьйранна малх схьакхеташ, сарахь беттаса кхачлуш ган. Суна лаьара махо техкош, догIано дашош, малхо дакъош ламанан басешкахь лаьтта къорза зезагаш ган, суна лаьара Iуьйранна тхинах яжа арайолу лунан буьхьиг ган, гIелашна сагатделла сира сай гIергIаш ладогIа, Iаннаш, даккъаш декош, мацалла угIучу барзе ладогIа… Вахийтийша со кIенташца дуьнене бIаьрг тоха.\n— ХIан-хIа, кIант, ма гIолахь. Пурба дац хьуна! — элира къеначу дас.\n— Со къинтIера ца ели хьуна, кIант, хьо водахь! — элира нанас.\n— Со а вахийтийша кIенташца экханна талла. Суна лаьара ламанан курачу лечано ижонна мохаюьллуш ган, цуьнан ирачу мIараш юккъе нисделла дала са легашка кхаьчна жима олхазар детталуш ган, дог лоцуш пха тоьхна, стиглахула биркъаш дIа-схьа яржош, и кура леча чудаийта, лечанан мIарех кIелхьарадаьлла, сина маршо хааелла, стиглан сийначу Iаьрчешка жима олхазар хьаладолуш ган. Суна лаьара иччархочух ларбалархьама генна дIакхарстийна сирла бIаьрг ойлане баьллачохь сецна, ламанан лекхачу тарха тIехь кур аркъал тесна лаьттачу курачу хьехье бIаьрг тоха; оцу семачу хьехьана тебна улло вахана, дегI лардеш пха тоьхна, маьIах шотха доккхуш, иза къахкийна, дуьненчохь шел сема хIума дуйла цунна хаийта. Суна лаьара масар къахкийна, эккхийна лаца, дуьненчохь шел маса хIума дуйла цунна хаийта. Бухбоцчу сийначу стиглара сирла седарчий санна долчу цуьнан хазачу бIаьргаш чу хьаьжна, хьаьстина, иза дIахецна, къизачу иччархойл дукха кху дуьненчохь къинхетаме нах буйла цунна хаийта. Вахийтийша со кIенташца экханна талла.\n— Ваха пурба дац хьуна, кIант, ма гIолахь! — элира къеначу дас.\n— Со къинтIера ца ели-кх хьуна, кIант, хьо водахь! — элира нанас. Корта охьаоллийна дIавахара кIант, ткъа цуьнан нийсархой талла бахара. Ден, ненан пурба доцуш цхьаннахьа а ца воьдура кIант.\nЮьртара кIентий, къонахий кечбелира мостагIашна дуьхьалбовла. Аьртаниг ирйира, есаниг юьзира цара. Шен шира гIагI дегIе а дерзийна, тешаме герзаш юкъах а дихкина, кIентан да а вахара мостагIашна дуьхьал, шен кIантана а ца хоуьйтуш, лата везачохь — лата а, вала везачохь — вала а.\n— Мила ву и чIогIа тIом беш волу тIемало? — аьлла, хаьттира воккхачу стага дас.\n— Иза хьан кIант ву, дада! Хьан цхьаъ бен воцург! Дика кIант кхиийна хиллера ахьа! Дала дукха вахаволда иза! — элира тIемалоша.\nАмма хала дара и кIант дукха вехар ву ала… Берриг шайн ницкъ гулбира мостагIаша. Массо а цхьаъ санна цхьаьний тIелетира уьш оцу турпал кIантана. Вуьйжира кIант. Велира турпал. ТIаккха тIетаьIира ламанхой мостагIашна. ХIаллакбира цара уьш. Бисинарш лаьхкира. Дукха декъий дисира оцу тIеман арахь мостагIийн…\nГIоьмакхех, таррех барма а дина, тIе верта а тесна, ларвеш цу тIе а виллина, ваьхьира тIемалоша кIант-турпал ваьхначу юьрта, винчу юьрта, нана ехачу кетIа…\n— ХIей, вежарий! Собарделаш! — элира кIентан дас. Севцира нах. Вистхилира кIентан да:\n— Къонахий! Сан ницкъ кхочур бац кIентан нене хIара ирча кхаъ дIахаийта… Со кхоьру хIокху кхоо нана а ерна… Вац шуна юккъехь маттана говза, нене кIант валар дIахаийта?\n— Схьаба суна дечган пондар! Цо дуьйцур ду нене говзачу-хазчу маттаца кIант валарх. Лалур бу цуьнга и ирча кхаъ! — элира воккхачу стага. Схьабеара пондар. Делха доладелира пондаран мерзаш. Бека болабелира пондар. Шен пондарца тобанна хьалхавелира воккха стаг. Араелира кIант вина нана. Цунна гира вистхуьлуш стаг воцуш, гIайгIано кортош охьаохкийна лаьттачу тIемалойн тоба, хезира бекаш, боьлхуш пондар. Бармахь цавевзачу тIемалочун дакъа…\nБуьйсанна декачу олхазаран эшарх тарлуш, шийлачу шовданан декаре буьйлуш, набарна бер дижо нанас олучу аганан иллех тарлуш бекара пондар. Пондаро дуьйцура ненан сийлахьчу, боккхачу безамах… ЦIеххьана пондаран мерзаша ламанан лечанан гIергIар хазийра, лоьман цIийзар, берзан угIар хазийра. Цуо дуьйцура кIант-тIемало мел майра, доьнал долуш кхиънера. ТIаьххьара а, тIеман герзаш вовшахдетталуш санна, къора бийкира пондар. Хеталора, болатан тарраш турсех детталуш санна, мостагIий боьхна, маьхьарий хьоькхуш санна, тIеман марсаллехь майрачу кIантана тIера барзакъ болатан гIовгIанца декаш санна… Цо дуьйцура кIант-турпал мостагIех мел майра летта, цо уьш муха хIаллакбина. ТIаьххьара цхьа сирла цIена аьзнаш гIевттира пондаран мерзех. Уьш декара маьлхан зIаьнарех тарделла. Хетара, цара дуьйцу Даймехкан хазаллех, ирсечу дахарх, Даймехкан сийлаллех, и сий кхуллуш, лардеш болчех лаьцна… Даймехкан дуьхьа баьхначех, Даймехкан дуьхьа беллачех, цкъа а церан лийриг цахиларх…\nЛадоьгIура кIант винчу нанас. Гуора цунна бармахь дакъа. Вистхуьлуш цхьа а воцуш, кортош охьаохкийна лаьттара тIемалой. Кхийтира нана… Бармахь Iуьллург кхуьнан кIант вара, кхуьнан цхьаъ бен воцург… Дуьххьара араваьллера иза ненера пурба доцуш… Иза майра леттера мостагIех. Дуккха а хIаллакбинера цуо уьш. Веллера ша а. Веллера даима ваха! Иштта дуьйцура пондаро. ГIайгIане йирзина цуьнан йиш…\n— Со къинтIера ели хьуна, сан кIант!\n— Тхо къинтIера девли хьуна, тхан турпал! — йийкира къонахийн тоба.\n— Тхо къинтIера девли хьуна, тхан турпал! — геннара схьахазийра гонахарчу курачу лаьмнаша, Iаннаша, хиша, шовданаша…\n— Ас декъалво хьо, сан кIант! — мохь туьйхира нанас.\n— Оха декъалво хьо, тхан турпал! — йийкира къонахийн тоба.\n— Оха декъалво хьо, тхан турпал! — геннара схьахазийра гонахарчу курачу лаьмнаша, Iаннаша, хиша, шовданаша.\nОьгура ненан бIаьргех довха бIаьрхиш… сийлахь латта а дашош!..


Вирдаш а башхалле дохуш хилча...\nЛахьан-бутт 20, 2014\nНохчийчоь --Зикрехь, 25Чил2010\nНохчийн кегийрхой салафияйа маззапах ларбеш, цара муьлха вирдаш леладо толлуш бу Iедална гергаболу Iеламчаш, школашкахула а лелаш. Вир къастор стегаш шен къайле а, лаам а бу, амма Iедална иштта ца хета.\nЦхьаболчу Iилманчаша билгалдоккху тахана Нохчийчохь тIаьхьабозуш мурдаш а болуш, 20 сов вирд хилар, кхечара церан терахь 30 –нал тIехдолуш ду боху. Цара далочу терахьашца вайнахах ваьлла 109 шайх-эвлаяъ.\nТергамхоша тидам тIебахийтарца хIинццалц схьа, кху тIаьхьара ткъеха шо тIекхаччалцца-м ирх-пурх а кхин дIоггара маьIне дацара стаг муьлхачу вирдехь ву бохург. Дукха хьолехь нахана хаа а ца хаьара я бала а ца кхочура мила муьлхачу вирдехь ву бохучу хаттаран. Иза хIораннан а шен гIуллакх а, лаам а бара. Карарчу хенахь сурт нийсса бIостанехьа хийцаделла.\nХIинца кхузахь Iаламат маьIне лоруш ду, ур-аттал бераша а, цхьа устаз а хаьржина вирд даккхар. Цхьаболчара и жигаралла юзу кху тIаьхьарчу шерашкахь вахабхой дог-ойла йолчеран могIарш луьста довларца. ГIаланашкахь а, ярташкахь а дукха кегийрхой бу масала, оьрсийн маттахь яздина цхьацца жайнаш а дешна, беш хьулам а боцуш ,эвлаяаш бу бохуш, вирд даккха Делаца накъост лецар КъурIанчохь магийна хIума дац бохуш къамелаш хазош.\nХIора а баттахь бохург санна, дебаш ду рузбанан дийнахь делкъа ламаз а ца деш, маьждигера жа санна арабуьйлурш а. Iаьрбойн маттахь йоза-дешар карадерзийна а болуш, кIорггера дешна болчу цхьаболчу Iеламнаха чIагIдарца цхьана устазо - Доккас, Бахьас. Iусман -хьаьжас, Кунта-Хьаьжас - цхьаммо а ца баьхна шаьш хьехаде, шайна хастамаш бе.\nЦара баьхнарг цхьаъ ду: Цхьаъ веш, Дела хьехаве, Пайхамар бакъ ве. «Суна гергахь Дела хьехо, Далла хастамаш бан, Кхоьллинчух кхера мега я ца мега бохург ду-кх вирд. Далла тIаьхьаваза, Далла Iамал ян сихло,виц ма ло бохург ду-кх вирд. Дахар кхеторан къилба, хатI-барам, адамийн юкъаметтигийн бустам, хIоранна а бусалбаллин тоьшалла ду ала а тарло-кх вирд. Вирд даккхар Далла вацар а,ийманехь сов валаран тIегIа ду».\nГерггарчу барамехь ишта кхетийра вирд Теркйист кIоштан Ломаз юьртарчу Iелам стага Лечиев Шаид Хьаьжас. Цо юх-юха а билгалдоккху эвлаяаша бусалбанашка Далла Iамал ярехь совдийларе кхайкхар доцург, шайна дика болх бе баьхна цахилар.\nВирдийн хьокъехь зIенехула сан къамел хилла Лечиев Шаид хьаьжна тешна ву бусалбан динехь адам кIаргдарехь, церан суьпалла, Далла Iамал ян болу лаам алсамбаккхарехь вирдаша юкъараллехь дика хьекъадо аьлла.\nКхин хIумма а ца хилча а боху Шаид-Хьаьжас эвлаяаша Делан хьахор,цунна дацаран тIегIа лакхадаккхаре кхайкхина ца Iаш, барт-марзоне,цхьаалле, адамалле. къинхетамалле, вовшех дог лазаре, кхайкхина бусалбан нах. Вуьшта аьлча, цара адамашлахь хаддаза даржийна бусалбан динехь пайдехьа а.перза а мел лоруш долу деза хIуманаш.\nЦхьанне къайле а йоцуш тахана махкахь хууш ду Нохчийчохь уггар стамделларг, мурдаш дукха берг Кунта Хьаьжин вирд хилар.Цхьаболчу тергамхоша и дузу мехкан берриг бохург санна куьйгалхой цу вирдехь хиларца. Цу вирдан мелла а алсам тидам беш хиларан, лач делахь а, тоьшалла лору могIарерчу наха, Iедалан хаамийн гIирсаша дукха хьолехь Далла Iамал еш гойтуш берш а, шайх лаьцна дуьйцуш берш а Кунта Хьаьжин вирдехь берш хилар. Делахь а бахархошна хьаам бийриг ду официалан тIегIанахь, къестамаш а беш, кхидолчу вирдашна инкарлонаш цаяр.\nКунта-Хьаьжин вирдехь хьо вацахь...\nКадыровна "тешнабехк бинарш" лецна Нохчийчохь\nНохчочуьнца йоI къевсинчунна Думан депутатна йиттина\nХьан лечкъийна парламентан депутаташ?\nIамеркара йо хIинца Ширмановс шен интернет-репортажаш\n"Пенсин реформа" цатайначийн аьрзнаш хьанна ду-те товр?\nТолур дуй пачхьалкхан хьал, пенсионерашна лург лакъийча?\nТовбеца-бутт 09, 2018\nАллахь рез вайн масарна хулил\nАллахьо бакъо тул йойл


Беннет: "Нохчаша къаьркъа чайникчохь муьйлу"\nМангал-бутт 09, 2017\nБеннет: "Нохчаша къаьркъа чайникчохь моьлу..."\nОьрсийчоьнан регионашна юкъахь уггаре а кIезиг къаьркъа молучарех къастийна ю Нохчийчоь. Цул тIаьхьа ю ГIалгIайчоь. Ткъа уггаре а чIогIа молу регионашна юкъахь Москох-гIала а, Коми республика а, Магадан кIошт а ю. И таллам гIарабаьккхина Роспортребнадзор олучу Iедалан хьукмато.\nХIора шарахь бечу оцу талламан бухе дуьллу, тергоне эцначу регионехь малар дохкаран барамаш. ТIаккха кхета Нохчйичоь, масала, муха кхаьчна оцу тептара юккъе-кхузахь ерриге а республикехь а ши туька бен яц малар духкуш. Кхиерш цхьа шо хьалха дIакъевлира, официала хаамашца, долахойн шайн лаамца.\nТкъа молуш буй Нохчийчохь аьлла, хаттар делира ас Соьлж-ГIаларчу вахархочунга. Цхьана хенахь йий духкуш хиллачу Муталиев Лом-Iелига.\nМуталиев: "Вайн кхузахь молушберш дукха бац аьлла моьттина хир ду, кхузахь ши туький бен болх беш яц аьлла. Ма дарра дийцича, дукха а бац вайн цIахь молуш. Мелча а, шен чохь цIахь Iа, нахала а ца вуьйлуш".\nМалар массо а агIора емал деш долу дела, оцу пропагандо шен болх бина. Цуьнах бетталурш дукха бац. Амма хIун мах луш бу нохчаша цуьнах? ХIинца махкахь яьржина ю молханех еш йолу наркотикаш, аьлла кхин дIа а дийцира Муталиев Лом-Iелас.\nМуталиев: "И малар ницкъалха дититина хилча, цуьнах кхин хIума гучудолу. Кхин бала юкъаболу. Вайн кегирхой яйн наркотикаш олучу молханна тIехевшина. Аптекашкахь молханаш а оьций, я шаьш кечйой, пайдаоьцу цара".\nСоьлжа-гIалахь ши-кхо шохьалха хилла ву Iамеркера турист Беннет Роберта. Ша цхьанхьа а мелла дацара къаьркъа чайник чуьра, Соьлж-гIалахь бен, аьлла дийцира цо.\nБеннет: "Тхо цхьана бар чу дахара. Соьца хилла накъостий чIогIа самукъадаьлла бара. Со чIогIа цецвелира къаркъа чайник чу доьттича. Амма компани чIогIа дика яра. Суна чIогIа хаза хеттера цаьрца хилла".\nШеца хилла нохчий чIогIа самукъадаьлла бара. Уьш кхоьруш а бацара, со санна, аьлла кхин дIа а дуьйцу Iамеркера туриста Беннет Роберта.\nБеннет: "ХIан-хIа, бакъдерг дийцича, кхоьруш верг со вара, со цигара воцу дела. Уьш цигара бара, церан самукъа а даьллера, буьйлура. Сан а делира тIаккха самукъа".\nРоспортребнадзоро Оьрсийчоьнан регионех уггар а кIезиг молурш муьлхарниш ю аьлла бинчу талламна массо а реза аьлча, нийса хир дац.\nМагаданан кIоштан губернатора Печеный Владимира ша тIе ца оьцу аьлла и талламан жамIаш. Шайн регион массарел а дукха молу регион яц. Магаданан кIошт-могуш, хьекъале, гIеххьа молучу нехан мохк бу, аьлла билгалдаьккхина цо.


СадаIа Iемаш бу нохчий\nОхан-бутт 28, 2012\nНохчийчоь - Къоьзан Iам, уггаре боккха ишал Кавказехь. 15Чил2012\nНохчийчохь шо шаре мел долу алсам долуш ду, хIурдан йисте садаIа оьхуш болчу нехан терахь. ХIокху шарахь а дукха а вайнах дагахь бу, цу тайпа садоIуш шайн мукъа денош дIадахьа. Аьтто а, мукъа хан а хилча, иза дан таро ю луучуьнан. Делахь а, дукха а нах бу Нохчийчохь иза а, я важа а доцуш бехаш.\nТIаьххьарчу 40 шарахь, цкъа а ца хилчу тайпа, шийла деана хилла долу Iа чекхадаьлча, гIелделлачу дегIо лоьху малх а, йовхо а. БIаьсте йовха еана, арахь къеггина кхетта малх а болуш.\nЦуьнах ца Iебаш, лела адамаш. Ткъа кхин цхьа бутт баьлча, даиман санна махкахь тов дIахоьттича, дегIо кIел дагIа IиндагI а, цо луш йолу шело а лохур ю. Жимма хан яьлча, садаIа махкал арабовлуш дукха нохчий хир бу.\nДукхаберш гена гIур бац. Цара хоржур бу луллерачу Дагестанера Таркхойн хIорд. Тоьллачех садаIар дезаш болчара 700-800 чакхарма гена некъ бо. Iаьржа хIордан йисте юлблху уьш. Арахь хIинца а лийча мегар долуш йовхо дIа ца хоьттинехь а, хIинцале дукха автобусаш а ю тIехь хIордан тIе буьгу шаьш, бохуш, йоза а долуш лаьтташ.\nМуха кхетадо нохчаша садаIаран маьIна, аьлла, хаттар делира аса Ислам цIе йолчу Соьлж-гIаларчу вахархочуьнга. Цо иза дузу дукхачухьолахь, махкахь нехан самукъа долучу цхьанакхетаршца. Амма ша садаIа дозанал ара волу иза.\nИслам: СадаIа бохург, Нохчийчохь кхечанахь санна, цхьа терра догIуш а хуьлу, ца догIуш а хуьлу. Вайн къоман оьздангаллийца догIуш дерг бен дац вай. Вина де даздеш а хуьлу, зуда ялийначохь садоIуш а хуьлу. ТIакха вайн къоман, деза де даздеш а хуьлу садаIар.\nНагахь санна шен аьтто балахь, я доьзал оьций, я накъосташца а хIордан тIе боьлху. Кхечу пачхьалкхе а боьлху садаIа. Сай аьтто болуш балахь, цига воьду со. Аьтто бацахь хин йисте воьду, чIара лаца. Иштта хуьлу-кх сан садаIар.\nБилал цIе йолу гIеметта хоьттина волу стаг хIордан тIехь цкъа а хилла вац. Цундела, башха цо сагат деш дац оцу хIоманна. СадаIаран меттана болх беш ву ша, ша вуйла хиинчхьана дуьйна боху цо.\nБилал: ХIоррда-м суна цкъа а гина а бац. Азов олуш болу хIорд бу бохург гина суна. ТIаьххьарчу 20 шарахь суна садаIар гина а дац. Веддий-хьаьддий лелар, сом ца даькхича, иза хира доцуш, и бахьана ду, со садаIа ца лелар. ХIорда-м буьйцийла а дац, эцца охьдоьдуш долу хи чохь чIара лоцуш Iа а йиш яц сан.\nЗайнап цIе йолу зуда, дуккхазза а хилла хIордан йистехь шен доьзалца. Цундела, цо, говзанчо санна, дуьйцу дуьрчу хино а, гIамаро а, могшаллана бечу пайданах лаьцна.\nЗайнап: Цхьа 5-6 шо хьалха бен нохчий эха буьйлабелла ма баций хIордан йисте. ХIинца кхетта цуьнах болуш болчу пайдех. ГIум а, дуьра хи а, малх а мел пайденна ду хIинца хаа нахана. Вайна уллера Таркхойн хIорд а дика бу олу, Iаьржа хIорд а дика а, цIена а бу олуш ду. Берашца а яхана со цига.\nЦаьрца хала далахь а, церан могашаллана дика ду иза. Кегий долчу хенахь, тхо ца ихна хIордан тIе. ХIинца хийцаделла и хIума. Марсхошца а, кхиношца а боьлху хIинца. ХIара дуьне цкъа бен дууш а ма дац вай.\nБизнесхо волчу Абуна ца хета, нохчашна садаIа хаа, аьлла. Дукхачухьолахь, иза царах доьзна доцуш долу бахьанаш ду элира цо.\nАбу: Массара а еш цхьа забар ю-кх: велча садоIура ду бохуш. Нохчашна садаIа хууш а ма дац. Хууш берш, аьтто хилча, гена кхечу пачхьалкхашка дIабоьлху садаIа. ЦIахь садаIа меттиг янне а яц.\nНохчийчохь Черноречье олучу меттехь цхьа Iам бара берашна хи чу кхета, амма иза а хIинца дIа а баькхкина шозлогIа шо доладелла цхьаъ до шаьш, аьлла. Совета Iедал долчу хенахь Серноводскехь яра курорт. Цига дукха нах боьлхура. ХIинца иза а йоцуш ю.Тойина бохуш ду, амма, хилчулла бIе дакъа а ца тадина цигахь.\nСадаIарах чам кхетча, цхьаберш, цуьнах болх а бой, лелаш а меттигаш а хуьлу. Соьлжа юьртахь корта узуш йолу цхьа зуда йолчу хIокху деношкахь веана хилла цхьа жима стаг, йоьжна йолу шен яьIне меттахIоттаяйта.\nВокха а веш, дийцира цо, рагIехь лаьттачаьрга ша Турци садаIа а вахана, цигахь бассейн чу дукха кхиссавелла, боьжна шена корта, бохуш. Цхьана шина дийнахь корта метта а балийна, цига юха ваха дагахь ву ша, бохура, цо, ладугIуш мел верг шех вела а веш.


"Бусулба" чулацам болу спам яржор къилахь ду боху Iилманан наха\nГIуран-бутт 07, 2013\nСоциалан машанашкахь уьйраш латторна Shutterstock хIоттийна сурт\nМацах цкъа советан заманахь лелла хилла „ирсан кехаташ“ ма тийсара, "бусулба" чулацам болу йозанаш телефонашкахула а, интернетехула вовшашка тийсар юккъедаьлла нохчашлахь.\nСоветан пачхьалкхенан мичча маьIIера а, аьр вай, геначу Сибрехара а, кхочуш нислора цхьанхьа Нохчийчоьнан эвлахь вехачуьнга, „ХIара кехат ахь даржа а дина, 10-стаге я пхийтанге дIасатассахь, хьуна дуьйцу ца хезна ирсаш кхочур ду, даккхий дуьненан ниIматийн да а хир ву хьо“, аьлла чулацам болу кехат. Боккъал а цу полах теша а тешаш, маркашна а, конверташна а харжаш а еш, и кехаташ дIасатуьйсуш берш а нислора.\nХIинца, вайн заманчохь, ур-аталла конверт эцна, харж ян а ца езаш, юха а юккъедаьлла и хIума. Бакъду, чулацам цу „ирсан кехатийн“ ша -башха бирзина – уьш хIинца бусулба йозанаш ду, я ма-дарра аьлча, псевдо-бусулба. Интернет а, мобилан телефон а хилчахьана, атта мел баккха а, кхин башха дIогара къахьега а ца дезаш, дуьненчохь ирс-аьттоне кхача а, эхартахь елсмане кхача а некъаш хьоьху цу „ирсан кехаташ“.\nМасала, ишттачех бу ватсап олучу мехаза вовшашка хаамаш базбан таро лучу системица уггаре а сих-сихох вайнаха вовшашка туьйсуш болчех болу хIара хаам.\n„Ас сатуьйсу ахь хIара хаам чакхенга кхаччалца боьшург хиларе.\nИншааллахI. Деша а деший, иштта кху тIехь ма-дарра делахь. АллахIа стиглара кор схьа а диллина, хаьттира соьга: „Тахана хьан уггаре а боккха лаам муьлхарниг бу?“ - аьлла. Ас жоп делира: „Йа АллахI, хIара кехат доьшуш волчу стагана а, цуьнан доьзалшна а дика болх бехьа“, - аьлла...“\nКхин дIа деха тептар ду яздина, СаIудийн Iарбахь цхьана стага хIара санна долу кехат шега кхаьчча, иза дIасадаржийнера, тIаккха цунна вуно даккхий диканаш деллера Дала, керла болх а, доьзалехь ирс а, вааа шортта ахча а. Ткъа кхин цхьаммо оццу СаIудийн Iарбахь хIара кехат тергал а ца деш дитинера, тIаккха иза кIир далале веллера, бохуш.\nИ пал, Iесачу заманашкара таханналца схьакхаьчна болу, язбар а, иза баржабар а, бусулба динца цхьа а зIе йолуш хIума дац, дешначу наха дийцарехь. Иза цхьана тобанаша я шайна болчу пайденна я цхьана бусулба динна леринчу зуламанна язбеш бу, ткъа шайн дин ца девзачу бусулбачара, шаьш лелорг къа дуйла а ца хууш, иза баржабарехь цу зуламхошна гIо до. Маршо радиоца цу хьокъехь къамел динчу Венерчу доккхачу маьждигехь хьехамаш беш волчу Iелимо Мусас ма-дийцара, и тайпа хаамаш баржор Делаца накъост лацар аьллачу уггаре а доккхачу къинца дозанехь хIумнаш ду.\nМуса: „ Бусулба динехь массийта агIо ю цу хIуман. И массо а агIо а мегаш йоцуш а, хьарам а ю. Iесалла тIера дIа доладелла Делаца накъост лацарна тIекхаччалца долу кхераме хIумнаш ду цу юккъехь.\nКъIурIан чохь хьахийна а ду и хIумнаш, мегаш доцийла хууш а ду. Къайленаш хууш АллахI бен вац. Оцу хьокъехь дуккхаъ аяташ а ду. ХIара дича хIара хир ду бахар – иза кхераме хIума ду. Бусулба динехь цхьа а агIо йолуш а дац. И хIумнаш дIадаха гIерташ доссийна а ду бусулба дин, ша доссочу хенахь.\nИза ца хилча а, хьенеха хIара аьллера, вукхо важа аьллера, бохуш, бакъ ду -дац хууш а доцу къамелаш даржоран хьокъехь Пайхамара, Делера салам-маршалла хуьйла цунна, аьлла хьадис ду, нагахь санна цхьаммо шена хезнадерг бакъ ду-дац ца хьожуш, дийцахь, харцдерг дийцина хила цунна иза тоьуш ду, аьлла. Иштта кхераме хIумнаш ду уьш."\nСоветан заманчохь „ирсан кехаташ“ аьлла хилла долу цхьа ша-башха догцIена йозанаш даржош хилларш-м бераш дара, кхиазхой а бара, ткъа вайн заманахь и хIума лелош берш кхиина бевлла нах бу. И стенца доьзна хета хьуна аьлла хаьттича, Мусас бусулбачарна шайн дин ца довзар ду цу хIуман коьрта бахьана элира. Ткъа иза девзачара иштта болу и псевдо-бусулба хаамаш баржор а бац.\nМуса: И хIумнаш даржа дан мегар дац. Шега кхаьчначуо дIадайъа деза и санна долу йоза. Нагахь санна шена вевзачуо иза шега даийтинехь, тIаккха цуьнга дIаала деза, иза мегаш дац, аьлла, иза соьга кхин ма язде, аьлла.\nЦхьа кица ду, "бер стеннах а Iехалахьара, иза делха ца дилхичхьана," аьлла. Наг-нагахь цунах терра хетало и дош доцу чулацам болу хаамаш баржочу нехан лелар. Цара вовшашна дин хьоьху шаьш а моьттуш, уггаре а хьалха эрна йойъу хан, бусулба дино ца магийначу кепара- цунах хенан исраф, я хенан кхоам ца бар олу.\nТкъа цу юкъана и хаам кхуллуш а, уьш бусулбачарна хьоьхуш а болчара керла-керлачу агIор кхиош ю шайн корматалла. Кху деношкахь авторе кхаьчна хилла хаам, масала, ишттачу дешнашца болалуш бара: „Ма-дарра аьлча, со суо а яц хIокху кепара хаамаш безаш а, кхарех тешаш а, амма хIара-м боккъала а хьоьга ца дийцича ца йолу со“... Адамийн психологи дика евзаш хиллачух тера ду и пал язбинарг.


Кадыровс бакъоларъярхошна кхерамаш тийсар юхатоллур долуш ду\nМассарна а хезаш республикан куьйгалхочо Кадыров Рамзана кхерамаш тийсарх гIуллакх Нохчийчоьнан Лакхарчу кхело юхахьажа дIадахьийтина. Апелляцин латкъамна талламабан дуьхьло еш хьесап динчул тIаьхьа кху беттан 7-чохь тIеийцира ишта сацам. Хьалхарчу инстанцин кхелехь - Старопромыслан кIоштан суьдхоша юхалуьстур долуш ду хIинца гIуллакх, амма кхечу кхелахоша.\nНохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана динчу дIахьедаршна тIехула Соьлж-ГIаларчу Старопромыслан кIоштан кхело гIуллакх листа дуьхьалоярна мехкан Лакхарчу кхеле апелляцин латкъам хьажийнера бакъоларъяран "Мемориал" центран кхеташонан куьйгалхочо Черкасов Александра а, кхеташонан декъашхочо Орлов Олега а (Оьрсийчоьнан Iедалша "Мемориал" арахьарчу агентийн тептаре яьккхина, "Мемориал" реза яц цунна.-редакцин билгалдаккхар), Москварчу Хельсинкан тобанан куьйгалхочо Бахмин Вячеслава а. Бакъоларъярхоша адвокат лаьцнера Беньяш Михаил.\nКадыровс кхайкхамаш бира интернетехь "сий дойу" нах "байъа, чубохка, кхерабе", "нагахь санна, массо а низамаш дохош делахь а" аьлла. "Адамашна юкъара барт эгIош, эладитанаш дуьйцуш, нахана юкъа цимаш туьйсурш. Нагахь санна, и нах вай совца ца бой, байъина а, чубоьхкина а, кхерийна а, вайчух гIуллакх хир дац", - аьлла, дIакхайкхийра Кадыровс.


Къоаламаца хозал кхайкаер — Сердало\nКъоаламаца хозал кхайкаер\n05.02.2019 serdalo@yandex.ru 0 Комментариев\nIалама хозал ше ма ярра ювца ховр малав? Суртанча ва-кх! Долча бесса Iалама а, кхыча белгалон а сурт доаржаде хар лакха начIал да, цхьацца болча наьха къаьста белгало я из. Цу тайпара белгало йоал суртанча волча Бештой Вахах. Из къахьегаш вола дукха ха я, ше къона вале а, из дикка гаьнаваьнна суртанча ва.\nВахас Москве йоаккх дукхагIйола ха. Из цига вахаш ва. Цо эггара хьалха караберзабаь дешара никъ ба — ГIалгIай паччахьалкхен университете психолога дешар. Цул тIехьагIа цо цIе диплом даккхарца чакхъяьккхар художественни школа.\nСурт дилларцара чам совбоалар ежа уллаш га яйча а, лоамаш дайча а, е маьлхе хьесталу циск зийча а. Суртанчашта юкъе цо лакха лоархI Мартазананаькьан Мувса. Вахас доаккхал ду ший кхоллама вахаре цо дакъа лацарах. Дукха толамаш да цун вахаре. «Полет над Москвой» яхача суртах дола совгIат цо хьаийцар Китай мехкара посола кулг-бера.\nКхы а из дакъалоацаш хиннав Чикаго дIайихьача «Образы науки в живописи» яхача яхьарашка цIихезача лауреаташца. Вахий дукхагIдола сурташ Пушкински музее хьокха оттадаь да. Цун суртий къаьста белгало я — гIалгIай хьисапаш а, гIалгIай гIаьрчож юкъе кхахьар. Дай-мохк бувцаш да цун дукхагIдола сурташ. Цо лелабу болх тайп-тайпарча дакъах ба: сюрреализм, наггахьа реализм, минимализм, абстракци, пейзаж.\nШе мел Iомадаьр Вахас декъ кхувшбоагIачарца. Къонача суртанчашта лаьрхIа цо хьайийлар Москве «FRAGMENT» яха къаьстача наькъашца къоаламца болх бе Iомавеш йола школа. ХIаьта дIалела ца могаш дола бераш из цIагIа чуварга хьеж. Царца цо къаьста болх бу, уж болча дIа а ухаш. Царех эзди суртанчаш кхебе я цун керттера уйла:\n— Кхоллама саг деррига ховш хила веза! — йоах Бештой Вахас. — Велавала а, маьлхара хила а, велавала бахьан доацача хана, дагар дар довзийташ. Уйлаш зовне хила еза. МоллагIа хIама карадерзадеш хила вицвала йиш яц саг!\nЦудухьа ва Ваха, Iалама уйла а, сага уйла а дика кхетаеш, зувш. Цун кхоллама никъ, дIахо дIа мел бода, дукха толамаш кхухьаргдолчарех ба.\n← Къаман воI\nЛоаца дувцараш →\nВодоемы нуждаются в постоянном внимании


Нобелан совгIатан ахчанан дакъа Евроберто дIалур ду тIемаш лайначу берашна\nЛахьан-бутт 16, 2012\nБелги -- Евробертан штаб-хIусам, Брюссел, Лахь2012\nКху шарахьлера Нобелан совгIат, хуьлуш ма-хиллара, цхьана адамана я юкъараллийна а ца луш, Цхьанакхеттачу Европина деллера Норвегерачу Нобелан комитето. ХIинца 27 пачхьалкхах лаьттачу цу къаьмнийн а, пачхьалкхийн Цхьанатохаралло и совгIат тIемаш лайначу берашна хьажон сацам бина.\nБутт хьалха Ослорчу Нобелан Комитето шен коьрта совгIат – дуьненчохь машар барехь къахьегарна луш долу Машаран совгIат Евробертана дала сацам бина боху хаам дуккхаъчу наха резадацарца а, цецбовларца а тIеийцира.\nХIунда аьлча, тергамчашна хетарехь, дукха бу дуьнентIехь шайн доллу а дахар нехан хьашташна дIаделла а, шайн са а, дегI а ца кхоош, тIемашна а, къизачу диктатурашна а дуьхьала лаьтташ болу харцонца къийсамчаш а, и совгIат дала хьакъ болу вайн заманан турпалхой а.\nЦарна юккъехь дукхаъчу шерашкахь Нобелан машаран совгIат дала мегачу готтачу гуоне а кхочуш, амма хIораза а и совгIат ца луш, - дуккхаъчу аналисташна хетарехь, Оьрсийчоьнах цунна и дала Нобелан комитет ца хIуттуш хиларна, йуьссуш ю, масала, евзаш йолу нохчийн адамийн бакъонашларъярхо Юсупова Лидия, масех шо хьалха Европарламентан сацамца, „Европехь уггаре а доьналла долу зуда“ хаьржина йолу. Иштта дуккха бу кхечу къаьмнашлахь а и совгIат хьакъ долу сийдолу нах.\nХIетте а хIинца баьржинчу хаамо кхушарахьлера Машаран Нобелан совгIат эрна довр дац, аьлла, болу сатийсам кхуллу. ХIунда аьлча, Цхьанакхеттачу Европано дIахьедар дина, шаьш и совгIат, аьлча, цуьнца луш долу ахча - цхьа миллион евро герга, - дуьненчохь тIемийн Iазапаш а, баланаш а гина а, лайна а долчу берашна хьажор ду, аьлла, хаам бина. И дIахьедар дира Еврокомиссин куьйгалхочо Баррозу Жозе Мануэла.\n„Нобелан машаран преми – иза дуьнентIехь машарехь къахьегаран хьаьрк ду, - элира цуо. - Цундела и ахча берашка дIакхачон деза, дуьненан хиндолчун сатийсам хилла ца Iаш, даима а, мел хала хеташ делахь а, тIеман къизаллийн коьрта закъалташ хуьлуш долчу“, - аьлла.\nИ совгIат Евробертана делла хилар гIадужу баттахь официала дIакхайкхина делахь а, амма иза шен лауреаташка гIуран беттан италлгIачохь, Дуьненаюкъарчу адамийн бакъонаш ларъяран дийнахь бен дIа ца ло. Иза схьаэца гIур волш ву кху шарахь Европарламентан куьйгалхо Шульц Мартиний, Европин Кхеташонан президент Ван Ромпей Херманий.


Исламан Нур - Свет Ислама - 5-гIа дакъа\n61. Абу Зарр Джундуб бин Джунадас а, Абу Iабдур-Рахьман МуIаз бин Джабала а (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «АллахIах кхералахь - хьо миччахь велахь а. Вочунна тIаьххье диканиг а делахь, и вониг дIадойъун долу. Нахаца хаза (гIиллакхе) а хилалахь» (Тирмизи: 1988, цо дика (хьасан) хьадис ду аьлла хIара).\n62. Ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина: «(Цкъа) цхьана дийнахь пайхамарна (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) (дийнатахь) тIехьа тIехиъна вара со, цо элира соьга: «ХIай, кIант! Аса масех дош Iамор ду хьуна. АллахI дагахь латтаве хьайна - Цо Iалашвийр ву хьо. АллахI дагахь латтаве хьайна - И хьайна хьалххахь карор ву хьуна. Нагахь хьайна (муьлхха а цхьа хIума) деха лаахь - АллахIе деха. Нагахь хьайна гIо (накъосталла) эшахь - АллахIера деха. Хаийла хьуна: нагахь берриге нах хьан дуьхьа цхьа пайда бан цхьанхьа дIагуллахь - цара хьайна АллахIа яздиначул сов баькккхина пайда бийриг цахилар, нагахь уьш дIагуллахь, хьуна цхьа зен дан, - цаьрга хьайна АллахIа яздиначул сов даьккхина зен далург цахилар а, хIунда аьлча къоламаш хьалаайдина девлла, (тептаран) агIонаш якъаелла а евлла» (Тирмизи: 2518, дика (хьасан) хьадис ду аьлла цо хIара).\nОцу хьадисан Тирмизис далинарг а доцуш кхечу ривайатехь дийцина, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «АллахI дагахь латтаве ахьа - И хьайна хьалххахь карор ву хьуна. АллахI вовзаре гIерта хьо, хьо паргIатонехь (ниIматехь) а волуш - Цунна хьо а вевзар ву хьуна бохамехь (халонашкахь) а волуш. Хаийла хьуна: хьайх (хьакхацалуш) тIехдаьлларг - хьайга дан йиш йолуш хилла цахилар, ткъа хьайга деанарг – хьайга (ца догIуш) тIехдала йиш йолуш хилла цахилар. Иштта хаийла хьуна, гIо – собаре хиллачул тIаьхьа (догIуш) хилар, хазахетар – бала лайначул тIаьхьа, ткъа атто (паргIато) – халонал тIаьхьа».\n63. Анаса (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Боккъалаъ, цхьацца (хIуманаш) ма довлу шуьгара, шун бIаьргашлахь чонал дуткъа а долуш. Ткъа оха-м уьш АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) дийна волучу хенахь Iожаллечу къинойх дагардора» (Бухари: 6402: цо аьлла: «Iожалле къинош» («ал-мубикъат)» бохучуьнан чулацам - хIаллакьхиларна тIе мел хIоттош долу къа ду»).\n(1806) 64. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Боккъалаъ, Сийлахь-Веза АллахI эмгаралле ву. Ткъа Сийлахь-Везачу АллахIан эмгаралла меттахдолу - адамо АллахIа шена (дан) цамагийнарг дича» (Бухари: 5223, Муслим: 2761).\n65. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) олуш хезна шена аьлла: «Цкъа Израилан тIаьхьенах волу кхоъ зиэрна тIехIоттон лиъна хилла АллахIана: йолу цамгар (проказа) ерг а, кIунзал баьлларг а, бIаьрзениг а. АллахIа малек дахийтина уьш болучу.\nЙолу цамгар ерг волучу а деана, (малеко) хаьттина: «Уггаре а хьуна дукха дезарг хIун ду?». Цо жоп делла: «Тайна бос а, хаза чкъор а, и бахьанехь соьх нах къаьхкаш долучух со дIацIанвалар а ду-кха». ТIаккха (малека) цунна гонаха шен (куьг) хьаькхна: нах цуьнах къаьхкаш хиллачух иза дIа а цIанвина, цуьнан тайна бос а, хаза чкъор а (юха а) юхаделла цунна. (Юха а) хаьттина (малека) цуьнга: «Ткъа хьуна уггаре а дукха деза даьхний муьлхарш ду?». Цо жоп делла: «Эмкалш (я бежанаш)». Цул тIаьхьа, цунна пхора эмкал а елла, (малека) аьлла: «АллахIа беркат дойла хьуна цуьнах!».\nТIаккха кIунзал баьлларг волучу а деана, цуьнга хаьттина (малеко): «Уггаре а хьуна дукха дезарг хIун ду?». Цо жоп делла: «Тайна месаш а, и бахьанехь соьх нах къаьхкаш долучух со дIацIанвалар а ду-кха». ТIакха малека цунна гонаха шен (куьг) хьаькхна: (нах къехкачух дIа а) цIанвира иза, тайна месаш юха а елира цунна. (Малека) хаьттина цуьнга: «Ткъа хьуна уггаре а дукха деза даьхний муьлхарш дара?». Цо жоп делира: «Хьелий». Цунна пхора етт а белла, (цул тIаьхьа) аьлла (малека): «АллахIа беркат дойла хьуна цуьнах!».\nБIаьрзениг волучу а деана (малека) хаьттина: «Уггаре а хьуна дукха дезарг хIун ду?». (БIаьрзечо) жоп делла: «АллахIа сайн бIаьрса сайна юха а дерзийна, нах ган йиш хилар ду». ТIаккха (малека) гонаха шен (куьг) хьаькхна: АллахIа цуьнан бIаьрса духадерзийра. (Цул тIаьхьа малека) хаьттина: «Уггаре а хьуна дукха деза даьхний муьлхарш ду?». Цо жоп делла: «УьстагIий». Ткъа цунна оре лаьцна уьстагI белла.\nЦул тIаьхьа (стен эмкал а, етт а) дехкина, (уьстагI а) бехкина. (Цхьа хан яьлча, царех) цхьанна цхьа боьра буьззина эмкалийн рема IаьIна, вукхуьнан – цхьа боьра буьззина бажа IаьIна, кхоалгIачуьнан – цхьа боьра буьззина жа IаьIна.\nЦул тIаьхьа йолу цамгар йолуш хилларг волучу деана (малек). Хьалха цуьнгахь хиллачу сибате-суьрте а даьлла, цо аьлла цуьнга: «Миска стаг вара со. Новкъахь оьшуш мел долучу хIуманах а ваьлла, тахана дехаре вала цхьаьллиг цхьаъ вац сан, АллахI а, (Цул) тIаьхьа хьо а воцург. И хьан безаме куц а, исбаьхьа чкъор а, иштта хIара бахам а хьуна беллачуьнан цIарах дуй кхуллуш доьху аса хьоьга: цхьа эмкал лахьара ахьа суна, цуьнан гIоьнца хIара сайн некъ чекхбаккха!». (Оцу стага) аьлла: «Декхарш дукха ду суна тIехь». (ТIаккха) аьлла (малека): «Схьахетарехь, суна вевза-кха хьо. Хьо вацара и йолу цамгар йолуш хилларг, хьайх нах а къехкаш? (Оцу тIе, хьо вацара и) къен вехаш хилларг, АллахIа (хьал-бахам) а луш хьуна?». (Оцу стага) аьлла: «ХIан-хIа, хIара бахам суна дIабаханачу сайн дайшкара диссина кхаьчна дакъа ду». (Малека) аьлла: «Нагахь хьо харц лехь - АллахIа хьайн хьалхалеррачу хьоле вухаверзавойла-кха хьо!».\nТIаккха кIунзал болуш хилларг волучу деана (малек), хьалха цуьнгахь хиллачух террачу сибате-суьрте а даьлла. Цуьнга а аьлла цо ша хьалха йолу цамгар йолуш хиллачуьнга аьлларг. Ткъа цо а шена вукхо делла доллу жоп делча, (малека) аьлла: «Нагахь хьо харц лехь - Сийлахь-Везачу АллахIа хьайн хьалхалеррачу хьоле вухаверзавойла-кха хьо!».\nЦул тIаьхьа, цуьнгахь хьалха хиллачу сибате-суьрте а даьлла, (хьалха) бIаьрзе хилларг волучу а деана, малека аьлла: «Миска стаг вара со. Новкъахь мел долучу хIуманах а ваьлла, тахана дехаре вала цхьаьллиг цхьаъ вац сан, АллахI а, (Цул) тIаьхьа хьо а воцург. Хьуна и хьан бIаьрса юхаделлачуьнан цIарах дуй бууш доьху аса хьоьга: цхьа уьстагI лахьара ахьа суна, цуьнан гIоьнца хIара сайн некъ чекхбаккха!». (Хьалха бIаьрзе хиллачо) аьлла: «Боккъалаъ, бIаьрзе (стаг) вара со, амма АллахIа суна юхадерзийра сан бIаьрса. Хьайна деззарг дIаэца, хьайна луъург дита. АллахIах дуй ма буу аса: доллучунна ницкъ кхочуш а, Сийлахь-Воккха а волучу АллахIан дуьхьа хIуъа а ахьа схьаэцарах, хьуна цхьана а хIуманехь новкъарло йийр йолуш ма вац хьуна со!». (ТIаккха) аьлла (малека): «Iадбита ахьа хьайн бахам хьайна, хIунда аьлча, боккъалаъ, зуьйш дара шу. Хьуна резахили АллахI, амма оцу хьан шина накъостана оьгIазваха И» (Бухари: 3464, Муслим: 2964).\n66. Абу ЙаIла Шаддад бин Абса (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Хьекъале (стаг) - шен синера хьесап а оьцуш, веллачул тIаьхьа хин долучунна (дика) гIуллакхаш деш верг ву. ГIийла ву - шен са цунна дезачунна тIехьадозуьйтуш верг, АллахIе дог а дохуш» (Тирмизи: 2461, цо аьлла «хьасан» даржехь хьадис ду хIара).\n67. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Стага Ислам (дин) хаза лелош хиларан (билгалонех цхьаъ) ю - цо (массо) а шех Iотталуш доцург дитар» (Тирмизи: 2318, дика (хьасан) хьадис ду; Тирмизис а, кхинболчу мухьаддисаша а далийна хIара).\n68. Iумара (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Стаге хетта оьшуш дац - цо шен зудчунна хIун бахьанехь йиттина» (хIара хьадис Абу Дауда а: 2147, иштта кхинболучу мухьаддисаша а дийцина).\n Вуьшта аьлча: «…хьо ламазе хIуттучу хенахь…».\n Адамо, муьлхха а цхьана АллахIа цига хьежор дихкиначе, къайллах бIаьрг хьежор ду цигахь дуьйцург.\n Вуьшта аьлча: «Къематдийнах дерг довзийтахь суна».\n Кхо де ду цигахь дуьйцург.\n Вуьшта аьлча: «Аса масех хьехар лур ду хьуна, АллахIа хьуна пайдехь доккхун долу».\n «АллахI дагахь латтавар» бохург – «Даима а Цуьнах кхера веза» бохург а, «Хаддаза Цуьнан омранаша тIехьоьхург кхочушдан деза» бохург а, «Цо дихкинарг ца деш дита деза» бохург а ду.\n Вуьшта аьлча: «Цуьнгара гIо а, орца а хаалур ду хьуна».\n Кхузахь дуьйцуш долу къоламаш - азаллехь цуьнца Iаламан боллу кхолламаш дIаязбинарш ду.\n Оцу стагана кIунзал - я цамгар, я иккхина бохам бахьанехь баьлла хилла, ткъа оцо чIогIа эрчаваькккхина хилла иза.\n Вуьшта аьлча: «Чкъуран лартIехь болу бос юхаберзар а, иза эрчаваькхина хилла долу даьIнаш лар ца юьссуш дIадовлар а».\n Кхечу кепара аьлча: томехь бахьана далош, хIуммаъ ца елла цо цунна.\n Вуьшта аьлча: «Ахьа схьаэцнарг юханехьа схьадеха хIуттур ма вац со».\n Вуьшта аьлча: «…шен са лардеш, шена и тидамехь латтош, цуьнгара стеган динна бохаме хин долучух хIума ца далийта».\n Кхузахь вуьйцург - дика гIуллакхаш дар тIаьхьатоьттуш верг ву.\n Вуьшта аьлча: «…гуттар лаьтта долучу эхартахь ша декъала хиллачийн могIарехь хиларе догдохуш».\n Бакъ долу бахьана дийца эхь хета тардалар бахьана долуш, иштта долу хаттар далар ца ваьлла бен дала магош дац, масала: къеданаш юкъагIорта безаш долу гIуллакх нисделлачу хенахь.


Берийн фольклор — Нохчалла.com — Чечня, чеченцы, обычаи, традиции, история и многое другое\n3. Лекъа — букъ, беда — букъ.\n7. Да — ч1ог1а, 1у — ч1ог1а, 1у ч1ог1а — пхьу ч1ог1а.\n9. Къийго — дог, котамо — бод.\n12. — Вайн пхьакхоча* х1ун ег1а?\nИ гинарг — вох.\n18. Къена къиг — ц1оькъа лом.\n**Вортана т1ехь «кач» санна томмаг1а долуш.\n1. Х1ециг, бец1иг, биц1ал ц1ахь, ц1ахь еки Ека — 1умар, иттаз пхьар, пхьера молла, моьлкъан ц1огу — з1овр, з1ийр, з1овр.\nЦ1ахьма — ц1оьлга**\nЦух — ц1ухаре****,\nЛап — тарш!******\n11. Суьйре, суьйре — садайна.\nТ1ам, т1ам — ведаран т1ам,\nТухур ду — тухур дац,\nАй-вай иннакказ —\nАй-уй верман т1уз —\n17. Цхьара-цхьара — цхьайтта,\nЦ1ийнана — шийтта,\n**Ц1оьлга — жимо килс, далла г1уллакх деш йолу меттиг.\n***Ц1иле — мозг1ар.\n****Цух — 1ахар.\n*****Касалга Май — Македонский Александр.\n******Тарш — толлу ж1аьла.\n— Дехкашна ун деача, —\nОлхазарашна ун деача, —\n— Дахка санна ирча велахь а,\n2. Элита* — лита,\nЦхьа рапил, ши рапил… Исрапил.\nЦхьа хьаьжа, ши хьаьжа…\n9. Роза, хьоза —\n*Хьогалай — вайнаха дукха делий лоручу заманахь сийдеш хилла дела.\nЕтт-эсий ма лайла —\nЦхьа ког, ши ког —\nПолла бай — сан дег1 дай,\nПолла бай — сан дег1 дай.\n2.- Г1овтта вай! — аьлла нана-п1елго.\n— Г1евттича, х1ун до вай? — хаьттима хьажочу п1елго.\n— Къола ца доьлху вай? — аьлла юккъерачу п1елго.\n— Къола дахча, къа хир дац вайна? — хаьттина ц1ейоцучу п1елго.\n— И къай-балий ас сайна т1елоцу, — аьлла ц1аза-п1елго. Цундела иза иштта жима бисна.\n2. Пису, пису — доккха ду,\n— Долахьа, цхьогал,\n— Дог1ур-м дара со,\nПерзи ойлахь пондар лоькху…\nТахьтарг — поппарах бина кад бу. Иза куьйга т1е а буьллий, ун т1е я шерачу лаьтта т1е бертал тухуш хуьлу. Бертал тоьхча, «тахь» аьлла тата а эккхаш, иэккха беза и кад. Нагахь санна къовсалуш шиъ я кхоъ-виъ велахь, царах кад иккхича, жимох 1уьрг даьлларг (я эккхане а ца иккхинарг) эшна лору. Эшначо шен тахьтаргах беккхина поппар чубилла беза, шел тоьллачун тахьтарган 1уьрг д1а а хьулдеш.\nЮ к к ъ е р а ч о. Иштта хьокху, иштта хьокху… (мангал хьакхаран кеп х1оттайо).\nЮ к к ъ е р а ч о. Иштта доу…\nЦхьамма г1аж тоьхна айделла долу кулоьк схьалаьччий бен к1елхьара ца волу мала буург. Схьалацахь — мала баа д1ах1утту г1аж тоьхнарг.\nДуьххьара г1аж уггар а генарчу (кулоькана пхеалг1ачу сиза т1ера схьатуху. Мала буучуьнга кулоьк схьа ца лацалахь, иза деалг1ачу сиза т1е волу. Т1аккха — кхоалг1ачу, юха шолг1ачу. Т1аьххье а хьалхарчу сиза т1е.\n— Б1онна хьалха мила ву?\n— Шел воккха Чиракх ву!\n— Чиракхна х1ун деза?\n— Алдан-Малдан йо1 еза!\n— Йо1ана х1ун деза?\n— Кураш боккха ка беза!\n— Коьманна х1ун деза?\n— Яа х1ума еза!\n— Бацана х1ун деза?\n— Мангалхо веза!\n— Мангалхочунна х1ун деза?\n— Думий-галий деза!\n— Говраш 1амош дара.\n— Говраш мичахь ю?\n— Г1опа чу йоьхкина.\n— Г1ап мичахь ю?\n— Ц1аро ягийна.\n— Ц1е мичахь ю?\n— Хино яйина.\n— Хи мичахь ду?\n— Старг1анаша д1амелла.\n— Старг1анаш мичахь ю?\n— Лома т1ехьа яхана.\n— Лам мичахь бу?\n— Н1аьнаша бохийна.\n— Н1аьний мичахь ду?\n— Бедаша диъна.\n3. — Цхьа-цхьа цхьайтталиг,\n— Гуьмилгахь х1ун ю?\n— Кур лекха ка бу.\n— Коьмана х1ун еза?\n— Яа буц еза.\n— Бацана мила оьшу?\n— Мангалхо оьшу.\n— Малгалхочунна х1ун еза?\n— Думий-галий деза.\n— Думий-галий даалахь,\n— Суна дакъа диталахь.\n* Хьалха заманахь цхьадолу берийн ловзаршна т1аьхьа эшарш ялош хилла. Иштта хеттарш деш а, царна жоьпаш луш а ловзарш хилла вайнехан. Х1инца дукхах долу ловзарш дицделла, амма халкъан иэсехь йисна цаьрца йоьзна хилла барта произведенеш (хеттарш — жоьпаш).\n**Гуьмалг — кхабанах тера пхьег1а.\n5. — Д1а йоьдарг х1ун ю?\n— Сийна-сийна къиг ю.\n— Цуьнан багахь х1ун ю?\n— Боча, боча б1ар ду.\n— Вахьадожахь х1ун дер?\n— К1ел палас лоцар.\n— Палас бат1ахь х1ун дер?\n— Мехаца тоьгур.\n— Маха каглахь х1ун дер?\n— Пхьере хуттуьйтур.\n— Пхьар лахь х1ун дер?\n— Не1ар т1ехьа д1авуллур,\nбераш детский фольклор чехкааларш\n1ер-дахаран хьокъехь долу туьйранаш


«Нохчийн лар» а, яздархо а\n25 сентября в 16:03 (2012 г.)\n25.09.2012 /16:01/ Вайн мохк тIеман бале лацале йийца яьккхинера «нохчийн лар». Цунах байракх йина лелачара шаьш дан леринчу таIзаршний, талорашний хьалххе дуьйна кечъеш харц бехказлонаш яра уьш. ТIемаш болчу шерашкахь а, уьш буьйлабалале а дуккха а наха: даррехь вай цадезачара а, шаьш даржашкара биссорна кхоьручу са-кIезгачу хьаькамаша а, политически питанчаша а – массо а маьIIехь маьхьарий диттира, вайна тIе нехаш хьоькхуш, гал мел даьлла хIума «нохчийн лорах» туьдуш.\nДахарехь а, къаьсттина телерадиогIирсашкахь а дукха кхайкхийна йолу и «нохчийн лар» литературе а ца кхочийла дацара. Масала, «Хамталла» аьлла йолчу сайн жимачу поэмехь ас цавашаран кепехь дуьхьало йина, и эладита даржош берш беламе бохуш (поэма дуьххьара зорбане яьлла 2001-чу шеран 9-чу октябрехь «Вести Республики» газета тIехь). Суна дагадогIуш, «нохчийн лорах» лаьцна стихаш язйина Юсупов Руслана, Рашидов ШахIида, Зорина Иринас. Кхечара язйина а хила мега, ас ешаза. Амма суна аьттехьа а дага ца деана, цхьаммо вукхуьнгара схьаэцна, цунах тардеш, язйина уьш бохург.\nКхин цхьа масал а. Нохчийчохь алссам яьржина хиллачу федеральни эскарийн блокпосташкахь вайн махкахошна тIехь лелочу харцонех лаьцна хезаш дуккха а ирча хIуманаш дара. Бакъо къевсина, ша цатоьлу волу дов тIелоцуш, нохчи эскархочунна дуьхьалваларх лаьцна а хезара наггахь. Оцу хабарех дара шена дина эхь дIадекха цхьа нохчи федералах латар, цуьнан хьаькамера лата пурба доккхуш, нохчичо юкъайиллина машен а йолуш. Суна санна, иштта хабар хезна а, Iаьткъина а хир ду Айдамирова Машарна а, Тухашев Хьамзатана а – цу хьокъехь яздина М.Айдамирован «Самосуд» боху дийцар ду, ткъа Хь.Тухашевн – «Терминатор».\nIилманехь а ма нисло, шаьш-шаьш талламаш бечу Iилманчашна цхьатерра цхьа хIума карош. Масала, физикерий, химерий Бойль-Мариоттан закон. Вовшех бозуш а боцуш, 1662-чу шарахь цхьаммой (ингалсхо Бойль), цул тIаьхьа 14 шо даьлча вукхой (француз Мариотт) схьадиллина закон ду и, оцу шина Iилманчин фамилешца цIеяхна.\nИштта хIума яздархошца а нисло, гинарг, хезнарг, лайнарг церан юкъара хилча. Амма зорбанехь цхьаъ хьалхаваьллийла хиина даьллачул тIаьхьа-м, кхиболу яздархой а цунах лаьцна яздан гIертар литературни кхиам лара ца догIу. Дика цIе яхначу яздархошна а юьхькIам болуш хIума дац и – цхьамма керла аьлларг юха шегара а дийцар. Масала, 1944-чу шарахь вайнах махкахбахаран темина произведенеш даханчу бIешеран 80-чу шерашкахь юкъайовла юьйлаелира. ХIетахь санна, керла а, Iаткъаме а яц цу хьокъехь тахана язъеш ерг. Бакъду, тIаьхьарчу иттех-ткъех шарахь вай лайна хьелаш кхечу кепара дара. Язйинарг зорбанехь араяккха таронаш хиллеххьий, араяьлларг алссам дешархошка дIакхочуш хиллеххьий, вовшех тера нисъелла говзарш дукха ца хила мегара вайн литературехь.\nАраялар а, дIасаяржар а, йийцаре яр а ледара хилча, йовзар а ледара хуьлу говзарийн. Яздархой а бицло, хьехош доцу муьлхха хIума а санна. Яздархойх бехкаш дахарна тIе а долу – иттех шо хьалха алссам дара ишттаниг. ХIетахь цхьаболчу тележурналисташа эфирехь кест-кеста хоттура, вайн яздархой, тIамна дуьхьал язъеш а, бистхуьлуш хезаш а хIунда бац, бохуш. Билггал цхьаьнга а доцуш, массаьрга а бохург санна, юкъара хаттар дара и. ЦIетоьхна, сайга хаьттинчунна дала жоп хилийта гIиртина со, ас-сой бахар товш дацахь а. Хуучунна хууш ду, 2001-2002-чуй шерашкахь (иза къаьсттина маьIне долчу хенахь) вайн муьран зорбанехь ас мел дакъалаьцна а, тIамна дуьхьал мел-хIун язйина а. Нохчийн литературина юьхькIам хирриг цхьа бахьанаш лелийна ас, зорбане вуьйлуш а, наггахь телерадиопередачашкахь дакъалоцуш а. Вайн махке а, махкахошка а хIоттийначу Iазапах лаьцна 50-х стихотворени а, 2 поэма а зорбане яьккхина ас хIеттахь арахеца дуьйладеллачу газеташ тIехь. Амма оцу шерашкахь уьш (газеташ) нахе дIакхачар ледара дара, къаьсттина – ярташка дIакхачор. Цундела яздархойх бехкаш дахар цхьадолчу декъана оцу бахьанина а дара.\nМасала, 2002-чу шеран октябрь баттахь «Орга» журнале ша еллачу статья тIехь (Дала гечдойла цунна!) Айдамиров Абузара а ма яздорий, шена хууш (!), нохчийн яздархойх тIамна дуьхьал вистхилларг Нунуев Сайд-Хьамзаттий, Юсупов Русланний бен вац, бохуш («Орга», №6-2002). Оцу статья бухахь редакцис билгал ма-даккхара, почта болх беш хиллехь, Абузарна еша тIекхочехь кхийолу говзарш а хир яра, цо кхиболчу авторийн цIерш яха а там бара. Иштта цо дан а дира, «Вайнах» журналехь зорбатоьхна йолу Кацаев Сайд-Хьасанан «Яздархо а, зама а» боху эссе ша ешча. Эссен мах хадош, 2003-чу шарахь Кацаевга ша яздинчу кехата тIехь Айдамиров Абузара хастаме дешнаш элира тIамах лаьцна майрра яздинчу цунаххий, Р.Юсуповххий, Х.Акбиевххий. Шеко йоццуш, Кацаевн эссе ян а ю авторна юьхькIам болуш язйина а, цуьнан кхоллараллехь Iаламат мехала а.\nХетарехь, хIетахь Соьлжа-ГIалахь а, районашкахь а арадийлина газеташ шега дерриш а кхаьчна хиллехь, царна тIера тIамах лаьцна сан йозанаш а Абузаран тидамза дисна хир дацара. Ткъа шен йоIа Айдамирова Машара оццу темина алссам яздина дийцарш-м дешаза хилла хир вац иза, делахь а, йоI хестор шегахь товр доцу дела, Машаран цIе а ца яьккхина цо. ЦIеяккха хьакъ долуш-м кхин а бара вайн. Масала, Нохчийчоь революцин аганахь лесто йолийча, и ага харца ца дайта, дош-ирачу публицистикица орцадохуш, шех бIаьргбузийна Газиева Аза. Я, оцу орцанна жоп кхочург хиларх тешаш, нана-Россин кхоллараллин интеллигенцин яхь самаяккха Iалашо лаьцча дуьйна, Iахаршна юкъахь бож санна, корта айббина лела юьхь йолу Лула Куни.\nКхин а, кхин а, кхиберш а…\nЛакхахь дийцинчу йозанех вовшахтесна, «Цкъа мацца а, цул тIаьхьа…» боху киншка араелира сан 2005-чу шарахь. Цуьнан тираж киншкийн киоскашкахула дIасаяржаяйта дагахь, барт бан вахара сой, хIетахь «СтелаIад» журналан коьрта редактор хилла волу (Дала гечдойла цунна!) Джанаралиев Iимранний. Нохчийн маттахь ерг дика дIа ца йоьду шайн, аьлла, тхоьгара хIумма а дIа ца ийцира, ур-аттал, хIун ю хьажа а. Бевза-безачарний, цаьргахула кхечарний и киншка сагIина дIасайийкъира оха. Амма цунах лаьцна а вайн зорбанехь аьлла дукха хIума дац. Цундела П.Абубакарована айса дийцинчух цхьа кийсик ялор ас, «Нана» журналера (№1-2, 2012) интервью ца ешначунна керла а хир долуш, ешначунна карладаккхархьама а.\n«Гуларна юкъаяхна стихаш шина декъе екъна ю. Хьалхарчу декъехь вай тIамна гергадалийна харцо ю. Синошкара а, юкъараллера а харцо. ШолгIачу декъехь – цу харцоно вайна тIебоссийна бала гайта а гIоьртина со. Вайн махкахь шолгIа тIом ца баьллехь, и киншка арахеца а, цу юкъара дукхах йолу стихаш язъян а бахьана даьлла хир дацара. ШолгIа тIом болалуш, оьрсийн эскарша гIала йохор яц бохучух чIогIа тешна вара со. Коьрта тIемаш ярташкахь хир болуш санна хетара суна. Иштта хета бахьана а ма дарий: шина пачхьалкхан шина паччахьо (Масхадовс, Ельциний) бина барт бара-кх, вовшашна юкъара галморзахаллаш тIамца луьстур яц аьлла. ГIали чохь дерг дуьненна а гуш хир ду, цундела Росси шена дуьнено билла тарлучу бехках ларлур ю аьлла хетара. Дуккха а сайн кехаташ, киншкаш гIала, сайн балха тIе дIа а яьхьира ас, тIамах ларъярхьама. ТIе йоккха бомба а кхетта, тхайн белхан цIа чудоьжна карийра суна, тIом гIалара арабаьллачул тIаьхьа дуьххьара цига хьажа вахча. ХIинца-м цигахь шера аре ю… Иштта, суна ца моьттинчу кепара хьерабаьлла боьдуш тIом а болуш, язйина ю гуларна юкъара дукхах йолу стихаш. Уьш язъечу хенахь ручки чуьра шекъа чекх а даьлла, керланиг эца меттиг а йоцуш, нахе еха эхь а хеташ цхьа мур беара. Амма, кардиограмма йоккхуш долчух тера цхьа миллиметрови кехат «орцах» делира суна: тIе ира хIума хьаькхча, сиз дуьсура цунна тIехь. Цу кехат тIе еса ручка а хьоькхуш, дуккха а стихаш язйира хIетахь. Коьрта долчу декъана, тIамах лаьцна а яра уьш. Дукхахьолахь, дага ма-яхккара, тIехь кхин шарам бар доцуш, язйина а яра. ДIа а яздина, охьадиллар дара хIетахь суна коьрта хеттарг.\nТIом лах а белла, белхан меттигаш схьа а йиллина, газеташ арахеца дуьйладаларца цхьаьна и стихаш зорбане яха а сихвелира… Цаьрца сайн цхьайолу ледарлонаш а карайо суна хIинца, амма хIетахь церан ойла ян хан яцара…».\nЙоьшучу нахе кхачаре терра бен ца нисло киншка йовзар а, йовзийтар а. Цундела со башха цец а ца велира Нохчийн Республикан яздархойн союзан 70 шо кхачар билгалдоккхуш (2007-чу шарахь), оцу сайн гуларх лаьцна вайн яздархойн верасаша цхьа а дош цааларх. Литературица бала боцу нах яздархошна юкъахь дукха баржарна дуй техьа иза?! Амма и кхин дийцар ду.


Тоьпаш тоьхна вийначу ГIалгIайчуьрчу вахархочун доьзална 20 эзар евро дала дезар ду Оьрсийчоьнан\nСтрасбургера адамийн бакъонашкахула йолу кхел\n2010-чу шарахь тоьпаш тоьхна вийначу ГIалгIайчуьрчу вахархочун Цечоев Гиланин доьзалехьа сацам бина Европерчу адамийн бакъонашкахула йолчу кхело (ЕСПЧ). Цуьнан вахаран бакъо йохийна хилар тIечIагIдинчу кхело вийначун доьзална 20 эзар евро компенсаци хIоттийна, хаамбина "Правовая инициатива" проекто (арахьарчу агентийн тептаре яьккхина проект - редакцин билгалдаккхар.).\n2010-чу шарахь Марсхьокху-беттан 24-чохь шен мазлагIехь хиллера Цечоев Гилани, тешаша бахарехь, номерш йоцу машен иза волчу еача. "Камуфляжан барзакъах тера долчу духарца а, герзашца а нах" охьабисира машенчуьра, Цечоевн документаш хаьттира цара. Кехаташ схьадан иза чувоьдучу хенахь букъах герз диттинера цунна.\nОцу дийнахь зулам динчу меттигах хьаьжнера талламхо, шолгIачу дийнахь бехкзуламан гIуллакх диллира, ткъа Лахьан-беттан 25-чохь гIуллакх сацийра толлучуьра, "бехкехетарг цахиларна".\nТIаьхьо вийначун гергарчийн дIахьедаршца, талламбар масийттазза юхадолош, сацош дара. ГIуллакх талла бохуш, ЦечоевгIеран тIедахкарш дIатеттира меттигерчу кхело.\nЕСПЧ-но билгалдоккху, гIуллакх талларехь дуккха а кхачамбацарш дара, ишта, масала, талламхошна герзашца болу нах баьхкина машен хьенан ю къаста цадалар а.\nЦул совнах, гергарчарна ца кхачийра бехкзуламан гIуллакхан материалаш а, тIаьхьо тIекхочийла а ца йитира. Ишта тоьпан идентификаци а ца йира, талламо билгал ца даьккхира, Цечоев верна хилли-те бехке тIеман нах бохург а.\nТерроризмна тIехула дохку бехкаш тIелаца бохуш, полисхоша ницкъбинчу Нохчийчуьрчу Оразбаев Эльдара а, Зулькарнаев Муслима а, Сатабаев Тимура а, Чапанов Iумара а латкъам бинера Европерчу адамийн бакъонашкахула йолчу кхеле (European Court of Human Rights-ECHR - ECHR). 2002-2006-чу а шерашкахь ницкъхоша гIело хьегийтинчу веанна 170 эзар евро компенсаци яла еза аьлла сацам бира кхелахоша Товбеца-баттахь.


ЦIермашений кердача вокзала вахарах лаьца\nЛийрхIар хиннадац, дегIар мара\nКIи-марса бетта 31 ди 2021 шу\nУкх шера нийсса 25 шу дуз, вай республике дуне миссел йоккха цIермашений вокзал хьалъяь. Керда хьахиннача республике эггара хьалха хьалъяьча гIишлонех цаI я из. Из еш латташ, цига хинна а шедар сай бIаргашца бIаргадайна а ва со. Дукха томаш йола сома книжка санна яр, Словакерча Нитра яхача шахьар тIарча архитектораша оттаяь хинна цун проект. Из Iомае, кхетае сахьаташ а доахаш вагIа везар. Из еррига чоалх вIашагIйоллаш хиннараш а цу гIалий тIара гIишлонхой бар. Чура чувоалаш массийтта блок яр вокзала чуйоагIаш. Цар тхов кIалха хила дезаш дар наькъа арабаьннача наьха хьашташ кхоачащдергдола шедола хIама. Масала, ден-бус болх беш йола йиъ касса, мухь дIачутела отделени, почтамт, шахьарашта юкъе бувзам лоаттабу телефонни станци, ресторан, лорий кабинет, наьнеи береи цIа, кIаьдвалар (психически Iоткъам) дIадоаккхаш, син сатем бахьаш йола кабинет, кхыдараш.\nОалаш ма хиллара, лийрхIар хиннадац дегIар мара. Ший ткъаь пхе шерага вокзал кхаьчача хана, лакхе дийцарех дуккхадараш укхаза доацаш да. Хетаргахьа, из дувзаденна да дуккха нах тIа ца латтандаь. ХIанзарчоа укх новкъа лелар Наьсаре-Москва оала цхьа цIермашен мара яц. Из лела йолаеннай, 2014 шера денз. Бакъда сентябрь бетта Наьсаре-Минводы яха сиха лела цIермашен а хургья яхаш да, укхаза хозаш дола къамаьл. Из «ЧIагарг» аьнна цIи йола цIермашен Москве ухар санна Россе столицан цIерагIа лелаш хургья.\n2019 шера кхаччалца, цIермашена вокзал ювцача гIишлон чу арендах Iеш яр, Росимуществон мах телаш. Цу шера 1100 квадратни метр наха Iеш йола зал, мах тела безаргбоацаш, вокзала доалахьа хьаеннай. Цига денз дIа мел ийккха хIама цIермашена вокзала кулгалхой доалахьа дац укхаза. Ала деза цун тайп-тайпарча блокашка 19 организаци Iеш я аьнна. Масала, царех я Росимущество, Наьсарен райсовет, КПРФ вай республикера отделени, кхыяраш.\n-Из зал тхоай доалахьа хьаенначул тIехьагIа, — йоах вокзала кулгалхочо КIаценаькъан Мурада ИбрахIима, — оаха тоадайтад наьнеи береи цIа, хIанз цу чу мебель оттае еза тха. Лифт тоаяьй, кулг-юхь дилара, аравахара эша моттигаш меттайоалаяьй, 70 процент пандусаш яь яьннай. Иштта дийнахьа болх беш ши касса я, дукха ха йоацаш хьайийллай къаман даараш кийчдеш йола кафе. ХIанз перронаш тоае лаьрхIа да тхо.\nИбрахIима укхаза болх бу дукха ха я, къаьнара вокзал йолча хана денз (1995). ХIанз ялхлагIа шу да из укхаза хьаким вола. Верригаш цун карара болхлой 15 саг ва. Москве уха цIермашен кхыча организацена чуйоагIаш я. Укхаза я АО ФПК — федеральни пассажирий компани оала акционерий юкъарло, цун даьй Москве багIа, хIаьта вайцигарча филиала керте латт Оздой Асхьаба Лом-Iаьла. Ди юккъа ухаш йолча цу цIермашенаца болх беш 54 саг ва. Кулгалхочо яхачох, уж берригаш цхьатарра дика къахьегаш, шоаех гIалат ца доаккхийташ хьабоагIа. Царех я Котаганаькъан Ахьмада Хьава, Боканаькъан Мухьмада Рукъет, Бабхой Башира Танзила, Мираненко Галина Викторовна, кхыбараш.\n— ЦIермашен ди юккъа цаI мара ца леле, Наьсарера переезд каст-кастта къайла хIана хул? — хаьттар аз Мурада ИбрахIимга.\n-Мухь кхухьа цIерашенаш лел укхаза, уж Прохладнера, Берса-Юртара йоагIаш хул е Сипсой-ГIалий тIа е Илдарха-ГIалий тIа кхача дагахьа. Ден-бус бархI пара хила тарлу уж. Цудухьа къувлаш я переезд.\nИштта да таханарча дийнахьа цIермашений керттерча вокзала вахар. Ткъаь пхиъ шу дукха ха ала йиш яц, бакъда кIезига ха а яц из. Вокзала хьалаш кхы а дикагIа хиларга сатувса лов. ЦIермашенаш дукхагIа лела яьлча, адамаш дукхагIа тIалатташ хилча, тоадала мегаш хIамаш да уж а.


Мисара кеманаш лелар сацийна Путина\nЛахьан-бутт 06, 2015\nА321 олу Оьрсийчура кема чударан бахьана къастадаллалц Мисара кеманаш лелар юкъахдаккха реза хилла Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир. Оьрсийчоьнан куьйгалхочуьнан зорбанан секретаро Песков Дмитрийс бинчу хаамца, Путина иштта омра делла шайн махкахошна цIаберза накъосталла де аьлла. Хьалхо иза дан деза аьлла дIахьедар динарг вара Оьрсийчоьнан Федералан кхерамазаллин сервисан куьйгалхо Бортников Александр.\nМисарара Шарм-эш-Шейхера Петарбухе доьдуш долу Airbus 321 олу "Когалымавиа" компанин кема чудеана ГIадужу-беттан 31-чу дийнахь. Цу тIехь хилла 224 стаг велла. Иза дохаран бахьана толлуш ду. Ирландино а, Британино а, Нидерландаша а, Германин Люфтганза компанино а, Францин Эйр-Франс компанино а сацийна Мисара кеманаш лелийтар.\nУьш шеко йолуш бу Оьрсийчоьнан кема цу тIехь бомба а эккхийтина дохийна хила мега аьлла. Цкъачунна иза иштта хиларан тоьшаллаш дац. «Исламан пачхьалкх» олучу тобано шозза дIахьедар дина кема чудаийтарна жоьпаллехь шаьш ду аьлла.


Дукхах йолчу регионашкахь бахархойн терахь лахделла стохка Оьрсийчохь\nКху тIаьхьарчу ворхI шарахь алсамдолуш дара Оьрсийчурча бахархойн терахь. Амма дукхахйолчу регионашкахь бераш дар лахдалар бахьана долуш хьал вочу агIор хийцадала мегаш ду. Цунах лаьцна материал зорбане яьккхина Оьрсийчура «Росбизнесконсалтинг» медиахолдинго.\n2016-чу шеран Дечкен-беттан хьалхарчу дийнахь лаьрча, Оьрсийчура бахархойн терахь довзийтина Росстато - 146 519 759. Цуьнца цхьана довзийтина 2015-чу шарахь бераш дарца а, адамаш кхалхарца а, доьзалш кхолларца а, уьш бохарца а доьзна терахьаш а.\nЦу терахьаша гойтург ду даханчу шарахь Оьрсийчурча 44 регионехь алсам бераш дар бахьана долуш цигарчу бахархойн терахь алсамдаьлла хилар. Вуьшта аьлча, Оьрсийчура ах сов регионашкахь бераш дар алсамдаьлла нах кхалхарал а. Иза дика гайтам бу. Дустархьамма аьлча 2000-чу шарахь цу тайпа регион 11 бен яцара.\nУггара дукха бераш дина меттиг, Ростато дийцарехь, Къилбаседа Кавказ ю. Цигарчу бахархойн терахь 2015-чу шарахь алсамдаьлла 83 эзар 900 стагана. Нисса бIостанехьа жамI делла Оьрсийчоьнан юккъерчу регионаша. (Царна юкъахь яц Москох а, москох кIошта а). Оьрсийчоьнан Юккъерчу регионашкахь бахархойн терахь лахделла 89 эзар 300 стагана.\nРосстато дийцарехь, ерриг а регионаш лаьрча Оьрсийчоьнан бахархойн терахь алсамдаьлла 32 эзар 700 стаганна. Цундела хьалхалерчу шерашкахь санна махкара бахархойн терахь хаъала алсамдаьккхинарш бу мигранташ – 217 эзар 700 стаг. И терахь ворхIозза алсам ду бераш дар бахьана долуш алсамдаьллачу терахьал а.\nАмма, Росстато дуьйцуьнца а догIуш, 2012-чу шарахь дуьйна лахлуш ду бераш алсам деш йолчу регионийн терахь. Статистийн меттаца аьлча, бераш а деш бахархойн терахь алсамдаларан динамика лахлуш ю.\nКху тIаьхьарчу масийтта шарахь Къилбаседа Кавказехь 20 регион яра бераш даран терахь лакхара долуш. Амма стохка церах 17 регионехь и терахь лахделла.\nЖамI деш аьлча, кху тIаьхьарчу 3 шарахь шозлагIа вочу даьлла ерриг а пачхьалкхехь бераш дарца доьзна хьал. Росстатан оперативан гайтамашца а догIуш 2014-чу шарахь Оьрсийчохь дуьненчу даьллера 1 947 эзар бер. 2015-чу шарахь динчу берийн терахь хила мегаш ду 1 944 эзар – 3 эзар къезиг.\nДоьзалш кхоллар а лахлуш ду Оьрсийчохь. Кху тIаьхьарчу 4 шарахь и гайтам лахбелла ГIалгIайчохь а, Алтайхь а, Нохчийчохь а.\nЦу кепара, РБК-на хетарехь, демографица доьзна хьал вочу дала мега Оьрсийчохь тIедогIучу шерашкахь. Нагахь 2000-чу шерашкахь а, 2010-чу шерийн хьалхарчу декъехь а демографин гайтамаш толуш хиллехь, хIинца уьш вочу бевр бу боху РБК-н талламан авторша.\nДукхах йолчу регионашкахь бахархойн терахь стохка лахделла Оьрсийчохь


Нохчийчохь 100 шо долчу йоккхачу стагана дарба хилла коронавирусах\nСтигалкъекъа-бутт 30, 2020\nКоронавирусан ун даьлла лазартнехь дарба лелийна Хьалха Мартанара йоккха стаг гIоле а хилла, цIа яхийтина, яздо ТАСС агенталло. Нохчийчуьрчу могушалла Iалашъяран министран инстаграмехь йоьдучу эфирехь дийцина цунах лаьцна мехкан куьйгалхочо Кадыров Рамзана.\n"Лоьрашца къамел хиллера сан, маьIне дац боху цара воккха хилар а, жима хилар а, шен дегIаца кхин а сиркхонаш хилахь а, дарба хуьлу нахана боху цара. Хьалха Мартанара 100 шаре яьлла къано тоелла, дарбан цIийнера араяьккхина", - дIахьедина Кадыровс.\nЦунна хетарехь, коронавирусаца къийсар карадирзина лоьрашна, чолхечу хьолехь берш а цхьана кIелхьарабоху цара.\n"Вайн лоьраша 3-зза дог сецна стаг Iожаллин буйнара ваьккхина, тахана шен цIахь ву-кх иза. Вайн кIоштийн куьйгалхой а цхьана бу цомгаш, полицин пхи хьаькам ву могуш воцуш. Дика ду цара лазар шайн когаш тIехь текхна",- дийцина Кадыровс.\nНохчийчохь CОVID-19 ун даьлла 1 192 стаг ву, 787 дарба хилла, 13 велла. Зазадокху-баттера схьа дуьйна карантин ю юкъаяьккхина, цхьа бахьана доцуш аравала бакъо а йоцуш.


Доцуш долу лаьттан дакъош духкуш хилла Майртупара вахархо\nКуршлойн кIоштарчу талламан комитетан белхахоша теллина чекхдаьккхина нах Iехорца доьзна бехктакхаман гIуллакх. Царна гучудаьлларг ду кхушеран хьалхарчу шина баттахь 30 шаре ваьллачу Майртупарчу вахархочо, нах Iеха а беш, доцуш долу лаьттан дакъаош доьхкина хилар. Цу стага даржош хилла Цоци-Эвлахь шен долахь долу латтанаш дораха дIадухкуш ву ша бохуш.\nЦо дуьйцург цхьаъ ду моьттуш Iеха веллачу 6 стага ахчанаш делла цуьнга 290 эзар соьмана тIера 750 эзар соьме кхаччалц барам болуш. Курхалчо цу кепара гулдина хилла 2 миллион ах миллон гергга сом. Иза хIинца лаьцна ву.\nЧоьхьарчу гIуллакхийн министраллан Нохчийчуьрчу урхаллан зорбанан сервисо дийцарехь, бехкевийриг къера хилла ша бехке хиларна. Цо юхаделла ша нах Iехийна даьккхина ахча. Долчу низамашца а догIуш, цу стагана 6 шо хан тоха мегаш ю набахтехь яккха.


Москох хуьлучунна саготта ю Iамеркан пачхьалкхан департамент\nОьрсийчоь -- Москох "Миллионийн марш", 06Стигл2012\nМоскох урамашкахь адамашна тIехь ницкъ беш хиларна саготта ю Iамеркан Пачхьалкхан Департамент. ХIора а стеган шена хетарг ала а, хаийта а бакъо хилар дагадоуьйту Вашингтоно. Цу хеннахь, саццаза дIайоьлхуш ю Москох, оппозицин куьйгалхоша «халкъан сакъерар» аьлла, цIе тиллина йолу дуьхьалонан акциш.\nМоскох урамашкахь адамашна тIехь ницкъ беш хиларна саготта ю Iамеркан Пачхьалкхан Департамент. Цуьнах лаьцна Вашингтонехь хиллачу зорбанан конференцехь дIахьедар дина Цхьанатоьхначу Штатийн арахьарчу гIуллакхашкахула йолчу урхаллан векло Тонер Марка.\nШаьш саготта ду кху тIаьхьарчу масийтта дийнахь Москох дуьхьалонан акциш дIахьуш болу нах дIалийцарна элира цо. Iамерки Iедалшна хетарехь, полицино маьрша демонстранташна тIехь ницкъ бар дукха синтем бойуш долу хIума ду.Тонер Марка хьахийра цу хьокъехь Iамеркан пачхьалкхан секретаро Клинтон ХIилларис дина долу дIахьедар а.\nЦо дийцарехь, Клинтона аьлла, Оьрсийчоьнан Iедалша бакъо яла еза шайн махкахошна маьршша шайна хетарг довзийта, аьлла. Цу хеннахь, Клинтон ХIилларис ша саготта ю бах, цхьаболчу демонстранташна юкъахь болчу наха ницкъаллин структурийн белхахошна дуьхьала ницкъ баккхарна.\nИ бахьана долуш, шина а агIоне кхайкхам бина Iамеркахоша вовшашца къинхетаме а, сатухуш а хиларе кхойкхуш.\nВашинтгтонехь хиллачу зорбанан конференцехь журналисташа хаьттира пачхьалкхан департаментан зорбанан секретаре, Москох хуьлчо тIеIаткъам бийра бу, аьлла-м, ца хета шуна Путин Владимир кхоазлагIа а президент дIа а хIоьттина урхалла дан волаваларна, аьлла.\nШена иштта ца хета бохуш вара Тонер Марк. Цо дийцарехь, кху тIаьхьарчу кхаа шарахь баккхийн кхиамаш хилла Оьрсийчоьнан а, Iамеркан а юкъаметтигашкахь.\nПутин Владимир дукха хан ялале кху дуьнентIера уггара таро йолчу 8 пачхьалкхан Чикагохь хир йолчу саммите ваха дезаш ву.\nЦигахь цхьаьнакхетар ву Iамерки президент Оьрсийчоьнан лидерца. Иза дика ду, амма шаьш даиман а адамийн бакъонаш ларярца доьзна долу хаттарш хьалауьйур ду оьшучу хенахь даиман а, элира Iамеркан пачхьалкхан департаментан векло Тонер Марка. Ткъа и тайпа хьал хIоьттина Москох тахана, аьлла а хета цунна.\nКхузахь дагадаийта деза. Даханчу КIирандийнахь Москох оппозицино дIаяьхьира «Миллионийн марш» олуш йолу дуьхьалонаy акци. Иза дIайоьдуш даккхийн тасадаларш хилира цу акцин декъашхошна а, полицин ницкъашна а юкъахь. Полицино дIалецира масийтта бIаь стаг.\nДуьхьалонан акциш дIайолхуш ю Москох тахана а. Оппозицин лидерех цхьаъ волчу Навальный Алексейс цIе тоьхна царна «халкъан сакъерарш», аьлла. И "сакъерарш" дIадоьлхуш ду Москох, царна юкъара нах дIалуьйцуш лелаш ю полици а йолуш.