ВЦИОМ-о бинчу талламана юкъаозийна хилла 1200 Москохара а, оццула Петарбухера а бахархой. Жоп лехнарг ду муьлхачу къаьмнийн векалш беза, муьлхачу къаьмнийн векалш ца беза цу нахана бохург. ЖамIаш иштта ду. Москохара а, Петарбухера а бахархошна уггара дукха безарш бу оьрсий. 44 % Москох, 52 % Петарбухехь.\nШолгIачу меттехь бу белорусаш 17 %, 14 %. КхоалгIа меттиг дIалоцуш бу украинахой. Уьш безаш бу 15 % Москохара а, 11 % Петарбухера а бахархой.\nЦу тIехь Оьрсийчоьнан коьртачу шина гIалийн бахархойн кхечу къаьмнашка болу безам чекхболуш бу. Цара дикачу агIора тIеоьцучу кхечу къаьмнийн векалийн терахь ду кхаъа процентана уллехь Iуьллуш.\nМоскохара а, Петарбухера а бахархошна бIаьрга дан ца дезачу къаьмнийн цIе-йоза мелла а шуьйра ду. Цхьа а шеко а йоцуш, цунна буьххьехь бу Кавказерачу къаьмнийн векалш. Уьш гича ца мега 31 % Москохара а, 28 % Петарбухера а бахархой.\nЦхьацца къаьмнаш схьаэцна аьлча, цу шина гIаларчу нахана уггара ца безарш бу таджикаш (24 %, 23 %). Москох кхоалгIачу меттехь бу азербайджанхой (17 %). ЙоьалгIачу меттехь бу узбекаш (13 %). Петарбухехь хьал нийсса бIостанехьа ду. 18 % бахархошна узбекаш ца беза, 11 % азербайджанхой ца беза.\nШина а мегополисехь харцахьа йолчу рейтингехь пхиолгIачу меттехь бу нохчий. Москох нохчий ца беза 12 % бахархошна, Петарбухехь 8 % бахархошна.\nМоскох нохчашна тIехьа богIуш бу гуьржий. Уьш ца беза цу гIаларчу 9 % бахархошна. Такхха бу эрмалой (6%), дагестанхой (5%), Азера нах а, гIиргIазой а ца беза 4 % бахархошна.\nПетарбухехь Азера нах ца безачу бахархойн терахь ду 7%, гуьржий ца беза цу гIалахь 6%, дагестанхой 5% бахархошна.\nЦхьаболчу цу кеппарчу талламан говзанчашна хетарехь, белорусаш а, украинахой а Москох а, Петарбухехь а дика тIеэцаран бахаьана ду уьш оьрсех баш къаьсташ ца хилар. Кавказерачу нахана оьрсий реза бац уьш дукха чехка а, сихха лата кийча а бу бохуш.\nТкъа Юккъерачу Азера нах церна ца беза цара Оьрсийчу а богIий, меттигерачу бахархошна болх ца кхочуьйту бохуш.\nНохчийн дуьненерачу конгрессан куьйгалхо Тепс Дени дуккха а шерашкахь ваьхна ву Петарбухехь. Шен а, ша санна болчу вайнехан а, меттигерачу бахархойн а юкъаметтигех лаьцна иштта дуьйцу цо.\nТепс: «Хьалха, со цига дуьххьара дIаваханчухенахь, неха вайнахаца йолу юкъаметтиг дика яра. ХIинца, тIаьхь-тIаьхьа, и тIемаш буьйлабелчахьана, церан вайца йолу юкъаметтиг дика яц. ХIора шарахь уьш во хуьлуш схьадогIуш дара иза кху шерашкахь».\nНохчийн дуьненерачу конгрессан куьйгалхочунна Тепс Денина хетарехь ша-дерриг а аьлча санна дозаш ду Оьрсийчурча Iедалехь болчу нахана хетачух.\nТепс: «Цхьана агIора шен политике хьаьжжина ду иза. ТIемаш бахьанехь цара шайн национал-патриотизм айира, вайца долу хьал гал доккхуш, вайца уьш мелла а дера хилийта».\nТкъа муха жоп лур дара-те ВЦИОМ-о хIоттийначу хаттарна нохчаша, аьлла Соьлжа-гIалин урамашка телефон а карахь аравелира Маршо Радион корреспондент Султанов Ахьмад.\nСултан 1990 шарахь вина ву. Жима волуш дуьйна шена гина бала оьрсашца бозало шен, бохуш дуьйцу цо.\nСултан: «Суна цабеза гIазакхий. ТIом беш а, бойъуш а, гIело йеш а хилча цхьанне а везар ма-ваций гIазакхий. Тахана гIазакхашна а ца деза вай. Барт а хилла, тIом дIа а баьлла Iаш далахь а, дукха хало хьегна къам ма-дай вайн нохчийн къам.\nДуьххьара тIом болчу хенахь 4 шо хан яра сан. Нах бойъуш а гина суна. Гергара нах бойъуш а гина, цара бехк-гуьнахь а доцуш дIа а бигина. Жима волуш гина ду, воккха волуш гинехьара-м иштта а хир дацар иза...»\nГIеметта хIоьттина волчу Русланна стаг оьрсий вара, аьлла дIататтар нийса ца хета.\nРуслан: «ХIора стагаца цхьа шен-шен юкъаметтиг ма-нислой. Цхьа цабезам бу аьлла, цабезам а бац иза. Амма дагалецамаш буй... Дагалецамаш ма-буй хIора нохчийчуьнан а. Са-сайн дIоггара хьагI а яц цаьрца.\nМоссо а гIазакхий ма-боций и тIом безаш а, хIара бала вайна хуьлийла лууш а. ТIом болчу хенахь а, делалахь ма-хьашт доцург ду иза, м-оьшуш доцу хIума дара иза, бохуш соьга къамел дина гIазакхий бу-кх дуккха а».\nЛема а ву жимастаг. Цунна хетарехь ирх-пурх оьрсашца лула-кулахь даха дезаш хилча цхьадолу хIума дитина юкъаметтигаш дIацалелийча ца болу нохчий а.\nЛема : «Суна нохчийн гIазакхашка цхьа а цабезам бац аьлла хета. Нагахь нохчий дIа а бахана гIазакхий бехачохь тIом а бина хIума хиллехь, цара дIай-схьай бовла а буьтур бацара уьш, иштта а ца безаш болу. Оццула кхузахь тIемаш хиллашехь, цабезам бац цаьрга. Дика юкъаметтигаш а ю.\nХьалха хилла долу хIуманаш диц а делла дIадевлла. Делахь а, цхьацца долу хIуманаш дицдан дезаш дацара. Юха ца хилийта а цхьацца долу хIуманаш дагахь латто дезаш а дара. Делахь а Iе а, даха а дезаш хилча, уьш дагчу а доьхкина лелча а кхин тIекхета хIумма а дац. Даиман а гIазакхашца цхьана Iен дезаш ду вай, цундела массо а и хIумнаш дагахь а латтош лелча а гIуллакх хир дац цунах».\nКху тIаьхьарчу хенахь кавказхошна дуьхьала хьажийна йолу акциш хилира Москох. Президентан харжамаш тIекхочуш кавказхойн хаттар юха а айа гIерта политикаш. Уггара сагатдийриг ду цаьрна юкъахь карарчу хенахь пачхьалкхана урхалла деш болу нах хилар.


Ассаламу Iалайкум! Дена-нанна (царна цу дешар мах ца хууш, уьш шешша исламан тIера боцуш) лууш доцуш Iилма Iамо Iилма долчу махка деша вахар муха ду, шарIо мага дой иза?\nДена-нанна муьтIахь хилар а, и шиъ реза дар а хIора бусалба стеган декхар ду, важиб ду. АллахIа Ша цхьаъварца (тавхьидаца) цхьаьна хьахош ду деца-ненаца дика хилар, цаьршинна муьтIахь хилар. ХIора стагана тIедоьжна (фард-Iайн) доцучу гIазоте ваха а ца магадо шарIо, нагахь санна да-нанна цунна реза дацахь. Суннат ламазехь а волуш, нанас кхайкхича, ламаз дитина а цунна жоп дала деза аьлла дуьйцу Iелам-наха, ненан дозалла а, цуьнан хьакъ доккха хилар а дуьйцуш.\nИ шиъ оьгIаз дахийтар а, цаьршинна халахетар дар а даккхийчу къинойх доккха къа лору бусалба дино.\nАмма да-нана реза доццушехь Iилма Iамо вахарх лаьцна аьлча, цхьайолчу хенахь, и шиъ реза дацахь а Iилма Iамор тIедужу бах цхьаболчу Iелам-наха. Иза, Iилма Iамор важиб хуьлу хьал ду, хIора стагана а хаа деза Iилма Iаморца доьзна ду.\nТкъа иштта хьал стагехь билггал ду йа дац хаа тахана хала ду.\nЦундела, нагахь санна хьо кхечу махка вахийта хьан да-нана реза дацахь, хьуна гIолий дерг – и шиъ хьайн ма-хуьллу реза дан хьажар ду. КIеда, мерза дийца хьажа цаьршинна, кхето хьажа и шиъ, хьайн лаам а, хьайн самукъа а Iилманца хилар довзийта хьажа. Цкъа а хьажа, шозза а хьажа, баттахь а хьажа, шарахь а хьажа. И шиъ реза дарехь къахьега, Деле доIа а де, цаьршинан дог хьайн лаамна деллар доьхуш.\nТкъа нагахь санна хьан лаам баккъалла а чIогIа белахь, иза даггара а белахь, ахь хьайн да-нана кхечу махка вахийта реза даллалц йолчу юкъахь хьоьга Iилма Iамалур ду хьой вехачу муьлххачу а меттехь. Хьой кхечу махка вахча айхьа доьххьара дуьйна Iамо дезарг хьо вол-волчахь а Iамалур ду хьоьга. Тахана, тайп-тайпана хьуьжарш йоцуш а, бусалба институташ йоцуш а меттигаш йан а яц. Цундела, хьайна дас-нанас бакъо йаллалц йолчу юкъахь а хьайн хан эрна ма йайъа. Кхечу махка Iилма Iамо вахале хьалха ахь цхьа дош Iамийча а, цунах хьуна цигахь доккха гIо хир ду.\nХьадисехь деана ду: «Iилма Iамош леларг АллахIан новкъахь ву, иза шен цIен тIе (хIусаме) вухаверззалц».\nАллахI-Дала аьтту бойла хьан а, кхиболчу бусалба нехан а, Ша реза волчу массо хIуманна тIехь.


Кавказехь цкъа а цахилларг: зуда - президент\nПаресишвили Мзия Оргавелидзе Ираклий, Маршо Радион гуьржийн сервис\nКхаьжнаш дагардина дерраш а. Йозуш йоцчу, ша-шеггара харжамашна юкъаяхначу Зурабишвили Саломегахьа бу 59,52% харжамхой. Цуьнца къовсалуш хиллачу "Цхьааллехь бу ницкъ" цIе йолчу оппозицин партерчу Вашадзе Григолна кхаьчна 40, 48% кхаьжнаш. Иштта бу Гуьржийчоьнан харжамийн комиссин хаам.\nГуьржийчохь харжамийн каппаш дIакъевлинчул тIаьхьа дуьйна а хууш дара жамIаш. «Рустави 2» а, «Имеди» а телекомпанеша йинчу экзитполаша гойтура хьал. Дуккха а мехкашкара баьхкинчу тергамчаша бинчу тидамо а хьоьхура изза сурт – тоьлла хьесап дара "махкара йоцу" гуьржийн эмигрант, зуда-политик Зурабашвили Соломе.\nМиллиардеро Иванишвили Бидзинас куьйгалла ден "Гуьржийн сатийсам" парти ю Зурабишвилина президент хIотта аьтто бинарг.\nЦунна дуьхьал лаьттинчу кандидато Вашадзе Григола ша сатухур ду жамIаш официалехь дIакхахйккхолц хетарг ца олуш, бохура харжамийн кампани йоьрзуш. Ткъа Иванишвилис баркалла элира шен къоме, шен агIонна тешам баларна.\nШина турехь дIабахара харжамаш. Хьалхарчу декъахьчул а жигара бара харжамхой шолгIачу декъехь. Берраш а, каппашка а бахана, кхаьжнаш теснарш бу ах сов Гуьржийчуьра а, арахьа а беха а харжамхой.\nНах харжамашка кхойкхуш хьийзира дерриг а дийнахь шина а кандидатан гонаш. "Де дика хуьлда! Со Иванишвили Бидзина ву, тахана къастам хуьлу де ду, ма дисалаш цIахь!" – бохуш декара нехан телефонашка кхоьхьуьйтучу меседжехь олигархан аз. "Ма толийталаш харцонца арабевлларш!" – бохура Бидзинас, цIе йоккхуш яцахь а, оппозицин кандидатна тIе IиндагI а дожош.\nЗIе ца йиттира, амма шен Фейсбукехула кхайкхира махкахой Вашадзе президент харжа генарчу Голландехь ваха тIедоьжначу кхечу цхьана лидеро а – президент Iийначул тIаьхьа махкара вада дезначу Саакашвили Михаила.\nДе делкъе лесташ дара Вашадзен штабо "гобаьккхина харцонаш лелайо" харжамийн каппашкахь аьлла, орца даьккхича. Амма харцонаш, лелахь, уьш лелориг оппозици ю, шаьш дац, жоп делира "Гуьржийн сатийсамо".\nМассех гIалахь а, кIоштахь а жоьлкалла лелийна, я лело гIоьртина, бохуш, аьрзнаш дора харжамашна тIехьожучу юкъархоша.\nМасала, "Къоначу юристийн ассоциацино (куьйгалхо Саладзе Сулхьан) дийхира, "лела харцо" бахьанехь Квемо Картли кIоштара цхьа куп дIакъовлар.\n"Марнеулерчу 49-чу куьпахь цхьа стаг гучуваьлла массийттаза кхаж таса гIерташ", хаам бора Саладзес.\nАмма Тбилисерчу харжамийн коьртачу комиссино тергамза дитира арз.\nЦхьацца дар-дацарш лийлира Гурджаанехь, Зугдидехь, Ахалцихехь, Батумехь, коьртачу шахьарахь Тбилисехь а.\nХаржамийн каппаш дIакъовла ши сахьт дуьсуш Гуьржийчоьнан полицино даржийра, 11 куьпахь гучуевлла харцонаш талла йолийна, аьлла.\nДелахь а, генаевлла, терахьашкахь дукха ю аллал, харжамийн сурт хийццал харцонаш ца хааелла шайна, дIахьедира бакъоларъярхоша.\n…Президент хаьржина яьлла Гуьржийчоь. Кавказан гергарчу исторехь дуьххьара зуда ю иза, Францехь эмингрантан доьзалехь кхиина, Европан мехаллашка ларам болу, оццу мехаллашка шен даймохк бига торуш ю аьлла гуьржашна хета политик.\nХаржамийн жамIийн могIарахь бу цхьаболчу тергамчаша бен тиамаш а. Цкъа а ца хиллачу кепара беза бара кху харжамийн мах, боху цара – 52 миллион сов лари. Цхьана харжамхочунна кхочу и харж ю Iамеркан президент хоржуш ечул а алсам, яздо прессо. Ткъа дерриг а харжамийн кампанино дайина ахча дагардича – иза 60 миллион лари хуьлу, Гуьржийчоьнан финансаш дикка егийна оцу харжо, боху тергамчаша.


Мултимедиа, Лахьан-бутт 29, 2019\nПIераскан-де 29 Лахьан-бутт 2019\nЛахьан-бутт 29, 2019\nМаршо Радион тIаьххьара керланаш (29.11.2019)\nНекъан хьовзамаш бу, тоьках декхарш гудо, латтанаш минех цIандо (Керланаш кечдеш иллюстрацина пайдаоьцу Маршо Радион архивех а, официалан сайташкарчу материалех а).\nНохчийн грамматика 3 минотехь (Билгадош, шолгIа дакъа)\nБилгалдош хийцало дожаршца а, терахьашца а. Хуьлу билгалдешнаш деккъа шаьш лела йиш йоцурш а (лаамаза), шаьш къаьстина лела йиш йолуш а (лааме).\nЛахьан-бутт 28, 2019\nМаршо Радион тIаьххьара керланаш (28.11.2019)\nСелфи балеялар, Шема ваха ахча далар, Кадыровс шен невцах хьаькам вар (Керланаш кечдеш иллюстрацина пайдаоьцу Маршо Радион архивех а, официалан сайташкарчу материалех а).\nГерзо набахте вигина, ЭльджаркиевгIеран гIуллакх, ши шо хьалха вайна нохчо\nГерзо набахте вигина, ЭльджаркиевгIеран гIуллакх, ши шо хьалха вайна нохчо (Керланаш кечдеш иллюстрацина пайдаоьцу Маршо Радион архивех а, официалан сайташкарчу материалех а).\nГIалиб Мохьаммад – урду къоман катиб\nКатиб – иштта олура хьалха йоза шатайпа хаза долчу стагах. Дели гIалахь, Джама Масжидна (маьждигна) гена доццуш ю катиб ГIалиб Мохьаммада урду маттахь куьйга йозанаш ден меттиг.\nИчкерина "оппозици" тIелетта де. Исханов Хьусайн\n1994-чу шарахь Лахьан-беттан 26-чу дийнахь оппозицехь бу бохучу наха тIелатар дира Соьлж-ГIалана. Цу хиламо бехна Нохчийчу хьалхара тIом аьлла хета цхьамогIа цигахь дакъалаьцначу нахана. ХIара къамел-тоьшалла Маршо Радиоца дира Исхановс Хьусайна 4 шо хьалха.\n1994-чу шарахь Лахьан-беттан 26-чу дийнахь оппозицехь бу бохучу наха тIелатар дира Соьлж-ГIалана. Цу хиламо бехна Нохчийчу хьалхара тIом аьлла хета цхьамогIа цигахь дакъалаьцначу нахана. (Маршо Радионо карлабоккху Маршонан болман декъашхочун дагалецам - хIара къамел хилира нийсса 4 шо хьалха).\nКхачош бац палтосурш, Нуц цатайна стунанна, Нохчийчохь - керла школаш, бошмаш\nНохчийчоь Канадех хийцар, Кадыровга йоI схьаехар\nНохчийчоь Канадех хийцар, Кадыровга йоI схьаехар, Грозный-ситина совгIат далар (Керланаш кечдеш иллюстрацина пайдаоьцу Маршо Радион архивех а, официалан сайташкарчу материалех а).\n«Оцу некъо тхуна пайда бохьур бац»\nГуьржийчоьнна а, Нохчийчоьнна а юккъахь некъ биллар дийца даьккхина юха а мехкан куьйгалхочо Кадыров Рамзана. Ткъа Тбилисерчу бахархошна ца тов цуьнан план.\nБританерчу имама Абдуррахман Димашкъийас «дин харцхьадаккхарна» бехкебина Нохчийчоьнан куьйгалхой. Цара шайн доIанашкахь беллачаьрга кхойкху, теша 150 шо хьалха велла Киши Кунта-Хьаьжа дийна а ву, дин даржош дуьнентIехула ваьлла а лела бохучух, цу тIе шаьш « Дела цхьаъ во» бохуш а лела, аьлла шайха.\nКадыровга кхерамаш ма тийсийта боху бакъоларъярхоша, Дагестанхоша йиттина нохчашна т1ех1оьттинчунна\nКадыровга кхерамаш ма тийсийта боху бакъоларъярхоша, Дагестанхоша йиттина нохчашна т1ех1оьттинчунна, Тутмакхийн авторитет а, Кадыров а, Атамбаев а (Керланаш кечдеш иллюстрацина пайдаоьцу Маршо Радион архивех а, официалан сайташкарчу материалех а).\nГечдан йиш йоцу зуламаш\nБу 5 %\nМотт ларбаран болх беш бу, амма кхачам боллуш дIахьош бац иза 14 %\nЦкъачунна гучудаьлла хIума-м дац 81 %


Европан малхалерчу 6 махкаца – Эрмалойчоь, Азербайджан, Беларус, Гуьржийчоь, Молдова, Украина – гергарло чIагIдар Евробертана цкъа а ца хиллачу кепара деза ду, бохура Германин канцлера Меркел Ангелас ша цIерш яьхначу пачхьалкхийн Ригехь йолаеллачу саммитан мах хадош.\nЕвропан Берта юкъабогIучу 28 мехкан векалш бу оцу 6 пачхьалкхаца гергарло чIагIдан шина денна гулбелла. «Маьрша еха Европа цецъяьллера Оьрсийчоьно Украинера низамехь а доцуш ГIирма яккхича. Оха кхидIа а накъосталла дийр ду тхешан малхбалерчу лулахошна демократи, низам урхаллехь а долуш кхиа», - элира канцлера. Европан малхбалерчу 6 пачхьалкхана Евробарт гергагIертаро дуьхьалойо Оьрсийчоьнан интересашна бохучу Кремле хьажийна дешнаш а хазийра Меркела.\n«Малхбалера тхан партнёралла дац Европан Барт дозанашца шорбан лерина, вайна ца догIу харц тида юкъарлонаш, вайн гергарлонаш цхьанненна а хIуттаренна тосуш дац, Оьрсийчоьнна-м муххале а», - аьлла дара Германин лидеран къамел.


Грозненски рабочий — Википеди\nГрозненский рабочий — Нохчийн Республикин оьрсийн маттахь арахоьцу газет. Советан Ӏедал долчу хенахь иза дара Нохч-ГӀалгӀайн КПСС обкоман а, Министрийн Советан а орган. 1971 шарахь цуьнан тираж яра 110 эзар экземпляр.\nГазетан мужалт (2013 шеран 6 август)\nюкъараллин а, политикин а\n110 000 (1971 шо)\nГазетан редакци чохь йолу Зорбанан ЦӀа\nАрахеца долина 1917 шарахь. Цуьнан хьалхара цӀе яра «Товарищ». Цул тӀехьа цуьнан цӀе масийттуза хицаелира — «Известия Грозненского Совета рабочих, крестьянских и казачьих депутатов», «Красный труд». 1924 шарахь цунна тиллира «Грозненский рабочий» цӀе. 1980-гӀа шераш чекхдолуш хенахь цуьнан цӀе тиллира «Голос Чечено-Ингушетии». 1991 шарахь цуьнан арахецар сецира. 1995 шарахь иза юха а арахеца долийра шен хьалхара цӀерца. Цу хенахь иза арахоьцура Минвод гӀалахь. Коьрта офис ю Москохахь. Газета хӀинца арахоьцуш ду Соьлжа-ГӀалахь.\n1971 шарахь цунна елла Къинхьегаман ЦӀе Байракхан Орден.\n2003 шарахь газетин коьрта редакторан Муса Мурадовн делира Прессин маршон халкъашна юкъара совгӀат.\n2007 шарахь Халкъашна юкъара журналистийн фондас (ICFJ) йина конкурсехь Награды за освещение биологического многообразия на Кавказе (Biodiversity Reporting Award) Лема Турпаловн совгӀат делира.\n↑ БСЭ(ТӀе цакхочу хьажорг)\n↑ Осужденному азербайджанскому журналисту присудили международную премию. Интернет и СМИ. Lenta.ru (2009, 25 ноябрь). Теллина 2013 шеран 20 августехь.\n↑ ArmeniaNow.Com Claims Top Prizes In Caucasus Contest (ингалс.). Press Releases. Critical Ecosystem Partnership Fund (23 November 2007). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2013 шеран 14 июнехь. Теллина 2013 шеран 14 июнехь.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Грозненски_рабочий&oldid=6085884»\nТӀаьххьара хийцам бина 2021, 28 июнь 09:18\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 28 июнь, 09:18.


Башха мэр ца хаьржина Собянин\nОьрсийчоь - Москох мэран дарж кхаьчна лоруш волу Собянин Сергей\nЦхьанатоьхначу Штаташкара Freedom House цIе йолчу адамийн бакъонашларъяран юкъаралло кхайкхам бина Оьрсийчоьне, Москохан гIалин да хоржуш тIехсов кхачамбацарш гучудийлар бахьана долуш, цу харжамийн официалан жамIаш хIинцехь тIе ма чIагIдахьара, аьлла.\nМалхбузерачу политикаша а, бакъонашларъярхоша а кхайкхам бина Оьрсийчоьнан Iедале, Москох-гIалин да хаьржина ларалуш волчу Собянинан толам дIа ма чIагIбахьара хIинцехь, аьлла.\nСобянин Сергей тоххарехь Москох-гIалин да хаьржина ларалуш велахь а, цуо баьккхинчу толамах яккхий шеконаш ю дуккхаъчу тергамхойн. Оьрчийчохь хилла а ца Iаш, хIинца Малхбузера а тIечIагIйина и шеконаш.\nIамеркахойн Freedom House юкъаралло шен интернет-сайта тIехь яздина, цу харжамашкахь вуно дукха бозбуанчаллаш лелийна хилар бахьана долуш, Оьрсийчоьнан куьйгалло кхаьжнаш кхин цкъа а дагардича, иза цу махкахь харжамаш дIабахьаран системехь йоккха гIулч хир яра, аьлла.\nЦуо карладоккху, толамхо ларалуш волчу Собянинс ша харжале хьалха москохахошка нийсоне а, цIена а харжамаш дIабахьа дош делла хилар. Цундела иза я харжамийн шозлагIчу муьрана резахила веза, я кхаьжнаш юхадагардайта деза цуо, аьлла хета тергамхошна.\nАмма харжамашна кечам бечу хенахь делла долу дош цхьаъ хуьлу, ткъа уьш чекхбевллачул тIаьхьа шен гIентан йовхо ларъян гIалашо йолчу кандидатийн хьежамаш кхин хуьлу. Цундела официала кхаьжнаш дагардина а довлале Iедална гергарчу кандидатан агIончаша иза хаьржина ваьлча санна тудуш дара церан жамIаш.\nХIетте а, Москох-гIалин ден харжамийн жамIаш юха кхин цкъа а листаре Оьрсийчоьнан Iедалшка кхойкхуш Iамеркахой хилла ца Iа. Европарламентан уггаре а яккхийчех цхьана фракцин куьйгалхо волчу Уотсон Грэма а билгалдаьккхира, Кремлан гергарчу кандидато мискъазаратталла бен башхо йоцуш толам баьккхина хиларна, и толам шеконе лара богIу, аьлла.\n„Доллучу дуьненна а хууш ду, Оьрсийчуьрчу демократин хьал мел шеконе ду, - элира цуо шен официала дIахьедарехь, Европарламентан фракцин сайта тIехь зорбане даьккхина долчу. - Ткъа цу тIаьххьарчу харжамаша и шеконаш кхин а алсам яьхна. Нагахь санна Собянин шен толамах тешна велахь, иза харжамийн шозлагIучу гуоне вала резахила веза“, - аьлла.\nШинари дийнахь зорбане даьхначу харжамийн жамIашца, Собянин Сергейна 51,37% кхаьжнаш кхаьчна, цу кепара цуьнга цхьаьна процентал жимма сов кхаьжнашца хьалхарчу гуонехь толам баккха оьшуш долу доза а хададойтуш. Цуьнан коьрта дуьхьалонча хиллачу Навальный Алексейна 27,24% кхаьчна.\nКхеташ ма-хиллара, Навальныйс а, цуьнан агIончаша а оцу сохьта харжамийн жамIаш шеконе дехкира, Москохахь Iедалан гергарчу ницкъаша вуно дукха харцонаш лелийна харжамийн каппашкахь, аьлла. Шайгахь цу харцонийн дуккхаъ тоьшаллаш а ду боху цара, шайн дешнаш чIагIдеш харжамийн каппийн белхалоша гаррехь нехан кхаьжнашца бозбуанчаллаш лелош гойтуш йолу видеош интернет-машане а йохкуш.\nАмма и дерриге а шайн толам базбан кечлучу Собянина а, цуьнан лаккхарчу Iедалерачу накъосташа а тергал дахь тамаша бу – хIинцале а дIакхайкхина цара, керлачу ширачу гIалин ден Собянинан инаугураци кху беттан I2-чохь дIахьур ю, аьлла.\nFreedom House реза яц Москохан мэр харжаран кепана


"Милая моя мама" на чеченском языке, Сочинение\nметки: Доьзал, Чеченский, Марзон, Хиларх, Ненехь, Цуьнан, Маьлхан, Ларбеш\n... мотт тІекхуьучу чкъурана бухабитар.) Ткъа кегийрхоша шайн ненан мотт дІалелош, цунах дозалла деш ца хилча, и мотт ... ю, боху цара.) Нохчий биса цхьа агІо ю церан, хьалха дІабаханчеран ца хилла аьтто. ... а – дуккха а стихаш ю ненан маттах лаьцна. Суна таханлера сайн къамелехь нохчийн шина ... нана а ларахь, цара буьйцучу меттан сий а дахь. Делан къинхетам бахьанехь, кІеззиг белахь а болуш бу ненан мотт ...\n— Сийлахь Нана! Хастам хьуна!\nДелахь ялсамане а ю!…


Обновлено 03.10.2018 05:26 Автор: Administrator 03.10.2018 05:23\nНанас дегабаамаш бо, лулахо санна, чу а хIоьттина, со юха гIала охьаваха воьлча.\n– Дукха оьхур вац хьо а, нана йолчу воьду, бохуш, дера вац… и гIала-м цигахь лаьттар ю хьуна, со дIаяьлча а! – олу соьга, ша-шега санна.\nСо велало, улло охьахууш, ненан белшаш мара а юхкуш.\nТахана, пIерасканан дийнахь – кхана мукъа де а хилча, – нана йолчу буьйса йоккхур-кх, аьлла, хьалавогIу со сарахьуо.\nЮьртан йистерачу кешнашкахь нах бохку цхьаъ дIавуллуш.\nМа дукха ле-кх нах хIинца, мозий санна, леш ду-кх адамаш кху махкахь, жима-воккха бен а воцуш, кегий нах а, бераш а тIехь.\nХьалха, хIинцачул ткъе итт, шовзткъа шо хьалха, стаг валар доккха далатохар дар-кх, ткъа тахана, бен а доцуш, дIабоьлла-кх нах цунах, дей-буьйсий хийцадаларх санна.\n– Хьо ма тIаьхьа веана, кIант, ахь хIун леладо, – олу нанас, – бусаIуьйккъехь юха охьаваха веана-кх хьо? – олий.\n– Со-м буьйса а йоккхур, аьлла, веанера, нана, – олу ас, – хьо резаяцахь, охьа ца вахча а вер вац, – олий.\n– Вай, тIаккха-м… Дела реза хуьлда хьуна…, – ненан юьхь екхало, ша Iачу меттара соьга куьйгаш схьа а кхийдош: цамгарца ю нана тIаьхьарчу хенахь, гуттар а маттах хьерчаш, цхьа ца тору гIуллакх хилчий бен, чуьра ара а ца йолуш.\nЦхьацца дуьйцуш, дагалоьцуш, хIума кхоллуш, чай муьйлуш, дикка хьеделча:\n– Ваша, ас хьуна дехьа чохь мотт биллина хьуна, – олу несо, – буьйса декъала йогIийла, – олий, ша рагIу кIелхьарчу цIа чу жимачу кIантаца йижа дIайоьдуш: кIант ца Iа, воьлхуш бен.\nХан ялале, со а хьалагIотту, нене суо дукха Iуьйре вахавезар а хоуьйтуш.\n– Нанина, эцца эвлайисте тезета ца хIуттуш ма гIолахь, – олу нанас, – хьуна нах цабовзарх, хьо нахана хьенан-мила ву хаьа хьуна… со хьоьга ала йицъелла Iа, мила вара иза… Дала йицъе-кха цуьнан цIе аьлча…\n– Асхьаб ву, – олу вашас.\n… – хIаъ, Асхьаб… дика стаг вара, нахана новкъа воцуш…мела хир бу хьуна, хаза гучу а валий, Дала гечдойла, ала, – соцу нана.\n– Дика ду, нана, гIур ву со, са ма гатде… мила Асхьаб? – хотту ас юха, цхьа хIума-м дагадан гIерташ, саца а лой.\n– Эцца Iина йистехь Iийна хилла волу стаг, – кхетаво со вашас.\n– Дера велла, тахана делкъа-хан хуьлуш… дIа-м воьллина, моьтту суна, иза сарале, луларчу Йисихьата дийцарехь, – корта ластабо нанас.\n– ХIаъ, воьллина, – вистхуьлу ваша.\nСуна кешнаш дуьхьалтосу, цигахь хилла нах а, сарахь со юьрта чу вулуш.\n«Асхьаб…муха, иза суна иштта вицвалар, цIенна дагара дIа а волуш…» – хьоду коьрте.\n– Иза Iаш мичахь вара, ва нани, суна иза дага ца вогIу я ца го…\n– Юьрта йистте охьа ма вахара иза, ша чохь Iийна цIа долу нах цхьа ши-шо даьлча Казахстанера цIа а баьхкина… хьо жима вара, хьуна дагадогIур дац, – хададо нанас, цхьа а шеко а ца юьтуш.\nСуна догIу-у-уш дагадогIу, ша ма-варра, ма-хиллара и Асхьаб дуьхьал а хIуттуш, цо ша сан ден доттагI вара алар а цхьаьна, сан да чIогIа тIахъаьлла, леташ стаг вара а, бохуш.\n– Дадин доттагI ма вара иза, нани, варий? – хотту ас.\n– Мича дадин? – хьожу соьга нана.\n– Сан ден – Арсанакъин, хьан майрачуьн доттагI!\n– Иза муха хуьлу хьан ден доттагI, цкъа а вовшийн гина а ца хилча! – цецйолу нана.\n– Муха, ца гина?\n– Иштта ца гина-кх, – олу нанас, – вай Повладарехь дара дIадохийча, уьш Киргизехь хилла-хиллера – оцу стага дуьйцуш хезна ма ю со, – ТIехьа-МартIантIера дIабигина а болуш… хьан дай, сой хIучIинчIаьнчIуьра – лам чуьра дигна ма ду дIа, ва кIант… суна а кху юьртахь гина-кх и стаг дуьххьара…\nХьалакарчийна кучан пхьуьйшаш а хуьлуш, ткъе итт я шовзткъе шаре гIоьрташ, тоьлло стаг иэхьало суна, йоцца хьалатоьхначу можа юккъехь сира чоьш а къаьсташ. Цуьнан зудий, кIант цигахь, дIадохийча, гIу чу доьжна, делла бохуш а дуьйцура бераша, баккхийчаьргара хезна.\nСо цуьнан керта уллехула ишколе оьхура, иза гуттар а цхьацца деш а хуьлуш, я керт тоеш, дечиг хьокхуш, кхин я важа.\nЦо газетех хьерчийна цигаьрка а го суна хIинца, маттаца тIе шеташ а хьоькхуш, иза кертал арахь охьахууш хилла гуьйриг а тIехь.\nСо, нене кхин хIума а ца олуш, дехьа чу волу, дIавижа дагахь, цуьнан буьйса декъал а йой.\nНаб ца кхета. Суо сайна оьгIазъоьху, и стаг айса иштта вицварна, и Асхьаб, соьца оццул дика хилла волу, да а, ваша а санна.\nДерриг а сурт дуьхьалхIутту, и зама а, хIетахьлера, буоберан бералла а.\nМеца хан яра, тхуна хIетте а, тIехь да воцчу байшна, наха еллачул совнаха яьлла башха яа хIума а йоцуш.\nТIе-куога а дацара цхьа а. Бен-бен нах бара юьртахь севцца – хиллера-кх, бара аьлча а, – гергара я вовшийн бевзаш а боцуш, вокзалехь санна, Iаш. Бераш а дара жIуганашца лелаш, йоьжна-йисина хIума лохуш, шайн а, нехан а керташкара стоьмийн хилаза тIуьхкаш юуш.\nИшколе – цIа даьхкина шо даьлча – нанас вигира со, куьг а лаьцна, ворхI шо долу кIант, пхеа шерачуьн дегIалахь а воцуш, дог доккха хилар бен.\nДуккха а бераш дара, со санна, тIехь беркъа а долуш, кортош а даьшна. ХIетахь, мухха делахь а, боьрша берийн кортош даьшна хуьлура масссеран а, бIаьштигаш тIера – дIадашаза – дехха кIайн чоьш а кхозуш.\nТхо дIаяздира, хIораннан памили а, вина де а, шо а яздеш.\nСуо воккхахилла дагадогIу суна цу дийнахь, сайна суо цхьа воккха хетта, ишколера тхойша цIа догIуш, нене куьг а ца лоцуьйтуш.\nИшкол Iинал дехьа яра, тхуна дукха гена а йоцуш, биъ урам, Iин дитича.\nИшколе цхьайтта сахьт даьлча ваха везара, кхо сахьт даьлча, цIа а хоьцуш.\nНанас тIаьрсиган Iаьржа кIархаш эцнера суна, белшех уллу кIадин тIоьрмиг а тоьгуш.\nТхо – бераш – вовшашка хьуьйсура, цхьа а цхьаьнгге а дист а ца хуьлуш.\nНанас суна хIора дийнахь тIоьрмиг чу – хIинцца бой – сискалан мижарг буьллура, мацлур ву хьо, олий.\nУьш дукха а берашкахь а хуьлура, цхьаццаболчаьргахь хьокхам а хуьлуш.\nТхо юьрта йисттехь Iаш дара, тхуна лакхахь кхин урам а боцуш, Iина йисттехь лаьтта цIа доцург. Цу цIа чохь Iаш вара и Асхьаб а.\nIин дикка кIорга дара, чухула охьа жима хи а догIуш.\nЦу Iин чохь гуттар а шишанийн тIассех ловзуш бераш хуьлура, сан хеннара, сол даккхий а, ишколе а ца доьлхуш: суна церан киншкаш а, тIоьрмигаш гуора бай тIехь Iохкуш.\nБераш а хьийзадора цара, шайл кегий бераш: сих-сиха цхьацца кIант гуора суна, къурдаш а деш, воьлхуш лаьтташ.\nСо а кхоьру-у-уш волура цигахула тIех, генаваллалц юха а хьоьжуш.\nЦхьана дийнахь, цаьрга дIа а хьоьжуш, со ишколе дIа воьдуш:\n– ХIей, хьо йоьду мераIуьрг, оцу тIоьрмиг чохь хIун ю хьан? – мохь туьйхира соьга цхьамма, берашна юкъера схьа а кхайкхина.\n– Хьан хIун бала бу, хьо ю-кх мераIуьрг! – элира ас, майра хила гIуртуш.\n– Схьавоьл кхуза! – элира цо, куьг а ластийна.\n– Хьо волахь иза схьа! – дуьхьал кхайкхира со.\nИза лакхара ведда охьа тIе веара:\n– Схьалол тIоьрмиг! – аьлла, суна тIе а чевхаш.\n– ДIаялахьа, – элира ас, – и бат харцахьайоккхур ю хьан! – аьлла, сайн тIоьрмиг тIехьа а лоцуш.\nЦо тIоьрмиг дIаозийра, Iад схьа а лаьцна.\nАс дIа ца хоьцура.\nIад, тегначуьра, схьаиккхира, тIоьрмиг цуьнгахь а буьсуш.\nСо цунна тIекхийтира: «Хьан да хьакхийца!» – олуш.\nСоьга иза меттах а ца ваккхавелира.\nИза воккха вара, сол воккха.\nСо цо вожийра, чоже буй тоьхна, са а ца даккхалуш.\nСо дIасакерчара, шина куьйга чож а лаьцна.\nИза сан тIоьрмиг ченашла охьа а кхоьссина, мижаргах церг а етташ, дIаволавелча, со цунна букъ тIехьа тIекхийтира, къа а доьхуш.\nСо букъа тIера дIа а кхоьссина, настаран дукъа тIе мийра тухуш, суо воллучохь охьахаийра цо со.\nАс цунна дена элира, дена а, нанна а.\nИза суна тIекхийтира, буйнаш а детташ.\nСан бетах цIий делира.\n– Ас хIинцца сайн нана схьа а ялийна…хьан да хьакхийца… ас хьан болх… и хьан бат, – со воьлхуш, басех хьалатасавелира, сайн нене орца даккха.\n– Ялае, хьайн нана а, хьайн ворхIе да а валаве! – кхайкхира иза сан букъатIехьашха.\nСо ведда-ведда, басех хьала а ваьлла, новкъа дIавирзича, стаг дуьхьалвелира суна, и цхьа стаг, Iина йистехь Iашволу, ши куьг дIасадохуьйтуш, со мараволла санна, вела а велла:\n– ХIун дина цунна, хIун дина кIантана…схьавоьл кхуза, ваша волчу! – олуш, со къевллина мара а вуллуш.\nАс воьлхуш, хиъ-хиъ деш, дIадийцира, бIаьрга чу буй а хьекхош.\n– Суна гира хьо цунах леташ, дика летира хьо, кхера а ца луш, – элира цо, сан бат а цIанъеш.\n– Со кхера ца велла, – элира ас, Iовгаш а уьдуш, – иза воккха вара, ас сайн нене…\n– Хьо муха кхерало цунах, хьуна эхь ма ду! Хьан дена хьо кхеравеллийла хиъча…хьан да сан доттагI ма ву, дера ву, дика доттагI-м…\n– Сан да вац, – элира ас, – сан да Казахстанехь велла, – аьлла, велха а озалуш.\n– Хаьа суна, веллийла… сан доттагI вара иза… майра стаг вара! Казахстанехь хьан дех ваьхьаш цхьа стаг вацара-кх хьуна! Со а кхоьрура цунах… ХIай, даьдисарг-яI, ма корта а тухур-кх цо, ма буй буьллура, ма леташ вара – иттанна еттара цо, дера еттара… схьавоьл, вайшимма хIинца уьйтIа дIа а вахана, хаза хьан юьхь а йилина, тIаккха вашас мерза Iаж а, кхор а белла, – цо со белш тIе куьг детташ, дIавигира шен керта.\nДуккха а Iежаш дара, сийна кхораш а.\nСо Iаж баа охьа а хаийна, сан тIоьрмиган Iад дIатийгира цо, сиха-сиха суна вела а луш.\nСо цIа ваха хьалагIаьттира, Iаж биъна ваьлча.\n– ХIан-хIа, хьо цIа ваха мегар дац иштта я ишколе ваха а тахана… нанна гучувер ву хьо – балда дистина ду. Вайшимма хIун дийр ду хьуна аьлча, тIеда горгам тIе а Iуьттуш, хьан балда хьоуьйтур ду цкъа хьалха, тIаккха бераш ишколера цIа догIуш, церан тетрада тIера – тахана цара яздинарг, схьа а яздина, тIаккха хьо цIа вохуьйтур ву-кх вайшимма, – элира цо, – юха кхана, оцу хьайна тоьхначу кIантах лата а веза… со хьо ларвеш хир ву хьуна, кхузара охьа а хьоьжуш. Къар а ца луш, юха-юха а леташ, летар ву хьо цунах, воьддушехь тIе а вахана, буй а, корта а, мийра а тухуш, дика дуй?\nАс, дика ду, элира.\nСо делкъа-хан хиллалц иза волчохь Iийра, хIума а юуш, бераш ишколера схьахеццалц.\nСо иштта цIа а вахара, цо ма-бохху, цхьана кIентан тетрада тIера – нанна гучу ца вала – йоза схьа а яздина.\nИза вашас дира, и кIант чу а кхайкхина.\nСо сихха дIавижира сарахь, нанна гучуваларна кхоьруш, наб йогIу сайна а, аьлла.\nСуна наб ца кхетара, вашас кхана оцу кIантах лата веза а, аьлла, суо цунах муха летар ву я айса цунна хIун дийр ду а ца хууш: и кIант сол воккха ма вара, дIатеттича, соьга меттах а ца ваккхалуш.\n«Ас воккха хилча, – элира ас айса-сайга, суо тевеш, – еттар ю-кх цунна, и бат-марш цIийх юзуш, хIинца ца йиттича ца мега, хIун бен ду мацца йиттича а, йиттичхьана!».\nАс цу Iуьйранна – суо самаваьлча – ишколе ца ваха сацам бира, я водахь а – гуобаьккхина ваха, Iин чухула а ца воьдуш.\nСо кийра а лоцуш, дIасакерчира, нана гушшехь, боккха-боккха узар а беш, суо цомгаш хилча санна.\nМуха, мичара, хIун лозу хаьттинчул тIаьхьа:\n– Вижий Iилла, и ишкол-м цхьанхьа а гIур яцара! – элира нанас, со хьостуш.\nЦхьайтта даллалц вижина Iилла хала дара чIогIа, арахь кхетта малх а болуш.\nШоллагIчу дийнахь а изза бала бара соьгахь, юха а, гIуо со цу ишколе я ма гIуо со, бохуш, ойланаш еш.\nНанас гIаттийра, ша хьуна чIепалгаш а дина, шура тоьхна чай а кечдеш, аьлла.\nИшколе ваха дийзира.\nБуйнахь тIулг а ийцира ас, суо кертал араволуш. Юха, дIахьаьжча, ваша ву-кх, шен туьппалг тIехь хиъна Iаш. Со сихха – суо цунна гойтуш – юха а ваьлла, гуобаьккхина болчу новкъахула вахара ишколе, эхасахьтана тIаьхьа а вуьсуш.\nХьехархочо дов дира суна, кхин хьо тIаьхьависахь, ша нана ишколе кхойкхур ю, хьан, олуш.\nКхоалгIачу дийнахь, тIоьрмиг чу нене мижарг а ца буьллуьйтуш – цу мижаргах хиллера суна хIара бала, – ишколе ваха, аьлла, со кертал араваьлча, ваша вацара гуьйриг тIехь.\nСо сихха дIахьаьдира, иза чуьра аравалале, аьлла, ведда-ведда тIехъэккха. Со шен кертаца дIанислушшехь, ваша меллаша гучувелира, соьга хьоьжуш Iийча санна.\n– Схьавоьл, схьавоьл…суна хаьара, хьо кечам беш вуйла, хьо кIант вуйла хаьара суна, вуьззина кIант, – элира цо, варий хьо, хьайна динарг дIадекха кечлуш?\n– Вара, – ас пуьташ боьттира, бакъдерг ала а ца делла.\n–Хьан да чIогIа воккхавийрвара хьох тахана, дера вара, – элира юха, – хьан да санна, доьналла долуш цхьа стаг вацар-кх хьуна цу Казахстанехь, дера вацара, цхьа лом дара-кх хьан да! – аьлла.\nСан дог деттадала доладелира.\nДог къамкъаргахь сецнера.\nСуна лата лаьара, со лата ца ваьхьара, оцу кIанта юха а суо эшорна кхоьруш.\nСо кхоьрура, суо тIе а вахана, цу кIантах лата.\nСо иза вашига дIаала а кхоьрура, суо кхоьру, аьлла, цуьнга дIаала..\nВашас – юха-юха а гойтуш, – муха лата веза гайтира суна, тIехьахула тIекхетий, ворта лаца, кхин дIа а ца хоьцуш, аьлла.\n– Со кхузара хьо ларвеш хир ву хьуна, дера хир ву, кхера ма лолахь, – велавелира ваши, со майраваккха, соьга куьг а делла, – мохь а хьоькхуш, латалахь цунах, лоьмо санна, мохь а бетташ!\nСо меллаша, чIогIа садеIа а ца ваьхьаш, сайн тIоьрмиг охьа а биллина, – бен а доцуш санна хила, – гондIа а хьоьжуш, тIехьара тIевахара ловзуш дохкучу берашна, со иштта дIа, царна тIех а ваьлла, дIавоьдуш санна хетийта..\nИ кIант, цхьа гуола лаьтта а хIоттийна, тIассаш тIе тIулг бетташ воллура, тIассаш цхьацца тIекIелкхуьссуш.\nСо тIехьара тIекхийтира цу кIантана, шина а куьйга, къоввлуш, ворта лаьцна, мохь а хьокхуш – вашас иштта аьллера соьга, хьуо леташ мел ву мохь хьекхалахь, тIаккха и кIант хьох чIогIох кхералур ву хьуна, аьлла.\nТхойша лаьттахь керчара, ас мохь а хьоькхуш, цунна со мила ву а ца хууш.\nБераш, девдда, дIасалилхира, кхераделла.\nКIанта куьйгашца сан коьртах каеттара, со лаца гIерташ. Ас ворта дIа ца хоьцура. ТIаьххьаре а цо, куьг тIехьа а даийтина, бага пIелг тесира суна, бат ятIо санна.\nСан куьйгаш маллуш дара, цо бат дукха озийна.\nИза карараволуш вара.\nСо кхеравелира. Ас цIеххьана, сайн бат цуьнан пIелг тIаьхьа дIа а ядийна, пIелг цергашца лецира цуьнан, гIорий гIоддах – сайн ницкъ мел бу – цергаш тIеттIа а таIош.\nСоьга мохь оьхура, велха а воьлхуш.\nБераш девдира, шайн тIоьрмигаш а, тIассаш а дитина, шай-шай хьалхавала а гIерташ.\nКIант нене кхойкхура:\n– Ва-а, наний, устаз! – бохуш.\nСо цхьамма тIера хьалаайвира, кIантана тIера.\nАс вортий, пIелг ца хоьцура.\nСо воьлхура, аххIинехь, хIун хилла а, я хIун ду а, суо мичахь ву а ца хууш.\nСо вашин буйнахь вара, цо вортана тIера а лаьцна, кIантана тIера хьалаайича.\nКIант лаьттахь керчара, пIелг лазийна куьг вукху куьйга хьала а лаьцна, кIеза санна, угIуш, нене кхойкхуш, дега, вешига.\nЦу Iин чохь – тхан Iин чохь, бераш кхин – и бераш, – кхин тIассех а ца левзира.\nВогIура дера, дагавогIура, сан да санна – ден метта гергара хилла, ден доттагI ву ша, аьлла, со – бер шех тешийна волу бераллин да, ваша сайн – ден доттагI – Асхьаб… кхин дагара а ца велира, суо мел вехха цул тIаьхьа цкъа а…\nИюнь, 20I8 шо


Коронавирус бахьанехь балхах а, ахчанах а бевлла уьш\n"Настоящее Время" телеканало йовзуьйту Оьрсийчохь болх а, некъ а боцуш биссинчийн истореш.\nМоскварчу цхьана гIишлош ечу меттигехь кхахьоьгуш дара Екатерина а, цуьнан цIийнда а. Эпидеми йолаеллачул тIаьхьа, 1,5 эзар сом кара а делла, дIахьажийнера и шиъ. Максим петарш чохь куьцаш деш вара: цунна даллане а ца делира алапа.\nТверь гIаларчу фитнес-центрехь болх беш хиллера Дарья: официалехь хIинца а цигахь болх беш ю иза, амма ши бутт хан ю, алапа а доцуш, иза цIахь Iаш йолу.\nОцу нехан истореш шатайпа яц: коронавирус бахьана долуш Оьрсийчохь болх а, некъ а боцуш, шаьш кхин дIа хIун дер а ца хууш биссина дуккха а бахархой бу.\nГIоьналлин фондан "ДоттагIийн цIа" (Дом друзей) хостел гучуелира Москвахь. Цхьа шатайпа, тховкIело йоцуш виссинчунна буьйса йоккху хIусам ю иза. Аьлча а, карантин дIаяллалц мехаза чохь хан яккха меттиг болу, Москва болх бан веана, амма балхах а, ахчанах а ваьллачу хIоранна а.\n180 сов стаг ву "ДоттагIийн цIийнехь" дIатарвелла карарчу хенахь. Официалехь дIаэцна а боцуш, гIишлош ярехь а, ресторанехь а белхаш бина, куьйгалхой хиллачара балхара дIабохучу хенахь къиза Iехина, гIалина арахьара чубаьхкина нах бу царах дукхахберш.\nУггар хьалха цу хIусаме кхаьчна ву Максим, дукха хан йоццуш хостелна урхалла дан хIоттийна иза. Йийбар вовшахтосуш хилла ву иза цхьана хенахь, иштта жIалеш Iамош а хилла. Хиндолчуьнга хьежа Iемина воцучу ша, муьлхха а болх тIелоцура, боху цо.\n"ХIара пандеми а, карантин а йолаелча, шайн петаршкахь изоляцехь биса таро йоцучарна гIо дан буьйлабелира нах. Иштта, ойла а йина, кхоьллина ю хIара проект", - дуьйцу цо.\nПандеми йирзича, хостеле ахчанах бен нах буьтур бац бохуш, цкъачунна Iалашо лоьцу цу хIусаман долахоша. Цара дIахоуьйту цу чохь бехачаьрга и хIусам цхьана ханна бен мехаза шаьш латториг цахилар.\n"Планаш юй сан хоьтту ахь? Со кхузахь мел ву, хIара меттиг кхааннах уггар а тоьлларг хилийтар ю сан Iалашо. Цул тIаьхьа хиндерг хууш дац. Иштта хаа йиш яц, хIара маца доьрзур ду а", - боху Максима.\nМосквахь цхьана гIишлош ярехь болх беш дара Екатерина а, цуьнан майра а. Белхалошна юург еш яра Екатерина.\n"Тхо Iехийра, цхьа а сом ца делира тхуна. Шинна 1,5 эзар сом кховдийра, - дуьйцу зудчо. - Сан документаш схьаделира, сан цIийнденаш ца делла. Дмитрий ярий хаьа суна цу долахочун цIе, кхин тхуна гина вац иза".\n"ГIишлош еш вара со, амма уьш цкъачунна дIакъевлина ю. "Ховрино" олучу метрон социйлехь болх беш вара со. Цигахь керла цIенош ду, петаршна чохь куц дора ас, - бохуш дуьйцу "ДоттагIийн цIа" хостелехь вехачу кхечо - Паклин Максима. - Зазадоккху-беттан тIаьххьарчу дийнахь соьга элира, иттех денна болх сацош бу аьлла. Со арахь виссира. Итт де даьлча цаьрца зIене велира со, амма алапа ца делира суна. Йа соьга бала болх а бац церан, хIинца а белхаца аьтто боцуш лела со".\n"Цхьа а хIума шайгахь доцу нах бу-кх уьш. Шайн дахарехь уггаре а чолхе беана мур ловш схьабогIу уьш. Арахула кхерсташ лелачул а, кхузахь хевшина Iаш бу уьш", - аьлла, дийцина гуманитаран "ГIо оьшу" фондан куьйгаллех волчу Алешковский Дмитрийс.\nЭксперташа билгалдоккху, къаьсттина коронавирусо официалехь а доцуш, болх беш хиллачу нахана зенаш дина аьлла. Официалан статистикаца, COVID-19 вирус кхетта нах тIех дукха боцучу регионашкахь а цхьана таро йоцуш диссина адам болх бан а, шайна напха даккха а. Экономикехь хуьлучу зенаша къийдо бахархойн доккхахдолу дакъа. Къаьсттина шахьарахь а, кхечу "хьоле" лоручу гIаланашкахь а вахтин кепашкахь къахьоьгуш хиллачийн гIуллакх эшна догIу.\n"Iаламат чIогIа белхан хьашто ю нахехь, тамаша баллал йоккха. Дукха нах биссина регионашкахь а, гIаланашкахь а болх боцуш", - билгалдоккху Алешковскийс.\n"50 процент бизнесхоша аьлла, шайн персонал ахча а доцуш, цIахь йитина шаьш. Белхан меттигаш схьаелла а йиш яц, оцу заманчохь йа царна алапа дала а таро яц шайн боху цара", - дIахьедо Оьрсийчуьрчу Йохкаран-индустрин палатан вице-президенто Дыбова Еленас.\nПандеми йолаялале Тверерчу фитнес-центрехь бармен яра Рейникова Дарья. Протеинан коктейлаш кечъеш яра иза чуоьхучарна. Балхара дIа ца яьккхина иза официалехь, амма ши бутт гергга хан ю йа болх а, йа алапа а доцуш Iаш йолу. Шен куьйгалхочун проблемех дика кхета иза.\n"Пандеми йолаелира. Массо а фитнес-клубаш болх бечуьра совцийра. ТIаккха болх а хуьлийла ма дац, - боху Дарьяс. - Цхьанхьа а ма бац болх, цундела чохь ца Iийча ца волу. И цхьа бар бен ма яцара сан куьйгалхочун долахь. Цунна лиъча а, стенах лур дара цо суна алапа? Оха цу чохь доккхучунна тIера луш ма дара цо тхуна ахча а. Ткъа хIинца хуьлуш пайда бац, цундела алапа а лойла дац".\nШа а, шен цIийндас а дийнахь шозза бен юуш хIума яц боху Дарьяс, цкъачунна ницкъ кхочу боху цунна. Шаьш Iачу хIусамах дIадала а деза, ткъа кхана-лама карантин чекхъер ю аьлла, дегайовхо ю церан. Коьртаниг, цул тIаьхьа бан болх карор.\nКарантин кхайкхаяле хьалха а гIуллакхаш ледара хиллачарна кхаьсттина хала ду хене бовла тахана. Масала, ша цхьаъ пхи бер кхиош йолчу Лебедева Татьянина. Бераш кегий хиларна цкъачунна балха араяла аьтто бац цуьнан. Цу тIе, дукха хан йоццуш цуьнан цIийнах цIе яьллера .\n"НеI йиллина, со ураме яьллачу юкъанна тхан ах уьйтIе йогуш лаьттара, - дагалоьцу Татьянас. - Базера цхьа стаг вара тIехволуш. Яьлла цIе а гина, кертах тоьхна аьчкан тахта а датIийна, кор дохийна, тхо арадехира цо".\nБерашна ахчана кехаташ Iедале чудала аьтто шен боцу масех кIира а ду боху Татьянас. Социалан белхахой изоляцехь бу, иштта, Пенсин фонд а цхьаьна. Интернет яц кхеран, йа доьзална гIо дан стаг а вац.\n"ЦIийнан тхов тобаллалц лулахошкахь хан яьккхира оха. ХIинца берийн беша доьзал дIанисбойла ду, амма коронавирус бахьана долуш таро йоьхна, лоьрех бераш чекхдохийла а яц. Кеста карантин дIаяьлча, медкомисси а, балха а гIур ю-кх", - боху зудчо.\nПачхьалкхехь белхан къоьлла ловш 1,9 миллион стаг ву аьлла, дIахьедира Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира. Ткъа "Росстатан" кхин зераш ду: 5,5 миллион гергга вахархо ву боху цара. Къинхьегаман министралло а, эксперташа а дIахьедо, белхазаллин пик хIинца а Оьрсийчохь хилла а яц бохуш.\n"Карантин йирзича а болх болон аьтто хир бац совдегарийн. И бохург ду, церан белхахой а болх боцуш буьссур бу. Гергарчу заманан перспективаш цкъачунна Iаламат чолхе гаре терра, адамаш муьлххачу агIор а рицкъ доккхучу режиме бовлуш бу", - дуьйцу Дыбова Еленас.\nКоронавирусна тIехь ахча даккха гIоьртина курхалча лаьцна Америкехь


Савченко Дмитро, Ичкерин лидерийн украинахойн маттахь книгаш арахецархо\n2020-чу шарахь Киеверчу "Zалізний тато" зорбан цIийно ши книга арахийцира украинахойн маттахь. И шиъ лерина яра йозуш йоцуш хиллачу нохчийн пачхьалкхан Ичкерин хьалханчашна Дудаев Джохарна а, Масхадов Асланна а. Иза хилла Украинин малхбалехь 2014-чу шарахь дуьйна Оьрсийчоьнехьа болчу сепаратисташца дIахьуш тIеман конфликт а йолуш.\nОрсийчоьнан Iедалша Дудаев а, Масахадов а террорхой лоруш бу. Ши а вийна, Кремло омра а делла: Дудаев -1996-чу шарахь, Масхадов – 2005-хь. Амма массо а бац кху дуьнентIехь Кремлана хетарг къобалдеш. Иштта, кху деношкахь Европарламентан депутатов Раса Юкнявиченес дIахьедира, маьршачу Нохчийн республикан хьалхарчу президентан цIе шен ойланашкахь йозуш ю "маршо" дашца аьлла, Оьрсийчоьнан Литвара векалалла эргIад а йохуьйтуш.\nZалізний тато" зорбан цIийнан нохчийн темина тIе тидам бахаран бахьанаш дийцира иза кхоьллинчу жигархочо, философо, Донбассехь тIом бинчу Савченко Дмитрос. Цо дийцира ша арахоьцу книгаш йоьшучу аудиторин башхаллех а, меттигера Iедалхой кавказхошка шеконца хьежарх а, ткъа иштта, советан кхетамах хьалхаяла гIертачу, Украинин "къоман кхиарах" а лаьцна а.\n- Мичара кхоллаелира Дудаев Джохаран книгашна зорба тоха дезара аьлла идей, хIун дара хоьга иза дайтинарг?\nУкраинахоша гIорторан куьг кховдо деза нохчашка а, Оьрсийчоьнан империализмаца къийсам латточу кхечу къаьмнашка а\n– Иза дукха хенахь дуьйна дагалаьцнарг дара. Хала хеташ делахь а, Украинехь кIезиг хаьа оцу гIараваьллачу къонахах лаьцнарг. Оха, зорбан цIийно санна, сацам бира тхайга далург дерриг а дан нохчашца йоьзна йолу стереотипаш дIаяха. Уьш украинахойн кхетамехь кхоьллинарг ю советан пропаганда.\nМосквара коча йоьллина йолу славянийн бартах лаьцна миф йохо езаш ю, ткъа украинахоша гIорторан куьг кховдо деза нохчашка а, Оьрсийчоьнан империализмаца къийсам латточу кхечу къаьмнашка а.\nИ книгаш дакъа ду тхан "информацин джихадан". Украинин националисташна юкъахь нах бу, даима а дог лозуш хилла болу нохчаша дIахьучу къийсамах, бу царалахь кхин ойла ерш а. Оха тхайна хьалха Iалашо хIоттийна националистийн оцу къоман къийсамах дог лозуш хила ойланаш кхион.\nОха арахецначу книгийн бухахь ю Дудаев Джохара а, Масхадов Аслана а язйина тексташ. Бухе дехкина оха Дудаевс дина, хьалха а интернетан машанехь зорбане девлла долу къамелаш. Оцу интервьюшна редактура а йина, украинахойн матте а яьхна, вовшахтуьйхира оха цхьана мужултана юкъахь. Иштта араелира Дудаев Джохаран "Маршонан къонах" (Рыцарь Свободы) книга. Цунна тIехь суьрташ ду, хьалха зорбане девлла доцу. Книгана тIехь болх беш гIо дира тхуна инарлан хIусамнана хиллачу Дудаева Алла Фёдоровнас.\nДудаев Джохар, 1994-гIа шо\nШолгIа книга ю Масхадов Асланан "Сий лакхара ду дахарал а" (Честь дороже жизни). Цу тIехь текстийн цхьа дакъа ду шех Аслан Алиевичах лаьцна. Коьрта дакъа – программа ю, 1997-чу шарахь президентан харжамашкахь дакъалоцуш цо юьхьарлаьцна хилла йолу. Оха украинахойн матте яьккхира иза, ткъа Масхадов Анзора (Масхадов Асланан кIант. – Ред.) дешхьалхе язйира цунна.\nОцу книго карарчу хенахь мехала хуьлуьйту Оьрсийчоьно нохчийн халкъана дуьхьала дина зуламех лаьцна йолу, тахана украинахоша хьалха санна генара хьожуш тIе оьцуш йоцу тема. Тахана и тема чекхйолуш ю Москвано Украинина дуьхьал тIахьарчу ялх шарахь дIахьучу тIеман призмехула.\n– Шун ламастан дешархой коьртачу декъана аьттухьара, консерваторийн, националистийн идеологин нах бу. Ичкерин дуьхьалонан боламан лидерех лаьцна книгаш царна хьажийна ю я, хьа хӀуъа дийцахь а, шун Iалашо йолу аудитори шуьйра ю?\n– Сан чIагIдан йиш ю, хIара книгаш арахецарца, тхо тхайн ламастан аудиторин гурашкара арадевлла хилар. Уьш йоьшурш бу центристаш а, либералаш а. Вуно тайп-тайпана наха оьцу уьш. Делахь а, кхеташ ма хиллара, коьрта уьш ешархой бу аьттухьара кхетам болу нах.\n– Зорбан проекташ кхочушъярехь мехала ю жигархочуьнан а, зорбанан цIийнан долахочуьнан йолу позици. Муха хета хьуна, Украина тахана хуьлийла дуй кавказхойн, уггар хьалха Оьрсийчоьнан экспанцина дуьхьало ечу Къилбаседа Кавказерчу кавказхойн бертахо? Украина а ма ю тайп-тайпана: советан пачхьалкхе сатуьйсурш а бу, Оьрсийчоьнехьа ойланаш лаьттарш а бу вайн, исламофобаш а бу.\n– Украина кIадъелла шена хьалхабевлла лелаш Оьрсийчоьнехьа болу ницкъаш хиларх. Къоман кхиаран муьрах чекхйолуш ю Украина. Билламечу советан оптикех чекхдовлуш ду адамаш.\nТхан зорбанан цIийно дерриг а до аьлла хета суна, шира а, советан пачхьалкхан а, Оьрсийчоьнехьа йолу а ойланаш юхаерзар юкъахдаккхархьамма. Оха юьхьарлаьцнарг ду билггал стаг схьаэцна оцу стагехула украинахойн маттана юкъахь болу мотт (дискурс) бийцар. Царах ву Билый Сашко (Музычко Александр) а, Челнов Олег а – нохчийн хьалхарчу тIамехь дакъалацарна "Къоман турпалхо" аьлла цIе тиллина волу ши украинахо, Лупинис Анатолий – Нохчийчохь хьалхара тIом боьдуш масийттаза Соьлжа-ГIалахь хилла волу, диссидентийн боламан ветеран, Джемилев Мустафа (ГIирман-гIезалойн къоман боламан лидерех цхьаъ. – Ред.).\nУьш къаьсташ бу советан хенахь дуьйна прокурорийн а, суьдхойн а кабинеташкахь хевшина Iачу нахах, ткъа уьш болуш ма бу. Цундела юхайолаеллачу Украина бартхо хила а мега кавказхойн къаьмнийн.\nУкраинехь националистийн боламана юьстах лаьтташ хилла нах, кхузахь 2014-чу шарахь дуьйна хуьлучунна юкъахь дакъалоцуш болу, хIинца кхеташ бу вайн бартхо - Оьрсийчоь а йоцуш , вайн вежарий а, партнераш а - Кавказера халкъаш хиларх.\nВай цхьана [тIеман]саьмгаршна чохь ду, вайн декъа хIумма а дац. Балтийн хIорда тIера Iаьржачу хIорда тIекхаччалц йолчу территорина тIехь дехаш долу къаьмнаш, къилбаседехь болу литовхой а, къилбера туркой а цхьаьнатухург ду консервативан мехаллаш ларъяр. Дин тайп-тайпа хиларо новкъарло йойла дац вай вовашна гӀо дарна.\n– Нохчашна юкъахь дуккха а тобанаш ю Нохчийчоьнан кхане тайп-тайпана гуш. Украинина оьший-те нохчийн чоьхьарчу гIуллакхашна юкъагIерта?\n– Вай юкъагIерта аьлла ца хета суна. Цкъачунна цхьа а стаг ца гина суна, Дудаев Джохар харцхьа турпалхо ву аьлла хеташ. Иштта хетачу нахаца цхьаьна информацин тег1анашна тIехь ца хила а мега тхо. Цкъачунна вочу агIор реакци гина яц суна, цкъачунна меттигера нохчий баркаллаш бохуш бу и книгаш арахецарна. Ас къамелаш динчу наха массара а билгалдаккхара, вайн халкъашна юкъахь дика юкъаметтигаш чIагIъяр иза хилар.\n– Оьрсийчоьнах дозуш доцуш хила гIерташ къаийсам дIахьуш хиларал сов кхин хIун ду цу шина халкъан юкъара долуш?\nУкраинина мелла а гIо деш а ду, санкцеш ю гIийла ялахь а кхайкхийна, ткъа нохчий, Оьрсийчоьнна дуьхьала дала деналла хилла кIеззиг долу къонаха къам, хьул а ца деш хIаллакдайтира\n– Вайна а, нохчашна а партал гIотор йира малхбузерчу пачхьалкхаша. "ГIайгIане" хиларх лаьцна даима а дечу дIахьедарша гайтира, Малхбузе еххачу хенахь кийча хилла цахилар Украинина гIортор ян а, иза ларъян а. Ткъа нохчий хилира информацин а, финансийн а, гуманитаран а изоляцехь. Украинина мелла а гIо деш а ду, санкцеш ю ледаро ялахь а кхайкхийна, ткъа нохчий – Оьрсийчоьнна дуьхьалдала доьналла хилла кIеззиг долу къонаха къам – хьул а ца деш хIаллакдайтира. Иза нийса дац.\nСатесна ву, хенан йохалла цигахь (Малхбузехь)кхетар хиларх: Оьрсийчоьнан агресси мацца хилахь а иза, диманна а сацо езар ю. Ткъа украинахоша а, нохчаша а, кхин а гуьржаша а хIинцале а йохуш ю, жима ялахь а, баккъалла а йолу гIулчаш, и "геополитикан гопник (14-20 шо долу, дешаран тIегIа лахара долу, вуно лахара культураш хьашташ долу кегийрхо. -Реад.) сацо.\n– 2014-гIа шо тIекхачале нохчийн къисамах лаьцна украинахой кхетам бара Оьрсийчуьрчу телевизоро дуьйцуш ма хиллара бохучуьнца реза ву хьо?\n– Цхьана декъана иштта ду иза. Амма... Ичкерин президентан Масхадов Асланан инаугурацехь дакъалоцуш яра Украинин парламентан делегаци, цигахь бара бевзаш болу политикаш. Дагабоуьйтур ас Нохчийчохь Оьрсийчоьнан эскаршца тIом бина УНА-УНСО "Викинг" тобанан тIемалой.\nШа лаьтташ ю Одессехь баха нохчашна дика хьелаш кхоьллина волчу оцу гIалин хиллачу мэран Гурвиц Эдуардан истори. Иза ца везаш нах хила а мега, амма иза факт ю. Вевзаш волчу нохчийн барда Алимсултанов Имама лелийнарг нисса дIа доьзна ду Одессица. Оццу хенахьОьрсийчоьнехьа ойланаш йолу украинахой талхийна бу вайн халкъашна дуьхьал Оьрсийчоьно дIахьучу информацин тIамо. Бух а болуш церан нохчашна реза цахилар ду аьлла ца хета суна, иза Оьрсийчоьнан информацин тIеман стом бу.\nМасхадов Аслан, инаугурацин де, Соьлжа-ГIала, 1997 шо\n– Украинехьа тIом беш бу Кавказера схьабевлла нах, шайна юкъахь нохчий а, гIалгIай а болуш. Цхьаберш баьхкина аьхна йолчу Европера, цара шайн синош а, могашалла а дIалуш ю. И гIо мехала хилар кхетадар а, оцу нехан майраллана а, шайн дахар дIадала уьш кийча хиларна а хьакъ долу мах хадор дуй Украинехь?\n– И кхетам украинахойн бу аьлла хета суна. Нохчийн халкъан турпалхойн цIераш маса гIалано тиллина хьажча а тоьар ду иза иштта хилар ган. Иза мехала гайтам бу. Гуш ду вайна малхбузера европахойн тIеман тобанаш кхузахь цахилар. Цигахь кхета Малхбузехь коммерцица доьзна гIуллакхаш лелочу Оьрсийчоьнан позицех. Цуьнца цхьана Украинехьа тIом беш яра нохчийн ши тоба.\n– Украина Оьрсийчоьнан агрессех ларйеш хиллачу тIемалошна гражданство лур ю аьлла шаьш делла дошг Киево хIинца а кхочуш дина ца хилар муха кхетадо ахь? Дуьйцург билггал нохчах а, Кавказерчу кхечу къаьмнех а хьакхалуш дерг ду.\n– Ас кхетадо до иза Iедалхой кавказхошкахьа вочу агIор хьожуш хиларца а, Украинин официалан структурашкахь Оьрсийчоьнан Iаткъаман агенташ дукха хиларца а. Мел дIаса хьийзийча а, вайн пачхьалкхан аппаратехь дукха нах бу Оьрсийчоьнехьа озабезам беш, цунна луург тIедаккха тийна саботаж ю цара дIахьуш.\nУкраина реза ца хилла нохчийн батальонан тIемалошна шен паспорташ дала\n– Зорбан проект кхиаме хиларан мехала бустам бу коммерцин агIор болу чулацам. ХIун эр дара ахь оцу шина книгах лаьцна?\n– Суна хетарехь, украинахойн аудиторина юкъахь йоккха потенциал йолуш ю Ичкерин тема, Кавказан дуьхьалонан боламан тема царна йовза лууш хиларна. Дика йохкалуш ю книгаш къоман юкъарчу электронан платформашкахь. Барт бина оха книгаш юхкучу шуьйра маша болчу туьканца, Украинерчу яккхийчу гIаланашкарчу церан туьканийн гIопастанашна тIехь охьайиллина хир ю аьлла Дудаев Джохаран книга.\nЦунах ас жамI до оха арахецна книгаш тIеэцна хиларх лаьцна могIарерчу ешархоша хьовха, книгийн туьканийн менеджерша а. Иза коммерцин кхиам хиларан гайтам бу.\nДудаевн а, Масхадовн а книгаш арахеца ас тхайн зорбан цIийнан ахча ца доьхкира, ас дайинарг дара айса сайн куьйгашца Европехь даьккхина ахча. Дохко а ца ваьлла со иза дарна. Цундела кхузахь юьйцург ю вайн кавказхойн вежаршна тIе тIай тилларан мисси. Уьш коммерцин агIор пайда ца бохьу книгаш яц. Кхин а тиражаш арахоьцур ю оха, книгийн машанашца бина масийтта барт бу тхан.\nОьрсийчохь, дашна ала, Iедалехьа йоцучу тематикан книгашна зорба тохар кхераме долу гIуллакх хуьлуш ду. Кху деношкахь Москвахь лаьцна исламан литература арахоьцучу "Умма" зорбан цIийнан куьйгалхо, Нохчийчохь вина волу Эжаев Асланбек. Талламхоша бехке веш ву иза, терроризмана ахча латторна. Оьрсийчохь йихкина йолчу "Исламан пачхьалкх" терроран тобанна ахча лахьош хилла, боху иза. Бакъ долу бахьана кхитн ду, Эжаевн адвокато дийцарех. Цхьаьнаметта дуккха а книгаш эцначу наха царах схьаделла ахча ду дуьйцург.\nХьалхо Оьрсийчохь экстремизман чулацам болуш лерира "Умма" типографехь оьрсийн маттахь арахецна КъурIан тидаран цхьа том. Вуьшта, махкал арахьа адамаш саготта ду Оьрсийчохь бехачу бусалбанийн хьал бахьана долуш. Иштта Охан-баттахь Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташа и пачхьалкх "Iаьржачу тептарна" юкъатуьйхира делах теша нах хьийзорна, шайна юкъахь уггар экаме берш ислам динехь берш а болуш.\nТкъа Анализ яран а, конфликташ ца хилийтаран а центро бинчу хаамца, Къилбаседа Кавказера бусалбанаш бу уггаа боккха бала хьоьгуш Оьрсийчуьрчу колонешкахь.\nДаймахкахь лаьтташ иштта хьал а долуш, дуккха а кавказхой бу Украинехь тховкIело лоьхуш. Амма, Кавказ.Реалиино яздина ма хиллара, оцу пачхьалкхан миграцин сервисо оцу регионера схьабевллачу нахаца лелош йолу политика кхераме чулацам болуш ю.


ГIалгIайчоьнан куьйгалхо Евкуров Юнус-Бек а, Нохчийчоьнан урхалхо Кадыров Рамзан а\nНохчийчоьнца шайн лаьттачу дозанехь хуьлучунна тIехьажийна бахархойн форум вовшахтухуш ду шаьш аьлла, видеохула кхайкхамбина оршотдийнахь ГIалгIайчуьрчу юкъаралхоша.\n"ГIалгIайчоьнан Сунжа кIоштарчу "Эрзи" олучу пачхьалкхан йихкинчу меттиган территори тIе бакъо йоцуш Нохчийчуьрчу некъан, гIишлошъяран организацино автомобилан некъ буьллуш дIахьочу балхах лаьцна кхочучу информацино меттигерчу бахархойн сагатден бутт сов хан ю", -аьлла кхайкхамехь.\nБилгалдоккху, и белхаш герзах боьттина, нохчийн полисхой тIе а хIиттина дIахьош хилар. Оцу лаьттачу хьолан хьокъехь ГIалгIайчоьнан Iедалхоша, къаьсттина Евкуров Юнус-Бека лаьцначу позицино "цакхетам а, оьгIазло а" латтайо нахехь. Iедалхоша цхьана а кепара комментари луш яц нохчийн агIоно лелочух.\n"Тхо, юкъараллийн, динан, политикан организацийн векалш, дуьхьал ду гIалгIайн лаьттан цхьа а дакъа цхьанна а дIадала", - боху видео тIехь.\n"ГIалгIаша хаьржина хIоьттина вац я Евкуров а, я депутаташ а, цул совнах, цхьаммо а векалш бина бац уьш, гIалгIайн латтанаш дIасадоькъуш, сацамаш тIеэца", оьгIазе бу видеон авторш.\nКарабогIучу беттан 6-чу дийнахь бахархойн юкъарчу форумехь церан Iалашо ю, Евкуровна а, Нохчийчоьнан куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна а юкъахь хилла "тешнабехке дийцарш" кхочуш ца хилийта а, гIалгIайн дозанна "аннекси" ца яйта а некъаш лахар.\nВидеокхайкхам беш дакъалаьцна "ГIалгIайчоьнан гIортор" организацин куьйгалхочо Чемурзиев Бараха а, бакъоларъяран "МАШР" юкъараллан хьалханчас Муцольгов Мохьмада а, ГIалгIайчуьрчу "Яблоко" партин декъан куьйгалхочо Муцольгов Руслана а, "Мехк-Кхелан" хьалханчас Султыгов Сараждина а, репрессеш лайначу Оьрсийчуьрчу къаьмнийн юкъараллан урхалхо Абадиев Тамерлана а, муфтиятан векало Барахоев Ахьмада а, кегийрхойн организацийн Кхеташонан лидеро Хаутиев Багаудис а, регионерчу бакъонашларъяран "Бакъонан инициатива" декъан куьйгалхочо Барахоев Мохьмада а, Малгобекерчу Юкъараллан кхеташонан куьйгалхойх йолчу Матиева Анжелас а, ишта кхи дIа болучара а.\n"Кавказ.Реалии" портале Абадиев Тамерлана дийцарехь, бахархойн юкъара форум вовшахтоха дагадаийтинарг кегийрхойн Кхеташонан декъашхой бу. Цара тIеоьзна бу кхи болу юкъаралхой а.\nМарсхьокху-беттан тIаьххьарчу деношкахь Нохчийчоьнан а, ГIалгIайчоьнан а дозане гIишлошъяран техника уьйзира.\nЮьхьанца нохчийн агIоно шаьш некъ ца бича ца довлу аьлла, дIахьединера. Ткъа байначу беттан 6-чу дйинахь Кадыровс омра дира, регионашна юкъахь доза билгалдаккха комисси вовшахтухуш.\nГIалгIайн дозанехь нохчаша долийначух хIинца а дош аьлла дац ГIалгIайчоьнан Iедалхоша.


Муьлш бу шайн карах къам сийсаздийраш?\n“Iазапна дуьхьалояран комитетан” куьйгалхочунна Каляпин Игорна кхаарий суьйранна тIелатар дина Соьлж-ГIалахь туьтмIаьжгаш йоьхкинчу зуламхоша. Лазийна, йина чевнаш яцахь а, дуккхаъчу наха цалайна иза сийсазвар.\nНохчийчохь дукхачу наха халахетарца тIеэцна Каляпин Игорна дина тIелатар\n«Къизаллашна дуьхьалояран комитетан» куьйгалхочунна Каляпин Игорна т1елатар хилачул тIаьхьа гIарадаьккхинера цуьнан сурт. Дикка хьажчий бен вевзар воцуш, юхь а, костом а тортех а, демех а, баьццарчу молханах а юьзина вара иза.\nАмма иза охьатаьIина гуш вац цигахь. Мелхо а, оцу суьртан-стаг къера а хилла охьа ца таIаран, ша бохучунна тIера ца валаран, гора ца хIотторан символ ю аьлла мах хадийра, социалан машанехь.\nЦхьаболчара цуьнан сурт а хIоттира шай аватар тIе- «Со Каляпин Игор ву»,-аьлла.\nШена тIелатар хиллачул а тIаьхьа, зIене бевллачу журналисташка Каляпин Игора дуьххьара аьлларг ду, иза динарш нохчий а, бусулба а бу аьлла ца хета шена.\nИ дIахьедар тайна шаьш нохчашна, амма цхьаболчу тергамхоша, и гIуллакх иштта а кIоршме даккхархьама тIедожжош боху, иза нохчаша дина а ду, иза цара бен дийр а дацара, бохуш.\nКхин хьан дийра ду иза? Оьрсаша дина ма даций иза, аьлла хоьтту социалан машанехь, масала дагестанерачу цхьана блогера. Кхечу дашца аьлча, цхьаберш и инцидент шайна луучу агIор ерзон гIерта.\nКаляпин Игор, цо ша дийцарехь, Грозный-сити хьешан цIийнехь сецна хилла. Баьхкинчу журналисташна интервью лучу хенахь, цуьнан неI а тоьхна, гIаралхошца веанчу директора араваьккхина иза.\nАраваккхаран бахьана кехат тIехь яздай ваккха аьлча: «Хьуна Iовдал хета со? Хьайна Iовдал ган лаахь, куьзган чу хьажа»,-аьлла ша забарш ца йойла хаийтира шега, бохуш дийцина бакъонашларъярхочо.\nХьешан цIийнера араваьлча, цигахь лаьттачу кегийчу наха тоьхна цунна торт а, дама а, баьццара молха а. Шен белхан накъостий уллехь а боцуш висинчу цо, телефон тоьхна хилла Талламан Комитетера шена вевзачу белхахочуьнга Соболев Игоре.\nИза а махкахь вевзаш стаг ву, цхьацца кIоршме зуламаш теллина волу. Иза тIевале, бакъонашларъярхочо полицехь шена хилларг дIадийцина. Цигахь тIе а кхаьчна цуьнга вистхиллера нохчийн адвокат Садаханов Заурбек. Цо иштта элира шена гинчу суьртах лаьцна.\nСадаханов: «Каляпин полицийн декъехь гира суна. Оцу хенахь кабинет чохь вара иза. Цуьнга куьг а делла, могашалла муха ю хаьттира ас. Шена дамий, хIоъший, баьццара молхий диттина элира. Лоьрашка хьажийта а ца лаьа элира. Тхо арадевлча цуннна тIехьавеара Соболев Игор. Цуьнца дIавахара иза».\nКаляпин Игора Соьлж-ГIаларчу полицийн декъехь арз дина, шена тIелатар динарш схьалахахьара аьлла. И дIахьедар цуьнгара схьа а эцна цара. Садаханов Заурбека бахарехь, Iедалша кхоччуш толлург хир ду и хилла зулам.\nСадаханов: «Цо кхин муьлш бу, хьан дина а кхин шуьйра дийца а ца дийцира. Iедале язйина кехат чуделира цо. Iедал тIехьадериг хир ду-кх иза динарш къасто. Цигахь, нагахь санна, тIехьакхиа ларш хIума елахь».\nНохчийчохь дукхачу наха халахетарца тIеэцна Каляпин Игорна дина тIелатар. Иза бакъонашларъярхо хилар бахьанехь а дац иза боху царах цхьаболучара. Шайн махка веанчу стагана и хIума дар, нохчийн гIиллашца а, бусулбачу низамца а догIуш дац, элира Маршо Радиога, Соьлж-ГIалара вахархочо Исаев Мохьмада.\nИсаев: «Сийсара бакъонашларъярхочунна динарг суна халонга даьлла. Со нохчо волун дела халахетта суна. Иза динарг суна бусулба а, я нохчи а ца хета».\nКъиза тIемаш боьлхучу хенахь а, нохчаша, шаьш йийсаре лаьцна оьрсийн эскархой а, тIе пIелг а ца Iуттуш, шайна дайшка-наношка дIалуш дукха меттигаш яра. Ткъа, хIун кхерам гуш хилла и бакъонашларъярхо бен воцучу оцу стагах, ша ца кхета, бохуш кхин дIа а дуьйцу Соьлж-ГIаларчу вахархочо Исаев Мохьмада.\nИсаев: «ХIокху шина тIамехь йийсаре лоцуш дукха меттигаш ма хилла. Суна хезна дац царна тIехь къизаллаш йина бохуш. Уьш мелхо а, дIалора гергарчаьрга. Дика лелабора уьш, мел чIогIа тIом хиллехь а, мухха а уьш баьхкина хилча а».\nКаляпин Игорна Соьлж-ГIалахь динчу тIелатаро, Нохчийчоь юьхьIкаме, маьрша, паргIат меттиг санна ца гойту, аьлла хета Соьлж-ГIалара вахархочунна Исаев Мохьмадна. И гIуллакх лерринчу тидаме а эцна, талла а теллина, бехке берш жоьпе озо беза, элира цо.\nИсаев: «Массо а меттехь вай кхайкхош ду, Нохчийчоь паргIат меттиг ю, кхуза дуккха а нах бахка беза бохуш. Амма, вайн агIор дика ца нисло и хилларг. Нахана моьттура ду, кхузахь кхераме ду, аьлла».\nКаляпин Игор «Къизалашна дуьхьалояран» комитетан куьйгалхо хилар сов, иза декъашхо ву, адамийн бакъонашкахула Оьрсийчоьнан Президентан кхеташонан декъашхо.\nЦундела, ша верриг хьоьжура Кремлехь хIун олу хиллачуьнах. Оьрсийчоьнан президентан зорбан-секретара Песков Дмитрийс, журналисташа деллачу хаттарна аьллера : «Хилларг тIеэца аьттехь а йиш яц. И хIуманаш кхин дIа а ца хилийта, ницкъаллийн структураш кхоччуш талла деза»,- аьлла.\n«Къизаллашна дуьхьалояран» комитет юкъахь а йолуш хIара шолгIа инцидент ю КъилбаСеда Кавказехь хилларг. КIира сов хьалха, цуьнан белхахошна а, цара кхайкхинчу журналисташна а тIелатар а дина, йиттинера муьлш бу ца хуучу кегийчу наха.\nГIалгIайн махкахь хиллера иза. Оцу хIуманна бехке берш муьлш бу ца къаьстина хIинца а.\nХIокху хиллачуьнна хьокъехь таллам муха боьрзура бу а ца хаьа.


Немцойн футболхойн хьакъ долу толам\nБразили -- Немцойн футболхоша толам баьккхина Бразилехь хиллачу дуьненан чемпионатехь. Рио-де-Жанейро, Маракана стадион, Товб 13, 2014\nДуьненан футболан чемпионатехь тIаьхьарчу дейтта шарахь дуьххьара чемпионан цIе юхаерзийна шена Германин футболхойн тобано.\nХIара аьзнаш КIирандийнахь Венерчу гIалин юккъехь, Дунай хи йистехь дIаяздина ду. Дуьненан футбол чемпионатан тIаьхьарчу ловзаре арахь дIахIиттийначу масех метар даккхийчу экранашна тIехь хьовса гулбеллера бIеннаш футболйезархой. Царех доккхах долу дакъа, кхеташ ма-хиллара, луларчу Германин тобанехь узуш берш бара.\nЧемпионат йолаелча дуьйна схьа толам баккха там болчу фаворитех лоруш яра немцойн къоман тоба. Бакъду, кху чемпионатехь дукха тамашаш хилира, массо а цецвоккхуш, дукхахберш догмовла бохуш, хийланарш белхош болу. Иза дIайолалучу муьрехь тергамхоша а, цIеяхначу спортан аналисташ а, могIарерчу футболйезархоша а дина хила долу шайхаллаш доха а деш. Сатийсамаш а, хетарш а, хаарш а, хир ду аьлла моьттинарш а дохочех яра и чемпионат. Сенсацех йоьттина.\nУггаре а хьалха хьахон йогIу кху турнирехь хIиттийна йолу дуьненан рекордаш. Царех даиманна а футболан исторехь а, миллионаш футболйезархойн дагалецамашкахь а юьсур йолчех ю Бразилица, цу футбол цIийх, тIамарх а йоьллачу къоман тобанца ловзарехь Германино хIусамдайшна бина эхье эшам – 7:1 жамIица.\nЦкъа а дуьненан футболан чемпионаташ йолийча дуьйна схьа хилла дацара и тайпа дукха голаш еттар хIинцалца схьа. Хьал кхин а къахьдеш дерг дара бразилхой шай цIахь ловзуш хилла хилар, уьш чемпионаш хила сахьт доцучу фаворитех ларалуш хилла хилар ца хьехийча а.\nКхин цхьа рекорд а яра немцойн а, бразилхойн а тобанашца йоьзна. Оццу Бразилхошца ловзарехь немцойн уггаре а къеначех футболхочуо Клозе Мирослава дуккхаъчу шерашкахь цхьанге а ца йохаелла хилла цIеяхханчу бразилхочун Роналдон рекорд йохийра. Нагахь санна Роналдо дуьненан чемпионаташкахь I5 гол тохарца гIарваьлла хиллехь, 36 шо долчу Клозес ялхийтталгIа гол туьйхира.\nТкъа чемпионатан тIаьххьара ловзар – аргентинхойн, немцойн тобанашлахь хилларг – шеко а йоцуш, цу къовсаман лакхе а, футбол ловзаран исбаьхьаллин масала а хилла дIахIоьттира. Хьалхарчу минотера дIа тIаьххьара кхелахочуо шок туху мIаьргоне кхаччалца шайгахь мел болу ницкъ дIа луш, къар ца луш, хаза левзира ший а тоба, бохуш дуьйцу, кху тIаьхьарчу шовзкъа шарахь немцойн футболйезархо а, йовзархо а волчу, ша а тайп-тайпанчу Нохчийчуьрчу футболан тобанашкахь левзина а, ишколехь спортан хьехархо хилла а волчу Тарамов Адама. Чемпионат йолаелча дуьйна схьа коьрта ловзарш Берлинерчу Бранденбургийн кевнашна хьалха кечйинчу Public-Viewing-ехь тергал деш вара иза.\nТарамов Адам: „Кхечу агIор хуьлийла а дацара. Ловзуш ерг ший а дика ши тоба яра. Финале гIийла командаш кхочуш а яц. Делахь а, немцойн команда алсамох барт вовшашлахь болуш а, вовшашца зIе дика йолуш а хиларна уьш туьйлира.\nСпортехь ма-аллара, ондох верг тулуш хуьлу. Немцошна чIогIа жоьпалле ловзар дара селхана хилларг. ХIунда аьлча, дуьненан чемпионат схьаяккха Iалашо цара шайна хьалха хIоттийна йолу дикка хан яра. Цига ца кхачалуш цара дуккхаъ къа а хьийгира. Делахь а, хIинца церан вовшах кхетта йолу тоба дика хиларна, церан тренер, коьрта баьчча говза хиларна а, баьккхина цара и толам.\nЦеран уггаре а коьртаниг хIун дара аьлча, царах хIораммо а, ша мел дика футболхо велахь а, мел гIарваьлла велахь а, и буьрк шена ловзо а ца гIерташ, гол ша -ша тоха ца гIерташ, вовшашка дика пас а луш, буьрк дIай-схьай а хьовзош, левзира уьш. И амал чIогIа дика хийтира суна церан“.\nНемцойн, аргентинхойн финалан ловзаран уггаре а хаза мIаьргонаш муьлханарш яра бохучунах лаьцна иштта дуьйцу Тарамов Адама.\nТарамов Адама: „Футболех уггаре а хаза мIаьрго гол тохар ю. Немцойн тобанехь хийцам а бина юккъеваьллачу футболхочу гол тохар дара уггаре а хазниг. Цкъа делахь, цуо гойту церан тренеран дика стратеги хилар, цунна шен ловзархой дика бовзар а, ловзаран хIора а мIаьрго цуо сема тергалйеш хилар а. Цуьнан бIаьрг массанхьа а кхочуш хиларан билгало ю иза.\nДуьненна а вевзаш волу Клозе, иза гIелвеллийла гича, ара а ваьккхина, цунна метта къона футболхо юккъе ваьккхира цуо. Ткъа цуо юккъе ваьккхинчо гол туьйхира, шена тIедиллина долу декхар кхочуш а деш. Иза чIогIа хаза момент яра.\nИштта аргентихоша а туьйхира цхьа гол. Амма иза лара ца лерира церан, футболан низам дохош нисъелла аьлла, оффсайдера иза кхетарна. ХIетте а хаза ловза а йина, хаза тоьхна гол яра цераниг а“.\nСенсацеш а, беламе а, белхаме а мIаьргонаш а кIеззиг яцара цу турнирехь. Уггаре а коьртачех ерг сенсаци – цхьаммо а башха мехала дуьхьалонча ца лоруш хилла йолу Коста-Рикин тоба финалан деалгIачу декъе кхачар.\nАла дашна иштта йоккха сенсаци яра хIинцалца схьа дуьненан а, Европин а чемпион хилла йолу Испанин тоба а шен Иньестоцани, уггаре а тоьллачех ларалуш йолу Португали шен Роналдоцаний, италхой а шайн Балотеллицани, ингалсхой а шайн Руницани – уьш берриш а чемпионатан деалгIачу декъе хьовха, хьалхарчу, плей-офф гуонера хьала ца бовлабелира„.\nСенсаци яра иштта Алжиран къоман тобан ловзарш а. Кху чемпионатехь немцошна уггаре а чIогIа ницкъ бинарш аржирхой бара аьлча харц хира дацара. Цу ловзаран коьртачу хенахь шайна цхьа гол ца тохийтира цара оццул нуьцкъалчу Германин тобане, ткъа кхин а ах сахьт хан тIетоьхначул тIаьхьа 2:1 жамIийца бен толам дIа ца белира.\nУггаре а тамашийнарг амма - алжирхойн цу дийнахь, шаьш немцошца ловзучу хенахь багахь мархаш хиллера. Хьалхара тайм дIа аьлла, 15 минотан садоIа бахча, хи маларца а, яй хIума кхалларца а марха а даьстина, юха юккъебевллера уьш.\nТкъа шаьшна цу чемпионатехь дакъалацарна елла йолу премеш алжирхоша шаьшна схьа а ца оьцуш, Газерчу баланаш ловчу бусулба нахана сагIийна хьажийнера. „Тхуна чул а дукхох царна оьшу и ахча“ - аьллера цу тобан ловзархочо Слимани Ислама журналисташка цу хьокъехь.\nФутболан дуьненан совгIат даьккхина немцоша\nФутболах ловзар Iай хилийта лууш бу кхатархой\nГерманин футболан тоба тоьлла Бразилехь хиллачу чемпионатехь


Нохчийн а, австрихойн а доттагIаллин тIеш\nХууш ма хиллара, тIаьхьарчу беттанашкахь алсамдаьлла нохчийн къомах мухIажарш меттигерчуIедало нуьцкъалха Оьрсийчу дIахьежор. И хIума, хетарехь, махкахь аьтто-консервативан популистийн партеш Iедале кхачарца доьзна ду.\nАмма юкъараллехь дукха бу керлачу Iедалийн мухIажаршца шога политика къобал ца еш болу нах. Царех цхьаъ ву вевзаш волу блоггер а, ресторатор а Ландау Даниэл. Баханчу Дечкен-баттахь ТикаевгIеран доьзална меттигерчу Iедало депортаци ечу хенахь цу доьзалан кхоллам шуьйрачу юкъараллина гIарбаьккхинарг вара иза.\nХаамийн гIирсаш а, адамийн бакъонашларъярхой а, политикаш а ира-кара хIиттийна, и доьзал ара ца баккхийта гIоьртира Ландау. Амма цунах гIуллакх ца хилира. Iедало шен Iалашо кхочуш йира.\nХIетте а, ТикаевгIар Нохчийчу австрихойн Iедалша дIакхачийначул тIаьхьа а, цу доьзалца зIенехь ву Ландау, царна керла дахар аттачу даккха гIерташ.\nТикаевгIарна а, уьш санна Австрин Iедалша Оьрсийчу дIахьовсийначу кхечу нохчийн доьзалшна а гIодархьама лерина дикдаран суьйре вовшахтухуш ву Ландау кху деношкахь. Меттигера исбаьхьалхой а, мукъамчаш а, актераш а кхайкхина цо цига.\nТкъа иштта депортацина лерина арт-проект кхочушйина долу нохчийн бераш а. Ткъа цуьнан коьрта Iалашо ю цу леринчу концертан суьйренца австрихойн-нохчийн доттагIаллин уьйраш чIагIъярехь гIулч яккха. Юкъараллехь нохчашка болу хьежам хийца гIорта.\nИсбаьхьаллин гIирсашца адамашна юкъахь тIеш дехка йиш юйла гайта лаьа шена бохуш дуьйцу Ландаус: „Оха и концерт шина бахьанца вовшахтухуш ю. Цкъа делахь, тхо ТикаевгIеран доьзална ахча гулдан гIерташ ду, царна керлачу меттехь гIодархьама.\nТкъа шолгIа-делахь, тхуна чIогIа мехала ду нахана гайта, исбаьхьалло а, културано а интеграцин тIеш дохкуш хилар. Иза адамашна вовшех кхета а, вовше гIоле довза а, вовшашца зIенаш кхолла а дика аьтто беш суьйре ю“.\nОхан-беттан 15-чохь дIахьон йолу "Австрихойн-нохчийн доттагIаллин суьйре" вовшахтухуш дакъалоцуш бу меттигерчу Баьццарчу партин векалш а, цхьамогIа цIеяхана болу исбаьхьалхой а, ткъа иштта нохчийн зударша кхоьллина йолу „Австрерчу нохчийн нанойн цхьаьнакхетаралла“ а.


Высоцкий Владимир: Цу муьрехь со а вара нохчо...\nДечкен-бутт 27, 2013\nОьрсийчоь - Высоцкий Владимир, "Хьалхара Канал" телегойтийлан "Кинопанорама" программера сурт , 22Деч1980\nВина 75 кхаьчна, оьрсийн а, цунна гонахарчу а къаьмнийн дог-ойланаш охуш, уьш ша мерзашка ерзийначу шен байташца стогалле, доьналле, дикалле кхойкхуш ваьхначу Высоцкий Владимиран. Цуьнан Нохчийчу вар дагалоьцу актераша Омаев Дагуна а, Вакуева Iайнас а, театран режиссера Хакишев Руслана а. ХIетахь дуьххьара гIараелира сийлахьчу барда вайнахана яьккхина йиш а...\n33 шо хьалха ткъе кхо шо дара Оьрсийчуьрчу цхьана мегаполисан университетехь доьшучу нохчийн кΙентан. Иза веха урам гΙалийистехь лаьттачу хьунах дΙаоьш дара. Цигахь вуно хаза йоьгΙначу садоΙийле Ιай а, аьхка а, ца хеддаш, кочаршкахь лелара бахархой.\nВысоцкий Владимир – цо кΙоргга чусадиллина волу веза-воккха Высоцкий - велла аьхкенан де дара иза. Логехь лаьтта шад, шатайпа баста сацам бина, шен цΙаьлган кораш чуьра ит-ит мегаватт аудиокедаш ара а берзийна, урам ма-дду тΙетΙаΙийра цо «Охота на волков» («Берзалошна талларш дар») йиш.\nСийлахь бард валарх, ша санна, сагатдечийн самалха а доккхуш, иза ца везначех кхаьрдара къона нохчо, шен уьйтΙарчу гΙента а хиина.\nТаллархой берзалой йойъуш бу, теба уьш берзалошна, теба кΙезешна.\nМаьхьарий хьоькху, уьш гура лоьхкуш, жΙалеш лета, лайла цΙий Ιена.\nБерзалошца бакъонаш ца лоьру уьш йойъучара, амма уьш шек а бац!\nТхан маршо гура а лаьцна – даш детта тхуна тΙе, шек дΙа а боцуш.\nТкъа берзан бакъо яц гΙиллакхех хада, гарехь, Ιамийна тхо кΙезеш долуш,\nНенан шурийца цхьаьна – мегаш дац дозанах хада, бохуш.\nВайн когаш, мочхаллаш онда ю. Алахьа, тхан баьчча, алахьа,\nВай стенна уьду даьндаргашна дуьхьал, Ιазапах ларлучу меттана?\nХΙан-хΙа, дац берзана яда мегаш! ХΙан, кхачош ю сан зама а –\nСо шена йоьгΙначо тΙехьажий суна шен топ.\nМаьхьарий хьоькху уьш гура лоьхкуш, жΙалеш лета, лайла цΙий Ιена.\nКъаръяла лерина со а ма яций - гонера йолу ара,\nТкъа хеза тΙехьашха цецдевллачу цу адамийн мохь.\nКог мел болу уьду бертий, амма хΙинццалц лелларг дац.\nГобина таллархой хьийза, ас-м ца кхачийти царна со.\nМохь тоьхнна лоькхучу эшарх чΙичΙкъашка эхарца я къежаршка бийларо гойтура тΙехбуьйлучех мила муха ву. ДΙасалелачаралахь дуккха а бара партис Высоцкий лара дихкинарш – жима нохчо дΙакхалла санна, хьоьжуш, чекхбуьйлура иштанаш. Бара, бΙаьрасерлонан бовха суй тосий, олуш дош дацахь а, доггаха баркалла эраш а.\n...Замано ширвина и хΙетахьлера нохчийн студент. Дайна, берд а боцуш дукха, дика а, вон а. Амма дагахь лаьтта кхоьлина деъна хилла и маьлхе де – бен-башха а ма бацарий цуьнан бардан эшаршка болу безам, стипендех дакъа а деш, эцна яра цуьнан ша санначу фанаташкара Высоцкийн дукхахйолу эшарш.\nНекха тΙехь мидалш а кхозуш вара, саца а сецна, цунна цΙеххьашха тΙехΙоьттина къано. КΙант, «парт»-аьлла хьалаиккхина, дΙанисвелира. Массех минотехь, олуш хΙумма а доцуш, лаьттира воккха стаг лекхалучу эшаре ладоьгΙуш. ТΙаккха, хΙара къевллина мара а воьллина, шен бΙаьрхиша яшийна юьхь юхьах хьекха хΙоьттира. Кхин дош а ца олуш, шен букара болар а эцна, дΙавахара, гарехь, шен заманахь Гитлеран фашисташца тΙом бина волу и стаг.\nСоветан Пачхьалкх -- Высоцкий Владимир, 1960-гIа шераш\nВысоцкий даима а ву цΙахь-чохь ладугΙуш нислучу эшарийн могΙарахь. Ишттаниг моссаза нисло, дагавогΙу бард веллачу дийнахь вилхина къано...\nАтта ду Высоцкий Владимирх лаьцна дийца цо лоькхучу эшарийн мотт хуучарна. Амма муха вовзийта иза Малхбалехь бехачу оьрсийн мотт ца хуучу вайнахана бохучу хаттаро декхаре во мелла а гочдаран битамаш хΙиттон. Кху доццачу дийцарехь дан торург дер вай.\nБакъдолчух а, Харцдолчух а илли\nБакъдерг шен хазачу духарахь лелара,\nМисканийн, зΙаьΙапхойн дог делош шех,\nШогачу Харцоно шен цΙа и йигира,\nСоьца хьо Iахьара кху буса, аьлла.\nДогцΙена Бакъдерг сихха дΙатевсира,\nГIенаша деладеш, и паргΙат даьллера.\nМекара и Харцо, шаршонаш шегахьа озош,\nБакьдолчух хьаьрчира, там шена хиллалц.\nТΙаьккха цо, гΙаьттина, басаршца Ιарждира Бакъдерг -\nСте ю-кха, ма-ярра, стенна оьшу цунах вага.\nБашхалла-х яций Бакъдолчунний, Харцдолчунний юкъахь,\nИза а, важа а дерзина ахь даккхахь.\nКъажарш а яьстина, дашо хьоз лачкъийра,\nБΙаьрг тухуш, дуьстина, духар а даьхьира.\nСахьт, ахча, кехаташ хьулдина шеца,\nТуй кхуссуш, япар еш,дедда дΙадахара.\nΙуьйранна набарха делира Бакъдерг,\nШа чΙана карийна, цецдаьлла Ιара и.\nКъормодаш хьекхна-кх тΙе цхьаммо -\nИза-м тΙех доккха зен дацара!!\nДоьлура Бакъдерг, наха тΙе кхуьйссушехь тΙулгаш:\n«Харцо ю бехкениг, духар а сайниг ду цуьнгахь!»\nТкъа мисканех шимма, хΙоттийра\nБехк буьллуш протокол цунна.\nДоьрзура протокол йоккхачу харцонца,\nБакъдолчух дуьйзира цадинарг цо.\nШа бакъдерг ду бохуш хьийза цхьа нажжаз,\nТΙехь мел дерг доьхкина, бохура кехато.\nДерзина лаьтта и Бакъдерг доьлхура,\nКхирстира, шен къоьллехь сиркхонаш лехьош.\nТкъа Харцо бадийна нахера расха дин,\nХьадда дΙаяхара къайленийн хьаьтта.\nЦхьаволу пекъар ву хΙинца а къуьйсуш шен Бакъдерг,\nБакъо-м яц Бакъдолчуьнгахьа цкъа а.\nАмма Бакъдерг тоьлур ду хенан йохалла,\nНагахь цо леладахь Харцоно леллориг.\nЮкъ-кара чΙагΙаран кад дΙасабуттий,\nКъаьста вай, ца хууш стенгахь дер пхьор а.\nДуьззина бакъдерг ду шуна, вежарий,\nСахьт дац-кхамилла а вайх чΙанаваккха.\nГан тарло цΙеххьана хьуна,\nХарцоно шена тΙе хьан духар духуш,\nГан тарло хьан сахьт а Харцдолчун пхьаьрсахь,\nГан тарло хьан дин а Харцдолчун долахь.\nХалкъана дагара дийца кхераме долчу, моттаргΙанаш дахаран коьртехь ехачу, Советан Ιедало массо а цхьабосса шен агана чу ветташ, адамаш, бедан къорнеш санна, цхьана басахь, цхьана ойланехь, шена муьтΙахь хуьллучу кепехь кхиош хилла зама яра лаьттарг. Амма цхьа наггахь бен бан а боцчу протестхойн, дахар шайн бΙаьргашца а гуш, иза сакхтех цΙандан арабевллачу нахах вара Высоцкий Владимир.\nТкъа ишттанаш оьшуш хиларна, 200 гергга долчу Советан пачхьалкхерчу къаьмнийн дуккхаъчу векалша къаста а ца вора Высоцкий шайх, шайн-шайн къомах вац олий. Иза ван а вацара шаьш цхьана къомана тΙе а язбина, цуьнан бен бала а боцчу адамех. Ткъа нагахь санна и цхьана къомана верзо торуш делахь, алал иза вацара нохчо!\nХьадда йоьдура зама\n...Бераллера дагадогΙу эвлара боберийн цΙа\nНохч-гΙалгΙайн Республикехь дара иза.\nЦу наха ца талхийра тхан къона синош,\nБоькъура тхоьца шайн кхача, кхоллам....\n...Тхо шелоно дахчадора,\nДацара тхуна кхоош хΙумма.\nИшшта кечбира Соьлж-ГΙалахь нохчий\nКавказера дΙахьовсон Казахстане...\n....Мел хаза яра оха эвлахь лекхна эшарш!\nЛаьмнашкахь уьдура дерзина!\nДахаран некъ хьаьвзинчу муьрехь\nНохчо, гΙалгΙа олуш дара сох....\nВысоцкий Владимира и йиш дуьххьара гΙараяьккхира Соьлжа-ГΙалахь 1979-чу шарахь. Оцу шарахь шозза хилла иза Нохч-ГΙалгΙайчохь.\nХΙетахь Высоцкий махка вар иштта дагалоьцу цу заманахь музыкан доьшийлехь Ιемаш хиллачу Вакуева Ιайнас, ХΙинца иза мехкан тайнигийн театран актриса ю.\nВакуева: "Студентийн гонашкахь лоькхуш яра Высоцкийн эшарш. Иштта Невран кIошта стройотряде лелаш езаелира цуьнан эшарш суна а. Иза ГIала веъча, массо а вара иза ган лууш. ХIетахь телевизионехь дIаязйина цуьнан концерт хIинца гойту Москох кест-кеста. Шем майраллица, бакъдерг ма-дарра эшаршкахь дийцарца иза ночхех тера вара. Сан и ойла кхоллаелира хIеттехь".\nСоьлжа-ГΙала Высоцкий Владимир кхайкхинчу а, цигахь и тΙеэцначу а нехан лорах а кхиира Маршо Радио. Иза муха нисделлера иштта дагалоьцу нохчийн говаьлачу кинон а, театран а актера Омаев Дагуна.\nОмаев Дагун, театран а, кинон а актер, Оьрсийчоьнан халкъан артист, Соьлж-ГIала, 2012\nОмаев: "Бахана, схьавалийнера иза. Оццу буса кеманца юхаваха везаш а вара. Могашалла дика йолуш а вацара иза хIетахь. Ша тховса дIаваха везаш ву, эшарш лекха веъна а вац, амма цхьаъ локхур ю. Иза яц хIинцца язйина. Шун къомо лайнарг а хууш, Казахсчтанехь, Алма-Атахь кхоьллина ша, аьлла, нохчашна, гIалгIашна лерина язйина йиш лекхира цо. ТIаккха цуьнца чай а мелла, иштта иза Москох дIа вахийтира-кх оха".\nКхин цхьа къоман иэсехь диса тарлуш хΙума а лелла хΙетахьлерчу нохчийн кинон, театран векалийн Высоцкий Владимирца доьзна. Шекспиран «Гамлетехь» коьрта васт ловзо хьаьгна лелла Высоцкий вехха. Ткъа оццул деза, Советан пачхьалкхерчу театрехь политикан маьΙна а долуш хΙума дара массарна а деза-девза васт цхьана актерна ловзон тешор. ПохΙма мухха а делахь а, ойланашца тΙех маьрша лоруш а, оцу бахьанийца Ιедало тергонехь а латтавечу Высоцкийга кхочийтийла дацара и бакъо.\nЦо и агΙо къуьйсу мур бара цунна нохчийн театран коьртачу режиссера, тахана хΙора нохчочунна а санна вевзачу Хакишев Руслана Гамлетан васт Соьлж-ГΙаларчу Лермонтовн цΙарахчу оьрсийн театрехь ловзор тΙекховдийча. Высоцкийс воккхавеш юьхьаръэцна а хилла и ойла. Амма ах шо далале и кхалхаро хадийна дерриг а...\nХакишев : «ЧΙогΙа лаьара суна иза вай долчу вогΙийла. Со маситтаза хьажинера цо Галилеон васт ловзош. Кхечу актера и ловзош, латта-стигал санна къаьсташ дара.\nИза мукъа хан ца тоьаш вара, амма тхан аьтто белира-кх иза кхуза валон, театре. Цо тхуна дуккха а дийцира театрх лаьцна, оха совгΙаташ а дира цунна – вайнехан куй белира ас, масала.\nУггаре коьртаниг, оха иза актерийн чоьнаш чувигира, маситта вара тхо, театрах лаьцна дийцира кхидΙа а. Ас цуьнга хьехийра, Гамалетан васт тхаьш долчохь ловзон езара ахь, аьлла – цкъачунна иза цхьаьнхьа а ца баьллера хΙоттон аьтто . Цо боккхачу тидамца ладуьйгΙира. Оцо иза чΙогΙа ир-кара а хΙоттийра. Цо соьга шен юкъара а, цхьанне а луш йоцу а телефонаш елира. Ша Париже воьдуш ву, цигара схьавеъча ХIирийчу, Мазалк-гΙала ван веза, веанчуьра чувоьрзур ву, элира, Соьлж-ГΙала а».\nВысоцкий Владимира кхочуш дина шен дош. Цо ма-аллара, Мазалке веанчуьра кхаьчна иза шена хьошалла кечдина Ιачу вайнехан театралийн гоне, Соьлж-ГΙала, шозлагΙа а.\nХакишев: «Къамелаш оцу буса юха а Ιуьйранна 6 сахьт даллац хилира тхан. Ιуьйранна иза Москох дΙавахара».\nМуьлххачу а гΙалахь а санна, кхераме дара Высоцкийна шен концерт яла, уьйрашца парггΙат цхьаьнакхета Соьлж-ГΙалахь а. Хакишев Руслана дагалоьцу иза КГБ-но тΙаьхьадаьккхинчу цΙоганах муха хедира.\nХакишев Руслан, театран а, кинон а режиссер, Оьрсийчоьнан халкъан артист, Соьлж-ГIала, 2012\nХакишев: «Схьакхаьчча, боху цо, ас кхо го баьккхина кхуза вогΙуш, машенлелорхочо гонаш тийсира, уьш тΙаьхьара бохуш. Делахь а, кхано цхьа нах баьхкира, Соьлж-ГΙалахь телевизионехь дΙаязйина цуьнан концерт тΙехь йолу лента дΙадайъа, аьллера цара. Амма кинооператоро дΙалачкъийна, къайлаяьккхинера. И бахьана долуш хΙинца а дийна ю и концерт»\nЛитературехь а, кхечу исбаьхьаллин кхоллараллашкахь а санна, эшарийн культурехь а нисло классико иллиалархойн тΙаьхьенна тΙеΙаткъам беш. Ишттачех ву Высоцкий Владимир а. Цо айина маршонан тема, политикан, социалан протест шайн кхолларехь дΙакхоьхьу дуккха а къаьмнийн иллиалархоша, доккхачу музыкалан декъан рок-гаранехь го иза.\nИшттачех нохчашлахь вара, масала, Одессехь вайн къомаца гома йолчу къайлахчу сервисаша вийна бард-иллиалархо Алимсултанов Имам. Цхьана маьΙнехь, царех бу, масала, Нохчийчохь дика бевза бардаш Хаджимурадов Хас-Мохьмад а, Муцураев Тимур а, Петарбухахь вехаш а, ша шена иллеш кхуллуш а волу Барахоев Бекхан а. ТΙаьххьарчун шен цΙарца кхоьллина рок-тоба а ю. Нохчийн Высоцкий шех ала таро луш ю цуьнан эшарш.\nВысоцкий винчу денна


Навальный Алексейна "Новичок" олу дIовш даларна шаьш оьгIаздахарх хаийтина Америко\nГезгмашин-бутт 03, 2020\nКIайчу цIийно шайн эргIадалла дIайовзийтина, Оьрсийчоьнан оппозицин лидерна Навальный Алексейна тIеман химин "Новичок" дIовшца тIелатар дарна. Къоман кхерамзаллан Кхеташоно карладаьккхина, Оьрсийчоьно яхначу хенахь а "Новичок" лелийна хилар. Иштта дIахьедина, Цхьаьнатоьхначу Штаташа "Оьрсийчуьра бехкенаш жоьпе хIитторхьама, шайн агIончашца а, дуьненан юкъараллаца а цхьана болх бийриг хиларх".\nНавальныйна дIовш луш, "Новичоках" пайдаэцна аьлла, Германин Iедалхоша динчу жамIех ца теша Американ цхьа а бахьана дац аьлла кхаарин дийнахь Американ лаккхарчу даржхошларчу хьостано. "Новичоках" пайдаэцаро гойту, шена кхераме болчу а, ша дарвечу а нахана дуьхьал Путин муьлхха а "кIоршаме" гIуллакхаш лелон кийча вуйла аьлла, билгалдаьккхина цо.\nДемократин партин цIарах президентан харжамашкахь дакъалаца леринчу Байден Джона а бехк биллина Кремлна, Навальныйна дIовш даларна. Ишта цо емалвина Американ президент Трамп Дональд оцу хьокъехь вист ца хиларна.\nТIеман "Новичок" олучу химин дIовшан лараш карийна Бундесверан лабараторин говзанчашна Навальный Алексейн организмехь. Германин Iедалхойн сайта тIехь бира цунах лаьцна хаам кхарин дийнахь.\nСитуаци йийцарейина Германин федералан канцлеро Меркель Ангелас а, арахьарчу гIуллакхийн а, юстицин а, финансийн а, чоьхьарчу гIуллакхийн а министраша а. ДIовш карийна хиларх информаци дIакхачор ю химин герз дихкинчу Организацига а, Евроберте а, НАТО а.\nГерманин арахьарчу гIуллакхийн министралло Оьрсийчоьнан посол кхойкхур ву шаьш долчу. Оьрсийчоьнан Iедалхошка кхайкхамбина Германино, хиллачунна тIаьхьакхиаде шаьш аьлла. Навальныйна дина тIелатар "Iаламат шога" емалдина цара.\nОьрсийчоьнан оппозицин лидер, коррупцица къийсам латточу Фондан куьйгалхо Навальный Алексей кхетамчуьра ваьллера Томскера Москва доьдучу кемана тIехь байначу беттан 20-чохь. Оцу бахьанаца лайнер охьадоссийра Омскехь. Чолхечу хьолехь волу Навальный меттигерчу дарбан цIийне вигира, дарба эвсаре хилийтархьама лоьраша ханна тиларчуьра ваьккхира иза.\nШи дей, буьйсий даьллачул тIаьхьа Оьрсийчуьрчу лоьраша дIахьедира, юучуьнца цатам хилла аьлла, амма цунна дIовш делла бохучу Навальный агIончийн верси, тIе а ца йитинера.\nМарсхьокху-беттан 22-чу дийнахь, политикан хIусамненан а, белхан накъостийн а дехаршца Берлинерчу "Шарите" олучу клинике дIавигира иза дарба дан. Цунах хьоьвсинчул тIаьхьа немцойн лоьраша дIакхайкхийра, оппозиционеран организмехь холинэстеразан ингибаторан группера токсин хааелла шайна аьлла. Цу юкъа йогIуш ю, доккхачу декъанна, "Новичок" олу, 2018-чу шарахь Солсберехь Скрипаль Сергейна а, цуьнан йоIана Юлина а делла дIовш.\nКарарчу хенахь Навальный комехь ву, ткъа лоьраша цуьнан могашалла нислур ю аьлла, кхин дIоггара луш информаци яц.


Новарера тӀом (1849) — Википеди\nНоварера тӀом (1849)\nКхуьнца болу кхин яззамаш Новарера тІом а, Бикоккера тІом а.\nКоьрта конфликт: Австрин-италин тІом\nПанорама Феррари Джузеппе Новарера тІом (1849)\n1849 шеран 22—23 март\nАвстрин толам. Карл Альберта Сардинин Іарш йитар.\nАвстрин импери Австрин импери\nНоварера тІом (итал. battaglia di Novara) я Бикоккера тІом (итал. battaglia della Bicocca; Бикокка — Новаран уллора меттиг) — Австрийн империн а, Сардини паччахьаллин а юкъара коьрта тасадалар Австрин-италин тІамехь. ТІом лаьттира 1849 шеран 22 мартехь ша долчу дийнахь, сецира сатоссуш 23 мартехь. ТІамо инзаре эшам бина, юхадаьккхира Пьемонтера Сардинин эскар.\n1848 шарахь Австрин а, Сардинин а юкъахь бина чолхе машар, ворхІ баттахь а ца лаьттира, 1849 шеран 12 мартехь Сардинин паччахьо Карл Альберта, хьалха шен цахилла аьттонаш берзо гІерташ, шеггара Австрица болу машаран барт бохийра. Австрин эскаро шен тІелецира тІеман инициатива Ломбардехь. Баьччаллехь инарла-фельдмаршал Радецки Йозеф волуш, австрихоша дІалецира Мортара гІала.\nМортара дІалацаро австрин а, сардинин а эскарш Миланан 45 км малхбузехьа йолчу Новарера тІаме кхачийра. 85 000 сардинхой дукхаллин барамца сов боллушехь 72 000 мостагІийн тІемлойл, австрихой хилира алсама низам долуш а, тІеман кечаме а. Иштта сардинин эскаран кхечу италин пачхьалкхашкара гІо а дацара хуьлуш. Инарла Джироламо Раморино, куьйгаллехь волу сардинин эскаран цхьаьна дивизин, Іехавелира Радецкин боламах, коьрта баьччанера омар доллушехь, ша ларъян еза Павин уллора пост йитира цуо. Радецки сихвелира оцу гІалатах шайн аьтту бан, Тичинон дехьавелира, иза коьрта бахьна хилира сардинин эскар эшаран.\nСардинхой юхакхийсира Альпийн кІажошкарчу Боргоманеро, тІаккха австрин эскарша ницкъ ца беш дІалецира Новара, Верчелли, Турин. Австрин инарло барона Юлиус фон Хайнаус яьккхира Брешиа, Миланан 54 милехь йолу, цул тІаьхьа Карл Альберта йитира Іарш шен кІантана Виктор Эммануилан, тІехьуо цхьаьнатоьхна Италин паччахь хилира цунах. Пьемонтан республика ца йира, Руман республика а, Венецин республика а кхайкхийна йоллушехь. Карл Альберт дІавахара Португалин Порту гІала, дукха хан ялале велира.\nМшаран барт буха куьйгаш яздира 9 августехь. Сардинин дийзира Австрин йоккха контрибуци такха – 65 миллион франк. ЖамІ, Италин доккхаха долу дакъа юха а австрихойн Іедал кІелахь хилира.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Новарера_тӀом_(1849)&oldid=2617767»\n22 мартан хиламаш\n1849 шеран тІемаш\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2018, 30 апрель, 20:34.


Мила ву Гюлен ФетхуллахI? ХIунда кхоьру цунах туркойн Iедал?\nМила ву Гюлен ФетхуллахI?\n2016-чу шеран Товбеца-беттан 15-чу буса Туркойчохь Iедал хийца гIоьртира, яздо "Настоящее Время" телехьожийло. Стамбулан а, Хонкаран а урамашкахь герзашца нах а, танканаш а лелара, тIеман кеманаш хьийзара хIаваэхула. ХIара-м дуьххьара путч яцара пачхьалкхан исторехь хиллачех, амма уггар а дукха цIийн Iанийначух яра. 250 сов стаг вийра, дуккха а тIемалошна таIзар дира.\nТIаьхьо гIовттарна бехкевира яздархо Гюлен ФетхуллахI а, ткъа иштта цуьнан агIончаш а. "Настоящее Время" телеканалан документалан "Гюленан болам. Маликаш йа йилбазаш" цIе йолчу филмехь вовзуьйту Гюлен. Иштта, дуьйцу, туркойн Iедалш стенна кхоьруш хила тарло цуьнан боламах а.\nКарарчу беттан 4-чу дийне кхаччалц хьовса таро хир ю оцу кинога.\nТуркойчохь тIеман карчам бечу буса президент ЭрдогIан садоIуш Мармарисехь хиллера. Оцу буса кара ца воьдуш, Стамбуле кхачавелира иза, гIовгIанаш тийначул тIаьхьа.\nТIаьхьо дийца даьккхира, Товбеца-беттан 15-чохь, делкъанна 14:20 даьллачу заманчохь, аьлча а, бунтахоша операци йоло 6 сахьт диссинчу хенахь, туркойн Iедалшна хууш хиллера карчамах бохуш. Къайлахчу сервисаша дIалаьцначу тIеман кеманхочо мукIарло дина хиллера цунах лаьцна.\nТкъа хIунда юкъах ца яьккхира путч, боху хаттар диллина дуьссуш ду. Администрацин куьйгалхочуьнга а, къайлахчу сервисийн хьаькаме а хIинца а хеттарш данза ду, цу хьокъехь цхьана а кепара комментари йина а яц цара.\nЦул сов, шен мостагIашкахьара зен ца хилира ЭрдогIанна, Iедалан каделира, коьрта хаамийн гIирсаш шайн Iуналлехь латто. Путч йоьдучу хенахь телевизионехула президенто кхайкхам бира бахархошка, Iедал карчо гIортар дохаде аьлла.\nУрамашка буьйлура нах, шайн синош ца кхоош, танканашна некъ боьхкуш.\nТуркойчуьра ситуаци шен караерзийначул тIаьхьа ЭрдогIана дIахьедира: "Делера шанс ю хIара нисделларг. Вешан могIаршкахь тешаме боцчу нахах дIацIандала таро елла цо" аьлла.\nМуьлш бара ЭрдогIана буьйцу ямартхой?\nЭрдогIана массарна хазош, бехкевира яздархо, юкъаралхо, имам лаьттина а волу, "Хизмет" боламан лидер, карарчу заманчохь Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн Пенсильванехь веха Гюлен ФетхуллахI.\n"Дукхахберш Iехабеллера, массо а тIемалой вайгахьа бу моьттуш. Хала хеташ делахь а, царах цхьаберш шайн даймахкана ямартбевлла. Пенсильванера схьа лелош хиллера уьш", - аьлла, дIакхайкхийра ЭрдогIана, аьтто ца баьлла карчам бирзинчул тIаьхьа.\nДукха хьем ца хуьлуш, леца болийра, Гюленан агIончаш бу боху нах.\n2016-чу шарахь ГIадужу-беттан 19-чохь исламан юкъаметтигаш цхьаьна лелон Организаци (Туркойчоь йоцург а, кхин а 56 пачхьалкх ю цу юкъа йогIуш) террорхойн лерира.\nГюленан лархоша шаьш юкъараллан а, културан а, Iилманан а болам санна гойту. Цара шаьш бахарехь, Гюленан агIончаш - дуьненан а, динан а Iилма берашна довзуьйту ассоциаци ю .\n"Хизмет" ю боламан цIе. И бохург ду "гIуллакх дар".\nЮкъараллана керлачу бусалбачийн тIаьхье кхиор ю церан Iалашо.\nДуьххьара шен школа схьайиллина Гюлен ФетхуллахIа 1970-чу шарахь Измирехь. Цу заманчохь бусулба конфессин школаш йихкина яра, цундела Гюлена къайлах схьайоьллура уьш. ТIаьхьо, "маякаш" олучу школашка-интернаташка белхаш байта вуьйлира иза. Дин дара цигахь Iамориг.\n1980-чу шеран Гезгамашин-баттахь Туркойчоьнан Iедал дIалецира хунто. ТIаккха, керлачу Iедалхойх ца лечкъаш, Гюлена цаьрца юкъарлонаш леладора. Йа цунна а, йа цуьнан боламна а зен ца дира Iедало.\n1980-чу шеран юьххьехь Измирехь схьайиллира Гюленан цIарах дуьххьара гимнази. Цунна тIаьххье вовшахъеттара, боламе болх байта таро елла, мах боккху дешаран центраш.\n1990-чу шерашкахь дерриг дуьненахь, Оьрсийчохь а, Малхбален Европехь а, Африкехь а, Азехь а, Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташкахь а цхьаьна, схьайоьллура школаш. Мах боккхучу Iилманан центраша а, наха лучу а ахчанашца а латтош яра "Хизмет". Боламна ахчанаш латтадора Туркойчуьрчу бизнесхоша а цхьаьна.\nОццу хенахь аьлча санна, боламан коьрта барам кар-кара оьцуш, дуьненчуьрчу мехкашкахь хIиттош бара - туркойн олимпиадаш, йа Дуьненаюкъара туркойн меттан олимпиада. Цо пропаганда йира Гюленан боламна, иза машаре, гуманизме некъ бу бохуш. Туркойн политикаша а цхьаьна дакъалоцура цу барамашкахь, иштта - ЭрдогIана а.\nЕххачу заманчохь накъостий хилла лаьттира ЭрдогIан а, Гюлен а. Белшах белш а гIортийна хуьлура и шиъ, амма хIораннан а шен-шен некъ бара.\nЭрдогIана шен политикан парти (ПСР, нийсонан а, кхиаран а парти) кхоьллинчу заманчохь, Гюлен боламан лидер вара. Таханлерачу дийнахь 150 сов пачхьалкхехь 1 400 школа ю болх беш, Гюленан агIончаша схьайиллина йолу.\n1999-чу шарахь Гюлен ФетхуллахI шена дарба дан Аамерикан Цхьаьнатоьхначу Штаташка вахара. Шена Iедал тIаьхьадаларна кхоьруш кхин юха ца веара иза. Цхьана юкъахь ЭрдогIана даймахка кхийкхира Гюлен, амма иза ца тешара, цуьнан сацам шена кхерамзе хиларх.\n2007-чу шарахь дийца даьккхира къайлахчу националхойн "Эргенекон" юкъараллах лаьцна. И операци бахьана долуш, лийцира дуккха а оппозиционераш а, журналисташ а, курдаш а. Иттех стаг велла дIаваллалц хан яккха, йа еххачу ханна набахте хьажийра туркойн кхело, 2003-чу шарахь Iедал карчо гIоьртина аьлла. Масех инарла даржах вохийра, эскар а цIандира.\nОццу гIуллакхца лецира журналист, "Имаман эскар" книга язйина Шик Ахьмад а. Шен жайни тIехь цо чIагIдора, Гюленан лархоша пачхьалкхан тIеман структурашка шайн нах хьийсабо бохуш. ТаIзаре хIоттийначу цо, цхьа шо даьккхира набахтехь.\nХIун ду-те Гюленан боламо лечкъориг? Билггал хIун ницкъ бу цуьнан? Хьовса Гюльбеяз Халилан а, Оккан Османан а филме.\nГюлен ФетхуллахIан ваша лаьцна Туркойчохь\n13 эзар полисхо балхара дIаваьккхина Туркойчохь\nТуркойчохь оппозицин журналисташ лецна\nТуркойчохь митингера нах лаьхкина полицино\nОьрсийчуьра векал вийна турко ца хилла динна тIевирзина\nТуркойн Iедало даржашкара бохош бу нах\nТрампан а, ЭрдохIанан а цхьанакхетар хир ду КIайчу ЦIийнехь\nIамеркан а, Туркойчоьнан а дийцарш хилла Шемин хьокъехь\nТуркойчохь балхара вохийна 18 эзар вахархо


ГIадужу-бутт 17, 2013\nОьрсийчоь - Москох, Пачхьалкхан Дума, 2013\nОьрсийчоьнан депутаташ хьалхарчу дешарехь низам тIеэцна, террористаш зулам дича церан гергарчаьрга жоп деха бакъо луш долу. Ши кIира а дацара иза Путин Владимира Пачхьалкхан Думе кховдийна. Цу низаман проектана реза хилла массо а депутат, цхьа стаг виссалц. Ткъа хIун хир ду нагахь цунах низам хилахь?\nОьрсийчоьнан президенто баханчу беттан 27-чу дийнехь Думе кховдийначу низаман проектана реза хилира 430 депутат. Дуьхьал вара цхьа стаг. Иза ву Оьрсийчоьнан Коммунистин партин (КПРФ) цIарах волу депутат Коломейцев Николай. Кхин цхьа стаг шена хетарг ца хоуьйтуш Iийра. 19 депутат кхаж тосуш вацара.\nКарарчу хенахь Оьрсийчохь лелачу низамца а догIуш, теракт йича дина зе меттахIотто декхарелахь ву ша зуламхо. ТIехула тIе дакъалоцу пачхьалкхо а. ХIинца и кеп хуьйцуш ю. «Терроризмана дуьхьало яр» цIе йолчу низаман тIехь хир ду теракт ярна жоп лур ду бехке волучуьнан гергарчара а аьлла.\nТкъа муьлаш бу и «гергара нах» аьлла хаьттира оха ГIалгIайчохь а, ГIебартлойн Балкхаройчохь а, кхин йолу Къилбаседа Кавказерчу республикашкахь терроран тIелетарш дийна аьлла кхелаш еш болчу нехан суьдашкахь дуккхаза а адвокат хиллачу Ахильгов Батыре.\nАхильгов Батыр: «Нагахь цигахь буьйцурш гергара нах белахь, цу юкъа богIуш дуккха а нах хила там бу. Карарчу хенахь лелачу низамашца, цигахь юххера гергара нах аьлла кхетам бу. Юххера гергарчу нахана юкъахь ду бераш а, да-нана а, хIусамнана а. Нагахь, юххера а ца олуш, буьйцуш берш гергара нах белахь, уьш милла а хила тарло».\nТкъа мел нийса ду, адамийн юкъаметтигашка диллича, гергарчерга жоп дехар? Адвокатана Ахильгов Батырана иштта хета.\nАхильгов Батыр: «Аса сайна хетарг эр ду цу хаттарехь. Суна хетарехь, и низаман проект юккъерчу бIешарашка юхадахар ду. Цо гойтуш ду шега латталуш доцу хьал Iуналлехь латто гIерташ йолу система ледар хилар. ХIунда аьлча, кхин хIума суна цигахь гуш дац. Жоьпалла тIе муха дуьллур ду бехк боцучу стаганна»?\nИза иштта хилча цхьа ницкъаш бу-кх Оьрсийчохь цу низаманна тIехьа лаьтташ. Муьлуш бу уьш? Ахильгов Батырана кхузахь къайле ю аьлла ца хета.\nАхильгов Батыр: «Суна хетарехь, и низам тIеэцийта гIерташ ю террор ца хилийта кхерамазалла ларъян декхарш долу низамаш лардон органаш. Ткъа цу тайпа низам тIеэцаран бахьана ду цара лелочу кепашца цаьрга шайн декхарш кхочуш далуш ца хилар. Иза цхьа зарамзакъ лаха гIертар ду, цунах пайда а оьцуш, цу террорахошна Iаткъам бар Iалашонца».\nТкъа мел кхиаме хир ду, цу тайпа низам тIе а эцана, Iедалша дагалаьцнарг?Гергарчаьргара жоп деха мегар аьлла совцур бу Оьрсийчоьнан Iедалша террористаш лоруш болу Къилбаседа Кавказехь болу тIемалой аьлла шега хаьттича адвокато Ахильгов Батыра иштта жоп делира.\nАхильгов Батыр: «Уьш, суна хетарехь, уггаре а коьртачуьнах кхеташ бац. Террорист талор дан воьдуш ойла еш ца хуьлу я шен гергарчерах а, я цхьаьннех а. Кхин дIа а йийр яц цо церан ойла. Цу низаман тIаьхьало хир ю бехке боцу нах - цу террористан гергарнаш- хьийзор. Амма со кIезиг тешаш ву цу гIуллакхо уьш совцор ву бохучух».\nКху деношкахь велла дIаваллалц чохь яккха хан тоьхна «Магас» цIе лелош хиллачу «Кавказ Имаратан» куьйгаллехь хиллачу Тазиев Iелина. Iедалшна бек[ам бан лууш кхин а тIемалой бу лийцина а, чубоьхкина а. Церан гергарчера-м дезар дац-те цара дина зе меттахIотто?\nАхильгов Батыр: «Низам вай дуьйцуш хилча, цо болх бойла дац дIаяхана хан юкъа а лоцуш. Амма, и низам тIеоьцуш хиларо гойту, ша система хIуа а дан кийча хилар, эр вай, цу террористашна а, церан гергарчаьрна а таIзар дан. Цундела, нагахь цу низамехь иза дIаяхана хан юкъа а лоцуш, даханчу бIешаран 17-чу шарера дуьйна, болх беш хир ду аьлла яздина хилар гучудалахь, со цо цецвоккхур вац".\nПутин Владимира Пачхьалкхан Думе кховдийначу низаман проект тIехь кхин а бу цхьацца хийцамаш. Иштта, цу документ тIехь билгалъяьхна ю цхьацца Iедалех йозуш йоцу вовшахтохараллаш терроран хиларан сацам баран а, уьш дIаяхаран а механизмаш. ТIехула тIе бахархой жоьпе ийзор бу, терроран тIелатар дан дагахь дешна аьлла а.\nКхин цхьа хIума а ду цу тIехь. Терроран организацина юкъарваьлла стаг маьрша вуьтур ву, нагахь цо кхин зулам ца динехь.